Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Model:Lang/doc 10 2829 175282 141567 2026-11-10T04:31:47Z ~2026-59869-12 24198 175282 wikitext text/x-wiki == Definition == Mit dieser Vorlage lässt sich die Sprache eines Textabschnittes angeben. Sie hat dabei keinen direkten visuellen Effekt, sie stellt lediglich [[Metadaten|Metainformationen]] bereit. Dabei ist es unabhängig von der Art der Schrift zu verwenden, unbeeinflusst also, ob der Abschnitt in einem Skript (z.&nbsp;B. [[Hangeul]]) oder in einer Romanisierung (z.&nbsp;B. [[McCune-Reischauer]]) geschrieben ist. Als Sprachkürzel sollten [[ISO 639|''ISO 639-1'' und ''639-2'']] und für Regionen [[ISO 3166]] verwendet werden. Verwendungszweck: * Der [[Webbrowser]] kann entscheiden, wie er anhand der Sprache die Darstellung vornehmen soll. * Benutzer können ihre [[Stylesheet]]s anpassen, um eine besondere Darstellung zu erzwingen. * [[Screenreader]] können anhand der gegebenen Sprachinformation die richtige Audioausgabe zuordnen. * [[Anführungszeichen]], [[Interpunktion]], Worttrennung (durch [[Bindestrich]]) und weitere [[Typografie|typografische]] Eigenschaften können entsprechend gewählt werden. * Rechtschreib- und Grammatikprüfung Die [http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry ''Language Subtag Registry''] der [[Internet Assigned Numbers Authority|IANA]] enthält alle Werte die benutzt werden können, gegliedert in zwei Klassen. # ''Tags'': Vollständige Wertfolgen, z.&nbsp;B. <tt>zh-Hant-SG</tt> für [[Chinesische Sprachen|Chinesisch]] in der [[Langzeichen|traditionellen Schreibweise]] das in [[Singapur]] verwendet wird. # ''Subtags'': Einzelwerte die nach dem Schema ''language''[-''script''][-''region''][-''variant''] zusammengesetzt werden, z.&nbsp;B. <tt>de-CH-1996</tt> ''(language-region-variant)'' für [[Deutsche Sprache|Deutsch]] nach der [[Reform der deutschen Rechtschreibung von 1996|Rechtschreibreform von 1996]] das in der [[Schweiz]] verwendet wird. Eine genauere Beschreibung dazu ist in [http://www.w3.org/International/articles/bcp47/ W3C: ''Understanding the New Language Tags''] (engl.) zu finden. == Beispiel == <nowiki>{{lang|fr|Je suis un Français.}}</nowiki> ergibt: {{lang|fr|Je suis un Français.}} == Verwendung bei CJKV == Für die Schriftdarstellung im Bereich [[CJK]]V ist eine Auszeichnung von Schriftzeichen in der jeweiligen Sprache mit visuellen Änderungen verbunden. In der Geschichte der Verwendung [[Chinesische Schrift|chinesischer Zeichen]] ({{zh|v=汉字|t=漢字|p=hànzì}}, [[Japanische Schrift#Kanji|jap.]] ''kanji'', [[Hanja|kor.]] ''hanja'') in den verschiedenen Sprachen Chinesisch, Japanisch, Koreanisch und Vietnamesisch ([[CJK]]V) haben sich gewisse Änderungen in der Darstellung ergeben. Die untere Tabelle stellt dabei eine Auflistung gleicher Zeichen auf, die durch diese Vorlage an das jeweilige [[Locale]] angepasst ist. Die Grafik daneben zeigt, wie es aussehen soll. [[Datei:Vergleich zh-Hant-CN zh-Hant-TW ja-Hani ko-Hani.png|miniatur|Vergleich der CJK-Schriften.]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Vergleich der CJK-Schriftdarstellungen für Chinesisch (Volksrepublik), Chinesisch (Taiwan), Japanisch, Koreanisch ! <code>zh-Hans-CN</code> !! <code>zh-Hant-TW</code> !! <code>ja-Hani</code> !! <code>ko-Hani</code> |- style="font-size:xx-large; padding:0.5em;" |{{lang|zh-Hans-CN|判}} |{{lang|zh-Hant-TW|判}} |{{lang|ja-Hani|判}} |{{lang|ko-Hani|判}} |- style="font-size:xx-large; padding:0.5em;" |{{lang|zh-Hans-CN|逸}} |{{lang|zh-Hant-TW|逸}} |{{lang|ja-Hani|逸}} |{{lang|ko-Hani|逸}} |- style="font-size:xx-large; padding:0.5em;" |{{lang|zh-Hans-CN|骨}} |{{lang|zh-Hant-TW|骨}} |{{lang|ja-Hani|骨}} |{{lang|ko-Hani|骨}} |} Zum Kopieren: * Für Chinesisch bitte die [[Vorlage:zh|zh-Vorlage]] benutzen, nicht die lang-Vorlage. Die zh-Vorlage benutzt intern die lang-Vorlage. Zur weiteren Information siehe auf der Seite dort. Als Beispiel: <nowiki>{{zh|v=中华人民共和国香港特别行政区|t=中華人民共和國香港特別行政區}}</nowiki> * Sonstige Sprachen die auf der chinesischen Schrift basieren: <nowiki>{{lang|ja|</nowiki>{{lang|ja-Hani|漢字}}<nowiki>}}</nowiki> <nowiki>{{lang|ko-Hani|</nowiki>{{lang|ko-Hani|漢字}}<nowiki>}}</nowiki> * Für sonstige Schriften: <nowiki>{{lang|ja|</nowiki>{{lang|ja-Jpan|我が世誰ぞ}}<nowiki>}}</nowiki> <nowiki>{{lang|ko-Hang|</nowiki>{{lang|ko-Hang|한글}}<nowiki>}}</nowiki> <nowiki>{{lang|zh-Bopo|</nowiki>{{lang|zh-Bopo|ㄅㄆㄇㄈ}}<nowiki>}}</nowiki> == Sprachen mit rechts-nach-links Schreibrichtung == Bei Sprachen mit Schreibrichtung von rechts nach links, kann die [[Vorlage:rtl-lang]] verwendet werden. === Beispiel === <nowiki>{{rtl-lang|fa|کشتم شپش شپش کش شش پا را}}</nowiki> ergibt: {{rtl-lang|fa|کشتم شپش شپش کش شش پا را}} == Stylesheet anpassen == Registrierte Benutzer können auf ihrer eigenen [[Stylesheet]]-Seite [[Special:Mypage/common.css|common.css]] usw. ihr eigenes Erscheinungsbild definieren. Folgendes Beispiel legt eine besondere Schriftfarbe für alle durch diese Vorlage gekennzeichneten Sprachen fest und wählt für Russisch eine Schriftart fest: <syntaxhighlight lang="javascript"> span[lang] { color: green; } span[lang|="ru"] { font-family: fonteskaya; } </syntaxhighlight> Alternativ kann der Selektor in der zweiten Zuweisung auch gesetzt werden: <syntaxhighlight lang="javascript"> span:lang(ru) { font-family: fonteskaya; } </syntaxhighlight> Oft ist es hilfreich, die Schrift zu vergrößern. Dies wird folgendermaßen erreicht: <syntaxhighlight lang="javascript"> span[lang|="th"] { color: green; font-size: 1.2em; } </syntaxhighlight> Für kursive Schrift ist entsprechend einzufügen: <syntaxhighlight lang="javascript"> span[lang] { font-style:italic; } </syntaxhighlight> Diese Beispiele benutzen CSS3 und wirken deshalb im [[Internet Explorer]] erst ab Version&nbsp;7, <code>span:lang(ru)</code> erst ab Version&nbsp;8 und nicht in der so genannten „Kompatibilitätsansicht“ (IE-7-Emulation). ''Siehe zu CSS auch:'' * [[Wikipedia:Technik/Skin/CSS]] * [http://www.w3.org/International/questions/qa-css-lang FAQ: Styling using the lang attribute] auf w3.org (englisch) == Siehe auch == * [[:en:Template talk:Lang]] * [[:en:User:Wikipeditor/CJK#.7B.7Blang.7D.7D|en:User:Wikipeditor/CJK#&#123;&#123;lang}}]] == Weblinks == * IANA: [http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry Language Subtag Registry] * W3C: [http://www.w3.org/International/articles/language-tags/ Language tags in HTML and XML] * RFC 4646 (bzw. ''best practice'' BCP 47) <includeonly>[[Categoria:Models:]]</includeonly><noinclude>[[Categoria:Models:Pagina da documentaziun d'in model]]</noinclude> 4v7brg02afcs8nkr2fbxlp31z540gsp Model:! 10 4445 175289 17971 2026-11-10T04:58:28Z ~2026-59869-12 24198 175289 wikitext text/x-wiki |<noinclude>[[Categoria:Models:]]</noinclude> 6tmrhqbywajdxrv63j5ldt1t21kb1te Model:!! 10 4446 175288 17972 2026-11-10T04:56:44Z ~2026-59869-12 24198 175288 wikitext text/x-wiki || <noinclude>[[Categoria:Models:]]</noinclude> 45s8crbsai43ilxuevecx5s2cvtkdk1 175290 175288 2026-11-10T04:59:32Z ~2026-59869-12 24198 175290 wikitext text/x-wiki ||<noinclude>[[Categoria:Models:]]</noinclude> acrn86y4c6szevdq21gb1j1au5elota Model:0 10 4538 175297 18642 2026-11-10T05:38:51Z ~2026-59869-12 24198 175297 wikitext text/x-wiki <span style="visibility:hidden;">0</span><noinclude>[[Categoria:Models:]]</noinclude> pi8oearm7hpg7pi929hnnzjg2dayn6y Model:!- 10 4660 175291 19135 2026-11-10T05:03:25Z ~2026-59869-12 24198 175291 wikitext text/x-wiki |-<noinclude>[[Categoria:Models:]]</noinclude> lbcbysckz1ii2lk7qx4ni7gitejx4my Model:· 10 4664 175295 19145 2026-11-10T05:28:16Z ~2026-59869-12 24198 175295 wikitext text/x-wiki <includeonly><span style="font-weight:bold;">&nbsp;·</span> </includeonly><noinclude>[[Categoria:Models:]]</noinclude> n8ndj1kxyfoc85kyvhhufvfpop1ukv9 Model:* 10 4864 175292 20965 2026-11-10T05:07:19Z ~2026-59869-12 24198 175292 wikitext text/x-wiki *<span style="visibility:hidden; font-size:1px;">.</span><noinclude>[[Categoria:Models:]]</noinclude> 3a9awbbnjopkow3o2ofsv5wbsfj7g0n Scola bilingua Cuira 0 5095 175229 175178 2026-11-09T13:11:22Z Albinfo 2471 Albinfo ha spustà la pagina [[Scola bilingua cuira]] a [[Scola bilingua Cuira]]: Falsch geschriebener Name: ortografia cun bustabs gronds 175178 wikitext text/x-wiki {{Model:Spustar|Scola bilingua Cuira|ortografia cun bustabs gronds}} ==Scola bilingua Cuira== Dapi l'onn 2000/2001 datti ina Scola bilingua a Cuira. En duas chasas da scola vegnan manadas classas bilinguas talian/tudestgas e rumantsch grischun/tudestgas. Las classas rumantsch/tudestgas frequentan actualmain tranter 50 e 60 uffants. ===Emprims pass=== In postulat da l'anteriura cussegliera communala Silva Semadeni cun la supplica da trair a niz la trilinguitad dal Grischun era en la citad da Cuira è vegnì acceptà e la citad da Cuira ha installà l'onn da scola 2000/2001 trais emprimas classas bilinguas. ===Furma d'instrucziun=== Las classas vegnan instruidas mintgamai da dus scolasts/duas scolastas en job-sharing. Mintga scolast/scolasta instruescha ses roms en sia lingua. Actualmain vegnan tut las uras da matematica, insaquantas da realias, uras da lingua sco talas ed insaquantas uras da chant/da lavurs manualas/da gimnastica instruidas per rumantsch, respectiv talian. ===Dumber da scolars e scolaras=== Las classas rumantsch/tudestgas dumbran actualmain 50 scolars e scolaras. La 4. e la 5avla classa e la 2. e 3. classa èn classas cumbinadas. La 1. classa dumbra actualmain mo 8 scolarets rumantschs. Ord quest motiv èn ils uffants rumantschs integrads en ina 1. classa regulara tudestga. 6 lecziuns ad emna vegnan els instruids separadamain en rumantsch grischun ===Project=== La fasa da project terminescha cun l'onn da scola 05/06. Fin alura vegn il project accumpagnà ed evaluà scientificamain d'ina linguista da l'universitad da Berna. A la fin da mintga onn da scola han ils uffants da far in test da matematica e da lingua scritta e discurrida en rumantsch e tudestg. Cun quests tests vul ins garantir la cumpetenza linguistica e matematica dal singul uffant. ===Facit=== L'evaluaziun dals tests fatgs ils davos onns han mussà ch'ils resultats èn absolutamain equivalents a quels da las classas monolinguas. L'uffant biling n'emprenda betg mo la materia dal rom, mabain sa perfecziunescha parallelamain en ina segunda lingua. [[Category:Scolaziun en il chantun Grischun]] j685iz6uuzmsn4h89e4chrtyhj2sgea 175232 175229 2026-11-09T13:12:42Z Albinfo 2471 175232 wikitext text/x-wiki Dapi l'onn 2000/2001 datti ina '''Scola bilingua''' a [[Cuira]]. En duas chasas da scola vegnan manadas classas bilinguas [[Lingua taliana|talian]]/[[Lingua tudestga|tudestgas]] e [[rumantsch grischun]]/tudestgas. Las classas rumantsch/tudestgas frequentan actualmain tranter 50 e 60 uffants. ===Emprims pass=== In postulat da l'anteriura cussegliera communala Silva Semadeni cun la supplica da trair a niz la trilinguitad dal Grischun era en la citad da Cuira è vegnì acceptà e la citad da Cuira ha installà l'onn da scola 2000/2001 trais emprimas classas bilinguas. ===Furma d'instrucziun=== Las classas vegnan instruidas mintgamai da dus scolasts/duas scolastas en job-sharing. Mintga scolast/scolasta instruescha ses roms en sia lingua. Actualmain vegnan tut las uras da matematica, insaquantas da realias, uras da lingua sco talas ed insaquantas uras da chant/da lavurs manualas/da gimnastica instruidas per rumantsch, respectiv talian. ===Dumber da scolars e scolaras=== Las classas rumantsch/tudestgas dumbran actualmain 50 scolars e scolaras. La 4. e la 5avla classa e la 2. e 3. classa èn classas cumbinadas. La 1. classa dumbra actualmain mo 8 scolarets rumantschs. Ord quest motiv èn ils uffants rumantschs integrads en ina 1. classa regulara tudestga. 6 lecziuns ad emna vegnan els instruids separadamain en rumantsch grischun ===Project=== La fasa da project terminescha cun l'onn da scola 05/06. Fin alura vegn il project accumpagnà ed evaluà scientificamain d'ina linguista da l'universitad da Berna. A la fin da mintga onn da scola han ils uffants da far in test da matematica e da lingua scritta e discurrida en rumantsch e tudestg. Cun quests tests vul ins garantir la cumpetenza linguistica e matematica dal singul uffant. ===Facit=== L'evaluaziun dals tests fatgs ils davos onns han mussà ch'ils resultats èn absolutamain equivalents a quels da las classas monolinguas. L'uffant biling n'emprenda betg mo la materia dal rom, mabain sa perfecziunescha parallelamain en ina segunda lingua. [[Category:Scolaziun en il chantun Grischun]] gfmyjox3kdniwwy3uqvzp0p2ylebbc8 175233 175232 2026-11-09T13:13:31Z Albinfo 2471 175233 wikitext text/x-wiki Dapi l'onn 2000/2001 datti ina '''Scola bilingua''' a [[Cuira]]. En duas chasas da scola vegnan manadas classas bilinguas [[Lingua taliana|talian]]/[[Lingua tudestga|tudestgas]] e [[rumantsch grischun]]/tudestgas. Las classas rumantsch/tudestgas frequentan actualmain tranter 50 e 60 uffants. ==Emprims pass== In postulat da l'anteriura cussegliera communala Silva Semadeni cun la supplica da trair a niz la trilinguitad dal Grischun era en la citad da Cuira è vegnì acceptà e la citad da Cuira ha installà l'onn da scola 2000/2001 trais emprimas classas bilinguas. ==Furma d'instrucziun== Las classas vegnan instruidas mintgamai da dus scolasts/duas scolastas en job-sharing. Mintga scolast/scolasta instruescha ses roms en sia lingua. Actualmain vegnan tut las uras da matematica, insaquantas da realias, uras da lingua sco talas ed insaquantas uras da chant/da lavurs manualas/da gimnastica instruidas per rumantsch, respectiv talian. =Dumber da scolars e scolaras== Las classas rumantsch/tudestgas dumbran actualmain 50 scolars e scolaras. La 4. e la 5avla classa e la 2. e 3. classa èn classas cumbinadas. La 1. classa dumbra actualmain mo 8 scolarets rumantschs. Ord quest motiv èn ils uffants rumantschs integrads en ina 1. classa regulara tudestga. 6 lecziuns ad emna vegnan els instruids separadamain en rumantsch grischun ==Project== La fasa da project terminescha cun l'onn da scola 05/06. Fin alura vegn il project accumpagnà ed evaluà scientificamain d'ina linguista da l'universitad da Berna. A la fin da mintga onn da scola han ils uffants da far in test da matematica e da lingua scritta e discurrida en rumantsch e tudestg. Cun quests tests vul ins garantir la cumpetenza linguistica e matematica dal singul uffant. ===Facit=== L'evaluaziun dals tests fatgs ils davos onns han mussà ch'ils resultats èn absolutamain equivalents a quels da las classas monolinguas. L'uffant biling n'emprenda betg mo la materia dal rom, mabain sa perfecziunescha parallelamain en ina segunda lingua. [[Category:Scolaziun en il chantun Grischun]] rfb4y9w5hg258kjovi0hcp3t6z2tzjo 175234 175233 2026-11-09T13:13:53Z Albinfo 2471 /* Dumber da scolars e scolaras= */ 175234 wikitext text/x-wiki Dapi l'onn 2000/2001 datti ina '''Scola bilingua''' a [[Cuira]]. En duas chasas da scola vegnan manadas classas bilinguas [[Lingua taliana|talian]]/[[Lingua tudestga|tudestgas]] e [[rumantsch grischun]]/tudestgas. Las classas rumantsch/tudestgas frequentan actualmain tranter 50 e 60 uffants. ==Emprims pass== In postulat da l'anteriura cussegliera communala Silva Semadeni cun la supplica da trair a niz la trilinguitad dal Grischun era en la citad da Cuira è vegnì acceptà e la citad da Cuira ha installà l'onn da scola 2000/2001 trais emprimas classas bilinguas. ==Furma d'instrucziun== Las classas vegnan instruidas mintgamai da dus scolasts/duas scolastas en job-sharing. Mintga scolast/scolasta instruescha ses roms en sia lingua. Actualmain vegnan tut las uras da matematica, insaquantas da realias, uras da lingua sco talas ed insaquantas uras da chant/da lavurs manualas/da gimnastica instruidas per rumantsch, respectiv talian. ==Dumber da scolars e scolaras== Las classas rumantsch/tudestgas dumbran actualmain 50 scolars e scolaras. La 4. e la 5avla classa e la 2. e 3. classa èn classas cumbinadas. La 1. classa dumbra actualmain mo 8 scolarets rumantschs. Ord quest motiv èn ils uffants rumantschs integrads en ina 1. classa regulara tudestga. 6 lecziuns ad emna vegnan els instruids separadamain en rumantsch grischun ==Project== La fasa da project terminescha cun l'onn da scola 05/06. Fin alura vegn il project accumpagnà ed evaluà scientificamain d'ina linguista da l'universitad da Berna. A la fin da mintga onn da scola han ils uffants da far in test da matematica e da lingua scritta e discurrida en rumantsch e tudestg. Cun quests tests vul ins garantir la cumpetenza linguistica e matematica dal singul uffant. ===Facit=== L'evaluaziun dals tests fatgs ils davos onns han mussà ch'ils resultats èn absolutamain equivalents a quels da las classas monolinguas. L'uffant biling n'emprenda betg mo la materia dal rom, mabain sa perfecziunescha parallelamain en ina segunda lingua. [[Category:Scolaziun en il chantun Grischun]] lkpoxg991nm4fdjvef2n0epfw53sydt 175235 175234 2026-11-09T13:14:04Z Albinfo 2471 /* Facit */ 175235 wikitext text/x-wiki Dapi l'onn 2000/2001 datti ina '''Scola bilingua''' a [[Cuira]]. En duas chasas da scola vegnan manadas classas bilinguas [[Lingua taliana|talian]]/[[Lingua tudestga|tudestgas]] e [[rumantsch grischun]]/tudestgas. Las classas rumantsch/tudestgas frequentan actualmain tranter 50 e 60 uffants. ==Emprims pass== In postulat da l'anteriura cussegliera communala Silva Semadeni cun la supplica da trair a niz la trilinguitad dal Grischun era en la citad da Cuira è vegnì acceptà e la citad da Cuira ha installà l'onn da scola 2000/2001 trais emprimas classas bilinguas. ==Furma d'instrucziun== Las classas vegnan instruidas mintgamai da dus scolasts/duas scolastas en job-sharing. Mintga scolast/scolasta instruescha ses roms en sia lingua. Actualmain vegnan tut las uras da matematica, insaquantas da realias, uras da lingua sco talas ed insaquantas uras da chant/da lavurs manualas/da gimnastica instruidas per rumantsch, respectiv talian. ==Dumber da scolars e scolaras== Las classas rumantsch/tudestgas dumbran actualmain 50 scolars e scolaras. La 4. e la 5avla classa e la 2. e 3. classa èn classas cumbinadas. La 1. classa dumbra actualmain mo 8 scolarets rumantschs. Ord quest motiv èn ils uffants rumantschs integrads en ina 1. classa regulara tudestga. 6 lecziuns ad emna vegnan els instruids separadamain en rumantsch grischun ==Project== La fasa da project terminescha cun l'onn da scola 05/06. Fin alura vegn il project accumpagnà ed evaluà scientificamain d'ina linguista da l'universitad da Berna. A la fin da mintga onn da scola han ils uffants da far in test da matematica e da lingua scritta e discurrida en rumantsch e tudestg. Cun quests tests vul ins garantir la cumpetenza linguistica e matematica dal singul uffant. ==Facit== L'evaluaziun dals tests fatgs ils davos onns han mussà ch'ils resultats èn absolutamain equivalents a quels da las classas monolinguas. L'uffant biling n'emprenda betg mo la materia dal rom, mabain sa perfecziunescha parallelamain en ina segunda lingua. [[Category:Scolaziun en il chantun Grischun]] bxnea1rr0szcoj2y9x35fo2ph6le391 Lingua bretona 0 7835 175280 160575 2026-11-10T04:17:50Z ~2026-59869-12 24198 175280 wikitext text/x-wiki {{sursilvan}} {| class="prettytable float-right" style="width:300px; margin-top: 0" !colspan="2" bgcolor="#7FFF00" | '''Breton'''<br />'''''Brezhoneg''''' |- |-valign="top" |Discurrì en: || [[Datoteca:Flag of France.svg|15px]] [[Frantscha|Frontscha]] |-valign="top" |Regiun(s): || [[Datoteca:Flag of Brittany.svg|15px]] [[Bretagna]] |- valign="top" |Persunas: || circa 300'000 |- valign="top" |Classificaziun<br /> linguistica: || Indo-Europea <br /> {{0}}Celticas <br /> {{0}}{{0}}Linguas brittonicas <br />{{0}}{{0}}{{0}}'''Breton''' |- !colspan="2" bgcolor="#7FFF00" | Codes |- |- valign="top" |ISO 639-1: || br |- valign="top" |ISO 639-2: || bre |- valign="top" |ISO 639-3: || [https://web.archive.org/web/20090122221140/http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bre bre] |- valign="top" |SIL: || [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bre BRE] |} [[Datoteca:Bilingual sign Vannes Gwened.jpg|thumb|Tabla dil liug da Vannes/Gwened en franzos e breton]] Il '''breton''' (breton ''brezhoneg'') ei in lungatg celtic che vegn descurius ella Bretagne ([[Frantscha|Frontscha]]). El ei il sulet lungatg celtic modern dall'[[Europa]] continentala. Ils territoris nua ch'el vegn discurius il bia ein il Département Finistère (Penn ar Bed) ed il vest dils Départements Côtes-d'Armor (Aodoù-an-Arvor) e Morbihan (Mor-bihan). [[Datoteca:Distribution relative des brittophones en 2004.png|thumb|400px|Distribuziun geografica dils plidaders dil breton 2004]] {{DEFAULTSORT:Bretona, lingua}} [[Categoria:Linguas celticas]] iv50s6gfph12aeeb00ptcrp6pnxz3ru 175301 175280 2026-11-10T09:24:51Z Albinfo 2471 Charta pon ins preschentar sco cuntegn 175301 wikitext text/x-wiki {{sursilvan}} {| class="prettytable float-right" style="width:300px; margin-top: 0" !colspan="2" bgcolor="#7FFF00" | '''Breton'''<br />'''''Brezhoneg''''' |- |-valign="top" |Discurrì en: || [[Datoteca:Flag of France.svg|15px]] [[Frantscha|Frontscha]] |-valign="top" |Regiun(s): || [[Datoteca:Flag of Brittany.svg|15px]] [[Bretagna]] |- valign="top" |Persunas: || circa 300'000 |- valign="top" |Classificaziun<br /> linguistica: || Indo-Europea <br /> {{0}}Celticas <br /> {{0}}{{0}}Linguas brittonicas <br />{{0}}{{0}}{{0}}'''Breton''' |- !colspan="2" bgcolor="#7FFF00" | Codes |- |- valign="top" |ISO 639-1: || br |- valign="top" |ISO 639-2: || bre |- valign="top" |ISO 639-3: || [https://web.archive.org/web/20090122221140/http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bre bre] |- valign="top" |SIL: || [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bre BRE] |} Il '''breton''' (breton ''brezhoneg'') ei in lungatg celtic che vegn descurius ella Bretagne ([[Frantscha|Frontscha]]). El ei il sulet lungatg celtic modern dall'[[Europa]] continentala. Ils territoris nua ch'el vegn discurius il bia ein il Département Finistère (Penn ar Bed) ed il vest dils Départements Côtes-d'Armor (Aodoù-an-Arvor) e Morbihan (Mor-bihan). [[Datoteca:Bilingual sign Vannes Gwened.jpg|miniatura|Tabla dil liug da Vannes/Gwened en franzos e breton]] {{DEFAULTSORT:Bretona, lingua}} [[Categoria:Linguas celticas]][[Datoteca:Distribution relative des brittophones en 2004.png|miniatura|none|400px|Distribuziun geografica dils plidaders dil breton 2004]] 8r13wzszk6rgogwjxjvgnucqx6p6xv5 Model:!CRLF 10 8213 175294 57751 2026-11-10T05:21:57Z ~2026-59869-12 24198 175294 wikitext text/x-wiki &#xd;&#xa;<noinclude>[[Categoria:Models:]]</noinclude> h9lhyy7ytukl5onm3tlnve7wlqxwy63 Martin Luther King 0 9148 175243 167627 2026-11-09T13:32:53Z Albinfo 2471 /* Famiglia ed uffanza */ 175243 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Martin-Luther-King-1964-leaning-on-a-lectern.jpg|220px|thumb|Martin Luther King (1964)]] '''Martin Luther King, junior''' (* ils 15 da schaner 1929 ad [[Atlanta]], [[Georgia (Stadis Unids)|Georgia]]; † ils 4 d’avrigl 1968 a [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], [[Tennessee]]) è stà in preditgant baptist e defensur dals dretgs civils dals Stadis Unids da l’America. Sin l’entir mund vala el sco in dals pli impurtants represchentants cunter la suppressiun sociala ed il rassissem. En ils Stadis Unids da l’America è el stà circa durant ils onns 1955 fin 1965 il pli enconuschent pledader dal moviment american per ils dretgs da burgais ([[Bürgerrechtsbewegung#Vereinigte Staaten von Amerika|''Civil Rights Movement'']]). Sco med cunter la politica da la ''Racial Segregation'' ([[separaziun da las razzas]]) en ils stadis dal sid da l’USA propagava el da betg far obedientscha ed è sez sa participà ad acziuns correspundentas. Oravant tut pervi da l’engaschi e l’influenza da King è il ''Civil Rights Movement'' daventà in moviment da massa. Quest moviment ha la fin finala chaschunà l’aboliziun da la separaziun da las razzas e la realisaziun dal dretg da votar senza restricziun per la populaziun da pel naira en ils stadis dal sid da l’USA. Sco recumpensa per ses engaschament per la gistadad sociala ha King retschavì l’onn 1964 il Premi Nobel da la pasch. King ch’ha adina pregià cunter la violenza è vegnì attatgà trais giadas corporalmain, ha survivì almain in attentat cun bumbas ed è vegnì arrestà dal 1955 fin il 1968 dapli che 30 giadas. Ils 4 d’avrigl 1968 è el vegnì assassinà a Memphis, Tennesse. == Vita == === Famiglia ed uffanza === King è naschì sco figl da la scolasta [[Alberta Christine Williams King]] (1904–1974) e dal segund preditgant baptist en la plaiv d’Ebenez, [[Martin Luther King senior]] (1899–1984). Avant sia lavur sco preditgant è ses bab tranter auter stà gidanter en ina garascha d’autos e pumpier tar ina societad da viafier. King senior ha prendì suenter ses diplom en ina scola da la saira ed era gia avant la naschientscha da King junior president da l’organisaziun per ils dretgs dals burgais cun il num ''[[National Association for the Advancement of Colored People]]'' (NAACP) ad Atlanta. Il tat da la vart da la mamma da King junior, Williams (* 1863), è stà in figl da sclavs ed è entrà l’onn 1894 en la plaiv d’Ebenez. A questa plaiv han fatg part tut las suandantas generaziuns. James King, il tat da la vart dal bab, aveva lavurà sin plantaschas da mangola a [[Stockbridge (Georgia)|Stockbridge]], var 20 kilometers davent d’Atlanta. Il num Martin Luther è stà per il bab e pli tard era per il figl expressiun d’in profund sentiment religius. A l’entschatta aveva il bab da King dentant num Michael King ed el sez Michael King, junior. En onur da [[Martin Luther]] ha il bab midà omadus nums l’onn 1934 suenter in viadi en [[Europa]] ch’als aveva tranter auter manà en [[Germania]].<ref> Ling, Peter J. (2002). Martin Luther King, Jr. Routledge. p. 11. ISBN 0-415-21664-8. ([http://books.google.de/books?id=OSricQ5M3O0C Versiun online restrenschida (Google Books)]).</ref> Ensemen cun ses geniturs ha King vivì fin l’onn 1941 en l’Auburn Avenue 501, ina via nua che bunamain mo umans da pel naira bainstants vivevan. Sco tut ils nairs è er King junior vegnì discriminà pervi da la separaziun da las razzas ch’existiva da quel temp en ils stadis dal sid da l’USA. Tut ils secturs da la vita da mintgadi eran separads en nair ed alv: scolas, baselgias, bajetgs publics, bus e trens, perfin tualettas e lavandins. Gia baud ha King resentì ina tala segregaziun sco gronda malgistadad, oravant tut pervi da l’influenza da l’educaziun da ses bab. En la vegliadetgna da 14 onns è el viagià d’Atlanta a [[Dublin (Georgia)|Dublin]], [[Georgia]], ha prendì part ad ina concurrenza d’oraturs e gudagnà quella. Gia da quel temp è King s’engaschà publicamain per la desegregaziun sco er per in rinforzament da l’USA sco naziun: {{Citat|Translaziun=Nus na pudain betg esser ina democrazia sclerida, sche grondas parts da la populaziun vegnan ignoradas. Nus na pudain betg esser ina ferma naziun, sch’in dieschavel da la populaziun è nutrì mal ed è malsaun pervi da bacils che na fan nagina differenza tranter nairs ed alvs.|ref=<ref name="CC">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 9</ref>|lang=en|We cannot have an enlighted democracy with one great group living in ignorance. We cannot have a healthy nation with one-tenth of the people ill-nourished, sick, harboring germs of disease which recognize no color lines – obey no Jim Crow laws.}} Ils 18 da zercladur 1953 ha King maridà [[Coretta Scott King|Coretta Scott Williams]]. Els èn vegnids spusads dal bab da King en la chasa paterna dad ella a [[Marion (Alabama)|Marion]], Alabama. King e Scott han gì ensemen quatter uffants: * [[Yolanda Denise King|Yolanda Denise]] (* ils 17 da november 1955, [[Montgomery (Alabama)|Montgomery]], Alabama; † ils 15 da matg 2007, [[Santa Monica]], California) * [[Martin Luther King III|Martin Luther III]] (* ils 23 d’october 1957, Montgomery, Alabama) * [[Dexter Scott King|Dexter Scott]] (* ils 30 da schaner 1961, Atlanta, Georgia) * [[Bernice Albertine King|Bernice Albertine]] (* ils 28 da mars 1963, Atlanta, Georgia) Tut ils quatter uffants èn s’engaschads respectivamain s’engaschan anc adina sco lur bab per ils dretgs dals burgais, era sche lur pleds e lur texts publitgads sa differenzieschan tematicamain in da l’auter. Coretta Scott, la dunna da King, è morta ils 30 da schaner 2006 en la vegliadetgna da 78 onns a [[Rosarito Beach]], [[Mexico]]. === Educaziun, furmaziun ed influenzas === L’emprima experientscha negativa en connex cun la separaziun da las razzas ha King stuì far gia il cumenzament da la scola primara. Ses pli grond ami d’avant il temp da scola è stà in mattatsch da pel alva da la vischinanza. Cur che omadus èn vegnids scolarisads, n’han els betg pudì frequentar la medema scola. Da quel di davent na dastgava King era betg pli far termagls cun ses ami, perquai ch’el era da pel naira.<ref name="oates">Stephen B. Oates: Martin Luther King, Kämpfer für Gewaltlosigkeit. Heyne, München 1986, ISBN 3-453-55140-0, p. 24, 30-32 e 583.</ref> Ensemen cun sia sora Christine ha King frequentà la ''[[Younge Street Elementary School]]'', nua ch’igl aveva sulettamain scolars da pel naira. King emprendeva tgunsch e suenter ch’el ha midà en la sisavla classa a la ''[[David T. Howard Colored Elementary School]]'', ha el sursiglì in per classas ed ha la fin finala frequentà cun 13 onns la ''[[Booker T. Washington High School]]''. La primavaira da l’onn 1944 ha King fatg cun success l’examen d’admissiun per il ''[[Morehouse College]]'' ed ha terminà la High School suenter l’indeschavla classa en la vegliadetgna da 15 onns.<ref name="oates"/> Cun 17 onns è King daventà gidanter-preditgant da ses bab en la plaiv baptista d’Ebenez ad Atlanta, Georgia. Là ha el frequentà a partir dals 20 da settember 1944 la suletta scol’auta per umans da pel naira en il sid, il ''Morehouse College'', il qual el ha finì l’onn 1948 cun in ''[[Bachelor]] of Arts'' en [[sociologia]]. En il ''Morehouse College'' è [[Benjamin Mays]], da quel temp president da la scola e defensur dals dretgs civils, stà in impurtant mentur per King. Er uschiglio ha King descrit l’atmosfera da la scola sco constructiva e per gronda part senza rassissem ed intoleranza visavi umans da pel naira.<ref name="CC1">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 13.</ref> Malgrà sia profunda cardientscha na vuleva King atgnamain betg daventar preditgant suenter sia scolaziun. Cun occupar ils emprims plazs en concurrenzas da retorica aveva el numnadamain scuvrì il pledar sco in da ses gronds talents. Ses bab e ses professers han dentant pudì persvader el da frequentar il ''[[Crozer Theological Seminary]]'' a [[Chester (Pennsylvania)|Chester]], Pennsylvania, per studegiar teologia. Là ha King legì [[Platon]], [[John Locke]], [[Jean-Jacques Rousseau]], [[Aristoteles]], [[Henry David Thoreau]] e [[Walter Rauschenbusch]]. Quests auturs han influenzà el uschè ferm ch’el ha definì per sasez da nov las incumbensas e la responsabladad d’in preditgant: {{Entschatta dal citat}} Pregiar è per mai in process dual. D’ina vart stoss jau empruvar da midar l’olma da mintga singul, per che la societad possia sa midar. Da tschella vart stoss jau empruvar da midar la societad, per che mintga singula olma possia sa midar. Perquai stoss jau far patratgs davart la dischoccupaziun, davart slums e davart malsegirtads economicas.<ref name="CC2">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 19</ref> {{Citat original|en|I see preaching as a dual process. On the one hand I must attempt to change the souls of individuals so that their societies may be changed. On the other I must attempt to change the societies so that the individual soul will have a change. Therefore, I must be concerned about unemployment, slums and economic insecurity.}} {{Fin dal citat}} Ultra da quai è King sa fatschentà profundamain cun differentas teorias da furmas da societads. El ha per exempel legì [[Karl Marx]] ch’ha influenzà el fitg ferm, e quai malgrà che King refusava per gronda part sias ideas: {{Entschatta dal citat}} Leger Marx ha persvadì mai che la vardad na saja betg da chattar en il marxissem, ma era betg en il chapitalissem tradiziunal. Tuttas duas furmas en vairas be a mesas. Or d’ina perspectiva istorica ha il chapitalissem survis la vardad da cooperar, ed il marxissem n’ha betg vis l’individualitad. Il chapitalissem dal 19avel tschientaner n’ha betg resguardà ils aspects socials da la vita, ed il marxissem ha survis e survesa che la vita è individuala e persunala. Il reginavel da Dieu n’è betg ina tesa per il collectiv e betg ina tesa per l’individual, mabain ina sintesa che unescha la vardad d’omaduas tesas.<ref name="CC3">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 22</ref> {{Citat original|en|My reading of Marx also convinced me that the truth is found neither in Marxism nor in traditional capitalism. Each represents a partial truth. Historically capitalism failed to see the truth in collective enterprise and Marxism failed to see the truth in individual enterprise. Nineteenth-century capitalism failed to see that life is social and Marxism failed and still fails to see that life is individual and personal. The Kingdom of God is neither the thesis of individual enterprise nor the antithesis of collective enterprise, but a synthesis which reconciles the truth of both}} {{Fin dal citat}} Influenzà King ha er [[Mahatma Gandhi]], en spezial ses success politic be cun pratitgar l’amur per il proxim e senza far diever da violenza. King ha ditg ina giada davart Gandhi: {{Entschatta dal citat}} En la persvasiun da Gandhi da betg duvrar violenza ma be amur per il proxim hai jau chattà la metoda per refurmas socialas che jau aveva tschertgà.<ref name="CC4">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 24</ref> {{Citat original|en|It was in this Gandhian emphasis on love and nonviolence that I discovered the method for social reform that I had been seeking.}} {{Fin dal citat}} Pli tard ha King anc legì texts da [[Reinhold Niebuhr]] che crititgeschan il pacifissem. Quels n’han bain betg pudì midar si’idea da far resistenza senza violenza, han dentant influenzà ses maletg dal mund: {{Entschatta dal citat}} Entant che jau carteva anc vi dal bun da l’uman, m’ha Niebuhr mussà era ses potenzial per il nausch. Ultra da quai m’ha el era gidà da vesair la cumplexitad da la societad umana e dal nausch collectiv che tschorventa.<ref name="CC5">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 27</ref> {{Citat original|en|While I still believed in man’s potential for good, Niebuhr made me realize his potential for evil as well. Moreover, Niebuhr helped me to recognize the complexity of man’s social involvement and the glaring reality of collective evil.}} {{Fin dal citat}} Il matg 1951 ha King terminà ses studi cun in ''Bachelor of Divinity'' en teologia. Per il temp suenter ses studi ha el gì pliras offertas, n’ha dentant betg tschernì la via simpla, mabain è sa decidì per ina plazza sco preditgant en il sid dal pajais. Uschia è el daventà l’onn suenter preditgant da la ''Dexter Avenue Baptist Church'' a [[Montgomery]], [[Alabama]]. Durant quel temp ha King scrit a la [[Boston University]] a Massachusetts ses doctorat cun il titel ''A Comparison of the Conceptions of God in the Thinking of Paul Tillich and Henry Nelson Wieman''. L’onn 1955 ha el survegnì per quella lavur il ''Doctor of Philosophy''. L’onn 1991 è vegnì enconuschent che parts da la lavur sajan plagiats (mira sutvart).<ref>[http://www.nytimes.com/1991/10/11/us/boston-u-panel-finds-plagiarism-by-dr-king.html ''Boston U. Panel Finds Plagiarism by Dr. King'', New York Times dals 11 d’october 1991].</ref> === Emprims success – Montgomery === [[Datoteca: Montgomery.jpg|thumb|200px|La citad da Montgomery]] Stgars in terz da la populaziun da Montgomery, ina citad en il sid da l’USA, era da pel naira e lavurava per gronda part sco famegls u sco emploiads da chasa. Il prim da december 1955 è vegnida arrestada la defensura dals dretgs da burgais Rosa Parks, perquai ch’ella ha refusà en in bus da dar liber ses sez per in um da pel alva. Questa arrestaziun ha effectuà in grond moviment da solidarisaziun entaifer la populaziun da pel naira. Igl è vegnì proclamà il boicot da tut ils bus da la citad, il ''[[Montgomery Bus Boycott]]'', cun il qual ins ha vulì exemplifitgar quant ferm ch’ils alvs dependevan economicamain dals nairs, e quant paucs dretgs ch’els avevan persuenter. King ch’era da quel temp cun 26 onns novarrivà en la citad è vegnì nominà sco manader dal comité ''Montgomery Improvement Association'' che dueva coordinar l’acziun. El era per gronda part anc nunenconuschent e n’aveva tras quai quasi nagins inimis, ni tar la populaziun alva ni tar la populaziun naira. King è vegnì cusseglià dal defensur dals dretgs da burgais ed omosexual engaschà [[Bayard Rustin]] sin tge moda transfurmar las teorias senza violenza da [[Gandhi]]. Il boicot ha cuzzà 381 dis ed ha sveglià l’interess fin a l’exteriur. I na deva betg be in consentiment verbal, mabain era in sustegn finanzial per la populaziun naira da la citad, uschia per exempel da la ''[[National Association for the Advancement of Colored People]]'' (NAACP). La resistenza senza violenza è ida a fin l’onn 1956 cun il success che la [[Dretgira suprema dals Stadis Unids da l’America|Dretgira suprema]] ha scumandà mintga sort da separaziun da las razzas en ils bus da la citad da Montgomery. Il ''Montgomery Bus Boycott'' è stà in grond success per la resistenza senza violenza ed ils merits da King han chaschunà ch’el è vegnì elegì l’onn 1957 sco president da la ''[[Southern Christian Leadership Conference]]'' (SCLC). Ils proxims onns è King viagià millis da kilometers tras il sid da l’USA ed ha propagà vehementamain da defender ils dretgs da burgais senza violenza, dentant nunindulgentamain. L’onn 1957 ha King tegnì 208 pleds e scrit ses emprim cudesch ''Stride Toward Freedom: The Montgomery Story''. Grazia al success dal boicot è daventà il moviment dals dretgs burgais senza violenza (en l’USA ''Civil Rights Movement'') adina pli impurtant. Cun il temp aveva quel er adina dapli commembers alvs. L’onn 1960 ha King desditg sia plazza sco preditgant a Montgomery per parter cun ses bab la lavur a la plaiv baptista d’Ebenez ad Atlanta. Cunquai ch’el aveva ussa in auter post, aveva el dapli temp per sa participar al moviment dals dretgs da burgais. King ha era gì da cumbatter cunter sentenzias da la giustia dispitaivlas. Uschia è el vegnì sentenzià a sis mais lavur sfurzada a Reidsville, Florida, perquai ch’el aveva tralaschà d’annunziar en il nov lieu ses permiss dad ir cun auto, cur ch’el aveva midà ses domicil da Montgomery ad Atlanta. Durant quest temp è King vegnì onurà da l’Universitad da New York cun ina distincziun per sia lavur cunter la separaziun da las razzas. King è sin quai sgulà da Florida a New York, ha retschavì la distincziun ed è alura puspè turnà enavos en la praschun a Reidsville. En vista a quai ha [[John F. Kennedy]], da quel temp candidat democratic per la presidenza dals Stadis Unids da l’America, mess a disposiziun a la famiglia da King ses agid. El è sa mess en contact cun in derschader e King è vegnì liber cunter ina cauziun. Paucs dis pli tard è Kennedy vegnì elegì cun 100&nbsp;000 vuschs maioritad sco president. Coretta Scott King ha scrit pli tard en si’autobiografia che quest’intervenziun haja pussibilità a Kennedy da gudagnar l’elecziun. === Emprim nunsuccess – Albany === Ils 15 da december 1961 è King sgulà ad [[Albany (Georgia)|Albany]], Georgia. Là avevan da quel temp lieu ils uschenumnads ''Freedom Rides'': protests pauc organisads e senza violenza da pitschnas gruppas cunter la separaziun da las razzas en la publicitad. In di suenter si’arrivada ha King demonstrà senza lubientscha ensemen cun 600 persunas ad Albany. Questa gruppa è vegnida circumdada da la polizia ed arrestada senza violenza. A partir da quel di fin l’onn 1962 èsi adina puspè vegnì a protests e revoltas betg lubidas ad Albany, dentant senza avair vairs success. Quest’emprova vegn valitada generalmain sco nunsuccess. Pervia da la grond’influenza da King è l’agir senza violenza restada per il mument l’unica pussaivladad per manar natiers midadas. L’entschatta dals onns 1960 è en pli ''[[We Shall Overcome]]'' daventà l’imni dal moviment dals dretgs da burgais. === Birmingham – «metropola da la separaziun da las razzas» (King) === [[Datoteca: Birmingham Council House.jpg|thumb|200px|left|Victoria Square, Birmingham]] King ha tschertgà motivs per il nunsuccess da las acziuns ad Albany ed è vegnì a la conclusiun che quels sajan da chattar en la preparaziun ed en l’organisaziun manglusa. Ensemen cun [[Ralph Abernathy]] ch’era per el in grond sustegn e cun autras persunas ch’eran da la medema opiniun ha el tschertgà novas finamiras ed è sa decidì per [[Birmingham (Alabama)|Birmingham]]. Alura han els fatg in plan concret per sfurzar u per metter sut pressiun ils pussants da sa tegnair vi d’ina egualitad che sa basa sin la lescha. L’emprim è s’unida l’organisaziun locala ''Alabama Christian Movement for Human Rights'' manada da reverend Fred Shuttlesworth («ins sto esser pront da murir avant ch’ins po propi entschaiver a viver») cun l’organisaziun da King. Per concentrar tut las forzas sin ina finamira duevan vegnir bloccads sulettamain ils ''Lunch Counters'' (pitschens locals da snack en gronds negozis previs be per alvs) cun protests da seser paschaivels. Plinavant han ins previs in boicot dals negozis manads da persunas da fatschenta alvas. En ils centers da ''l’Alabama Christian Movement for Human Rights'' èn vegnids instruids per quai 250 voluntaris en las metodas da resistenza senza violenza. Ultra da quai ha il musicist da New York [[Harry Belafonte]] sustegnì ils protests da King cun rimnar daners tar persunas da pel naira bainstantas. Ils 3 d’avrigl 1963 han 30 voluntaris cumenzà cun ils protests da seser. Quests protests han cuntinuà di per di e la saira devi per quels che protestavan inscunters en baselgias cun King. Là fascheva el pleds ed empruvava da motivar ils demonstrants. Oravant tut pervi da quests inscunters è il protest vegnì adina pli ferm, e quai malgrà ch’i deva da la vart dals nairs era vuschs criticas. Ellas eran da l’opiniun ch’ils protests vegnian il fallà mument e ch’els disturbian la ruassaivladad. Sco reacziun sin ils protests è King vegnì arrestà e serrà en la praschun da Birmingham, nua ch’igl era scumandà ad el d’avair contacts vers anora. Quest scumond è dentant vegnì annullà tras l’intervenziun da president [[John F. Kennedy|Kennedy]]. Durant quest temp ha King scrit l’enconuschenta ‹Brev or da la praschun da Birmingham›, sia resposta sin criticas da spirituals alvs da Birmingham. Questas acziuns han promovì supplementarmain la popularitad dal preditgant. King è vegnì relaschà suenter otg dis or da la praschun. Entant aveva el gì l’idea decisiva: el ha proponì d’includer er uffants e giuvenils en il protest. Sin quai hai dà ils 2 da matg 1963 varga 1000 arrestaziuns, e da la vart da la polizia han ins il di suenter per l’emprima giada fatg diever da violenza massiva. Ils 4 da matg ha l’organisaziun enturn King laschà squitschar en l’entir pajais maletgs per scurlattar or da la sien la publicitad cun mussar las dimensiuns da la brutalitad. Questa acziun n’ha dentant betg gì in’influenza sin ils protests e la violenza. Sco reacziun sin questas revoltas ha president Kennedy tramess in referent dal Ministeri da la giustia a Birmingham per instradar dascusamain e parallelamain als protests tractativas tranter ils manaders da la demonstraziun d’ina vart e las persunas pussantas da fatschenta sco er il ''Senior Citizens Committee'' da tschella vart. Grazia a la pressiun da las demonstraziuns permanentas han ins cuntanschì ils 10 da matg ina cunvegna. Quella pretendeva tranter auter che l’egualitad duaja vegnir promovida da la vart uffiziala e che demonstrants puspè vegnids libers duajan retschaiver agid. In di pli tard èn vegnids commess sin King e ses frar giuven Alfred Daniel dus attentats cun bumbas, dentant senza ch’insatgi fiss vegnì blessà. Ils delinquents derivavan pli probablamain dal [[Ku-Klux-Klan]] è n’èn mai vegnids arrestads. Ultra da quai hai anc dà autras revoltas, durant las qualas 50 persunas èn vegnidas blessadas. Kennedy ha tramess 3000 schuldads en la regiun da crisa dal stadi. Sin quai è la situaziun sa quietada. Numerus mazzaments da defensurs dals dretgs da burgais da pel naira ed alva en il sid da l’USA han adina puspè commovì la publicitad. Da numnar èn qua oravant tut trais eveniments: il mazzament da [[Medgar Evers]], in defensur dals dretgs da burgais nair da Mississippi, il zercladur 1963; in attentat da bumbas sin la [[16th Street Baptist Church]] a Birmingham il settember 1963, nua che quatter mattatschas han pers la vita; ed il rapinament e mazzament da trais defensurs dals dretgs da burgais la primavaira da l’onn 1964 a Mississippi. Ina rolla pauc gloriusa tar quests ed auters mazzaments ha gì l’associaziun secreta rassistica, il Ku-Klux-Klan. Tranter ses commembers sa chattavan era policists dals stadis dal sid. === Washington, Premi Nobel da la pasch === [[Datoteca:Martin Luther King - March on Washington.jpg|180px|thumb|Martin Luther King (1963)]] Durant quest temp da cumbat ha ina gronda part da la populaziun naira sviluppà ina nova conscienza da sasez. La nova mentalitad renconuscheva la derivanza africana e viveva la cultura dal continent d’origin. Quai ha dentant provocà tar parts da la populaziun naira in naziunalissem nair che na correspundeva betg al siemi da King d’ina convivenza paschaivla tranter tut ils Americans. Dal rest sa defendeva blera glieud da colur adina pli fitg cunter ingiurias sco la denominaziun disfamanta ''[[Jim Crow]]''. Il temp per grondas midadas pareva arrivà. ==== March on Washington for Jobs and Freedom ==== Sco reacziun sin las demonstraziuns cuntinuantas ha president Kennedy suttamess ils 19 da zercladur 1963 al Congress da l’USA in project da lescha per l’egualitad da las razzas cun vigur en tut il pajais. La stad 1963 è vegnì demonstrà entaifer quatter mais en 196 citads 841 giadas. Ils 22 da fanadur èn ils manaders dals differents moviments dals nairs sa scuntrads cun il president en la Chas’Alva. Kennedy ha empruvà da persvader King e ses cumbattants ch’il ''March on Washington for Jobs and Freedom'' planisà na saja betg ideal en vista al project da lescha. Ma King ha vulì far la demonstraziun sco planisà. Il marsch en la chapitala dueva anc ina giada sensibilisar las massas per ils problems dals nairs e muventar politichers conservativs da sa mussar conciliants. Ils 28 d’avust 1963 han pli che 250&nbsp;000 persunas demonstrà paschaivlamain, tranter quels 60&nbsp;000 alvs e sper King sis auters manaders dals nairs. La demonstraziun aveva la finamira da sustegnair il project da lescha per ils dretgs da burgais da president Kennedy. Qua ha King fatg ses pli enconuschent pled ''[[I Have a Dream]]''. Suenter il Marsch a Washington ha il schef dal FBI [[J. Edgar Hoover|Hoover]] cumenzà a survegliar intensivamain King ed auters defensurs dals dretgs da burgais. ==== Publicaziun da la lescha per l’aboliziun da la separaziun da las razzas, Premi Nobel da la pasch ==== [[Datoteca:Martin Luther King, Jr. and Lyndon Johnson 2.jpg|thumb|left|220px|Martin Luther King cun president [[Lyndon B. Johnson]]]] Il mazzament da Kennedy ils 22 da november 1963 è stà in eveniment decisiv per il moviment dals dretgs da burgais. Il successur da Kennedy, president [[Lyndon B. Johnson]], ha procurà ch’i vegnia proclamà ils 19 da zercladur 1964 la lescha statala ch’ha abolì la separaziun da las razzas. Ordavant eran 19 senaturs sa stentads da retardar la decisiun davart la lescha tras filibusterissem (pleds senz’interrupziun) e tras l’emprova da gudagnar il davos mument ina maioritad encunter la lescha. Suenter la decisiun positiva han ils guvernaturs d’Alabama, [[George Wallace]], e da [[Mississippi (Bundesstaat)|Mississippi]], Paul Johnson, refusà d’acceptar e da realisar la lescha. L’onn 1964 ha Martin Luther King retschavì il [[Premi Nobel da la pasch]] en la valur da 54&nbsp;000 $. L’entira summa ha el sponsurà ad in fond da ses moviment. La gasetta americana ''[[Time]]'' ha declerà il defensur dals dretgs da burgais sco ‹um da l’onn 1964›. === Selma === En la pitschna citad [[Selma (Alabama)|Selma]] sper Montgomery ha King empruvà il 1965 da cuntanscher che persunas nairas hajan admissiun a las glistas da votar senza nagina restricziun. Da quel temp stuevan anc vegnir respundidas correctamain dumondas concernent l’istorgia u la constituziun americana avant ch’in nair pudeva votar. L’emprim ha King organisà plirs marschs sin il tribunal da Selma, schebain che la polizia sut scherif Jim Clark schliava las demonstraziuns ed arrestava blers dals demonstrants. Suenter ch’in policist ha sajettà il taglialaina nair Jimmy Jackson, è King sa decidì d’organisar ina gronda demonstraziun en direcziun da [[Montgomery (Alabama)|Montgomery]], la chapitala d’Alabama. Entant ch’ils emprims dus da trais marschs eran vegnids sparpagliads da la polizia davos il cunfin da la citad, ha il terz marsch (protegì da [[truppas dals Stadis Unids da l’America|truppas dal stadi]] che [[president dals Stadis Unids da l’America|president]] [[Lyndon B. Johnson|Johnson]] aveva tramess) gì il matg 1965 il success giavischà. Dentant èn vegnids mazzads trais umans durant quest marsch, tranter els in spiritual. === Revoltas violentas en l’entir pajais – emprovas senza violenza a Chicago === Malgrà tut las leschas e sentenzias giudizialas existivan il rassissem e la malgistadad sociala anc adina. Perquai èn sa furmadas gruppaziuns radicalas entaifer il moviment dals dretgs da burgais. Ellas vegnivan represchentadas oravant tut dals ''[[Black Muslims]]'' cun lur manader carismatic [[Malcolm X]] e da la ''[[Black Panther Party]]''. Questas duas gruppaziuns ch’eran avertas per violenza eran preschentas oravant tut en las grondas citads dal nord ed en California, nua che las ideas nunviolentas da King avevan fadia da prosperar. Sco motivs vegnan savens numnads il pli grond dumber da nairs en ils ‹[[ghetto]]s› da las citads grondas e la cumplaina mancanza da perspectivas per il futur. Entant ch’ils nairs dal sid avevan savens la speranza paradoxa da pudair mitschar en il nord pli ‹gist›, na devi en il nord naginas alternativas. Ils 11 d’avust 1965 ha cumenzà a Watts, in quartier d’abitar en il sid da [[Los Angeles]], California, ina revolta da nairs betg planisada. Tranter auter èn er vegnidas demolidas fatschentas da possessurs alvs. Autras citads èn suandadas a quest exempel, schebain cun acts da violenza pli pauc dramatics. [[Datoteca:Chicago ghetto.jpg|thumb|200px|‹Ghetto› a Chicago]] En vista a quests acts da violenza ha King vulì accelerar er en il nord l’idea da revoltas senza violenza ed ha fatg in’emprova a Chicago. Qua aveva el dentant da cumbatter cunter l’opposiziun da manaders d’organisaziuns da nairs localas che na vulevan betg che King s’intermettia en lur affars. En las metropolas en il nord da l’USA eran ils problems principals ils fits-chasa sproporziunadamain auts e l’equipament manglus en las scolas per la populaziun naira. Tras in boicot da prender a fit e demonstraziuns duevan ils politichers responsabels vegnir sfurzads d’intervegnir. Ils 10 da fanadur 1966 èsi vegnì ad in marsch da passa 45&nbsp;000 persunas en direcziun da la chasa-cumin da Chicago. Ussa han ins tschentà pretensiuns concretas: dublegiar il budget per las scolas, meglras colliaziuns dal traffic public per ils ‹ghettos› sco era novs quartiers cun fits pli bass. Igl èn suandadas anc bleras autras demonstraziuns fin ch’ins è s’unì sin in program da nov puncts. Quel na ha dentant gì quasi naginas consequenzas. Tar ina da quellas demonstraziuns è King vegnì blessà ils 31 da fanadur cun in quadrel da crap vi dal chau. Er il boicot da prender a fit n’ha betg chaschunà ina midada tar ils possessurs d’abitaziuns ed ils fits èn restads auts. ==== Marsch a Jackson ==== L’onn 1966 ha gì lieu in marsch da 350 kilometers lunghezza da [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], Tennessee, a [[Jackson (Mississippi)|Jackson]], la chapitala dal stadi da Mississipi. L’emprim absolvent da pel naira da l’[[Universitad da Mississipi]], [[James Meredith]], è vegnì sajettà durant quest marsch ed ins ha planisà da cuntinuar il marsch en onur dad el. Cun las demonstraziuns, a las qualas var 15&nbsp;000 persunas èn sa participadas, han ins vulì protestar per in’applicaziun pli consequenta dal ''[[Civil Rights Act]]'' da l’onn 1964. Durant il marsch era avant maun ina gronda prontadad da duvrar violenza. Ils manaders da las organisaziuns han discussiunà intensivamain davart la dumonda d’agir cun u senza violenza. En in pled ha [[Stokely Carmichael]] preschentà per l’emprima giada il program da ''[[Black Power]]'' cun accents pli violents e naziunalistics che King. Mez avrigl 1967 ha King manà ina demonstraziun da passa 200&nbsp;000 persunas tras [[New York City]]. L’october 1967 è el sgulà a Birmingham, nua ch’el stueva anc prestar in chasti d’arrest da 5 dis pervi d’ina sentenzia da pli baud. === Guerra dal Vietnam === A partir da l’onn 1966 è King s’exprimì adina pli ferm cunter la [[Guerra dal Vietnam]], quai che n’ha betg plaschì a tut ils commembers da l’organisaziun da King. Sco blers Americans da pel alva eran era grondas parts da la populaziun naira per la guerra, plinavant na devi strusch sustegn dals sindicats per la tenuta critica da King. Blers defensurs dals dretgs da burgais han temì che lur moviment vegnia pli flaivel sch’insatgi s’engaschia cunter la guerra. Els avevan tema che president Johnson na vegnia en l’avegnir betg pli a metter a disposiziun ils meds necessaris per il moviment. Dapi l’argumentaziun cunter la guerra èn plinavant las donaziuns sa sminuidas a moda rapida. Ma King n’ha betg sa laschà irritar. A partir da quest mument ha el applitgà la via senza violenza ch’el aveva tschernì betg mo en connex cun la separaziun da las razzas en il sid, mabain er cun la finamira da cumbatter la paupradad e la guerra. King ha savens argumentà ch’ins pudessi schliar gronds problems socials cun tut las milliardas dollars che vegnian investidas en la guerra. Cun questa argumentaziun empruvava el da cuntanscher meglras cundiziuns da viver per tut ils umans dischavantagiads; en il center stevan dentant anc adina ils umans da pel naira. Tras quest engaschament pli vast è King daventà ina persona non grata en la Chas’Alva ed oravant tut tar il FBI sut la direcziun da [[J. Edgar Hoover|Hoover]]. La collavuraziun cun il moviment cunter la guerra e ses manaders alvs ha gì adina pli blers critichers. Quels èn era sa fatgs udir cura che King ha annunzià da vulair organisar l’onn 1968 in ''Poor People’s March'' en direcziun da Washington. Cun quest marsch vuleva King render danovamain attent che ses engaschament giaja er a favur dad autras minoritads en il pajais. == Attentat == [[Datoteca:Martin Luther King was shot here Small Web view.jpg |thumb|200px|Lorraine Motel (oz il ''National Civil Rights Museum'') a Memphis nua che King è vegnì sajettà]] Sco preparaziun per il ''Poor People’s March'' è King sa decidì da demonstrar l’emprim a [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], Tennessee, e da s’engaschar anc ina giada per l’egualitad sociala da tuts. Plinavant pudev’ins interpretar la visita a Memphis sco ina sort test per eruir quant ferm che las massas vegnian a reagir sin el. Ils 3 d’avrigl 1968 ha King formulà en ina da sias allocuziuns ils famus pleds ''I’ve been to the mountaintop''. Questa formulaziun po vegnir chapida sco allusiun a l’inscunter da Moses cun Dieu sin la muntogna [[Horeb]], suenter la quala Moses ha ditg ch’el haja vis la Terra empermessa (original: ''Promised Land''). King ha exprimì sia persvasiun ch’il pievel nair vegnia a cuntanscher la Terra empermessa, cumbain ch’el sez na possia forsa betg arrivar là. Blers han interpretà questa frasa sco in presentiment profetic da si’atgna mort. King ha anc discurrì ina giada cun ils demonstrants per als persvader da far resistenza senza violenza ed ha fixà ils 8 d’avrigl sco nov termin per la demonstraziun. Ma i dueva vegnir auter: ils 4 d’avrigl 1968 a las 18:01 è King vegnì sajettà sin il balcun dal [[National Civil Rights Museum|Lorraine Motel]]. === Consequenzas === Suenter il mazzament da King hai dà tumults en passa 100 citads da l’USA ch’han chaschunà 39 morts, 2000 blessads e 10&nbsp;000 arrestads; en spezial [[Washington (D.C.)|Washington D.C.]] è stà pertutgà da tumults da gronda vehemenza. Ils 8 d’avrigl 1968 ha Coretta Scott King manà enstagl da ses um il marsch da protest tras Memphis. Var 35&nbsp;000 persunas èn sa participadas paschaivlamain. President Johnson ha empermess en in pled d’instradar anc quest di in program d’agid extendì per la populaziun naira. Cunquai che la situaziun suenter la mort da King è però sa normalisada vaira svelt, è il program l’emprim vegnì suspendì e la fin finala abolì dal tuttafatg. Pli tard ha il Congress dentant approvà ina lescha per l’egualitad dals pretschs per prender a fit e da l’acquist da proprietads d’abitar. === Sepultura === [[Datoteca:MLK tomb.JPG|thumb|left|180px|La fossa da King en vischinanza dal ''King Center'']] Martin Luther King junior è vegnì sepulì ils 9 d’avrigl 1968. 50&nbsp;000 persunas èn stadas preschentas<ref name="oates"/> ad Atlanta sin il South View Cemetery, in santeri per nairs. Sin ses crap da fossa èn engravads ils ultims pleds da sia famusa allocuziun ''I have a dream'': ''«Free at last! Free at last! Thank God Almighty, I’m free at last!»'' («Finalmain liber! Finalmain liber! Grazia a Dieu il Tutpussant, jau sun finalmain liber!»). Ad in cult divin da funeral en la baselgia nua ch’el era stà activ sco preditgant, èn sa participads blers prominents sco per exempel il vicepresident da quel temp [[Hubert H. Humphrey]], [[Robert Kennedy]], [[Richard Nixon]] e [[Nelson Rockefeller]]. === Examinaziun criminalistica e teorias da conspiraziun === En in local visavi al motel han ins chattà l’arma cun la quala ins aveva probablamain sajettà King. Sin l’arma han ins chattà improntas dals dets da [[James Earl Ray]], in rassist persvadì ch’era prechastià pliras giadas. El ha confessà ses delict ed è vegnì sentenzià resguardond ses confess mitigiant a 99 onns praschun. Paucs dis pli tard ha el dentant revocà ses confess. Dapi l’attentat n’èn las famas davart ina conspiraziun instradada da la regenza americana, oravant tut dal FBI, mai tschessadas. Retschertgas dal Ministeri da giustia, da la Chombra dals represchentants e da la procura publica èn dentant adina vegnidas al resultat che Ray saja il culpant e ch’i na saja betg pussaivel da sclerir, sch’el haja gì sustegn u betg. Duas ulteriuras retschertgas ballisticas fatgas independentamain ina da l’autra pretendan dentant ch’i na possia ni vegnir demussà stringentamain che l’arma chattada saja per propi l’arma ch’ha chaschunà il mazzament ni ch’il delinquent saja stà Ray. L’onn 1999 èn ils giuraders vegnids perina en in process civil che l’attentat sin King saja stà in cumplot tranter commembers da la mafia e la regenza americana. In’ulteriura retschertga manada tras dal Ministeri da giustia sur in onn e mez ha dentant refusà l’onn 2000 ils resultats dal process civil, damai ch’els sa basian be sin ils rapports da perditgas cun pregiudizis. I sajan bain avant maun nagins mussaments concrets per in cumplot, ma i na sajan er betg scleridas tut las irregularitads. == King ed il FBI == [[Datoteca:J Edgar Hoover.jpg|thumb|220px|Edgar Hoover, manader dal FBI (1924–1972)]] Cun il [[FBI]], l’autoritad principala dal Ministeri da giustia da l’America, ha King gì ina relaziun ostila vicendaivla. Oravant tut il schef dal FBI da quel temp, [[J. Edgar Hoover]], aveva fermas antipatias cunter il defensur dals dretgs da burgais. A partir da l’onn 1961 ha il FBI cumenzà ad observar King ed auters funcziunaris da la SCLC. Las examinaziuns èn stadas plitost superfizialas fin ch’ins ha eruì l’onn 1962 che l’advocat da [[New York]] [[Stanley Levison]] saja in dals pli impurtants cussegliaders da King. Levison vegniva suspectà dal FBI d’avair colliaziuns cun la [[Partida Communista dals Stadis Unids da l’America]], quai ch’era da quel temp da l’anticommunissem in signal d’alarm per il FBI. Sinaquai ha il FBI installà registraturs zuppads a chasa tar Levison e King, vi da lur telefons en biro sco er en tut ils hotels nua che King ha abità durant ses viadi tras l’USA. Ins aveva era infurmà il president Kennedy ed il procuratur public federal [[Robert Kennedy]] ch’han omadus empruvà da persvader King da sa distatgar da Levison, ma senza success. Il manader dals nairs ha adina refusà energicamain las reproschas ch’el haja contact cun ils communists. King ha ina giada ditg davart questa tematica: «I dat uschè blers communists en quest moviment per la pasch sco quai ch’i dat eskimos a Florida.» Sinaquai al ha Hoover numnà «il manzaser il pli notoric dal pajais». Per stigmatisar King publicamain sco communist han ins fatg diever da l’opiniun che blers segregaziunists avevan, numnadamain che la populaziun da pel naira saja en vardad cuntenta cun sia sort en la societad, ma ch’ella vegnia animada da communists e dad auters instigaturs da protestar. Manaders d’intginas organisaziuns da nairs han ditg sinaquai che la raschun per il moviment dals dretgs da burgais saja savens la mancanza da scolaziun e plazzas da lavur, la discriminaziun e la violenza e ch’ils nairs hajan tuttavia l’intelligenza e la motivaziun da s’organisar autonomamain. Pli tard ha il FBI pruvà da discreditar King cun scuvertas da sia vita privata. Documents da surveglianza dal FBI davart King (tschertins èn entant publitgads) demussan ch’el ha gì numerusas afferas senza che sia dunna saveva novas. Rapports davart tals eveniments èn er vegnids mess a disposiziun da cumpogns da cumbat da King (inclusivamain ses stretg ami Ralph Abernathy). Il FBI ha distribuì ils resultats da las retschertgas a l’executiva, a schurnalists bainvulents, a partenaris da coaliziun potenzials, a funtaunas da daners da la SCLC ed a la famiglia da King. Ins ha era tramess brevs anonimas a King, en las qualas i vegniva smanatschà ch’ins fetschia diever d’infurmaziuns privatas, sch’el na chalia betg cun ses engaschament per ils dretgs da burgais. Questas activitads èn succedidas en rom dal program secret dal FBI [[COINTELPRO]]. Quel aveva la finamira d’offender profundamain persunas che valevan sco politicamain privlusas cun agid da metodas sco la discreditaziun anonima.<ref>''[http://www.icdc.com/~paulwolf/cointelpro/churchfinalreportIIIb.htm Supplementary detailed Staff Reports on Intelligence Activities and the Rights of Americans]'', BOOK III (or dal rapport final dal [[Church Committee]]).</ref> A la fin han ins laschà en paus la vita privata da King ed è sa restrenschì sin il material ch’ils servetschs d’infurmaziuns rimnavan en connex cun la SCLC ed il rest dal moviment dals dretgs da burgais. La gronda part da las registraziuns ch’èn vegnidas fatgas zuppadamain restan serradas per la publicitad fin l’onn 2027. Curt avant la mort da King, ils 28 da mars 1968, è ina demonstraziun manada dad el ida per l’emprima giada a la fin cun tumults, enguladitschs e brischaments. Ozendi san ins ch’il FBI ha incaricà nairs sco agents provocaturs. Da l’autra vart è er attestà il suandant: ils emprims ch’èn currids tar King suenter l’attentat e ch’han empruvà inutilamain d’al porscher emprim agid èn stads agents dal FBI ch’al observavan. == Intschertezza davart l’autur da la dissertaziun da King == Il cumenzament dals onns 80 èn cumparidas reproschas da plagiat en connex cun la dissertaziun da King. Quellas han la finala manà tar ina retschertga uffiziala da l’Universitad da Boston. Lezza ha constatà che King aveva copià parts da sia dissertaziun d’auters auturs senza citar ed inditgar quai correctamain tenor las convenziuns academicas. L’Universitad da Boston n’è tuttina betg sa decidida d’annullar la dissertaziun da King posteriuramain, damai che sia lavur cuntegna sper las passaschas copiadas er ina part elavurada dad el che furma in’atgna contribuziun a la scienza. Sia dissertaziun è dentant vegnida segnada cun in’agiunta ch’inditgescha che parts da la dissertaziun na cuntegnian betg indicaziuns correctas davart l’autur. Ina tala «appropriaziun dal text», sco l’expert da King [[Clayborn Carson]] l’ha definì, è sco ch’i para ina disa da l’anteriura carriera academica da King. Uschia emprestava el grondas parts da ses pleds dad auters preditgants u da protestants alvs che pregiavan al radio. Entant che tscherts inimis politics al han crititgà pervi da questas scuvertas, han ils blers scienziads ch’eran sa fatschentads cun King empruvà da metter questa «appropriaziun dal text» en in connex pli vast. [[Keith Miller]] per exempel, pli probabel il pli excellent expert en la domena dals plagiats da King, argumentescha: «Talas praticas correspundan a la tradiziun da las pregias popularas afroamericanas è n’èn betg en scadin cas da numnar plagiarissem.» == Necrolog e reputaziun == Dapi sia mort è King sa sviluppà ad ina da las persunalitads las pli onuradas da l’istorgia dals Stadis Unids da l’America. Savens vegn el cumpareglià cun [[Abraham Lincoln]]: omadus umens èn stads manaders ch’èn s’engaschads fermamain per ils dretgs umans e per l’egualitad per tuts – ed omadus èn vegnids mazzads tranter auter pervi da quest engaschament. Er la vardad davart ils plagiats da King en parts da sia dissertaziun e la pretensiun d’esser stà malfidaivel a sia dunna èn fatgs che n’han betg pudì cumprometter seriusamain ses renum. Il cuntrari, questas flaivlezzas han plitost anc consolidà il maletg d’in erox e manader fitg uman. Tar in’elecziun dals ‹pli gronds Americans› fatga dal program da televisiun ''[[Discovery Channel]]'' ha King occupà il terz plaz. === Onuraziuns suenter la mort === [[Datoteca:MLK sign.JPG|thumb|200px|''Martin Luther King, Jr. – National Historic Site & Preservation District'']] L’onn 1977 è King vegnì undrà postum cun la ''[[Presidential Medal of Freedom]]'', la pli auta distincziun civila en l’USA. Il 1978 ha el retschavì il [[Premi per ils dretgs umans da las Naziuns unidas]].<ref>[http://www.ohchr.org/Documents/Press/previous_recipients.pdf List of previous recipients.] United Nations Human Rights, 2.4 (PDF, Englisch).</ref> Il 1980 è vegnida agiuntada la chasa paterna da King ed intgins auters bajetgs en la vischinanza a la ''[[National Historic Site]]'', ina glista cun lieus da muntada naziunala istorica. Betg il davos pervi da l’engaschament dal musicist [[Stevie Wonder]] è alura vegnì introducì l’onn 1986 in di da festa naziunal en onur da King, il ''[[Martin Luther King Day]]'', che vegn celebrà mintg’onn il terz glindesdi dal mais da schaner. Ils 18 da schaner 1993 han per l’emprima giada festivà tut las regenzas dals 50 stadis da l’US¨A uffizialmain quest di da festa. Ultra da quai ha la ''Martin Luther King Jr. Memorial Foundation'' cumprà il 1987 il Lorraine Motel ed al transfurmà en il ''National Civil Rights Museum''. Bleras citads da l’USA han dà num ad ina da lur vias tenor il defensur dals dretgs da burgais. A [[Harrisburg (Pennsylvania)|Harrisburg]], Pennsylvania, porta la chasa-cumin il num da King. L’onn 1998 è l’uniun ''[[Alpha Phi Alpha|Alpha-Phi-Alpha]]'' vegnida autorisada dal [[Congress american]] da stgaffir ina fundaziun per coordinar e procurar per daners e per il design dal monument ''Martin Luther King, Jr. National Memorial'' a [[Washington D.C.]] King è stà in commember prominent da quest’uniun academica per afroamericans. Il monument duai vegnir erigì tar la ''[[National Mall]]'' en la vischinanza d’in monument dad Abraham Lincoln. Dapi la mort da King è era sia consorta [[Coretta Scott King]] s’engaschada per la gistadad sociala e per ils dretgs da burgais. Anc il medem onn che King è vegnì mazzà ha ella fundà ad Atlanta il ''King Center''. La finamira dal center è da mantegnair l’ierta spiertala da King e da regurdar sin l’entir mund a l’engaschament per schliar conflicts a moda paschaivla e toleranta. Il figl da King, Dexter, è actualmain il president e directur general dal center. Er [[Scolas en onur da Martin-Luther-King|scolas]] e [[Baselgias en onur da Martin-Luther-King|baselgias]] èn vegnidas numnadas tenor King. L’onn 2010 èn ins danovamain sa stentà da laschar squitschar il purtret da King sin munaida americana. Defensurs dals dretgs da burgais avevan gia empruvà l’onn 2000 senza success d’eternisar King sin la munaida da 50 cents u sin las bancnotas da 20 dollars. La gruppa [[U2]] ha scrit il 1984 las chanzuns ''[[Pride (In the Name of Love)]]'' e ''[[MLK]]'' (cumparidas sin l’album ''[[The Unforgettable Fire]]'') en onur da King e da si’ovra da vita. ''Pride'' cuntegna dentant in sbagl istoric. King n’è numnadamain betg vegnì, sco implitgà en la chanzun, sajettà la damaun, mabain la saira. Tar concerts chanta ussa [[Bono]], il chantadur da la gruppa U2, la chanzun en ina versiun curregida. == L’impurtanza da King entaifer il moviment dals dretgs da burgais en l’USA == Avant che King è s’engaschà cumplainamain per ils dretgs dals burgais era oravant tut la [[NAACP]] stada activa per ils dretgs da la minoritad d’umans da pel naira. Cun il success dal ''[[Montgomery Bus Boycott]]'' l’onn 1956 èn l’influenza da King sin il moviment dals dretgs da burgais e l’effect da sia persuna sin la populaziun naira s’engrondids fermamain. Entant ch’el era fin alura stà principalmain activ sco plevon, è el viagià ils proxims onns tras l’entir pajais ed ha tegnì numerus pleds. Ils success a Birmingham, la realisaziun dal ''Civil Rights Act'' l’onn 1964 e l’onuraziun cun il Premi Nobel han fatg da King il pli grond manader dals protests per l’egualitad per la populaziun naira senza violenza. Quai sa lascha era mesirar vi dals 250&nbsp;000 participants al Marsch a Washington. Durant quests onns ha la NAACP pers grondas parts da si’influenza. [[Datoteca:Malcolm-x.jpg|thumb|180px|[[Malcolm X]] il matg 1964]] King ha dentant era stuì acceptar blera critica, saja quai en connex cun sia rolla da manader u cun ses princip da protestar be a moda nunviolenta. Uschia è vegnì fundà l’onn 1960 il ''[[Student Nonviolent Coordinating Committee]]'' (SNCC) che crititgava a moda constructiva la funcziun da King en il moviment naziunal. Cur che [[Stokely Carmichael]] è daventà il 1965 parsura dal SNCC, è la direcziun politica sa radicalisada en direcziun d’in naziunalissem militant per nairs. Il successur da Carmichael ha la fin finala midà il num da l’uniun en ''Student National Coordinating Committee''. L’onn 1964 ha [[Malcolm X]] fundà l’''Organization of Afro-American Unity'' (OAAU). En ses pled dal di da fundaziun ha el appellà avertamain da far ina fin a las strategias senza violenza ed è cun quai sa distanzià cleramain da King. Pli ferm che la OAAU ch’è sa schliada suenter sia mort (1965) han dentant ils pleds da Malcolm X influenzà il moviment dals nairs. L’onn 1966 è alura sa furmada la ''[[Black Panther Party]]'' ch’empruvava da parar malgistadads socialas cun servetschs d’agid concrets enstagl da protests da massa. Plinavant sustegneva ella il ‹naziunalissem nair› ed il dretg explicit da sa defender sez ed è uschia sa distanziada dal pensar pacifistic e tolerant da King. Sin iniziativa da Carmichael è alura anc vegnì fundà l’onn 1966 la ''[[Black Power]]'' separatistica ch’aspirava da stgaffir in’uniun da tut ils nairs e da mantegnair la ‹cultura naira›. Savens è King vegnì a pugn cun il renumà defensur dals dretgs da burgais e da quel temp era manader da la NAACP, [[Roy Wilkins]]. Tuttina è Wilkins sa participà a differentas demonstraziuns sco per exempel al Marsch a Washington ed ha crititgà organisaziuns militantas. Oravant tut pervia da talas gruppaziuns n’han ils ideals e las acziuns da protest da King betg gì simpel en il nord da l’USA. Tiers è vegnì ch’el ha cumenzà ad organisar pir il 1966 demonstraziuns en ina citad dal nord, a Chicago. Tuttina è el restà per blers fin a sia mort il manader incontestà da la resistenza senza violenza. Pervi da l’attentat sin King, pervi dal grond squitsch davart dal FBI (oravant tut sin il moviment ''Black Panther'') e pervia da concessiuns politicas è la forza dal moviment dals dretgs da burgais en l’USA sa diminuida suenter l’onn 1970. Il SNCC è sa schlià l’onn 1970, ed ils ''Black Panther'' n’èn dapi l’onn 1981 betg pli activs publicamain. La NAACP sco era la SCLC existan anc oz. == Ovras == * ''A comparison of the conceptions of God in the thinking of [[Paul Tillich]] and Henry Nelson Wieman''. Dissertaziun, 1955 * ''Aufruf zum zivilen Ungehorsam''. Econ-Verlag, Düsseldorf 1993, ISBN 3-612-26036-7 * ''Freiheit. Von der Praxis des gewaltlosen Widerstandes''. Brockhaus, Wuppertal 1982, ISBN 3-417-20332-5 * ''Frieden ist kein Geschenk. Von der Kraft der Gewaltlosigkeit''. Herder, Vienna 1984, ISBN 3-210-24776-5 * ''Ich habe einen Traum. Texte und Reden''. Kiefel Verlag, Gütersloh 1996, ISBN 3-7811-5777-6 * ''Ich habe einen Traum''. Patmos-Verlag, Düsseldorf 2003, ISBN 3-491-45025-X * ''Mein Traum vom Ende des Hassens. Texte für Heute''. Herder, Freiburg/B. 1994, ISBN 3-451-04318-1 * ''Schöpferischer Widerstand''. Mohn, Gütersloh 1985, ISBN 3-579-00576-6 * ''Testament der Hoffnung. Letzte Reden, Aufsätze und Predigten''. Mohn, Gütersloh 1989, ISBN 3-579-05079-6 * ''Ein Traum lebt weiter''. Mohn, Gütersloh 1986, ISBN 3-451-08285-3 * ''Wohin führt unser Weg. Chaos oder Gemeinschaft''. Fischer, Frankfurt/M. 1969 == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Stanislaw N. Kondraschow: ''Martin Luther King. Leben und Kampf eines amerikanischen Negerführers''. Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1973 * David Garrow: ''The FBI and Martin Luther King, jr.'' Penguin Books, New York 1981, ISBN 0-14-006486-9 * Martin Luther King sen.: ''Aufbruch in eine bessere Welt. Die Geschichte der Familie King''. Union-Verlag, Berlin 1984 <!-- senza ISBN --> * Coretta Scott King: ''Mein Leben mit Martin Luther King''. Mohn, Gütersloh 1985, ISBN 3-579-03643-2 * [[Rolf Italiaander]]: ''Martin Luther King''. Colloquium-Verlag, Berlin 1986, ISBN 3-7678-0674-6 * Stephen B. Oates: ''Martin Luther King, Kämpfer für Gewaltlosigkeit''. Heyne, München 1986, ISBN 3-453-55140-0 * Günther Wirth: ''Martin Luther King''. 8. ediziun. Wirth-Verlag, Berlin 1989, ISBN 3-372-00304-7 * Valerie Schloredt, Pam Brown: ''Martin Luther King. Amerikas großer gewaltloser Führer, der im Kampf um die Rechte der Schwarzen ermordet wurde''. 2. ediziun Arena-Verlag, Würzburg 1990, ISBN 3-401-04278-5 * [[Frederik Hetmann]]: ''Martin Luther King''. Maier-Verlag, Ravensburg 1993, ISBN 3-473-54099-4 * [[Hans-Georg Noack]]: ''Der gewaltlose Aufstand''. Arena-Verlag, Würzburg 1998, ISBN 3-401-02513-9 * Clayborne Carson (Hrsg.): ''The Autobiography of Martin Luther King, jr.'' Abacus Books, London 2000, ISBN 0-349-11298-3 * William F. Pepper: ''Die Hinrichtung des Martin Luther King. Wie die amerikanische Staatsgewalt ihre Gegner zum Schweigen brachte''. Diederichs, Kreuzlingen 2003, ISBN 3-7205-2405-1 * Hans-Eckehard Bahr: ''Martin Luther King. Für ein anderes Amerika''. 1. ediziun. Aufbau Taschenbuchverlag, Berlin 2004, ISBN 3-7466-8123-5 * [[Arnulf Zitelmann]]: ''Keiner dreht mich um. Die Lebensgeschichte des Martin Luther King''. Beltz & Gelberg, Weinheim 2004, ISBN 3-407-78901-7 * Gerd Presler: ''Martin Luther King jr. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt, Reinbek 2005, ISBN 3-499-50333-6 * Martin Luther King, ''Ich habe einen Traum.'' Patmos Verlag, Düsseldorf, ISBN 978-3-491-45025-7 * Octavia Vivian: ''Coretta & Martin Luther King'', Hänssler Verlag, Holzgerlingen 2007, ISBN 978-3-7751-4762-0 * Christian Blees: ''«Ich bin auf dem Gipfel des Berges gewesen.» Das Attentat auf Martin Luther King.'' [[Radio-Feature]], 4 d’avrigl 2008, producziun: [[SWR]], [[RBB]], [[ORF]], [https://web.archive.org/web/20140611152804/http://www.swr.de/swr2/programm/sendungen/feature/-/id=3196428/property=download/nid=659934/rw9du5/swr2-feature-20080403.rtf online], (74,1 kB) * Ho Che Anderson: ''Martin Luther King.'' [[Carlsen Verlag]], Hamburg 2008, 250 p., lià, ISBN 978-3-551-77961-8, [[Graphic Novel]], [http://www.welt.de/welt_print/article1865571/Blitzlichter_ins_Leben_eines_Revolutionaers.html Discussiun] === Videos e material d’audio === * [http://www.learnoutloud.com/Content/Topic-Pages/MLK-Out-Loud/45 Collecziun da datas da video e d’audio] (website englaisa) * [https://web.archive.org/web/20060613062005/http://video.google.com/videoplay?docid=1732754907698549493&q=i+have+a+dream ''I have a dream'' – pled da l’onn 1963, in video tar google] * [http://www.americanrhetoric.com/speeches/mlkivebeentothemountaintop.htm ''I’ve been to a mountaintop''– pled en format d’audio MP3 sin americanrhetoric.com] * [http://www.radio4all.net/proginfo.php?id=6365 (audio mp3) L’autur Pepper descriva las circumstanzas dal mazzament] (englais) == Filmografia == * ''Martin Luther King – Mord auf Staatsbefehl.'' documentaziun, 2004, 52 min., cudesch e reschia: Claus Bredenbrock e Pagonis Pagonakis, producziun: [[ARTE|Arte]], [[ZDF]], emprima emissiun: 27 d’october 2004, [https://web.archive.org/web/20111212065054/http://www.arte.tv/de/638246.html Cuntegn] * ''Dr. King, Bürgerrechtler.'' 1. part: «I Have a Dream», (titel original: ''American Experience. Citizen King''), documentaziun, USA, 2004, 55 min., cudesch e reschia: Noland Walker, Orlando Bagwell, producziun: Roja Productions Inc. per [[Public Broadcasting Service|PBS]], [https://web.archive.org/web/20110520070308/http://www.arte.tv/de/woche/244,broadcastingNum=893038,day=5,week=25,year=2008.html Cuntegn], [https://web.archive.org/web/20161018173303/http://www.pbs.org/wgbh/amex/mlk/ Website dal film original] da [[Public Broadcasting Service|PBS]] * ''Dr. King, Bürgerrechtler.'' 2. part: «I Have Seen the Promised Land», documentaziun, USA, 2004, 58 min., cudesch e reschia: Noland Walker, Orlando Bagwell, [https://web.archive.org/web/20110520070409/http://www.arte.tv/de/woche/244,broadcastingNum=893039,day=5,week=25,year=2008.html Cuntegn] (il film documentar mussa il purtret politic da King a partir dal 1963 fin tar ses mazzament l’onn 1968.) == Colliaziuns == {{Commons|Martin Luther King}} * [https://web.archive.org/web/20110520002528/https://portal.d-nb.de/opac.htm?query=Woe%3D118562215&method=simpleSearch Litteratura da e davart Martin Luther King] * [http://www.lebenshaus-alb.de/mt/archives/subcategories/king_martin_luther.html Collecziuns da texts cun artitgels davart King sin la website Lebenshaus] * [https://web.archive.org/web/20101030010732/http://www.stanford.edu/group/King/ The Martin Luther King, jr. Papers Project] (blers texts originals) * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/ Infurmaziuns davart il Premi Nobel che Martin Luther King, jr. ha retschavì l’onn 1964] * [http://www.martin-luther-king-zentrum.de/ Center Martin Luther King] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/ Martin Luther King tar Discogs] * [http://www.fr-online.de/mlk/ Special da la Frankfurter Rundschau: Martin Luther King (Collecziun d’artitgels, fotografias e videos)] * [https://web.archive.org/web/20100725071257/http://home.snafu.de/mkgandhi/exhibitions/ger/king/index.htm Martin Luther King: ''I HAVE A DREAM'' – patratgs pertutgant esser liber da violenza] exposiziun online (2009) {{DEFAULTSORT:King, Martin Luther}} [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner‎]] 0amamit2bwt3xai6x6ot945nfplor21 175245 175243 2026-11-09T13:37:25Z Albinfo 2471 /* Educaziun, furmaziun ed influenzas */ 175245 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Martin-Luther-King-1964-leaning-on-a-lectern.jpg|220px|thumb|Martin Luther King (1964)]] '''Martin Luther King, junior''' (* ils 15 da schaner 1929 ad [[Atlanta]], [[Georgia (Stadis Unids)|Georgia]]; † ils 4 d’avrigl 1968 a [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], [[Tennessee]]) è stà in preditgant baptist e defensur dals dretgs civils dals Stadis Unids da l’America. Sin l’entir mund vala el sco in dals pli impurtants represchentants cunter la suppressiun sociala ed il rassissem. En ils Stadis Unids da l’America è el stà circa durant ils onns 1955 fin 1965 il pli enconuschent pledader dal moviment american per ils dretgs da burgais ([[Bürgerrechtsbewegung#Vereinigte Staaten von Amerika|''Civil Rights Movement'']]). Sco med cunter la politica da la ''Racial Segregation'' ([[separaziun da las razzas]]) en ils stadis dal sid da l’USA propagava el da betg far obedientscha ed è sez sa participà ad acziuns correspundentas. Oravant tut pervi da l’engaschi e l’influenza da King è il ''Civil Rights Movement'' daventà in moviment da massa. Quest moviment ha la fin finala chaschunà l’aboliziun da la separaziun da las razzas e la realisaziun dal dretg da votar senza restricziun per la populaziun da pel naira en ils stadis dal sid da l’USA. Sco recumpensa per ses engaschament per la gistadad sociala ha King retschavì l’onn 1964 il Premi Nobel da la pasch. King ch’ha adina pregià cunter la violenza è vegnì attatgà trais giadas corporalmain, ha survivì almain in attentat cun bumbas ed è vegnì arrestà dal 1955 fin il 1968 dapli che 30 giadas. Ils 4 d’avrigl 1968 è el vegnì assassinà a Memphis, Tennesse. == Vita == === Famiglia ed uffanza === King è naschì sco figl da la scolasta [[Alberta Christine Williams King]] (1904–1974) e dal segund preditgant baptist en la plaiv d’Ebenez, [[Martin Luther King senior]] (1899–1984). Avant sia lavur sco preditgant è ses bab tranter auter stà gidanter en ina garascha d’autos e pumpier tar ina societad da viafier. King senior ha prendì suenter ses diplom en ina scola da la saira ed era gia avant la naschientscha da King junior president da l’organisaziun per ils dretgs dals burgais cun il num ''[[National Association for the Advancement of Colored People]]'' (NAACP) ad Atlanta. Il tat da la vart da la mamma da King junior, Williams (* 1863), è stà in figl da sclavs ed è entrà l’onn 1894 en la plaiv d’Ebenez. A questa plaiv han fatg part tut las suandantas generaziuns. James King, il tat da la vart dal bab, aveva lavurà sin plantaschas da mangola a [[Stockbridge (Georgia)|Stockbridge]], var 20 kilometers davent d’Atlanta. Il num Martin Luther è stà per il bab e pli tard era per il figl expressiun d’in profund sentiment religius. A l’entschatta aveva il bab da King dentant num Michael King ed el sez Michael King, junior. En onur da [[Martin Luther]] ha il bab midà omadus nums l’onn 1934 suenter in viadi en [[Europa]] ch’als aveva tranter auter manà en [[Germania]].<ref> Ling, Peter J. (2002). Martin Luther King, Jr. Routledge. p. 11. ISBN 0-415-21664-8. ([http://books.google.de/books?id=OSricQ5M3O0C Versiun online restrenschida (Google Books)]).</ref> Ensemen cun ses geniturs ha King vivì fin l’onn 1941 en l’Auburn Avenue 501, ina via nua che bunamain mo umans da pel naira bainstants vivevan. Sco tut ils nairs è er King junior vegnì discriminà pervi da la separaziun da las razzas ch’existiva da quel temp en ils stadis dal sid da l’USA. Tut ils secturs da la vita da mintgadi eran separads en nair ed alv: scolas, baselgias, bajetgs publics, bus e trens, perfin tualettas e lavandins. Gia baud ha King resentì ina tala segregaziun sco gronda malgistadad, oravant tut pervi da l’influenza da l’educaziun da ses bab. En la vegliadetgna da 14 onns è el viagià d’Atlanta a [[Dublin (Georgia)|Dublin]], [[Georgia]], ha prendì part ad ina concurrenza d’oraturs e gudagnà quella. Gia da quel temp è King s’engaschà publicamain per la desegregaziun sco er per in rinforzament da l’USA sco naziun: {{Citat|Translaziun=Nus na pudain betg esser ina democrazia sclerida, sche grondas parts da la populaziun vegnan ignoradas. Nus na pudain betg esser ina ferma naziun, sch’in dieschavel da la populaziun è nutrì mal ed è malsaun pervi da bacils che na fan nagina differenza tranter nairs ed alvs.|ref=<ref name="CC">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 9</ref>|lang=en|We cannot have an enlighted democracy with one great group living in ignorance. We cannot have a healthy nation with one-tenth of the people ill-nourished, sick, harboring germs of disease which recognize no color lines – obey no Jim Crow laws.}} Ils 18 da zercladur 1953 ha King maridà [[Coretta Scott King|Coretta Scott Williams]]. Els èn vegnids spusads dal bab da King en la chasa paterna dad ella a [[Marion (Alabama)|Marion]], Alabama. King e Scott han gì ensemen quatter uffants: * [[Yolanda Denise King|Yolanda Denise]] (* ils 17 da november 1955, [[Montgomery (Alabama)|Montgomery]], Alabama; † ils 15 da matg 2007, [[Santa Monica]], California) * [[Martin Luther King III|Martin Luther III]] (* ils 23 d’october 1957, Montgomery, Alabama) * [[Dexter Scott King|Dexter Scott]] (* ils 30 da schaner 1961, Atlanta, Georgia) * [[Bernice Albertine King|Bernice Albertine]] (* ils 28 da mars 1963, Atlanta, Georgia) Tut ils quatter uffants èn s’engaschads respectivamain s’engaschan anc adina sco lur bab per ils dretgs dals burgais, era sche lur pleds e lur texts publitgads sa differenzieschan tematicamain in da l’auter. Coretta Scott, la dunna da King, è morta ils 30 da schaner 2006 en la vegliadetgna da 78 onns a [[Rosarito Beach]], [[Mexico]]. === Educaziun, furmaziun ed influenzas === L’emprima experientscha negativa en connex cun la separaziun da las razzas ha King stuì far gia il cumenzament da la scola primara. Ses pli grond ami d’avant il temp da scola è stà in mattatsch da pel alva da la vischinanza. Cur che omadus èn vegnids scolarisads, n’han els betg pudì frequentar la medema scola. Da quel di davent na dastgava King era betg pli far termagls cun ses ami, perquai ch’el era da pel naira.<ref name="oates">Stephen B. Oates: Martin Luther King, Kämpfer für Gewaltlosigkeit. Heyne, München 1986, ISBN 3-453-55140-0, p. 24, 30-32 e 583.</ref> Ensemen cun sia sora Christine ha King frequentà la ''[[Younge Street Elementary School]]'', nua ch’igl aveva sulettamain scolars da pel naira. King emprendeva tgunsch e suenter ch’el ha midà en la sisavla classa a la ''[[David T. Howard Colored Elementary School]]'', ha el sursiglì in per classas ed ha la fin finala frequentà cun 13 onns la ''[[Booker T. Washington High School]]''. La primavaira da l’onn 1944 ha King fatg cun success l’examen d’admissiun per il ''[[Morehouse College]]'' ed ha terminà la High School suenter l’indeschavla classa en la vegliadetgna da 15 onns.<ref name="oates"/> Cun 17 onns è King daventà gidanter-preditgant da ses bab en la plaiv baptista d’Ebenez ad Atlanta, Georgia. Là ha el frequentà a partir dals 20 da settember 1944 la suletta scol’auta per umans da pel naira en il sid, il ''Morehouse College'', il qual el ha finì l’onn 1948 cun in ''[[Bachelor]] of Arts'' en [[sociologia]]. En il ''Morehouse College'' è [[Benjamin Mays]], da quel temp president da la scola e defensur dals dretgs civils, stà in impurtant mentur per King. Er uschiglio ha King descrit l’atmosfera da la scola sco constructiva e per gronda part senza rassissem ed intoleranza visavi umans da pel naira.<ref name="CC1">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 13.</ref> Malgrà sia profunda cardientscha na vuleva King atgnamain betg daventar preditgant suenter sia scolaziun. Cun occupar ils emprims plazs en concurrenzas da retorica aveva el numnadamain scuvrì il pledar sco in da ses gronds talents. Ses bab e ses professers han dentant pudì persvader el da frequentar il ''[[Crozer Theological Seminary]]'' a [[Chester (Pennsylvania)|Chester]], Pennsylvania, per studegiar teologia. Là ha King legì [[Platon]], [[John Locke]], [[Jean-Jacques Rousseau]], [[Aristoteles]], [[Henry David Thoreau]] e [[Walter Rauschenbusch]]. Quests auturs han influenzà el uschè ferm ch’el ha definì per sasez da nov las incumbensas e la responsabladad d’in preditgant: {{Citat |Translaziun=Pregiar è per mai in process dual. D’ina vart stoss jau empruvar da midar l’olma da mintga singul, per che la societad possia sa midar. Da tschella vart stoss jau empruvar da midar la societad, per che mintga singula olma possia sa midar. Perquai stoss jau far patratgs davart la dischoccupaziun, davart slums e davart malsegirtads economicas. |ref=<ref name="CC2">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 19</ref> |lang=en|I see preaching as a dual process. On the one hand I must attempt to change the souls of individuals so that their societies may be changed. On the other I must attempt to change the societies so that the individual soul will have a change. Therefore, I must be concerned about unemployment, slums and economic insecurity.}} Ultra da quai è King sa fatschentà profundamain cun differentas teorias da furmas da societads. El ha per exempel legì [[Karl Marx]] ch’ha influenzà el fitg ferm, e quai malgrà che King refusava per gronda part sias ideas: {{Citat |Translaziun=Leger Marx ha persvadì mai che la vardad na saja betg da chattar en il marxissem, ma era betg en il chapitalissem tradiziunal. Tuttas duas furmas en vairas be a mesas. Or d’ina perspectiva istorica ha il chapitalissem survis la vardad da cooperar, ed il marxissem n’ha betg vis l’individualitad. Il chapitalissem dal 19avel tschientaner n’ha betg resguardà ils aspects socials da la vita, ed il marxissem ha survis e survesa che la vita è individuala e persunala. Il reginavel da Dieu n’è betg ina tesa per il collectiv e betg ina tesa per l’individual, mabain ina sintesa che unescha la vardad d’omaduas tesas. |ref=<ref name="CC3">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 22</ref> |lang=en|My reading of Marx also convinced me that the truth is found neither in Marxism nor in traditional capitalism. Each represents a partial truth. Historically capitalism failed to see the truth in collective enterprise and Marxism failed to see the truth in individual enterprise. Nineteenth-century capitalism failed to see that life is social and Marxism failed and still fails to see that life is individual and personal. The Kingdom of God is neither the thesis of individual enterprise nor the antithesis of collective enterprise, but a synthesis which reconciles the truth of both}} Influenzà King ha er [[Mahatma Gandhi]], en spezial ses success politic be cun pratitgar l’amur per il proxim e senza far diever da violenza. King ha ditg ina giada davart Gandhi: {{Citat |Translaziun=En la persvasiun da Gandhi da betg duvrar violenza ma be amur per il proxim hai jau chattà la metoda per refurmas socialas che jau aveva tschertgà. |ref=<ref name="CC4">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 24</ref> |lang=en|It was in this Gandhian emphasis on love and nonviolence that I discovered the method for social reform that I had been seeking.}} Pli tard ha King anc legì texts da [[Reinhold Niebuhr]] che crititgeschan il pacifissem. Quels n’han bain betg pudì midar si’idea da far resistenza senza violenza, han dentant influenzà ses maletg dal mund: {{Citat |Translaziun=Entant che jau carteva anc vi dal bun da l’uman, m’ha Niebuhr mussà era ses potenzial per il nausch. Ultra da quai m’ha el era gidà da vesair la cumplexitad da la societad umana e dal nausch collectiv che tschorventa. |ref=<ref name="CC5">Clayborne Carson: ''The Autobiography of Martin Luther King, Jr.'' p. 27</ref> |lang=en|While I still believed in man’s potential for good, Niebuhr made me realize his potential for evil as well. Moreover, Niebuhr helped me to recognize the complexity of man’s social involvement and the glaring reality of collective evil.}} Il matg 1951 ha King terminà ses studi cun in ''Bachelor of Divinity'' en teologia. Per il temp suenter ses studi ha el gì pliras offertas, n’ha dentant betg tschernì la via simpla, mabain è sa decidì per ina plazza sco preditgant en il sid dal pajais. Uschia è el daventà l’onn suenter preditgant da la ''Dexter Avenue Baptist Church'' a [[Montgomery]], [[Alabama]]. Durant quel temp ha King scrit a la [[Boston University]] a Massachusetts ses doctorat cun il titel ''A Comparison of the Conceptions of God in the Thinking of Paul Tillich and Henry Nelson Wieman''. L’onn 1955 ha el survegnì per quella lavur il ''Doctor of Philosophy''. L’onn 1991 è vegnì enconuschent che parts da la lavur sajan plagiats (mira sutvart).<ref>[http://www.nytimes.com/1991/10/11/us/boston-u-panel-finds-plagiarism-by-dr-king.html ''Boston U. Panel Finds Plagiarism by Dr. King'', New York Times dals 11 d’october 1991].</ref> === Emprims success – Montgomery === [[Datoteca: Montgomery.jpg|thumb|200px|La citad da Montgomery]] Stgars in terz da la populaziun da Montgomery, ina citad en il sid da l’USA, era da pel naira e lavurava per gronda part sco famegls u sco emploiads da chasa. Il prim da december 1955 è vegnida arrestada la defensura dals dretgs da burgais Rosa Parks, perquai ch’ella ha refusà en in bus da dar liber ses sez per in um da pel alva. Questa arrestaziun ha effectuà in grond moviment da solidarisaziun entaifer la populaziun da pel naira. Igl è vegnì proclamà il boicot da tut ils bus da la citad, il ''[[Montgomery Bus Boycott]]'', cun il qual ins ha vulì exemplifitgar quant ferm ch’ils alvs dependevan economicamain dals nairs, e quant paucs dretgs ch’els avevan persuenter. King ch’era da quel temp cun 26 onns novarrivà en la citad è vegnì nominà sco manader dal comité ''Montgomery Improvement Association'' che dueva coordinar l’acziun. El era per gronda part anc nunenconuschent e n’aveva tras quai quasi nagins inimis, ni tar la populaziun alva ni tar la populaziun naira. King è vegnì cusseglià dal defensur dals dretgs da burgais ed omosexual engaschà [[Bayard Rustin]] sin tge moda transfurmar las teorias senza violenza da [[Gandhi]]. Il boicot ha cuzzà 381 dis ed ha sveglià l’interess fin a l’exteriur. I na deva betg be in consentiment verbal, mabain era in sustegn finanzial per la populaziun naira da la citad, uschia per exempel da la ''[[National Association for the Advancement of Colored People]]'' (NAACP). La resistenza senza violenza è ida a fin l’onn 1956 cun il success che la [[Dretgira suprema dals Stadis Unids da l’America|Dretgira suprema]] ha scumandà mintga sort da separaziun da las razzas en ils bus da la citad da Montgomery. Il ''Montgomery Bus Boycott'' è stà in grond success per la resistenza senza violenza ed ils merits da King han chaschunà ch’el è vegnì elegì l’onn 1957 sco president da la ''[[Southern Christian Leadership Conference]]'' (SCLC). Ils proxims onns è King viagià millis da kilometers tras il sid da l’USA ed ha propagà vehementamain da defender ils dretgs da burgais senza violenza, dentant nunindulgentamain. L’onn 1957 ha King tegnì 208 pleds e scrit ses emprim cudesch ''Stride Toward Freedom: The Montgomery Story''. Grazia al success dal boicot è daventà il moviment dals dretgs burgais senza violenza (en l’USA ''Civil Rights Movement'') adina pli impurtant. Cun il temp aveva quel er adina dapli commembers alvs. L’onn 1960 ha King desditg sia plazza sco preditgant a Montgomery per parter cun ses bab la lavur a la plaiv baptista d’Ebenez ad Atlanta. Cunquai ch’el aveva ussa in auter post, aveva el dapli temp per sa participar al moviment dals dretgs da burgais. King ha era gì da cumbatter cunter sentenzias da la giustia dispitaivlas. Uschia è el vegnì sentenzià a sis mais lavur sfurzada a Reidsville, Florida, perquai ch’el aveva tralaschà d’annunziar en il nov lieu ses permiss dad ir cun auto, cur ch’el aveva midà ses domicil da Montgomery ad Atlanta. Durant quest temp è King vegnì onurà da l’Universitad da New York cun ina distincziun per sia lavur cunter la separaziun da las razzas. King è sin quai sgulà da Florida a New York, ha retschavì la distincziun ed è alura puspè turnà enavos en la praschun a Reidsville. En vista a quai ha [[John F. Kennedy]], da quel temp candidat democratic per la presidenza dals Stadis Unids da l’America, mess a disposiziun a la famiglia da King ses agid. El è sa mess en contact cun in derschader e King è vegnì liber cunter ina cauziun. Paucs dis pli tard è Kennedy vegnì elegì cun 100&nbsp;000 vuschs maioritad sco president. Coretta Scott King ha scrit pli tard en si’autobiografia che quest’intervenziun haja pussibilità a Kennedy da gudagnar l’elecziun. === Emprim nunsuccess – Albany === Ils 15 da december 1961 è King sgulà ad [[Albany (Georgia)|Albany]], Georgia. Là avevan da quel temp lieu ils uschenumnads ''Freedom Rides'': protests pauc organisads e senza violenza da pitschnas gruppas cunter la separaziun da las razzas en la publicitad. In di suenter si’arrivada ha King demonstrà senza lubientscha ensemen cun 600 persunas ad Albany. Questa gruppa è vegnida circumdada da la polizia ed arrestada senza violenza. A partir da quel di fin l’onn 1962 èsi adina puspè vegnì a protests e revoltas betg lubidas ad Albany, dentant senza avair vairs success. Quest’emprova vegn valitada generalmain sco nunsuccess. Pervia da la grond’influenza da King è l’agir senza violenza restada per il mument l’unica pussaivladad per manar natiers midadas. L’entschatta dals onns 1960 è en pli ''[[We Shall Overcome]]'' daventà l’imni dal moviment dals dretgs da burgais. === Birmingham – «metropola da la separaziun da las razzas» (King) === [[Datoteca: Birmingham Council House.jpg|thumb|200px|left|Victoria Square, Birmingham]] King ha tschertgà motivs per il nunsuccess da las acziuns ad Albany ed è vegnì a la conclusiun che quels sajan da chattar en la preparaziun ed en l’organisaziun manglusa. Ensemen cun [[Ralph Abernathy]] ch’era per el in grond sustegn e cun autras persunas ch’eran da la medema opiniun ha el tschertgà novas finamiras ed è sa decidì per [[Birmingham (Alabama)|Birmingham]]. Alura han els fatg in plan concret per sfurzar u per metter sut pressiun ils pussants da sa tegnair vi d’ina egualitad che sa basa sin la lescha. L’emprim è s’unida l’organisaziun locala ''Alabama Christian Movement for Human Rights'' manada da reverend Fred Shuttlesworth («ins sto esser pront da murir avant ch’ins po propi entschaiver a viver») cun l’organisaziun da King. Per concentrar tut las forzas sin ina finamira duevan vegnir bloccads sulettamain ils ''Lunch Counters'' (pitschens locals da snack en gronds negozis previs be per alvs) cun protests da seser paschaivels. Plinavant han ins previs in boicot dals negozis manads da persunas da fatschenta alvas. En ils centers da ''l’Alabama Christian Movement for Human Rights'' èn vegnids instruids per quai 250 voluntaris en las metodas da resistenza senza violenza. Ultra da quai ha il musicist da New York [[Harry Belafonte]] sustegnì ils protests da King cun rimnar daners tar persunas da pel naira bainstantas. Ils 3 d’avrigl 1963 han 30 voluntaris cumenzà cun ils protests da seser. Quests protests han cuntinuà di per di e la saira devi per quels che protestavan inscunters en baselgias cun King. Là fascheva el pleds ed empruvava da motivar ils demonstrants. Oravant tut pervi da quests inscunters è il protest vegnì adina pli ferm, e quai malgrà ch’i deva da la vart dals nairs era vuschs criticas. Ellas eran da l’opiniun ch’ils protests vegnian il fallà mument e ch’els disturbian la ruassaivladad. Sco reacziun sin ils protests è King vegnì arrestà e serrà en la praschun da Birmingham, nua ch’igl era scumandà ad el d’avair contacts vers anora. Quest scumond è dentant vegnì annullà tras l’intervenziun da president [[John F. Kennedy|Kennedy]]. Durant quest temp ha King scrit l’enconuschenta ‹Brev or da la praschun da Birmingham›, sia resposta sin criticas da spirituals alvs da Birmingham. Questas acziuns han promovì supplementarmain la popularitad dal preditgant. King è vegnì relaschà suenter otg dis or da la praschun. Entant aveva el gì l’idea decisiva: el ha proponì d’includer er uffants e giuvenils en il protest. Sin quai hai dà ils 2 da matg 1963 varga 1000 arrestaziuns, e da la vart da la polizia han ins il di suenter per l’emprima giada fatg diever da violenza massiva. Ils 4 da matg ha l’organisaziun enturn King laschà squitschar en l’entir pajais maletgs per scurlattar or da la sien la publicitad cun mussar las dimensiuns da la brutalitad. Questa acziun n’ha dentant betg gì in’influenza sin ils protests e la violenza. Sco reacziun sin questas revoltas ha president Kennedy tramess in referent dal Ministeri da la giustia a Birmingham per instradar dascusamain e parallelamain als protests tractativas tranter ils manaders da la demonstraziun d’ina vart e las persunas pussantas da fatschenta sco er il ''Senior Citizens Committee'' da tschella vart. Grazia a la pressiun da las demonstraziuns permanentas han ins cuntanschì ils 10 da matg ina cunvegna. Quella pretendeva tranter auter che l’egualitad duaja vegnir promovida da la vart uffiziala e che demonstrants puspè vegnids libers duajan retschaiver agid. In di pli tard èn vegnids commess sin King e ses frar giuven Alfred Daniel dus attentats cun bumbas, dentant senza ch’insatgi fiss vegnì blessà. Ils delinquents derivavan pli probablamain dal [[Ku-Klux-Klan]] è n’èn mai vegnids arrestads. Ultra da quai hai anc dà autras revoltas, durant las qualas 50 persunas èn vegnidas blessadas. Kennedy ha tramess 3000 schuldads en la regiun da crisa dal stadi. Sin quai è la situaziun sa quietada. Numerus mazzaments da defensurs dals dretgs da burgais da pel naira ed alva en il sid da l’USA han adina puspè commovì la publicitad. Da numnar èn qua oravant tut trais eveniments: il mazzament da [[Medgar Evers]], in defensur dals dretgs da burgais nair da Mississippi, il zercladur 1963; in attentat da bumbas sin la [[16th Street Baptist Church]] a Birmingham il settember 1963, nua che quatter mattatschas han pers la vita; ed il rapinament e mazzament da trais defensurs dals dretgs da burgais la primavaira da l’onn 1964 a Mississippi. Ina rolla pauc gloriusa tar quests ed auters mazzaments ha gì l’associaziun secreta rassistica, il Ku-Klux-Klan. Tranter ses commembers sa chattavan era policists dals stadis dal sid. === Washington, Premi Nobel da la pasch === [[Datoteca:Martin Luther King - March on Washington.jpg|180px|thumb|Martin Luther King (1963)]] Durant quest temp da cumbat ha ina gronda part da la populaziun naira sviluppà ina nova conscienza da sasez. La nova mentalitad renconuscheva la derivanza africana e viveva la cultura dal continent d’origin. Quai ha dentant provocà tar parts da la populaziun naira in naziunalissem nair che na correspundeva betg al siemi da King d’ina convivenza paschaivla tranter tut ils Americans. Dal rest sa defendeva blera glieud da colur adina pli fitg cunter ingiurias sco la denominaziun disfamanta ''[[Jim Crow]]''. Il temp per grondas midadas pareva arrivà. ==== March on Washington for Jobs and Freedom ==== Sco reacziun sin las demonstraziuns cuntinuantas ha president Kennedy suttamess ils 19 da zercladur 1963 al Congress da l’USA in project da lescha per l’egualitad da las razzas cun vigur en tut il pajais. La stad 1963 è vegnì demonstrà entaifer quatter mais en 196 citads 841 giadas. Ils 22 da fanadur èn ils manaders dals differents moviments dals nairs sa scuntrads cun il president en la Chas’Alva. Kennedy ha empruvà da persvader King e ses cumbattants ch’il ''March on Washington for Jobs and Freedom'' planisà na saja betg ideal en vista al project da lescha. Ma King ha vulì far la demonstraziun sco planisà. Il marsch en la chapitala dueva anc ina giada sensibilisar las massas per ils problems dals nairs e muventar politichers conservativs da sa mussar conciliants. Ils 28 d’avust 1963 han pli che 250&nbsp;000 persunas demonstrà paschaivlamain, tranter quels 60&nbsp;000 alvs e sper King sis auters manaders dals nairs. La demonstraziun aveva la finamira da sustegnair il project da lescha per ils dretgs da burgais da president Kennedy. Qua ha King fatg ses pli enconuschent pled ''[[I Have a Dream]]''. Suenter il Marsch a Washington ha il schef dal FBI [[J. Edgar Hoover|Hoover]] cumenzà a survegliar intensivamain King ed auters defensurs dals dretgs da burgais. ==== Publicaziun da la lescha per l’aboliziun da la separaziun da las razzas, Premi Nobel da la pasch ==== [[Datoteca:Martin Luther King, Jr. and Lyndon Johnson 2.jpg|thumb|left|220px|Martin Luther King cun president [[Lyndon B. Johnson]]]] Il mazzament da Kennedy ils 22 da november 1963 è stà in eveniment decisiv per il moviment dals dretgs da burgais. Il successur da Kennedy, president [[Lyndon B. Johnson]], ha procurà ch’i vegnia proclamà ils 19 da zercladur 1964 la lescha statala ch’ha abolì la separaziun da las razzas. Ordavant eran 19 senaturs sa stentads da retardar la decisiun davart la lescha tras filibusterissem (pleds senz’interrupziun) e tras l’emprova da gudagnar il davos mument ina maioritad encunter la lescha. Suenter la decisiun positiva han ils guvernaturs d’Alabama, [[George Wallace]], e da [[Mississippi (Bundesstaat)|Mississippi]], Paul Johnson, refusà d’acceptar e da realisar la lescha. L’onn 1964 ha Martin Luther King retschavì il [[Premi Nobel da la pasch]] en la valur da 54&nbsp;000 $. L’entira summa ha el sponsurà ad in fond da ses moviment. La gasetta americana ''[[Time]]'' ha declerà il defensur dals dretgs da burgais sco ‹um da l’onn 1964›. === Selma === En la pitschna citad [[Selma (Alabama)|Selma]] sper Montgomery ha King empruvà il 1965 da cuntanscher che persunas nairas hajan admissiun a las glistas da votar senza nagina restricziun. Da quel temp stuevan anc vegnir respundidas correctamain dumondas concernent l’istorgia u la constituziun americana avant ch’in nair pudeva votar. L’emprim ha King organisà plirs marschs sin il tribunal da Selma, schebain che la polizia sut scherif Jim Clark schliava las demonstraziuns ed arrestava blers dals demonstrants. Suenter ch’in policist ha sajettà il taglialaina nair Jimmy Jackson, è King sa decidì d’organisar ina gronda demonstraziun en direcziun da [[Montgomery (Alabama)|Montgomery]], la chapitala d’Alabama. Entant ch’ils emprims dus da trais marschs eran vegnids sparpagliads da la polizia davos il cunfin da la citad, ha il terz marsch (protegì da [[truppas dals Stadis Unids da l’America|truppas dal stadi]] che [[president dals Stadis Unids da l’America|president]] [[Lyndon B. Johnson|Johnson]] aveva tramess) gì il matg 1965 il success giavischà. Dentant èn vegnids mazzads trais umans durant quest marsch, tranter els in spiritual. === Revoltas violentas en l’entir pajais – emprovas senza violenza a Chicago === Malgrà tut las leschas e sentenzias giudizialas existivan il rassissem e la malgistadad sociala anc adina. Perquai èn sa furmadas gruppaziuns radicalas entaifer il moviment dals dretgs da burgais. Ellas vegnivan represchentadas oravant tut dals ''[[Black Muslims]]'' cun lur manader carismatic [[Malcolm X]] e da la ''[[Black Panther Party]]''. Questas duas gruppaziuns ch’eran avertas per violenza eran preschentas oravant tut en las grondas citads dal nord ed en California, nua che las ideas nunviolentas da King avevan fadia da prosperar. Sco motivs vegnan savens numnads il pli grond dumber da nairs en ils ‹[[ghetto]]s› da las citads grondas e la cumplaina mancanza da perspectivas per il futur. Entant ch’ils nairs dal sid avevan savens la speranza paradoxa da pudair mitschar en il nord pli ‹gist›, na devi en il nord naginas alternativas. Ils 11 d’avust 1965 ha cumenzà a Watts, in quartier d’abitar en il sid da [[Los Angeles]], California, ina revolta da nairs betg planisada. Tranter auter èn er vegnidas demolidas fatschentas da possessurs alvs. Autras citads èn suandadas a quest exempel, schebain cun acts da violenza pli pauc dramatics. [[Datoteca:Chicago ghetto.jpg|thumb|200px|‹Ghetto› a Chicago]] En vista a quests acts da violenza ha King vulì accelerar er en il nord l’idea da revoltas senza violenza ed ha fatg in’emprova a Chicago. Qua aveva el dentant da cumbatter cunter l’opposiziun da manaders d’organisaziuns da nairs localas che na vulevan betg che King s’intermettia en lur affars. En las metropolas en il nord da l’USA eran ils problems principals ils fits-chasa sproporziunadamain auts e l’equipament manglus en las scolas per la populaziun naira. Tras in boicot da prender a fit e demonstraziuns duevan ils politichers responsabels vegnir sfurzads d’intervegnir. Ils 10 da fanadur 1966 èsi vegnì ad in marsch da passa 45&nbsp;000 persunas en direcziun da la chasa-cumin da Chicago. Ussa han ins tschentà pretensiuns concretas: dublegiar il budget per las scolas, meglras colliaziuns dal traffic public per ils ‹ghettos› sco era novs quartiers cun fits pli bass. Igl èn suandadas anc bleras autras demonstraziuns fin ch’ins è s’unì sin in program da nov puncts. Quel na ha dentant gì quasi naginas consequenzas. Tar ina da quellas demonstraziuns è King vegnì blessà ils 31 da fanadur cun in quadrel da crap vi dal chau. Er il boicot da prender a fit n’ha betg chaschunà ina midada tar ils possessurs d’abitaziuns ed ils fits èn restads auts. ==== Marsch a Jackson ==== L’onn 1966 ha gì lieu in marsch da 350 kilometers lunghezza da [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], Tennessee, a [[Jackson (Mississippi)|Jackson]], la chapitala dal stadi da Mississipi. L’emprim absolvent da pel naira da l’[[Universitad da Mississipi]], [[James Meredith]], è vegnì sajettà durant quest marsch ed ins ha planisà da cuntinuar il marsch en onur dad el. Cun las demonstraziuns, a las qualas var 15&nbsp;000 persunas èn sa participadas, han ins vulì protestar per in’applicaziun pli consequenta dal ''[[Civil Rights Act]]'' da l’onn 1964. Durant il marsch era avant maun ina gronda prontadad da duvrar violenza. Ils manaders da las organisaziuns han discussiunà intensivamain davart la dumonda d’agir cun u senza violenza. En in pled ha [[Stokely Carmichael]] preschentà per l’emprima giada il program da ''[[Black Power]]'' cun accents pli violents e naziunalistics che King. Mez avrigl 1967 ha King manà ina demonstraziun da passa 200&nbsp;000 persunas tras [[New York City]]. L’october 1967 è el sgulà a Birmingham, nua ch’el stueva anc prestar in chasti d’arrest da 5 dis pervi d’ina sentenzia da pli baud. === Guerra dal Vietnam === A partir da l’onn 1966 è King s’exprimì adina pli ferm cunter la [[Guerra dal Vietnam]], quai che n’ha betg plaschì a tut ils commembers da l’organisaziun da King. Sco blers Americans da pel alva eran era grondas parts da la populaziun naira per la guerra, plinavant na devi strusch sustegn dals sindicats per la tenuta critica da King. Blers defensurs dals dretgs da burgais han temì che lur moviment vegnia pli flaivel sch’insatgi s’engaschia cunter la guerra. Els avevan tema che president Johnson na vegnia en l’avegnir betg pli a metter a disposiziun ils meds necessaris per il moviment. Dapi l’argumentaziun cunter la guerra èn plinavant las donaziuns sa sminuidas a moda rapida. Ma King n’ha betg sa laschà irritar. A partir da quest mument ha el applitgà la via senza violenza ch’el aveva tschernì betg mo en connex cun la separaziun da las razzas en il sid, mabain er cun la finamira da cumbatter la paupradad e la guerra. King ha savens argumentà ch’ins pudessi schliar gronds problems socials cun tut las milliardas dollars che vegnian investidas en la guerra. Cun questa argumentaziun empruvava el da cuntanscher meglras cundiziuns da viver per tut ils umans dischavantagiads; en il center stevan dentant anc adina ils umans da pel naira. Tras quest engaschament pli vast è King daventà ina persona non grata en la Chas’Alva ed oravant tut tar il FBI sut la direcziun da [[J. Edgar Hoover|Hoover]]. La collavuraziun cun il moviment cunter la guerra e ses manaders alvs ha gì adina pli blers critichers. Quels èn era sa fatgs udir cura che King ha annunzià da vulair organisar l’onn 1968 in ''Poor People’s March'' en direcziun da Washington. Cun quest marsch vuleva King render danovamain attent che ses engaschament giaja er a favur dad autras minoritads en il pajais. == Attentat == [[Datoteca:Martin Luther King was shot here Small Web view.jpg |thumb|200px|Lorraine Motel (oz il ''National Civil Rights Museum'') a Memphis nua che King è vegnì sajettà]] Sco preparaziun per il ''Poor People’s March'' è King sa decidì da demonstrar l’emprim a [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], Tennessee, e da s’engaschar anc ina giada per l’egualitad sociala da tuts. Plinavant pudev’ins interpretar la visita a Memphis sco ina sort test per eruir quant ferm che las massas vegnian a reagir sin el. Ils 3 d’avrigl 1968 ha King formulà en ina da sias allocuziuns ils famus pleds ''I’ve been to the mountaintop''. Questa formulaziun po vegnir chapida sco allusiun a l’inscunter da Moses cun Dieu sin la muntogna [[Horeb]], suenter la quala Moses ha ditg ch’el haja vis la Terra empermessa (original: ''Promised Land''). King ha exprimì sia persvasiun ch’il pievel nair vegnia a cuntanscher la Terra empermessa, cumbain ch’el sez na possia forsa betg arrivar là. Blers han interpretà questa frasa sco in presentiment profetic da si’atgna mort. King ha anc discurrì ina giada cun ils demonstrants per als persvader da far resistenza senza violenza ed ha fixà ils 8 d’avrigl sco nov termin per la demonstraziun. Ma i dueva vegnir auter: ils 4 d’avrigl 1968 a las 18:01 è King vegnì sajettà sin il balcun dal [[National Civil Rights Museum|Lorraine Motel]]. === Consequenzas === Suenter il mazzament da King hai dà tumults en passa 100 citads da l’USA ch’han chaschunà 39 morts, 2000 blessads e 10&nbsp;000 arrestads; en spezial [[Washington (D.C.)|Washington D.C.]] è stà pertutgà da tumults da gronda vehemenza. Ils 8 d’avrigl 1968 ha Coretta Scott King manà enstagl da ses um il marsch da protest tras Memphis. Var 35&nbsp;000 persunas èn sa participadas paschaivlamain. President Johnson ha empermess en in pled d’instradar anc quest di in program d’agid extendì per la populaziun naira. Cunquai che la situaziun suenter la mort da King è però sa normalisada vaira svelt, è il program l’emprim vegnì suspendì e la fin finala abolì dal tuttafatg. Pli tard ha il Congress dentant approvà ina lescha per l’egualitad dals pretschs per prender a fit e da l’acquist da proprietads d’abitar. === Sepultura === [[Datoteca:MLK tomb.JPG|thumb|left|180px|La fossa da King en vischinanza dal ''King Center'']] Martin Luther King junior è vegnì sepulì ils 9 d’avrigl 1968. 50&nbsp;000 persunas èn stadas preschentas<ref name="oates"/> ad Atlanta sin il South View Cemetery, in santeri per nairs. Sin ses crap da fossa èn engravads ils ultims pleds da sia famusa allocuziun ''I have a dream'': ''«Free at last! Free at last! Thank God Almighty, I’m free at last!»'' («Finalmain liber! Finalmain liber! Grazia a Dieu il Tutpussant, jau sun finalmain liber!»). Ad in cult divin da funeral en la baselgia nua ch’el era stà activ sco preditgant, èn sa participads blers prominents sco per exempel il vicepresident da quel temp [[Hubert H. Humphrey]], [[Robert Kennedy]], [[Richard Nixon]] e [[Nelson Rockefeller]]. === Examinaziun criminalistica e teorias da conspiraziun === En in local visavi al motel han ins chattà l’arma cun la quala ins aveva probablamain sajettà King. Sin l’arma han ins chattà improntas dals dets da [[James Earl Ray]], in rassist persvadì ch’era prechastià pliras giadas. El ha confessà ses delict ed è vegnì sentenzià resguardond ses confess mitigiant a 99 onns praschun. Paucs dis pli tard ha el dentant revocà ses confess. Dapi l’attentat n’èn las famas davart ina conspiraziun instradada da la regenza americana, oravant tut dal FBI, mai tschessadas. Retschertgas dal Ministeri da giustia, da la Chombra dals represchentants e da la procura publica èn dentant adina vegnidas al resultat che Ray saja il culpant e ch’i na saja betg pussaivel da sclerir, sch’el haja gì sustegn u betg. Duas ulteriuras retschertgas ballisticas fatgas independentamain ina da l’autra pretendan dentant ch’i na possia ni vegnir demussà stringentamain che l’arma chattada saja per propi l’arma ch’ha chaschunà il mazzament ni ch’il delinquent saja stà Ray. L’onn 1999 èn ils giuraders vegnids perina en in process civil che l’attentat sin King saja stà in cumplot tranter commembers da la mafia e la regenza americana. In’ulteriura retschertga manada tras dal Ministeri da giustia sur in onn e mez ha dentant refusà l’onn 2000 ils resultats dal process civil, damai ch’els sa basian be sin ils rapports da perditgas cun pregiudizis. I sajan bain avant maun nagins mussaments concrets per in cumplot, ma i na sajan er betg scleridas tut las irregularitads. == King ed il FBI == [[Datoteca:J Edgar Hoover.jpg|thumb|220px|Edgar Hoover, manader dal FBI (1924–1972)]] Cun il [[FBI]], l’autoritad principala dal Ministeri da giustia da l’America, ha King gì ina relaziun ostila vicendaivla. Oravant tut il schef dal FBI da quel temp, [[J. Edgar Hoover]], aveva fermas antipatias cunter il defensur dals dretgs da burgais. A partir da l’onn 1961 ha il FBI cumenzà ad observar King ed auters funcziunaris da la SCLC. Las examinaziuns èn stadas plitost superfizialas fin ch’ins ha eruì l’onn 1962 che l’advocat da [[New York]] [[Stanley Levison]] saja in dals pli impurtants cussegliaders da King. Levison vegniva suspectà dal FBI d’avair colliaziuns cun la [[Partida Communista dals Stadis Unids da l’America]], quai ch’era da quel temp da l’anticommunissem in signal d’alarm per il FBI. Sinaquai ha il FBI installà registraturs zuppads a chasa tar Levison e King, vi da lur telefons en biro sco er en tut ils hotels nua che King ha abità durant ses viadi tras l’USA. Ins aveva era infurmà il president Kennedy ed il procuratur public federal [[Robert Kennedy]] ch’han omadus empruvà da persvader King da sa distatgar da Levison, ma senza success. Il manader dals nairs ha adina refusà energicamain las reproschas ch’el haja contact cun ils communists. King ha ina giada ditg davart questa tematica: «I dat uschè blers communists en quest moviment per la pasch sco quai ch’i dat eskimos a Florida.» Sinaquai al ha Hoover numnà «il manzaser il pli notoric dal pajais». Per stigmatisar King publicamain sco communist han ins fatg diever da l’opiniun che blers segregaziunists avevan, numnadamain che la populaziun da pel naira saja en vardad cuntenta cun sia sort en la societad, ma ch’ella vegnia animada da communists e dad auters instigaturs da protestar. Manaders d’intginas organisaziuns da nairs han ditg sinaquai che la raschun per il moviment dals dretgs da burgais saja savens la mancanza da scolaziun e plazzas da lavur, la discriminaziun e la violenza e ch’ils nairs hajan tuttavia l’intelligenza e la motivaziun da s’organisar autonomamain. Pli tard ha il FBI pruvà da discreditar King cun scuvertas da sia vita privata. Documents da surveglianza dal FBI davart King (tschertins èn entant publitgads) demussan ch’el ha gì numerusas afferas senza che sia dunna saveva novas. Rapports davart tals eveniments èn er vegnids mess a disposiziun da cumpogns da cumbat da King (inclusivamain ses stretg ami Ralph Abernathy). Il FBI ha distribuì ils resultats da las retschertgas a l’executiva, a schurnalists bainvulents, a partenaris da coaliziun potenzials, a funtaunas da daners da la SCLC ed a la famiglia da King. Ins ha era tramess brevs anonimas a King, en las qualas i vegniva smanatschà ch’ins fetschia diever d’infurmaziuns privatas, sch’el na chalia betg cun ses engaschament per ils dretgs da burgais. Questas activitads èn succedidas en rom dal program secret dal FBI [[COINTELPRO]]. Quel aveva la finamira d’offender profundamain persunas che valevan sco politicamain privlusas cun agid da metodas sco la discreditaziun anonima.<ref>''[http://www.icdc.com/~paulwolf/cointelpro/churchfinalreportIIIb.htm Supplementary detailed Staff Reports on Intelligence Activities and the Rights of Americans]'', BOOK III (or dal rapport final dal [[Church Committee]]).</ref> A la fin han ins laschà en paus la vita privata da King ed è sa restrenschì sin il material ch’ils servetschs d’infurmaziuns rimnavan en connex cun la SCLC ed il rest dal moviment dals dretgs da burgais. La gronda part da las registraziuns ch’èn vegnidas fatgas zuppadamain restan serradas per la publicitad fin l’onn 2027. Curt avant la mort da King, ils 28 da mars 1968, è ina demonstraziun manada dad el ida per l’emprima giada a la fin cun tumults, enguladitschs e brischaments. Ozendi san ins ch’il FBI ha incaricà nairs sco agents provocaturs. Da l’autra vart è er attestà il suandant: ils emprims ch’èn currids tar King suenter l’attentat e ch’han empruvà inutilamain d’al porscher emprim agid èn stads agents dal FBI ch’al observavan. == Intschertezza davart l’autur da la dissertaziun da King == Il cumenzament dals onns 80 èn cumparidas reproschas da plagiat en connex cun la dissertaziun da King. Quellas han la finala manà tar ina retschertga uffiziala da l’Universitad da Boston. Lezza ha constatà che King aveva copià parts da sia dissertaziun d’auters auturs senza citar ed inditgar quai correctamain tenor las convenziuns academicas. L’Universitad da Boston n’è tuttina betg sa decidida d’annullar la dissertaziun da King posteriuramain, damai che sia lavur cuntegna sper las passaschas copiadas er ina part elavurada dad el che furma in’atgna contribuziun a la scienza. Sia dissertaziun è dentant vegnida segnada cun in’agiunta ch’inditgescha che parts da la dissertaziun na cuntegnian betg indicaziuns correctas davart l’autur. Ina tala «appropriaziun dal text», sco l’expert da King [[Clayborn Carson]] l’ha definì, è sco ch’i para ina disa da l’anteriura carriera academica da King. Uschia emprestava el grondas parts da ses pleds dad auters preditgants u da protestants alvs che pregiavan al radio. Entant che tscherts inimis politics al han crititgà pervi da questas scuvertas, han ils blers scienziads ch’eran sa fatschentads cun King empruvà da metter questa «appropriaziun dal text» en in connex pli vast. [[Keith Miller]] per exempel, pli probabel il pli excellent expert en la domena dals plagiats da King, argumentescha: «Talas praticas correspundan a la tradiziun da las pregias popularas afroamericanas è n’èn betg en scadin cas da numnar plagiarissem.» == Necrolog e reputaziun == Dapi sia mort è King sa sviluppà ad ina da las persunalitads las pli onuradas da l’istorgia dals Stadis Unids da l’America. Savens vegn el cumpareglià cun [[Abraham Lincoln]]: omadus umens èn stads manaders ch’èn s’engaschads fermamain per ils dretgs umans e per l’egualitad per tuts – ed omadus èn vegnids mazzads tranter auter pervi da quest engaschament. Er la vardad davart ils plagiats da King en parts da sia dissertaziun e la pretensiun d’esser stà malfidaivel a sia dunna èn fatgs che n’han betg pudì cumprometter seriusamain ses renum. Il cuntrari, questas flaivlezzas han plitost anc consolidà il maletg d’in erox e manader fitg uman. Tar in’elecziun dals ‹pli gronds Americans› fatga dal program da televisiun ''[[Discovery Channel]]'' ha King occupà il terz plaz. === Onuraziuns suenter la mort === [[Datoteca:MLK sign.JPG|thumb|200px|''Martin Luther King, Jr. – National Historic Site & Preservation District'']] L’onn 1977 è King vegnì undrà postum cun la ''[[Presidential Medal of Freedom]]'', la pli auta distincziun civila en l’USA. Il 1978 ha el retschavì il [[Premi per ils dretgs umans da las Naziuns unidas]].<ref>[http://www.ohchr.org/Documents/Press/previous_recipients.pdf List of previous recipients.] United Nations Human Rights, 2.4 (PDF, Englisch).</ref> Il 1980 è vegnida agiuntada la chasa paterna da King ed intgins auters bajetgs en la vischinanza a la ''[[National Historic Site]]'', ina glista cun lieus da muntada naziunala istorica. Betg il davos pervi da l’engaschament dal musicist [[Stevie Wonder]] è alura vegnì introducì l’onn 1986 in di da festa naziunal en onur da King, il ''[[Martin Luther King Day]]'', che vegn celebrà mintg’onn il terz glindesdi dal mais da schaner. Ils 18 da schaner 1993 han per l’emprima giada festivà tut las regenzas dals 50 stadis da l’US¨A uffizialmain quest di da festa. Ultra da quai ha la ''Martin Luther King Jr. Memorial Foundation'' cumprà il 1987 il Lorraine Motel ed al transfurmà en il ''National Civil Rights Museum''. Bleras citads da l’USA han dà num ad ina da lur vias tenor il defensur dals dretgs da burgais. A [[Harrisburg (Pennsylvania)|Harrisburg]], Pennsylvania, porta la chasa-cumin il num da King. L’onn 1998 è l’uniun ''[[Alpha Phi Alpha|Alpha-Phi-Alpha]]'' vegnida autorisada dal [[Congress american]] da stgaffir ina fundaziun per coordinar e procurar per daners e per il design dal monument ''Martin Luther King, Jr. National Memorial'' a [[Washington D.C.]] King è stà in commember prominent da quest’uniun academica per afroamericans. Il monument duai vegnir erigì tar la ''[[National Mall]]'' en la vischinanza d’in monument dad Abraham Lincoln. Dapi la mort da King è era sia consorta [[Coretta Scott King]] s’engaschada per la gistadad sociala e per ils dretgs da burgais. Anc il medem onn che King è vegnì mazzà ha ella fundà ad Atlanta il ''King Center''. La finamira dal center è da mantegnair l’ierta spiertala da King e da regurdar sin l’entir mund a l’engaschament per schliar conflicts a moda paschaivla e toleranta. Il figl da King, Dexter, è actualmain il president e directur general dal center. Er [[Scolas en onur da Martin-Luther-King|scolas]] e [[Baselgias en onur da Martin-Luther-King|baselgias]] èn vegnidas numnadas tenor King. L’onn 2010 èn ins danovamain sa stentà da laschar squitschar il purtret da King sin munaida americana. Defensurs dals dretgs da burgais avevan gia empruvà l’onn 2000 senza success d’eternisar King sin la munaida da 50 cents u sin las bancnotas da 20 dollars. La gruppa [[U2]] ha scrit il 1984 las chanzuns ''[[Pride (In the Name of Love)]]'' e ''[[MLK]]'' (cumparidas sin l’album ''[[The Unforgettable Fire]]'') en onur da King e da si’ovra da vita. ''Pride'' cuntegna dentant in sbagl istoric. King n’è numnadamain betg vegnì, sco implitgà en la chanzun, sajettà la damaun, mabain la saira. Tar concerts chanta ussa [[Bono]], il chantadur da la gruppa U2, la chanzun en ina versiun curregida. == L’impurtanza da King entaifer il moviment dals dretgs da burgais en l’USA == Avant che King è s’engaschà cumplainamain per ils dretgs dals burgais era oravant tut la [[NAACP]] stada activa per ils dretgs da la minoritad d’umans da pel naira. Cun il success dal ''[[Montgomery Bus Boycott]]'' l’onn 1956 èn l’influenza da King sin il moviment dals dretgs da burgais e l’effect da sia persuna sin la populaziun naira s’engrondids fermamain. Entant ch’el era fin alura stà principalmain activ sco plevon, è el viagià ils proxims onns tras l’entir pajais ed ha tegnì numerus pleds. Ils success a Birmingham, la realisaziun dal ''Civil Rights Act'' l’onn 1964 e l’onuraziun cun il Premi Nobel han fatg da King il pli grond manader dals protests per l’egualitad per la populaziun naira senza violenza. Quai sa lascha era mesirar vi dals 250&nbsp;000 participants al Marsch a Washington. Durant quests onns ha la NAACP pers grondas parts da si’influenza. [[Datoteca:Malcolm-x.jpg|thumb|180px|[[Malcolm X]] il matg 1964]] King ha dentant era stuì acceptar blera critica, saja quai en connex cun sia rolla da manader u cun ses princip da protestar be a moda nunviolenta. Uschia è vegnì fundà l’onn 1960 il ''[[Student Nonviolent Coordinating Committee]]'' (SNCC) che crititgava a moda constructiva la funcziun da King en il moviment naziunal. Cur che [[Stokely Carmichael]] è daventà il 1965 parsura dal SNCC, è la direcziun politica sa radicalisada en direcziun d’in naziunalissem militant per nairs. Il successur da Carmichael ha la fin finala midà il num da l’uniun en ''Student National Coordinating Committee''. L’onn 1964 ha [[Malcolm X]] fundà l’''Organization of Afro-American Unity'' (OAAU). En ses pled dal di da fundaziun ha el appellà avertamain da far ina fin a las strategias senza violenza ed è cun quai sa distanzià cleramain da King. Pli ferm che la OAAU ch’è sa schliada suenter sia mort (1965) han dentant ils pleds da Malcolm X influenzà il moviment dals nairs. L’onn 1966 è alura sa furmada la ''[[Black Panther Party]]'' ch’empruvava da parar malgistadads socialas cun servetschs d’agid concrets enstagl da protests da massa. Plinavant sustegneva ella il ‹naziunalissem nair› ed il dretg explicit da sa defender sez ed è uschia sa distanziada dal pensar pacifistic e tolerant da King. Sin iniziativa da Carmichael è alura anc vegnì fundà l’onn 1966 la ''[[Black Power]]'' separatistica ch’aspirava da stgaffir in’uniun da tut ils nairs e da mantegnair la ‹cultura naira›. Savens è King vegnì a pugn cun il renumà defensur dals dretgs da burgais e da quel temp era manader da la NAACP, [[Roy Wilkins]]. Tuttina è Wilkins sa participà a differentas demonstraziuns sco per exempel al Marsch a Washington ed ha crititgà organisaziuns militantas. Oravant tut pervia da talas gruppaziuns n’han ils ideals e las acziuns da protest da King betg gì simpel en il nord da l’USA. Tiers è vegnì ch’el ha cumenzà ad organisar pir il 1966 demonstraziuns en ina citad dal nord, a Chicago. Tuttina è el restà per blers fin a sia mort il manader incontestà da la resistenza senza violenza. Pervi da l’attentat sin King, pervi dal grond squitsch davart dal FBI (oravant tut sin il moviment ''Black Panther'') e pervia da concessiuns politicas è la forza dal moviment dals dretgs da burgais en l’USA sa diminuida suenter l’onn 1970. Il SNCC è sa schlià l’onn 1970, ed ils ''Black Panther'' n’èn dapi l’onn 1981 betg pli activs publicamain. La NAACP sco era la SCLC existan anc oz. == Ovras == * ''A comparison of the conceptions of God in the thinking of [[Paul Tillich]] and Henry Nelson Wieman''. Dissertaziun, 1955 * ''Aufruf zum zivilen Ungehorsam''. Econ-Verlag, Düsseldorf 1993, ISBN 3-612-26036-7 * ''Freiheit. Von der Praxis des gewaltlosen Widerstandes''. Brockhaus, Wuppertal 1982, ISBN 3-417-20332-5 * ''Frieden ist kein Geschenk. Von der Kraft der Gewaltlosigkeit''. Herder, Vienna 1984, ISBN 3-210-24776-5 * ''Ich habe einen Traum. Texte und Reden''. Kiefel Verlag, Gütersloh 1996, ISBN 3-7811-5777-6 * ''Ich habe einen Traum''. Patmos-Verlag, Düsseldorf 2003, ISBN 3-491-45025-X * ''Mein Traum vom Ende des Hassens. Texte für Heute''. Herder, Freiburg/B. 1994, ISBN 3-451-04318-1 * ''Schöpferischer Widerstand''. Mohn, Gütersloh 1985, ISBN 3-579-00576-6 * ''Testament der Hoffnung. Letzte Reden, Aufsätze und Predigten''. Mohn, Gütersloh 1989, ISBN 3-579-05079-6 * ''Ein Traum lebt weiter''. Mohn, Gütersloh 1986, ISBN 3-451-08285-3 * ''Wohin führt unser Weg. Chaos oder Gemeinschaft''. Fischer, Frankfurt/M. 1969 == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Stanislaw N. Kondraschow: ''Martin Luther King. Leben und Kampf eines amerikanischen Negerführers''. Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1973 * David Garrow: ''The FBI and Martin Luther King, jr.'' Penguin Books, New York 1981, ISBN 0-14-006486-9 * Martin Luther King sen.: ''Aufbruch in eine bessere Welt. Die Geschichte der Familie King''. Union-Verlag, Berlin 1984 <!-- senza ISBN --> * Coretta Scott King: ''Mein Leben mit Martin Luther King''. Mohn, Gütersloh 1985, ISBN 3-579-03643-2 * [[Rolf Italiaander]]: ''Martin Luther King''. Colloquium-Verlag, Berlin 1986, ISBN 3-7678-0674-6 * Stephen B. Oates: ''Martin Luther King, Kämpfer für Gewaltlosigkeit''. Heyne, München 1986, ISBN 3-453-55140-0 * Günther Wirth: ''Martin Luther King''. 8. ediziun. Wirth-Verlag, Berlin 1989, ISBN 3-372-00304-7 * Valerie Schloredt, Pam Brown: ''Martin Luther King. Amerikas großer gewaltloser Führer, der im Kampf um die Rechte der Schwarzen ermordet wurde''. 2. ediziun Arena-Verlag, Würzburg 1990, ISBN 3-401-04278-5 * [[Frederik Hetmann]]: ''Martin Luther King''. Maier-Verlag, Ravensburg 1993, ISBN 3-473-54099-4 * [[Hans-Georg Noack]]: ''Der gewaltlose Aufstand''. Arena-Verlag, Würzburg 1998, ISBN 3-401-02513-9 * Clayborne Carson (Hrsg.): ''The Autobiography of Martin Luther King, jr.'' Abacus Books, London 2000, ISBN 0-349-11298-3 * William F. Pepper: ''Die Hinrichtung des Martin Luther King. Wie die amerikanische Staatsgewalt ihre Gegner zum Schweigen brachte''. Diederichs, Kreuzlingen 2003, ISBN 3-7205-2405-1 * Hans-Eckehard Bahr: ''Martin Luther King. Für ein anderes Amerika''. 1. ediziun. Aufbau Taschenbuchverlag, Berlin 2004, ISBN 3-7466-8123-5 * [[Arnulf Zitelmann]]: ''Keiner dreht mich um. Die Lebensgeschichte des Martin Luther King''. Beltz & Gelberg, Weinheim 2004, ISBN 3-407-78901-7 * Gerd Presler: ''Martin Luther King jr. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt, Reinbek 2005, ISBN 3-499-50333-6 * Martin Luther King, ''Ich habe einen Traum.'' Patmos Verlag, Düsseldorf, ISBN 978-3-491-45025-7 * Octavia Vivian: ''Coretta & Martin Luther King'', Hänssler Verlag, Holzgerlingen 2007, ISBN 978-3-7751-4762-0 * Christian Blees: ''«Ich bin auf dem Gipfel des Berges gewesen.» Das Attentat auf Martin Luther King.'' [[Radio-Feature]], 4 d’avrigl 2008, producziun: [[SWR]], [[RBB]], [[ORF]], [https://web.archive.org/web/20140611152804/http://www.swr.de/swr2/programm/sendungen/feature/-/id=3196428/property=download/nid=659934/rw9du5/swr2-feature-20080403.rtf online], (74,1 kB) * Ho Che Anderson: ''Martin Luther King.'' [[Carlsen Verlag]], Hamburg 2008, 250 p., lià, ISBN 978-3-551-77961-8, [[Graphic Novel]], [http://www.welt.de/welt_print/article1865571/Blitzlichter_ins_Leben_eines_Revolutionaers.html Discussiun] === Videos e material d’audio === * [http://www.learnoutloud.com/Content/Topic-Pages/MLK-Out-Loud/45 Collecziun da datas da video e d’audio] (website englaisa) * [https://web.archive.org/web/20060613062005/http://video.google.com/videoplay?docid=1732754907698549493&q=i+have+a+dream ''I have a dream'' – pled da l’onn 1963, in video tar google] * [http://www.americanrhetoric.com/speeches/mlkivebeentothemountaintop.htm ''I’ve been to a mountaintop''– pled en format d’audio MP3 sin americanrhetoric.com] * [http://www.radio4all.net/proginfo.php?id=6365 (audio mp3) L’autur Pepper descriva las circumstanzas dal mazzament] (englais) == Filmografia == * ''Martin Luther King – Mord auf Staatsbefehl.'' documentaziun, 2004, 52 min., cudesch e reschia: Claus Bredenbrock e Pagonis Pagonakis, producziun: [[ARTE|Arte]], [[ZDF]], emprima emissiun: 27 d’october 2004, [https://web.archive.org/web/20111212065054/http://www.arte.tv/de/638246.html Cuntegn] * ''Dr. King, Bürgerrechtler.'' 1. part: «I Have a Dream», (titel original: ''American Experience. Citizen King''), documentaziun, USA, 2004, 55 min., cudesch e reschia: Noland Walker, Orlando Bagwell, producziun: Roja Productions Inc. per [[Public Broadcasting Service|PBS]], [https://web.archive.org/web/20110520070308/http://www.arte.tv/de/woche/244,broadcastingNum=893038,day=5,week=25,year=2008.html Cuntegn], [https://web.archive.org/web/20161018173303/http://www.pbs.org/wgbh/amex/mlk/ Website dal film original] da [[Public Broadcasting Service|PBS]] * ''Dr. King, Bürgerrechtler.'' 2. part: «I Have Seen the Promised Land», documentaziun, USA, 2004, 58 min., cudesch e reschia: Noland Walker, Orlando Bagwell, [https://web.archive.org/web/20110520070409/http://www.arte.tv/de/woche/244,broadcastingNum=893039,day=5,week=25,year=2008.html Cuntegn] (il film documentar mussa il purtret politic da King a partir dal 1963 fin tar ses mazzament l’onn 1968.) == Colliaziuns == {{Commons|Martin Luther King}} * [https://web.archive.org/web/20110520002528/https://portal.d-nb.de/opac.htm?query=Woe%3D118562215&method=simpleSearch Litteratura da e davart Martin Luther King] * [http://www.lebenshaus-alb.de/mt/archives/subcategories/king_martin_luther.html Collecziuns da texts cun artitgels davart King sin la website Lebenshaus] * [https://web.archive.org/web/20101030010732/http://www.stanford.edu/group/King/ The Martin Luther King, jr. Papers Project] (blers texts originals) * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/ Infurmaziuns davart il Premi Nobel che Martin Luther King, jr. ha retschavì l’onn 1964] * [http://www.martin-luther-king-zentrum.de/ Center Martin Luther King] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/ Martin Luther King tar Discogs] * [http://www.fr-online.de/mlk/ Special da la Frankfurter Rundschau: Martin Luther King (Collecziun d’artitgels, fotografias e videos)] * [https://web.archive.org/web/20100725071257/http://home.snafu.de/mkgandhi/exhibitions/ger/king/index.htm Martin Luther King: ''I HAVE A DREAM'' – patratgs pertutgant esser liber da violenza] exposiziun online (2009) {{DEFAULTSORT:King, Martin Luther}} [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner‎]] ac0xxubb28zp0onz2gg07yklced2w1f Model:Dot 10 9485 175281 90357 2026-11-10T04:26:16Z ~2026-59869-12 24198 175281 wikitext text/x-wiki &nbsp;<span style="font-weight:bold;">&middot;</span>&#32;<noinclude> {{Documentation}} [[Categoria:Models:]] </noinclude> gkalreqrxozblfi5638c2wqu8v8732z Model:- 10 9489 175293 90365 2026-11-10T05:11:07Z ~2026-59869-12 24198 175293 wikitext text/x-wiki <br style="clear:both" /><noinclude> {{Documentation}} [[Categoria:Models:]] </noinclude> ox86g34xzjkcv6rnnx7rjrv64mkx6ys Model:• 10 9563 175296 90472 2026-11-10T05:32:33Z ~2026-59869-12 24198 175296 wikitext text/x-wiki &nbsp;&bull;&#32;<noinclude> {{Documentation}} [[Categoria:Models:]] </noinclude> itti7a2puyyhhq72hehvoea57uh6el7 Model:Purge 10 10848 175283 133992 2026-11-10T04:37:07Z ~2026-59869-12 24198 175283 wikitext text/x-wiki <span class="noprint plainlinks purgelink">[{{fullurl:{{{page|{{FULLPAGENAME}}}}}|action=purge}} <span title="Purge this page">{{{1|Purge}}}</span>]</span><noinclude> {{documentation}} [[Categoria:Models:]] </noinclude> nolltnpi9zqt04dch8hf9a4zuho3spf Andreas von Planta 0 11467 175246 154379 2026-11-09T13:38:36Z Albinfo 2471 /* Emigraziun a Londra */ 175246 wikitext text/x-wiki '''Andreas Joseph von Planta''' (a Castasegna ''Andrea G[iuseppe] Planta'', a Londra ''Andrew Planta''; * ils 4 d'avust 1717 a [[Susch]]; † ils 25 da favrer 1773 a [[Londra]]) è stà in plevon refurmà e bibliotecari svizzer. == Vita == Andreas von Planta deriva da la lingia da Susch dals Planta. Ses bab era Joseph Planta,<ref name="LIR">LIR</ref> mastral da la dretgira auta ''sout punt auta'' ([[Engiadina Bassa]]);<ref>[[s:de:ADB:Planta, Martin|Planta, Martin]] en: Allgemeine Deutsche Biographie.</ref> sia mamma Elisabeth era ina Conrad da [[Fadrein]].<ref name="LIR"/> Cumpareglià cun auters roms da la famiglia patriziala valava quel da Susch a quel temp sco appartegnent a la clausa mesauna damai ch'el lavurava sez ses bains.<ref>Die altehrwürdige Sprache der Söldner und Bauern. Die Veredelung des Bünderromanischen bei Joseph Planta (1744–1827).</ref> Ses frar [[Martin Planta|Martin]] era medemamain plevon e pedagog e vala sco precursur da pedagogs sco [[Johann Heinrich Pestalozzi|Pestalozzi]] e [[Philipp Emanuel von Fellenberg|Fellenberg]].<ref>[[Rageth Christoffel]]: ''Martin Planta, der Vorläufer Pestalozzi's und Fellenberg's. Ein pädagogisches Charakterbild aus dem vorigen Jahrhundert.'' Heuberger, Bern 1865.</ref> === Grischun === Suenter il studi da la [[teologia]] a Turitg l'onn 1734 è el vegnì ordinà l'onn suenter en il Grischun. El ha gudagnà ses salari sco scolast privat ed è stà plevon militar en il Grischun.<ref name="LIR"/> Dal 1736 fin il 1745 è el stà plevon a [[Castasegna]].<ref name="LIR"/> Durant ses temp a Castasegna ha von Planta maridà ''Margarete Scartazzini de Bolgiani'' da [[Bondo]] ed ils 10 da favrer 1744 è naschì il figl [[Joseph Planta|Joseph]]. ==== Translaziun dals psalms ==== {{Citat|A l'entschatta dal 18avel tschientaner ha il franzos remplazzà il talian en la plipart da las raspadas refurmadas anteriurmain italofonas. Sco consequenza da lur isolaziun geografica han las davosas raspadas italofonas survivì en il Grischun. Lezzas avevan da chantar tenor psalters vegls u copias manuscrittas. Quai ha intimà plirs reverendas dal Grischun talian da far novas translaziuns dals psalters.<ref>cf. l'artitgel [[:fr:Psautier_réformé_italien#Le_psautier_d’Andrea_Planta_(1740)|Psautier réformé italien]] en la Vichipedia franzosa.</ref>}} L'emprim da quels translaturs era Andreas von Planta che ha publitgà il 1740 ''Li CL. sacri Salmi di Davide ed alcuni cantici ecclesiastici piu necessari e comuni'' da chantar tenor las melodias da Ambrosius Lobwasser (che sa basan puspè sin il ''Psalter da Genvera''). Quest cudeschet da xxx paginas en octav è vegnì stampà da ''Giovanni Jannetto'' a Stampa. El cuntegna ils 150 psalms da David e 18 chorals, tuts munids cun notas. Anc il medem onn ha el fatg stampar, medemamain tar Janett a Stampa, ''Preghiere sacre e divote, piu necessarie ed espedienti, per un cristiano fedale, in particolare.'' === Baviera === Anc il 1745 è el ì en [[Baviera]], nua ch'el ha fatg l'emprim da maiordom tar il marches Friedrich III da Brandenburg-Bayreuth a Bayreuth. En il fratemp è el vegnì promovì (dr. fil.) ed ha instruì sco professer extraordinari per matematica a l'Universitad d'Erlangen ed al Gymnasium Carolinum ad Ansbach. === Emigraziun a Londra === L'onn 1752 è la famiglia emigrada a [[Londra]], nua che Andreas von Planta ha servì sco preditgant a la pravenda tudestga refurmada da la citad. Andreas von Planta è daventà bibliotecari privat dal retg George III ed il 1758 bibliotecari assistent (''Assistan Librarian'') al [[British Museum]]. En sia funcziun sco ‹prelectur›, ina sorta docent privat, ha el instruì la regina Charlotte en la [[lingua taliana]]. Ina das las incumbensas dals collovaraturs dal British Museum era da mussar als visitaders las collecziun ed il 1765 ha Planta mussa il museum a la famiglia Mozart. Sco resultat da questa visita ha il museum retschet sco donaziun plirs manuscript da las ovras dal giuven [[Wolfgang Amadeus Mozart]]. Il 1770 è Planta vegnì elegì sco ''Fellow of the Royal Society'' (commember da la Societad roiala da las scienzas a Londra). En sia ''citation'' hai num: {{Citat |Translaziun=Andrew Joseph Planta dal British Museum MA, & Raverenda da la Baselgia refurmada tudestga en il Savoy Palace, in um bain furmà, e fitg versà en il savair natiral, vuless daventar commember da la Royal Society; nus al recumandain, dad enconuschientscha persunala, sco commember che pudess esser da valur e niz [per la Societd]. |lang=en|Andrew Joseph Planta of the British Museum MA, & Minister of the German Reformed Church at the Savoy, a Gentleman of good learning, and well versed in natural knowledge, being desirous of becoming a member of the Royal Society; we recommend him, of our Personal acquaintance, as likely to be a valuable & useful member.}} Ses proponents, dals quals plirs avevan ina tscherta relaziun cun il British Museum, eran: * Rev. Gregory Sharpe (1713–1771); * Gowin Knight (1713–1772), emprim bibliotecari dal British Museum * Henry Baker (1698–1774) * Jerome De Salis (1709–1794) (dals De Salis, in'autra famiglia influenta grischuna) * Joseph Ayloffe (1709–1781) * Matthew Duane (1707–1785), trustee dal British Museum * Charles Morton (1716–1799), bibliotecari dal British Museum * Samuel Harper (c. 1732–1803), sut-bibliotecari dal British Museum * Mathew Maty (1718–1776), bibliotecari dal British Museum * Richard Penneck (1728–1803), Keeper of the Reading Room dal British Museum * Rev. Henry Putman (1725–1797) * Joshua Kirby (1716–1774) * John Bevis (1695–1771) == Famiglia == Andreas von Planta era maridà cun Margarete, naschida Scartazzini de Bolgiani, da [[Bondo]]. Il pèr aveva almain trais figls. [[Joseph Planta]] (1744–1827) ha surpiglià las plazzas da ses bab en la Royal Society ed al British Museum ed ha refurmà quest ultim e l'avert al public general. [[Frederica Planta|Frederica]] († 1778) e [[Margaret Planta|Margaret]] († 1816), numnada “Peggy”, han instruì las figlias dal pèr roial en la lingua englaisa. == Publicaziuns == ''Enconuschent èn las suandantas publicaziuns, creadas durant ses temp a Castasegna'' * ''Li CL. sacri Salmi di Davide ed alcuni cantici ecclesiastici piu necessari e comuni.'' Tradotti ed accomodati alle melodie di A. Lobvasser da Andrea G. Planta M. I. C. – Strada, Giovanni Jannetto, 1740. – 8°, cun musica en notas * ''Preghiere sacre e divote, piu necessarie ed espedienti, per un cristiano fedale, in particolare.'' Dette in luce de Andrea Planta M. I. C. – Strada, Giovanni Jannetto, 1740. == Litteratura == * {{E-LIR|1812|Planta, Andreas von|autur=Stephan Hächler}} * G. R. de Beer: ''Andreas and Joseph Planta, FF.R.S.'' En: ''Notes and Records of the Royal Society of London.'' vol. 10 (1953) pp. 8–14 == Annotaziuns == <references/> {{DEFAULTSORT:Planta, Andreas von}} [[Categoria:Teologs refurmads]] cxsdb4py6dj83l7id46rrfb76rc30av Imperi roman 0 11663 175299 174195 2026-11-10T06:09:52Z ~2026-59869-12 24198 175299 wikitext text/x-wiki <div class="noprint">{{Model:Idiom2a|idiom1=rumantsch grischun|idiom2=sursilvan|lemma=Imperi roman|lemma2=Imperi roman (sursilvan)}} [[Datoteca:Roman Republic Empire map.gif|thumb|upright=1.4|Svilup da l’Imperi roman da 510 a.C. enfin 530 s.C.]]</div> [[Datoteca:Spqrstone.jpg|thumb|220px|'''''S'''enatus '''P'''opulus'''q'''ue '''R'''omanus'' (‹Senat e pievel da Roma›), l’emblem da suveranitad da la Republica romana]] [[Datoteca:RomaViaAppiaAntica03.JPG|thumb|220px|Via Appia]][[Datoteca:Boscoreale fresco woman kithara.jpg|thumb|220px|Pictura murala romana d’ina villa a [[Boscoreale]]]] [[Datoteca:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|thumb|220px|Il Colosseum a Roma]] '''Imperi roman''' (latin ''Imperium Romanum'' u tenor la denominaziun da dretg public ''Senatus Populusque Romanus'' (S.P.Q.R.) [‹Il Senat ed il pievel da Roma›]) è il num per il territori che steva tranter il 8avel tschientaner a.C. ed il 7avel tschientaner s.C. sut il domini dals Romans. L’istorgia da l’Imperi roman na sa lascha betg cunfinar precisamain envers l’epoca preromana resp. envers l’[[Imperi bizantin]]. Il decurs dals bundant milli onns dal domini roman vegn dividì tradiziunalmain en quatter fasas: # Reginavel roman: 753 a.C. fin 509 a.C. # Republica romana: 509 a.C. fin 27 a.C. (fin da la republica pervi da las guerras burgaisas a partir da 133 a.C.) # Principat resp. temp dals imperaturs (tempriv ed aut/classic): 27 a.C. fin en il temp da la crisa imperiala dal terz tschientaner (235 fin 284/285; er numnà temp da l’anarchia militara u dals ‹imperaturs-schuldads›) # Antica tardiva: A partir dal 284/285 fin en il 6avel/7avel tschientaner (numnà en la litteratura pli veglia ‹dominat›). En questa fasa croda la migraziun dals pievels (375 fin 568), la spartiziun da l’Imperi (395) e la fin da l’Imperi roman dal Vest (476/480) resp. la transfurmaziun da l’Imperi roman da l’Ost en l’Imperi bizantin (a l’entschatta dal 7avel tschientaner). En il decurs dal temp è la structura da pussanza sa midada da la monarchia (supponida) a la republica e la finala a l’imperi. Dal temp da sia pli gronda extensiun sut l’imperatur [[Trajan]] tanscheva l’Imperi roman sur trais continents enturn l’entira [[Mar Mediterrana]]: da la [[Gallia]] e grondas parts da la [[Britannia]] en il vest fin als territoris enturn la [[Mar Naira]] en l’ost. A partir da quel mument ch’ils Romans han cumenzà a conquistar regiuns ordaifer l’[[Italia]], han els dividì il territori en provinzas (l’emprima è stada la [[Sicilia]]). Las pitgas principalas da l’administraziun furmavan dentant las citads da l’Imperi. Quellas eran organisadas sco vischnancas burgaisas cun autonomia parziala ed eran surtut responsablas per incassar las taglias. Questa delegaziun d’incumbensas ha lubì als Romans da tegnair fitg pitschna l’administraziun centrala. Durant il domini roman – en spezial sut ils imperaturs – duevan il commerzi, ils arts e la cultura cuntanscher en parts da l’Imperi ina culminaziun; en l’[[Europa]] ed en l’[[Africa dal Nord]] hai per part duvrà tschientaners per puspè arrivar a quest standard da viver ed a l’effectiv da la populaziun correspundent. Il domini roman ha influenzà fermamain las provinzas dominadas ed ils territoris cunfinants ed ha laschà enavos fastizs restants er suenter la fin da l’Imperi. En l’ost è la cultura romana sa maschadada cun elements grecs/hellenistics resp. orientals; il vest percunter è vegnì latinisà. Il latin è daventà la lingua uffiziala en l’entir Imperi (en l’ost per part cumplettà tras il grec vegl), cumbain ch’er autras linguas han pudì sa mantegnair. Questa ierta da l’''Imperium Romanum'' ha perdurà ordvart ditg: fin en il temp dal baroc è il latin sa mantegnì en l’Europa dal Vest ed en l’Europa Centrala sco lingua dals scolads; la baselgia catolica dovra il latin fin oz sco lingua uffiziala; en bleras scienzas sco la biologia, la medischina u la giurisprudenza vegn duvrada fin oz ina terminologia tecnica latina. E la finala duevan sa sviluppar dal [[latin]] las [[linguas romanas|linguas ‹romanas›]] modernas da l’Europa: il [[lingua franzosa|franzos]], il [[lingua taliana|talian]], il [[lingua spagnola|spagnol]], il [[lingua portugaisa|portugais]] ed il [[lingua rumena|rumen]], il [[lingua catalana|catalan]], il [[lingua galiciana|galician]], l’[[lingua occitana|occitan]], il [[rumantsch dal Grischun|retorumantsch]], il [[lingua ladina|ladin]], il [[lingua furlana|furlan]] ed il [[lingua sarda|sard]]. Blers pleds d’emprest latins han er chattà la via en las [[linguas germanas]] e [[linguas slavas|slavas]]. In ulteriur champ ch’è vegnì influenzà fermamain dal temp dals Romans furma l’urden da dretg e statal da l’Europa. Il dretg modern, surtut il dretg civil, sa basa fermamain sin il dretg roman. Quel cuntegneva prescripziuns da procedura fundamentalas ch’èn vegnidas surprendidas per ina gronda part en las normas da dretg vertentas. L’Imperi roman cun ses blers pievels, sias numerusas linguas e diversas religiuns era a medem temp in stadi, ina furma da la societad e betg il davos in’idea universala da l’''imperium sine fine'', da l’Imperi senza fin.<ref>Quest artitgel na cumpiglia naginas annotaziuns en la versiun tudestga (che furma la basa per questa translaziun). Per infurmaziuns approfundantas veglian ins consultar l’apparat scientific fitg vast da la versiun englaisa [[:en: Ancient Rome]] e la litteratura generala cuntegnida en la bibliografia qua sutvart. Sco ovras da standard vegnan ultra da quai cussegliadas: ''Aufstieg und Niedergang der römischen Welt'', ''Oldenbourg Grundriss der Geschichte'' (toms 2–4) e surtut ''Cambridge Ancient History''.</ref> == Istorgia == === Reginavel roman e republica tempriva === [[Datoteca:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|thumb|200px|Il mitus da fundaziun da Roma: la luffa capitolina tezza Romulus e Remus (statua dal 13avel e 15avel tschientaner)]]'' Tenor la tradiziun vegl romana è la citad da Roma vegnida fundada tranter 814 e 728 a.C. La cronologia romana da pli tard che parta da l’onn 753 a.C. sco onn da fundaziun (''ab urbe condita'') deriva dal scienzià [[Marcus Terentius Varro]] (116–27 a.C.). Cumbain ch’ins ha chattà fastizs archeologics che tanschan enavos fin en il 10avel tschientaner a.C. derivan ils emprims stabiliments cun caracter da citad probablamain dal davos terz dal 7avel tschientaner a.C. Igl existan fitg paucas funtaunas che dattan scleriment davart ils emprims tschientaners da l’istorgia romana. La tradiziun scritta ha numnadamain cumenzà pir pli tard. Per tscherts scienziads n’èsi gnanc segirà scientificamain che la citad da Roma era propi suttamessa a l’entschatta a retgs. Tenor ils istoriografs romans classics era la nova citad-stadi en mintga cas vegnida regnada da ''reges'' ed era alura crudada sut domini etrusc; questa fasa dal svilup da Roma vegn numnada Reginavel roman. Il territori da Roma consistiva da terren pauc fritgaivel e per part palidus e sablunus. In’agricultura profitaivla era uschia quasi exclusa. Tuttina ha Roma cuntanschì sut ils Etruscs ina muntada economica considerabla. Quai è d’attribuir a sia posiziun da clav a la cruschada da las duas vias da commerzi [[Via Latina]] e [[Via Salaria]]; plinavant ha er l’introducziun da la duana al port da Roma promovì l’avanzament economic da la citad. Igl existan numerusas legendas ch’emprovan da colliar il Reginavel roman cun l’istorgia da [[Troja]]. Tenor quellas duain ils Trojans survivents esser vegnids manads dad [[Aeneas]], in figl dad [[Anchises]] e da la dieua [[Venus]], sin in viadi aventurus (cumparegliabel a l’‹[[Odissea]]›) enfin a [[Latium]]. La pli veglia furma da quest mitus ch’è enconuschenta deriva da [[Timaios da Tauromenion]] (ca. 345–250 a.C.). Dal temp dad [[Augustus]] ha il poet roman [[Vergil]] alura scrit l’epos naziunal dals Romans, l’‹[[Aeneis]]›. Culturalmain èn ils Romans vegnids influenzads fermamain dals [[Etruscs]]; en pli han elements grecs chattà la via en la citad. Exempels èn las cifras etruscas e la scrittira grecoetrusca, da la quala sa dueva sviluppar l’alfabet latin. Plinavant la religiun etrusca cun profezias a basa dal sgol dals utschels e dal gnirom d’animals d’unfrenda; ed il ritual funeral etrusc d’unfrir a valurus guerriers ch’eran crudads praschuniers ha chattà en ils cumbats dals gladiaturs ina fluriziun tardiva e defurmada. L’onn 510/09 a.C. duai il pievel roman sut [[Lucius Iunius Brutus]] avair stgatschà il losch retg roman resp. etrusc [[Tarquinius Superbus]] or da la citad, apparentamain per quai ch’el aveva dischonurà ina Romana cun num [[Lucretia]]. L’onn 509 para en mintga cas d’esser inventà (evtl. sa fundond sin la cupitga dals [[Peisistratides]] ad [[Athen]] enturn l’onn 510 a.C.). Probablamain è la monarchia supponida pir sa midada enturn l’onn 450 a.C. en la Republica romana (da ''res publica'': la ‹chaussa publica›). [[Datoteca:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari - 3.jpg|thumb|220px|Represchentaziun d’ina sesida dal Senat roman (maletg dal 19avel tschientaner)]] En il decurs dals onns è il stadi roman creschì e sa transfurmà cuntinuadamain. Il scienzià grec Polybios al ha caracterisà pli tard sco maschaida d’elements monarchics (uffizis da magistrat sco il Consul), aristocrazia (Senat) e democrazia (Comitia). L’uffizi suprem era oriundamain probabel en ils mauns d’in praetor (''prae-ire'' – quel che va ordavant a l’armada); dapi il temp ch’è cumprovà istoricamain stevan mintg’onn dus consuls a la testa dal stadi. Il Senat, la radunanza dals aristocrats romans, giugava ina rolla centrala ed è sa sviluppada baud al center da la pussanza per propi. Dasperas devi diversas radunanzas dal pievel, las Comitia, ch’eran de iure medemamain impurtantas, en spezial en dumondas da guerra e pasch sco er en la giurisdicziun. Sco in dals emprims puncts fixs entaifer l’istorgia romana vala la Lescha da las dudesch tavlas ch’è entrada en vigur enturn l’onn 450 a.C. Questa legislaziun è vegnida fatga palais sin il [[Forum romanum]] en furma da tavlas da bronz. Il Forum romanum era il lieu da scuntrada politic, religius e social e valeva sco center da la Republica romana. Da quel temp è er sa furmà l’urden social roman, il qual è be sa midà plaunsieu en il decurs dals tschientaners vegnints. A la testa stevan las veglias famiglias da Roma – vul dir ils patrizians cun possess da funs – ch’eran politicamain fitg pussantas. La gronda part da la populaziun furmava ils plebeians ch’eran be en possess da dretgs politics parzials. La relaziun tranter patrizians e plebeians vegniva reglada tras il sistem da clientella. Ils sclavs na vegnivan betg resguardads sco umans cun in agir autonom, mabain sco ‹utensils ch’èn abels da discurrer›; els n’avevan pia nagins dretgs, ma pudevan tut tenor cuntanscher la libertad. Als uffizis ils pli auts en il stadi – ch’eran colliads cun prestige e renum – eran l’emprim admess be patrizians, entant che tut ils burgais libers avevan da prestar servetsch militar. Alura èn suandads ils cumbats dals stans ch’han cuzzà bunamain 150 onns. Durant quels duain ils plebeians er avair fatg diever da l’instrument da la ''secessio plebis'', cumparegliabel cun ina chauma odierna. Il resultat da quests cumbats è stà ch’ils plebeians han quasi cuntanschì l’onn 367 a.C. l’egualitad dals dretgs politics. Malgrà quai èsi reussì be a paucas famiglias plebeianas da s’avanzar fin en la classa dirigenta. Quella vegniva uss furmada da las famiglias, da las qualas umens en uffizis publics eran sa fatgs meritaivels (ins discurra perquai er da ‹meritocratia›). Quests ''nobiles'' (‹umens enconuschents›) han furmà ina nova aristocrazia che vegn numnada ''nobilitas'' (‹noblezza›). === Expansiun en l’Italia === [[Datoteca:Italy 400bC en.svg|180px|thumb|Situaziun en l’Italia enturn 400 a.C.]] A partir dal 5avel tschientaner a.C. ha Roma lantschà in’expansiun rasanta en l’Italia Centrala (conquista da [[Veji]] l’onn 396 a.C.), ha dentant er stuì parair attatgas d’ordaifer. L’‹assagl dals Gals› sut [[Brennus]] ha laschà enavos fastizs profunds; la [[Battaglia a l’Allia]] (probablamain ils 18 da fanadur 387 a.C.) è entrada en l’istorgia da Roma sco ''dies ater'' (‹di nair›). Alura èn suandadas las [[Guerras dals Samnits]] (343–341 a.C.; 326–304 a.C.; 298–290 a.C.) e la [[Guerra dals Latins]] (ca. 340–338 a.C.). La finala ha Roma stgaffì ina vasta rait d’allianzas; tranter auter èn vegnidas erigidas colonias en lieus d’impurtanza strategica u stipulads contracts cun plirs pievels italics, ils quals n’han dentant betg obtegnì il dretg da burgais roman. Da quest’epoca da si’istorgia è Roma resortì sco stadi bain organisà, equipà cun in’armada efficazia e segnà d’in ferm regl d’expansiun. Sin quest fundament ha gì lieu l’ulteriur avanzament dal stadi roman. Sin la Peninsla italica devi da quel temp trais pussanzas rivalisantas: las citads-stadi dals Etruscs al nord da Roma, ils Celts en la Planira dal Po e las colonias grecas en l’Italia dal Sid. En il decurs dal terz tschientaner a.C. è Roma sa fatg valair envers ils [[Samnits]] ed auters pievels italics. Pass per pass è quasi l’entira Peninsla crudada en ils mauns dals Romans (cun excepziun da l’Italia dal Nord ch’è vegnida annectada pir pli tard). En il sid ha la Republica battì l’egemon hellenistic [[Pyrrhos I dad Epiros]] ed incorporà l’onn 275 a.C. las citads-stadi grecas restantas. Tras quest’expansiun è Roma però vegnì en conflict cun la republica da commerzi [[Cartago]] (en la [[Tunesia]] odierna). Fin lura aveva quella tgirà contacts amicabels cun Roma; ma uss è prorut in conflict che dueva ir a finir en las [[Guerras punicas]]. === Las Guerras punicas e l’expansiun en la part orientala da la Mar Mediterrana === [[Datoteca: CarthageMapDe.png|thumb|250px|Sfera d’influenza da Cartago enturn 264 a.C.]] En il decurs da l’[[Emprima Guerra punica]] (264–241 a.C.) ha Roma rut la cunvegna cun Cartago areguard las zonas d’interess vicendaivlas sin l’insla Sicilia. Successivamain ha la Republica extendì sia sfera d’influenza fin al cunfin da la pussanza territoriala da Cartago. Provocà tras quest proceder ha Cartago attatgà e battì ils Romans sin la mar. Quai ha gì per consequenza che Roma ha da sia vart engrondì la flotta. Suenter pliras sconfittas èsi la finala reussì als Romans da fitgar pe a [[Sicilia]] e da batter pliras giadas la flotta da Cartago. En rom da las contractivas da pasch ha Cartago pers tut ses possess a Sicilia (pli tard er las inslas [[Sardegna]] e [[Corsica]]). Sinaquai ha Cartago tschertgà pussaivladads per egualisar questa terrada. In’impurtanta pitga per acquistar novas resursas che pudevan vegnir duvradas en il cumbat cunter Roma ha furmà l’imperi colonial che la famiglia da Cartago pussanta dals [[Barcids]] aveva installà en la [[Spagna]] odierna. Durant la [[Segunda Guerra punica]] (218–201 a.C.) èsi bunamain reussì al strateg da Cartago [[Hannibal]] da surventscher ils Romans. Punct da partenza ha furmà l’assedi da l’anteriura colonia greca da [[Sagunt]] en Spagna tras Hannibal. Parts dals Celtoiberics sustegnevan Hannibal, entant che pievels iberics vulevan sa liberar da Cartago ed eran perquai s’alliads cun ils Romans. La finala èsi reussì a Hannibal da conquistar la citad. Damai che la regenza en l’Africa dal Nord ha refusà da surdar Hannibal als Romans, han quels declerà la guerra a Cartago. Sinaquai è Hannibal avanzà tras la [[Gallia]] dal sid ed ha traversà las [[Alps]] cun radund 50&nbsp;000 schuldads, 9000 chavaliers e 37 elefants da guerra. En l’Italia dal Nord è l’armada plinavant vegnida sustegnida da pievels celtics. Roma ha sinaquai subì ina sconfitta suenter l’autra; spezialmain dolurusa è stada la terrada sper [[Cannae]] (216 a.C.) ch’ha furmà la pli gronda disfatga en l’istorgia romana. Tuttina n’èsi betg reussì a Hannibal da rumper la rait d’allianzas dals Romans en l’Italia, uschia che l’armada da Cartago è restada isolada, malgrà sias victorias. L’onn 204 a.C. è il chau d’armada roman [[Scipio]] la finala sa confruntà cun Hannibal en l’Africa dal Nord ed al ha surventschì sper [[Zama]] (202 a.C.). Sinaquai ha Cartago pers tut ses possess ordaifer l’Africa e sia flotta. Sco factur da pussanza n’era Cartago betg pli d’impurtanza a partir da quel mument; Roma percunter ha profità fermamain da la nova provinza [[Hispania]]. [[Datoteca:Diadochenreichen nach dem Ende der Diadochenkriege.png|center|thumb|450px|Situaziun en l’ost (gronds imperis hellenistics) enturn 200 a.C.]] Las victorias en las duas Guerras punicas han segirà a Roma l’egemonia en la part occidentala da la Mar Mediterrana. Sper sia nova rolla sco pussanza maritima han er las minas d’argient en Spagna ed ils immens custs da reparaziun da vart da Cartago contribuì ad augmentar la posiziun economica da la Republica. A partir da 200 a.C. ha Roma cumenzà a prender influenza en il cumbat da pussanza tranter ils reginavels hellenistics. En il conflict cun ils [[Antigonids]] ha Roma intervegnì ils onns 200 fin 197 a.C. cunter [[Philippos V]], cun la finamira da chatschar enavos l’influenza macedona en Grezia. Sin dumonda d’agid da stadis en l’[[Asia Minura]] è prorutta la [[Guerra roman-siriana]] ch’ha durà dal 192 al 188 a.C. Suenter sia sconfitta cunter ils Romans ha l’imperi hellenistic dals [[Seleucids]] sut [[Antiochos III]] stuì desister d’ina gronda part da ses possess en l’Asia Minura. Tras quai è Roma facticamain daventà la pussanza dominanta en la part orientala da la Mar Mediterrana. Suenter emprovas da vart dals Macedons da far reviver la veglia egemonia ha Roma destruì definitivamain lur reginavel che steva sut il retg [[Perseus]]; l’onn 148 a.C. è quel vegnì transfurmà en ina provinza romana. Il medem è succedì cun la Grezia ch’ha appartegnì a partir dal 146 a.C. a la provinza [[Macedonia]] (e ch’ha furmà a partir da l’onn 27 a.C. la provinza [[Achaea]]). Quasi a medem temp ha gì lieu la [[Terza Guerra punica]] (149–146 a.C.). Entaifer l’Africa dal Nord aveva il vegl adversari da Roma puspè cuntanschì ina posiziun predominanta. Provocads tras attatgas cunter pievels vischins han ils Romans destruì Cartago dal tuttafatg ed integrà la regiun sco provinza Africa en la Republica romana. [[Datoteca: Termas_de_Antonino.JPG|thumb|200px|Ruinas da Cartago]] [[Pergamon]] è daventà il 133 a.C. ina provinza romana (tras contract d’ierta). Il medem è succedì ils onns 64/63 a.C. cun las restanzas dal reginavel dals [[Seleucids]]. En rom d’ina restructuraziun da l’ost las ha [[Pompeius]] transfurmà en la provinza [[Siria]]. Be l’Egipta sut la dinastia ptolemaica (flaivlentada) ha anc pudì mantegnair si’independenza sco protectorat roman, avant che vegnir transfurmada l’onn 30 a.C. en ina provinza romana. Pir als cunfins da la [[Partia]] (che cumpigliava l’Iran odiern e grondas parts da la [[Mesopotamia]]) ha l’expansiun romana chattà ina fin. Qua eran ils Romans fruntads sin in adversari adual ch’als dueva tegnair a mastrin en il decurs dals proxims tschientaners. En las novas provinzas, ed en spezial en las regiuns da costa hellenisticas ordvart bainstantas, vegnivan las taglias incassadas da quel temp da societads privatas che sa cumponivan da chavaliers romans e da patrizians. Suenter avair consegnà al stadi ina contribuziun fixa pudevan els tegnair per sai eventualas entradas supplementaras. Quai ha savens provocà taglias exageradas, las qualas han flaivlentà las regiuns economicamain e manà a sullevaziuns. Davart la reputaziun dispitaivla da quests incassaders da taglia intervegn ins er en la [[Bibla]] (‹duaniers›). Entras ils success dals Romans è s’augmentada la quantitad da munaida ch’era en circulaziun, quai ch’ha da sia vart dà novs impuls economics. In’ulteriura rolla centrala entaifer l’economia da la Republica è d’attribuir a la sclavaria. Ils sclavs vegnivan duvrads per las pli differentas lavurs, avevan dentant er la pussaivladad d’obtegnair la libertad. Malgrà – e per part er pervi – dals gronds success da Roma a l’exteriur è l’urden republican a l’intern plaunsieu ì en muschna. === Temp da las revoluziuns e da las guerras burgaisas === [[Datoteca:Roman_Villa_Rustica_Model.jpg|200px|thumb|Model d’ina ''villa rustica'' romana]] A partir da la mesadad dal segund tschientaner a.C. ha la Republica subì a l’intern ina crisa che dueva culminar en las guerras burgaisas e manar a fin la furma statala da fin qua. Cumenzà ha tut cun il clom suenter refurmas, en spezial en il sectur agrar. Ils Romans avevan per disa da transfurmar ina part dal terren conquistà tras guerras en possess statal e d’al surlaschar per diever a burgais basegnus. Per evitar che singuls possessurs da terren s’enritgeschian memia fitg, era il possess da funs limità uffizialmain a 500 ''iugera'' (juhartas). I na dueva dentant betg reussir da far valair questa lescha: burgais pussants èn s’acquistads immensas proprietads funsilas. Quai è sin il pli tard daventà in problem en quel mument che praticamain tut il possess en l’Italia era repartì; a medem temp vegnivan adina dapli sclavs enavos da las guerras victoriusas. Ils purs pitschens e mastergnants plebeians n’eran prest betg pli buns da concurrer cun il grond dumber da sclavs che steva a disposiziun. Ultra da quai eran els savens en servetsch militar en provinzas lontanas e na pudevan betg tgirar da tut temp lur bains. Ils gronds proprietaris da terren han profità supplementarmain da questa situaziun cun cumprar bains nunrentabels u er cun stgatschar residents cun la forza. Il resultat da quest circul vizius è stà la dapauperisaziun e la fugia da la champagna da vastas parts da la populaziun; la malcuntentientscha creschenta dueva bainbaud sa far vesair en furma da conflicts socials e politics. Autras gruppas da plebeians ch’eran vegnidas a possess grazia al commerzi han medemamain cumenzà a far valair novs dretgs. La refurma agrara iniziada dals dus frars [[Tiberius Sempronius]] e [[Gaius Sempronius Gracchus]] dueva refurmar las relaziuns da possess funsil e porscher a las classas bassas la pussaivladad d’arrivar a terren ed entradas. La refurma è dentant vegnida franada da vart da tschertgels conservativs entaifer il Senat, uschia ch’il conflict da basa ha durà vinavant: ils populars vesevan sasezs sco represchentants dals plebeians e purs pitschens, entant ch’ils optimats empruvavan da defender ils privilegis da l’aristocrazia. Tiberius Gracchus è vegnì assassinà, ses frar Gaius s’ha la finala prendì la vita. La vita da mintgadi a Roma vegniva dominada da cumbats sin via e d’assassinats politics. Ultra da quai hai dà tensiuns entaifer la rait d’allianzas ch’han manà a la [[Guerra d’alliads]] (91 fin 89 a.C.). A la fin è il dretg da burgais roman vegnì concedì er als alliads. En connex cun la Guerra d’alliads stattan er las uschenumnadas Vespras asiaticas, in pogrom cunter dieschmillis colonisaturs romans en l’Asia Minura. Per prender vendetga ha Roma ordinà ina guerra cunter il retg [[Mitridates da Pontos]] ed al ha surventschì suenter cumbats da plirs onns. [[Datoteca: Sullahead.jpg|thumb|150px|Purtret da Sulla sin in denar da 55 a.C.]] A quests eveniments è suandada l’entschatta da la Guerra civila romana, en la quala populars ed optimats cun lur manaders [[Marius]], [[Cinna]], [[Sulla]] e.a. èn sa cumbattids cun forza. Tranteren ha Sulla erigì ina dictatura che dueva restaurar la predominanza dal Senat; ma ils cumbats han cuntinuà. Cumbain che las violaziuns da las leschas han a lunga vista flaivlentà la Republica a l’intern, ha quella a medem temp cuntanschì a l’exteriur gronds success (en spezial l’annexiun dal Reginavel dals Seleucids e la reorganisaziun da l’Orient tras [[Gnaeus Pompeius Magnus]]). Quant profunda che la crisa entaifer il Senat era propi, è la finala vegnì evident en quel mument che trais manaders militars e politics han furmà l’emprim triumvirat. Igl eran quai il chau d’armada [[Gnaeus Pompeius Magnus]] (al qual il Senat refusava la renconuschientscha per ses success militars), [[Gaius Iulius Caesar]] (che dueva suttametter tranter il 58 ed il 51 a.C. ils Gals fin al Rain) e [[Marcus Licinius Crassus]] ch’era en possess dals meds finanzials necessaris per far valair ils interess vicendaivels entaifer quest’allianza informala. Suenter la mort da Crassus en rom d’ina champagna militara cunter ils [[Parts]], èsi vegnì al cumbat da pussanza tranter ils dus anteriurs amis Caesar e Pompeius (49–46 a.C.). Pompeius era sa mess sin la vart dal Senat. Ma Caesar ha dumagnà la part occidentala dal reginavel sut sia pussanza ed ha la finala victorisà Pompeius sper [[Pharsalos]] en Grezia (48 a.C.). Sin la fugia en Egipta è Pompeius vegnì assassinà. Ulteriuras campagnas militaras en [[Egipta]], en l’[[Asia Minura]], en l’[[Africa]] ed en [[Spagna]] han manà natiers la fin da la republica. L’onn 46 a.C. ha Caesar introducì il chalender giulian ch’ha remplazzà il vegl chalender antiquà. Il favrer 45 a.C. è Caesar vegnì proclamà sco ‹dictatur per vita duranta›. Ma ils 15 da mars 44 (''idibus martiis'') è Caesar vegnì assassinà d’ina gruppa da conspiraturs sut [[Marcus Iunius Brutus]] e [[Gaius Cassius Longinus]] cun la finamira da restabilir la republica. Malgrà l’attentat n’èsi betg reussì da returnar a la veglia constituziun republicana; danovamain è prorutta la guerra civila. Suenter la furmaziun d’in segund triumvirat han [[Octavian]] (l’imperatur [[Augustus]] da pli tard) e [[Marcus Antonius]] battì [[Brutus]] e [[Cassius]] en la [[Battaglia sper Philippi]]. Ma suenter avair eliminà il davos concurrent [[Sextus Pompeius]] a Sicilia ed avair privà il terz triumvir [[Marcus Aemilius Lepidus]] da la pussanza, èn Octavian e Marcus Antonius vegnids sezs en ils fiers in cun l’auter. En la [[Battaglia sper Actium]] (31 a.C.) ha Octavian battì Marcus Antonius e la regenta egipziana [[Cleopatra]] ch’al sustegneva. Tras quai è er l’Egipta daventada ina provinza romana che dueva furmar sur tschientaners il ‹graner da l’Imperi›. L’entir territori enturn la Mar Mediterrana sa chattava uss en ils mauns dals Romans; la Mar Mediterrana sezza è daventada, dal punct da vista dals Romans, il ''mare nostrum'' (‹nossa mar›). === Temp dals imperaturs tempriv (Principat) === Tuttina sco Caesar aveva er Octavian en mira da reger sulet. Ma auter che Caesar n’ha Octavian betg empruvà da cuntanscher questa finamira cun vulair chatschar tras ina dictatura extraordinaria. Il cuntrari ha el laschà en vigur la veglia constituziun republicana ed ha segirà sia posiziun cun exequir differents uffizis, tras la cessiun da plenipotenzas spezialas e surtut cun surpigliar sur plirs onns ils commando sur impurtantas provinzas cun numerusas legiuns. Igl è reussì ad Octavian d’obtegnair per ses reschim il consentiment da la veglia aristocrazia en il Senat, quai tant pli che las impurtantas famiglias republicanas eran gia eliminadas. Per il Senat era Octavian il ''Princeps'', l’‹emprim burgais dal stadi›. Perquai vegn la structura da pussanza dad Octavian a basa d’ina constituziun (che sa differenziava essenzialmain da quella da la veglia republica) era numnada ‹principat›. L’onn 27 a.C. ha il Senat concedì ad Octavian il titel ''Augustus'' (‹il maiestus›). [[Datoteca:Statue-Augustus.jpg|links|thumb|180px|Augustus, l’emprim imperatur roman]] Er durant il temp dals imperaturs èn sa mantegnidas bleras instituziuns e structuras da la ''res publica'': per exempel il ''cursus honorum'' (Senat), l’administraziun da las provinzas ed ils sacerdozis (''Pontifex maximus'' era dentant l’imperatur). En realitad èn quests uffizis però sa transfurmads pli e pli en autoritads administrativas, entant che las incumbensas da decisiun politica eran liadas a la persuna da l’''Augustus''. Er l’urden social è stà suttapost a midadas; dapi Augustus èn adina dapli commembers da novas classas che derivavan da l’Italia e da las provinzas avanzads a senaturs e surtut a chavaliers (''equites''). Ils imperaturs avevan il dretg da numnar chavaliers, quai ch’ha effectuà ina tscherta permeabladad da las classas socialas. En pli eri uss pli simpel per persunas d’ordaifer d’obtegnair il dretg da burgais da Roma. Da quel temp dominava l’''Imperium Romanum'' gia l’entir territori enturn la Mar Mediterrana. Er il vest ed il sid da la Germania faschevan part da l’Imperi roman; l’expansiun vers nord ch’era vegnida iniziada dad Augustus è pir vegnida franada l’onn 9 tras la [[Battaglia da Varus]]. Silsuenter è Augustus sa concentrà sin la defensiun dals cunfins existents; là eran staziunads bunamain tut ils 300&nbsp;000 schuldads da professiun. Sias mesiras han gidà considerablamain a stabilir la ''Pax romana'' (‹Pasch romana›). En il temp dad Augustus crodan diversas impurtantas novaziuns. Uschia è per exempel vegnida realisada en l’entir Imperi ina dumbraziun da tut ils burgais romans; en tschertas provinzas èn schizunt vegnids dumbrads tut ils abitants (sco menziunà en la Bibla). Er la rait da vias è vegnida schlargiada e l’entira economia e cultura è stada segnada d’in temp da fluriziun, quasi d’ina classica romana. La cultura romana ha er cuntanschì las provinzas, da las qualas il dumber è anc creschì. Malgrà las tentativas da mantegnair las veglias instituziuns, èn gia vegnids interprendids dal temp dad Augustus pass cun l’intenziun da transfurmar il stadi centrà sin la citad da Roma en in stadi cumplessiv. Uschia è Augustus sez sa trategnì durant trais onns en Gallia e na sa sentiva betg lià exclusivamain a Roma sco center da la pussanza. Ses successur [[Tiberius]] ha schizunt passentà la gronda part da ses temp d’uffizi a [[Capri]]. L’instituziun dal ''princeps'' era damai segirada da l’entschatta ennà talmain bain ch’ils regents na duvravan betg controllar directamain las instituziuns da la citad da Roma (ed en spezial il Senat, dal qual derivavan anc ils attentaders da Caesar). Tiberius, il figl adoptiv e successur dad Augustus, valeva sco grev caracter e sa sentiva en ses intern probablamain plitost sco republican. Durant ses temp d’uffizi è el per gronda part sa restrenschì a mesiras defensivas per segirar ils cunfins. Ses successur [[Caligula]] vala tradiziunalmain sco emprim exempel per in ‹Caesar obsessiv›. Oz ves’ins quest imperatur, ch’ha regì be trais onns, in pau pli differenzià, senza dentant pudair trair ina bilantscha positiva da ses temp d’uffizi. Suenter che Caligula è vegnì assassinà, è [[Claudius]] daventà imperatur e quai plitost sco candidat d’embarass (tant pli che l’imperialitad n’era formalmain betg ertavla). Sut el è vegnida integrada la [[Britannia]] en l’Imperi; pli tard è anc suandada la [[Thracia]] ch’era gia avant dependenta da Roma. Il nausch num da [[Nero]], il successur da Claudius, deriva oravant tut da funtaunas cristianas, damai ch’el ha instradà las emprimas grondas persecuziuns da cristians. Ma er autras funtaunas e la scienza moderna vegnan a la conclusiun ch’el haja negligì las fatschentas ed en spezial l’armada. La mort da Nero l’onn 68 s.C. ha terminà la predominanza da la dinastia giulian-claudiana che sa laschava manar enavos sin duas da las pli impurtantas famiglias romanas. === Temp dals imperaturs classic === [[Datoteca:Roemischeprovinzentrajan.png|thumb|300px|L’Imperi roman dal temp da sia pli gronda extensiun sut l’imperatur Trajan ils onns 115-117]] Suenter in onn turbulent cun quatter imperaturs è vegnida a la pussanza la dinastia flaviana. [[Vespasian]] ha sanà las finanzas statalas e segirà il cunfin oriental cunter ils Parts. In’insurrecziun en la [[Judea]] l’onn 70 ha el fatg abatter tras ses figl [[Titus]]. Quel è daventà ses successur ed ha gì da batter durant ses curt temp d’uffizi cun pliras catastrofas (erupziun dal [[Vesuv]] ed epidemias). L’onn 81 è ses frar [[Domitian]] daventà imperatur. [[Tacitus]] e [[Sueton]] al descrivan en colurs sombras e fan surtut menziun da sia relaziun disturbada tar il Senat. Tuttina ha el er gì success, sco per exempel cun la reorganisaziun da l’administraziun cun la finamira da render quella pli efficazia. L’onn 96 è el daventà l’unfrenda d’ina intriga a la curt. Il temp dals imperaturs adoptivs che cumenza cun [[Nerva]] vala en general sco punct culminant da l’Imperi roman, e quai tant culturalmain sco er areguard la posiziun da pussanza da Roma. Durant quest temp han ils imperaturs per regla prendì resguard sin l’opiniun dal Senat e suandà l’urden dal principat. Sut [[Trajan]], che valeva sco ''optimus princeps'' (‹meglier imperatur›), ha l’Imperi cuntanschì l’onn 117 sia pli gronda extensiun. Suenter campagnas militaras cunter ils [[Dacs]] e [[Parts]] tanscheva quel da la [[Scozia]] fin en la [[Nubia]] (extensiun nord-sid) e dal [[Portugal]] fin en la [[Mesopotamia]] (extensiun vest-ost). Sin las conquistas en l’ost da l’[[Eufrat]] ha l’Imperi dentant stuì renunziar suenter curt temp, damai che quellas n’eran betg da tegnair. A medem temp è Trajan stà l’emprim imperatur che na derivava betg da l’Italia, mabain da la provinza (Hispania). Ses successur [[Hadrian]] valeva sco cultivà e hellenofil ed ha consolidà l’Imperi a l’intern. El ha pussibilità in temp da fluriziun civilisatoric, cultural e tecnologic che dueva er promover la derasaziun dal cristianissem. Enconuschentas èn daventadas surtut sias fortificaziuns dals cunfins, per exempel en la Britannia u en l’ost da l’Imperi. Tscherts istoriografs al reproschan dentant d’avair engrevgià memia ferm las finanzas statalas. E propi sa mussan da quel temp emprims indizis d’ina crisa economica, però betg anc en dimensiuns dramaticas. Vers la mesadad dal segund tschientaner, al cumenzament da la dinastia antonina, pareva l’Imperi d’avair cuntanschì sut [[Antoninus Pius]] sia culminaziun. Ma gia sut l’‹imperatur filosof› [[Marcus Aurelius]] (161 fin 180) èn sa mussads ils emprims problems. Igl èn proruts cumbats intensivs cun pievels germans, en spezial cun ils [[Marcomans]], ed en l’ost han attatgà l’onn 161 ils Parts. Ultra da quai han las truppas romanas ch’èn returnadas il 166 suenter lur victoria en l’ost importà in’epidemia (l’uschenumnada ‹pestilenza antonina›). Sper las smanatschas exteriuras ch’han absorbà las resursas da l’Imperi sin il piter pir, èn er sa mussads a l’intern sintoms da crisa. Marc Aurel aveva bain pudì segirar per il mument il cunfin al nord, aveva dentant manchentà d’instradar refurmas a l’intern. Suenter sia mort èsi vegnì ad ulteriurs eveniments da crisa, tant pli che ses figl [[Commodus]] n’è betg stà bun da garantir a l’Imperi la segirezza. Suenter ch’el è vegnì assassinà l’onn 192, è prorutta ina guerra civila. [[Datoteca:Roman soldiers with aquilifer signifer centurio 70 aC.jpg|thumb|220px|Reconstrucziun da l’exercizi militar roman dal temp dals imperaturs]] A l’entschatta dal terz tschientaner èsi reussì als Severs da stabilisar la situaziun; [[Septimius Severus]], ch’è sa fatg valair l’onn 193 en il cumbat da pussanza, è stà l’emprim imperatur che derivava da l’Africa. Ad el èsi reussì da rebatter ils Parts e d’endrizzar la provinza Mesopotamia; a l’intern è creschida a medem temp la pussanza dals militars. Sut [[Caracalla]] han tut ils libers en l’Imperi (cun excepziun dals ''dediticii'', vul dir dals pievels suttamess cun la forza da las armas) obtegnì il dretg da burgais roman (''Constitutio Antoniniana''), quai ch’ha muntà ina cesura marcanta entaifer la structuraziun da l’Imperi. Caracalla era bainvis tant tar il pievel sco er tar l’armada; el aveva dentant inimis entaifer il Senat ed en l’atgna famiglia ed è la finala daventà l’unfrenda d’in attentat. Suenter in curt intermezzo è [[Elagabal]] daventà imperatur; ses temp d’uffizi è stà marcà da l’emprova d’introducir la divinitad orientala da medem num sco dieu statal. Suenter che quest imperatur nunpopular era vegnì assassinà l’onn 222 ha [[Severus Alexander]] empruvà adumbatten da sa cumprovar en l’ost cunter ils [[Sassanids]] (cf. sutvart) ed al Rain cunter ils [[Germans]]. L’onn 235 è el vegnì assassinà da schuldads malcuntents. Suenter la fin pauc gloriusa dals Severs è suandada la crisa da l’Imperi dal terz tschientaner, durant la quala ils imperaturs-schuldads èn stads exposts a las attatgas dals Germans (en spezial dals [[Alemans]] e dals [[Gots]]) al [[Rain]] ed al [[Danubi]]. Ils onns 259/60 han ils Romans stuì ceder il limes autgerman-retic. Ordvart violents èn surtut stads ils cumbats en l’ost cunter il nov reginavel persian dals Sassanids (a partir dal 224), als quals igl era reussì d’eliminar il reginavel dals Parts. Ils Sassanids duevan sa mussar sco adversari anc pli privlus e stinà ch’ils Parts. Lur retg [[Schapur I]] è penetrà repetidamain en [[Siria]] ed ha surventschì pliras armadas romanas. L’onn 260 è schizunt l’imperatur [[Valerian]] crudà en ils mauns dals Sassanids ed è mort en praschunia – ina blamascha incumparegliabla per Roma. Entant che l’Imperi empruvava en l’ost desperadamain da segirar las provinzas Siria ed Asia Minura, ha er il vest cumenzà ad erodar. En provinzas en las qualas il post dal guvernatur era collià cun il commando sur pliras legiuns faschevan ils uffiziants savens diever da la schuldada per arrivar a la pussanza. Quai ha adina puspè manà a cumbats cun ils usurpaturs e schizunt a secessiuns temporalas da singulas provinzas (p.ex. da la Gallia). Autras pussanzas empruvavan da profitar da la flaivlezza da Roma per far atgnas conquistas. Uschia è per exempel vegnì suttamess [[Palmyra]] ch’aveva furmà in allià dals Romans cunter ils Parts e pli tard cunter ils Sassanids, ma ch’aveva silsuenter conquistà sut [[Zenobia]] parts da las provinzas romanas en l’ost. La crisa ha manà a numerusas midadas, ma n’ha betg pertutgà tuttina ferm tut las parts da l’Imperi. E la finala duevi tuttina anc reussir ina giada da tegnair davent il declin smanatschant da l’Imperi. === Il cumenzament da l’antica tardiva === [[Datoteca:Venice – The Tetrarchs 03.jpg|thumb|160px|Statua che simbolisescha la tetrarchia (Basilica da San Marco a Venezia)]] Sut [[Diocletian]] ha gì lieu a partir dal 284 la vieuta vers l’antica tardiva. En cumparegliaziun cun il temp precedent è quella stada segnada d’ina centralisaziun e birocratisaziun pli ferma sco er dal success dal cristianissem da pli tard. En l’istoriografia pli veglia (per exempel [[Edward Gibbon]] u [[Otto Seeck]]) considerav’ins questa epoca be sco temp da decadenza; oz percunter la ves’ins sco in temp da vieuta e transfurmaziun dal mund mediterran da l’antica. Diocletian ha refurmà l’administraziun ch’è vegnida dividida en in sectur civil ed en in militar. El ha era stgaffì l’urden da la tetrarchia, tenor il qual i dueva dar dus ‹imperaturs seniors› (''Augusti'') cun mintgamai in ‹imperatur junior› (''Caesar''). Per in imperatur sulet era l’Imperi numnadamain gia daditg daventà nunregibel, surtut perquai ch’il squitsch da l’autra vart dals cunfins creschiva d’in cuntin. La divisiun da las provinzas e l’introducziun da diocesas e prefecturas dueva render pli effizienta l’administraziun. Cun prescriver pretschs maximals ha Diocletian empruvà da dumagnar l’inflaziun ed il declin economic. Per ch’ils abitants da l’Imperi s’orienteschian puspè vers il stadi e l’imperatur, ha el er empruvà da rinforzar l’atgna apoteosa, pia la pussanza religiusa imperiala, cun adoptar il surnum ''Iovius'' (tenor il dieu [[Jupiter]]). Surtut ils cristians considerava Diocletian sco illoials envers il stadi. Durant ses temp d’uffizi han gì lieu las davosas (e pli violentas) persecuziuns da cristians. L’idea da divider il territori da pussanza n’era betg dal tuttafatg nova, ma uss è ella vegnida applitgada a moda pli consequenta. L’unitad da l’Imperi na vulevan ins però tuttavia betg metter en dumonda. Roma è restà il center ideal da l’Imperi, era sch’ils imperaturs han dischlocà lur residenza en vischinanza dals cunfins, sco per exempel ad Augusta Treverorum (la citad da [[Trier]] odierna). Suenter l’abdicaziun da [[Diocletian]] e da ses cunregent [[Maximian]] ha [[Constantius I]] surpiglià en il vest l’uffizi dal ''Senior Augustus''. L’onn 306 è ses figl [[Constantin il Grond]] vegnì proclamà da ses schuldads sco imperatur. Cunter veglia ha [[Galerius]], ch’era da quel temp l’imperatur superiur, stuì renconuscher el sco cunregent. Ma Constantin n’è betg sa cuntentà cun quai. Pass per pass ha el allontanà ses rivals e la finala schlià la tetrarchia. A partir dal 312 regiva el sulet en il vest ed il 324 ha el surpiglià la pussanza sur l’entir Imperi. Ses temp d’uffizi è stà d’impurtanza surtut per dus motivs: per l’ina ha Constantin cumenzà a privilegiar il cristianissem (uschenumnada ‹vieuta constantina›); per l’autra ha el fundà Constantinopel (la citad dad [[Istanbul]] odierna) che serviva uss sco nova chapitala. Il focus da l’Imperi è pia sa spustà pli e pli vers l’ost. La dinastia da Constantin n’è betg stada da lunga durada. Suenter cumbats tranter frars ha [[Constantius II]] surpiglià il 353 la pussanza. Suenter sia mort il 361 ha Julian, il nevs da Constantin, empruvà da far reviver il pajanissem. El è dentant gia mort il 363 en rom d’ina champagna militara disgraziada cunter ils Persians. Cun el è ida a fin la dinastia constantina. Per motivs administrativs ha [[Valentinian I]] dividì ad interim l’Imperi; suenter la mort da Theodosius I è questa divisiun lura stada definitiva. Sco imperatur en l’ost era Theodosius vegnì instituì tras [[Gratian]], il figl da Valentinian. Suenter la sconfitta catastrofala ad [[Adrianopel]] al èsi reussì – almain per il mument – da liar tras contracts ils [[Gots]] ch’eran penetrads en l’Imperi. A partir da l’onn 394 ha [[Thedosius]] alura regì sur l’entir Imperi, e quai suenter ch’igl aveva dà en il vest pliras usurpaziuns e revoltas. Theodosius è stà il davos regent che dueva reger sur l’entir Imperi. Durant ses temp d’uffizi è il cristianissem vegnì introducì sco religiun dal stadi. Suenter sia mort il 395 han ses figls surpiglià il vest ([[Honorius]]) respectivamain l’ost ([[Arcadius]]). Questa divisiun dueva esser definitiva. Tuttina è sa mantegnida l’idea da l’unitad da l’Imperi: uschia entravan las leschas d’in imperatur normalmain er en vigur en la sfera d’influenza da l’auter. === Declin da l’Imperi dal vest e cuntinuaziun da l’Imperi da l’ost === [[Datoteca:Invasions of the Roman Empire 1.png|thumb|250px|Invasiuns dals Germans e Huns da 100 enfin 500 s.C.]] Cuntrari a l’Imperi dal vest ha l’Imperi da l’ost survivì ils embrugls dat temp da la migraziun dals pievels. In dals motivs centrals è quel che l’Imperi da l’ost furmava la part ch’era populada il pli spess e ch’era economicamain la pli sauna. L’Imperi dal vest è percunter scrudà in pau a la giada en il decurs dal 5avel tschientaner. En spezial l’avanzada dals [[Huns]] ha gì in effect da domino che dueva midar a moda radicala la divisiun politica entaifer l’Europa. Suenter la [[Battaglia dad Adrianopel]] l’onn 378 aveva l’Imperi pers pli e pli la controlla sur da las provinzas dal vest. Grondas parts da la Gallia e da la Spagna èn idas a perder fin la mesadad dal 5avel tschientaner als Germans ch’eran penetradas en l’Imperi ([[Vandals]], [[Francs]], [[Gots]]). Ultra da quai ha muntà la perdita da l’Africa als Vandals l’onn 435 ina greva frida per l’Imperi dal vest. Gia vers la vieuta dal quart al 5avel tschientaner era la sedia da la regenza vegnida transferida da [[Milaun]] a [[Ravenna]]. E propi è er l’Italia sezza vegnida pli e pli sut l’influenza dals Germans. L’onn 410 han ils [[Visigots]] sblundregià la citad da Roma, il 455 han ils [[Vandals]] fatg il medem.<ref>Il term ‹vandalissem› che sa referescha a quest eveniment deriva percunter dal 18avel tschientaner e n’è betg giustifitgà istoricamain, damai ch’ils Vandals han plitost spoglià sistematicamain enstagl da destruir senza senn; en pli han els schanegià la populaziun da Roma, quai che na sa chapiva betg da sez da quel temp (er da vart dals Romans betg).</ref> Per la decadenza e la fin da l’Imperi roman datti plirs motivs. I vegn dentant anc adina discutà davart ils process ch’èn stads decisivs per transfurmar l’Imperi dal vest en ina retscha da stadis germans (ils quals èn da resguardar sco suverans il pli tard dapi l’entschatta dal 7avel tschientaner). L’armada na consistiva per gronda part betg pli da burgais romans, mabain da mercenaris ‹barbars›; e la grondezza da l’armada na tanscheva betg pli per segirar ils cunfins. A l’intern era l’administraziun en in nausch stadi e l’economia sa chattava en ina fasa da recessiun (cumbain ch’il declin economic era main dramatic che quai ch’i vegniva supponì da l’istoriografia pli veglia). L’onn 476 ha il German [[Odoaker]] destituì [[Romulus Augustulus]] sco regent da l’Imperi dal vest (il davos imperatur renconuschì illimitadamain era percunter stà [[Julius Nepos]]). Tuttina veseva Odoaker sasez anc sco ‹German en servetsch roman› e ses reschim en l’Italia sco part da l’Imperi roman sut l’imperatur a Constantinopel; medemamain è ses successur [[Theoderich il Grond]] sa stentà da cuntanscher la renconuschientscha da sia posiziun tras l’imperatur en l’ost. Tut auter sa preschentava la situaziun en l’ost. L’Imperi da l’ost era economicamain pli ferm, aveva dapli reservas strategicas e pratitgava en pli ina diplomazia inschignusa. Surtut l’auta planira da l’[[Anatolia]] cun la muntogna dal [[Taurus]] e la [[Propontis]] furmavan barrieras natiralas cunter pievels esters. En pli n’eri mai reussì als [[Huns]] e [[Germans]] da traversar il [[Hellespont]]; perquai èn las ritgas provinzas da l’[[Asia Minura]], da la [[Siria]] e da l’[[Egipta]] stadas schanegiadas da lur sblundregiadas. Ils ‹elements barbars› en l’armada ch’avevan contribuì al declin da l’Imperi dal vest han ins reducì en il decurs dal 5avel tschientaner ed eliminà quasi dal tuttafatg en il 6avel tschientaner. Cumbain ch’igl ha dà grevs cumbats cun Huns e Sassanids, è l’Imperi da l’ost restà pli u main intact. Sut [[Justinian I]], il davos imperatur dal qual la lingua materna era il latin, e ses chau d’armada [[Belisar]] èsi reussì als Romans da l’ost da reconquistar grondas parts dal vest (Africa dal Nord, Italia, Spagna dal Sid) e da tegnair en l’ost ils cunfins cunter las attatgas vehementas dals [[Persians]]. Suenter che [[Chosraus I]] è vegnì a la pussanza, èn las attatgas da vart dals Sassanids vegnidas adina pli fermas; sia finamira era da conquistar l’entira part orientala che sa chattava en ils mauns dals Romans. Uschia è ida a fin la fasa da coexistenza tranter questas duas pussanzas grondas ed ha cumenzà ina seria da guerras ordvart desastrusas. L’imperatur roman (da l’ost) è per il mument restà il regent il pli pussant en la regiun da la Mar Mediterrana, e l’Imperi da l’ost aveva puspè prendì possess da la gronda part da l’anteriur territori da l’Imperi (cun excepziun da la Britannia, da la Gallia e da la Spagna dal Nord). Suenter la mort da [[Justinian]] (565) èsi dentant sa mussà ch’ils territoris reconquistads na sa laschavan betg tegnair a la lunga. La Spagna dal Sid è puspè crudada als Visigots ed a partir da l’onn 568 è l’Italia per gronda part vegnida en ils mauns dals [[Langobards]]. === La fin da l’Imperi antic === <div class="noprint">[[Datoteca:Byzantine Empire animated.gif|thumb|300px|Svilup territorial da l’Imperi bizantin]]</div> En il decurs dal temp èsi vegnì a l’intern da l’Imperi roman oriental a dispitas religiusas tranter gruppas cristianas ([[monofisits]] cunter [[ortodoxs]]); ultra da quai è la malcuntentientscha en parts da la populaziun creschida pervi da las autas taglias e las guerras cuntinuantas. Uschia è sa sminuì il senn da loialitad envers l’Imperi (per exempel en la Siria u en l’Egipta). A l’entschatta dal 7avel tschientaner èn vastas parts da l’Imperi vegnidas conquistadas dals [[Sassanids]]. Sut [[Chosrau II]] èn las truppas persianas avanzadas duas giadas fin a [[Bizanz]]; e da [[Jerusalem]] han els rapinà la [[Sontga Crusch]], la quala [[Helena]], la mamma da [[Constantin]], duai avair chattà e che valeva sco ‹pli grond stgazi› da l’Imperi. Bain èsi la finala reussì a l’imperatur [[Herakleios]] da manar a fin victoriusamain questa lunga guerra; ma spussà da quai n’è l’Imperi betg stà bun da resister a l’expansiun dals [[Arabs]] islamics ed ha pers l’entira [[Siria]] e l’[[Africa]]. Surtut la sperdita da la ritga [[Egipta]], la quala il patriarc [[Kyros]] ha quasi tradì als Arabs senza cumbat, ha flaivlentà a moda substanziala l’Imperi da l’ost. Herakleios ha er rut cun la tradiziun romana supigliond el al lieu dal titel ‹imperatur› il vegl titel da retg grec ‹basileus› ed introducind el il grec sco lingua uffiziala. L’Imperi ha pers pli e pli ses caracter roman-antic. Bain è l’Imperi da l’ost cun sia chapitala [[Constantinopel]] sa mantegnì uffizialmain fin en il 15avel tschientaner – ma las structuras internas èn sa midadas a partir da ca. 640 uschè da rudent ch’i para giustifitgà da discurrer da qua davent da l’Imperi bizantin. Er en l’ost ha uschia cumenzà il temp medieval. Da resguardar è dentant ch’il term ‹bizantin› è pir vegnì creà en il 19avel tschientaner e quai senza pudair sa basar sin ina tradiziun istorica. En il temp medieval preferiva il vest catolic la denominaziun ‹Imperi dals Grecs›, damai ch’ins na vuleva betg admetter als cristians ortodoxs en l’ost – ch’eran daventads malfidaivels al papa – da manar vinavant la ierta da l’Imperi roman. Il cuntrari pretendeva il vest questa cuntinuitad per sasez (cf. la denominaziun ‹Sontg Imperi roman da naziun tudestga›). Duvrava percunter in Bizantin il term ‹Grecs› (''Hellenoi'') sche manegiava els ils Grecs da l’antica precristiana; per denominar sasez è per part sa mantegnì fin oz il term ''Rhomoi'', pia ‹Romans›. Er ils imperis muslims dal temp medieval duvravan adina il num ‹Imperi roman› (''Rum'') sch’els discurrivan da l’Imperi bizantin. Sco idea e punct da referenza è l’Imperi roman pia sa mantegnì lunsch sur la fin da l’antica. === Referiments istorics === L’emprim imperatur occidental ch’è sa mess suenter il declin dal vegl Imperi roman dal vest en la tradiziun dals imperaturs romans è stà il retg [[francon]] [[Carl il Grond]] (uschenumnada ''translatio imperii''). Sia curunaziun sco imperatur ils 25 da december 800 a Roma ha perquai manà ad ina cuntraversa diplomatica cun il basileus bizantin che veseva sasez sco sulet imperatur roman legitim. Il [[Sontg Imperi roman]] (dapi il 15avel tschientaner cun l’agiunta ‹da naziun tudestga›) ha pli tard considerà sasez sco successur da l’Imperi roman (dal vest). Sco ‹Terza Roma› ha er il [[zar russ]] deducì da l’ierta bizantina – suenter la conquista da [[Bizanz]] tras ils [[Osmans]] l’onn 1453 – il dretg sin la curuna imperiala romana. Ils titels ''Kaiser'' e ''Zar'' derivan tuts dus dal titel roman ''Caesar''. Cun la curunaziun da [[Napoleun I]] sco imperatur l’onn 1804 hai dà l’emprima giada dapli che in imperatur en l’Europa dal Vest. Dus onns pli tard ha [[Franz II]] remess la curuna imperiala roman-tudestga, quai ch’ha muntà la fin dal Sontg Imperi roman. Il 1870 è ida a fin l’èra napoleonica en [[Frantscha]] e cun quai er l’Imperi franzos ch’è vegnì substituì tras la Republica franzosa. Il titel d’imperatur è dentant vegnì duvrà vinavant da divers monarcs, enfin che l’istorgia dals imperaturs è ida a fin en l’Europa cun la fin da l’[[Emprima Guerra mundiala]]: 1917 ha la [[Revoluziun russa]] manà a l’abdicaziun da [[Nicolaus II]] (fin da l’Imperi russ); ed ils onns 1918/1919 han abditgà [[Karl I]] (Austria-Ungaria) e [[Wilhelm II]] (Imperi tudestg). En il 20avel tschientaner è l’Italia faschista sut [[Benito Mussolini]] anc sa messa ina giada en la tradiziun da l’Imperi roman: Mussolini ha declerà publicamain d’avair en egl la restituziun da l’Imperi roman. == Administraziun == [[Datoteca:Pont du gard.jpg|thumb|240px|right|[[Pont du Gard]] en la Frantscha dal Sid, in aquaduct construì dals Romans enturn 19 a.C.]] Fin en l’antica tardiva è l’Imperi roman stà dividì en provinzas. Cumenzà ha questa sutdivisiun territoriala en il terz tschientaner a.C., e quai en quel mument ch’ils Romans han expandì sur l’Italia ora (l’emprima provinza è stada la Sicilia). Durant il temp dals imperaturs è la structura da las provinzas vegnida adattada pliras giadas. [[Augustus]] las ha partì en provinzas imperialas e senatoricas. [[Diocletian]] ha substituì las provinzas tradiziunalas tras ina sutdivisiun a dus nivels (diocesas e provinzas); per l’emprima giada è er vegnida integrada l’Italia en quest urden territorial. Las pitgas principalas da l’administraziun furmavan dentant las citads, da las qualas l’Imperi ha enconuschì las furmas ''colonia'', ''municipium'', ''civitas'', ''urbs'' ed ''oppidum''. Las citads eran organisadas sco vischnancas burgaisas cun autonomia parziala ed eran en emprima lingia responsablas per incassar la taglia. Questa delegaziun da las incumbensas ha pussibilità a l’Imperi d’operar cun ina fitg pitschna administraziun centrala. Dal temp da la republica n’èn ils abitants da las citads sur lung temp betg vegnids resguardads sco burgais romans cun dretgs equivalents; els stuevan servir en l’armada romana e pajar taglia, ma n’avevan nagin dretg da votar e d’eleger entaifer la communitad romana cumplessiva e n’eran er betg inscrits en las ''tribus'' (glistas da burgais). Cun las [[Lex Iulia]] e [[Lex Plautia Papiria]] durant la [[Guerra dals Confederads]] 90 ed 89 a.C. èn tut las citads da provinza da l’Italia vegnidas auzadas en il stadi da ''municipium'' cun dretgs da burgais cumplains. Dapi lura vegn quest term duvrà en general per designar tut las citads da provinza talianas. Durant il temp dals imperaturs, cumenzond gia sut [[Gaius Iulius Caesar]], han er citads en las provinzas ordaifer l’Italia obtegnì il dretg da municipis. Quai è dentant stà il cas praticamain be en il vest da l’Imperi. A partir dal prim e segund tschientaner hai lura era dà ''municipa latina''; ils abitants da questas citads avevan dretgs in pau pli restrenschids che quels d’in municipi roman. La [[Constitutio Antoniniana]] dal 212 s.C. ha la finala attribuì a tuttas citads da l’Imperi almain il status da municipi ed a tut ils libers burgais da l’Imperi è vegnì concedì il dretg da burgais roman. == Economia == L’Imperi roman ha procurà per diversas cundiziuns da basa ch’han pussibilità in’economia prosperanta. Da quellas fan part la pasch relativa (''Pax romana'') als cunfins, la stabilitad demografica, las vastas libertads concedidas a tut ils burgais sco er in sistem monetar derasà ed acceptà en l’entir Imperi. Cumbain che l’agricultura e l’economia da latifundias furmava la basa da l’economia romana, èn er il commerzi e l’artisanat stads da gronda muntada. In element constitutiv da l’economia romana ha plinavant furmà la lavur da sclavs. == Art e cultura == En vastas parts da l’Imperi han l’art e la cultura cuntanschì in temp da fluriziun, spezialmain dal temp dals imperaturs. Surtut en l’Europa ed en l’Africa dal Nord duevan la qualitad da viver e la situaziun demografica da quel temp pir puspè vegnir cuntanschidas suenter blers tschientaners. La cultura e l’art roman èn sa sviluppads a basa da las furmas da viver simplas dals abitants da la part occidentala da la Mar Mediterrana, da la cultura plitost povra en art dals [[Italichers]] (indogermans) ch’eran immigrads en il decurs dal segund millenni avant a.C. e la finala dals [[Etruscs]], dals quals ils Romans han quasi surpiglià cumplettamain lur cultura. Parts essenzialas da l’art roman èn vegnidas furmadas tenor il model da l’architectura, pictura e plastica [[greca]]; medemamain èn vegnids adaptads motivs da la mitologia greca. Da metter a pèr dieus esters als agens (''interpretatio romana'') ha plinavant furmà in tratg caracteristic da la moda e maniera co ch’ils Romans han tractà culturas e religiuns suttamessas (p.ex. er en l’[[Egipta]]). Durant lur domini han ils Romans sezs influenzà l’art e la cultura surtut en il nord ed il vest dals territoris conquistads. En questas regiuns èn er culturas da l’autra vart dals cunfins (Germans) vegnidas influenzadas a moda persistenta tras traffic commerzial. En la part orientala da l’Imperi èn las influenzas romanas percunter sa maschadadas cun elements existents (grecs, hellenistics ed orientals). === Pompei === [[Datoteca:Herkulaneischer Meister 002b.jpg|thumb|180px|Safo u ina da sias scolaras, maletg da paraid da Herculaneum]] In’invista cumplessiva en l’art, la cultura e la vita sociala en l’Imperi roman dal temp dals imperaturs porschan las exchavaziuns a [[Herculaneum]] ed en spezial a [[Pompei]] che furmava da quel temp in’impurtanta citad romana en la [[Campania]]. Tras la catastrofa da l’erupziun andetga dal [[Vesuv]] l’onn 79 s.C. èn ils abitadis vegnids cuverts cun ina stresa da tschendra e crap-spungia da ca. 20 meters e conservads uschia a moda natirala. La citad era bain vegnida destruida parzialmain gia l’onn 62 s.C. tras in terratrembel; damai ch’ella vegniva gist reconstruida, èn ils palazs, ils tempels ornads cun relievs, ils teaters, las termas ed entirs quartiers d’abitar cun lur vias suladas tuttina vegnids a la glisch en in stadi relativamain bain mantegnì. L’equipament da las chasas mussa ch’ina part dals abitants viveva en gronda bainstanza. Ils lavuratoris artisanals eran medemamain fitg sviluppads. A l’intern dals edifizis han ils archeologs chattà numerusas picturas da paraid (frescos) e mosaics che laschan percorscher in aut nivel artistic e che dattan perditga d’ina vita pulsanta. Las exchavaziuns a Pompei relatan dentant er dals [[Oscs]], [[Samnits]], [[Grecs]] ed [[Etrucs]] ch’han populà la regiun sur in temp bler pli lung ch’ils Romans e da blers sclavs e lavurers migrants ch’eran sesents en la citad dal temp da sia destrucziun. Sper Pompei e Herculaneum èn er ils lieus pli pitschens [[Stabiae]] ed [[Oplontis]] vegnids destruids cumplettamain. [[Plinius il Giuven]] ha descrit detagliadamain l’erupziun dal Vesuv, durant la quala er ses aug, il scienzià e litterat [[Plinius il Vegl]], era vegnì per la vita. == Lingua == Il latin, la lingua da Roma, è sa derasada sco lingua uffiziala en l’entir Imperi. En l’ost da l’Imperi ed en l’Egipta furmava er il grec lingua uffiziala; en pli valeva il grec en tut l’intschess roman sco lingua da furmaziun. Er autras linguas han pudì sa far valair sco linguas regiunalas, pe exempel linguas germanas en las provinzas Germania inferior, Germania superior e Belgica. La ierta da la lingua latina ha perdurà ditg suenter ses declin: durant l’entir temp medieval ed enfin en il temp dal baroc ha il latin furmà en l’Europa dal Vest ed en l’Europa Centrala la lingua dals scolads. Entaifer la baselgia catolic-romana è il latin sa mantegnì fin oz sco lingua uffiziala. Er en diversas scienzas sco la biologia, la medischina u la giurisprudenza vegn la terminologia latina duvrada vinavant e per part schizunt creada da nov. Dal latin èn ultra da quai naschidas las linguas romanas modernas da l’Europa. == Dretg == Il dretg da la Roma antica cumpigliava prescripziuns da procedura fundamentalas dal dretg civil e dal dretg penal ch’èn per gronda part vegnidas integradas en las normas da dretg modernas. La scienza dal dretg aveva cuntanschì sia culminaziun durant ils emprims tschientaners dal temp dals imperaturs (emprim fin terz tschientaner). L’urden da dretg ed urden statal da l’Europa, surtut il dretg civil, èn influenzads fin oz a moda decisiva dal dretg roman. Impurtants puncts da referenza han furmà las collecziuns da l’antica tardiva sco il [[Codex Theodosianus]] u il [[Codex Iustinianus]]. [[Datoteca:Forum Romanum Rom.jpg|center|thumb|upright=3.2|Il Forum romanum sco ch’el sa preschenta oz]] == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == === Survistas === * Hermann Bengtson: ''Grundriss der römischen Geschichte mit Quellenkunde. Republik und Kaiserzeit bis 284 n.&nbsp;Chr.'' 3. ed. cumplettada, Beck, Minca 1982 (oriundamain 1967), ISBN 3-406-08617-9 (''Handbuch der Altertumswissenschaft'' III. 5). * Ada Gabucci: ''Rom und sein Imperium''. Theiss, Stuttgart 2005, ISBN 3-8062-1932-X. * Alfred Heuß: ''Römische Geschichte.'' 10. ediziun, tgirada da Jochen Bleicken, Werner Dahlheim, Hans-Joachim Gehrke. Schöningh, Paderborn 2007 (oriundamain 1960), ISBN 978-3-506-73927-8. * Karl-Joachim Hölkeskamp, Elke Stein-Hölkeskamp (ed.): ''Erinnerungsorte der Antike. Die römische Welt''. Beck, Minca 2006, ISBN 3-406-54682-X. * Ulrich Huttner: ''Römische Antike''. UTB, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-8252-3122-4. * Ingemar König: ''Der römische Staat – Ein Handbuch''. Reclam, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-010644-0. * Theodor Mommsen: ''Römische Geschichte.'' Deutscher Taschenbuchverlag, Minca 2001 (oriundamain 1854–1856 e 1885), ISBN 3-423-59055-6. * Wolfgang Schuller (ed.): ''Das Römische Weltreich''. 2. ed. Theiss, Stuttgart 2003, ISBN 3-8062-1744-0. === Republica === * Jochen Bleicken: ''Geschichte der römischen Republik''. 6. ed. Oldenbourg, Minca 2004, ISBN 978-3-486-49666-6 (''Oldenbourg Grundriss der Geschichte'', tom 2). * Klaus Bringmann: ''Geschichte der Römischen Republik. Von den Anfängen bis Augustus''. Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-49292-4. * Harriet I. Flower (ed.): ''The Cambridge Companion to the Roman Republic''. Cambridge University Press, Cambridge e.a. 2004, ISBN 0-521-00390-3. * Karl-Joachim Hölkeskamp, Elke Stein-Hölkeskamp (ed.): ''Von Romulus zu Augustus. Große Gestalten der römischen Republik''. Beck, Minca 2000, ISBN 3-406-46697-4. * Martin Jehne: ''Die römische Republik. Von der Gründung bis Caesar''. 2. ed. Beck, Minca 2008, ISBN 978-3-406-50862-2 (''Beck’sche Reihe. Wissen'', 2008). * Michael Sommer: ''Rom und die antike Welt bis zum Ende der Republik''. Kröner, Stuttgart 2013 (''Römische Geschichte'', tom 1). === Principat ed antica tardiva === * Manfred Clauss (ed.): ''Die römischen Kaiser. 55 historische Portraits von Caesar bis Iustinian''. 3. ed. Beck, Minca 2005, ISBN 3-406-47288-5. * Karl Christ: ''Geschichte der Römischen Kaiserzeit. Von Augustus bis zu Konstantin.'' 6. ed. Beck, Minca 2009. * Werner Dahlheim: ''Geschichte der Römischen Kaiserzeit''. 3. ediziun amplifitgada. Oldenbourg, Minca 2003, ISBN 3-486-49673-5 (''Oldenbourg Grundriss der Geschichte'', tom 3). * Alexander Demandt: ''Die Spätantike. Römische Geschichte von Diocletian bis Justinian. 284–565 n. Chr.'' 2. ediziun amplifitgada. Beck, Minca 2007, ISBN 978-3-406-55993-8. * Armin Eich: ''Die römische Kaiserzeit.'' C.H. Beck, Minca 2014. * Scott Fitzgerald Johnson (ed.): ''The Oxford Handbook of Late Antiquity.'' Oxford University Press, Oxford e.a. 2012. * Albino Garzetti: ''L’Impero da Tiberio agli Antonini.'' Cappelli, Bologna 1960 (''Storia di Roma'', tom 6). * Klaus-Peter Johne (ed.): ''Die Zeit der Soldatenkaiser''. 2 toms. Akademie-Verlag, Berlin 2008, ISBN 978-3-05-004529-0. * Rene Pfeilschifter: ''Die Spätantike. Der eine Gott und die vielen Herrscher.'' C.H. Beck, Minca 2014. * David S. Potter: ''The Roman Empire at bay. AD 180–395''. Routledge, Londra e.a. 2007, ISBN 0-415-10058-5. * Michael Sommer: ''Rom und sein Imperium in der Kaiserzeit''. Kröner, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-520-45801-8. === Perscrutaziuns spezialas === * Michael von Albrecht: ''Geschichte der römischen Literatur''. 2 toms, 3. ed. Deutscher Taschenbuch-Verlag, Minca 2003. * Nancy H. Ramage, Andrew Ramage: ''Römische Kunst. Von Romulus zu Konstantin.'' Könemann Verlagsgesellschaft, Cologna 1999, ISBN 3-8290-1720-0. * Andrea Giardina (ed.): ''Der Mensch der römischen Antike''. Magnus Verlag, Essen 2004, ISBN 978-3-88400-801-0. * Harald Küthmann e.a.: ''Bauten Roms auf Münzen und Medaillen''. Beckenbauer, Minca 1973 (''Ausstellung der Staatlichen Münzsammlung München vom 16. Oktober bis 2. Dezember 1973''). * Ludwig Wamser (ed.): ''Die Römer zwischen Alpen und Nordmeer. Zivilisatorisches Erbe einer europäischen Militärmacht. Katalog-Handbuch zur Landesausstellung des Freistaates Bayern''. Zabern, Mainz 2000, ISBN 3-8053-2615-7. * Hans-Joachim Drexhage, Heinrich Clemens Konen, Kai Ruffing: ''Die Wirtschaft des Römischen Reiches''. Berlin 2002, ISBN 3-05-003430-0. * Ulrich Fellmeth: ''Pecunia non olet. Die Wirtschaft der antiken Welt.'' Darmstadt 2008, ISBN 978-3-534-20840-1. * Jan Dirk Harke: ''Römisches Recht. Von der klassischen Zeit bis zu den modernen Kodifikationen''. Beck, Minca 2008, ISBN 978-3-406-57405-4 (''Grundrisse des Rechts''). == Colliaziuns == {{Commonscat|Ancient Rome|Imperi roman}} * [https://web.archive.org/web/20110216225011/http://www.roman-emperors.org/impindex.htm The Imperial Index: The Rulers of the Roman Empire] a ''[[De Imperatoribus Romanis]]'' * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/home.html Infurmaziuns davart la Roma antica] tar ''[[LacusCurtius]]'' * [https://web.archive.org/web/20141125125023/http://www.gottwein.de/roge/rom_hist.php Istorgia romana en survista] [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] [[Categoria:Stadis istorics]] [[Categoria:Imperi Roman]] {{Artitgel 1000|+30}} g4s5chovuls1sc96pvavk21z1c1tx9q Ghitarra 0 11729 175237 167023 2026-11-09T13:18:22Z Albinfo 2471 175237 wikitext text/x-wiki {{Idiom2|idiom1=rumantsch grischun|idiom2=sursilvan|lemma=Ghitarra|lemma2=Ghitara}} [[Datoteca:Classical_Guitar_two_views.jpg|miniatura|180px|Ghitarra acustica]] [[Datoteca:Fender_Highway_1_Stratocaster.jpg|miniatura|180px|Ghitarra electrica]] La '''ghitarra''' (dal grec vegl ''κιθάρα''<ref>Sumegliant er il num indic ‹sitar› che deriva dal persian ‹setar› (‹instrument a trais cordas›).</ref> per in instrument en furma da [[lira]]) è in instrument da musica che fa part da la famiglia da las [[lautas]] a chascha cun culiez. Areguard la moda co ch’il tun vegn creà sa tracti d’in [[instrument a cordas]], areguard la tecnica da sunar è la ghitarra in [[instrument da trair]]. En pli differenziesch’ins tranter ghitarras acusticas ed electricas. == Ghitarra acustica == === Construcziun === La ghitarra – tant acustica sco electrica – sa lascha divider en trais parts: culiez, chau e corpus. ==== Culiez ==== Il culiez furma la part centrala da la ghitarra. I dat ghitarras senza corpus e ghitarras senza chau e schizunt la varianta minimala che desista dad omaduas parts; ma adina posseda la ghitarra in culiez. Sur quel èn stendidas las cordas tranter giuf (al chau) e punt (vi dal corpus). Il culiez consista per regla d’in toc lain central, sin il qual vegn tatgada in’aissa da tuc fatga d’in auter lain. Questa construcziun en duas parts serva a la stabilitad e fa ch’il culiez sa lascha sunar meglier; plinavant han las differentas sorts da lain ina grond’influenza sin il tun da l’instrument. Tar ghitarras classicas cun cordas da begl u da material sintetic consista la part centrala dal culiez d’in toc lain massiv. Tar blers instruments cun cordas d’atschal, surtut ghitarras da western resp. da steel sco er ghitarras e bass electrics, è percunter anc laschà en il lain in bastun da fixaziun che gida a tegnair pitg a la tracziun da las cordas sin il culiez. Normalmain è l’aissa da tuc munida cun traversas. Quellas gidan a scursanir precisamain las cordas cur ch’ins vul producir in tschert tun. Mintga tschancun da l’aissa da tuc tranter duas traversas correspunda ad in pass d’in mez tun. Las traversas da ghitarras modernas consistan per regla d’argient nov. Damai che las traversas èn fixadas vi da l’aissa da tuc uschia ch’ins na las po betg muventar, n’èsi da princip betg pussaivel da producir tuns che giaschan tranter ils pass d’in mez tun. Cun agid da tschertas tecnicas da sunar sco per exempel trair la corda (''bending'') u ''bottleneck'' (resp. ''slide'') sa lascha questa restricziun tuttina guntgir. La furma dal culiez variescha tut tenor il gener da ghitarra. Ghitarras classicas han in culiez plitost lad ed èn artgadas be levamain; ghitarras cun cordas d’atschal han percunter in culiez pli graschel e bunamain mezradund ed er l’aissa da tuc è artgada pli ferm. A la fin da l’aissa da tuc sa chatta la punt. Tar ghitarras classicas consista quella per il solit da material sintetic u dad oss. La platta che tegna la punt vegn per regla tatgada sin il corpus u fermada a la fin da quel. Quella cumpiglia er l’indriz da fermar il cumenzament da las singulas cordas e sa numna perquai fixaziun da las cordas. ==== Chau ==== [[Datoteca: Beisteiner_Johanna_Bernabe_Paulino_senior_junior_workshop_Madrid_Oct2000_FotoCulturawiki.jpg|miniatura|170px|Manufactura da ghitarras a Madrid, Spagna]] Sisum il culiez sa chatta il chau u la platta da chau. Qua vegn la finiziun da las cordas fermada vi da las claviglias. Cun agid da la mecanica correspundenta vegnan las cordas stendidas; accordadas vegnan ellas medemamain cun regular la tensiun. La pressiun necessaria sin il giuf vegn gudagnada cun volver in pau ad angul la platta da chau u cun variar la posiziun da las claviglias. Tar tschertas ghitarras (surtut electricas) datti construcziuns spezialas dal chau. Per exempel datti models, tar ils quals las cordas vegnan arretadas vi dal giuf per cuntanscher ina meglra stabilitad dal tun (surtut en cumbinaziun cun sistems da vibrato). Anc pli lunsch van quels models che desistan dal tuttafatg da la platta dal chau. En omadus cas vegnan las claviglias remplazzads u cumplettads tras ina mecanica d’accordar ch’è situada vi da la punt. En quests cas mida pia la funcziun d’accordar quasi plazza per 180°. ==== Corpus ==== Tut tenor furma da construcziun da la ghitarra sa preschenta il corpus a moda fitg differenta. Instruments acustics cumpiglian per regla in corp da resonanza da lain che consista dal fund, da las rischlas e da la cuverta. La part sura ha ina fora da resonanza radunda (u per part er en furma da clav da violina). I dat però er construcziuns cumplettamain differentas, en spezial tar ghitarras electricas. Il pli derasadas èn qua las ghitarras a mesa resonanza (che possedan bain in corp da resonanza, ma ch’han recepturs dal tun electrics) e las uschenumnadas ''solidbody'' (senza corp da resonanza). Sin u sur il corpus sa chattan la punt e la fixaziun da las cordas. Er qua datti las pli diversas furmas da construcziun cun agids per adattar la posiziun da la corda, la mensura exacta u cun funcziuns spezialas (p.ex. tremolo tar ghitarras electricas). === Istorgia === Instruments sumegliants a la ghitarra eran gia en diever enturn 5000 a.C. In instrument che fa endament la lauta europeica è da chattar sin in reliev en il tempel da [[Hammurapi]] a [[Babilon]] (1792–1750 a.C.). Er dissegns egipzians dal temp dals faraos mussan dunnas che sunan instruments che sumeglian ghitarras.<ref>''Encyclopædia Britannica'', 1911, tom 12, p. 704ss.</ref> La precursura directa da la ghitarra odierna furma la [[vihuela]] spagnola dal temp da la renaschientscha. Ella posseda in corpus relativamain graschel ed è gia munida cun ina platta da claviglias. ==== Etimologia ==== Il num ‹ghitarra› è vegnì surpiglià dal spagnol. Da là deriva il term ''guitarra'' sur l’arab ''qīṯāra'' dal grec vegl ''κιθάρα'' (''kithara''). Tar la ''kithara'' greca sa tracti però d’ina lira che po plitost valair sco antecessura da la [[citra]]. En la lingua araba vegniva l’instrument er numnà عود (''al-oud'', ‹il lain›). Da quest term è sa sviluppà il pled medieval ‹lauta›. Quest svilup etimologic lascha supponer ch’ils Maurs hajan purtà en Spagna l’[[oud]] (che vegniva er numnà da quel temp barbat). ==== Preistorgia ==== [[Datoteca:Britannica Guitar Egypt.jpg|miniatura|150px|Ghitarra egipziana dal temp tranter 1700 e1200 a.C.]] Ins suppona che la ghitarra saja sa sviluppada or d’instruments che funcziuneschan sumegliant sco in [[monochord]]. Tals instruments derivan tgunschamain d’in simpel artg cun frizzas.<ref>Frederic V. Grunfeld: ''The Art and Times of the Guitar: An illustrated History of Guitars and Guitarists.'' Collier-Macmillan, Toronto 1969, p. 31.</ref> En la Frantscha dal Sid existan picturas da cuvels (da ca. 14 000 a.C.)<ref>''Trois Frères.'' En: ''Encyclopædia Britannica'', consultà ils 28 da schaner 2009.</ref> che mussan probablamain in musicant che dovra sia bucca sco corp da resonanza per in uschenumnà artg da bucca (sumegliant a la [[sgara da bucca]])<ref>[https://web.archive.org/web/20140519063600/http://www.ucl.ac.uk/prehistoric/past/past29.html ''Past No. 29'', ''The Prehistoric Society''], consultà ils 28 da schaner 2009.</ref>. Questa supposiziun sa basa però sulettamain sin il fatg ch’i dat anc oz tals instruments (sco per exempel il [[berimbau]]) e ch’i sa lascha far fitg bain la punt da tals instruments a corda rudimentars ad instruments che sumeglian la ghitarra.<ref>''Encyclopædia Britannica'', 1911, tom 12, p. 704ss.</ref> Tals instruments sumegliants a la ghitarra èn la [[saz]] tirca u la [[sitar]] da l’India. La sitar deriva da la setar persiana ch’aveva oriundamain trais cordas (''se'' ‹trais›, ''tar'' ‹cordas›). Cur ch’igl è però vegnì sunà l’emprima giada sin in antecessur da la ghitarra per propi è grev da dir. Illustraziuns da la [[Mesopotamia]] e da l’[[Egipta]] mussan instruments a cordas cun in culiez ed in corp da resonanza, uschia ch’ins po supponer che quai saja stà il cas dal temp da las emprimas culturas autas. Ils Grecs vegls sunavan [[liras]] (lautas a giuf). Pir en il temp hellenistic han els er cumenzà a sunar [[lautas]] che lubivan da scursanir la lunghezza da las cordas. Quests instruments sa cumponivan d’in corp da resonanza che gieva a finir en dus bratschs laterals. Quels vegnivan colliads in cun l’auter tras ina traversa vi da la quala pudevan vegnir fixadas las cordas. Suenter ch’ils [[Romans]] ha conquistà la [[Grezia]] è quest instrument sa derasà en l’entir imperi. Ma er instruments a corda cun chascha da resonanza e culiez eran en diever ed han schizunt fatg in pass decisiv: il culiez che tanscheva oriundamain per lung sur l’entira chascha da resonanza è da nov vegnì fermà sisum vi da quella, sco quai è anc il cas tar las ghitarras odiernas. Quests instruments vegnivan surtut sunads da las classas socialas inferiuras, pia er dals schuldads, ils quals als han manà en [[Spagna]] en rom da las [[Guerras punicas]] (264–146 a.C.). Qua ha il term ''kithara'' cumenzà a sa differenziar da sia muntada oriunda e na sa referiva betg pli a la lauta a giuf. ==== Temp medieval ==== Tras l’influenza dal cristianissem èn er sa midadas las pretensiuns envers ils instruments. Surtut la polifonia ha clamà suenter in ulteriur svilup da las furmas da construcziun. Il corp da resonanza è uss per gronda part vegnì collà ensemen or d’aissettas e las parts lateralas sturschidas vers anora per dar dumogn a la pressiun dal culiez. Plinavant è la furma ventrusa dal corp da resonanza vegnì remplazzà pli e pli tras furmas plattas sco tar las ghitarras odiernas. Quests instruments eran bain er enconuschents en las ulteriuras parts da l’Europa, ma en diever eran els surtut en Spagna. Dapi il 711 regivan là ils Maurs ch’avevan gia prendì cun els da lur patria l’oud, ina lauta araba che vegn sunada senza traversas. Da l’oud è sa sviluppada la lauta da la renaschientscha ch’è construida sumegliantamain, ma che dispona gia da traversas: cordellas da bigl u d’auter material ferm èn vegnidas fermadas enturn il culiez en la dretga distanza. Da quella han ils Spagnols sviluppà la vihuela<ref>Frederic V. Grunfeld: ''The Art and Times of the Guitar: An illustrated History of Guitars and Guitarists.'' Collier-Macmillan, Toronto 1969, p. 31.</ref> che dispona da la medema constellaziun da cordas, ma ch’ha in corpus plat. La vihuela dueva alura sa sviluppar a la ghitarra odierna. ==== Renaschientscha, baroc e romantica ==== [[Datoteca:Carlo-domeniconi photo dj-17062009-103.jpg|miniatura|200px|Carlo Domeniconi en posiziun classica]] La musica dal 17avel tschientaner è per gronda part sa mantegnida en furma da tabulaturas. A partir dal temp dal baroc ha la musica da ghitarra cumenzà ad accentuar adina pli ferm ils accords. A quest svilup ha be la guitarra pudì s’adattar en la construcziun; la vihuela è percunter svanida. Er quest svilup ha gì lieu en Spagna, t.a. sut l’influenza da [[Gaspar Sanz]] e sia scola da ghitarra (''Instrucción de música sobre la guitarra española''). Uschia è la ghitarra – che possedeva uss tschintg cordas – vegnida numnada cun il temp ''guitarra española''. En il decurs dal baroc è la moda da sunar puspè sa midada dal ''rasgueado'' (pitgar accords) vers il ''punteado'' (il sunar a cuntrapunct). La ruptura finala è lura succedida a l’entschatta da la [[classica]]. Uss è la melodia daventada l’element purtant; perquai han ins experimentà bler cun ils materials da las cordas (per far resortir pli fitg ils singuls tuns da la melodia) sco er cun differentas modas d’accordar la ghitarra. Curt avant il 1800 han lura [[mandora]] e ghitarra quasi stgamià lur plazza: la ghitarra, che vegniva accordada en il baroc e' – h – g – d' – a ha surpiglià da la mandora la sisavla corda ed è er vegnida accordada sco quella (e' – h – g – d – A – G, pli tard er e' – h – g – d – A – E). La mandora percunter ha surpiglià – analog al svilup che la ghitarra aveva fatg tras pli baud – la moda da trair si be singulas cordas enstagl da chors (‹cordas schumellinas›). In resultat tardiv da quest svilup da la mandora è stada l’uschenumnada lauta da ghitarra. Uschia è la ghitarra barocca a tschintg cordas sa sviluppada a la ghitarra da sis cordas dal 19avel tschientaner; quella era er construida a moda pli robusta e funcziunala. Per il svilup dal tun da la ghitarra è er stà decisiv il pass a las glistas da resonanza ch’ins ha integrà da quel temp en il corpus. Quellas repartan las vibraziuns sin l’entir corpus e fan ch’il tun vegn bundant pli dad aut. ==== Istorgia tardiva ==== Durant l’epoca classica è la ghitarra sa sviluppada surtut en las citads da [[Vienna]] e da [[Paris]]. A Vienna ha [[Johann Georg Stauffer]] sviluppà il model da ghitarra viennais. In pau pli tard che questas duas citads è er [[Londra]] sa sviluppà ad in center da ghitarra da muntada europeica. Ils cumponists principals per musica da ghitarra eran a Paris [[Fernando Sor]], [[Dionisio Aguado]], [[Pierre-Jean Porro]] e [[Napoléon Coste]]; a Vienna [[Mauro Giuliani]], [[Johann Kaspar Mertz]] e [[Johann Dubez]]. A Londra èn da numnar [[Leonhard Schulz]], [[Wilhelm Neuland]], [[Luigi Sagrini]], [[Felix Horetzky]], [[Ferdinand Pelzer]] e sia figlia [[Catharina Josepha Pratten]]. In dals pli impurtants virtuus da la ghitarra suenter il temp da vita da Giuliani (1781–1829) è stà [[Giulio Regondi]] (1822–1872). Er el ha vivì la gronda part da sia vita a Londra. Ma gia en la romantica ha il svilup puspè manà enavos en la Spagna. Là ha il ghitarrist [[Francisco Tárrega]] (1852–1909) sviluppà las tecnicas essenzialas per il maun dretg e per il maun sanester sco ch’ellas èn anc oz en diever. Ed a medem temp ha il construider da ghitarras [[Antonio de Torres]] (1817–1892) sviluppà la ghitarra als models odierns areguard furma, grondezza e divers detagls da la construcziun dal corpus e da la mecanica. Bain ha il 20avel tschientaner manà a numerusas innovaziuns – surtut en connex cun l’electronica. Ma areguard la ghitarra da concert classica è la ghitarra da Torres restada fin oz il fundament e la norma. == Ghitarra electrica == === Caracteristicas === [[Datoteca:Guitard Epiphone 03.jpg|miniatura|150px|Ghitarra da jazz]] Ina ghitarra electrica è ina ghitarra ch’è vegnida sviluppada per recepir il tun a moda electrica. Cuntrari a la ghitarra acustica n’è la ghitarra electrica betg primarmain dependenta d’in corp da resonanza acustic per rinforzar il tun che resulta da la vibraziun da las cordas. Tras quai èn ils construiders da ghitarras electricas bler pli libers areguard la furma da l’instrument; e quai lubescha da furmar l’instrument uschia ch’el sa lascha sunar il pli bain pussaivel. In’ulteriura differenza èn ils fitg differents sounds che sa laschan generar cun agid da l’amplificatur e dals apparats d’effect. A l’origin da la ghitarra electrica è stà il giavisch da dar a l’instrument dapli volumen. Quai è daventà necessari, damai ch’ils ghitarrists cun lur instruments acustics avevan fadia da sa far valair en il jazz envers ils instruments da flad. Uschia è la ghitarra electrica sa sviluppada pass per pass nà da la ghitarra acustica descritta survart. Fin oz è sa mantegnida l’entira paletta da quest svilup che tanscha da ghitarras (da jazz) acusticas cun recepturs dal tun agiuntads sur ghitarras semi-acusticas (''hollow body'') fin a las ghitarras electricas ‹per propi›, pia senza corp da resonanza (''solidbody''). === Construcziun === Il corpus d’ina ghitarra electrica senza corp da resonanza consista normalmain d’in toc lain massiv, darar er d’auter material (sintetic). Tar quests instruments èn surtut ils recepturs dal tun decisivs per il tun e pir en segunda lingia il material da construcziun. Er detagls da la construcziun influenzeschan il maletg sonor dals singuls models da la ghitarra electrica. Decisiva è per exempel la dumonda sch’il culiez vegn tatgà vi dal corpus u francà cun struvas. Daspera datti er models tar ils quals la part centrala dal corpus ed il culiez consistan d’in toc lain; en quest cas vegnan las parts lateralas dal corpus tatgadas vitiers posteriuramain. Sco ulteriur element decisiv tant areguard il tun sco er areguard las pussaivladads da sunar l’instrument è da numnar la hardware, sco per exempel la mecanica d’accordar u la punt (che vegn savens numnada tar ghitarras electricas ''bridge''). Sco la ghitarra acustica ha er la ghitarra electrica per regla sis cordas. Ma er qua datti models cun set e dapli cordas sco er ghitarras cun dus culiez. Normalmain han ghitarras electricas 21, 22 u 24 traversas. Ils tuns situads tranter las traversas las pli autas sa laschan tschiffar bain grazia a la part dal corpus correspundenta ch’è tagliada davent (''cutaway''). Il tun situà suenter la 24avla traversa da la corda la pli auta ha ina frequenza da 1318,5 Hz.<ref>[http://www.cloeser.org/ext/Frequenztabellen_Gitarre_und_Bass.pdf Tabellas da frequenza per ghitarra e bass] (PDF; 178&nbsp;kB).</ref> ==== Electrica ==== [[Datoteca:Pickups Humb 2Single.jpg|miniatura|190px|Recepturs dal tun electromagnetics]] Tar ghitarras electricas vegnan las vibraziuns da las cordas dadas vinavant a [[recepturs dal tun]] (englais: ''pick up''). Avant ch’il tun vegn reproducì vegn el rinforzà electronicamain. En diever èn surtut duas sorts da recepturs dal tun che sa differenzieschan tras lur furma da construcziun: ''single coil'' e ''humbucker''. Il princip da recepir signals electrics è vegnì sviluppà en ils onns 1930 ed è restà fin oz pli u main il medem: Magnets permanents en furma d’ina lega d’atschal vegnan montads directamain sut las cordas. Quests magnets èn circumdads d’in spol. Las vibraziuns da las cordas mainan ad in disturbi en il champ magnetic; tras [[inducziun]] sa furma uschia en il spol ina tensiun alternanta. E per finir vegn quest signal relativamain flaivel dà vinavant a l’amplificatur. Sa basond sin questa transfurmaziun d’ina vibraziun fisica en in signal electric è la ghitarra pia da caracterisar sco instrument electric e betg electronic. Per pudair variar il tun èn bleras ghitarras electricas munidas cun plirs recepturs dal tun sco er cun in selectur che lubescha al ghitarrist d’eleger ils singuls recepturs u er cumbinaziuns da quels. In reglader dal volumen pussibilitescha plinavant d’augmentar u reducir la tensiun dals recepturs dal tun, quai che s’effectuescha sin il volumen da basa che vegn dà vinavant a l’[[amplificatur]]. In ulteriur reglader influenzescha il tun cun agid d’in condensatur; tras quel sa lascha augmentar u reducir la cumpart d’autezza dal tun. Cun agid da questa pussaivladad da midar tranter tun mit e tun cler sa lascha accentuar bain la funcziun da la ghitarra tant sco instrument d’accumpagnament sco er da melodia. Pussaivladads da variar il tun bundant pli vastas porschan regladers da tun activs. Quels èn però dependents da recepturs dal tun activs ch’han il num d’avair in tun relativamain steril. Tschertas ghitarras electricas èn er munidas cun recepturs dal tun dal sistem Piezo. Quels emprovan d’imitar il tun d’ina ghitarra acustica. Dapi l’introducziun dal standard da [[MIDI]] vers la mesadad dals onns 1980 han ins er sviluppà sistems che lubeschan da transponer questa tecnica sin la ghitarra. Ins po differenziar duas variantas: tar l’ina vegnan las vibraziuns da las cordas da la ghitarra transfurmadas en temp real en signals da MIDI; tar l’autra – il synthesizer da ghitarra – vegn percunter transfurmà il signal dals recepturs dal tun en il format da MIDI. Omaduas variantas lubeschan da diriger cun la ghitarra generaturs da tun electronics sco synthesizers, computers da battaria u samplers. In svilup dal mund digital pli nov furman uschenumnadas ghitarras da modelling: In receptur dal tun da Piezo dat vinavant las vibraziuns da las cordas al computer e quel lubescha d’imitar il tun da divers models da ghitarras electricas. La medema tecnologia vegn er applitgada tar amplificaturs da modelling. ==== Models da basa da la ghitarra electrica ==== Sco gia descrit survart sa laschan las ghitarras electricas attribuir a trais models da basa. Quels sa differenzieschan in da l’auter tras lur construcziun: Dus dad els han in corpus chavortg; tut tenor l’autezza da las paraids (rischlas) vegnan quels numnads ghitarras a plaina resonanza u ghitarras a mesa resonanza. Il terz model da basa – che cumpiglia per lunsch or la gronda part da tut las ghitarras electricas – è la ''solidbody'', vul dir la ghitarra senza spazi da resonanza, tar la quala il corpus consista d’in u plirs tocs da lain massiv. Las ghitarras electricas las pli enconuschentas e las pli derasadas (tuttas ''solidbody'') èn la [[Stratocaster]] (1954) da [[Fender]] e la [[Les Paul]] (1952) da la firma [[Gibson]]. Auters impurtants models èn la Fender [[Telecaster]] (1950) e la [[Gibson SG]] (1961). Tut quests models vegnan construids (ed imitads) fin oz. La Fender Stratocaster posseda dus ''cutaways'' e trais recepturs dal tun dal tip ''single coil''. La Gibson Les Paul ha be in ''cutaway'' ed è munida cun dus recepturs dal tun dal tip ''humbucker''. Daspera s’effectueschan er las construcziuns fitg differentas e l’elecziun dals lains sin il tun vaira different da questas duas ghitarras. La Les Paul ha in tun chaud, plain, entant che la Stratocaster producescha in tun pli giz e transparent. Sa chapescha ch’i dat er furmas da construcziun fitg differentas (sco per exempel la [[Flying V]] en furma da paliet, la [[Gibson Explorer]], la [[Jackson Randy Rhoads]] u ils models da heavy metal da [[B.C. Rich]]). Ma tut en tut pon ins dir che la gronda part da las ghitarras electricas – er dals models pli novs – sa referescha a la construcziun classica da la Stratocaster resp. da la Les Paul. ==== Mecanica ==== [[Datoteca:Fender Telecaster Head.jpg|miniatura|140px|Mecanica d’ina Fender Telecaster]] Ils elements movibels al chau da la ghitarra, che servan a plegar la corda sco er a l’accordar, vegnan numnads mecanica d’accordar u mecanica simpla. Cordas d’atschal produceschan ina gronda tensiun; tar ghitarras electricas (e tar ghitarras da western) consista la mecanica perquai da metal. Tar ghitarras dal tip Les Paul èn mintgamai trais cordas ordinadas a dretga ed a sanestra da la platta dal chau (sco tar las ghitarras classicas). Tar ghitarras dal tip Stratocaster ha il chau percunter ina furma guerscha, uschia che tut las sis cordas pon vegnir ordinadas da la medema vart da la platta dal chau. Tras quai po la corda vegnir manada a moda pli guliva e na sa dischaccordescha betg uschè tgunsch. I dat er ghitarras electricas che cumbineschan tscherts elements da quests dus tips (sco per exempel ils models da las firmas [[Paul Reed Smith]] u [[MusicMan]]). ===== Tremolo ===== Bleras ghitarras electricas possedan in indriz per variar a moda mecanica l’autezza dal tun (vibrato). Pervi d’ina malchapientscha è però s’etablida per quest indriz il num tremolo (che signifitga atgnamain ‹variaziun dal volumen›). Tut tenor ghitarra datti differents tips da tremolo (p.ex. Bigsby u Floyd Rose). L’autezza dal tun vegn variada cun stender u schluccar las cordas (u ditg en autra guisa: cun dischaccordar per in curt mument las cordas a moda controllada). Quai succeda cun agid d’in levagl (''whammy bar'') ch’è plazzà sper la punt. === Amplificatur === Atgnamain sa cumpona l’instrument da musica ‹ghitarra electrica› tant da l’instrument sco er da l’amplificatur. Quel ha numnadamain in’influenza essenziala sin la furmaziun dal tun. Il tun chantant e viv che vegn furmà cun surmodular in amplificatur a bavrola, è schizunt daventà in dals elements pregnants da la musica da rock e pop insumma. A l’entschatta era l’effect da surmodulaziun (u distorsiun) malvis, uschia ch’ils construiders d’amplificaturs empruvavan tut d’al far svanir. Il tun da la ghitarra aveva d’esser pur e nunmodulà. In pau a la giada ha il nov sound però cumenzà a plaschair als ghitarrists. Ils construiders d’amplificaturs (e surtut la firma britannica [[Marshall]]) han reagì sin questa vieuta cun integrar la distorsiun gia en il stgalim da preamplificaziun. Quai ha pussibilità da surmodular il tun senza stuair reglar il volumen sin l’autezza maximala. Questas duas metodas da distorsiun s’effectueschan però a moda differenta sin il tun da la ghitarra; perquai datti fin oz ghitarrists che prefereschan la surmodulaziun dal stgalim d’amplificaziun final (che sa lascha be realisar a volumen fitg aut). Dapi ils onns 1960 datti er apparats d’effect a basa da semiconducturs ch’imiteschan il tun surmodulà da bavrolas electronicas. Purists èn però fin oz da l’avis che be l’amplificatur a bavrolas tradiziunal genereschia il sound da ghitarra per propi. In dals motivs daco ch’i vegn tuttina vendì ina gronda cumpart d’amplificaturs a basa da semiconducturs èn ils custs da producziun bundant pli bass. Ils ultims onns èn er s’etablids amplificaturs ‹digitals› che genereschan il tun cun agid d’in processur da signals digital. Cun la software correspundenta èsi pussaivel d’imitar il sound da blers amplificaturs cun be in apparat (''amp modelling'') e da cumbinar quels cun da tuttas sorts apparats d’effect virtuals. Il svilup cuntrari entaifer la scena da ghitarrists represchentan las bleras firmas che produceschan amplificaturs a bavrolas tradiziunals, savens sco lavur a maun e be a pitschen dumber. Per tuttina pudair surmodular quels a volumen moderà, èn els savens munids cun ina prestaziuns plitost bassa (1 watt, 6 watt u 15 watt). === Effects da ghitarra === Cun il term ‹effects da ghitarra› manegian ins per regla l’effect da cirquits electronics che transfurmeschan il signal da la ghitarra. Per part èn els integrads en l’amplificatur, per part èn els en diever en furma da pedals u er da processurs d’effect pli cumplex en format 19″. Ils effects pon per exempel influenzar il volumen (''booster'') u la frequenza (''equalizer''); daspera datti numerus effects da distorsiun che midan il tun a moda nunlineara (sco ''overdrive'', ''fuzz'' u ''distortion'') u che s’effectueschan sin la resonanza, il sustain u l’eco; alura effects da modulaziun sco ''wah-wah'', ''chorus'', ''flanger'', ''vibrato'' u ''phaser'' e blers auters. In’ulteriura categoria èn apparats che fan vibrar las cordas d’atschal da la ghitarra cun agid d’acturs electromagnetics. Cun quels sa laschan las cordas mantegnair en vibraziun permanenta; perquai vegnan els numnads ''sustainer''. In auter effect amplifitgescha a moda intenziunada ils tuns armonics da las vibraziuns da las cordas. === Istorgia === [[Datoteca:Rickenbacker 330JG.jpg|miniatura|150px|Combo da la marca VOX]] Il svilup da la ghitarra electrica cumenza enturn il 1920. Da quel temp han ins empruvà da dar a la ghitarra dapli vigur entaifer gruppas da musica. Damai che instruments da flad èn pli dad aut, era la ghitarra limitada a la rolla sco instrument da ritmus. Il temp dals gronds orchesters da divertiment e da las big bands, ma er las novas pussaivladads da registraziun han intimà ils construiders d’instruments da munir las ghitarras cun dapli volumen ed intensitad. Sco emprim pass per cuntanscher questa finamira han ins engrondì il corp da resonanza; alura è suandada la ghitarra a resunatur<ref>Tony Bacon: ''Gitarrenklassiker. Alle Modelle und Hersteller,'' Münster 2007, p. 48s.</ref>. Enturn l’onn 1930 han ins alura realisà che la finamira sa laschia be cuntanscher cun amplifitgar la ghitarra a moda electrica. Questa metoda ha però er gì ses inimis che temevan che quai ruinia la ghitarra. Las emprimas ghitarras electricas han pudì sa far valair en las spartas da [[country]], [[jazz]] e [[blues]]. Gia a partir dal 1923 aveva [[Lloyd Loar]], schefinschigner en la partiziun da svilup da la firma Gibson, cumenzà ad experimentar cun recepturs dal tun electrics. El ha sviluppà in sensur che recepiva las vibraziuns da la cuverta d’in instrument a cordas ed al transfurmava en in signal electric. Questa sort da recepturs dal tun ha Loar utilisà l’emprim vi da cuntrabass.<ref>Bacon: ''Gitarrenklassiker.'' 2007, p. 57.</ref> Els eran però malcumadaivels en lur diever e la direcziun da la firma aveva ina tenuta sceptica envers quest svilup, uschia ch’els n’han betg pudì sa metter tras sin il martgà. Il 1931 ha [[George Beauchamp]] sviluppà ensemen cun [[Adolph Rickenbacher]] (pli tard Adolph Rickenbacker, fundatur da la firma [[Rickenbacker]]) in receptur dal tun che recepiva directamain las vibraziuns da las cordas d’atschal. Quests recepturs dal tun funcziunavan tenor il princip d’inducziun che furma anc oz la basa dals pickups moderns (cf. survart). Sin fundament da questa nova tecnologia ha Rickenbacker sviluppà il 1932 ils models ‹Electro Spanish› e ‹Frying Pan›.<ref>Bacon: ''Gitarrenklassiker.'' 2007, p. 54s.</ref> L’emprima ghitarra electrica ch’ha cuntanschì il success commerzial è lura stada il 1936 la ES-150 da la firma Gibson.<ref>Bacon: ''Gitarrenklassiker.'' 2007, p. 56.</ref> L’onn 1941 ha Lester William Polfus (alias [[Les Paul]]) fatg in emprim pass vers la ghitarra electrica cun corpus massiv.<ref>Bacon: ''Gitarrenklassiker.'' 2007, p. 58s.</ref> Quai ha gidà ad eliminar las retroacziuns (''feedback'') da las ghitarras electricas da fin qua; en pli han ins cuntanschì uschia vibraziuns pli constantas e permanentas (''sustain''). L’emprima ''solidbody'' per propi è lura vegnida construida il 1958 da [[Paul Bigsby]]. Inspirà da la ghitarra da Bigsby, ha [[Leo Fender]] sviluppà l’onn 1950 si’emprima ghitarra electrica, la Esquire (ch’è vegnida renumnada pli tard en Telecaster). Igl è quai stà l’emprima ghitarra electrica ch’è vegnida producida en gronda quantitad. Il 1954 è suandada la Fender Stratocaster, l’emprima ghitarra cun in levagl da tremolo. Er pli tard hai adina puspè dà novaziuns en la construcziun da ghitarras electricas: ghitarras ch’emprovan da sa posiziunar tranter Les Paul e Stratocaster, la ghitarra electrica a dus culiez, la ghitarra cun set cordas realisada il 1987 dad [[Ibanez]] e [[Steve Vai]] u, pli da nov, il svilup vers la tecnologia digitala. Ma sco gia mussà survart furman ils svilups fin ils onns 1950/1960 la basa per propi da la ghitarra electrica fin il di dad oz. == Materialias e furmas da construcziun spezialas == [[Datoteca:JimmyPage2.jpg|miniatura|150px|Jimmy Page (Led Zeppelin) cun ina ghitarra a dus culiez]] Per la construcziun da ghitarras vegn per regla fatg diever da spezials lains da resonanza – tut tenor lur moda ed atgnadads en cumbinaziuns fitg differentas. Tar instruments pli simpels consistan la cuverta ed il fund da lain cruschà. Questa moda da construcziun è main chara ed il corpus è pli resistent cunter sfessas; percunter è la qualitad dal tun main buna che tar ghitarras fatgas da lain massiv. La proxima categoria d’instruments posseda ina cuverta da lain massiv ed instruments d’auta qualitad vegnan per regla fatgs cumplainamain da lain massiv. Tradiziunalmain consistan tant il corpus sco er il culiez da la ghitarra da lain. Per part vegnan però er duvradas autras materialias sco metal, materials cumponids u carbon. Tocs pitschens sco la punt u la mecanica pon, tut tenor la categoria da pretschs, esser da lain, da plastic u da metals raffinads. Ghitarras vegnan construidas en differentas grondezzas e mensuras. Tranter auter vegnan er fatgas ghitarras d’uffants che sa drizzan tenor las mesiras dal corpus correspundentas. Resguardond las proporziuns dal maun d’uffant è il culiez pli graschel e pli satigl e las cordas èn stendidas fitg datiers da l’aissa da tuc. Cordas d’atschal taglian pli ferm ed èn perquai main adattadas per la detta d’uffants.<ref>[https://web.archive.org/web/20131225071936/http://www.schott-musikpaedagogik.de/de_DE/material/instrument/gitarre/koch/show,15606.html Michael Koch: ''Kindergitarren, Schülergitarren''], consultà ils 5 da favrer 2015.</ref> Er per sanestrers vegnan construidas ghitarras spezialas. Adattar ina ghitarra normala cun volver la successiun da las cordas maina numnadamain il pli savens ad in resultat nuncuntentaivel. Ghitarras da qualitad vegnan numnadamain construidas a moda asimetrica. Uschia vegn per exempel la punt montada en ina posiziun guerscha; cun quai tegnan ins quint al fatg che las cordas bassas han ina pli gronda lunghezza da vibraziun che las cordas autas. Cun trair si las cordas en successiun inversa na fiss la purezza da l’octava betg pli dada. Er las crennas dal giuf vegnan fatgas tenor la grossezza specifica da mintga corda. Pervi da la dumonda pli bassa ed ils custs da producziun pli auts custan ghitarras per sanestrers radund 10 fin 30 procent dapli. Insumma furma il fatg ch’i vegnan producidas ghitarras per sanestrers in’atgnadad entaifer ils instruments. I na dat per exempel strusch artgists che tegnan l’artg cun il maun sanester e che fan diever d’instruments construids aposta per sanestrers. Ed er tranter ils ghitarrists datti intgins enconuschents sanestrers che sunan in instrument ‹normal› en la posiziun usitada d’in dretger (p.ex. [[Mark Knopfler]], [[Gary Moore]] u [[Noel Gallagher]]). Sper las ghitarras da sis cordas datti er models da dudesch cordas. A las cordas E, A, D e G vegn mintgamai agiuntada la corda che tuna in’octava pli aut. Las cordas H ed E auta survegnan ina corda schumellina en la medema autezza (schema: Ee Aa Dd Gg hh ee). En cumparegliaziun cun ina ghitarra a sis cordas tuna quella da dudesch pli plain (effect da chor). Per ghitarras da dudesch cordas sa laschan però be duvrar cordas d’atschal, damai che quellas da nilon u da bigl vibreschan memia ferm per las pudair posiziunar uschè datiers ina da l’autra. En pli è da resguarda che las cordas en octav en pli satiglias e rumpan pli tgunsch che las cordas convenziunalas. Per extender la dimensiun tonala vegnan er construidas ghitarras cun set, otg, diesch u dapli cordas. Gia instruments da trair istorics sco la [[pandora]] u l’[[orferon]] possedevan dapli che sis cordas. Dapi il 19avel tschientaner vegnan er construidas ghitarras modernas cun ulteriuras cordas sco il [[heptacord]] (cun set cordas) u il [[decaocord]] (cun diesch cordas). Ina furma speziala èn ghitarras a dus u schizunt trais culiezs (ch’han medemamain lur predecessurs en il mund da las lautas). Quellas pussibiliteschan da variar p.ex. tranter cordas da nilon e cordas d’atschal senza stuair midar l’instrument. Autras variantas furman in culiez a sis ed in a dudesch cordas (tant tar ghitarras acusticas sco er electricas) u la cumbinaziun da ghitarra e bass (uschenumnada [[contraghitarra]]). == Accordar ed extensiun tonala == [[Datoteca:Frets,_guitar_neck,_C-major_chord.jpg|miniatura|180px|Accord da C-dur]] Normalmain èn las sis cordas da la ghitarra tradiziunala accordadas sco suonda: E – A – d – g – h – e’. Per regla partan ins dal tun normal a1 = 440 Hz. Las frequenzas da las cordas avertas giaschan pia tranter E2 = 82,4 Hz ed E4 = 329,6 Hz. Suenter la 19avla traversa (ghitarra classica) giascha il pli aut tun fundamental tar B5 cun 987,8 Hz, tar la ghitarra electrica tipicamain suenter la 22avla traversa cun D6 = 1174,7 Hz. La ghitarra vegn notada en la clav da violina; in pitschen dad otg sut la clav renviescha al fatg ch’ils tuns tunan sin la ghitarra in’octava pli a bass. Mintga corda tuna ina quarta (tschintg mezs tuns) pli aut che la corda precedenta. L’excepziun furma la corda h che tuna ina gronda terza (quatter mezs tuns) pli aut che la corda g. Per memorisar co che las cordas da la ghitarra vegnan accordadas, datti differentas punts d’asen. In exempel per tudestg: ‹Ein Anfänger Der Gitarre Habe Eifer›. Questa moda d’accordar la ghitarra è pir vegnida en diever en la segunda mesadad dal 18avel tschientaner. Per part vegnan ina u pliras cordas er accordadas autramain; quai numnan ins lura ‹scordatura›. La scordatura la pli frequenta en la musica classica è D – G – d – g – h – e’. Per sunar musica da la renaschientscha vegn savens duvrada la scordatura E – A – d – fis – h – e’ (ch’avischina la ghitarra a la lauta da la renaschientscha). En ils stils moderns da folk e fingerstyle vegnan per part er duvradas scordaturas che laschan resunar las cordas vitas sco simpel accord. Talas scordaturas vegnan numnadas ''open tunings''. Er las ghitarras a dudesch cordas vegnan accordadas sco las ghitarras convenziunalas. Tar las quatter cordas bassas (E, A, d e g) vegn la corda schumellina però accordada in’octava pli aut. Quai sco er pitschnas dissonanzas tranter las cordas chaschuna in effect da chors sferic ch’è tuttavia giavischà. {| ! width="10"| &nbsp; &nbsp; &nbsp; '''C o r d a s''' | {| class="wikitable" |+ Ils singuls tuns sin las sis cordas ! colspan="13"| ''traversa'' |- ! width="60px"| vid<br />&nbsp; ! width="60px"| 1<br />&nbsp; ! width="60px"| 2<br />&nbsp; ! width="60px"| 3<br />• ! width="60px"| 4<br />&nbsp; ! width="60px"| 5<br />• ! width="60px"| 6<br />&nbsp; ! width="60px"| 7<br />• ! width="60px"| 8<br />&nbsp; ! width="60px"| 9<br />• ! width="60px"| 10<br />&nbsp; ! width="60px"| 11<br />&nbsp; ! width="60px"| 12<br />•• |- align="center" | e’ || f’ || fis’/ges’ || g’ || gis’/as’ || a’ || ais’/b’ || h’ || c’’ || cis’’/des’’ || d’’ || dis’’/ es’’ || e’’ |- align="center" | h || c’ || cis’/des’ || d’ || dis’/es’ || e’ || f’ || fis’/ges’ || g’ || gis’/as’ || a’ || ais’/b’ || h’ |- align="center" | g || gis/as || a || ais/b || h || c’ || cis’/des’ || d’ || dis’/es’ || e’ || f’ || fis’/ges’ || g’ |- align="center" | d || dis/es || e || f || fis/ges || g || gis/as || a || ais/b || h || c’ || cis’/des’ || d’ |- align="center" | A || Ais/B || H || c || cis/des || d || dis/es || e || f || fis/ges || g || gis/as || a |- align="center" | E || F || Fis/Ges || G || Gis/As || A || Ais/B || H || c || cis/des|| d || dis/es || e |} |} == Tecnicas da sunar == Ins differenziescha tranter tecnicas da sunar che sa refereschan – tar dretgers – al maun dretg (maun battider) e talas che sa refereschan al maun sanester (maun tschiffader). Singulas tecnicas vegnan er pratitgadas cun tut ils dus mauns (p.ex. ''tapping''). === Posiziun === Tar la posiziun classica da la ghitarra vegn la foppa sut dal corpus postada sin la coissa sanestra uschia ch’il culiez guarda vers il maun sanester. Igl è pussaivel d’auzar in zic la chomma sanestra cun agid d’ina stgabella per cuntanscher ina posiziun da seser optimala. Il culiez guarda ensi en in angul da ca. 45°. Il bratsch sut dal maun battider vegn pustà en vischinanza dal cumbel sin l’ur dal corpus. Il cumbel da la vart dal maun tschiffader duess furmar in angul da 90° e sa chattar en ina posiziun schluccada. Il maun tschiffader vegn posiziunà uschia ch’i resta liber in pau spazi tranter il culiez e la chanvella. Il polesch sa chatta da la vart davos dal culiez ca. entamez. Cun tutgar las cordas èsi da far attenziun che las giugadiras da la detta na vegnian betg plegadas cunter lur direcziun natirala; a principiants po questa posiziun parair stentusa, ma ella sa lascha cuntanscher cun in pau exercizi ed è indispensabla per tutgar las cordas a moda precisa e per pudair pratitgar diversas tecnicas da sunar. Cur ch’ins suna in accord da barré (vul dir: cun tschiffar pliras cordas cun be in det) è il det stendì da posiziunar datiers da las traversas. === Tecnicas dal maun battider === [[Datoteca:Guitar_picks-KayEss-1.jpeg|miniatura|180px|Differents plectrums]] Il maun battider, tar dretgers è quai il maun dretg, è il maun che ‹maina›. El dat per regla avant il ritmus e la spertadad e producescha ils tuns tras batter la corda. Ils singuls dets dal maun battider vegnan numnads ''p-pulgar'' (polesch), ''i-index'' (det mussader), ''m-medio'' (det d’amez), ''a-anular'' (det da l’anè) ed ''e-meñique'' (det pitschen). En general sa laschan differenziar per il maun battider las suandantas tecnicas da sunar: * trair (engl. ''picking''), * pitgar (engl. ''strumming''), * moderar (engl. ''muting'') * effects percussivs Tar la tecnica da trair vegnan singulas cordas battidas cun la detta u cun agid d’in plectrum. En questa moda pon vegnir sunadas sequenzas da tuns ad ina vusch, ma er (cun far diever a medem temp da plirs dets) parts a pliras vuschs. Per far cular meglier ils tuns e pudair augmentar la sveltezza, vegn per regla applitgada ina da las furmas da la battida alternanta (batter las cordas cun differents dets in suenter l’auter u cun il plectrum a moda alternanta da surengiu e da sutensi). En la musica classica differenziesch’ins ultra da quai tranter ''tirando'' (tutgar be la corda che vegn gist battida) ed ''apoyando'' (batter la corda e pusar il det sin la corda situada sutvart). Tar la tecnica da pitgar vegnan pliras cordas battidas a medem temp. Quai pon ins far cun in u plirs dets u er cun il plectrum. Uschia vegnan er sunads ils accords. Ina tecnica da pitgar derasada spezialmain en il [[flamenco]] è il ''rasgueado'': trais u quatter dets battan fitg spert in suenter l’auter las cordas e produceschan uschia in effect sclingiant. Ina furma da moderar las cordas è il ''pizzicato'' (u englais ''palm-muted''): immediat suenter avair battì la corda vegn quella franada cun pustar la balla dal maun sin la corda (en vischinanza da la punt). === Tecnicas dal maun tschiffader === [[Datoteca:Guitar_bending.jpg|miniatura|180px|Bending]] Vibrato: il det che tutga la corda vegn muventà levamain vi e nà per lung da l’axa dal culiez. Quest moviment tremblant maina a vibraziuns ch’influenzeschan levamain l’autezza dal tun. Flageolett: Tar il flageolett sa tracti d’ina tecnica per producir tuns armonics d’ina corda u d’in tun. Cun tutgar la corda be levet ed immediat puspè prender davent il det, resuna in tun pli aut che quel ch’ins ha atgnamain battì. Questa tecnica funcziunescha be a tscherts puncts; ils impurtants èn: la dudeschavla traversa (1/2 da la lunghezza da la corda = octava); la settavla traversa (1/3 da la lunghezza da la corda = quinta); la tschintgavla traversa (1/4 da la lunghezza da la corda = octava dubla); curt avant la quarta traversa (1/5 da la lunghezza da la corda = terza dubla). En ils lieus numnads sa laschan producir flageoletts natirals. Da quels vegnan differenziads flageoletts artifizials che vegnan producids cun divider la corda tschiffada en dus, trais, quatter etc. parts. ''Hammer-on'': In det dal maun tschiffader batta ferm sin la corda. Il tun vegn uschia producì cun pitgar cun il maun sanester (e betg cun agid dal maun dretg). ''Pull-off'': In det ch’ha gist tschiffà in tun lascha spertamain dar la corda u tira quella levamain. Tras quai resuna in tun ch’è situà pli a bass sin la corda ubain la corda vita. I sa tracta pia quasi da la tecnica da trair, ma exequida cun il maun sanester enstagl dal maun dretg. Trair (er ''bending''): La corda vegn tratga u stuschada cun agid dal maun che la tschiffa per lung da l’axa da la traversa. Tras quai vegn il tun auzà u sbassà successivamain per in mez u in entir tun. Glischnar (er ''glissando''): Il det che tschiffa la corda glischna sur las traversas vi cun tegnair smatgà la corda. En il blues vegn questa tecnica savens applitgada cun chatschar il det che tschiffa en ina bavrola (''bottleneck'') . == Notaziun == Tocs per ghitarra pon tant vegnir fixads en furma da notas sco er en furma da tabulatura. Las notas vegnan scrittas en la clav da violina octavada, resunan pia in’ocatava pli bass che nudà. La notaziun en furma da tabulatura reproducescha las cordas da la ghitarra e deriva oriundamain da la musica da lautas da la renaschientscha. Entant che musica classica vegn surtut nudada en notas, èn tabulaturas fitg popularas en las spartas [[rock]], [[pop]] e [[folk]]. Savens vegnan er purschidas al ghitarrist omaduas furmas ina sper l’autra. {{Panorama|Guitar Tabulature.png|600|Notas (survart) e tabulatura (sutvart)}} == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Ruggero Chiesa: ''Geschichte der Lauten- und Gitarrenliteratur''. Nova giulianiad, tom 3, nr. 9, p. 86ss. * Paul Day, André Waldenmeier: ''E-Gitarren: Alles über Konstruktion und Historie''. Carstensen Verlag, 2007, ISBN 978-3-910098-20-6. * Franz Jahnel: ''Die Gitarre und ihr Bau''. Verlag Erwin Bochinsky, 1995, ISBN 3-923639-09-0. * Martin Koch: ''Gitarrenbau''. Martin Koch Verlag, 1999, ISBN 3-901314-06-7. * Michael Leonardl: ''Das große illustrierte Handbuch Gitarre''. Nikol Verlagsgesellschaft, 2008, ISBN 978-3-86820-007-2. * Andreas Lonardoni: ''Taschenlexikon Akustikgitarre''. PPV, Presse-Projekt-Verlag-GmbH, Bergkirchen 2001, ISBN 3-932275-17-9. * Jürgen Meyer: ''Akustik der Gitarre in Einzeldarstellungen''. Verlag Erwin Bochinsky, 1985, ISBN 3-923639-66-X. * Johannes Monno: ''Die Barockgitarre: The history, composers, music and playing technique of the Baroque guitar''. Tree Edition, Lübeck 1995. * Peter Päffgen: ''Die Gitarre – Geschichte, Spieltechnik, Repertoire''. Schott Music, Mainz 2002, ISBN 3-7957-2355-8. * Hugo Pinksterboer: ''Pocket-Info: Akustische Gitarre''. Schott Music, Mainz 2002, ISBN 3-7957-5126-8. * Jósef Powrozniak: ''Gitarren Lexikon. Komponisten, Gitarristen, Technik, Geschichte''. Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 1997, ISBN 3-930656-45-0. * Herbert Nobis, Tadashi Sasaki: '' Harmonielehre für Gitarristen''. Moeck, Celle, 1983 * Konrad Ragossnig: ''Handbuch der Gitarre und Laute''. Schott Music, Mainz 2002, ISBN 3-7957-8725-4. * Fritz Rössel: ''Taschenlexikon E-Gitarre''. Presse-Projekt-Verlag MEDIEN, Bergkirchen 2003, ISBN 3-932275-41-1. * Michael Schneider: ''Guitar Basics – Der ultimative Hardware-Guide für Gitarristen''. Presse-Projekt-Verlag MEDIEN, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-56-4. * Stefan Sell: ''Die Gitarre – Musikinstrumente entdecken''. Schott Music, Mainz 2008, ISBN 978-3-7957-0177-2. * Gerken Teja, Michael Simmons: ''Akustische Gitarren – Alles über Konstruktion und Historie''. Carstensen Verlag, 2003, ISBN 3-910098-24-X. * Tony Bacon, Dave Hunter: ''totally guitar: The Definitive Guide''. Thunder Bay Press, 2004, ISBN 1-59223-199-3. * Conny Restle, Christopher Li: ''Faszination Gitarre''. Nicolaische Verlagsbuchhandlung, Berlin 2010, ISBN 978-3-89479-637-2. == Colliaziuns == {{Commonscat|Guitar|Ghitarra}} * [http://phys.unsw.edu.au/music/guitar/ ''Guitar Acoustics'' – datotecas acusticas da la ''University of New South Wales''] (englais) * [http://gitarrehamburg.de/ Portal d’infurmaziun davart la ghitarra – tips, colliaziuns, artitgels, intervistas, recensiuns, datotecas e.a.] * [http://www.tabazar.de/geschichte/index.php?page=0 Istorgia da la ghitarra] * [http://www.elektronikinfo.de/audio/elektrogitarre.htm Infurmaziuns davart la ghitarra electrica] * [http://www.e-gitarren.info/ Glossari da la ghitarra electrica] * [http://www.esaite.de/ Ulteriur portal deditgà a la ghitarra electrica] [[Categoria:Instruments da musica]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Musica)]] 259vk7n5wq8wqhugoumzpkhvslzknuu Model:Legenda/doc 10 11767 175226 175194 2026-11-09T13:02:33Z Albinfo 2471 175226 wikitext text/x-wiki Il model {{tl|Legenda}} creescha ina legenda da maletg cun in quadrat colurà. El vegn surtut duvrà per descriver zonas coluradas en chartas geograficas, sco pajais u intschess linguistics. == Sintaxa == <pre>{{Legenda|Code da la colur|Text}} {{Legenda|Code da la colur|Text|Num da la colur}}</pre> Il '''code da la colur''' vegn surdà a la caracterisca [[Cascading Style Sheets|CSS]] <code>border-left-color</code>. Colurs-web cun nums propis sco <code>red</code> duain vegnir preferidas per augmentar la legibilitad. Lubidas èn dentant tut las scripziuns ch'èn validas en CSS sco per exempel <code>#FF0000</code>, <code>#F00</code> oder <code>rgb(100%, 0%, 0%)</code>. Il '''num da la colur''' en «lingua umana» vegn mussà sco [[tooltip]] sco era las (pre)vistas da stampa e da PDF e sa drizza tranter auter a persunas tschorvas per colurs. == Exempels == {| class="wikitable" ! Endataziun !! Resultat |- | <code><nowiki>{{Legenda|black|Africa}}</nowiki><br /><nowiki>{{Legenda|green|Europa}}</nowiki><br /><nowiki>{{Legenda|blue|Oceania}}</nowiki><br /><nowiki>{{Legenda|#ff0|Asia}}</nowiki><br /><nowiki>{{Legenda|#ff2800|America}}</nowiki></code> |{{Legenda|black|Africa}} {{Legenda|green|Europa}} {{Legenda|blue|Oceania}} {{Legenda|#ff0|Asia}} {{Legenda|#ff2800|America}} |- | <code><nowiki>{{Legenda}}</nowiki></code> || {{Legenda}} |- | <code><nowiki>{{Legenda|red}}</nowiki></code> || {{Legenda|red}} |- | <code><nowiki>{{Legenda|red|Exempel}}</nowiki></code> || {{Legenda|red|Exempel}} |- | <code><nowiki>{{Legenda|red|Exempel|Zonas cotschnas}}</nowiki></code> || {{Legenda|red|Exempel|Zonas cotschnas}} |} <includeonly>[[Categoria:Models da formataziun]]</includeonly><noinclude>[[Categoria:Models:Pagina da documentaziun d'in model]]</noinclude> 7q68eqbokreeljjefh2x9zpoiklxae8 Imperi bizantin 0 12420 175298 172639 2026-11-10T05:48:14Z ~2026-59869-12 24198 + cat 175298 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Justinian555AD.png|thumb|260px|L’Imperi bizantin dal temp da sia pli gronda extensiun]] [[Datoteca:Bizansist_touchup.jpg|thumb|260px|Tranter il 9avel ed il 11avel tschientaner è Constantinopel sa sviluppà a la pli gronda e pli ritga citad en l’entira Europa]] L’'''Imperi bizantin''', en furma curta er be ‹Bizanz›, u – pervi da l’origin istoric – ‹Imperi roman oriental› resp. ‹Roma orientala›, è stà in imperi situà en la regiun orientala da la [[Mar Mediterrana]]. El è sa furmà en l’antica tardiva – suenter la partiziun da l’Imperi dal 395 – or da la part orientala da l’[[Imperi roman]]. L’Imperi vegniva dirigì da la chapitala [[Constantinopel]], che vegniva er numnada [[Bizanz]], e cumpigliava dal temp da sia pli gronda extensiun vers la mesadad dal 6avel tschientaner territoris che tanschevan da l’[[Italia]] ed il [[Balcan]] fin a la [[Peninsla Araba]] ed en l’[[Africa dal Nord]]. Gia dapi il 7avel tschientaner sa restrenscheva il territori però sin l’[[Asia Minura]] e l’[[Europa dal Sidost]]. Cun la conquista da Constantinopel tras ils [[Osmans]] l’onn 1453 è l’Imperi bizantin ì a fin. L’istorgia bizantina è stada segnada d’in cumbat da defensiun permanent cunter inimis d’ordaifer, il qual ha absorbà massivamain las forzas da l’Imperi. Fin en la fasa tardiva, cura che l’Imperi na disponiva betg pli da resursas suffizientas, han alternà fasas d’expansiun (a sperditas da territori en il 7avel tschientaner èn suandadas conquistas en il 10avel ed 11avel tschientaner) e da retratga. A l’intern hai adina puspè dà (surtut fin en il 9avel tschientaner) cuntraversas teologicas e singulas guerras burgaisas; ma malgrà tut è il fundament statal, orientà a las structuras romanas, restà pli u main intact fin l’entschatta dal 13avel tschientaner. Culturalmain ha Bizanz laschà enavos a la posteriuritad impurtantas ovras litteraras e d’art. Ultra da quai ha l’Imperi giugà ina rolla centrala sco intermediatura da l’ierta antica ch’era sa mantegnida qua pli ditg. E la finala è l’influenza bizantina stada centrala areguard la cristianisaziun da l’Europa da l’Ost ([[Balcan]] e [[Russia]]). == Determinaziun ed istorgia da la noziun == [[Datoteca:Car_bed_5.jpg|thumb|200px|Part dal mir da defensiun davant Bizanz (entschatta dal 5avel tschientaner)]] Il bizantinist Georg Ostrogorsky caracterisescha l’Imperi bizantin sco maschaida tranter stadi roman, cultura greca e cretta cristiana.<ref>Georg Ostrogorsky: ''Geschichte des byzantinischen Staates.'' (''Handbuch der Altertumswissenschaft XII 1.2''), 3. ed., Minca 1963, p. 22.</ref> La denominaziun ‹Imperi bizantin›, deducida da la chapitala, è be usitada en la perscrutaziun moderna, n’è però betg vegnida duvrada dals contemporans. Al lieu da ‹Bizantins› discurrivan quels vinavant da ‹Romans› u (en il vest latin) da ‹Grecs›. La perscrutaziun moderna sutdivida l’istorgia da l’Imperi bizantin en trais fasas: # La fasa tempriva (da la fin dal terz tschientaner / entschatta dal quart tschientaner fin la mesadad dal 7avel tschientaner), durant la quala l’Imperi – sco part orientala da l’''Imperium Romanum'' – steva anc cleramain sut l’ensaina da l’antica romana e controllava sco pussanza gronda intacta l’entir territori oriental da la Mar Mediterrana. # La fasa mesauna (ca. a partir da la mesadad dal 7avel tschientaner fin il 1204/1261), durant la quala l’Imperi ch’era uss segnà dal tuttafatg da la cultura greca, è sa revegnì suenter avair subì grondas sperditas territorialas ed ha pudì furmar vinavant in impurtant factur da pussanza en la regiun da la Mar Mediterrana. # La fasa tardiva (dal 1204/1261 fin il 1453), durant la quala l’Imperi è sa reducì ad ina citad-stadi e na giugava nagina rolla politica pli en la regiun. Sper questa periodisaziun tradiziunala existan per part er ponderaziuns divergentas. Uschia vegn per exempel discutà en la perscrutaziun pli nova da laschar cumenzar l’istorgia ‹bizantina› en il vair senn dal pled cun la fin dal 6avel u l’entschatta dal 7avel tschientaner e d’attribuir il temp precedent a l’istorgia romana tardiva.<ref>Cf. p.ex. Peter Schreiner: ''Byzanz.'' 3. ed., Minca 2008.</ref> Ils Bizantins – ed ils Grecs fin en il 19avel tschientaner – han resguardà e denominà sasezs sco ‹Romans› (Ῥωμαῖοι ''Rhōmaîoi''). Il term ‹Grecs› (Ἕλληνες ''Héllēnes/Éllines'') è praticamain be vegnì duvrà per las culturas ed ils stadis grecs dal temp precristian, pia ‹pajauns›. Vers il 1400 han però er Bizantins scolads sco Plethon discurrì da sasezs sco Hellens. Las denominaziuns ch’èn oz las pli frequentas – ‹Bizantin› ed ‹Imperi bizantin› – èn d’origin modern. Ils contemporans discurrivan da sasezs adina sco Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων ''Basileía tōn Rhōmaíōn'' (‹Imperi dals Romans›) u Ῥωμαικὴ Αὐτοκρατορία ''Rhōmaikḗ Autokratoría'' (‹Autocrazia romana› resp. ‹Imperi roman›). Tenor atgna chapientscha na furmavan els betg ils successurs da l’Imperi roman – els eran l’Imperi roman. Quai resorta er dal fatg che las denominaziuns ‹Imperi roman occidental› resp. ‹Imperi roman oriental› èn da derivanza moderna; per ils contemporans devi – uschè ditg che omaduas parts da l’Imperi roman eran anc existentas – be in imperi sut dus imperaturs. Ord vista dal dretg statal è quai er stà correct, damai ch’i n’aveva betg dà ina ruptura en il svilup sco en il vest: Bizanz existiva vinavant en ina furma intacta che regurdava a l’antica tardiva e ch’è be sa midada successivamain; sut Herakleios è il stadi alura vegnì refurmà tenor la cultura greca. L’identitad dominanta da l’Imperi roman oriental era però gia avant greca. Il grec vegl e dapi la vieuta vers il 600 il grec mesaun (ch’era areguard la fonetica gia quasi identic cun il grec odiern) ha remplazzà gia avant Herakleios il latin sco lingua uffiziala, ma er sco lingua da baselgia, lingua litterara (resp. culturala) e lingua da commerzi. Considerond questas ragischs sa lascha l’emprima fasa da l’Imperi bizantin caracterisar sco maschaida da cultura hellenistica, stadi roman e religiun cristiana. Sia tempra romana e d’antica tardiva ha l’Imperi roman oriental e bizantin pir pers en il decurs da las conquistas arabas en il 7avel tschientaner. Durant l’entir temp da si’existenza è l’Imperi sa resguardà sco directa e suletta cuntinuaziun legitima da l’Imperi roman; da quai han ins deducì la pretensiun d’ina suveranitad sur tut ils stadis cristians dal temp medieval. Il pli tard a partir da ca. l’onn 600 na sa laschava questa pretensiun betg pli realisar; ma en la teoria statala è ella vegnida mantegnida consequentamain. == Istorgia politica == === L’antica tardiva: l’Imperi roman oriental === [[Datoteca:Constantin_I.JPG|thumb|160px|Constantin il Grond]] Las ragischs da l’Imperi bizantin èn da chattar en l’antica romana (284 fin 641). L’Imperi bizantin n’è betg stà ina nova fundaziun statala, mabain ha furmà fin il 1453 la part orientala da l’[[Imperi roman]] ch’era vegnì dividì definitivamain il 395. El sa lascha pia designar sco cuntinuaziun directa da l’''Imperium Romanum''. La dumonda cura che l’istorgia romana fineschia e l’istorgia bizantina cumenzia na sa lascha perquai betg respunder cler e net. Surtut en la perscrutaziun pli veglia han ins savens mess a pèr il cumenzament cun il temp da regenza da l’imperatur [[Constantin il Grond]] (306 fin 337). Per l’ina ha el favurisà sco emprim autur roman a moda activa il cristianissem (vieuta constantina). Per l’autra ha el stgaffì la chapitala da l’Imperi bizantin da pli tard: tranter il 325 ed il 330 ha el laschà amplifitgar a moda generusa la veglia polis greca Bizanz e l’ha renumnà tenor el sez en Constantinopel. Il vegl num Bizanz ha però existì vinavant ed è vegnì applitgà en il temp modern sin l’entir Imperi. Gia avant el avevan ils imperaturs tschertga residenzas ch’eran situadas pli datiers dal cunfin da l’Imperi e/u che sa laschavan defender meglier che Roma. Il pli tard suenter il curt temp da regenza da l’imperatur [[Maxentius]] n’è Roma per ordinari betg pli stada la sedia dals imperaturs, mabain ha be pli furmà idealmain la chapitala da l’Imperi. Cuntrari ad autras citads residenzialas ha Constantinopel però survegnì in agen senat; sut [[Constantius II]], il figl da Constantin, è quel vegnì mess a pèr formalmain al senat da Roma. Pli e pli è la citad sa sviluppada al center administrativ da la part orientala da l’Imperi. Vers la fin dal quart tschientaner èn schizunt cumparidas per Bizanz las denominaziuns ''Nova Roma'' resp. Νέα ῾Ρώμη, entant che Roma vegniva per part numnà Παλαιὰ ῾Ρώμη (‹Roma veglia›). Malgrà quest cuntrast sapientiv è la veglia citad da Roma restada il punct da referenza areguard l’ideologia da l’Imperi. Dapi il temp da l’imperatur [[Theodosius I]] è Constantinopel alura stada la residenza permanenta dals imperaturs romans che regivan en l’ost. Suenter la mort da Constantin l’onn 337 hai per ordinari dà plirs ''Augusti'' che regnavan mintgin tschertas parts da l’Imperi. Malgrà quai n’è l’unitad da l’''Imperium Romanum'' betg vegnida messa en dumonda: i sa tractava be d’in domini da plirs imperaturs cun repartiziun da las incumbensas regiunala sco che quella era usitada dapi Diocletian. L’ost è vegnì regnà da [[Constantius II]] (337–361), [[Valens]] (364–378) e [[Theodosius I]] (379–395). [[Datoteca:Reichsteilung.svg|thumb|220px|Divisiun da l’Imperi roman da l’onn 395]] Suenter la mort da Theodosius – il qual aveva furmà il 394/395 per curt temp il davos imperatur da l’entir Imperi – han ins danovamain dividì il 395 l’Imperi roman en ina part orientala ed ina occidentala (regnadas da ses dus figls [[Honorius]] ed [[Arcadius]]). Talas ‹spartiziuns› avevi gia dà repetidamain; ma questa giada dueva ella sa mussar sco definitiva: Arcadius che residiava a Constantinopel vala perquai tar intgins perscrutaders sco emprim imperatur da l’Imperi roman oriental resp. da l’Imperi bizantin tempriv. Malgrà quai han tut las leschas mantegnì lur vigur en omaduas parts da l’Imperi (quellas vegnivan per ordinari relaschadas en num dad omadus imperaturs) ed il consul da l’autra part da l’Imperi è mintgamai vegnì renconuschì vicendaivlamain. Da l’autra vart han las duas curts imperialas tuttavia rivalisà durant il 5avel tschientaner per la preferenza entaifer l’Imperi cumplessiv. En il quart tschientaner tardiv, cura ch’han cumenzà las uschenumnadas migraziuns dals pievels, è l’emprim daventada la part orientala da l’Imperi l’unfrenda d’attatgas guerrilas germanas (da vart dals [[Visigots]] ed [[Ostrogots]]). En la Battaglia d’Adrianopel ha l’armada da l’Imperi roman oriental subì il 378 ina greva sconfitta cunter (Visi-)Gots rebels. L’onn 382 ha [[Theodosius I]] alura attribuì ad els al sid dal Danubi terren sco ''foederati'' che sa chattavan formalmain ordaifer las structuras da l’Imperi. Dapi l’entschatta dal 5avel tschientaner èn las attatgas nà da l’exteriur però sa drizzadas adina pli fitg vers l’Imperi roman dal vest ch’era militarmain e finanzialmain pli flaivel. Ensemen cun las guerras burgaisas senza fin ch’èn proruttas là, ha quai plaunsieu manà al declin da l’Imperi dal vest. Schebain ils guerriers germans han giugà ina rolla decisiva en connex cun la fin da l’Imperi roman dal vest vegn discutà en la scienza a moda cuntraversa.<ref>Cf. en general Walter Pohl: ''Die Völkerwanderung.'' 2. ed., Stuttgart 2005.</ref> En l’ost èsi percunter reussì da mantegnair a l’intern la stabilitad politica. Be sporadicamain ha la Roma orientala stuì sa defender cunter attatgas da vart dal nov imperi persic dals Sassanids. Tranter il 387 ed il 502 ha però regì quasi tras a tras pasch cun quest sulet veritabel rival da Roma. Il 401 han ''foederati'' visigots rebellants spoglià la citad da Roma. Quai ha er gì in effect schoccant sin la part orientala da l’Imperi, la quala è restada – abstrahà dal Balcan, nua che penetravan adina puspè guerriers nà dal nord – pli u main preservada da conflicts guerrils ed ha pudì mantegnair tut en tut la pasch interna (''pax Augusta''). La part orientala da l’Imperi ha tuttavia empruvà da stabilisar la part dal vest ed ha intervegnì repetidamain tant cun daners sco er cun truppas. Uschia è per exempel l’expediziun da flotta cunter ils Vandals il 467/468 – che dueva la finala far naufragi – vegnida purtada surtut da vart da l’Imperi roman oriental. Ma la finala era l’ost occupà memia ferm cun si’atgna consolidaziun per pudair retegnair il declin da l’Imperi dal vest. [[Datoteca:Roman_Empire_460_AD.png|thumb|220px|Extensiun da l’Imperi roman vers il 460]] En il 5avel tschientaner tardiv ha lura er l’Imperi roman oriental gì da batter cun grevs problems. Intginas posiziuns politicas han occupà schuldads, e quai betg darar da derivanza ‹barbara› (surtut en la persuna dal ''magister militum'' Aspar). Ma quests regents-schuldads eran malvis ed igl avess tgunschamain pudì capitar – sco vidavant en il vest – che l’imperatur e l’administraziun fissan vegnids permanentamain sut il domini da militars pussants. Sut l’imperatur [[Leo I]] (457–474) han ins perquai empruvà da neutralisar ils aderents dad Aspar che consistivan surtut da ''foederati''. Ins ha fatg quai cun sa servir cunter els dals Isaurs, ils abitants da la muntogna en il sidost da l’Asia Minura ch’appartegnevan – cuntrari als ''foederati'' – er formalmain a l’Imperi. Ultra da quai ha Leo tschentà si ina nova garda imperiala, ils ''excubitores'' ch’eran persunalmain fidaivels a l’imperatur; er tranter els sa chattavan blers Isaurs. En la persuna da [[Zenon]] ha in dad els schizunt cuntanschì il 474 il tron imperial, suenter che Aspar era vegnì assassinà il 471. Pass per pass èsi reussì en questa moda als imperaturs da puspè dumagnar il militar sut controlla (tranter il 470 ed il 500). E sut l’imperatur [[Anastasios I]] è er l’influenza creschenta dals Isaurs vegnida tschessentada cun gronds sforzs. En la perscrutaziun pli nova èn ins da l’avis che l’etnia dals pertutgads n’haja en vardad betg furmà ina rolla centrala entaifer quest cumbat da pussanza. I na saja en emprima lingia betg stà in conflict tranter ‹Romans› e ‹barbars›, mabain tranter la curt imperiala ed ils manaders militars. La finala haja l’imperatur pudì sa far valair: bain saja l’armada er vegnida dominada vinavant da mercenaris da l’exteriur (savens germans); ma l’influenza dals generals sin la politica saja stada limitada da qua davent, entant ch’ils imperaturs hajan puspè gudagnà libertad d’agir. Quasi a medem temp è ì a fin l’Imperi en il vest. Il davos imperatur [[Romulus Augustulus]], che n’aveva quasi nagina pussanza pli, ha il cumandant d’armada [[Odoaker]] destituì il 476 (l’ultim imperatur ch’è vegnì renconuschì da l’Imperi roman oriental è però stà [[Julius Nepos]] ch’è vegnì assassinà l’onn 480 en la Dalmatia). Odoaker è sa suttamess a l’imperatur da l’ost. De jure furmava quest ultim da qua davent il sulet regent sur l’entir imperi, cumbain ch’ils territoris dal vest eran facticamain pers. La gronda part dals reginavels ch’èn uss sa furmads sin las ruinas da l’Imperi dal vest sut il commando da ''reges'' betg romans han renconuschì sur lung temp l’imperatur da l’ost sco lur signur nominal. Vers la vieuta dal 5avel al 6avel tschientaner ha l’imperatur [[Anastasios I]] er rinforzà la capacitad finanziala da l’Imperi, quai che dueva pussibilitar la politica d’expansiun da pli tard. [[Datoteca:Justinian_mosaik_ravenna.jpg|thumb|200px|Mosaic da Justinian a Ravenna (ca. 544/545)]] En il 6avel tschientaner, sut l’imperatur [[Justinian]] (527–565), han ils dus cumandants d’armada da l’Imperi roman oriental Belisar e Narses reconquistà vastas parts da las provinzas da l’Imperi roman dal vest, numnadamain l’Italia, l’Africa dal Nord e la Spagna dal Sid. Per curt temp è l’''Imperium Romanum'' pia stà restituì en furma pli pitschna. Ma alura han divers cumbats flaivlentà la posiziun da l’Imperi oriental: per l’ina las guerras cunter ils reginavels dals [[Vandals]] e [[Gots]] en il vest, per l’autra la defensiun cunter il ferm reginavel dals [[Sassanids]] sut [[Chosrau I]] en l’ost; ed a partir dal 541 ha anc la pestilenza tutgà l’entir territori da la Mar Mediterrana.<ref>Hartmut Leppin: ''Justinian. Das christliche Experiment''. Stuttgart 2011. Cf. era Michael Maas (ed.): ''The Cambridge Companion to the Age of Justinian.'' Cambridge 2005.</ref> Durant il temp da regenza da [[Justinian]], il qual aveva sco davos ''Augustus'' il latin sco lingua materna, è er vegnida erigida la [[Hagia Sophia]] ch’è stada il davos grond edifizi da l’antica e ch’ha furmà sur lung temp la pli gronda baselgia dal cristianissem. Medemamain ha gì lieu il 534 la codificaziun cumplessiva e da lunga durada dal dretg roman (che dueva vegnir numnada pli tard ‹Corpus iuris civilis›). Sin il champ religius n’èsi percunter betg reussì a l’imperatur da sa far valair. Las tensiuns cuntinuantas tranter ils cristians ortodoxs ed ils monofisitis han muntà – sper la cassa dal stadi vida – ina grond’ipoteca che [[Justinian]] ha laschà enavos a ses successur. Il lung temp da regenza da Justinian marchescha in impurtant temp da transiziun dal stadi segnà da l’antica tardiva a la fasa mesauna dal stadi bizantin (e quai cumbain che Justinian sez è tut en tut senz’auter anc d’attribuir a l’antica). Tranter ses successurs è er la derasaziun ed utilisaziun da la lingua latina en l’Imperi sa diminuida successivamain. Cun l’installaziun dals exarchats a [[Cartago]] e [[Ravenna]] ha l’imperatur [[Maurikios]] bandunà per l’emprima giada il princip da l’antica tardiva da sparter las cumpetenzas civilas e militaras; entaifer la part centrala da l’Imperi oriental ha el percunter mantegnì l’administraziun tradiziunala. [[Datoteca:42-manasses-chronicle.jpg|thumb|200px|Attatga persiana sin Constantinopel dal temp da Herakleios]] A partir da la segunda mesadad dal 6avel tschientaner è l’Imperi danovamain vegnì en difficultads pervi da las cassas vidas ed ils inimis che smanatschavan da tuttas varts. [[Justin II]], il successur da Justinian, ha provocà l’onn 572 ina guerra cunter la Persia. Suenter sia sconfitta ha el gì in collaps da la gnerva ed è vegnì malsaun da spiert; profitond da quest vacum, han ils Langobards occupà gia a partir dal 568 vastas parts da l’Italia. En il fratemp èn penetrads ils Slavs dapi ca. 580 sin il Balcan ed han per gronda part colonisà quel fin la fin dal 7avel tschientaner. L’imperatur [[Maurikios]] aveva pudì serrar l’onn 591 ina pasch avantagiusa cun ils Sassanids ed era procedì a moda energica cunter ils Slavs; ma cun sia mort violenta l’onn 602 è escalada la crisa militara. Maurikios è stà l’emprim imperatur da la Roma orientala ch’ha stuì succumber ad in usurpader; a ses successur [[Phokas]] da nauscha reputaziun n’èsi betg reussì da stabilisar la posiziun dal monarc. Dapi il 603 han ultra da quai ils Persians sassanids sut il retg [[Chosrau II]] surpiglià temporarmain il domini sur la gronda part da las provinzas orientalas. Fin il 620 avevan els occupà l’Egipta e la Siria che furmavan las provinzas las pli ritgas da l’Imperi roman oriental; ed il 626 stevan els schizunt davant Constantinopel. L’Imperi pareva da star curt avant sia fin, quai tant pli ch’ils Avars e lur subdits slavs sin il Balcan avanzavan sin territori da l’Imperi. A l’intern ha la guerra civila tranter l’imperatur Phokas e ses rival [[Herakleios]] anc favurisà il declin statal. Quest ultim ha però pudì sa far valair l’onn 610 e suenter in dir cumbat al èsi er reussì da manar natiers la vieuta en la guerra cunter ils Persians: en rom da pliras campagnas militaras è el penetrà dapi l’onn 622 sin territori persian ed ha battì la fin 627 in’armada sassanida en la Battaglia sper Ninive. Militarmain n’eran ils Sassanids bain betg vegnids battids a moda decisiva; ma la Persia vegniva uss smanatschada d’autras varts ed è perquai stada interessada da pacifitgar la situaziun en il vest. Chosrau II, ch’era nunpopular, è vegnì cupitgà e ses successur ha fatg pasch cun Bizanz. La Persia ha rumì ils territoris ch’ella aveva conquistà ed è silsuenter stada occupada cun cumbats da pussanza a l’intern. Suenter quest immens sforz eran las forzas da l’Imperi roman oriental però consumadas. L’aristocrazia da senats ch’aveva furmà in purtader decisiv da las tradiziuns da l’antica tardiva era ultra da quai gia vegnida flaivlentada dal temp da regenza da Phokas; ed il domini sur grondas parts dal Balcan è stà pers.<ref>Cf. en general John Haldon: ''Byzantium in the Seventh Century.'' Cambridge 1997. En pli Mark Whittow: ''The Making of Byzantium, 600–1025.'' Berkeley 1996 e Walter Kaegi: ''Heraclius.'' Cambridge 2003.</ref> Herakleios ha laschà festivar pompusamain la victoria sur ils Persians ed il salvament da l’Imperi, bain exagerond in pau ses success. En mintga cas è il triumf bizantin be stà da curta durada. Durant ils onns 630 ha cumenzà l’expansiun militara dals Arabs, incitads da lur nova cretta muslima. Herakleios ha stuì guardar tiers co che las provinzas orientalas ch’eran apaina vegnidas rumidas dals Sassanids èn danovamain idas a perder – questa giada per adina. La Battaglia decisiva al Jarmuk ils 20 d’avust 636 han ils Romans da l’ost pers cunter in’armada dal segund calif [[Umar ibn al-Chattab]]. Enfin il 642 è l’entir sidost da l’Imperi, inclusiv la [[Siria]], l’[[Egipta]] e la [[Palestina]] stà pers; e fin l’onn 698 è er l’[[Africa]] cun [[Cartago]] vegnida en ils mauns dals muslims.<ref>Cf. Walter Kaegi: ''Byzantium and the Early Islamic Conquests.'' Cambridge 1992; Hugh Kennedy: ''The Great Arab Conquests.'' Philadelphia 2007.</ref> === L’epoca mesauna da l’Imperi bizantin === ==== Il 7avel tschientaner: Da la Roma orientala a l’Imperi bizantin ==== [[Datoteca:Map_of_expansion_of_Caliphate.svg|thumb|220px|L’expansiun islamica fin l’onn 750]] Suenter il 636 era la Roma orientala sin il precint da sparir dal tuttafatg. Cuntrari a ses rival da blers onns, l’Imperi dals Sassanids ch’è vegnì suttamess dals Arabs ils onns 642/651, ha l’Imperi bizantin però adina pudì sa defender cun success cunter la conquista cumpletta da vart islamica. Las truppas imperialas ch’avevan defendì fin qua las provinzas orientalas han percunter stuì sa retrair en l’[[Asia Minura]] ch’era sezza adina puspè pertutgada d’attatgas arabas. En il decurs dal 7avel tschientaner ha Bizanz schizunt pers temporarmain il domini sin la mar (sconfitta sper Phoinix il 655) ed ha be pudì tegnair cun stenta l’Asia Minura. Sin il Balcan smanatschavan a medem temp Slavs e Bulgars l’Imperi ed han reducì il domini imperial sin paucs lieus. Uschia cumpigliava la Roma orientala vers il 700 pli u main be pli l’Asia Minura, il territori enturn la chapitala sco er intginas regiuns en [[Grezia]] e l’[[Italia]]. Quai che l’Imperi ha pers areguard l’expansiun territoriala, ha el però pudì cumpensar tras unifurmitad a l’intern dal pajais. La civilisaziun antica era stada dependenta dapi tschientaners da l’existenza da numerusas citads pli grondas e pli pitschnas, las ''póleis''; quest temp è uss ì a fin. La gronda part da las citads èn vegnidas schliadas u èn sa diminuidas sin la grondezza da vitgs fortifitgads, ils ''kastra''. Las provinzas meridiunalas ed orientalas sa differenziavan culturalmain ferm dal nord ed appartegnevan dapi il 5avel tschientaner per gronda part a las baselgias oriental-ortodoxas monofisitas ch’avevan dapi il 451 dispita cun la baselgia grec-ortodoxa da las provinzas dal nord. Quest conflict ha forsa furmà in dals motivs, daco che l’Egipta e la Siria han acceptà relativamain spert ils novs signurs muslims (quai ch’è però contestà en la perscrutaziun pli nova). En mintga cas ha il nord da l’Imperi, ch’era restà sut controlla imperiala, cuntanschì ina pli gronda unitad ed ina pli auta prontezza da cumbat. Il pretsch per la survivenza ha però furmà la sperdita definitiva da dus terzs da l’Imperi e da la gronda part da las entradas da taglia. Gia Herakleios aveva etablì il grec – che furmava oramai la lingua dominanta en las parts restantas da l’Imperi – sco suletta lingua uffiziala. Questa reorientaziun culturala dueva furmar in impurtant pass vers l’Imperi bizantin medieval. Per blers perscrutaders furma perquai quest regent – ch’ha mess giu il titel d’''Imperator'' ed è sa numnà da qua davent uffizialmain ''Basileus'' – il davos imperatur da l’Imperi roman oriental ed a medem temp l’emprim imperatur bizantin. Per l’entira scienza èsi entant cler ch’il 7avel tschientaner marchescha tut en tut ina gronda cesura en l’istorgia da l’Imperi.<ref>Areguard il svilup en il 7avel tschientaner cf. surtut John Haldon: ''Byzantium in the Seventh Century.'' Cambridge 1997.</ref> Dispitada è sulettamain la dumonda, sch’ins duaja attribuir ils trais tschientaners precedents a l’istorgia romana ubain bizantina. Cun numnar questa fasa a moda neutrala ‹antica tardiva› e designar ella sco epoca da transiziun, ha la dumonda davart l’‹entschatta› da Bizanz però pers in pau sia relevanza. Cun l’istorgia da la Roma orientala enfin e cun Herakleios sa fatschentan en mintga cas er blers istoriografs da l’antica, entant ch’ils proxims tschientaners tutgan cleramain tar il champ da lavur da la bizantinistica. [[Datoteca:Byzantiumby650AD.svg|thumb|240px|L’Imperi bizantin e ses vischins vers il 650]] Las structuras statalas e socialas da l’antica tardiva n’eran en blers reguards betg pli confurmas a la nova situaziun ch’era sa midada radicalmain. Insumma fai surstar che Bizanz ha survivì il cumbat dals proxims decennis cunter in’enorma surpussanza ostila. Per l’ina èn ils Arabs vegnids franads da dispitas a l’intern e retegnids da las atgnadads geograficas da l’Asia Minura; da l’autra vart ha il nov sistem da provinzas militaras, las uschenumnadas themas, mussà effect.<ref>John F. Haldon: ''Military Service, Military Lands, and the Status of Soldiers. Current Problems and Interpretations.'' En: ''Dumbarton Oaks Papers'', tom 47, 1993, p. 1–67.</ref> Quellas èn probablamain vegnidas stgaffidas pir suenter il temp da regenza da Herakleios (cuntrari a quai che pensava la perscrutaziun pli veglia) e duevan gidar a resister a las attatgas cuntinuantas ed al declin da la vita citadina ordaifer la chapitala. Per resumar vala per questa fasa: Tendenzas ch’eran gia sa mussadas dapi lung temp han pudì s’effectuar suenter il 636 sin blers champs da la politica statala e da la societad. A medem temp èn idas a fin numerusas tradiziuns romanas – l’Imperi roman oriental da l’antica tardiva ha fatg plazza a l’Imperi bizantin dal temp medieval. Il temp da la mesadad dal 7avel tschientaner fin la fin dal 8avel tschientaner è stà segnà da dirs cumbats da defensiun, durant ils quals praticamain tut las acziuns guerrilas èn vegnidas iniziadas da vart dals inimis da Bizanz.<ref>Ralph-Johannes Lilie: ''Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jahrhundert.'' Minca 1976.</ref> Da l’onn 661 fin il 668 ha l’imperatur [[Constans II]] dischlocà sia residenza en la citad siciliana [[Syrakus]], forsa per pudair segirar da là davent meglier il domini sin la mar cunter ils Arabs. Ma ses successurs èn puspè returnads en l’ost. L’onn 681 ha l’imperatur [[Constantin IV Pogonatos]] stuì renconuscher il nov reginavel dals Bulgars ch’era sa furmà sin il Balcan. Ed il 678 duai avair gì lieu in emprim assedi da la citad da Constantinopel tras ils Arabs.<ref>Marek Jankowiak: ''The first Arab siege of Constantinople.'' En: ''Travaux et Mémoires du Centre de Recherche d’Histoire et Civilisation de Byzance'', tom 17, Paris 2013, p. 237–320.</ref> Quel duai esser vegnì parà cun agid da l’uschenumnà fieu grec che brischava schizunt sin l’aua. La perscrutaziun moderna metta però en dumonda ils rapports correspundents che derivan da funtaunas pli giuvnas. Pli probabel han gì lieu diversas undas d’attatgas e da bloccadas maritimas, ma senza ch’i fiss vegnì tar in assedi da la chapitala per propi. En mintga cas è il spazi d’agir da l’Imperi stà restrenschì da qua davent sin l’Asia Minura; vitiers èn anc vegnids tscherts territoris sin il Balcan, l’Italia sco er, fin il 698, l’Africa dal Nord.<ref> Leslie Brubaker, John F. Haldon: ''Byzantium in the Iconoclast era. c. 680–850. A History.'' Cambridge e.a. 2011; Mark Whittow: ''The Making of Byzantium, 600–1025.'' Berkeley 1996.</ref> ==== 8avel e 9avel tschientaner: cumbats da defensiun ed iconoclassem ==== Durant il temp d’uffizi da l’imperatur [[Justinian II]] è l’Imperi ì l’ultima giada en l’offensiva; a medem temp ha el furmà il davos monarc da la dinastia heracliana. En rom d’ina tactica ch’ins ha pratitgà pli tard repetidamain èn colonisaturs slavs vegnids manads dal Balcan en l’Asia Minura. La finamira era quella da rinforzar la defensiun dals cunfins. Ma adina puspè hai er dà deserziuns e per part han ins transferì gruppas da la populaziun da l’Asia Minura sin il Balcan. Justinian è però daventà il 695 l’unfrenda d’ina conspiraziun. El è vegnì sfigurà (ins al ha taglià giu il nas) e tramess en l’exil. Suenter avair maridà ina princessa or dal pievel dals Chazars tircs è el, cun sustegn dals Bulgars, danovamain returnà a la pussanza; l’onn 711 è el vegnì assassinà. Il pli privlus assedi da Constantinopel tras ils Arabs ha gì lieu ils onns 717–718. Be grazia a las capacitads da l’imperatur Leo III, operaziuns reussidas da la flotta (a chaschun da las qualas ils Bizantins han applitgà il fieu grec) e pervi d’in enviern extremamain dir ch’ha fatg fastidi als Arabs èsi reussì da tegnair la chapitala. L’onn 740 han ils Bizantins battì ils Arabs a moda decisiva sper Akroinon. Cumbain ch’ils cumbats da defensiun cunter ils Arabs han cuntinuà, na vegniva l’existenza da l’Imperi bizantin betg pli smanatschada seriusamain da lur vart. Sin il Balcan era Bizanz involvì en il fratemp en dirs cumbats cun ils Slavs; suenter il declin dal reginavel dals Avars penetravan quels adina pli profund en il territori bizantin.<ref>Florin Curta: ''Still waiting for the barbarians? The making of the Slavs in ‹Dark-Age› Greece.'' En: Florin Curta (ed.): ''Neglected Barbarians.'' Turnhout 2010, p. 403–478.</ref> Vastas parts dal Balcan èn uschia stadas privadas per in tschert temp da l’access da vart da Bizanz; ma pass per pass èsi reussì als Grecs da recuperar dals Slavs territoris. A partir dal 7avel tschientaner han ins integrà quels en l’Imperi sco uschenumnada Sklaviniai. Per la paja è l’Imperi stà confruntà cun in nov adversari en furma dals Bulgars ch’aspiravan cun success da fundar in agen stadi. [[Datoteca:Solidus-Leo_III_and_Constantine_V-sb1504.jpg|thumb|200px|Solidus cun ils purtrets da Leo III e da ses figl Constantin V]] L’imperatur [[Leo III]] duai avair mess ad ir il 726 la dispita da maletgs ch’ha durà bundant 110 onns e ch’ha manà a diversas guerras burgaisas. Suenter la victoria dals iconoduls (‹veneraturs da las iconas›) èn las scrittiras dals iconoclasts (‹devastaders da las iconas›) però vegnidas destruidas, uschia che las funtaunas che dattan scleriment davart quest’epoca èn quasi tuttas scrittas or da la perspectiva dals victurs e sa preschentan correspundentamain a moda unilaterala.<ref>Leslie Brubaker: ''Inventing Byzantine Iconoclasm''. London 2012; Leslie Brubaker, John F. Haldon: ''Byzantium in the Iconoclast era, ca 680–850. A History.'' Cambridge 2011; Judith Herrin: ''The Formation of Christendom''. Princeton 1987, p. 307ss.</ref> Suenter l’erupziun d’in vulcan en la Mar Egeica duai Leo avair allontanà l’onn 726 l’icona da Cristus che pendeva sur la porta da la chalke al palaz imperial. En la perscrutaziun pli nova vegn quai per part mess en dumonda; tut tenor sajan acziuns da pli tard vegnidas projectadas sin il temp da Leo. En mintga cas paran Leo e ses successurs betg d’esser stads gronds amis da l’aduraziun d’iconas. Grazia a lur success militars èsi stà pussaivel a quests imperaturs da remplazzar senza pli gronda resistenza las iconas (che n’avevan da quel temp però anc betg la muntada odierna) tras represchentaziuns da la crusch che pudevan vegnir acceptadas da tut ils Bizantins. Che quest pass saja succedì sut influenza da l’islam vegn oz mess fermamain en dumonda. Ils imperaturs iconoclasts eran numnadamain cristians persvadids che refusavan las iconas gist perquai che l’esser divin na sa laschava betg represchentar tenor els. En pli era la crusch, che dueva remplazzar las iconas, in simbol proscrit en il territori islam. La scienza pli nova n’è er betg pli da l’avis che Leo haja relaschà in veritabel scumond da maletgs u ch’i saja vegnì a gronds tumults, sco quai ch’i vegn descrit en las funtaunas iconodulas da pli tard. Probablamain n’è questa emprima fasa dal conflict betg vegnida manada cun tutta direzza sco che quai dueva alura esser il cas durant il 9avel tschientaner.<ref> Dirk Jäckel: ''Leon III. und die Anfänge des byzantinischen Bilderstreits.'' En: Mischa Meier (ed.): ''Sie schufen Europa.'' Minca 2007, p. 259ss.</ref> A l’intern ha Leo realisà pliras refurmas ed er militarmain ha el gì gronds success. En l’Asia Minura è el avanzà a moda offensiva cunter ils Arabs e ses figl [[Constantin]] è sa cumprovà sco cumandant. Cura che quest ultim è suandà ses bab il 741 sco Constantin V, ha el abattì la sullevaziun da ses quinà Artabasdos. Constantin era in inimi da la veneraziun da las iconas ed ha schizunt scrit plirs tractats teologics davart questa tematica. Tras il Concil da Hiereia l’onn 754 dueva la veneraziun dals maletgs er vegnir dismessa formalmain; ma Constantin è be intervegnì excepziunalmain ed ha schizunt scumandà explicitamain mintga furma da vandalissem envers instituziuns ecclesiasticas. Cumbain che ses temp d’uffizi è stà segnà da gronds success militars (e quai tant cunter ils Arabs sco er cunter ils Bulgars) vegn Constantin descrit en las funtaunas bizantinas sco regent ordvart crudaivel – quai è nungiustifitgà e probablamain be d’attribuir a sia tenuta envers las iconas. Autras funtaunas cumprovan numnadamain ch’el era relativamain bainvis entaifer la populaziun e ch’el giudeva gronda stima tar ils schuldads. A l’intern dal pajais ha Constantin realisà pliras refurmas e para plitost d’avair fatg ina politica miaivla areguard il scumond da las iconas. Plirs adversaris politics che l’imperatur ha fatg punir han ins probablamain pir declerà pli tard sco martirs che duain esser vegnids mazzads pervi da lur posiziun a favur da la veneraziun dals maletgs. Constantin n’era pia tuttavia betg l’iconoclast senza remischun sco quai ch’i vegniva pretendì en la litteratura pli veglia, la quala sa referiva a moda memia nuncritica als rapports iconoduls.<ref>Ilse Rochow: ''Kaiser Constantin V. (741–775). Materialien zu seinem Leben und Nachleben''. Francfurt a.M. e.a. 1994.</ref> [[Datoteca:Byzantine_Empire_Themata-950-en.svg|thumb|200px|La sutdivisiun da las themas en l’Asia Minura è stada suttamessa ad in svilup cuntinuant]] Er [[Leo IV]], il figl da Constantin, ha suandà areguard dumondas da religiun la medema lingia sco ses perdavants; ma el è stà confruntà cun plirs cumplots ed è mort il 780 suenter in temp da regenza da tschintg onns. Per ses figl minoren Constantin VI ha sia mamma Irene surpiglià la regenza.<ref>Warren Treadgold: ''The Byzantine Revival, 780–842.'' Stanford 1988.</ref> Bainspert èsi però sa mussà che quella n’aveva betg l’intenziun da ceder la pussanza. Pli tard è Constantin vegnì tschorventà ed è mort en consequenza da quai. Irene ha midà la politica religiusa da ses antecessurs sa posiziunond puspè a moda pli positiva envers las iconas. Durant ses temp da regenza ha la pretensiun universala da l’Imperi bizantin subì ina greva frida, numnadamain en quel mument che Carl il Grond è vegnì curunà dal papa a Roma sco imperatur. L’onn 802 è Irene, ch’aveva agì politicamain plitost a moda maladestra, vegnida privada da la pussanza; cun ella è a medem temp ida a fin la dinastia siriana, numnada uschia tenor il pajais d’origin da ses fundatur Leo III. Areguard la politica da l’exteriur na sa laschava per il mument betg cuntanscher bler cunter la pussanza dals Bulgars sin il Balcan. L’onn 811 è in’armada bizantina sut l’imperatur [[Nikephoros I]] schizunt vegnida battida dal khagan bulgar [[Krum]]; Nikephoros sez è crudà en il cumbat. Pir a [[Leo V]] èsi reussì da sa cunvegnir per contract cun il khan [[Omurtag]]. Leo V èsi er stà a prender puspè ina via pli iconoclastica. Durant il 9avel e 10avel tschientaner ha l’Imperi cuntanschì in pèr impurtants success areguard la politica da l’exteriur, e quai cumbain che la dinastia dad Amorion (a partir da [[Michael II]] il 820) ha l’emprim pers territoris als Arabs (numnadamain las inslas [[Creta]] e [[Sicilia]]). [[Theophilos]], il figl e successur da Michael, è stà involvì sco ultim en la dispita pervi da las iconas; sut [[Michael III]] (842–867), il davos represchentant da la dinastia dad Amorion, ha quella pudì vegnir surmuntada definitivamain. Durant ses temp d’uffizi èn ils Bulgars sa convertids al cristianissem – e quai bain chapì en sia furma orientala, uschia che la cultura bizantina, che sa chattava en plaina fluriziun, è er daventada da muntada centrala entaifer il Reginavel bulgar. Il conflict pervi dals maletgs ha pudì vegnir surmuntà definitivamain ed en l’Asia Minura èn reussidas pliras victorias cunter ils Arabs. Ins ha schizunt fatg expediziuns da flotta a [[Creta]] ed en l’[[Egipta]], las qualas èn però stadas senza success. Tut en tut aveva Bizanz pudì surmuntar uschia la fasa dals cumbats puramain defensivs. ==== La dinastia macedona ==== [[Michael III]] ha designà l’onn 866 [[Basileios]] sco cunregent; ma in onn pli tard ha quest ultim assassinà Michael, è sa declerà sco sulet imperatur ed ha fundà la dinastia macedona. Il temp da regenza da Michael è vegnì discredità fermamain en las funtaunas – e quai senza raschun, sco che mussan ils resultats da la perscrutaziun pli nova. Culturalmain è Bizanz stà segnà sut la nova dinastia d’in temp da fluriziun (l’uschenumnada renaschientscha macedona); quai sa mussa per exempel dal temp da [[Constantin VII]], il qual era l’emprim vegnì exclus da [[Romanos I]] Lakapenos da las fatschentas da la regenza. Er areguard la politica da l’exteriur èsi reussì a l’Imperi da gudagnar terren: sut [[Nikephoros II Phokas]] è vegnida reconquistada l’insla Creta; e da segirar ils cunfins en l’ost era uss per gronda part l’incumbensa dals Acrits. Ioannes I Tzimiskes, il qual ha sco [[Nikephoros II]] be regì sco substitut dals figls da [[Romanos II]], ha schlargià la sfera d’influenza bizantina fin en la Siria e per curt temp schizunt fin en la Palestina; a medem temp èsi reussì da tegnair a mastrin ils Bulgars. I fascheva l’impressiun sco sche Bizanz fiss sin via da daventar en la regiun la pussanza egemoniala. [[Datoteca:Map_Byzantine_Empire_1025-en.svg|thumb|240px|L’Imperi bizantin dal temp da la culminaziun da sia pussanza]] La culminaziun da sia pussanza ha l’Imperi cuntanschì sut ils imperaturs macedons dal 10avel e da l’entschatta dal 11avel tschientaner. La maridaglia tranter la sora da l’imperatur [[Basileios II]] ed il grond prinzi da Kiev Wladimir I ha fullà via a la cretta ortodoxa en ils territoris dals stadis odierns Ucraina, Bielorussia e Russia. La baselgia russa era suttamessa al patriarc da Constantinopel. Suenter cumbats da plirs onns èsi reussì a Basileos II da conquistar l’emprim Reginavel bulgar, quai ch’al ha dà il num da ''Bulgaroktónos'' (‹mazzabulgars›). L’onn 1018 è la Bulgaria daventada ina provinza bizantina ed er en l’ost è Basileios vegnì activ a moda expansiva.<ref> Catherine Holmes: ''Basil II and the Governance of Empire.'' Oxford 2005.</ref> Malgrà quests svilups è prorutta en l’Imperi ina crisa ch’è d’attribuir per gronda part a la creschientscha da la noblezza da la champagna che sutminava il sistem dals themas. Uschia ha l’armada permanenta per part stuì vegnir remplazzada tras truppas da mercenaris, quai che dueva sa vinditgar pitramain a chaschun da la Battaglia sper Manzikert cunter ils Seldschucs tircs. Fiss l’Imperi be stà confruntà cun ses vegls inimis, sco il califat dals Abbasids, avess el eventualmain pudì sa revegnir; ma a medem temp èn sa mussads novs invasurs: ils Normans ch’han conquistà l’Italia dal Sid (crudada da Bari il 1071) ed ils Seldschucs che s’interessavan surtut per l’Egipta, ma ch’han er fatg expediziuns da rapina en l’Asia Minura. Suenter la sconfitta da l’imperatur [[Romanos IV]] sper Mantzikert cunter Alp Arslan, il sultan dals Seldschucs, è ida a perder la gronda part da l’Asia Minura che furmava la pli impurtanta part da l’Imperi per la recrutaziun da schuldads en l’armada bizantina. Tranter auter è questa sconfitta stada d’attribuir al fatg ch’igl eran proruts a l’intern cumbats per il tron da l’imperatur, uschia ch’i n’era betg reussì da furmar ina defensiun communabla cunter ils Seldschucs. La sperdita da l’Asia Minura n’è però betg succedida immediat suenter la sconfitta; l’invasiun ha gì lieu pir trais onns pli tard, cura ch’il nov imperatur n’è betg pli sa tegnì vi da la cunvegna ch’era vegnida fatga tranter [[Romanos VI]] ed il sultan, uschia ch’ils Seldschucs han gì in motiv per penetrar en il pajais. ==== Il temp dals imperaturs comnens ==== [[Datoteca:Alexios_I_Komnenos.jpg|thumb|160px|Imperatur Alexios I Komnenos]] Ils proxims tschientaners ha la dinastia dad [[Alexios I Komnenos]] dominà l’istorgia bizantina. Quel era vegnì a la pussanza l’onn 1081 ed aveva cumenzà a restabilir l’armada a basa d’in sistem feudal. Ad el èn reussidas impurtantas acziuns cunter ils Seldschucs e sin il Balcan cunter ils Petschenegs ch’eran medemamain da derivanza tirca. Ses clom d’agid drizzà vers il vest ha evocà senza vulair l’Emprima Cruschada; al lieu dals mercenaris suenter ils quals l’imperatur aveva dumandà, èn numnadamain arrivadas armadas da chavaliers ch’agivan independentamain da ses cumonds. Alexios pretendeva bain che mintga prinzi cruschader che vuleva passar cun si’armada tras Bizanz al stoppia prestar il sarament. Ma malgrà che la gronda part dals prinzis ha prestà quest sarament, han els tuttina agì tenor atgna voluntad. Er suenter las tensiuns da l’Emprima Cruschada èn las relaziuns cun il vest restadas plitost tendidas. Tranter auter èn ils cruschaders vegnids a savair il cuntegn d’ina correspundenza tranter l’imperatur bizantin Alexios ed il regent fatimid da l’Egipta; en quella è Alexios sa distanzià explicitamain dals conquistaders da la Terra sontga. En vista a las relaziuns tranter ils Fatimids e Bizanz ch’eran tradiziunalmain bunas ed er strategicamain d’impurtanza è quai stà chapaivel; ultra da quai era il concept da la ‹guerra sontga› estra als Bizantins. A partir dal 12avel tschientaner è daventada la republica da Vaniescha in serius privel per l’integritad da l’Imperi. Quai para paradox, aveva quella gea furmà fin en il 9avel tschientaner in impurtant avantpost da la cultura bizantina en il vest. Ils privilegis da commerzi ch’ins aveva consegnà per il sustegn militar en il cumbat cunter ils Normans e Seldschucs ha [[Manuel I]] empruvà da revocar cun metter a ferm tut ils Venezians. In proceder cumparegliabel è er vegnì applitgà envers ils commerziants da l’ulteriura Italia. L’onn 1185 èn numerusas persunas da derivanza latina vegnidas assassinadas en rom d’ina mazzacra cun tratgs da pogrom. Il medem onn èn sa revoltads ils Bulgars en il nord da la muntogna dal Balcan; sut il cumond dals Asenits als èsi reussì da furmar il segund reginavel bulgar. [[Datoteca:Meister_von_Nerezi_001.jpg|thumb|200px|Art bizantin dal temp da la fluriziun culturala durant il 12avel tschientaner]] Malgrà quai ha Bizanz enconuschì da quel temp ina fluriziun culturala. Ils imperaturs [[Ioannes II Komnenos]] – il figl dad [[Alexios I]] – e ses figl [[Manuel I]] han consolidà la posiziun da l’Imperi en l’Asia Minura e sin il Balcan.<ref>Paul Magdalino: ''The Empire of Manuel I Komnenos.'' Cambridge 1993.</ref> Manuel I n’ha betg be gì da s’occupar da las attatgas dal Reginavel norman en l’Italia dal Sid e da la Segunda Cruschada (1147–1149), mabain ha er fatg ina politica dal vest ambiziusa cun la finamira da gudagnar territoris en l’Italia ed en l’Ungaria; ma uschia è el vegnì en conflict cun l’imperatur [[Friedrich I Barbarossa]]. En l’ost ha el gì success cunter ils Seldschucs. Si’emprova da suttametter dal tuttafatg lur imperi è però ida a finir en la terrada sper Myriokephalon l’onn 1176. Ils proxims onns èsi reussì als Seldschucs d’extender lur pussanza sin ils reginavels muslims vischins en l’Asia Minura (t.a. sin il reginavel dals Danischmendids ch’eran medemamain da derivanza tirca) ed er vers Bizanz a la costa da la Mar Mediterrana. [[Andronikos I]] – il davos imperatur dals Comnens – ha erigì in curt, ma brutal guvern da terrur (1183–1185); cun quel è ì a fin il sistem guvernamental ch’era vegnì fundà dad [[Alexios I]] e che sa basava surtut sin l’integraziun da l’aristocrazia militara. En consequenza da quai èn er idas en mal las forzas armadas efficazias ed organisadas a moda severa, cun las qualas l’Imperi aveva pudì ir in’ultima giada en l’offensiva sut ils regents Alexios, Ioannes e Manuel. Sut ils imperaturs or da la chasa dals Angeloi ch’èn suandads han grevas crisas internas scurlattà l’Imperi. Quellas han la finala incità [[Alexios IV]] da sa drizzar als cruschaders e d’als dumandar da batter per el e ses bab per il tron. Ma la collavuraziun sin la quala ins aveva speculà n’è betg reussida; anzi han ils cruschaders vieut il moni e sblundregià sut l’influenza da [[Venezia]] Constantinopel (en rom da la Quarta Cruschada il 1204). Ils cruschaders han fundà l’Imperi latin ch’è bain stà da curta durada, ma ch’ha flaivlentà a lunga vista la pussanza bizantina e ch’ha engrondì il foss tranter ils Grecs ortodoxs ed ils Latins catolics. === Il temp bizantin tardiv === [[Datoteca:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures INV 3821 ; LP 4674 - après restauration 2026.jpg|thumb|200px|Ils cruschaders entran a Constantinopel (maletg istorisant dad Eugène Delacroix, 1840)]] Suenter ch’ils participants da la Quarta Cruschada han gì conquistà il 1204 Constantinopel, èn sa furmads trais stadis successurs bizantins: l’imperi da Nicea, nua che l’imperatur [[Theodoros I Laskaris]] ha tgirà en l’exil la tradiziun bizantina, il despotat Epirus e l’imperi da Trapezunt. Sut ils successurs dals Comnens era quest ultim sa separà gia avant la conquista da Constantinopel. A [[Theodoros I Laskaris]] ed a ses successur [[Ioannes III Dukas Batatzes]] èsi reussì d’etablir en il vest da l’Asia Minura in stadi cun in’economia flurinta e da consolidar il cunfin vers ils Seldschucs, ils quals sa chattavan en ina fasa da declin suenter lur sconfitta cunter ils Mongols il 1243. Sa basond sin quest fundament da pussanza, èsi reussì als Lascarids d’expander en l’Europa. Els han conquistà la Tracia e la Macedonia e mess ord via ils concurrents per la reconquista da Constantinopel: il reginavel dad Epiros – ch’era gia flaivlentà suenter ina terrada cunter ils Bulgars il 1230 – ed il reginavel dals Bulgars sezs ch’aveva patì fermamain d’ina invasiun dals Mongols il 1241. Suenter il curt temp da regenza da [[Theodoros II Laskaris]], ch’era fitg cultivà, ha il chau d’armada victorius [[Michael VIII Palaiologos]] surpiglià la regenza per Ioannes IV Laskaris ch’era anc minoren. La finala ha el fatg tschorventar quel ed al ha tramess en ina claustra; el sez ha fundà la nova dinastia dals Palaiologos che dueva reger l’Imperi fin la fin da quel. A Michael èsi reussì da victorisar il 1259 en la Battaglia sper Pelagonia en la Macedonia sur in’allianza da ses inimis (despotat Epiros, principadi d’Achaia, reginavel da Sicilia, Serbia e Bulgaria) e da reconquistar tras in rampign Constantinopel (1261). L’Imperi era pia restituì, ma grondas parts da ses anteriur territori na stevan betg pli sut controlla da quel; ils regents dals stadis parzials ch’eran sa furmads suenter il 1204 n’èn numnadamain betg stads pronts da sa suttametter a Bizanz. Er la chapitala sezza n’era betg pli la metropola pumpusa da pli baud: il dumber d’abitants era sa reducì considerablamain, entirs quartiers eran ids en decadenza e cura che l’imperatur è returnà, sche vesev’ins bain anc dapertut ils fastizs da la conquista dal 1204, ma nagliur indizis d’ina reconstrucziun. Bizanz n’era betg pli la pussanza gronda potenta, mabain sin il pli in stadi da muntada regiunala.<ref>Donald M. Nicol: ''The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453.'' 2. ed., Cambridge 1993.</ref> [[Datoteca:1263_Mediterranean_Sea.svg|thumb|240px|L’Imperi bizantin ca. l’onn 1263]] Il quità principal da Michael è però stà da proteger las possessiuns europeicas e surtut la chapitala cunter novas cruschadas ed emprovas da conquista nà dal vest (surtut da vart da [[Charles I d’Anjou]] ch’aveva substituì ils Staufers en l’Italia dal Sid). Per quest motiv ha el serrà il 1274 l’Uniun da Lyon cun la baselgia dal vest, per impedir ch’il papa sustegnia ulteriuras cruschadas. Cura che Charles I dad Anjou ha tuttina cumenzà a preparar in’attatga, ha la diplomazia bizantina mess en moviment cun success ina sullevaziun a Sicilia, las Vespras sicilianas. Daspera han ils Palaiologos però negligì la defensiun dal cunfin en l’ost; quai ha pussibilità als divers principadis tircs d’expander en l’Asia Minura bizantina ch’è ida a perder successivamain durant ils onns 1330. En rom da la dissoluziun dal sultanat dals Seldschucs da Rum èn s’etablids en l’Asia Minura sin l’anteriur territori bizantin numerus principadis tircs (Mentesche, Aydin, Germiyan, Saruhan, Karesi, Teke, Candar, Karaman, Hamid, Eretna ed ils Osmans en la Bitinia). Da quel temp eran ils Palaiologos però occupads cun in’ultima ferma offensiva cunter ils possess latins en la Grezia; fin il 1336 han els conquistà l’entira Thessalia ed il 1337 il despotat Epirus che vegniva dominà da la famiglia Orsini. Paucs onns suenter è l’imperatur [[Ioannes V Palaiologos]] stà confruntà cun las consequenzas dramaticas da la gronda pandemia da pestilenza ch’ha furià dal 1347 al 1353 e ch’ha fatg stremblir ils fundaments dal stadi. Ultra da quai han gì lieu pliras guerras burgaisas, la pli lunga (1321–1328) tranter [[Andronikos II Palaiologos]] e ses biadi [[Andronikos III Palaiologos]]. Suandond quest exempel han medemamain [[Ioannes V Palaiologos]] e [[Ioannes VI Kantakuzenos]] lutgà repetidamain per la pussanza (1341–1347 e 1352–1354); ed omadus èn sa stentads da gudagnar partenaris en la vischinanza (Serbs, Bulgars, ma er Aydın ed Osmans). Quai ha pussibilità al Reginavel dals Serbs sut [[Steffan IV Dušan]] d’avanzar tranter il 1331 ed il 1355 a la pussanza dominanta sin il Balcan. Uschia èn ils Bulgars vegnids suenter la Battaglia sper Küstendil dal 1330 en ina relaziun da dependenza envers la Serbia; ultra da quai ha Steffan cuntanschì fin il 1348 l’egemonia sur vastas parts da la Macedonia, da l’Albania, dal despotat Epirus e da la Theassalia ch’eran stads avant en la suzeranitad da l’imperatur bizantin. Cun sia curunaziun sco zar dals Serbs ed autocrat dals ''Rhōmaíoi'' ha quel er pretendì il tron imperial bizantin ed il domini sur Constantinopel. Ma i n’al dueva gnanc reussir da conquistar la segunda chapitala bizantina Thessaloníki e suenter sia mort l’onn 1355 è ses Reginavel grond serb sa dividì en in conglomerat da principadis serbs ch’eran pli u main independents (despotats). Entant ch’ils stadis cristians sin il Balcan eran pia en dischuniun in cun l’auter, èn ils Osmans s’installads a partir dal 1354 en l’Europa ed han expandì en la Trakia bizantina, la quala els han per gronda part conquistà en il decurs dals onns 1360. In culp preventiv dal retg da la Serbia dal Sid [[Vukašin Mrnjavčević]] ensemen cun il zar bulgar [[Iwan Schischman]] da Weliko Tarnowo cunter il center da la pussanza osmanica en l’Europa, Adrianopel, è ì a fin cun la terrada sper la Mariza l’onn 1371, e quai cumbain che l’allianza cristiana era numericamain pli gronda. La victoria sur las duas pussanzas slavas sin il Balcan ha segirà al sultan l’egemonia sur parts da la Bulgaria dal Sid, la Macedonia serba e vastas parts dal Balcan. La finala ha el sfurzà l’onn 1373 il regent bulgar da renconuscher la supremazia dals Osmans. A quest exempel èn suandads Bizanz, ch’era daventà en il fratemp in stadi pitschen (che cumpigliava Constantinopel e Thessaloniki cun ils territoris cunfinants, la Thessalia, las Inslas Egeicas ed il despotat Morea), ed il reginavel da la Serbia dal Nord sut prinzi Lazar Hrebeljanović ch’è medemamain daventà in vasal dals Osmans. Repetidamain ha Bizanz clamà en agid il vest ed ha schizunt proponì per quest intent d’unir las baselgias, uschia per exempel il 1439 sin il Concil da Ferrara e Firenza; ma quai ha fatg naufragi pervi da la resistenza da la populaziun bizantina («Pli gugent il turban dal sultan ch’il chapè da cardinal»). [[Datoteca:Eastern_Mediterranean_1450.svg|thumb|200px|La situaziun en la part orientala da la Mar Mediterrana avant la crudada da Constantinopel]] Suenter la Battaglia da Cosovo dal 1389 e la terrada dals cruschaders dal vest sper Nikopolis il 1396 pareva la situaziun da l’Imperi bizantin d’esser senza speranza. Pir la sconfitta dolurusa dals Osmans cunter Tamerlan – ch’era bainvulent envers Bizanz – a chaschun da la Battaglia sper Angora il 1402 ed il caos ch’è prorut en l’Imperi osmanic suenter la battaglia han concedì als Grecs ina davosa pausa. Ma la pussaivladad da parar il culp mortal tras ils Osmans n’aveva l’Imperi betg pli, damai ch’i mancava la basa territoriala e las resursas che fissan stadas necessarias. Uschia è restada be pli la via da la diplomazia. Tuttina han las sperditas da territori cuntinuà, damai che las pussanzas europeicas n’èn betg stadas bunas da s’unir ad in concept d’agid per l’Imperi smanatschà. Surtut suenter il 1402 han ellas gì l’impressiun che quai na saja er betg pli necessari, sa chattava l’Imperi tirc gea en ina fasa da dissoluziun interna. Ma a sultan [[Murad II]] èsi reussì da manar ad ina buna fin la fasa da consolidaziun da l’interregnum osmanic, uschia ch’el ha puspè reprendì la politica d’expansiun da ses antecessurs. Suenter avair assedià il 1422 senza success Constantinopel, ha el tramess in’expediziun da sblundregiada en il despotat da Morea che furmava la secundogenitur imperiala en la Grezia dal Sid. Il 1430 ha el annectà parts da l’Epirus cun conquistar Janina. Anc il medem onn ha el occupà Thessaloníki che sa chattava – pervi d’ina cunvegna d’agid – dapi il 1423 sut domini venezian. E pauc suenter è el er sa drizzà cunter il reginavel serb dal prinzi Georg Branković, perquai che quel aveva refusà da dar sia figlia Mara al sultan sco dunna. A chaschun d’ina expediziun per chasti en direcziun dal Danubi è vegnida destruida il 1439 la fortezza serba Smederevo ed il 1440 è la citad da [[Belgrad]] vegnida assediada senza success. La sconfitta osmanica davant Belgrad ha mobilisà ses adversaris cristians. Sut l’egida da papa Eugenius IV, il qual sa referiva a l’uniun da la baselgia da Firenza (1439), han ins danovamain planisà ina cruschada cunter ils ‹nuncartents›. L’[[Ungaria]], la [[Pologna]], la [[Serbia]], l’[[Albania]] e schizunt l’emirat tirc Karaman en l’[[Anatolia]] han furmà in’allianza antiosmanica. Ma suenter la Battaglia sper Warna il 1444 e la segunda Battaglia da Cosovo il 1448 han ils regents cristians pers definitivamain la speranza da pudair preservar l’Imperi bizantin d’ina annexiun osmanica. [[Datoteca:Constantinople 1453.jpg|thumb|160px|Assedi da Constantinopel l’onn 1453]] Ils 29 da matg 1453, suenter in assedi da prest dus mais, è la chapitala crudada en ils mauns da Mehmed II. Il davos imperatur bizantin, Constantin XI, è mort durant ils cumbats per la citad. Ils 29 da matg vala anc oz tar ils Grecs sco di da disgrazia; igl ha cumenzà il lung domini ester, durant il qual tschertas parts dal pajais han surpiglià la lingua dals victurs, uschia ch’igl è be pli restada la religiun sco liom. Las datas dal cumenzament e da la fin da l’independenza da la chapitala, 395 e 1453, han ins resguardà sur lung temp sco cunfins d’epoca dal temp medieval. Suenter che Bizanz era crudà, èn er vegnids conquistads ils stadis restants ch’eran d’origin bizantin: il despotat Morea il 1460, l’imperi Trapezunt il 1461 ed il principadi Theodor il 1475. Sulettamain la citad Monemvasia, ch’era sa suttamettessa il 1464 a la protecziun da Venezia, ha pudì far frunt als Tircs fin il 1540. Ord vista dal dretg public furmava questa citad quai ch’era restà en il decurs dals tschientaners da l’‹Imperi roman›. La crudada da Bizanz è stada ina vieuta da muntada istorica. L’Imperi bizantin, ch’era sa mussà sco in dals pli duraivels en tut l’istorgia mundiala, è svanì e cun el in’èra da 2000 onns. Pervi da la conquista da l’Imperi bizantin e la bloccada dal Bosporus sco er da la via terrestra en l’Asia tras ils Tircs osmans ha però er cumenzà ina nov’èra, numnadamain quella da las scuvertas maritimas e da la renaschientscha (ch’è vegnida favurisada tras scienziads bizantins ch’eran emigrads en il vest suenter la crudada da Bizanz). == Relaziuns demograficas == L’Imperi bizantin era in stadi multietnic che cumpigliava sper ils Grecs er Armens, Illirs, Slavs ed ina minoritad gidieua sco er, en la fasa tempriva, Sirians ed Egipzians. La gronda part dals territoris da l’Imperi eran vegnids hellenisads avant tschientaners, appartegnevan pia al circul cultural grec. Qua sa chattavan impurtants centers dal hellenissem sco Constantinopel, Antiochia, Ephesos, Thessaloníki ed Alexandria e qua è sa sviluppada la furma ortodoxa dal cristianissem. [[Athen]] è restà vinavant in impurtant center cultural, fin che l’imperatur Justinan ha scumandà là il 529 la scola neoplatonica. Alura èn las relaziuns demograficas sa spustadas: sper la chapitala sa chattavan ils territoris ch’eran economicamain e militarmain ils pli impurtants en las provinzas orientalas da l’Imperi. Suenter che quellas èn idas a perder, ha l’Asia Minura giugà in’impurtanta rolla e pir dapi il temp medieval tempriv puspè il Balcan. E suenter che l’Asia Minura è crudada a partir dal 1071 parzialmain ed en il 14avel tschientaner definitivamain en ils mauns dals invasurs tircs, ha cumenzà il declin da la pussanza gronda a la pussanza regiunala e la finala al stadi pitschen. == Istorgia constituziunala, economica e culturala == [[Datoteca:Santa_Sofia_-_Mosaic_de_Joan_II_Comnè_i_la_seva_esposa,_Irene.JPG|thumb|220px|Mosaic da la Hagia Sophia a Constantinopel (12avel tschientaner)]] Cuntrari a la gronda part dals ulteriurs reginavels dal temp medieval, ha l’Imperi bizantin possedì ina birocrazia organisada a moda centrala che vegniva dirigida nà da Constantinopel. Quella è er anc sa mantegnida suenter ch’ils Arabs avevan cumenzà a conquistar parts da l’Imperi. Perquai ha l’enconuschent bizantinist George Ostrogorsky pudì discurrer cun raschun d’in stadi en il senn modern. Ultra d’in apparat administrativ effizient disponiva l’Imperi er da fatgs da finanzas bain organisads e d’ina armada permanenta. Nagin imperi situà en il vest da l’imperi da la China pudeva disponer da summas uschè grondas sco Bizanz. Numerusas vias da commerzi passavan tras l’Imperi bizantin e Constantinopel sez era in’impurtanta plazza da stgomi da martganzia, quai che generava impurtantas entradas (p.ex. en furma da dazis d’import ed export). La forza economica ed irradiaziun da Bizanz era uschè gronda ch’il solidus dad aur ha furmà tranter il quart ed il 11avel tschientaner la valuta-clav en il territori mediterran.<ref>Davart l’economia en general cf. Angeliki E. Laiou (ed.): ''The Economic History of Byzantium'' 3 toms Washington/DC 2002; [https://web.archive.org/web/20121011034911/http://www.doaks.org/resources/publications/doaks-online-publications/byzantine-studies/the-economic-history-of-byzantium (online)].</ref> L’imperatur sez regiva de facto quasi a moda absoluta sur l’Imperi (che sa sentiva anc adina obligà a l’idea da la pussanza universala) e la baselgia; tuttina na disponiva nagin auter stadi d’uschè vastas pussaivladads da far carriera per l’aristocrazia. Sulettamain Bizanz – uschia l’opiniun contemporana – furmava la funtauna da la ‹vaira cretta› e da la civilisaziun. E propi era il nivel cultural a Bizanz, almain fin en il temp autmedieval, superiur a tut ils auters reginavels contemporans. A quai ha er contribuì il fatg che Bizanz aveva conservà bundant dapli da l’ierta antica che l’Europa dal Vest; medemamain è il standard da furmaziun stà sur lung temp pli aut che en il vest. Davart tschertas fasas da la ‹Nova Roma› san ins be pauc. Per l’ina èn sa mantegnidas be paucas actas, per l’autra tascha er l’istoriografia bizantina sezza areguard il temp d’uffizi da singuls imperaturs. Cumbain ch’igl èn avant maun per tscherts temps be actas ‹ecclesiasticas› na dastg’ins betg deducir da quai che Bizanz saja stà in stadi teocratic. La religiun ha bain giugà ina rolla dominanta, ma il corpus da funtaunas è savens memia rudimentar (surtut per la perioda dal 7avel fin il 9avel tschientaner) per pudair gudagnar in maletg cumplessiv da la situaziun. Da l’autra vart è la scienza sa distanziada da l’idea d’in cesaropapissem bizantin, en il qual l’imperatur avess dominà la baselgia quasi a moda absoluta. == Influenzas posteriuras == Suenter la crudada da Constantinopel l’onn 1453 han fugitivs ch’èn arrivads nà da Bizanz, e tranter els blers scienziads, manà cun sai en las citads da l’Europa dal Vest lur savida da las scienzas natiralas e da la tecnica sco er las veglias scrittiras dals pensaders grecs; quai dueva attribuir a moda essenziala a la derasaziun da la renaschientscha. Il pli ditg è la cultura bizantina sa mantegnida – sco uschenumnada ‹renaschientscha bizantina› – sin l’insla Creta che steva sut domini venezian. Questas restanzas d’ina cultura hellenistic-bizantina autonoma èn idas a fin il 1669 cura ch’ils Osmans han conquistà l’insla. Fin oz perdura la cultura bizantina surtut en il ritus da las baselgias oriental-ortodoxas. Tras missiun bizantina è il cristianissem ortodox sa derasà tar blers pievels slavs ed è sa mantegnì fin oz sco confessiun dominanta en l’Europa da l’Ost ed en la [[Grezia]], en parts da l’Europa dal Sidost e dal Caucasus sco er tar la gronda part dals cristians arabs. La cultura ed il pensar bizantin han dà als pievels ortodoxs lur atgna tempra. Ils reginavels slavs sin il [[Balcan]] ed a la [[Mar Naira]] han surpiglià sper la baselgia ortodoxa er usits profans bizantins. Surtut la [[Russia]], [[Serbia]], [[Ucraina]], [[Bielorussia]] ed en ina dimensiun in pau pli pitschna er la [[Bulgaria]] duevan manar vinavant la ierta da l’Imperi bizantin. Gia en il 9avel tschientaner èn las Rus vegnidas en contact cun Bizanz. Malgrà ch’igl ha adina puspè dà emprovas da vart da las Rus da conquistar Constantinopel, èn sa sviluppads intensivs contacts diplomatics ed economics tranter l’Imperi bizantin ed il reginavel da la Rus da Kiev. L’onn 988 è la Rus la finala sa convertida a la cretta ortodoxa. En il decurs dals proxims tschientaners han ins erigì sin il territori slav da l’ost numerusas baselgias pompusas tenor exempel bizantin. Uschia han l’architectura e l’art russ, sper il fundament slav e las influenzas scandinavas da pli tard, surtut ragischs bizantinas. Il medem vala er per l’architectura e l’art da l’Ucraina e da la Bielorussia. Suenter il declin da l’Imperi bizantin ha l’Imperi russ surpiglià en vastas parts il ceremonial bizantin. Il patriarc da Moscau ha bainbaud acquistà ina posiziun cumparegliabla a quella dal patriarc a Constantinopel. Sco naziun ortodoxa ch’era economicamain la pli pussanta è la Russia sa resguardada sco terza Roma en la successiun da Constantinopel. [[Iwan III]], il regent dal gronducadi da [[Moscau]], ha maridà Zoe, la nezza da [[Constantin XI]], e surpiglià l’evla a dus chaus sco animal da vopna. Iwan IV, numnà il Terribel, è la finala stà l’emprim regent moscovit ch’ha sa laschà curunar uffizialmain sco zar. Ma er ils sultans osmans han considerà sasezs sco ertavels legitims da l’Imperi bizantin, cumbain ch’ils Tircs seldschucs ed osmans eran stads sur tschientaners ils inimis mortals dals ‹Romans› ed avevan la finala conquistà l’Imperi bizantin. Gia sultan [[Mehmed II]] è sa numnà ''Kayser-i Rum'' (imperatur da Ruma) – ils sultans èn uschia sa posiziunads sapientivamain en la cuntinuitad da l’Imperi roman (oriental) per sa legitimar. L’Imperi osmanic ch’è sa sviluppà en la confruntaziun cun Bizanz ha davaira gì cun quel dapli communabel che be il spazi geografic. E betg il davos viva la ierta culturala e linguistica da Bizanz vinavant en ils Grecs odierns, surtut en la Grezia moderna e sin l’insla Cipra sco er en la baselgia grec-ortodoxa (surtut er en il patriarcat da Constantinopel ad [[Istanbul]]). Fin l’entschatta dal 20avel tschientaner sa curclava il territori da colonisaziun grec ultra da quai en vastas parts cun il territori da tschep bizantin. == Militar == [[Datoteca:Leo_Phokas_defeats_Hambdan_at_Adrassos.png|thumb|220px|L’armada bizantina stgatscha truppas islamicas ch’èn penetradas en l’Asia Minura (960)]] Durant l’entira istorgia da l’Imperi bizantin ha quel disponì d’ina armada permanenta, quai che n’era uschiglio betg il cas en ils reginavels europeics dal temp medieval.<ref>Ralph-Johannes Lilie: ''Einführung in die byzantinische Geschichte.'' Stuttgart 2007, p. 183ss.</ref> Durant il temp mesaun da l’Imperi eran las structuras da l’armada romanas da l’antica tardiva vegnidas reorganisadas dal tuttafatg. En la segunda mesadad dal 7avel tschientaner han ins endrizzà districts militars ch’han furmà sur lung temp las pitgas centralas da la defensiun bizantina cunter inimis da l’exteriur. L’armada e la flotta èn vegnidas divididas en mintgamai in’unitad centrala en la chapitala e las truppas localas staziunadas en las provinzas; las armadas da las grondas provinzas dumbravan en il 7avel/8avel tschientaner radund 10&nbsp;000 schuldads. Tut en tut è l’armada bizantina sa mussada sco forza armada effectiva (sa chapescha mintgamai en dependenza dals singuls cumandants e da la logistica). En il 7avel tschientaner dumbrava l’armada probablamain 100&nbsp;000 umens, en il 8avel tschientaner ca. 80&nbsp;000 e vers l’onn 1000 ca. 250&nbsp;000.<ref>Warren Treadgold: ''Byzantium and Its Army, 284–1081.'' Stanford 1995, p. 43ss.</ref> En il decurs dals tschientaners è la forza da cumbat da l’armada bizantina però sa sminuida in pau; surtut a partir dal 13avel tschientaner n’eran las truppas betg pli ablas da far frunt a moda effectiva a las smanatschas nà da l’exteriur. Da quel temp na disponiva Bizanz betg pli dals meds finanzials necessaris e stueva ultra da quai sa basar fermamain sin mercenaris, quai ch’ha be pegiurà la situaziun. Cun la sperdita da territoris centrals (surtut en l’Asia Minura als Tircs) è er l’armada bizantina sa diminuida adina pli fitg e furmava a la fin be pli ina forza locala. La marina bizantina ch’aveva anc giugà in’impurtanta rolla en la fasa mesauna da l’Imperi bizantin n’existiva strusch pli en la fasa tardiva. == Recepziun == La perscrutaziun dal vest pli veglia ha savens resguardà Bizanz sco ina despotia decadenta da caracter mez oriental. Quest maletg han ins curregì gia dapi daditg. En il fratemp vegn adina renvià al fatg che Bizanz haja giugà ina rolla fitg impurtanta sco intermediatura da valurs culturalas e da savida da l’antica. Ultra da quai ha l’Imperi furmà sur lung temp ina sort ‹scut› europeic cunter la Persia ed ils pievels da la steppa resp. pli tard cunter l’islam. I tutga tar l’ironia da l’istorgia che Bizanz ha pir pers la forza d’exequir questa funcziun suenter ch’ils cruschaders dal vest avevan sblundregià Constantinopel l’onn 1204. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == ; Manuals * Alexander Kazhdan (ed.): ''Oxford Dictionary of Byzantium.'' 3 toms, Oxford University Press, New York 1991, ISBN 0-19-504652-8. * ''Lexikon des Mittelalters'' (LexMA). 9 toms, Minca/Turitg 1980–1998. * ''Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit. Erste Abteilung (641–867).'' Ed. da la Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, elav. da Ralph-Johannes Lilie, Claudia Ludwig, Thomas Pratsch, Ilse Rochow, Beate Zielke e.a., 7 toms (Prolegomena + toms 1–6), Berlin/New York 1998–2001; ''Zweite Abteilung.'' Prolegomena + 8 toms, Berlin 2009/2013. * Alexis G.C. Savvides, Benjamin Hendrickx (ed.): ''Encyclopaedic Prosopographical Lexicon of Byzantine History and Civilization (EPLBHC).'' Toms 1ss. Brepols, Turnhout 2007ss. * Herbert Hunger, Johannes Koder (ed.): ''Tabula Imperii Byzantini.'' Vienna 1976ss. ; Survistas * Hans-Georg Beck: ''Das Byzantinische Jahrtausend.'' C.H. Beck, Minca 1994. * Falko Daim, Jörg Drauschke (ed.): ''Byzanz – das Römerreich im Mittelalter'', tom 1: ''Welt der Ideen, Welt der Dinge'', ISBN 978-3-88467-153-5; tom 2: ''Schauplätze'', ISBN 978-3-88467-154-2; tom 3: ''Peripherie und Nachbarschaft'', ISBN 978-3-88467-155-9 (''Monographien des Römisch Germanischen Zentralmuseums Mainz'', tom 84, 1–3), Verlag des Römisch Germanischen Zentralmuseums, Magonza 2010. * Falko Daim, Jörg Drauschke (ed.): ''Byzanz – Pracht und Alltag.'' Hirmer Verlag, Minca 2010, ISBN 978-3-7774-2531-3. * Alain Ducellier (ed.): ''Byzanz. Das Reich und die Stadt.'' Campus Verlag, Francfurt a.M./New York 1990. * Timothy E. Gregory: ''A History of Byzantium.'' Malden/Mass. ed Oxford 2005. * Michael Grünbart: ''Das Byzantinische Reich''. (''Geschichte kompakt''). Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2014, ISBN 978-3-534-25666-2. * John Haldon: ''Das Byzantinische Reich.'' Düsseldorf 2002, ISBN 3-538-07140-3. * Judith Herrin: ''Byzantium: The Surprising Life of a Medieval Empire.'' Londra 2007/Princeton 2008. (Tudestg: ''Byzanz. Die erstaunliche Geschichte eines mittelalterlichen Imperiums''. Reclam Verlag, Stuttgart 2013, ISBN 978-3-15-010819-2). * Liz James (ed.): ''A Companion to Byzantium.'' Blackwell, Oxford e.a. 2010. * Elizabeth Jeffreys, John Haldon, Robin Cormack (ed.): ''The Oxford Handbook of Byzantine Studies.'' Oxford 2008. * Andreas Külzer: ''Byzanz'' (retscha ''Theiss Wissen kompakt''). Konrad Theiss, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-8062-2417-7. * Ralph-Johannes Lilie: ''Byzanz – Das zweite Rom.'' Berlin 2003, ISBN 3-88680-693-6. * Ralph-Johannes Lilie: ''Byzanz. Geschichte des oströmischen Reiches 326–1453.'' Minca 2005, ISBN 3-406-41885-6. * Ralph-Johannes Lilie: ''Einführung in die byzantinische Geschichte.'' Stuttgart e.a. 2007. * Cyril Mango (ed.): ''The Oxford History of Byzantium.'' Oxford 2002, ISBN 0-19-814098-3. * John J. Norwich: ''Byzanz – Aufstieg und Fall eines Weltreichs.'' Berlin 2002, ISBN 3-549-07156-6. * Georg Ostrogorsky: ''Geschichte des byzantinischen Staates.'' (''Handbuch der Altertumswissenschaft XII 1.2''), 3. ed., Minca 1963, ISBN 3-406-01414-3. * Peter Schreiner: ''Byzanz.'' 3. ed. surlav., Minca 2008. (''Oldenbourg Grundriss der Geschichte'', tom 22), ISBN 978-3-486-57750-1. * Ludwig Wamser (ed.): ''Die Welt von Byzanz – Europas östliches Erbe: Glanz, Krisen und Fortleben einer tausendjährigen Kultur.'' (''Archäologische Staatssammlung München – Museum für Vor- und Frühgeschichte München vom 22. Oktober 2004 bis 3. April 2005, Schriftenreihe der Archäologischen Staatssammlung 4''), Theiss, Stuttgart 2004, ISBN 3-8062-1849-8. * ''The Cambridge History of the Byzantine Empire.'' Ed. da Jonathan Shepard, Cambridge 2008. * Warren Treadgold: ''A History of the Byzantine State and Society.'' Stanford University Press, Stanford 1997. == Colliaziuns == {{Commonscat|Byzantine Empire|Imperi bizantin}} * [https://web.archive.org/web/20141008060507/http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/ Portal scientific davart l’Imperi bizantin] * [https://web.archive.org/web/20150413000718/http://www.doaks.org/research/byzantine/byzantine-publications/byzantine-publications Collecziun da texts digitals davart Bizanz] * [https://web.archive.org/web/20150415213924/http://blog.pbw.cch.kcl.ac.uk/reference/glossary/ Glossari] * [http://www.uni-koeln.de/phil-fak/ifa/index.html Collecziun da links davart la bizantinistica] * A. Vasiliev: [http://www.ellopos.net/elpenor/vasilief/default.asp ''A History of the Byzantine Empire''] [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] [[Categoria:Imperi Roman]] [[Categoria:Temp antic]] [[Categoria:Temp medieval]] [[Categoria:Stadis istorics]] bzy7zbp2rkl63dxo246f9ukdk61ef3o Bahaissem 0 12926 175300 153834 2026-11-10T06:14:09Z ~2026-59869-12 24198 175300 wikitext text/x-wiki Il '''bahaissem''' è ina religiun mundiala, fundada da Bahá'u’lláh (e dal Báb). Ils aderents dal bahaissem, ina religiun monoteistica independent, sa numnan ‹bahais›. Il bahaissem è ina religiun cumplettamain sainza sutdivisiun. L’onn 2017 han ins dumbrà 7 milliuns bahais en tut il muns. Inchüns princips da cretta bahai: la cretta en l’unic Dieu, l’unitad dal umanità, armonia tranter scienza e religiun, valur eguala dad um e dunna, retschercha independent dal vardad, la revelaziun divina progressiva. {{Repassada|maschaida tranter divers idioms}} [[Categoria:Religiun]] f39q06kltrphx3r9wv0cvfq3l5zzv5a Model:Entschatta dal citat 10 13017 175284 158163 2026-11-10T04:46:11Z ~2026-59869-12 24198 175284 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| | {{#if: {{{funtauna|}}}{{{1|}}}|<p style="margin:1em 0 0 5%; font-size:105%">{{{funtauna|}}}{{{1|}}}:</p>}}<blockquote style="background-color:#fafafa; float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"><div></includeonly><noinclude> {{Documentation}} [[Categoria:Models da Formataziun]] </noinclude> fbxf3t0cag2yfflc37mgnk0mmyy4akp 175285 175284 2026-11-10T04:48:01Z ~2026-59869-12 24198 175285 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| | {{#if: {{{funtauna|}}}{{{1|}}}|<p style="margin:1em 0 0 5%; font-size:105%">{{{funtauna|}}}{{{1|}}}:</p>}}<blockquote style="background-color:#fafafa; float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"><div></includeonly><noinclude> {{Documentation}} [[Categoria:Models da formataziun]] </noinclude> gce5nazb8tg38r72d14pc26q2hd17mt Model:Fin dal citat 10 13018 175286 175108 2026-11-10T04:49:08Z ~2026-59869-12 24198 175286 wikitext text/x-wiki <includeonly></div>{{#if: {{{autur|}}}{{{1|}}} | <p style="margin:0 2em 0 0; text-align:right">— {{{autur|}}}{{{1|}}}</p> }}</blockquote></includeonly><noinclude> {{Documentation}} [[Categoria:Models da formataziun]]</noinclude> m1hmyff7mt958rdi9qzr7brzz10t1g1 Model:Citat original 10 13019 175287 158162 2026-11-10T04:50:46Z ~2026-59869-12 24198 175287 wikitext text/x-wiki <includeonly><div style="overflow:visible;">{{Cuntegn zuppentà|title=Text original ({{#switch:{{{1}}} |aa=Afar- |ab=abchasischen&nbsp; |af=afrikaans |als=alemann |am=amaric |an=anglosaxon |ar=arab |arc=arameic |as=Assami- |ast=asturischen&nbsp; |av=awarischen&nbsp; |ay=Aymara- |ba=baschkirischen&nbsp; |bal=belutschischen&nbsp; |ban=balinesischen&nbsp; |bar=bavarais |be=weißrussischen&nbsp; |ber=berberischen&nbsp; |bg=bulgar |bh=Bhojpuri- |bi=Bislama- |bm=Bambara- |bn=Bengali- |bo=tibetan |bpy=Bishnupriya-Manipuri- |br=breton |bs=bosniac |bug=buginesischen&nbsp; |bxr=burjatischen&nbsp; |ca=catalan |cbk-zam=Chabacano- |cdo=Min-Dong- |ce=tschetschenischen&nbsp; |ceb=Cebuano- |cha=Chamorro- |chr=Cherokee- |co=cors |cs=tschec |csb=kaschubischen&nbsp; |cu=altkirchenslawischen&nbsp; |cy=kimric |da=danais |de=tudestg |diq=zazaischen&nbsp; |diu=diudischen&nbsp; |div=Dhivehi- |dsb=niedersorbischen&nbsp; |dz=Dzongkha- |el=grec |eml=emilianischen&nbsp; |en=englais |eo=esperanto |es=spagnol |eso=Ekspreso- |et=eston |eu=basc |fa=persian |fi=finlandais |fj=Fidschi- |fo=feroais |fr=franzos |fur=furlan |fy=fris |ga=gaelic |gay=Gayo- |gd=schottisch-gälischen&nbsp; |gl=galizian |glk=Gilaki- |gn=Guaraní- |got=gotic |gs=Glosa- |gu=Gujarati- |gv=Manx- |ha=Hausa- |he=ebraic |hi=hindi |hr=croat |hsb=obersorbischen&nbsp; |hu=ungarais |hy=armen |ia=Interlingua |iba=Iban- |id=indonais |ie=Interlingue |ik=Inupiak |io=Ido |is=islandais |it=talian |iu=Inuktitut |ja=giapunais |jbo=Lojban |jv=javanischen&nbsp; |ka=georgian |kab=kabylischen&nbsp; |kaw=Kawi- |kk=casac |kl=Kalaallisut |km=Khmer |kn=Kannada |ko=corean |ks=Kaschmiri- |ksh=ripuarischen&nbsp; |ku=curd |kw=cornic |ky=kirgisischen&nbsp; |la=latin |lb=luxemburgais |lbe=lakischen&nbsp; |li=limburgischen&nbsp; |lmo=lumbard |ln=Lingala- |lo=laot |ls=Latino-sine-flexione- |lt=lituan |lv=letton |mad=maduresischen&nbsp; |mak=Makassar |mg=Malagasy |mi=Maori |mk=macedon |mo=moldauischen&nbsp; |mr=Marathi |ms=malaic |mt=maltais |my=burmais |mzn=Mazandarani- |na=nauruischen&nbsp; |nah=Nahuatl- |nan=Min Nan- |nap=napolitan |nds=niedersächsisch/ostniederdeutschen&nbsp; |ne=Nepali |new=Nepal-Basa- |ng=Ndongo- |nl=neerlandais |nn=norvegiais (Nynorsk) |no=norvegiais (Bokmål) |nov=Novial- |oc=occitan |om=Oromo- |or=Oriya- |os=ossetischen&nbsp; |pa=Punjabi- |pag=Pangasinan- |pdc=pennsilvaniadeutschen&nbsp; |pih=Norfolk/Pitcairn-englischen&nbsp; |pl=polonais |ps=Paschtu- |pt=portugais |qu=Quechua- |rm=rumantsch |rn=Kirundi- |ro=rumen |roa-rup=aromunischen&nbsp; |roa-tara=Tarandíne- |ru=russ |rw=Kinyarwanda- |sa=sanscrit |sc=sard |scn=sicilian |sco=Scots |sd=Sindhi- |sg=Sango- |sh=serbocroat |si=singhalesischen&nbsp; |simple=Simple-English- |sk=slovac |sl=sloven |sm=Samoa- |sn=Shona- |so=Somali- |son=Songhay- |sq=albanais |sr=serb |ss=Siswati- |st=Sesotho- |su=sudanais |sv=svedais |sw=Swahili- |ta=tamil |te=Telugu |tet=Tetum |tg=tadschikischen&nbsp; |th=tailandais |ti=Tigrinja- |tk=turkmen |tl=Tagalog |tlh=klingonischen&nbsp; |tn=Setswana |to=tongaischen&nbsp; |tpi=Tok Pisin |tr=tirc |ts=Tsonga- |tt=tatarischen&nbsp; |tw=Twi- |udm=udmurtischen&nbsp; |ug=uigurischen&nbsp; |uk=ucranais |ur=Urdu- |uz=usbekischen&nbsp; |vec=venetischen&nbsp; |vi=vietnamais |vo=Volapük- |wa=vallona |war=Waray-Waray- |wo=Wolof- |wuu=Wu- |xh=isiXhosa- |yi=jiddic |yo=Yoruba- |za=Zhuang- |zea=seeländischen&nbsp; |zh=chinesischen&nbsp; |zh-classical=Wenyan- |zh-min-nan=Min Nan- |zh-yue=kantonesischen&nbsp; |zu=isiZulu- }})|title-style=text-align:left; color:#808080; {{{style|}}}|hidden=1|frame-style=border:0;|content-style={{#switch: {{{1|}}} | he | ar = text-align:right; direction:rtl; }}|content=<div lang="{{{1|en}}}" xml:lang="{{{1|en}}}" {{#switch: {{{1|}}} | ja = | #default = style="font-style:italic;" }}>{{{2}}}</div>}}</div></includeonly><noinclude>{{Documentation}} [[Categoria:Models da formataziun]]</noinclude> 2jiohjo4o4tfv9vvxdxa5a4qt0eieef Rosa alva 0 13076 175249 172691 2026-11-09T13:40:34Z Albinfo 2471 /* Num */ 175249 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Denkmal_für_die_Geschwister_Scholl_und_Christoph_Probst_als_Teil_des_Weiße-Rose-Mahnmals.jpg|thumb|280px|Monument commemorativ davant l’Universitad da Minca]] '''Rosa alva''' sa numnava ina gruppa da resistenza tudestga cunter la [[temp dal naziunalsocialissem|dictatura dal naziunalsocialissem]]. La gruppa è stada activa a Minca e sa cumponiva surtut da students. Quels sa referivan a las valurs cristianas ed umanisticas en la tradiziun da las organisaziuns da giuvenils dal temp avant ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza. La Rosa alva è sa furmada en il ravugl d’amis enturn [[Hans Scholl]] ed [[Alexander Schmorell]], e quai a partir dal zercladur 1942. Tranter la fin da favrer e l’avrigl 1943 è la gruppa vegnida scuverta e messa a ferm. Ils commembers principals èn vegnids executads sin fundament da sentenzias da mort proclamadas da la Curt dal pievel sut il presidi da [[Roland Freisler]]. Tut en tut ha la gruppa scrit, stampà e derasà a moda clandestina sis fegls sgulants<span class="noprint"> (cf. la [[Wikipedia:Cudeschs/La_Rosa_alva|versiun rumantscha]])</span>. L’ediziun creschenta da fin a 9000 exemplars è l’emprim vegnida repartida en la regiun da [[Minca]], pli tard – cun agid da curriers – er en intginas autras citads dal Reich tudestg (surtut en la Germania dal Sid). En questas publicaziuns tematisescha la Rosa alva ils crims dal reschim ed appellescha da far resistenza cunter il naziunalsocialissem. En la fasa finala da si’existenza è la gruppa sa stentada d’extender sur [[Falk Harnack]] ils contacts tar autras gruppas da resistenza fin en la chapitala dal Reich Berlin ed en circuls opposiziunals entaifer l’armada tudestga. Suenter la [[Battaglia da Stalingrad]] han commembers da la Rosa alva plinavant malegià en acziuns nocturnas sin fatschadas publicas a Minca parolas cunter [[Hitler]] ed il reschim naziunalsocialistic. Fin en il temp preschent vala la Rosa alva sco pli enconuschent exempel per la resistenza studentica-burgaisa cunter il naziunalsocialissem. Ultra da quai è la gruppa daventada in simbol per sinceradad morala, curaschi civil e la prontadad da s’unfrir per ideals umanistics e democratics en vista ad ina dictatura totalitara. == Commembers == [[Datoteca:Justizpalast,_Weisse_Rose_(cropped).jpg|thumb|220px|Sala da dretgira a Minca nua ch’ha gì lieu il segund process]] Il circul intern da la Rosa alva sa cumponiva dals fragliuns [[Hans Scholl]] e [[Sophie Scholl]], [[Alexander Schmorell]], [[Christoph Probst]], [[Willi Graf]] sco er dal professer d’universitad [[Kurt Huber]]. Plinavant èn d’attribuir a la Rosa alva ulteriurs collavuraturs e sustegniders. Er suenter ch’ils fragliuns Scholl e lur amis èn vegnids arrestads èn intgins da quels sa participads vinavant ad acziuns da la Rosa alva u da gruppaziuns sumegliantas en autras citads universitaras. Da quest circul fan part [[Traute Lafrenz]], [[Hans Conrad Leipelt]], [[Marie-Luise Jahn]], [[Hans Hirzel]], [[Susanne Hirzel]], [[Heinz Brenner]], [[Franz J. Müller]], [[Eugen Grimminger]], [[Jürgen Wittenstein]], [[Lilo Ramdohr]], [[Gisela Schertling]] e [[Falk Harnack]] (ch’è pli tard vegnì enconuschent sco reschissur). Vitiers vegnan [[Harald Dohrn]] (il sir da [[Christoph Probst]]), l’architect [[Manfred Eickemeyer]] (en l’atelier dal qual la Rosa alva sa scuntrava), il pictur artist [[Wilhelm Geyer]] (che prendeva a fit l’atelier dad Eickemeyer e surlaschava a Hans Scholl la clav tar las localitads), sco er il librarist [[Josef Söhngen]] (dal qual il tschaler serviva sco zup per ils fegls sgulants). Ultra da quai datti in pli grond circul da sustegniders, sco per exempel ils frars [[Wilhelm e Heinrich Bollinger]], [[Rudolf Alt]], [[Helmut Bauer]], [[August Sahm]], [[Hellmut Hartert]], [[Michael Brink]] (Emil Piepke), [[Lilo Dreyfeldt]], [[Hubert Furtwängler]], [[Werner Bergengruen]], [[Josef Furtmeier]], [[Fritz Leist]], [[Günter Ammon]], [[Fred Thieler]], [[Kurt Huber]] e blers auters. Divers commembers derivavan da las organisaziuns da giuvenils dal temp avant lur unificaziun en la Giuventetgna da Hitler (p.ex. dj.1.11, Bund Neudeutschland u Grauer Orden). A [[Berlin]] èn fegls sgulants vegnids distribuids da la gruppa Onkel Emil; a [[Hamburg]] eran activs students enturn [[Heinz Kucharski]] e [[Margaretha Rothe]] («in circul da 50 persunas – tranter ellas er [[Hans Leipelt]] –, da las qualas 30 èn vegnidas arrestadas la fin d’atun»). Suenter il 1945 è questa gruppa vegnida numnada ‹Rosa alva da Hamburg›.<ref>Ulli Stang (ed.): ''Sophie und Hans Scholl: 22. Febr. 1942 von Nazis ermordert.'' Ed. da la DKP Marburg, 1983, p. 4.</ref> == Provegnientscha e motivs == La resistenza da tscherts commembers dal circul d’amis studentic enturn la Rosa alva mussa ferms tratgs cristians. Da la gruppa da simpatisants da la Rosa alva che dueva pli tard vegnir numnada ‹Abituriants dad Ulm›<ref>Benedikt Pfister: ''«Den Nazis die Stirn bieten!» Die Ulmer Abiturienten im Nationalsozialismus.'' Saarbrücken 2008.</ref> èn per exempel [[Hans e Susanne Hirzel]] creschids si en ina chasa-pravenda evangelica; lur bab appartegneva a la Baselgia confessanta. [[Franz J. Müller]], [[Heinrich Guter]], [[Heinz Brenner]] e [[Walter Hetzel]] eran catolics e frequentavan in’instrucziun da religiun facultativa, suenter che l’instrucziun ordinaria en stanzas da scola era vegnida scumandada il 1941. L’instrucziun vegniva dada dad [[Adolf Eisele]], in pader da l’Urden da missiun dals babs alvs ch’aveva ina tenuta antinaziunalsocialistica.<ref>Michael Kuckenburg: ''Daraus erwuchs bei uns Opposition.'' En: ''Unterrichtspraxis.'' Agiunta tar ''Bildung und Wissenschaft'', carnet nr. 5, 20 da settember 2013, p. 6.</ref> El ha instruì p.ex. cun texts da [[Thomas d'Aquin]] ed ha discutà cun ils giuvenils texts critics sco p.ex. las pregias da l’uvestg da Münster [[Clemens August Graf von Galen]] drizzadas cunter l’eutanasia naziunalsocialistica ed in scriver da protesta da Galen a la Chanzlia imperiala.<ref>Vgl. Heinz A. Brenner: ''Dagegen. Bericht über den Widerstand von Schülern des Humanistischen Gymnasiums Ulm/Donau gegen die deutsche nationalsozialistische Diktatur.'' Roth, Leutkirch 1992, ISBN 3-9800035-4-X.</ref> Alexander Schmorell appartegneva a la baselgia russ-ortodoxa. Hans e Sophie Scholl èn vegnids educads a moda cristiana e cun ideals sco libertad, giustia ed independenza ed èn perquai stads indignads areguard las deportaziuns e la moda co ch’ins tractava tant ils Gidieus sco er ils adversaris dal reschim. Ultra da quai eran els segnads da la pietusadad da lur mamma. Da s’occupar cun litteratura, art e musica furmava per els ina part integrala da lur uffanza. Durant lur servetsch a la front èn [[Hans Scholl]], [[Alexander Schmorell]] e [[Willi Graf]] vegnids a savair da mazzaments en massa en [[Pologna]] ed han observà la miseria en il [[Ghetto da Varsovia]]; suenter lur return en Germania als ha quai motivà supplementarmain da far resistenza. == Acziuns == [[Datoteca:Detail_of_Typewriter_Used_to_Produce_White_Rose_Anti-Nazi_Leaflets_-_White_Rose_Memorial_Room_-_Interior_of_Main_Building_of_Ludwig-Maximilians-Universitat_-_Munich.jpg|thumb|160px|Maschina da scriver sin la quala èn vegnids scrits fegls sgulants da la Rosa alva]] Intimads da lur atgnas experientschas e dals rapports d’amis davart mazzaments en massa en Pologna ed en Russia n’han Alexander Schmorell e Hans Scholl betg pli vulì sa cuntentar cun leger e discutar. Ils emprims quatter fegls sgulants han els scrit tranter la fin da zercladur e mez fanadur 1942 e spedì a moda anonima cun la posta ad intellectuals en la regiun da Minca. Dals 23 da fanadur fin ils 30 d’october 1942 han Scholl e Schmorell stuì ir a la front da l’ost sco schuldads da sanitad. En la medema cumpagnia da sanitad sa chattava er Willi Graf, il qual els han pudì gudagnar per lur ideas. Suenter lur return han ils students reprendì l’activitad da resistenza. A medem temp è Sophie Scholl s’associada a la gruppa. Il tschintgavel fegl sgulant ‹Appel a tut ils Tudestgs!› (cun in’ediziun stimada da 6000 fin 9000) è vegnì repartì tranter ils 27 ed ils 29 da schaner 1943 entras curiers en pliras citads da la Germania dal Sid ed er en intginas citads austriacas. Da quel temp è il ‹moviment da resistenza› (il num ‹Rosa alva› na cumpara betg sin ils dus davos fegls sgulants) sa stentà d’influenzar la massa dal pievel, sco ch’ha ditg Sophie Scholl suenter si’arrestaziun ils 18 da favrer 1943.<ref>[http://www.bpb.de/themen/5H3ZT3,1,0,Ausz%FCge_aus_den_Verh%F6rprotokollen_von_Sophie_Scholl.html#art1 ''Auszüge aus den Verhörprotokollen von Sophie Scholl.''] En: ''Bundeszentrale für politische Bildung'', 20 d’avrigl 2005.</ref> Questa finamira sa mussa en quai ch’il tschintgavel fegl sgulant è formulà en ina lingua clera e bain chapibla. Suenter lur experientscha a la front da l’ost eran ils students persvadids che la guerra na sa laschia betg pli gudagnar («Hitler na po betg gudagnar, mabain be pli prolungar la guerra!») Els han appellà da sa sparter per adina da «l’idea naziunalsocialistica dals sutumans», da l’imperialissem e dal militarissem prussian. Lur visiun per il futur era ina Germania federalistica en in’Europa unida suenter la guerra. La fin da schaner è la [[Battaglia da Stalingrad]] ida a fin cun la capitulaziun da l’entira 6avla armada tudestga sut feldmarschal general Paulus. Radund 90&nbsp;000 schuldads da la Wehrmacht èn vegnids en praschunia da guerra. Betg main che 150&nbsp;000 eran restads morts sin il champ da battaglia, e quai be da vart tudestga; dapli che duas giadas tantas unfrendas avevi dà da vart sovietica. Stalingrad ha muntà ina vieuta decisiva en il decurs da la Segunda Guerra mundiala ed ha manà ad ina resistenza creschenta en ils pajais europeics occupads da la Germania. La gronda part da la populaziun tudestga era vegnida malsegira suenter questa novitad. A [[Minca]] avev’ins manà tras ils 13 da schaner en la sala da congress dal Museum tudestg in act festiv per commemorar il giubileum da 470 onns da l’Universitad da Minca. En ses pled aveva il Gauleiter da Minca e da la Baviera Superiura [[Paul Giesler]] offendì «mitschafadias» apparents e fatg allusiuns vulgaras envers las studentas ch’eran preschentas, faschond appel a quellas da sa metter ‹en servetsch dal stadi› sco mammas. Sinaquai hai dà ina protesta da students spontana: Indignads da quai ch’els avevan udì, ha la glieud giuvna – tranter quels blers schuldads en unifurma e per part invalids da guerra – bandunà la sala e rut tras las barricadas da la polizia. Manads d’in litinent en unifurma autamain decorà ha ina gruppa liberà dals mauns da la polizia commilitonas ch’eran gia vegnidas arrestadas. Quests eveniments han animà ils commembers da la Rosa alva da rinforzar lur activitads. Cura ch’è vegnida enconuschenta la fin dals cumbats a Stalingrad han els publitgà lur sisavel fegl sgulant ‹Commilitonas! commilitons!›. Quest appel – segnà d’in patriotissem passiunà – deriva da Kurt Huber. Hans Scholl ed Alexander Schmorell han redigì il text en quel lieu che Huber aveva appellà d’entrar en la «grondiusa Wehrmacht». Quest ultim fegl sgulant cumpareglia il cumbat actual cun la liberaziun dal giuf napoleonic il 1813 e citescha il scriptur Theodor Körner (1791–1813): «Si, si mes pievel, ils fanals èn en plaina flomma!» Tras [[Helmuth James Graf von Moltke]], il fundatur dal Circul da Kreisau, è quest fegl sgulant arrivà sur la Scandinavia en l’Engalterra. La fin 1943 han aviuns britannics bittà giu tschientmillis exemplars da quel sur la Germania. Sisum il fegl steva uss: ‹In fegl sgulant tudestg› ed al text introductiv suandava il ‹Manifest dals students da Minca› tenor il sisavel fegl. En autras citads han amis da la Rosa alva lavurà en pitschnas gruppas, han repartì fegls sgulants e trategnì contacts. ‹Giu cun Hitler› e ‹Libertad› steva scrit ils 3, 8 e 15 da favrer sin ils mirs da l’universitad e da numerus edifizis a Minca. Alexander Schmorell, Hans Scholl e Willi Graf avevan scrit da notg questas parolas cun colur da té naira e colur dad ieli verda faschond diever da schablonas. La Gestapo aveva gia instradà la stad 1942 inquisiziuns areguard ils fegls sgulants da la Rosa alva che vegnivan reguardads sco «activitads antistatalas». Questas retschertgas n’han manà a nagins resultats, uschia ch’ins las ha sistì. Pervi dals novs fegls sgulants ha la Gestapo alura installà a partir da la fin da schaner 1943 ina cumissiun speziala a Minca. == Arrestaziun e sentenzia == [[Datoteca:Lichthof_Nr_2.jpg|thumb|220px|Curt interna da l’Universitad da Minca]] La notg dals 15 sin ils 16 da favrer 1943 ha la gruppa repartì a Minca 800 fin 1200 fegls sgulants. La notg dals 17 sin ils 18 da favrer ha la Gestapo preschentà ils dus ultims fegls sgulants al grecist da Minca Richard Harder cun l’incumbensa d’elavurar in profil dals delinquents; curt temp pli tard al èn er vegnids surdads ils ulteriurs quatter fegls sgulants pli vegls.<ref>Gerhard Schott: ''Richard Harder, Klassischer Philologe, erster Interpret der Flugblätter der ‹Weißen Rose› und das ‹Institut für Indogermanische Geistesgeschichte›.'' En: Elisabeth Kraus (ed.): ''Die Universität München im Dritten Reich. Aufsätze.'' Tom 2, Minca 2008, (''Beiträge zur Geschichte der Ludwig-Maximilians-Universität München'', tom 4), ISBN 978-3-8316-0727-3, p. 413–500.</ref> Ils 18 da favrer èn Hans e Sophie Scholl passads vers las 10.45 uras tras l’entrada principala da l’Universitad da Minca (cun num entir Ludwig-Maximilians-Universität München, LMU). Els purtavan ina valisch da colur brin cotschna ed ina mappa d’actas, omaduas emplenidas cun il sisavel fegl sgulant e cun ina quantitad pli pitschna dal tschintgavel. Ils fragliuns han deponì mantuns da quels davant ils auditoris ch’eran anc serrads ed en ils sulers. Cura ch’els eran gia arrivads a la sortida da la vart da la Amalienstrasse èn els anc returnads ina giada ed èn ids en l’emprima auzada, nua ch’els han deponì ulteriurs fegls sgulants. Alura èn els currids en la segunda auzada, nua che Sophie ha bittà il rest dals fegls sgulants sur la balustrada en la curt interna da l’universitad. En quel mument èn ils dus fragliuns vegnids scuverts dal collavuratur dal servetsch tecnic da l’universitad Jakob Schmid. Cun agid d’autras persunas èn els vegnids tegnids ferm ed interrogads enfin che la Gestapo è arrivada al lieu. === Emprim process === Suenter lur arrestaziun han ins l’emprim manà Hans e Sophie Scholl en il Wittelsbacher Palais, nua che sa chattava la centrala da la Gestapo. Là èn els vegnids interrogads separadamain uras a la lunga fin ils 21 da favrer. Il mument ch’ins al ha mess a ferm purtava Hans Scholl sin sai in sboz d’in fegl sgulant da Christoph Probst, uschia ch’er quel è vegnì arrestà ed accusà. La Curt dal pievel sut il presidi da [[Roland Freisler]] – ch’era enconuschent sco ‹derschader da sang› – ha sentenzià ils fragliuns Scholl e Christoph Probst a la mort tras la guillotina. Il tribunal n’operava betg tenor il princip da la separaziun da las pussanzas, mabain era unifurmà tenor l’ideologia naziunalsocialistica. Quel ha fatg valair ch’ils sentenziads hajan «favurisà l’inimi», gidà a «dissolver la forza da defensiun» e fatg «preparativas d’auttradiment».<ref>[http://www.bpb.de/themen/PIOQQ3,0,0,Das_Todesurteil_und_die_Begr%FCndung.html ''Das Todesurteil und die Begründung.''] En: ''Bundeszentrale für politische Bildung'', 20 d’avrigl 2005.</ref> L’execuziun ha gì lieu ils 22 da favrer; curt avant han ils fragliuns Scholl vis in’ultima giada lur geniturs. === Segund process === En in segund process, ch’ha gì lieu ils 19 d’avrigl 1943, ha la Curt dal pievel er sentenzià a la mort Kurt Huber, Willi Graf ed Alexander Schmorell. Kurt Huber ed Alexander Schmorell èn vegnids decapitads ils 13 da fanadur 1943 en la praschun München-Stadelheim. L’execuziun da Willi Graf, medemamain cun la guillotina, ha gì lieu ils 12 d’october 1943, suenter che la Gestapo aveva empruvà sur mais da vegnir a savair dad el ulteriurs nums or dal conturn da la Rosa alva. Las ulteriuras persunas ch’eran accusadas en quest segund process èn vegnidas sentenziadas als suandants chastis d’arrest: [[Eugen Grimminger]] 10 onns, [[Heinrich Bollinger]] e [[Helmut Bauer]] set onns, [[Hans Hirzel]] e [[Franz J. Müller]] tschintg onns, [[Hans Guter]] deschdotg mais, [[Gisela Schertling]], [[Katharina Schüddekopf]] e [[Traute Lafrenz]] in onn, [[Susanne Hirzel]] sis mais. [[Falk Harnack]] è vegnì declerà nunculpant.<ref>[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/weisse-rose/61006/freunde-und-unterstuetzer ''Freunde und Unterstützer''] sin bpb.de, dals 20 d’avrigl 2005, consultà ils 23 da schaner 2018.</ref> === Ulteriurs process === Falk Harnack han ins l’emprim laschà liber «per mancanza da cumprovas». Cura ch’el è danovamain vegnì arrestà il december 1943 e dueva vegnir manà en in champ da concentraziun al èsi reussì da fugir. En rom d’ulteriurs process han ins er sentenzià auters gidanters e cumplizis a chastis da detenziun tranter sis mais e diesch onns.<ref>Peter Steinbach, Johannes Tuchel: ''Widerstand gegen die nationalsozialistische Diktatur 1933–1945.'' (= ''Informationenreihe zur politischen Bildung'', tom 243). Bonn 2004.</ref> == Num == [[Datoteca:Flugblatt_III_vs_801x0_0_5.jpg|thumb|160px|Terz fegl sgulant da la Rosa alva]] Daco che la gruppa ha fatg diever dal num ‹Rosa alva› (u er ‹La Rosa alva›) – il qual cumpara sin ils quatter emprims fegls sgulants – n’è betg enconuschent. Magari vegn empruvà da stgaffir in connex cun il cudesch ‹Die weisse Rose› da [[B. Traven]]. Hans Scholl sez ha inditgà suenter si’arrestaziun d’avair elegì il num «casualmain»: {{Citat |Translaziun=Revegnind a mia scrittira ‹La Rosa alva› vuless jau (...) dir il suandant: Il num ‹La Rosa alva› è vegnì elegì casualmain. (...) I po esser che jau hai elegì quest num tenor mes sentiments, perquai che jau steva da quel temp gist sut l’impressiun da la romanza spagnola da [Clemens] Brentano ‹Rosa Blanca›. Tar la ‹Rosa alva› da l’istorgia englaisa na datti però nagina connexiun. |lang=de|Zurückkommend auf meine Schrift ‚Die Weiße Rose‘ möchte ich […] folgendes erklären: Der Name ‚Die Weiße Rose‘ ist willkürlich gewählt. […] Es kann sein, daß ich gefühlsmäßig diesen Namen gewählt habe, weil ich damals unmittelbar unter dem Eindruck der spanischen Romanzen von Brentano ‚Rosa Blanca‘ gestanden habe. Zu der ‚Weißen Rose‘ der englischen Geschichte bestehen keine Beziehungen.}} I n’è però betg dal tut cler tge significaziun che sa lascha attribuir a quests pleds en rom da l’inquisiziun. Tut tenor vuleva Scholl tegnair secret ses motivs per proteger auters commembers da la gruppa. Sco segir po entant valair che Hans Scholl enconuscheva ed appreziava il cudesch da Traven. En ina brev dals 27 da zercladur 1938 a sia sora Inge ha Hans Scholl en pli scrit: {{Citat |Translaziun=En mia giaglioffa dadens port jau in brumbel d’ina rosa. Jau dovr questa pitschna planta, perquai che quai è l’autra vart, lunsch davent da tut il cunfar soldatesc e tuttina nagina cuntradicziun tar questa tenuta. |lang=de|In meiner Brusttasche trage ich die Knospe einer Rose. Ich brauche diese kleine Pflanze, weil das die andere Seite ist, weit entfernt von allem Soldatentum und doch kein Widerspruch zu dieser Haltung.}} Il simbol da la rosa alva pudess er esser influenzà da la flur da tscharescha, in simbol da la dj.1.11, a la quala appartegnevan Hans e Sophie Scholl. Eventualmain deriva il num d’in dissegn d’ina rosa alva sin ina carta postala or da la chasa editura Max Baur. Quel ha intimà l’october 1941 il schuldà Fritz Rook da scriver in text davart quai ch’ina rosa alva muntia per el persunalmain. Quest text ha plaschì uschè bain ad Alexander Schmorell ch’el ha dumandà l’adressata, Lilo Ramdohr, da pudair copiar quel per al mussar a Hans Scholl. L’istoriograf Sönke Zankel ha manà enavos il num sin ina tenuta fundamentala apparenta da la gruppa che sa cumponiva da students talentads da derivanza burgaisa: {{Citat |Translaziun=Els pensavan a moda elitara, surtut la stad 1942, cura che lur fegls sgulants stevan anc sut il titel da la ‹Rosa alva›. Els èn sa numnads tenor ils aristocrats bandischads dal temp da la Revoluziun franzosa. Il num ‹Rosa alva› stat en quest senn precis betg per democrazia (...). |ref=<ref>Alexander Schwabe: [http://www.spiegel.de/panorama/zeitgeschichte/-a-436915.html ''Widerstandskreis Weiße Rose: «Hören wir endlich auf, das Bild von Halbgöttern zu zeichnen».''] En: ''Spiegel Online'', 14 da settember 2006.</ref> |lang=de|Sie dachten elitär, besonders im Sommer 1942, als ihre Flugblätter noch mit die ‚Weiße Rose‘ überschrieben waren. Sie benannten sich nach den verbannten Adeligen während der französischen Revolution. Der Name ‚Weiße Rose‘ stand insofern gerade nicht für Demokratie.}} Quest’interpretaziun ch’attribuescha al circul da resistenza a l’entschatta anc ina mancanza da schientscha per valurs democraticas è vegnida crititgada per avair tractà las funtaunas a moda unilaterala. == Emprimas reacziuns en Germania ed a l’exteriur == <div class="noprint">[[Datoteca:Bundesarchiv_Bild_183-J05235%2C_Berlin%2C_Großkundgebung_im_Sportpalast.jpg|thumb|220px|Sportpalast a Berlin, ils 18 da favrer 1943]]</div> La speranza da la Rosa alva che la catastrofa da Stalingrad mainia en Germania ad ina resistenza averta cunter il reschim na dueva betg ir en vigur. Anzi ha la propaganda naziunalsocialistica fatg diever da la sconfitta per serrar las retschas. Ils 18 da favrer 1943, precis il di ch’ils fragliuns Scholl èn vegnids arrestads, ha il minister da propaganda [[Joseph Goebbels]] tegnì en il Sportpalast a Berlin ses famus pled che dueva preparar la populaziun sin la «guerra totala». Curt suenter l’arrestaziun dals fragliuns Scholl e da Christoph Probst han las gasettas publitgà appels d’inquisiziun per pudair arrestar Alexander Schmorell. Ils 22 da favrer 1943 han ils students da Minca stuì sa reunir e protestar uffizialmain cunter ils «traditurs or da lur retschas». Ils 23 da favrer han il ‹Völkischer Beobachter› e la ‹Münchener Neueste Nachrichten›<ref>''Münchener Neuste Nachrichten'', 23 da favrer 1943.</ref> purtà curtas notizias davart l’arrestaziun ed execuziun d’intgins «individualists degenerads».<ref>Corina Petrescu: ''Against all odds. Models of subversive spaces in National Socialist Germany.'' Peter Lang Publishers, Berna 2010, ISBN 978-3-03911-845-8.</ref> La rait d’amis e sustegniders da la Rosa alva dueva però sa mussar sco memia gronda, uschia che las instanzas n’han betg pudì evitar dal tuttafatg che lur acts da resistenza fetschian la currella. Fin la fin da la Segunda Guerra mundiala èsi adina puspè vegnì tar persecuziuns, e gasettas tudestgas han – per ordinari en furma d’artitgels vaira curts – rapportà davart l’arrestaziun e puniziun d’ulteriuras persunas. Ils 15 da mars 1943 ha in rapport dal servetsch da segirezza da la SS documentà che las famas en connex cun ils fegls sgulants hajan chaschunà in’«agitaziun considerabla» entaifer la populaziun. Inquietà sa mussa il rapport surtut dal fatg ch’ils fegls sgulants na vegnian betg pli consegnads a las instanzas a moda uschè consequenta sco fin qua.<ref>Heinz Boberach: ''Meldungen aus dem Reich. Die geheimen Lageberichte des Sicherheitsdiensts der SS 1938–1945''. Pawlak Verlag, Herrsching, p. 4944.</ref> Ils 18 d’avrigl 1943 ha la ‹New York Times› publitgà in artitgel sut il titel ‹Signs of strain seen in German populace› (‹Segns da tensiun entaifer la populaziun tudestga›) ed ha fatg menziun da la resistenza dals students a Minca. Ils 29 da mars e 25 d’avrigl 1943 ha la ‹New York Times› publitgà ulteriurs artitgels davart l’emprim process sut il titel ‹Nazis Execute 3 Munich Students For Writing Anti-Hitler Pamphlets› (‹Ils nazis han executà trais students da Minca per avair scrit fegls sgulants cunter Hitler›) e ‹Germans Clinging to Victory Hope in Fear of Reprisals› (‹Per tema da repressalias sa tegnan ils Tudestgs vi da la victoria›). Er sche betg tut las infurmaziuns davart la resistenza, il process e las sentenzias eran correctas, furman quests artitgels las emprimas novitads davart la Rosa alva en ils [[Stadis Unids]].<ref>Ils artitgels èn accessibels sut [http://query.nytimes.com www.nytimes.com].</ref> Ils 27 da zercladur 1943 è il scriptur e titular dal Premi Nobel da litteratura [[Thomas Mann]] s’exprimì en si’emissiun mensila ‹Deutsche Hörer!›, che vegniva emessa sur BBC, cun admiraziun davart il curaschi dals students da Minca. L’Armada cotschna sovietica ha derasà davos la front tudestga in fegl sgulant propagandistic sut il titel «Sbassai las bandieras sur las fossas frestgas da cumbattants per la libertad tudestgs!»; ils students èn pli tard vegnids attribuids faussamain al Nationalkomitee Freies Deutschland.<ref>''Senkt die Fahnen über frischen Gräbern deutscher Freiheitskämpfer!'' – Staatsbibliothek Berlin, Handschriftensammlung: Fegls singuls 1939/45, 8725, p. 75.</ref> Il text dal sisavel fegl sgulant da la Rosa alva ha l’advocat tudestg e commember dal Circul da Kreisau Helmuth James Graf von Moltke manà clandestinamain sur la Scandinavia en la Gronda Britannia. Il fanadur 1943 han aviuns dals Alliads bittà giu il text sut il titel ‹In fegl sgulant tudestg› sur la Germania.<ref name="G.39, Ein deutsches Flugblatt">[https://web.archive.org/web/20131224120656/http://www.psywar.org/product_1943G039.php ''G.39, Ein deutsches Flugblatt''], ''Aerial Propaganda Leaflet Database'', consultà il prim da matg 2016.</ref> La resistenza da la Rosa alva era pia enconuschenta a vastas parts da la populaziun tudestga durant la guerra. == Commemoraziuns == === Lieus commemorativs a Minca === [[Datoteca:München, Orleansstr, Weiße-Rose-Gedenktafel, 1.jpeg|thumb|200px|Tavla commemorativa, Minca Orleansstrasse]] Oz portan las duas plazzas davant l’edifizi principal da l’universitad a Minca ils nums dals fragliuns Scholl e da prof. Huber. Per terra davant l’entrada cloman fegls sgulants da crap en memoria la Rosa alva. A l’intern da l’edifizi principal da l’universitad, en il chantun al sidvest da la curt interna, regordan ina rosa alva da crap, in reliev cun il maletg dals commembers da la Rosa alva ed ils nums engravads survart a la gruppa da resistenza. En il chantun al nordvest da la curt interna sa chatta dapi il 2005 ina busta da bronz da Sophie Scholl. Medemamain a la curt interna è situada la DenkStätte Weisse Rose cun l’exposiziun permanenta ‹La Rosa alva›; quella vegn manada da l’uniun Weisse Rose Stiftung e.V. Er divers instituts e vias en autras parts da la citad portan il nums dals fragliuns Scholl u d’auters commembers da la Rosa alva. L’emprim process cunter Sophie e Hans Scholl sco er Christoph Probst ha gì lieu ils 22 da favrer 1943 en la sala dal tribunal da giuraders en il palaz da giustia a Minca, Prielmayerstrasse 7. Il segund process cunter 14 ulteriurs accusads, tranter auter professer Huber, Alexander Schmorell e Willi Graf, ha gì lieu ils 19 d’avrigl 1943 en la sala da sesida 216 (oz 253) dal medem edifizi. En quest’ultima sala sa chatta oz in lieu commemorativ, il qual po vegnir visità ils lavurdis (cun excepziun da las emnas da primavaira e d’atun cura ch’han lieu ils examens da stadi da giurisprudenza). Ina da las paucas fotografias enconuschentas, sin la quala èn da vesair plirs commembers da la Rosa alva (Sophie Scholl, Hans Scholl, Alexander Schmorell, Willi Graf e Hubert Furtwängler) è vegnida fatga ils 23 da fanadur 1942 a la Orleansstrasse, visavi la chasa cun il numer 63. La saiv ch’è da vesair sin la fotografia è sa mantegnida e duai vegnir conservada sco «lieu d’acziun original da muntada istorica».<ref>Andreas Schubert: [https://www.sueddeutsche.de/muenchen/ostbahnhof-ein-rostiger-zaun-mit-historischer-bedeutung-1.3796963 ''Ein rostiger Zaun mit historischer Bedeutung''], sin sueddeutsche.de, 19 da december 2017.</ref> === Fossa d’onur e lieu commemorativ da Willi Graf === L’onn 1946 han ins manà las restanzas terrestras da Willi Graf a [[Saarbrücken]] sin il santeri St. Johann, nua che quellas ruaussan dapi lura en ina fossa d’onur.<ref>[http://www.saarbruecker-friedhoefe.de/de/friedhoefe/friedhof_st_johann ''Friedhof St. Johann.''] En: ''saarbruecker-friedhoefe.de.''</ref> Il 2009 è vegnì avert en vischinanza da la fossa in lieu commemorativ en furma d’in pitschen edifizi cun maletgs e citats da Willi Graf e cun ina resumaziun da sia biografia. Tar la concepziun dals texts ha gidà sia sora [[Anneliese Knoop-Graf]] ch’è morta curt avant l’avertura da l’exposiziun. === Commemoraziun e canonisaziun dad Alexander Schmorell === La baselgia russ-ortodoxa a l’exteriur ha decidì il 2007 da canonisar Alexander Schmorell. L’act festiv ha gì lieu il 2012 en la catedrala a Minca, en proxima vischinanza da las fossas dals frars Scholl, da Christoph Probst ed Alexander Schmorell sin il Friedhof am Perlacher Forst. Er ad [[Orenburg]] en Russia exista in center commemorativ che regorda a la Rosa alva.<ref>Jakob Wetzel: [http://www.sueddeutsche.de/muenchen/weisse-rose-mitgruender-schmorell-heilig-gesprochen-alexander-von-muenchen-1.1276026 ''Alexander von München.''] En: ''Süddeutsche Zeitung'', 5 da favrer 2012.</ref> === Premi dals fragliuns Scholl === [[Datoteca:Walhalla_Halle4.jpg|thumb|180px|Busta da Sophie Scholl en la Walhalla]] Dapi l’onn 1980 vegn surdà il Premi dals fragliuns Scholl. Quest premi da litteratura è dotà cun 10&nbsp;000 euros e vegn purtà da l’associaziun bavaraisa da l’Uniun da las librarias en Germania e da la promoziun da cultura da la chapitala bavaraisa Minca. El vegn surdà mintg’onn ad in cudesch pli nov che dat perditga d’independenza spiertala e ch’è qualifitgà a promover libertad burgaisa, curaschi moral, intellectual ed estetic ed a dar impurtants impuls al senn da responsabladad dal temp preschent. === Fundaziun da la Rosa alva === L’onn 1987 han commembers da la Rosa alva e confamigliars da commembers da quella ch’eran vegnids executads fundà a Minca la Fundaziun Rosa alva. La finamira è da tegnair viva la memoria vi da la resistenza da la Rosa alva en Germania ed a l’exteriur e da metter accents per l’avegnir. La fundaziun tgira la DenkStätte a l’Universitad da Minca e trategna pliras exposiziuns ambulantas a l’intern dal pajais ed a l’exteriur cun en tut bundant 20 staziuns ad onn. Medemamain sin iniziativa da la Fundaziun da la Rosa alva han ins endrizzà ad [[Ulm]] in’exposiziun permanenta sut il titel ‹«wir wollten das andere» – Jugendliche in Ulm 1933 bis 1945› (en il center da la citad al Kornhausplatz). Sper ils commembers da la Rosa alva dad Ulm Hans e Sophie Scholl, Franz J. Müller, Hans e Susanne Hirzel sco er Heiner Guter vegnan purtretads 22 giuvenils dad Ulm che na faschevan betg part da la Rosa alva, ma ch’han medemamain fatg resistenza cunter il naziunalsocialissem u ch’han refusà en in’autra moda da vegnir instrumentalisads dal reschim. Er en numerusas autras citads da la Germania existan vias, plazzas u monuments che regordan a la Rosa alva u a singuls da ses commembers. Il 2003 han confamigliars dals commembers da la gruppa da resistenza fundà l’Institut Rosa alva. Quel ha l’intent da retschertgar ed undrar scientificamain las prestaziuns da la gruppa. L’institut iniziescha e promova la realisaziun da projects da perscrutaziun. === Republica democratica tudestga === En la zona d’occupaziun sovietica e pli tard en la [[Republica democratica tudestga]] èn numerusas vias ed instituziuns vegnidas numnadas suenter ils fragliuns Scholl. Quai cumbain che la gruppa aveva ragischs cristianas, entant che la regenza da la Republica democratica tudestga accentuava surtut la resistenza communistica. La gronda part da las denominaziuns ha gì lieu immediat suenter la fin da la guerra e fin l’entschatta dals onns 1950. Inizianta era savens stada l’Associaziun dals persequitads dal reschim nazistic (Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes, VVN). En il vest valeva quella bain sco instrument da l’ideologia communistica, ma a l’intern da la Republica democratica tudestga eri tuttavia reussì a quest’instituziun da mantegnair ina tscherta independenza e da resister a las emprovas d’instrumentalisaziun da vart da la KPD/SED. La finala ha quai manà il 1953 al scumond da la VVN. Da far tantas dedicaziuns a la Rosa alva vegniva uss resguardà sco l’agir da «forzas reacziunaras». Enstagl vulevan ins deditgar dapli plazzas, vias ed instituziuns ad [[Ernst Thälmann]] ed auters communists. Ina decanonisaziun activa da la resistenza motivada a basa d’ina etica cristiana n’ha però betg gì lieu.<ref>Elke Reuter, Detlef Hansel: ''Das kurze Leben der VVN 1947–1953. Die Geschichte der Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes in der sowjetischen Besatzungszone und in der DDR'', Berlin 1997, p. 372s.</ref> == Biografias dals commembers dal circul intern da la Rosa alva == === Hans Scholl === [[Datoteca:Weisse Rose2-Ulm Münsterplatz 33.jpg|thumb|180px|Stela commemorativa ad Ulm davant la chasa en la quala la famiglia Scholl ha habità ils onns 1939–1942 (Münsterplatz)]] Hans Fritz Scholl è naschì ils 22 da settember 1918 ad [[Ingersheim an der Jagst]]/Württemberg, (oz ina part da Crailsheim). Ensemen cun ses fragliuns Inge (1917–1998), Elisabeth (* 1920), Sophie (1921–1943) e Werner (1922–1944) è el creschì si fin il 1930 a [[Forchtenberg]], dal 1930 fin il 1932 a [[Ludwigsburg]] ed a partir da l’onn 1932 ad [[Ulm]]. Lur mamma Magdalena (1881–1958), ch’era avant la lètg diaconissa, e lur bab Robert Scholl (1891–1973), in liberal, han educà lur uffants en il spiert da las valurs cristianas. Sco ses fragliuns – e cunter la veglia exprimida dal bab – era Hans Scholl l’emprim in commember entusiasmà da la Giuventetgna da Hitler, nua ch’el è avanzà entaifer il Jungvolk – la partiziun da la Giuventetgna da Hitler per ils giuvens da 10 fin 14 onns – al manader da gruppa. Il Jungvolk dad Ulm, en il qual Hans Scholl è entrà l’october 1933, era vegnì mess en pe da Max von Neubeck ch’era stà oriundamain commember da la gruppa da giuvenils dj.1.11 (Deutsche Jungenschaft vom 1. November 1929). Perquai tgirava il Jungvolk dad Ulm in pau in auter stil che quai ch’igl era usità en la Giuventetgna da Hitler ed entaifer il Jungvolk; tranter auter era en diever la Kohte (la tenda da la Bündische Jugend), vegniva purtada in’autra bandiera e chantadas autras chanzuns (er russas). Sa distanziond von Neubeck suenter sia promoziun sco Stammführer da l’Ulmer Jungvolk adina pli fitg da las furmas ed ideas da la Bündische Jugend/dj.1.11, è Hans Scholl ì sin distanza dad el. Assistì dad Ernst Reden (1914–1942) da Cologna, che serviva sco schuldà ad Ulm, ha Hans Scholl manà en la Giuventetgna da Hitler ina gruppa da dj.1.11, a la quala appartegnevan radund diesch scolars. Pervi da quai è Hans vegnì mess a ferm il 1937 per curt temp ensemen cun ses fragliuns Inge, Sophie e Werner. Ins ha avert ina procedura per avair cuntinuà cun la Bündische Jugend ch’era vegnida scumandada. Il 1938, suenter in’amnestia, è la procedura vegnida sistida; Reden percunter han ins sentenzià a trais mais praschun.<ref> Biografia sin [http://www.scholl.rosa-winkel.de/ ''rosa-winkel.de''], consultà ils 4 d’avrigl 2017.</ref><ref>Robert M. Zoske: ''Sehnsucht nach dem Lichte – Zur religiösen Entwicklung von Hans Scholl: Unveröffentlichte Gedichte, Briefe und Texte''. Herbert Utz Verlag, 2014, p. 407.</ref> Sinaquai èn ils fragliuns Scholl sa distanziads dal naziunalsocialissem.<ref name="SWR">[https://web.archive.org/web/20150925003807/http://www.swr.de/swr2/programm/sendungen/wissen/-/id=11088450/property=download/nid=660374/gq43kj/swr2-wissen-20130414.pdf ''Der Wendepunkt im Leben von Hans und Sophie Scholl – Wie das NS-Regime aus Anhängern Gegner machte''] sin swr.de, 14 d’avrigl 2013, PDF.</ref> Per Hans Scholl è il temp da giuventetgna plaunsieu ì a fin, el ha fatg l’enconuschientscha cun giuvnas ed ha cumenzà a s’interessar per filosofia e religiun. Areguard quest ultim punct dat ina brev scleriment che Hans Scholl ha scrit ils 22 da december 1941 al publicist catolic Carl Muth: {{citat|Jau sun emplenì dal plaschair da festegiar per l’emprima giada en mia vita Nadal per propi ed en clera persvasiun cristiana. Bain n’eran ils fastizs da l’uffanza betg svanids, cura ch’ins guardava senza quitads en las glischs ed en la fatscha traglischanta da la mamma. Ma sumbrivas eran crudads sin quels; jau ma torturava en in temp senza cuntegn sin vias senza senn, la fin da las qualas era adina il medem sentiment abandunà ed adina la medema videzza. Duas experientschas profundas, da las qualas jau As stoss anc raquintar. E la finala la starmentusa guerra, quest moloch ch’è sa ruschnà da sutensi en las olmas da tut ils umens empruvond d’als mazzar, m’han fatg vegnir anc pli solitari. In di è lura crudada tiers d’insanua la schliaziun. Jau hai udì il num dal Segner ed al hai encletg. Da quest temp sun jau m’inscuntrà l’emprima giada cun Vus. Alura èsi vegnì d’in di a l’auter pli cler. Cun ina giada hai jau chapì. Jau fatsch uraziun. Jau sent in fund segir ed jau ves ina finamira clera. A mai è Cristus naschì quest onn da nov.}} Ils inscunters cun teologs sco Theodor Haecker e Carl Muth duevan pli tard laschar lur fastizs en ils fegls sgulants da la Rosa alva. Resonanza han er chattà tar el ovras da [[Nikolai Berdjajew]] sco ‹Das neue Mittelalter› u ‹Der Sinn der Geschichte›.<ref>Sönke Zankel: ''Mit Flugblättern gegen Hitler: Der Widerstandskreis um Hans Scholl und Alexander Schmorell''. Cologna 2007, p. 236–240.</ref> Tge che dueva la finala propi incitar Scholl da far resistenza activa cunter il reschim naziunalsocialistic n’è betg sclerì dal tuttafatg. Apparentamain han ils predis da l’uvestg da Münster [[Clemens August Graf von Galen]] giugà in’impurtanta rolla. En quellas ha quel rapportà dals mazzaments da malsauns da spiert ed ha fatg appel da tegnair la dira cunter il «terror brin». La famiglia Scholl aveva chattà copias da quests predis ad Ulm en sia stgaffa da brevs. A l’abitur è suandà il Servetsch da lavur dal Reich (Reichsarbeitsdienst) e la recrutaziun al servetsch militar tar la Wehrmacht (regiment da chavallaria 18). Silsuenter ha Scholl studegià a partir da la primavaira medischina a l’Universitad da Minca. Durant las vacanzas da semester è el vegnì clamà sut las armas sco schuldà da sanitad ed ha prendì part sco primsergent da sanitad a la campagna militara cunter la [[Frantscha]]. Sut l’impressiun da la guerra, ch’aveva cumenzà il settember 1939, ed influenzà d’adversaris catolics da l’ideologia naziunalsocialistica, è Hans Scholl sa participà ensemen cun amis che refusavan sco el il reschim naziunalsocialistic a la fundaziun da la gruppa da resistenza Rosa alva a l’Universitad da Minca. Da la fin da fanadur fin l’entschatta da november 1942 èn Hans Scholl ed Alexander Schmorell stads clamads sut las armas a la front da l’ost, nua ch’è sa sviluppà in stretg contact cun Willi Graf. Suenter lur return a Minca è er Graf sa participà a las acziuns da la gruppa e medemamain Sophie Scholl ch’era vegnida il matg 1942 dad Ulm a Minca per studegiar. En pli ha pudì vegnir gudagnà per la gruppa il scienzià da musica e professer d’universitad Karl Huber che vegniva stimà da l’opposiziun. La gruppa è sa messa en contact cun autras cellas da resistenza en il Saarland ed a Hamburg. Ad Ulm ha ina gruppa da scolars enturn Hans Hirzel e Franz J. Müller derasà ils fegls sgulants da la Rosa alva. Suenter che l’enconuschenta dad Alexander Schmorell Lilo Ramdohr ha intermedià il november 1942 il contact cun [[Falk Harnack]], è il tun dals texts dals fegls sgulants sa midà da la polemica apocaliptica vers la visiun politica: En il tschintgavel fegl sgulant, scrit da Hans Scholl e meglierà da Karl Huber, vegn discurrì a moda programmatica dal ‹Moviment da resistenza en Germania› (e betg pli da la ‹Rosa alva›). Il motiv per il sisavel fegl sgulant ha alura furmà la sconfitta da l’armada tudestga en la Battaglia da Stalingrad. Ils 18 da favrer 1943 han ins scuvert ed arrestà Hans e Sophie Scholl cura ch’els repartevan fegls sgulants en la curt interna da l’Universitad da Minca. Quatter dis pli tard, ils 22 da favrer, èn els vegnids sentenziads ensemen cun Christoph Probst a la mort.<ref>[http://www.bpb.de/themen/PIOQQ3,0,0,Das_Todesurteil_und_die_Begr%FCndung.html ''Das Todesurteil und die Begründung.''] En: ''Bundeszentrale für politische Bildung'', 20 d’avrigl 2005.</ref> L’execuziun ha gì lieu anc il medem di en la praschun München-Stadelheim sut surveglianza da Walter Roemer, manader da la partiziun d’execuziun giudiziala da la dretgira civila e penala da Minca. La guillotina ha manischà il boier statal Johann Reichhart. Ils ultims pleds da Hans Scholl duain esser stads: «Viva la libertad!» Il spiritual da praschun evangelic Karl Alt ch’ha visità Hans Scholl avant l’execuziun rapporta en ses cudesch ‹Todeskandidaten› da la profunda cretta dal giuven sentenzià; quel al haja supplitgà da preleger l’Imni sin l’amur (1. Brev als da Corint 13) ed il psalm 90 e da celebrar cun el la Sontga Tschaina. La bara da Scholl è vegnida sepulida sin il Friedhof am Perlacher Forst en la fossa nr. 73-1-18/19. === Sophie Scholl === [[Datoteca:Forchtenberg_Rathaus_20130402.jpg|thumb|220px|Chasa municipala a Forchtenberg, la chasa natala da Sophie Scholl]] Sophie (num da batten Sophia Magdalena) Scholl è naschida ils 9 da matg 1921 a Forchtenberg/Württemberg. Ella era la segund giuvna dals tschintg fragliuns (cf. survart).<ref>Infurmaziuns biograficas tenor Bernd Aretz: ''Sophie Scholl. Ein Lebensbild.'' Neue Stadt Verlag, Minca 2013, ISBN 978-3-87996-987-6, p. 149.</ref> Sco ses frar Hans, ch’era dus onns e mez pli vegl, è Sophie l’emprim s’entusiasmada per l’ideal da cuminanza che vegniva propagà dals naziunalsocialists ed è daventada commembra da la Lia da mattas tudestgas (Bund Deutscher Mädel, BDM). Tuttina sco ses frar ha ella arranschà cumprovas da curaschi e tests da direzza e pretendì da sai e dals auters il maximum. Alura èn ils fragliuns Scholl però s’allontanads da las organisaziuns da giuventetgna da la NSDAP. Suenter il ‹Di da partida imperial da l’onur› l’onn 1936 è Sophie sa participada ensemen cun ses frar Hans a las activitads da la gruppa dj.1.11 ch’empruvava en la fasa tempriva dal Reich d’exister vinavant, e quai malgrà il scumond. L’atun 1937 è Sophie vegnida arrestada per in pèr uras ensemen cun ses fragliuns. Il motiv è stà che ses frar Hans vegniva persequità per avair cuntinuà cun la Bündische Jugend (cf. survart).<ref>Cf. Bernd Aretz: ''Sophie Scholl. Ein Lebensbild'', p. 29–30.</ref> Medemamain l’onn 1937 ha Sophie emprendì a conuscher Fritz Hartnagel, il fegl d’in impressari pitschen dad Ulm ch’era quatter onns pli vegl ch’ella. Durant sia furmaziun sco uffizier èn omadus restads en contact tras brevs. Curt avant l’erupziun da la guerra han els passentà en la Germania dal Nord vacanzas communablas e pli tard, cura che Hartnagel era uffizier da scolaziun a Weimar, han els vivì ensemen intginas emnas. Suenter avair fatg il mars 1940 l’abitur, ha Scholl absolvì il matg 1940 ad Ulm-Solfingen ina furmaziun sco mussadra. Ella sperava che quai vegnia renconuschì sco prestaziun preliminara per il studi ed ella na stoppia uschia betg frequentar il Servetsch da lavur dal Reich. Ma quai dueva sa mussar sco speranza invana: sfurzadamain è ella vegnida obligada da far ses servetsch da lavur/servetsch d’agid da guerra a Krauchenwies e Blumberg.<ref>Manfred Berger: ''Frauen in der Geschichte des Kindergartens.'' Brandes & Apsel Verlag, Francfurt a.M. 1995, ISBN 3-86099-255-4, p. 113s.</ref> La primavaira 1941, durant ch’ella absolveva il servetsch da lavur, ha ella legì en las ovras dal bab da baselgia [[Augustinus da Hippo]]. Pervi da questa lectura hai dà baininqual «remartga beffegianta» da las giuvnas dunnas che frequentavan cun ella il servetsch da lavur. La vieuta en la vita da Sophie Scholl ha gì lieu la primavaira 1941.<ref>Maren Gottschalk: ''[http://www.ksta.de/region/leverkusen/stadt-leverkusen/interview-der-heiligenschein-ist-weg-5713794 Der Heiligenschein ist weg.]'' Intervista cun Frank Weiffen. En: ''Leverkusener Anzeiger'', 25 da settember 2012, consultà ils 8 d’october 2016.</ref> Da qua davent ha ella chattà betg il davos en las scrittiras dad Augustinus ina nova orientaziun. Sias experientschas ed impressiuns han be anc rinforzà la tenuta da defensiun cunter il reschim naziunalsocialistic. La pli grond’influenza sin il svilup da la cretta da Sophie, ch’è segnada d’in protestantissem exprimì, ha gì ils onns 1941 fin 1943 Otl Aicher. Sper la lectura dals texts dad Augustinus è ella stada impressiunada dal ‹Journal d’un Curé de Campagne› (tudestg ‹Tagebuch eines Landpfarrers›) da Georges Bernanos.<ref>Vgl. Bernd Aretz: ''Sophie Scholl. Ein Lebensbild'', p. 50–65.</ref> Sophie, ses fragliuns ed Aicher èn s’obligads d’applitgar sin lur vita la cretta che quest cudesch intermediava.<ref>Barbara Beuys: ''Sophie Scholl. Biografie.'' Carl Hanser, Minca 2010, ISBN 978-3-446-23505-2, p. 261.</ref> Il matg 1942 ha Scholl cumenzà a studegiar a [[Minca]] biologia e filosofia. En las vacanzas da semester stueva ella lavurar en la producziun d’armament en in manaschi ad Ulm. Tras ses frar che studegiava medischina ha ella emprendì a conuscher students che l’han confermà en si’opposiziun envers il reschim naziunalsocialistic. Cumbain che ses frar Hans la vuleva tegnair or dal circul da resistenza, èsi reussì a Sophie da daventar in commember cumplain da quella. Il schaner 1943 è Sophie Scholl sa participada l’emprima giada a la producziun e derasaziun d’in fegl sgulant. Quels vegnivan deponids en cabinas da telefon, en autos parcads e dads vinavant a students en autras citads per als reparter (t.a. [[Cologna]], [[Stuttgart]], [[Berlin]] e [[Vienna]]). Il favrer ha la Gestapo sminà ch’ils auturs dals fegls sgulants sajan da chattar en circuls studentics a Minca. Mez favrer han els terminà il sisavel fegl sgulant, en il qual vegn fatg appel da cupitgar il reschim naziunalsocialistic e d’eriger ina «nova Europa spiertala». Ils 18 da favrer 1943, cura che Sophie e Hans Scholl repartevan ca. 1700 fegls sgulants en l’Universitad da Minca, èn els vegnids scuverts vers las 11:15 da Jakob Schmid, in commember da la SA che lavurava a l’universitad sco serrer e servitur d’auditori, e surdà al rectorat. Là als han il sindicus da l’Universitad Ernst Haeffner ed il rectur Walther Wüst dumandà ora e surdà silsuenter a la Gestapo. En la centrala da la Gestapo a Minca en il Wittelsbacher Palais a la Brienner Strasse è Sophie Scholl vegnida interrogada dals 18 fin ils 20 da favrer tras il schefsecretari da dretgira Robert Mohr. Sco ch’i resorta dals protocols d’interrogaziun da la Gestapo, ha ella – suenter avair sugerì l’emprim adumbatten d’avair da far nagut cun ils fegls sgulants – empruvà consequentamain da proteger ses amis cun preschentar Hans e sasezza sco acturs principals.<ref>[http://www.mythoselser.de/texts/scholl-protokoll.htm ''Vernehmungsprotokoll Sophie Scholl''] sin mythoselser.de.</ref> Quatter dis suenter l’arrestaziun, ils 22 da favrer, è ella vegnida sentenziada a la mort tras la Curt dal pievel sut il presidi dal derschader Roland Freisler ch’era arrivà da Berlin.<ref>[http://www.mythoselser.de/texts/scholl-urteil.htm ''Todesurteil Sophie Scholl''] sin mythoselser.de.</ref> Vers las 17 uras è Sophie Scholl vegnida executada en la praschun München-Stadelheim ensemen cun ses frar Hans e cun Christoph Probst ch’era vegnì mess a ferm ils 20 da favrer. Il boier Johann Reichhart ch’ha manà tras l’execuziun dueva s’exprimer pli tard ch’el n’haja anc mai vis a murir insatgi a moda uschè valurusa sco Sophie Scholl.<ref>''Hinrichtungen im Dreiminutentakt''. Artitgel davart Johann Reichart en l’''Augsburger Allgemeine'' dals 14 da november 1996.</ref> Las fossas da Sophie (nr. 73-1-18/19) e Hans Scholl sco er da Christoph Probst sa chattan sin il Friedhof am Perlacher Forst ch’è situà gist sper il stabiliment d’execuziun giudiziala Stadelheim. Da las brevs e dals diaris da Sophie Scholl resorta ina giuvna dunna ch’era sensibilisada fitg ferm per las bellezzas da la natira e ch’era segnada d’ina profunda cretta cristiana. Il sequent citat da [[Jacques Maritain]] cumpara pliras giadas en sias brevs: «Il faut avoir l’esprit dur et le cœur tendre» («Ins sto avair in spiert dir ed in cor lom»). Ella s’occupava intensivamain cun l’armonia da l’olma: «Jau sent ch’ins po far usura cun il spiert (u cun l’intelletg) e che l’olma po entant murir da la fom.»<ref>''Briefe und Aufzeichnungen'', p. 245.</ref> A chaschun dal 60avel di da la mort da Sophie Scholl han ins publitgà la correspundenza tranter ella e ses spus Fritz Hartnagel. === Alexander Schmorell === [[Datoteca:Schmorellplatz.jpg|thumb|180px|Plazza Schmorell a Minca]] Alexander Schmorell è naschì ils 16 da settember 1917 ad [[Orenburg]], [[Russia]]. El derivava da la famiglia dal commerziant da pellitschas Karl-August Schmorell (1832–1902) ch’era oriunda da la Prussia da l’Ost ed era dapi il 1855 da chasa en la citad Orenburg situada a l’Ural. Là lavuravan ils commembers da la famiglia en l’administraziun da la citad e possedevan manaschis industrials sco bierarias u fabricas per material chirurgic. Sia mamma russa Natalia Vvedenskaja era la figlia d’in plevon ortodox ed ha laschà battegiar Alexander russ-ortodox. Cura ch’el aveva dus onns, è ella morta durant la guerra civila da tifus. Cun ses bab, il medi tudestg Hugo Schmorell, e la segunda dunna da quel Elisabeth, naschida Hoffmann (1892–1982), è Alexander emigrà l’onn 1921 en la vegliadetgna da quatter onns a Minca. Er la tgirunza d’uffants russa è vegnida cun els en Germania. Ella ha surpiglià en ses svilup la rolla da la mamma. Damai ch’ella na discurriva strusch tudestg, è el creschì si cun duas linguas. Il 1935 ha Alexander Schmorell visità ensemen cun Christoph Probst il gimnasi a Minca (Neues Realgymnasium). Suenter ses abitur il 1936 ha el prestà il servetsch da lavur en l’[[Allgäu]] ed ha fatg a partir dal november 1937 servetsch militar tar l’artigliaria a chaval da la Wehrmacht. Gia da quel temp duai el esser vegnì en conflict cun il naziunalsocialissem.<ref>Ulli Stang (ed.): ''Sophie und Hans Scholl: 22. Febr. 1942 von Nazis ermordert.'' Ed. da DKP Marburg, 1983, p. 3.</ref> Il 1938 ha el prendì part sco schuldà a l’annexiun da l’Austria e silsuenter a l’invasiun da la Wehrmacht en la Tschecoslovachia. Suenter ses servetsch militar ha Schmorell, ch’aveva er talents artistics, cumenzà sin intimaziun da ses bab a studegiar il semester da stad 1939 medischina a [[Hamburg]]. Là ha el emprendì a conuscher Traute Lafrenz. La stad 1940 ha el stuì prender part sco sutuffizier da la sanitad a la campagna militara cunter la [[Frantscha]] ed è er stà engaschà a la front da l’ost. Il settember 1940 è Schmorell returnà a [[Minca]] per reprender ses studi. El è vegnì attribuì a la segunda cumpagnia da students, nua ch’el ha emprendì d’enconuscher la fin da zercladur 1941 Hans Scholl ed a partir dal semester da stad 1942 er Willi Graf. L’atun 1941, a chaschun da curs da malegiar privats en l’atelier da Hein König a Schwabing, ha el fatg l’enconuschientscha da Lilo Ramdohr ed è daventà scolar privat tar il vischin da Lilo Ramdohr, il sculptur Karl Baur, a la Prinzenstrasse a Neuhausen. Dal matg fin il fanadur 1942 ha el scrit ensemen cun Hans Scholl ils emprims quatter fegls sgulants da la Rosa alva. A partir da la fin da fanadur 1942 è el sa participà sco primsergent da la sanitad a la campagna militara cunter la Russia, e quai en la cumpagnia da students ensemen cun Hans Scholl, Willi Graf, Hubert Furtwängler e Jürgen Wittenstein, als quals el ha intermedià ina chapientscha pli profunda da ses pajais da naschientscha. Enavos da la [[Russia]] ha el reprendì il semester d’enviern 1942/43 ses studi a Minca. Vers la fin da november 1942 è Schmorell viagià tras intermediaziun da si’amia Lilo Ramdohr ensemen cun Hans Scholl tar Falk Harnack a Chemnitz per stabilir contacts tar circuls da resistenza a Berlin. Il december 1942 ha el tschertgà ensemen cun Hans Scholl il contact tar Kurt Huber. Communablamain han els scrit il schaner 1943 il tschintgavel fegl sgulant ‹Appel a tut ils Tudestgs!›, il qual Schmorell ha lura repartì en diversas citads austriacas. Suenter che Christoph Probst ed ils fragliuns Scholl èn vegnids arrestads, ha Alexander Schmorell, sustegnì da divers enconuschents, empruvà da fugir cun in pass sfalsifitgà sur [[Schloss Elmau]] en [[Svizra]], quai che na dueva però betg reussir.<ref>Dietmar Müller-Elmau: ''Schloss Elmau – Eine deutsche Geschichte.'' Kösel, Minca 2015, p. 30.</ref> Uschia è el returnà a Minca; ils 24 da favrer 1943, il di da la sepultura da ses amis, al han ins enconuschì en in tschaler da refugi, denunzià ed arrestà. Schmorell è vegnì sentenzià a mort ils 19 d’avrigl 1943 en il segund process cunter la Rosa alva. En la vegliadetgna da 25 onns è el vegnì guillotinà ils 13 da fanadur 1943 ensemen cun Kurt Huber en la praschun München-Stadelheim. La bara da Schmorell han ins sepulì sin il Friedhof am Perlacher Forst en la fossa nr. 76-1-26 Il november 1981 ha la baselgia russa a l’exteriur canonisà ils martirs russ dal temp dal naziunalsocialissem. L’onn 2007 è Schmorell sez vegnì canonisà supplementarmain (sco sontg Alexander da Minca che vegn commemorà ils 13 da fanadur).<ref name="sobor">[https://web.archive.org/web/20180712173200/http://www.sobor.de/index.php?option=com_content&view=article&id=198:ueber-das-leben-und-den-einsatz-von-alexander-schmorell&catid=79:alexander-schmorell-verherrlichung&Itemid=109&lang=de ''Über das Leben und das Werk des Märtyrers Alexander von München''].</ref><ref>Jakob Wetzel: [http://www.sueddeutsche.de/muenchen/weisse-rose-mitgruender-schmorell-heilig-gesprochen-alexander-von-muenchen-1.1276026 ''Weisse-Rose-Mitgründer heilig gesprochen: Alexander von München''], en: ''Süddeutsche Zeitung'' dals 5 da favrer 2012.</ref> Plazzas, vias, scolas ed instituziuns che regordan ad Alexander Schmorell existan en divers lieus en Germania sco er ad [[Orenburg]] en Russia. === Christoph Probst === [[Datoteca:Grab_Sophie_und_Hans_Scholl_Christoph_Probst-1.jpg|thumb|220px|La fossa da Christoph Probst (a dretga) ensemen cun quellas da Hans e Sophie Scholl sin il Friedhof am Perlacher Forst a Minca]] Christoph Hermann Ananda Probst è naschì ils 6 da november 1919 a [[Murnau am Staffelsee]] (en il circul Garmisch-Partenkirchen) en ina famiglia relativamain bainstanta. Entras ses bab, il chemicher promovì Hermann Probst (1886–1936), ha el emprendì a conuscher e stimar la libertad culturala e religiusa. Hermann Probst era scienzià privat e perscrutader da sanscrit, sa fatschentava cun filosofia indica e tgirava contacts cun artists che valevan en il naziunalsocialissem sco «degenerads». Suenter il divorzi da si’emprima dunna, la mamma da Christoph Probst Katharina, nata von der Bank, ha el maridà la gidieua Elise Jaffée, nata Rosenthal.<ref>[https://web.archive.org/web/20070316205224/http://cpg.schulen.org/Probst/PDF/Christoph%20Probst.pdf ''Christoph Probst''], p. 3.</ref> La sora da Christoph Angelika Probst sa regorda che ses frar haja crititgà da l’entschatta ennà fermamain las ideas dal naziunalsocialissem che spretschavan tenor el l’umanitad. Ils onns 1930 fin 1932 ha Probst visità il gimnasi a Nürnberg (pervi da sia segunda lètg era sia mamma ida per in tschert temp a star en la [[Franconia Centrala]]) e dapi il 1932 la scola cun internat Marquarstein, la quala ha mantegnì ina tscherta distanza envers las ideas dal naziunalsocialissem. A partir dal 1935 ha Probst alura frequentà ensemen cun Alexander Schmorell il Neues Realgymnasium a Minca. Suenter il suicidi da ses bab il matg 1936 è el vegnì al Landheim Schondorf – era quai ina scola da liber pensar –, nua ch’el ha fatg l’abitur il 1937, cun 17 onns. A questa scola aveva el er fatg amicizia cun il magister Bernhard Knoop, ses quinà da pli tard. Suenter il servetsch da lavur e da militar tar l’aviatica militara ad Oberschleissheim ha Christoph Probst cumenzà la stad 1939 ses studi da medischina a las Universitads da Minca, Strassburg ed Innsbruck. En la Segunda Guerra mundiala ha el prestà servetsch militar a la front da l’ost. Cun 21 onns ha el maridà Herta Dohrn (1914–2016), la figliastra da Harald Dohrn. Probst, ch’aveva emprendì a conuscher durant ses studi da medischina a Minca ils fragliuns Scholl, è vegnì pir il schaner 1943 tar la Rosa alva, damai ch’el n’aveva betg appartegnì a la medema cumpagnia da students sco Alexander Schmorell, Hans Scholl e Willi Graf; tar las activitads da la gruppa da resistenza è el sa tegnì davostiers per prender resguard sin sia famiglia. Malgrà si’influenza sin ils texts n’ha Probst sez scrit nagin dals fegls sgulants che la Rosa alva ha derasà; bain però in sboz per in settavel fegl, il qual Hans Scholl purtava sin sai, cura ch’el ha derasà cun sia sora Sophie ils 18 da favrer 1943 ils exemplars restants dal sisavel fegl sgulant. Cura ch’ils fragliuns Scholl èn vegnids arrestads, aveva la Gestapo uschia in mussament cunter Probst. Durant las inquisiziuns e las tractativas avant dretgira ha el supplitgà per grazia pervi da ses trais uffants en la vegliadetgna da trais onns (Michael, 1940–2010), dus onns (Vincent, *1941) e quatter emnas (Katja, 1943–1959) e pervi da sia dunna ch’era en letg cun fevra da pagliola. Er ils fragliuns Scholl avevan empruvà adumbatten da proteger Probst cun prender sin els uschè blera culpa sco pussaivel, per al proteger da vegnir sentenzià a mort. Curt avant si’execuziun ha Probst sa laschà battegiar dal spiritual da praschun catolic.<ref>[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/weisse-rose/60975/christoph-probst ''Christoph Probst''] (biografia).</ref> Ils 22 da favrer 1943 è Christoph Probst vegnì executà cun la guillotina. Sia fossa sa chatta sin il Friedhof am Perlacher Forst (fossa nr. 73-1-18/19) che cunfinescha cun il lieu d’execuziun. === Willi Graf === [[Datoteca:Willi-Graf-Mandlstrasse.jpg|thumb|180px|Tavla commemorativa a Minca (Mandlstrasse 28)]] Wilhelm ‹Willi› Graf è naschì ils 2 da schaner 1918 a [[Kuchenheim]] (che tutga dapi il 1969 tar Euskirchen, ina citad en il sidvest dal stadi federativ Rain dal Nord-Vestfalia). Ses bab lavurava en il commerzi sco mainafatschenta. Wilhelm, che vegniva numnà Willi, aveva anc duas soras. L’onn 1922 è la famiglia ida a star da la Renania a [[Saarbrücken]], nua ch’el ha frequentà suenter la scola populara il gimnasi (Ludwigsgymnasium). A Saarbrücken è Graf er stà ministrant a la basilica St. Johann.<ref>Franz Josef Schäfer: ''Als die Weisse Rose zu blühen begann: Die Schulzeit von Willi Graf am Saarbrücker Ludwigsgymnasium''. En: ''Saargeschichten'', tom 4, 2017, nr. 49, p. 18–22.</ref> Gia baud è el entrà en l’uniun catolica per giuvens da scolas superiuras, il Bund Neudeutschland (ND). Suenter ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza, è quella vegnida scumandada. A partir dal 1934 ha el fatg part da l’Urden grisch (Grauer Orden), in’uniun da giuvenils catolica illegala ch’era sa furmada suenter il scumond da la Bündische Jugend e che sa drizzava cunter la dictatura da Hitler. Suenter l’abitur a Saarbrücken l’onn 1937 ha Graf prestà l’avrigl fin l’october 1937 a Dillingen an der Saar il servetsch da lavur obligatoric ed ha alura cumenzà a studegiar medischina a [[Bonn]].<ref>Peter Goergen: ''Willi Graf: ein Weg in den Widerstand'' (= ''Schriftenreihe der Stiftung Demokratie Saarland e.V., Geschichte, Politik und Gesellschaft'', 11). St. Ingbert 2009, p. 70–72.</ref> L’onn 1938 è el vegnì mess a ferm cun auters commembers da l’Urden grisch ed accusà pervi da lur activitads entaifer la Bündische Jugend. Ils onns 1940 fin 1942 è Graf sa participà sco schuldà da sanitad a las campagnas militaras en la Jugoslavia ed a la front da l’ost. Il 1942 è el vegnì sco commember da la segunda cumpagnia dals students da medischina a Minca en contact cun la Rosa alva. Graf è daventà in commember activ da la gruppa da resistenza. Ils 18 da favrer 1943, suenter esser vegnì denunzià, han ins mess a ferm Willi Graf a Minca ensemen cun sia sora Anneliese. Ils 19 d’avrigl 1943 è Wilhelm vegnì sentenzià a la mort. L’execuziun cun la guillotina ha però pir gì lieu ils 12 d’october; fin lura han ins empruvà da vegnir a savair dad el en la praschun Stadelheim ulteriurs nums che stevan en connex cun la gruppa da resistenza. Sin giavisch da la famiglia han ins exhumà il 1946 sias restanzas terrestras e transferì quellas dal Friedhof am Perlacher Forst a Minca al Alter Friedhof St. Johann a Saarbrücken en ina fossa d’onur. Suenter la Segunda Guerra mundiala è sia sora [[Anneliese Knoop-Graf]] – la quala na saveva nagut da ses engaschament en la Rosa alva avant l’arrestaziun – s’occupada a moda intensiva cun sia vita, ses operar e sia motivaziun. Tranter auter ha ella evaluà per quest intent ils diaris da ses frar. Per esser s’occupada tut sia vita cun la resistenza cunter il naziunalsocialissem ha Knoop-Graf retschet il 2006 il titel da doctoressa honoris causa da l’Universitad da Karlsruhe. === Kurt Huber === [[Datoteca:Bild_Chur_Geburtshaus_Kurt_Huber.jpg|thumb|220px|Chasa natala da Kurt Huber a Cuira]] Kurt Ivo Theodor Huber è naschì ils 24 d’october 1893 a [[Cuira]] (Stadtgartenweg 11); ses bab, oriund da la Germania, era da quel temp magister a la Scola chantunala.<ref>Infurmaziuns biograficas tenor Peter Laska, Toni Leibl, Franz Ruppel e.a.: ''Kurt Huber. Stationen seines Lebens in Dokumenten und Bildern.'' Ed. dal Kurt-Huber-Gymnasium, Gräfelfing 1983. Cf. en pli Rosemarie Schumann: [https://www.e-periodica.ch/cntmng?pid=bmb-002:2011:0::546 ''Kurt Huber – geboren in Chur'']. En: ''Bündner Monatsblatt'' 2011, p. 335–352.</ref> L’onn 1896 ha la famiglia fatg midada a [[Stuttgart]], nua che Kurt Huber ha passentà ses temp da scola e fatg l’abitur a l’Eberhard-Ludwigs-Gymnasium. Suenter la mort prematura dal bab l’onn 1911 è la mamma ida a star cun ses uffants a [[Minca]]. A l’Universitad da Minca ha Kurt Huber studegià musicologia cun filosofia en il rom secundar. L’onn 1917 ha el promovì davart il musicist da la renaschientscha [[Ivo de Vento]] cun la nota ‹summa cum laude›. Suenter sia promoziun ha el studegià psicologia e habilità en quest rom l’onn 1920.<ref>Josef Focht: ''[https://epub.ub.uni-muenchen.de/13575/1/Focht%2020120819.pdf Kurt Huber und das Volkslied]''. Minca 2012.</ref> Il 1926 ha el cumenzà ses temp sco docent a l’Universitad da Minca, e quai sco professer extraordinari. Incumbensas d’instrucziun en ils roms psicologia e scienza da las metodas al purschevan ina modesta segirtad existenziala. Da vegnir elegì sco professer ordinari han impedì ils naziunalsocialists che faschevan dapi il 1933 ina politica universitara rigida. Uffizialmain han ins fatg valair che Kurt Huber pateschia d’in impediment corporal; quel derivia d’ina malsogna da la gnerva ch’haja manà en l’uffanza ad ina paralisa. Il motiv per propi han però furmà denunziaziuns politicas, tranter auter tras Herbert Gerigk ch’aveva scrit ils 19 da november 1936 en ina brev drizzada al Reichsstudentenführer: «Las colliaziuns da Hubert tar il catolicissem e schizunt sia tenuta ordvart ostila envers la partida èn cumprovadas cleramain.» Suenter che las instanzas da la NSDAP a Minca han dilucidà ils 18 da schaner 1940 la dumonda, valeva Huber bain vinavant sco «dubius», ma betg da princip sco persuna che stueva vegnir refusada. Sinaquai ha Huber tschentà ils 15 da favrer 1940 la dumonda da pudair daventar commember da la NSDAP. Il prim d’avrigl 1940 è el vegnì registrà sco commember da la partida nr. 8.282.981. Suenter esser vegnì mess a ferm la fin da favrer 1943 al han ins exclus da la partida ils 3 d’avrigl 1943.<ref>Citats ed indicaziuns tenor Fred K. Prieberg: ''Handbuch Deutsche Musiker 1933–1945''. CD-Rom-Lexikon, Kiel 2004.</ref> L’ulteriur accent da sia lavur scientifica ha furmà la musicologia. Cun interess particular è el sa deditgà a la perscrutaziun da la chanzun populara; quai al dueva manar ensemen cun [[Carl Orff]] e [[Kiem Pauli]], in enconuschent chantadur popular e musicant en Baviera. Sin iniziativa da Huber e Pauli han ins per exempel manà tras ad [[Egern]] ina concurrenza da chantar cun participaziun da gruppas da l’entira [[Baviera]] e dal [[Tirol]]. Pauli e Huber han rescuvert en la Baviera veglias chanzuns populars ch’eran idas en emblidanza e las han rendidas accessiblas per il chant popular ch’era londervi da renascher. Entras sias publicaziuns sin ils champs da la psicologia da musica, estetica da musica e teoria vocala ha Huber chattà adina pli vasta renconuschientscha en il mund scientific. Uschia al aveva il ministeri da cultura prussian gia clamà l’onn 1937 a [[Berlin]]. Là ha el tschentà ils fundaments da l’archiv da la musica populara. Ad el è er vegnì empermess ch’el possia tegnair a la scola auta prelecziuns musicologicas. Quest’empermischun n’han ins betg tegnì, damai che Huber ha refusà da cumponer chanzuns da cumbat per la Lia da students naziunalsocialistica e per la Giuventetgna da Hitler. Sinaquai è el danovamain returnà cun sia dunna Clara e sia giuvna famiglia a Minca, nua ch’el ha surpiglià il 1938 ina professura a l’universitad. In figl da Kurt Huber è il germanist dad Eichstätt [[Wolfgang Huber]] ch’è naschì il 1939. Il december 1942 èn Hans Scholl ed Alexander Schmorell sa mess persunalmain en contact cun Kurt Huber; els al enconuschevan gia sco docent nà da sias prelecziuns da filosofia e d’inscunters privats tranter adversaris dal reschim a Minca. Communablamain han els scrit il schaner 1943 suenter blers discurs il tschintgavel fegl sgulant (‹Fegls sgulants dal moviment da resistenza en Germania. Appel a tut ils Tudestgs!›).<ref>Hans Scholl, Alexander Schmorell, Kurt Huber: ''Flugblätter der Widerstandsbewegung in Deutschland. Aufruf an alle Deutsche!'' En: Ulrich Chaussy, Gerd R. Ueberschär: '' «Es lebe die Freiheit!» Die Geschichte der Weißen Rose und ihrer Mitglieder in Dokumenten und Berichten.'' Fischer Taschenbuch, Francfurt a.M. 2013, p.&nbsp;39–41.</ref> Cun questa autodenominaziun averta sco cumbattants da la resistenza sa differenziescha il text da la denominaziun plitost nunpolitica ‹La Rosa alva› dals emprims quatter fegls sgulants, cun ils quals il pitschen circul da giuvens students aveva clamà si dapi la mesadad dal 1942 da far resistenza cunter il reschim naziunalsocialistic. Ils 13 da schaner 1943 èsi vegnì tar ils protests da students cunter las remartgas offendentas ed obscenas ch’il Gauleiter da Minca Paul Giesler era sa lubì en rom da las festivitads ‹470 onns Universitad da Minca› (cf. survart). Sut l’impressiun da quellas ed en vista a la sconfitta da la 6avla armada tudestga a Stalingrad è la gruppa sa sentida necessitada ed animada da rinforzar la resistenza cunter il reschim da Hitler e da la NSDAP. Huber ha concepì il sisavel ed ultim fegl sgulant ch’ha pudì vegnir derasà (‹Commilitonas! Commilitons!›). En quel appellescha el cun pleds patriotics «la giuventetgna tudestga [da] fa[r] giu quint cun la pli abominabla tirannia che noss pievel ha insumma gì da supportar insacura». Or dal sboz han Hans Scholl ed Alexander Schmorell stritgà la suandanta passascha: {{citat|Students, studentas. Senza resalva As essas Vus mess a disposiziun a la Wehrmacht tudestga a la front ed en ils servetschs d’apport, davant l’inimi, en l’agid als blessads, ma er en il laboratori ed al plaz da lavur. Per nus tuts na poi dar nagin’autra finamira che da destruir il bolschevissem russ en tut sias furmas. Serrai er vinavant las retschas da nossa grondiusa Wehrmacht.|ref=<ref>Cità tenor Karl-Heinz Jahnke: ''Weiße Rose contra Hakenkreuz. Der Widerstand der Geschwister Scholl und ihrer Freunde'' (= ''Bibliothek des Widerstandes''). Röderberg-Verlag, Francfurt a.M. 1969, p.&nbsp;50.</ref>}} Quest fegl sgulant dueva avair consequenzas fatalas per la gruppa. Suenter che betg tut ils exemplars avevan pudì vegnir spedids, han ins decidì da distribuir ils fegls sgulants restants a l’Universitad da Minca. Ils 18 da favrer 1943 èn ils fragliuns Scholl vegnids arrestads ed executads gia ils 22 da favrer ensemen cun Christoph Probst. En in segund process han ins sentenzià Kurt Huber, Wilhelm Graf ed Alexander Schmorell. Huber e Schmorell èn vegnids executads ils 13 da fanadur 1943, Graf ils 12 d’october 1943 (cf. survart). [[Datoteca:Bundesarchiv_Bild_146II-744,_Kurt_Huber.jpg|thumb|200px|Kurt Huber]] En ses pled da defensiun dals 19 d’avrigl 1943 davant la Curt dal pievel ha Huber dà perditga da sias pretensiuns moralas e persvasiuns politicas. Sa referind a la reproscha da Huber envers la NSDAP che quella haja destruì la «vaira cuminanza dal pievel» e stgaffì nagin «stadi german tenor il princip dal Führer per propi» caracterisescha per exempel Klaus Weber la tenuta da Huber sco conservativa e schovinistica.<ref name="klausweber186">Klaus Weber: ''Kurt Huber.'' En: ''Illustrierte Geschichte der Psychologie.'' Quintessenz, Minca 1993, p.&nbsp;186.</ref> Huber n’alleghescha questas reproschas però betg per las colliar cun arguments rassistics, mabain per defender la libertad da manifestar l’atgna opiniun ed il princip fundamental dal stadi da dretg e per far appel a laschar renascher la fidanza vicendaivla tranter ils umans: {{citat|La pretensiun fundamentala envers la vaira cuminanza dal pievel è vegnida disfatga cun sutminar a moda sistematica la fidanza d’uman tar uman. I na dat nagina sentenzia pli terribla davart ina cuminanza dal pievel ch’il confess che nus tuts stuain far, numnadamain che nagin na sa senta segir envers ses vischin ed il bab betg envers ses figls. (...) In stadi ch’impedescha mintga libra manifestaziun da l’opiniun e che tracta mintga critica, er quella ch’è giustifitgada moralmain, e mintga proposta da meglierament sco ‹preparaziun a l’auttradiment› e tschenta quellas sut las pli severas painas, rumpa cun in vegl dretg tudestg, german nunscrit, il qual era anc adina vivent en il ‹saun sentiment dal pievel› e sto er vinavant restar vivent en quel. (...) A mia favur fatsch jau valair che mi’admoniziun da recurrer als fundaments d’in stadi da dretg – che pon els sulets durar – e da returnar tar il stadi german tenor il princip dal Führer per propi saja la necessitad actuala la pli urgenta. Da betg vulair udir quella po be avair per consequenza la perdiziun dal spiert tudestg e la finala dal pievel tudestg. (...) Jau pretend enavos la libertad per noss pievel tudestg.|ref=<ref name="kurthuber">''Professor Kurt Huber’s defense speech.'' En: James Donohoe: ''Hitler’s conservative opponents in Bavaria 1930–1945. A study of Catholic, monarchist, and separatist anti-Nazi activities.'' E.J. Brill, Leiden 1961, p.&nbsp;327.</ref>}} Ils 13 da fanadur 1943, curt avant si’execuziun, ha Huber scrit ina brev da cumià a sia famiglia, en la quala ins po tranter auter leger: «As legrai cun mai! Jau dastg murir per mia patria, per ina patria gista e pli bella, sco ch’ella vegn segir a resortir da questa guerra.» El moria en il «cumbat per ina nova Germania!»<ref name="kurthuber2">''Kurt Hubers Abschiedbrief.'' En: Christian Petry: ''Studenten aufs Schafott. Die Weisse Rose und ihr Scheitern.'' R. Piper, Minca 1968, p.&nbsp;216.</ref> Las restanzas terrestras da Kurt Huber han ins sepulì en ina fossa da famiglia, nr. 21-W-22, sin il Waldfriedhof Alter Teil a München-Hadern.<ref>Hildegard Vieregg: ''Grab- und Gedenkstätte Professor Dr. Kurt Hubers im Waldfriedhof.'' En: Hildegard Vieregg: ''«Menschen seid wachsam». Mahnmale und Gedenkstätten für die Opfer der NS-Gewaltherrschaft 1933–1945. Begleitbuch zum gleichnamigen Medienpaket, erstellt in Kooperation zwischen dem Museums-Pädagogischen Zentrum München und der Staatlichen Landesbildstelle Südbayern'' (= ''MPZ-Themenhefte zur Zeitgeschichte.'') O.&nbsp;V., Minca 1993, p.&nbsp;43–45.</ref> Sco gia menziunà è l’autur da medischina Klaus Weber sa fatschentà en sia publicaziun ‹Illustrierte Geschichte der Psychologie› cun la tenuta da Kurt Huber envers il naziunalsocialissem. El vegn a la conclusiun che Huber na saja ni sta il «mentur spiritual» da la Rosa alva ni in «antifaschist» ord persvasiun. In maletg pli differenzià deriva da Maria Bruckbauer ch’è s’occupada cun Huber sco perscrutader da la chanzun populara. Da sias expectoraziuns resorta che Huber po bain esser s’engaschà – en il spiert naziunalistic general da la fin dal 19avel e l’entschatta dal 20avel tschientaner – cun corp ed olma per la cultura ‹stget› tudestga, senza che quai stoppia sminuir ses merits d’esser s’engaschà en la Rosa alva per morala ed umanitad: {{citat|Areguard la radicalitad cun la quala Kurt Huber è passà si cunter tschertas apparientschas entaifer il naziunalsocialissem na datti nagin dubi. Quest’opposiziun na dastga però betg vegnir resguardada sco absoluta, ni temporarmain ni tematicamain. Ed anc main giustifitgescha ella d’idealisar las differentas activitads da Huber. Tge ch’al ha manà en la resistenza è vegnì e vegn tractà en autras publicaziuns. En si’amur per la musica populara bavaraisa ed en sia lavur sin quest champ n’è la motivaziun respectiva en tutta cas betg da tschertgar.|ref=<ref>Maria Bruckbauer: ''«...und sei es gegen eine Welt von Feinden!» Kurt Hubers Volksliedsammlung und -pflege in Bayern'' (= ''Bayerische Schriften zur Volkskunde'', tom 2). Minca 1991, p.&nbsp;205.</ref>}} == Annotaziuns == <references/> == Recepziun culturala == === Tocs da concert, opera e teater === * Hans Werner Henze: ''In memoriam: Die Weisse Rose.'' Fuga dubla per 12 instruments. Primaudiziun 1965 a Bologna (Teatro Comunale; Rassegna della Resistenza Europea; commembers da l’Orchestra Comunale di Bologna, dirigent: Bruno Maderna). * ''Weisse Rose.'' Opera dad Udo Zimmermann, 1967/68, opera en otg maletgs, libret dad Ingo Zimmermann. * ''Weisse Rose.'' Opera dad Udo Zimmermann, 1986, scenas per dus chantadurs ed ensemble instrumental, libret da Wolfgang Willaschek. * ''Die Weisse Rose – Aus den Archiven des Terrors'', da Jutta Schubert. Il toc da teater è vegnì preschentà l’emprima giada il 2004 dal Junges Schauspiel Ensemble München en la Reithalle München (reschia: Michael Stacheder). * ''Die Weisse Rose'', da Lillian Groag, tudestg da Constanze Hagelberg, gieu da teater. * ''Sophie Scholl – die letzten Tage.'' Toc da teater da Betty Hensel e Fred Breinersdorfer tenor ses scenari, emprima represchentaziun il 2008 al Schauspielhaus Salzburg. === Films === * ''Der Pedell'', 1971, reschia: Eberhard Itzenplitz. Film da televisiun (ZDF). * ''Die weisse Rose'', 1982, reschia: Michael Verhoeven, Lena Stolze en la rolla da Sophie Scholl e Wulf Kessler sco Hans Scholl. * ''Fünf letzte Tage'', 1982, reschia: Percy Adlon. Medemamain cun Lena Stolze sco Sophie Scholl. * ''Die kleine Schwester – Die weisse Rose: Ein Vermächtnis'', 2002, cudesch e reschia: Michael Verhoeven. * ''Sophie Scholl – Die letzten Tage'', 2005, reschia: Marc Rothemund, scenari: Fred Breinersdorfer, retschertga: Ulrich Chaussy; Julia Jentsch en la rolla da Sophie Scholl ed Alexander Held sco Robert Mohr. Il film ha gudagnà premis a la Berlinale 2005 sco meglier film e meglra actura principala ed è stà nominà per l’Oscar. * ''Die Widerständigen – Zeugen der Weissen Rose'', 2008, cudesch e reschia: Katrin Seybold. Film documentar che porta intervistas cun parents, amis ed enconuschents dals commembers da la Rosa alva e che mussa fotografias nunpublitgadas. === Gieus auditivs === * ''Allen Gewalten zum Trotz sich erhalten. Die Geschichte der Weissen Rose.'' TR-Verlagsunion, Minca 1993. * ''Sophie Scholl – Das Verhör.'' Oskar Verlag, 2006. Prelecziun cumpletta dals protocols d’interrogaziun, cun Anna Clarin (Sophie Scholl) e Konstantin Wecker (Robert Mohr). [Dal chantautur Konstantin Wecker exista er ina chanzun cun il titel ‹Die Weisse Rose›]. * ''Harter Geist und weiches Herz. Das intellektuelle Umfeld der Weissen Rose.'' Hörbuchverlag auditorium maximum 2007. (Autura: Barbara Ellermeier). * ''Wagnis Weisse Rose.'' Gieu auditiv documentar en duas parts ''Es lebe die Freiheit!'' e ''Ihr Geist lebt weiter.'' Katrin Seybold, Michael Farin, Bayerischer Rundfunk, 2012. == Litteratura == * Detlef Bald: ''Die Weisse Rose.'' Aufbau, Berlin 2003, ISBN 3-351-02546-7. * Lilo Ramdohr: ''Freundschaften in der Weissen Rose.'' Geschichtswerkstatt Neuhausen, Minca 1995, ISBN 3-931231-00-3. * Michael Kissener, Bernhard Schäfers (ed.): ''«Weitertragen». Studien zur ‹Weissen Rose›. Festschrift für Anneliese Knoop-Graf zum 80. Geburtstag.'' UVK, Constanza 2000, ISBN 3-87940-727-4. * Inge Scholl: ''Die Weisse Rose.'' Francfurt a.M. 1955. (Reediziun amplifitgada 1993, ISBN 3-596-11802-6). * Barbara Schüler: ''«Im Geiste der Gemordeten…» Die ‹Weisse Rose› und ihre Wirkung in der Nachkriegszeit.'' Schöningh, Paderborn e.a. 2000, ISBN 3-506-76828-X. * Harald Steffahn: ''Die Weisse Rose.'' Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1992, ISBN 3-499-50498-7. * Sönke Zankel: ''Mit Flugblättern gegen Hitler. Der Widerstandskreis um Hans Scholl und Alexander Schmorell.'' Böhlau, Cologna e.a. 2008, ISBN 978-3-412-20038-1. * Igor Chramow: ''Die russische Seele der ‹Weissen Rose›.'' Helios, Aachen 2013, ISBN 978-3-86933-099-0. * Gregor Fernbach (ed.): ''«Vergesst Gott nicht!» – Leben und Werk des heiligen Märtyrer von München, (Alexander) Schmorell.'' Edition Hagia Sophia, Wachtendonk 2013, ISBN 978-3-937129-85-3. * Jutta Schubert: ''Zu blau der Himmel im Februar.'' Kulturmaschinen, Berlin, 2013, ISBN 978-3-943977-01-1. == Colliaziuns == {{Commonscat|The White Rose|Rosa alva}} {{Wikisource|Fegls sgulants da la Rosa alva|Fegls sgulants da la Rosa alva}} * [http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/weisse-rose/ ''Sophie Scholl und die ‹Weisse Rose›.''] Dossier, Bundeszentrale für politische Bildung. * [https://www.planet-wissen.de/geschichte/nationalsozialismus/weisse_rose/index.html ''Weisse Rose''] tar Planet Wissen, 10 d’avust 2016. * Christopher Beckmann, Jürgen Nielsen-Sikora: [http://www.kas.de/wf/de/191.5728/ ''«Es lebe die Freiheit.» Der Widerstand der Weissen Rose im Namen der deutschen Jugend.''] En: Konrad-Adenauer-Stiftung. * Bernd Kleinhans: [http://www.zukunft-braucht-erinnerung.de/die-weisse-rose/ ''Die Weisse Rose: Eine Widerstandsgruppe Münchner Studenten''], en: ''Zukunft braucht Erinnerung''. * [https://www.weisse-rose-stiftung.de/ Fundaziun Rosa alva] '''Documents''' * Fegl sgulant I ([http://www.bpb.de/themen/ZGSY8R,0,0,Flugblatt_I.html text] / [http://www.bpb.de/files/IMH3WQ.pdf original en format PDF]) * Fegl sgulant II ([http://www.bpb.de/themen/DTJ9Q1,0,0,Flugblatt_II.html text] / [http://www.bpb.de/files/EQEBVG.pdf original en format PDF]) * Fegl sgulant III ([http://www.bpb.de/themen/QIW5UX,0,0,Flugblatt_III.html text] / [http://www.bpb.de/files/70GDTF.pdf original en format PDF]) * Fegl sgulant IV ([http://www.bpb.de/themen/KQWNOS,0,0,Flugblatt_IV.html text] / [http://www.bpb.de/files/VYP7TF.pdf original en format PDF]) * Fegl sgulant V ([http://www.bpb.de/themen/EGK24S,0,0,Flugblatt_V.html text] / [http://www.bpb.de/system/files/pdf/ARBZMA.pdf original en format PDF]) * Fegl sgulant VI ([http://www.bpb.de/themen/JOELCK,0,0,Flugblatt_VI.html text] / [http://www.bpb.de/files/B2QRDK.pdf original en format PDF]) * [http://www.mythoselser.de/texts/scholl-protokoll.htm Protocol da l’interrogaziun da Sophie Scholl] [[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]] [[Categoria:Naziunalsocialissem]] [[Categoria:20avel tschientaner]] [[Categoria:Temp modern]] hc8l67p6a7fmkgwnfb2dyts8uqjdd2h Catalugna 0 13685 175241 174866 2026-11-09T13:31:18Z Albinfo 2471 /* Linguas */ 175241 wikitext text/x-wiki {{Infobox terra |NUM = <font size="+1">'''Catalugna'''</font><br /> <span style="white-space: nowrap;">'''Catalunya'''<font size="-1"> (catalan)</font><br /> '''Cataluña'''<font size="-1"> (spagnol)</font><br /> '''Catalonha'''<font size="-1"> (aranais)</font> |MALETG-BANDIERA = Flag of Catalonia.svg |MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px |ARTITGEL-BANDIERA |MALETG-VOPNA = Seal of the Generalitat of Catalonia.svg |MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px |ARTITGEL-VOPNA = |LINGUA-UFFIZIALA = [[catalan]], [[spagnol]] ed [[aranais]] |CHAPITALA = [[Barcelona]] |ABITANTS = 7 619 494 (2019) |MUNAIDA = euro |SURFATSCHA = 31 895 |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 238,89 |INTERNET-TLD = .cat |MALETG-POSIZIUN = Catalunya+Comarques+Català.jpg }} La '''Catalugna''' (catalan Catalunya [kətəˈluɲə], spagnol Cataluña [kataˈluɲa], aranais Catalonha [kataˈluɲa]) è ina regiun en il nordost da la [[Spagna]], situada tranter la costa da la [[Mar Mediterrana]] e las [[Pireneas]]. La chapitala da la regiun furma [[Barcelona]]. Politicamain è la Catalugna dividida en quatter provinzas (Barcelona, Tarragona, Lleida e Girona). Questas provinzas èn sutdivididas en 42 comarques. Las linguas uffizialas èn il catalan ed il spagnol sco er l’aranais. La Catalugna furma ina da 17 communitads autonomas da la Spagna. Pervi da sias atgnadads istoricas e culturalas vala la regiun sper il [[Pajais Basc]] e la [[Galizia]] sco ina da las «communitads autonomas istoricas» (spagnol: nacionalidades históricas). Tendenzas d’independenza han cuntanschì en Catalugna ina gronda muntada. Suenter in referendum contestà ha il parlament regiunal da la Catalugna declerà il 2017 la Catalugna sco ina republica independenta da la Spagna, la quala n’è però betg vegnida renconuschida da la cuminanza da stadis internaziunala. La regenza spagnola ha sinaquai destituì la regenza regiunala ed il parlament; dapi las novas elecziuns regia puspè en la Catalugna ina regenza dominada dals separatists, uschia che la crisa cuntinuescha. == Geografia == La Catalugna sa chatta sin la [[Peninsla Iberica]]. En il nord, per lung da la chadaina da muntognas da las [[Pireneas]], cunfinescha ella cun la [[Frantscha]] ed il stadi pitschen [[Andorra]], en il vest cun la regiun autonoma [[Aragonia]] ed en il sidvest cun la regiun [[Valencia]]. Il punct il pli aut furma la Pica d’Estats (3143&nbsp;m&nbsp;s.m.), in piz dal Massiv da Montcal. Tar la Catalugna tutga er l’exclava Llívia circumdada da territori franzos. La Catalugna dispona da rivas maritimas en l’ost ed en il sid. Il punct il pli en l’ost è il Cap de Creus en Empordà. Cun ina surfatscha da 32&nbsp;091&nbsp;km² è la communitad autonoma circa tuttina gronda sco la [[Belgia]]. Cumbain che quella cumpiglia be 6,3&nbsp;% dal territori da la Spagna, vivan qua cun 234 abitants per kilometer quadrat 15,9&nbsp;% da la populaziun da la Spagna. La regiun è pia occupada nov giadas uschè spess sco la regiun vischina Aragonia resp. bunamain trais giadas uschè spess sco l’ulteriura Spagna. === Topografia === [[Datoteca:Montserrat_des_del_Bages.jpg|thumb|200px|Il Montserrat – ina da las ensainas da la Catalugna]] [[Datoteca:Aerea_estany_de_banyoles.png|thumb|200px|Lai da Banyoles]] [[Datoteca:Barcelona_from_Sagrada_Familia_(2)_(cropped).JPG|thumb|200px|Center finanzial da Barcelona]] [[Datoteca:Tossa_de_Mar_Buchten_1.JPG|thumb|200px|Costa Brava tranter Tossa de Mar e Feliu de Guíxols]] Ord vista geomorfologica sa lascha il territori da la Catalugna divider en las suandantas zonas: ;Pireneas catalanas La regiun d’auta muntogna da las Pireneas (catalan: Pirineus) cumpiglia ina strivla da la Catalugna che s’extenda en il nord al cunfin vers la [[Frantscha]] ed [[Andorra]]. Qua sa chattan plirs pizs d’in’autezza da bundant 3000 meters, numnadamain il Pic de Sotllo (3084&nbsp;m), il Pic de Comaloforno (3033&nbsp;m), il Besiberri Nord (3015&nbsp;m) ed il punct il pli aut da la Catalugna, la Pica d’Estats (3143&nbsp;m). En questa regiun naschan er ils flums Noguera Pallaresa, Noguera Ribagorzana, Garona, Llobregat, Ter e Muga. Tar las Pireneas tutga medemamain la chadaina da muntognas Serra de l’Albera che s’extenda tranter la citad La Jonquera e la Mar Mediterrana cun il Puig Neulós (1245&nbsp;m) sco piz il pli aut. ; Prepireneas catalanas Las Prepireneas (catalan Prepirineus) furman ina strivla muntagnarda d’ina ladezza da ca. 20–45&nbsp;km, situada en il sid da las Pireneas tranter l’Aragonia en il vest e la comarca Garrotxa en l’ost. En questa regiun sa chattan las chadainas da muntognas Serra del Montsec, Serra de Boumort, el Port de Comte ed el Cadí. En las prepireneas datti be paucs pizs d’in’autezza da sur 2000 meters. Ils pli auts pizs sa chattan en la Serra del Cadí (Torreta de Cadí, 2561&nbsp;m, e Pedraforca, 2497&nbsp;m). ;Serralada Transversal La gronda part da quest territori muntagnard furma la comarca Garrotxa, parts pli pitschnas èn situadas en las comarques vischinas Osona, Selva e Gironès. En il nordvest da la Serrelada Transversal sa chattan la Serra de Milany e Serra de Santa Magdalena, quellas furman ina regiun da transiziun vers las Pireneas. En il nordost cunfinescha la muntogna cun il flum Fluvià ed en il sid furma il flum Ter in cunfin natiral vers las Guilleries che tutgan tar la muntogna prelitorala catalana. Part da la Serralada Transversal fa er il territori vulcanic da Garrotxa. La pli auta elevaziun furma il Milany (1526&nbsp;m). ;Foppa da la Catalugna Centrala La Foppa da la Catalugna Centrala (catalan Depressió Central) è ina planira auta fritgaivla tranter 200 e 500 meters che vegn percurrida da singulas elevaziuns. Cunfinada vegn la planira en il nord tras las prepireneas, en l’ost tras la Serralada Transversal, en il sidvest tras la muntogna prelitorala catalana ed en il vest tras la communitad autonoma Aragonia. Da questa foppa fan part las planiras dad Urgell (Plana de Urgell), Vic (Plana de Vic) e Bages (Pla de Bages) sco er il batschigl da Barbarà (Conca de Barbarà). ;Massivs Singulas elevaziuns isoladas u chadainas da muntognas da 800 fin 1000 meters vargan sco massivs or da la Foppa da la Catalugna Centrala. ;Muntogna prelitorala catalana La Muntogna prelitorala catalana (catalan Serralada Prelitoral Catalana) è ina muntogna mesauna betg coerenta per lung da la lingia da costa, en ina distanza da 30 fin 60 kilometers da quella. Las chadainas da muntognas las pli enconuschentas èn las Guilleries, Montseny, Sant Llorenç del Munt, Montserrat, Montsant, Muntanyes de Prades, Serra de l’Obac, Ports de Tortosa-Beseit e Serra del Montsià. ;Muntogna litorala catalana La Muntogna litorala catalana (catalan Serralada Litoral Catalana) è ina muntogna mesauna betg coerenta situada directamain a la costa tranter il golf de Roses ed il flum Foix. Las chadainas da muntognas èn dal nordost vers il sidvest: Massís del Montgrí, Massís de les Gavarres, Serra del Montnegre, Serra del Corredor, Serra de Marina, Serra de Collserola e Massís del Garraf. ;Planira prelitorala La Planira prelitorala (catalan Depressió Prelitoral) è ina planira situada en vischinanza da la costa resp. davos la muntogna litorala. ;Planira litorala La Planira litorala (catalan Depressió Litoral) sa chatta directamain a la costa da la [[Mar Mediterrana]]. === Citads === La zona d’aglomeraziun per lunschor la pli gronda ed impurtanta è la chapitala Barcelona. La successiun da las ulteriuras citads pli grondas resulta da la suandanta tabella: {| class="wikitable" |- !style="background: #e3e3e3;"|Posiziun !style="background: #e3e3e3;"|Citad !style="background: #e3e3e3;"|Comarca !style="background: #e3e3e3;"|Populaziun<ref>[http://www.idescat/ Actualització IDESCAT 2015].</ref> |- |1 |[[Datoteca:Escut de Barcelona.svg|20px|Escut de Barcelona]] Barcelona |Barcelonès |1&nbsp;604&nbsp;555 |- |2 |[[Datoteca:Spain.Hospitalet.de.Llobregat.Escudo.svg|20px|Escut de l'Hospitalet de Llobregat]] L’Hospitalet de Llobregat |Barcelonès |252&nbsp;171 |- |3 |[[Datoteca:Escut de Badalona.svg|20px|Escut de Badalona]] Badalona |Barcelonès |217&nbsp;210 |- |4 |[[Datoteca:Escut de Terrassa.svg|20px|Terrassa]] Terrassa |Vallès Occidental |215&nbsp;654 |- |5 |[[Datoteca:Escut de Sabadell.svg|20px|Sabadell]] Sabadell |Vallès Occidental |207&nbsp;814 |- |6 |[[Datoteca:Escut heràldic de Lleida.svg|20px|Lleida]] [[Lleida]] |Segrià |138&nbsp;542 |- |7 |[[Datoteca:Escut de Tarragona.svg|20px|Tarragona]] Tarragona |Tarragonès |131&nbsp;255 |- |8 |[[Datoteca:Escut de Mataró.svg|20px|Mataró]] Mataró |El Maresme |124&nbsp;867 |- |9 |[[Datoteca:Escut de Santa Coloma de Gramenet.svg|20px|Santa Coloma de Gramenet]] Santa Coloma de Gramenet |Barcelonès |116&nbsp;950 |- |10 |[[Datoteca:Escut de Reus.svg|20px|Reus]] Reus |Baix Camp |103&nbsp;194 |- |11 |[[Datoteca:Spain.Girona.Escut.Timbrat.svg|20px|Girona]] Girona |Gironès |97&nbsp;586 |} === Costa === La costa ha ina lunghezza totala da 580&nbsp;km. Ella enconuscha furmas fitg differentas: En il nord è la Costa Brava grippusa segnada da numerus pitschens golfs sablunus, ils Calas, entant che domineschan en il sid a la Costa Daurada rivas da sablun extendidas. Tranteren, en il nord da Barcelona, sa chatta la Costa del Maresme ed en il sid da Barcelona la Costa del Garraf. === Parcs natirals === En la Catalugna èn situads intgins dals pli impurtants parcs da protecziun da la natira da l’entira Peninsla Iberica. Tar quels tutgan en il nordvest en las Pireneas il parc naziunal Aigüestortes i Estany de Sant Maurici, en il nordost en las Prepireneas il Parc natiral da la zona vulcanica da la Garrotxa, en il sid il parc natiral en il delta da l’Ebro sco er il parc natiral Cap de Creus al punct il pli oriental da la Peninsla Iberica. Il parc natiral Montseny figurescha ultra da quai sco reservat da biosfera da l’UNESCO. == Sutdivisiun politica == [[Datoteca:Comarques de Catalunya.svg|thumb|220px|La Catalugna cun las 42 ''comarques'']] Administrativamain è la Catalugna dividida en provinzas, comarques e vischnancas. En avegnir duain las vegueries remplazzar las provinzas. === Provinzas/vegueries === Dapi l’onn 1833 existan en la Catalugna las quatter provinzas Barcelona, Tarragona, Lleida e Girona. Tenor il statut d’autonomia dal 2006 e la lescha regiunala da la Catalugna dal 2010 èsi previs da remplazzar las provinzas cun set uschenumnadas vegueries, numnadamain: L’Alt Pirineu, Barcelona, La Catalunya Central, Girona, Lleida, El Camp de Tarragona e Les Terres del Ebre. Tenor la constituziun spagnola vertenta po però be il parlament a Madrid concluder ina tala midada. En vista al conflict politic che perdura èsi perquai da supponer che las provinzas actualas vegnan a restar per il mument en vigur. === Comarques e vischnancas === Gia l’onn 1936 ha la regenza autonoma catalana da lezza giada relaschà in decret ch’ha sutdividì il territori en comarques. Cun il cumenzament da la dictatura da Franco suenter la sconfitta da las truppas republicanas en la [[Guerra civila spagnola]], è quest decret però vegnì annullà. L’onn 1987, pia 12 onns suenter la mort da Franco e la transiziun a la democrazia, han ins puspè mess en vigur las comarques dal temp avant Franco. Il dumber da las oriundamain 38 comarques è vegnì auzà per 3 sin 41 ed il 2015 sin actualmain 42. Al nivel il pli bass da l’organisaziun statala èn las comarques (circuls) sutdividids en 946 vischnancas. == Clima == En la Catalugna dominescha in clima mediterran: a stads sitgas, chaudas suondan envierns miaivels cun blera plievgia. Facturs ch’influenzeschan il clima local furman la vischinanza resp. distanza tar la mar, la posiziun en foppas, sin muntognas u en posiziuns protegidas dal vent e betg il davos l’autezza sur mar. == Istorgia == Avant l’arrivada da l’uman da Cro-Magnon (''Homo sapiens'') viveva en la regiun gia l’uman da Neandertal, sco che cumprovan chats en la tauna Cova Gran de Santa Linya. Il temp istoric da la Catalugna tanscha enavos fin ca. 1000&nbsp;a.C., cur ch’ils Ibers han colonisà la Peninsla Iberica. Pli tard è la regiun da costa vegnida en la sfera d’influenza da [[Cartago]]. A la fin dal terz tschientaner a.C. ha alura Roma prendì il suramaun; l’onn 19&nbsp;s.C. han ils Romans fatg da la regiun la provinza romana Hispania Tarraconensis. Gia en l’emprim tschientaner s.C. ha il cristianissem cumenzà a sa derasar en la Catalugna odierna. En rom dal process da dissoluziun da l’[[Imperi roman]] èn arrivads l’onn 418 l’emprima giada ils [[Visigots]] en Spagna, ma pir suenter la Battaglia da Vouillé l’onn 507 han els pudì sa stabilir permanentamain sin la Peninsla Iberica. L’ierta dal reginavel dals Visigots è sa mantegnida il pli ditg a la spunda sid da las Pireneas. Fin en il 11avel tschientaner è stà qua en vigur il codex da dretg Liber Iudicum dal 654 – er il fatg ch’ins ha integrà la part meridiunala da las Pireneas en il sistem da marcas francon (marca spagnola) n’ha betg pudì midar quai. Da mantegnair l’autonomia locala n’ha però betg muntà da s’isolar culturalmain. La regiun da las Pireneas ha furmà da vegl ennà in territori da transit fitg frequentà per il stgomi commerzial e cultural tranter il [[Proxim Orient]] e las [[Inslas Britannicas]]. En rom dals conflicts guerrils tranter il [[Reginavel dals Francs]] ed ils [[Arabs]] èn sa furmads a la fin dal 8avel ed entschatta dal 9avel tschientaner en la part settentriunala da la Catalugna (che tutga oz tar la Spagna) ed en la Catalugna dal Nord (che tutga oz tar la Frantscha) plirs ducadis ch’eran l’emprim suttamess al retg francon occidental resp. franzos, ma ch’èn daventads en il decurs dals proxims decennis adina pli independents. Cont [[Guifré el Pilós]] († 11 d’avust 897) ha unì ils contadis Urgell, Cerdanya, Barcelona e Girona sut ses domini e fundà la dinastia dals contadis catalans. La fin dal 10avel tschientaner èn ils contadis catalans sortids da la suveranitad feudala dal retg francon occidental. Ultra da quests manaders politics ha er giugà in’impurtanta rolla il manader spiertala, l’avat Oliva che manava tranter auter il center cultural da la Catalugna da quel temp, la claustra da Ripoll. Dal contract da lètg tranter [[Ramon Berengar IV]], cont da Barcelona, e Petronila/Peronella, l’ertavla da la curuna d’Aragonia ch’aveva da quel temp pir in onn, è sa furmà l’onn 1137 da l’Aragonia e da las terras da cont da Barcelona, ch’eran en il 12avel tschientaner pli u main identicas cun la Catalugna, ina cuminanza da stadis ch’è enconuschenta sco curuna d’Aragonia. Tras ulteriuras colliaziuns dinasticas e conquistas è quella sa sviluppada en il decurs dal temp autmedieval e temp medieval tardiv a la pussanza dominanta en la part occidentala da la regiun da la Mar Mediterrana. Ses center economic e cultural furmava la part catalana da la cuminanza da stadis, il principat Catalugna, dal qual la flotta da commerzi dominava la part occidentala da la Mar Mediterrana. === 15avel fin 18avel tschientaner === [[Datoteca:Cort general del Principat de Catalunya.jpg|thumb|170px|Ils ''Cort General del Principat de Catalunya'' (or d’in’incunabla dal 15avel tschientaner)]] L’onn 1469 ha Fernando, l’ertavel da la curuna d’[[Aragonia]], maridà sia cusrina Isabella, l’ertavla da la [[Castiglia]]. Els èn vegnids enconuschents en l’istorgia sco retgs catolics (Los Reyes Católicos). L’uniun da la Castiglia cun Aragon ha l’emprim gì lieu en uniun persunala; l’uniun da las duas curunas al Reginavel da la Spagna è alura suandada il 1516 sut [[Karl V]] da pli tard (Carlos I da la Spagna). Entaifer quella è l’autonomia politica interna da la Catalugna però sa mantegnida. Durant la Guerra tranter la Frantscha e la Spagna 1635–1659 hai dà en Spagna moviments separatistics. L’onn 1640 èsi reussì al [[Portugal]] da reacquistar si’independenza (suenter la mort da l’ultim retg portugais l’onn 1580 era quel vegnì integrà en il territori da la curuna da Castiglia). La Catalugna ha medemamain empruvà da puspè acquistar si’autonomia d’antruras, però senza success. En la pasch da las Pireneas ha la Spagna stuì surdar ils territoris catalans situads en il nord da las Pireneas (il contadi istoric Rosselló u Roussillon, la Catalugna dal Nord) a la Frantscha, las ulteriuras parts da la Catalugna èn restadas tar la Spagna. En la Guerra da successiun spagnola (1700–1713) ch’è prorutta en connex cun la successiun al tron da Carlos II ch’era restà senza descendenza, han la gronda part dals Catalans sustegnì il pretendent al tron habsburgais archiduca Karl cunter il Bourbon [[Philippe d'Anjou|Philippe d’Anjou]]. Felipe V, ch’è sortì da la Pasch d’Utrecht sco victur, ha punì persuenter la Catalugna a moda severa: L’onn 1714 è Barcelona sa surdà a las truppas da Felipe V, ils onns ch’èn suandads èn vegnidas schliadas las instituziuns catalanas, uschia che l’administraziun autonoma catalana è ida a fin. Per sa regurdar da quest eveniment vegn dapi il 1980 festivà mintg’onn ils 11 da settember, il di da la capitulaziun 1714, sco di da la festa naziunala catalan (Diada Nacional de Catalunya). === 19avel e 20avel tschientaner === Las duas pli grondas cesuras politicas dals dus davos tschientaners èn stadas per la Catalugna per l’ina ils onns 1812 fin 1814, cur che quella ha fatg part sut [[Napoleun]] da l’Imperi franzos ed era l’emprim dividida en quatter, pli tard en dus départements. Per l’autra en il 20avel tschientaner ils onns da la Guerra civila spagnola e da la dictatura da Franco. En rom da la Segunda Republica avev’ins l’emprim concedì l’onn 1931 a la Catalugna in’autonomia provisorica cun puspè installar la Generalitat; quella han ins fixà il 1932 en il statut d’autonomia. Dal 1934 fin il 1936 è l’autonomia però stada suspendida e cun la victoria da [[Francisco Franco]] en la [[Guerra civila spagnola]] l’onn 1939 è quella vegnida schliada dal tuttafatg. Durant la Guerra civila spagnola 1936–1939 aveva la Catalugna (surtut Barcelona) furma il lieu d’acziun da la suletta revoluziun anarchista en l’istorgia da l’Europa ch’ha gì (almain parzialmain) success. Durant la dictatura da Franco ha la Generalitat cuntinuà d’exister en l’exil. En rom da la transiziun suenter la mort da Franco han ins danovamain concedì a la Catalugna l’emprim l’onn 1977 in’autonomia provisorica e renconuschì suenter ses return or da l’exil Josep Tarradellas sco president da la Generalitat. A basa da la nova constituziun democratica da la Spagna dal 1978 ha la Catalugna cuntanschì il 1979 in nov statut d’autonomia. En rom da quel han ins extendì adina dapli las cumpetenzas ed er las finanzas da la regiun, per il pli sut pressiun da gruppaziuns catalanas naziunalisticas. == Sistem politic e moviment d’independenza == === Sistem politic === [[Datoteca:Flickr_-_Convergència_Democràtica_de_Catalunya_-_Foto_debat_Política_General_2.jpg|thumb|220px|Il parlament da la Catalugna]] Dapi l’onn 1978 dispona la Catalugna dal status d’ina communitad autonoma entaifer il stadi spagnol. Tranter quellas è la Catalugna segnada – ensemen cun las autras communitads autonomas ‹istoricas›, il [[Pajais Basc]], la [[Galizia]] e [[Navarra]] – d’in spezialmain aut grad d’atgnas cumpetenzas areguard la legislaziun ed administraziun. Tranter auter posseda la Catalugna in’atgna unitad da polizia, la Mossos d’Esquadra che surpiglia pass per pass las incumbensas da la polizia spagnola sin territori catalan. Er sin numerus auters champs politics, sco per exempel la furmaziun, la sanadad u l’economia, dispona la Catalugna da bleras atgnas cumpetenzas. Quellas èn fixadas en il statut d’autonomia che regla d’ina vart la relaziun envers il stadi cumplessiv spagnol e determinescha da l’autra vart las instituziuns catalanas e lur funcziunament. En quel senn vala il statut d’autonomia sco equivalent funcziunal d’ina constituziun. Midadas basegnan il consentiment dal parlament catalan, dal parlament spagnol e da la populaziun catalana en furma d’in referendum. Il parlament catalan (Parlament de Catalunya) consista da 135 deputads che vegnan elegids mintga quatter onns en elecziun directa. Il parlament elegia da sia vart il president da la Generalitat de Catalunya che furma il chau da l’autoritad autonoma catalana. Il president po nominar in primminister (Conseller Primer) ed ils ulteriurs consellers che furman il Consell Executiu u Govern de la Generalitat de Catalunya (regenza regiunala). Tut las instituziuns da l’autoritad autonoma ensemen (parlament, president e regenza) furman la Generalitat de Catalunya. La Catalugna survegn var in terz da las taglias sin las entradas che vegnan incassadas en questa regiun. Pervi da la cuntraversa istorica cun la pussanza centrala spagnola e la ferma schientscha d’independenza culturala, è il sistem da partida regiunal da la Catalugna segnà fermamain dal pèr oppost centrum-periferia. Questa lingia da conflict tranter represchentants d’ina pli ferma autonomia resp. independenza da la regiun (ils uschenumnads «naziunalists catalans») ed ils aderents d’in ferm stadi central spagnol tanscha a travers il spectrum da partidas e na sa cuvra betg cun las ulteriuras lingias da conflict politicas. === La dumonda da l’independenza === L’onn 1980 han gì lieu las emprimas elecziuns regiunalas suenter la dictatura da Franco. Il statut d’autonomia ch’ins aveva pudì acquistar dacurt ha purtà a la regiun stabilitad e pussibilità a la CiU in lung temp da regenza sut il president da la generalitat [[Jordi Pujol]]. Quella è ida a fin pir il 2003, cur che Pujol n’ha betg pli candidà. Tranter il 2003 ed il 2010 ha alura regì ina coaliziun dals socialists cun ulteriuras partidas da la sanestra sut ils presidents da la generalitad [[Pasqual Maragall]] (fin il 2006) e [[José Montilla]] (fin il 2010). En il center da questa perioda è stada la dumonda d’ina revisiun dal statut d’autonomia che dueva rinforzar l’independenza da la regiun. Questa finamira han ins cuntanschì il 2006<ref>Cf. la [https://web.archive.org/web/20090411004529/http://www.parlament.cat/porteso/estatut/estatut_alemany_080207.pdf versiun tudestga dal statut d’autonomia] (PDF; 504&nbsp;kB).</ref>, però cunter las vuschs dal Partido Popular (orientà ad ina ferma pussanza centrala spagnola). Da l’autra vart han ins però er stuì far vaira grondas concessiuns envers Madrid, saja quai en dumondas finanzialas u er areguard la dumonda da fixar la Catalugna sco ‹naziun› (quai ch’il parlament spagnol ha la finala reducì ad ina furmla da cumpromiss che cumpara be pli en la preambla). Questas concessiuns envers il stadi central han manà a dischuniuns tranter ils naziunalists catalans e flaivlentà la coaliziun. Anc bler pli fitg èn s’averts ils foss tranter centralists, naziunalists moderads e naziunalists fervents suenter che la dretgira constituziunala spagnola ha revocà il 2010, sin dumonda dal Partido Popular conservativ, parts dal statut d’autonomia dal 2006. A chaschun da las elecziuns dal november 2010 hai sinaquai dà ina midada da la regenza: Dal 2010 fin il 2016 ha puspè regì la CiU cun [[Artur Mas]] sco president da la generalitat. Anc pegiurada è la situaziun pervi da la crisa da finanzas ch’ha tutga la Spagna a partir dal 2010 e da la quala la Catalugna, indebitada fermamain, è stada pertutgada spezialmain. Quai ha provocà novas discussiuns areguard la suveranitad finanziala: politichers naziunalists catalans han dà la culpa per l’aut indebitament da la regiun – economicamain ferma – a la regenza a Madrid resp. a la gulivaziun da finanzas statala. Pervi dal statut d’autonomia dal 2006 – nuncuntentaivel ord vista dals naziunalists ils pli fervents ed ultra da quai cumbattì dal Partido Popular e per part puspè revocà – avevi gia dà il december 2009 votaziuns dal pievel simbolicas en 166 vischnancas catalanas. Ils 11 da settember 2012 èn suandadas demonstraziuns en massa<ref>Cf. [http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/europas-schuldenkrise/spanien/katalonische-unabhaengigkeitsforderung-ein-neuer-staat-in-europa-11947767.html ''Ein neuer Staat in Europa?''] En: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung,'' consultà ils 4 da november 2012.</ref> ed intginas emnas pli tard ha il parlament catalan dumandà la regenza regiunala en ina resoluziun da manar tras en il decurs da la proxima perioda da legislatura ina votaziun dal pievel areguard «l’avegnir collectiv dal pievel catalan». Quella ha la finala gì lieu ils 9 da november 2014 – per betg cuntrafar a la constituziun spagnola betg en furma da referendum, mabain en furma da consultaziun dal pievel. Tenor quella èn 80,1&nbsp;% dals votants s’exprimids a favur da l’independenza statala. Nov president è daventà il chau da la citad da Girona [[Carles Puigdemont]]. [[Datoteca:Demonstration_"Som_una_nació._Nosaltres_decidim"_(Cataluña,_2010).jpg|thumb|220px|Marsch da protesta per l’independenza catalana l’onn 2010]] Sco empermischun electorala centrala ha el annunzià in referendum davart l’independenza da la Catalugna. Quel ha gì lieu – sut premissas contestadas – il prim d’october 2017, ed ils 10 d’october ha Puigdemont suttascrit in document ch’è vegnì declerà sco proclamaziun da l’independenza. A medem temp ha Puigdemont però sistì il process d’independenza per sa metter en tractativas cun la regenza spagnola. Quella ha refusà talas tractativas, ha declerà il referendum sco illegal e privà ils 21 d’october la regenza regiunala catalana da la pussanza. Il primminister spagnol [[Mariano Rajoy]] è sa referì a la constituziun spagnola, ha annunzià da puspè vulair stabilir l’urden constituziunal e la stabilitad economica en la Catalugna ed ha mess en vista novas elecziuns. Sinaquai ha il parlament regiunal catalan declerà da sai anora la Catalugna sco republica independenta. Quai ha la regenza spagnola danovamain sbittà sco illegal ed ha schlià il parlament. Er la communitad da stadis internaziunala n’ha betg renconuschì l’independenza. Tar las novas elecziuns il december 2017 han las partidas separatisticas danovamain cuntanschì ina stgarsa maioritad en il parlament, senza però disponer da la maioritad da las vuschs. Nov primminister da la regenza regiunala è daventà la fin da matg 2018 [[Quim Torra]], suenter che Puigdemont e ministers da sia regenza eran vegnids accusads da la giustia spagnola e per part fugids a l’exteriur. Malgrà la prontezza da Madrid da manar discurs, ha Torra insistì che sia finamira saja l’independenza cumplaina da la Catalugna. == Economia == === Svilup economic === Cun in product naziunal brut da 204 milliuns euros (situaziun dal 2015) furma la Catalugna economicamain la pli ferma communitad autonoma da la Spagna.<ref>Eurostat: [http://ec.europa.eu/eurostat/estat-navtree-portlet-prod/BulkDownloadListing?file=data/nama_10r_2gdp.tsv.gz ''European System of National and Regional Accounts''], consultà ils 17 d’october 2017.</ref> La Catalugna tutga (ensemen cun il Pajais Basc) tar las regiuns da la Spagna ch’èn vegnidas industrialisadas il pli baud ed a moda la pli intensiva. Perquai ha gì lieu fin lunsch en il 20avel tschientaner in’immigraziun da blers Spagnols da regiuns pli povras sco l’Andalusia u l’Extremadura. Aregurad il product interiur brut per abitants sa chattava la Catalugna l’onn 2015 suenter Madrid, Navarra ed il Pajais Basc sin il quart plaz; cumpareglià cun il product interiur brut ha la regiun cuntanschì il medem onn in index da 107 (EU-28=100). Sa chattava la quota da dischoccupads l’onn 2005 tar 6,9&nbsp;% (per cumparegliar: Spagna: 9,2&nbsp;%, EU-28: 9,0&nbsp;%), è quella creschida fin il 2013 sin 23,1&nbsp;% (Spagna: 26,1&nbsp;%, EU-28: 10,9&nbsp;%); ils ultims onns è ella puspè sa sbassada in pau (2016: 15,7&nbsp;%, 2017: 13,4&nbsp;%). La Catalugna furma ina regiun autamain industrialisada. Impurtants secturs èn chemia, farmazia, industria d’autos (la producziun da la marca d’auto Seat ha lieu per gronda part en Catalugna) e da textilias. En il sectur agrar è da menziunar surtut la viticultura. Suenter la Frantscha è la Catalugna il pli impurtant exportader da vin stgimant (sect). Enconuschentas marcas da la bavronda numnada Cava èn Freixenet e Codorníu. Malgrà la fermezza economica, è la regiun Catalugna però indebitada fitg ferm. L’onn 2015 ha l’indebitament muntà a bunamain 73 milliardas euros – la pli auta summa ch’è vegnida mesirada insacura en ina regiun spagnola. L’onn 2016 han per exempel 802 interpresas transferì lur sedia da la Catalugna en autras regiuns da la Spagna. A medem temp èn 531 interpresas sa chasadas da nov en la regiun. Cumpareglià cun autras regiuns da la Spagna dat en egl che surtut la regiun da Madrid ha pudì profitar a medem temp da domiciliaziuns da novs manaschis. En la discussiun politica vegn il saldo negativ mess en connex cun il moviment d’independenza catalan. === Turissem === Cun ina cumpart da 12&nbsp;% al product interiur brut furma il turissem in’impurtanta pitga da l’economia catalana. Sco in dals paucs secturs che porschan er en temp da crisa perspectivas da creschientscha, han ins investì ils ultims onns intenziunadamain en il turissem. Ils lieus da bogn da la Costa Brava en il nord e da la Costa Daurada en il sid èn impurtantas destinaziuns da vacanzas per tut l’Europa. [[Barcelona]] furma in dals pli impurtants ports da la Mar Mediterrana per cruscheras. Vitiers vegnan purschidas da viadi multifaras en l’intern dal pajais ed en las Pireneas (turissem da sport, turissem da famiglia, turissem rural e.a.). == Linguas == [[Datoteca:Catalan_in_Europe.png|thumb|200px|Territori da derasaziun dal catalan]] Durant la dictatura da Franco a partir dal 1939 è il diever public da la lingua catalana l’emprim vegnì supprimì. Blers nums locals èn vegnids translatads en spagnol ed en scola ha l’instrucziun gì lieu fin il 1967 exclusivamain en lingua spagnola. Suenter la fin da la dictatura, numnadamain cun il status d’autonomia dal 1978 ch’è francà en la constituziun spagnola, ha la lingua catalana puspè gudagnà adina dapli muntada. Las singulas determinaziuns culturalas e linguisticas vegnan precisadas e fixadas en il statut d’autonomia. Tenor quel valan il spagnol (castellano/castilian) ed il catalan oz uffizialmain sco linguas equivalentas. La regenza regiunala sustegna la lingua catalana tant sco pussaivel, er medias da tut gener vegnan promovidas finanzialmain. Tenor la statistica uffiziala han l’onn 2008 31,7&nbsp;% da la populaziun inditgà il catalan sco lingua materna e 55,0&nbsp;% il castilian. Ulteriurs 3,8&nbsp;% han inditgà omaduas linguas sco linguas maternas. En la Val d’Aran discurran radund 7000 persuna aranais, ina varietad dal rom gascon da la lingua occitana. Cumbain che l’occitan è derasà vastamain en la Frantscha dal Sid, giauda questa lingua be en la Catalugna in status uffizial. Tar la relevaziun statistica è er vegnì dumandà suenter la lingua che vegn duvrada usualmain (Llengua habitual) e la lingua cun la quala ins s’identifitgescha (Llengua d’identificació). Qua ha il catalan cuntanschì valurs da 35,6 resp. 37,3&nbsp;%.<ref> Institut d’Estadística de Catalunya: [http://www.idescat.cat/dequavi/?TC=444&V0=15&V1=2 ''Usos lingüístics. Llengua inicial, d’identificació i habitual''], consultà ils 25 d’october 2009.</ref> La predominanza dal castilian è er d’attribuir a la situaziun linguistica en la regiun gronda da Barcelona ch’è segnada da migraziun. Il catalan dominescha – cun excepziun da Camp de Tarragona – en tut las autras regiuns (Terres de l’Ebre, Àmbit de Ponent, Comarques Centrals ed Alt Pirineu i Aran). Tenor las statisticas uffizialas era la cumpart da las persunas ch’avevan inditgà il catalan sco lingua duvrada usualmain sa sbassada da 46,0&nbsp;% 2003 sin 35,64&nbsp;% 2008 (t.a. pervi da l’immigraziun or da pajais latinamericans); a medem temp era il dumber da quels ch’han inditgà omaduas linguas sco lur Llengua habitual creschì da 4,7&nbsp;% sin 12,0&nbsp;%. Oz discurra la gronda part da la populaziun en il mintgadi er catalan. Tenor in studi ch’è vegnì fatg sin plazs scola, han persunas da lingua materna catalana però la tendenza da s’adattar a la lingua materna dal parternari da discussiun. Persunas che discurran castilian restan percunter tendenzialmain tar lur lingua er visavi persunas che discurran catalan. La correspundenza en scrit cun las autoritads e l’instrucziun en scola populara ed a las scolas autas ha da l’autra vart lieu praticamain be en catalan ed interpresas ston edir lur publicaziuns (er) en lingua catalana. Persunas da lingua spagnola ch’immigreschan nà d’autras parts dal pajais resentan questa politica per part sco schicana, damai ch’els èn sfurzads, per exempel per plazzas publicas, d’emprender catalan. Curs da lingua catalans vegnan purschids en blers lieus gratuitamain. En la televisiun ed en la pressa ha però il spagnol ina posiziun dominanta, damai che prevalan qua las medias surregiunalas. A la reproscha ch’il castilian vegnia stgatschà a l’ur sa lascha opponer l’artitgel 6 dal statut d’autonomia dal 2006, en il qual igl ha num: {{Citat|Il catalan è la lingua uffiziala da la Catalugna, tuttina sco il spagnol ch’è la lingua uffiziala dal stadi spagnol. Mintga singul ha il dretg da sa servir da las duas linguas uffizialas ed ils burgais da la Catalugna han il dretg e l’obligaziun da dumagnar quellas.}} Ed areguard l’aranais hai num en il statut sut il medem artitgel: {{Citat|Translaziun=5. La lingua occitana, [che vegn] numnada ''aranais'' en la [Val d’]Aran, è l’atgna lingua da quest territori ed è uffizial en la Catalugna, quai en accordanza cun quai che fixeschan quest Statut e las leschas da standardisaziun linguistica.|lang=ca|5. La llengua occitana, denominada aranès a l’Aran, és la llengua pròpia d’aquest territori i és oficial a Catalunya, d’acord amb el que estableixen aquest Estatut i les lleis de normalització lingüística.|Autur=Artitgel 6. L’atgna lingua e las linguas uffizialas, Statut d’autonomia da la Catalugna}} La Catalugna sa chapescha oramai sco naziun culturala bi- u schizunt trilingua. Radund 80&nbsp;% dals Catalans – er ina clera maioritad da las persunas en Catalugna che discurran castilian e schizunt ils electurs dal Partido Popular entaifer la Catalugna – han inditgà l’atun 2012 en in studi d’approvar la politica linguistica catalana da l’immersiun. Be 14,5&nbsp;% da tut ils Catalans han refusà quai. Malgrà quai è il tribunal suprem spagnol savens occupà cun la politica da lingua catalana ed ha er gia sfurzà las autoritads catalanas da far midaments en il senn da meglras purschidas a favur da la lingua castiliana. Il 2013 èn per exempel vegnids declerads sco nunvalaivels plirs artitgels d’in decret dal 2008, tenor ils quals la suletta lingua da conversaziun a las instituziuns da furmaziun prescolaras en Catalugna saja il catalan.<ref>Peter A. Kraus: ''Katalonien im demokratischen Spanien'', en: Walther L. Bernecker, Torsten Esser, Peter A. Kraus: ''Eine kleine Geschichte Kataloniens'', p. 213ss.</ref> == Cultura == === Enconuschents artists === Entaifer la pictura ed architectura èn da numnar ils suandants enconuschents artists catalans (en successiun cronologica): [[Antoni Gaudí]] (1852–1926), [[Joan Miró]] (1893–1983), [[Salvador Dalí]] (1904–1989), [[Joan Brossa]] (1919–1998), [[Antoni Tàpies]] (1923–2012). Enconuschents musicists e chantadurs èn [[Pau Casals]] (1876–1973), [[Xavier Cugat]] (1900–1990), [[Gloria Lasso]] (1922–2005), [[Victoria de los Ángeles]] (1923–2005), [[Tete Montoliu]] (1933–1997), [[Montserrat Caballé]] (1933–2018), [[Jordi Savall]] (* 1941), [[Joan Manuel Serrat]] (* 1943), [[Josep Carreras]] (* 1946), [[Lluís Llach]] (* 1948), [[Maria del Mar Bonet]] (* 1947). Entaifer il film èn ultra da quai da menziunar [[Bigas Luna]] (1946–2013), [[Isabel Coixet]] (* 1960) e [[José Luis Guerín]] (* 1960) ed entaifer la litteratura [[Ester Xargay]] (* 1960). [[Datoteca:Concurs_de_Castells_2010_P1310205.JPG|thumb|210px|Castellers de Vilafranca]] === Tradiziun populara === In’enconuschenta tradiziun populara ch’è colliada cun la Catalugna furman ils Castells. Igl èn quai piramidas d’umans spectacularas, las qualas squadras (catalan colles) da diversas citads en la Catalugna furman tradiziunalmain a chaschun da festivitads. Quellas pon cumpigliar fin a diesch ‹auzadas›; ils umans en las auzadas sisum èn pli giuvens e satigls ed il pli sisum furma in uffant il spitg da la tur. === Schientscha naziunala === Da la Catalugna en il senn da la regiun spagnola odierna èn da differenziar ils pajais catalans (catalan Països Catalans), ils quals èn, sper il catalan sco lingua communabla, segnads d’auters tratgs communabels istorics e culturals. Tar quests pajais tutgan sper la regiun spagnola da medem num las [[Balearas]], [[Valencia]], la regiun [[Roussilon]] (‹Catalugna dal Nord›) che fa part da la [[Frantscha]], ina sdrima graschla en l’[[Aragonia]], l’uschenumanda Franja de Ponent, [[Andorra]] e la citad Alghero (catalan l’Alguer) sin l’insla [[Sardegna]]. Il cunfin settentriunal da quest spazi linguistic e cultural vegn marcà oz tras la Porta dels Països Catalans sper Salses-le-Château en il Roussillon. La bandiera catalana (Senyera) è melna cun quatter sdrimas cotschnas. Il text da l’imni naziunal catalan ‹Els Segadors› (‹Ils medunzs›) va enavos sin ina sullevaziun cunter ils regents castilians en il 17avel tschientaner. Di da la festa naziunala è ils 11 da settember, il di che las truppas dal pretendent al tron bourbon [[Felipe V]] avevan, durant la Guerra da successiun spagnola, conquistà il 1714 Barcelona. En consequenza da quai aveva Felipe V abolì las instituziuns tradiziunalas dals pajais da l’anteriura curuna aragona, ils quals eran stads durant la guerra per gronda part sin la vart da ses adversaris habsburgais. Ils Catalans vesan ils 11 da settember sco di, il qual la Catalugna ha pers si’independenza. Oz sa regord’ins quel di per l’ina dals schuldads catalans ch’èn morts lezza giada e celebrescha per l’autra il fatg che la lingua e cultura catalana ha, malgrà tuttas repressalias, survivì fin oz. === Sport e politica === La géographie olympique da [[Pierre de Coubertin]] preveseva che er naziunalitads sutvart il plaun statal possian sa participar cun atgnas squadras als gieus olimpics (p.ex. la [[Finlanda]] entaifer la [[Russia]], la [[Boemia]] entaifer l’[[Austria-Ungaria]]). Uschia ha er il comité olimpic da Barcelona dumandà da pudair s participar cun in’atgnia squadra als gieus olimpics da stad dal 1912 fin il 1928. Questa dumonda è però vegnida refusada sin proposta dals represchentants da la [[Spagna]] en l’IOC. L’onn 1931 ha [[Barcelona]] candidà sco lieu d’occurrenza dals gieus olimpics da stad dal 1936. Quels èn la finala però vegnids attribuids a [[Berlin]], damai ch’igl aveva dà durant la sesida decisiva a Barcelona sajettadas sin via e che Berlin pudeva garantir ruaus e segirezza. Persuenter ha gì lieu a Barcelona il 1936 l’olimpiada populara sco occurrenza da protesta d’orientaziun sanestra, drizzada cunter l’olimpiada uffiziala en la Germania faschistica. L’onn 1992 – dal temp che [[Juan Antonio Samaranch]], oriund da Barcelona, era president da l’IOC – han la finala gì lieu a Barcelona ils gieus olimpics da stad regulars. Surtut en il program da cultura e tar mintga annunzia en il stadion èn ins er sa servids da la lingua catalana per render uschia attent a las atgnadads linguisticas e culturalas da la regiun.<ref>Arnd Krüger: ''The Unfinished Symphony. A History of the Olympic Games from Coubertin to Samaranch.'' En: James Riordan, Arnd Krüger (ed.): ''The International Politics of Sport in the 20th Century.'' Routledge, Londra 1999, p. 3–27.</ref> In ferm promotur da l’independenza da la Catalugna è il FC Barcelona. Entrass quella en vigur, na pudess il club da ballape betg pli giugar en l’emprima liga spagnola ed ha proponì da sai anora da vulair giugar lura en l’emprima liga franzosa (quai che fiss oramai pussaivel tenor il dretg da l’[[Uniun europeica]]). == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Pilar Arnau i Segarra, Gero Arnscheidt, Tilbert Dídac Stegmann, Manfred Tietz (ed.): ''Narrative Neuanfänge. Der katalanische Roman der Gegenwart.'' edition tranvia/Verlag Walter Frey, Berlin 2007, ISBN 978-3-938944-13-4. * Walther L. Bernecker, Torsten Eßer, Peter A. Kraus: ''Eine kleine Geschichte Kataloniens.'' suhrkamp taschenbuch 3879, Francfurt a.M. 2007, ISBN 978-3-518-45879-2. * Sören Brinkmann: ''Katalonien und der Spanische Bürgerkrieg, Geschichte und Erinnerung.'' edition tranvía/Verlag Walter Frey, Berlin 2007, ISBN 978-3-938944-12-7. * Carlos Collado Seidel: ''Kleine Geschichte Kataloniens.'' C.H. Beck, Mnica 2007, ISBN 978-3-406-54787-4. * Torsten Eßer, Tilbert D. Stegmann (ed.): ''Kataloniens Rückkehr nach Europa 1976–2006: Geschichte, Politik, Kultur und Wirtschaft.'' (''Kultur: Forschung und Wissenschaft'', tom 8), LIT Verlag, Münster 2007, ISBN 978-3-8258-0283-7. == Colliaziuns == {{Commonscat|Catalonia|Catalugna}} * [http://www.gencat.cat/ Pagina uffiziala da la regenza da la Catalugna] * [http://www.enciclopedia.cat/ Catalan Hyperencyclopaedia] – enciclopedia cumplessiva davart la Catalugna * [http://www.urlaube.info/Barcelona/Geschichte.html L’istorgia da la Catalugna cun chartas explicativas] [[Categoria:Spagna]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Regiuns europeicas)]] qseskn0327uok0bo5hdlx2pcifa43ac Innsbruck 0 14588 175228 175193 2026-11-09T13:05:13Z Albinfo 2471 175228 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="width:300px; float:right; margin:0 0 1em 1em; background:#f9f9f9; border:1px #aaaaaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;" ! Vopna ! Posiziun entaifer l’Austria |- align="center" | style="background: #f0f0f0;width: 120px;" | [[Datoteca:AUT_Innsbruck_COA.svg|100px|border|Vopna]] | style="background: #ffffff;width: 170px;" | [[Datoteca:Karte_oesterreich_innsbruck.png|200px|Posiziun entaifer l’Austria]] |- |---- bgcolor="#FFFFFF" ! colspan="2" align=center bgcolor="#EFEFEF" | Populaziun |---- bgcolor="#FFFFFF" | valign="top" | Abitants: | 131&nbsp;358 (2023) |---- bgcolor="#FFFFFF" | Spessezza da la populaziun: |1252&nbsp;abitants per km² |---- bgcolor="#FFFFFF" ! colspan="2" align=center bgcolor="#EFEFEF" | Geografia |---- bgcolor="#FFFFFF" | Surfatscha: | 104,91&nbsp;km² |---- bgcolor="#FFFFFF" | valign="top" | Situaziun geografica: | 47°&nbsp;16'&nbsp;N<br />11°&nbsp;24'&nbsp;O |---- bgcolor="#FFFFFF" | colspan="2" align="center" | [[Datoteca:Blick_vom_Stadtturm_des_Alten_Rathauses_zum_Innsbrucker_Dom_1.JPG|290px|]] |---- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Innsbruck''' (per puter e vallader<ref>[https://www.udg.ch/dicziunari Dicziunari puter – tudas-ch e vallader – tudais-ch], chavazzin Puntina</ref> ed antruras er en ils auters idioms rumantschs: '''Puntina''') è ina citad gronda en il vest da l’[[Austria]] e la chapitala dal stadi federativ [[Tirol]]. Sco monument caracteristic da la veglia chapitala dal contadi dal Tirol vala il Goldenes Dachl. Cun 131&nbsp;358 abitants (situaziun dal 2023) è Innsbruck la citad cun la pli gronda populaziun dal Tirol ed a medem temp la tschintgavel gronda citad da l’Austria (suenter [[Vienna]], [[Graz]], [[Linz]] e [[Salzburg]]). En si’aglomeraziun vivan var 300&nbsp;000 umans. Ultra da quai han var 30&nbsp;000 students da l’Universitad dad Innsbruck ed autras persunas qua in domicil secundar; mintga di vegnan reservadas var 3000 pernottaziuns da turists. == Num == Il num evident renviescha al svilup da l’abitadi sper ina punt sur l’En. Pervi da la muntada sco chapitala dal ducadi dal Tirol triling existan er exonims istorics en ladin (Dispruch) e talian (Isprucco). Dals contacts istorics cun il Grischun, oravant tut cun l’Engiadina Bassa, dat perditga il num istoric rumantsch Puntina. == Geografia == === Posiziun geografica === Innsbruck è situà en posiziun centrala en la Val da l’En, nua ch’il [[Wipptal]] maina vers sid en direcziun dal [[Brenner]] ed oramai er al lieu, nua che la Sill sbucca en l’[[En]]. Paucs kilometers en il vest dad Innsbruck, tranter [[Unterperfuss]] e [[Kematen]], marchescha la sbuccada da la Melach en l’En la lingia da cunfin tranter la Val da l’En Superiura (en il vest) ed Inferiura (en l’ost). En il nord vegn la citad cunfinada da la Nordkette, la chadaina meridiunala da las quatter chadainas da muntogna en il Karwendel, ed en il sid dals premunts da la Zentralkette alpina (Patscherkofel). === Extensiun e sutdivisiun dal territori da la citad === Innsbruck sa cumpona da nov uschenumnadas vischnancas catastralas u abitadis ch’ins ha furmà or d’anteriuras vischnancas autonomas u parts da talas. Questas vischnancas catastralas furman a medem temp ils quartiers da la citad dad Innsbruck: Amras, Arzl, Hötting, Igls, Innsbruck, Mühlau, Pradl, Vill e Wilten. En direcziun vest-ost s’extenda il territori da la citad sur ina gronda part da la Val da l’En, sper il fund da la val surbajegià cumpiglia quel er bler spazi alpin. Vers sid tanscha quel fin a la spunda dal Patscherkofel (2246&nbsp;m&nbsp;s.m.), il qual na sa chatta però betg pli entaifer ils cunfins da la vischnanca. Ensemen cun la spunda meridiunala da la Nordkette ed ils premunts en il sid è var la mesadad dal territori da la citad territori muntagnard betg surbajegià. Var 4000 hectaras èn cuvertas cun guaud. Sin il territori da la citad sa chattan er diversas alps; sis da quellas (Arzler Alm, Bodensteinalm, Froneben, Höttinger Alm, Umbrüggler Alm e Möslalm) sa chattan en possess da la citad.<ref>Infurmaziuns tenor [https://web.archive.org/web/20140712221039/http://www.innsbruckinformiert.at/aktuelles-detail,pid,20,bid,1281006769,eid,1346337017.html www.innsbruckinformiert.at], consultà ils 30 d’avust 2012.</ref> === Vischnancas vischinas === Il territori da la citad cunfinescha cun 14 vischnancas che sa chattan tuttas en il district Innsbruck-Land. L’incorporaziun d’anteriuras vischnancas autonomas ha gì lieu sco suonda: Pradl (spartì dad Amras) e Wilten il 1904, Hötting, Mühlau ed Amras il 1938, Arzl il 1940 e Vill ed Igls il 1942. === Clima === En general regia ad Innsbruck il clima moderà, però per part cun caracter alpin. In fenomen fitg enconuschent è il favugn che vegn favurisà tras l’orientaziun nord-sid dal Wipptal. Quest vent che croda cumpara durant tut l’onn, il pli savens però l’atun. En la citad po la spertadad dal vent cuntanscher 120&nbsp;km/h, al Patscherkofel vischin fin a 200&nbsp;km/h. L’enviern po il favugn manar en la citad a temperaturas da fin a stgars 18&nbsp;°C. == Dialect == Il dialect che vegn discurrì ad Innsbruck tutga tar la gruppa da dialects dal bavarais dal sid; el è però influenzà pli ferm che auters dialects tirolais dal tudestg da standard ed è oramai relativamain lev da chapir per esters. In’ensaina tipica dal dialect da questa regiun è il k che vegn pronunzià a moda fitg dira. Sco en autras citads grondas austriacas sa serva la generaziun pli giuvna savens be pli dal tudestg da standard u d’in dialect pauc conturà.<ref>Irina Windhaber: [https://web.archive.org/web/20140716225533/https://www.uibk.ac.at/public-relations/medien/wissenswert/wissenswert-februar-2014.pdf ''Aus isch wird is – Tiroler Mundart im Wandel'']. Universität Innsbruck 2014.</ref> == Istorgia == Ils fastizs da colonisaziun sin il territori da la citad odierna tanschan enavos fin en il temp neolitic. Toponims preromans e chats da santeris d’urnas a Wilten, Amras, Hötting e Mühlau sco er chats or dal temp da Latène al Adolf-Pichler-Platz en il center da la citad mussan che la regiun è colonisada dapi 3000 onns senza interrupziun.<ref>Indicaziuns davart l’istorgia tenor Otto Stolz: ''Geschichte der Stadt Innsbruck.'' Tyrolia-Verlag, Innsbruck 1959 e las ovras pli novas enumeradas en la bibliografia.</ref> En connex cun la conquista dals Rets e Norics e per segirar il cunfin vers nord han ils Romans sut l’imperatur [[Augustus]] endrizzà vers 15&nbsp;a.C. a la via imperiala Verona – Brenner – Augsburg la staziun militara Veldidena (Wilten) ch’ha existì fin en l’antica tardiva ed è pir vegnida destruida vers 600. Suenter fin da l’Imperi roman occidental è il territori vegnì l’emprim sut domini bavarais ed è alura daventà ensemen cun il ducadi bavarais ina part dal Reginavel dals Francs sut [[Carl il Grond]]. Ils proxims tschientaners è il territori enturn Innsbruck puspè daventà ina part dal ducadi da la Baviera ch’è vegnì fundà da nov, ed è en l’ulteriura successiun vegnì sut il domini dals conts dad Andechs avant che daventar ina part dal ducadi dal Tirol. Ecclesiasticamain appartegneva Innsbruck cun la Val da l’En dapi il temp medieval tempriv a la diocesa da Brixen (Bressanone), quai che s’exprima en ils documents per part en furma da la denominaziun «stat Jnnsprugg Brichsner bistumbs». Quest’appartegnientscha ha durà bundant in millenni ed è ida a fin cun la partiziun dal Tirol en consequenza da l’Emprima Guerra mundiala. === Temp autmedieval === L’onn 1133 han ils conts von Andechs endrizzà a la riva sanestra da l’En in martgà (oz St. Nikolaus), il qual il cont [[Berchtold V von Andechs]] ha collià ils onns 1170 sut la veglia punt da l’En cun l’autra riva da l’En. Il 1180 han ils von Andechs dal convent da Wilten acquistà entras in contract da barat ina parcella a la riva meridiunala da l’En. Questa plazza da martgà e commerzi fortifitgada, che cumpara il medem onn l’emprima giada sut il num «Insprugk», è vegnida munida il 1187 cun il dretg da martgà. Il num latin Oeni Pons ubain Oenipontum (da oenus En e pons punt) sa lascha medemamain manar enavos sin il medem origin. A chaschun da la construcziun da chanals il 2016 han ins chattà il chau d’ina punt da crap medievala sco pli vegl relict architectonic che sa lascha metter en connex cun il num da la citad. Tranter il 1187 ed il 1205 ha il martgà la finala acquistà il dretg da citad. Quai ha purtà influenza e ritgezza entras entradas da dazi, essend che l’entir traffic commerzial tras las Alps Orientalas sur il Brenner vers l’Italia manava uss tras Innsbruck e sur la punt da l’En. Il 1239 han ins confirmà ed extendì il dretg da citad existent. Suenter la mort da l’ultim cont von Andech [[Otto VIII]] l’onn 1248, è il territori vegnì il medem onn en possess dals conts von Tirol, als quals [[Rudolf von Habsburg]] ha surdà il 1286 il titel da ducas. === Temp medieval tardiv === [[Datoteca:Innsbruck,_das_Altes_Rathaus_mit_Stadtturm_Dm64167_poging3_foto5_2017-07-31_17.39.jpg|160px|thumb|La veglia tur da la citad (1442–1450)]] Il sigil e la vopna da la citad mussan la punt da l’En a vista d’utschè ed èn en diever dapi il 1267. Entras in ulteriur contract da stgomi cun il convent da Wilten ha la citad pudì vegnir extendida il 1281 entras la citad nova (la Maria-Theresien-Strasse odierna fin ca. a l’autezza da la Meraner Strasse). La via sur il Brenner (Via Raetia) era gia vegnida rendida charrabla enturn il 1300, entant ch’ils auters pass alpins sco la Via Claudia Augusta èn anc stads ditg passabels be cun animals da sauma. Medemamain d’enturn il 1300 derivan l’ospital da la citad en la citad nova ed il santeri che sa chattava sin l’areal da l’Adolf-Pichler-Platz odiern. L’onn 1363 ha Margarethe Maultasch, l’ultima contessa von Tirol, surdà il pajais als Habsburgais, uschia che er Innsbruck è daventà ina citad austriaca. Duca [[Friedrich IV]] (numnà Friedrich cun la tastga vida) ha fatg il 1420 dad Innsbruck ina citad residenziala ed ha laschà eriger ils portics ed il curtin da la curt. Igl èn suandads la tur da la citad (construida il 1442–1450 vi da la veglia chasa-cumin che datescha dal 1358), la Hofburg (1456), il Goldenes Dachl (1497/98–1500) e la Ottoburg (1495). Il 1485 han gì lieu sin iniziativa da l’inquisitur ed autur dal ‹Hexenhammer› da pli tard [[Heinrich Institoris]] (atgnamain Heinrich Krammer), process cunter strias, ils quals èn però vegnids sistids il medem onn pervi da sbagls da procedura. Sin l’aquarel ‹Innsbruck von Norden› dad [[Albrecht Dürer]] (1496), malegià durant ses viadi en l’Italia ed exponì oz en l’Albertina a Vienna, è anc da vesair la baselgia parochiala gotica ch’è vegnida destruida pli tard. Quella sa chattava là nua che stat oz il Dom zu St. Jakob. === Temp modern tempriv === Durant il temp da regenza da [[Maximilian I]], il qual è sa trategnì savens cun sia curt ad Innsbruck, è la citad avanzada ad in center politic e cultural da l’Imperi. Da quai dattan perditga sper l’arsenal erigì enturn il 1500 – da quel temp in dals pli impurtants deposits d’armas da l’Europa – il Goldenes Dachl sco er ils mirs da fundament gotics da la Hofburg ch’èn sa mantegnids fin oz. Il biadi da Maximilian, [[Ferdinand I]], ha laschà eriger tranter il 1553 ed il 1563 la Hofkirche cun il monument da fossa vid da Maximilian (cenotaf), enturn la quala èn vegnids tschentads ils «Schwarze Mander» («Schwarze Männer»), figuras da bronz monumentalas ch’èn vegnidas culadas tranter il 1509 ed il 1550. En rom da la cuntrarefurmaziun ha Ferdinand en pli incumbensà ils Gesuits sut [[Petrus Canisius]] da fundar in collegi da gesuits ed ina scola latina, il gimnasi academic odiern che furma pia il pli vegl gimnasi da l’Austria Occidentala. Tras las Innauen han ins construì il 1585 in stradun da Mühlau a Hall, dal qual las pitgas sper via èn sa mantegnids fin oz. Sco emprima chasa stabla per producziuns da teater ed operas en l’entir territori da lingua tudestga ha [[Leopold V]] laschà eriger il 1629–1630 la Dogana; oz sa chatta là il Kongresshaus Innsbruck. Cun l’archiduca [[Sigmund Franz]] è morta or il 1665 la lingia tirolaisa dals Habsburgais. Quai ha bain muntà la fin dad Innsbruck sco citad residenziala, ma entras quai è sa mantegnì il maletg da la citad gotic. Il 1703, en rom da la Guerra da successiun spagnola, èn entradas truppas bavaraisas en il Tirol (uschenumnà Bayrischer Rummel), quai ch’ha er manà davant Innsbruck ad ina battaglia. Dals guvernaturs dals Habsburgais ha [[Karl Philipp von der Pfalz]] regì il 1706–1717 ad Innsbruck. L’imperatur [[Leopold I]] ha fundà il 1669 l’Universitad dad Innsbruck cun quatter facultads. Suenter esser vegnida schliada e puspè fundada duas giadas, èn la facultad filosofica e giuridica vegnidas installadas definitivamain il 1826 entras imperatur Franz I. Ils 5 da november 1805, en rom da las Guerras da coaliziun, è marschal [[Michel Ney]] entrà ad Innsbruck. Il 1806 è Innsbruck alura daventà per otg onns la chapitala dal circul da l’En bavarais. Durant la Sullevaziun tirolaisa han gì lieu ils 11 e 12 d’avrigl 1809 grevs cumbats enturn Innsbruck, en rom dals quals ils Bavarais èn sa defendids stinadamain cunter ils rebels tirolais. Suenter l’emprima battaglia sin il Bergisel hai plinavant dà acts da violenza cunter la populaziun gidieua dad Innsbruck. Cumbain che la residenza dal prinzi sa chattava gia dapi il 1420 ad Innsbruck, è la citad a l’En daventada pir 1849 uffizialmain successura da [[Meran]] sco chapitala dal Tirol. Il 1858 è vegnida inaugurada la viafier sur [[Kufstein]] e [[Rosenheim]] a [[Minca]], il 1867 quella sur il [[Brenner]] a [[Bulsaun]] (viafier dal Brenner) ed il 1884 la viafier sur l’[[Arlberg]]. Sinaquai è il turissem sa sviluppà a moda rasanta. === 20avel tschientaner === L’onn 1904 è vegnida inaugurada la Stubaitalbahn che collia Innsbruck cun Fulpmes, il 1912 la Mittenwaldbahn che maina sur Seefeld a Garmisch-Partenkirchen (e da là vinavant a Minca). Omaduas viafiers èn vegnidas projectadas da [[Josef Riehl]]. Paucs dis suenter che l’armistizi austriac-ungarais cun l’Italia è entrà en vigur ils 4 da november 1918 han truppas bavaraisas occupà la citad per prevegnir ad in’occupaziun taliana. Suenter ch’è vegnì signà in’emna pli tard l’armistizi tudestg èn ellas puspè sa retratgas. Sinaquai èn arrivadas truppas talianas, cun in contingent da fin a 22&nbsp;000 umens, ch’èn restadas fin l’entschatta da december 1920.<ref>Andrea di Michele: ''Diesseits und jenseits der Alpen. Italienische Expansionspläne in Tirol (1918–1920)'', p.&nbsp;150–170.</ref> Il tranterguerras è er stà segnà ad Innsbruck da conflicts tranter las partidas politicas. Tar la Höttinger Saalschlacht il matg 1932 è in um da la SA vegnì stilettà. Dapi il 1938/39 è Innsbruck stà la chapitala dal Reichsgau Tirol-Vorarlberg ch’era vegnì furmà suenter l’annexiun da l’Austria al Reich tudestg. En rom dal pogrom da november 1938 èn vegnidas destruidas abitaziuns e fatschentas da Gidieus sco er l’interiur da sinagogas. Quatter Gidieus èn vegnids assassinads resp. èn morts pli tard; blers auters èn vegnids blessads grevamain. Sinaquai èn praticamain tut ils Gidieus tirolais vegnids manads a Vienna. En rom da l’uschenumnada opziun è bleras persunas dal Tirol dal Sid vegnidas a star tranter il 1939 ed il 1943 ad Innsbruck en quartiers d’abitar erigids aposta, spezialmain en il Pradl. En il decurs da la Segunda Guerra mundiala è Innsbruck vegnì bumbardà 22 giadas dals Alliads. Tut en tut èn mortas 495 persunas. Ils 16 da december 1944 han bumbas donnegià grevamain il dom dad Innsbruck, auters bumbardaments dal december 1944 ed avrigl 1945 han mess en ruina la gronda part da la clinica universitara. Ils 3 da matg 1945 han ins surdà la citad senza cumbat a truppas americanas. Be en paucas citads austriacas è la guerra ida a fin en questa moda; en in pled al radio aveva il gauleiter [[Franz Hofer]] scumandà avant tutta furma da resistenza. Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala ha Innsbruck appartegnì a la zona d’occupaziun franzosa. Sin in anteriur champ militar ha l’administraziun militar endrizzà in champ per Displaced Persons. [[Datoteca:Olympisches_Feuer_Innsbruck_1964.jpg|150px|thumb|Il fieu olimpic ad Innsbruck (1964)]] Il schaner 1948 è la plazza aviatica dad Innsbruck vegnida averta da nov, suenter che quella era vegnida spustada da la Reichenau sin la Ulfiswiese en la Höttinger Au. Il 1950 èn vegnids purschids ils emprims sgols ordinaris da KLM. L’enviern gioga la plazza aviatica in’impurtanta rolla per turists ch’arrivan a far sport d’enviern, la stad datti blers sgols da charter surtut en direcziun Spagna e Grezia. Suenter l’annexiun dal [[Tirol dal Sid]] a l’Italia è Innsbruck stà ils onns 1960 e 1970 la basa per blers activists dal Tirol dal Sid ch’han empruvà da sparter il Tirol dal Sid da l’Italia e da reunir quel cun il Tirol dal Nord e da l’Ost en l’Austria. Duas giadas han gì lieu ad Innsbruck ils [[gieus olimpics]] d’enviern (1964 e 1976) e duas giadas ils paralimpics d’enviern (1984 e 1988). A partir da la mesadad dals onns 1990 hai dà iniziativas da manar ils gieus olimpics d’enviern ina terza giada ad Innsbruck. Suenter ina consultaziun dal pievel il 2006 han ins però laschà crudar quests plans; tut ils districts tirolais eran s’exprimids persuenter, ils abitants dad Innsbruck però encunter. Percunter han adina puspè lieu ad Innsbruck autras grondas occurrenzas da sport, uschia per exempel, per part sper autras citads, dal campiunadi mundial da hockey (2005/2008), dal campiunadi europeic da ballape (2008) e da ciclissem (2018). === Architectura e svilup urban === En rom da la reconstrucziun a partir dal 1948 ed en vista als gieus olimpics dal 1964 e 1976 èn vegnids erigids novs quartiers sco la Reichenau ed il vitg olimpic. Il 1973 han ins inaugurà a l’ur da la citad veglia il Kongresshaus, in center d’occurrenzas ed exposiziuns da dimensiuns internaziunalas. La Bergiselschanze è vegnida bajegiada da nov il 2001 tenor in project da l’architecta iracaisa [[Zaha Hadid]]. L’architect franzos [[Dominique Perrault]] ha planisà las Rathaus-Galerien. Medemamain tenor plans da Zaha Hadid èn vegnids bajegiads las quatter staziuns e la punt sur l’En da la nova Hungerburgbahn dal 2007 che collia il quartier Seggen cun la Hungerburg e ch’ha remplazzà la veglia construcziun dal 1906. Il 2006 ha la nova Nordkettenbahn ultra da quai remplazzà la veglia viafier dal 1928. Il Kaufhaus Tyrol en la Maria-Theresien-Strasse è vegnì planisà da [[David Chipperfield]] ed avert il 2010. === Svilup da la populaziun === L’onn 1863 dumbrava la citad 26&nbsp;573 abitants. Enturn il 1900 è vegnida surmuntada la marca da 50&nbsp;000 abitants, suenter il 1950 quella da 100&nbsp;000 abitants. Actualmain (2020) munta quella a stgars 132&nbsp;000 abitants. == Politica == Sco citad statutara sa chatta la vischnanca sin il stgalim d’in district politic cun num Innsbruck-Stadt. Il cussegl da vischnanca consista da 40 commembers. Il senat da la citad sco executiva dumbra set commembers. Sur lung temp è il president da la citad vegnì elegì betg da la populaziun, mabain indirect entras il cussegl da vischnanca; quai è sa midà il 2012. === Vopna === La vopna da la citad mussa la veglia punt sur l’En da ca. 1150 senza ils chaus da la punt or da la perspectiva d’utschè. Ils pizs signifitgeschan ils pilasters furmads per rumper undas e glatsch, il muster lur construcziun or da pals pitgads en il funs e l’ur il revestgiment da quels; la punt sezza vegn simbolisada entras ina strivla sutdividida en travs. En diever è quella dapi il 1267 sco vopna e sigil da la citad, en la furma odierna dapi il 1325 e cun las colurs cotschen ed argient (resp. alv) dapi il 1547. === Partenadis da citads === Innsbruck tgira partenadis da citads cun [[Freiburg im Breisgau]], Germania (dapi il 1963), [[Grenoble]], Frantscha (1963), [[Sarajevo]], Bosnia ed Erzegovina (1980), [[Aalborg]], Danemarc (1982), [[Tiflis]], Georgia (1982), [[New Orleans]], Louisiana/USA (1995) e [[Krakau]], Pologna (1998). == Economia, furmaziun ed infrastructura == Innsbruck è il center administrativ, economic e cultural da l’Austria Occidentala, durant l’entir onn in magnet turistic cun bundant 1 milliun pernottaziuns sco er citad da congress ed universitara. L’infrastructura da transport cumpiglia colliaziuns da via, viafier ed aviaziun ch’èn surtut vegnidas extendidas en rom dals gieus olimpics dal 1964 e 1976. Il 2001 existivan ad Innsbruck var 8000 lieus da lavur, da quai bundant 40 interpresas cun dapli che 200 emploiadas ed emploiads. Tut en tut eran annunziads il medem onn bundant 78&nbsp;000 persunas occupadas. Mintga di penduleschan var 34&nbsp;500 persunas en la citad, da quai 75 % nà dal district Innsbruck-Land. Innsbruck è in center da furmaziun cun numerusas scolas popularas, gimnasis, scolas professiunalas, scolas autas ed universitads. Vitiers vegn ina vasta infrastructura da sanadad cun il Landeskrankenhaus Innsbruck, tranter auter sco center per blessuras da sport dals divers territoris da skis da la regiun. Ultra da quai ha l’armada qua pliras casernas. Sper las instituziuns politicas surmenziunadas han er diversas instanzas da la giudicativa lur sedia ad Innsbruck, numnadamain la dretgira districtuala, la dretgira d’emprima instanza dal Tirol (Landesgericht) e la dretgira d’appellaziun dal Tirol e dal [[Vorarlberg]] (Oberlandesgericht). [[Datoteca:Innsbruck Goldenes Dachl.jpg|160px|thumb|Il Goldenes Dachl, ina da las ensainas principalas da la citad]] Plinavant è staziunada ad Innsbruck la polizia dal pajais federativ Landespolizeidirektion Tirol. Al plaun communal vegn quella sustegnida dal Stadtpolizeikommando Innsbruck. === Turissem === Il turissem è per la citad in’impurtanta funtauna d’entradas. Grazia a la citad veglia cun numerus edifizis dal temp da l’imperatur [[Maximilian I]] (1459–1519), la posiziun singulara amez il mund alpin tirolais e betg il davos pervi da la purschida da sport multifara è Innsbruck ina destinaziun turistica appreziada lunsch enturn. L’organisaziun turistica da la regiun porscha tranter auter l’Innsbruck Card cun entrada gratuita en tut ils museums ed attracziuns da la regiun, viadis gratuits cun las lingias dals Innsbrucker Verkehrsbetriebe (IVB) e reducziun da pretsch per numerusas ulteriuras purschidas. == Traffic == Pervi da sia posiziun al pe dal Brenner, in dals pli impurtants pass da las [[Alps]] insumma, ha Innsbruck gia giugà en il temp medieval in’impurtanta rolla per il commerzi tranter l’Italia ed ils principadis tudestgs e blers viagiaturs han fatg qua staziun – tranter auter [[Goethe]] en il hotel Goldener Adler. === En === Caracteristic per la citad è sia posiziun a l’En. Sin il territori da la citad mainan 15 punts sur il flum. Istoricamain vegniva flottà laina da construcziun e dad arder da l’En giu fin Innsbruck e vinavant fin la salina a Hall, nua che cumenzava la navigaziun sin l’En. === Viafier === Cun l’avertura da la Unterinntalbahn che maina sur [[Kufstein]] en direcziun [[Minca]] e [[Salzburg]] è la citad vegnida colliada il 1858 cun la rait da viafier. Il svilup ha cuntinuà cun la construcziun da la Giselabahn (da Wörgl en direcziun [[Graz]] e [[Belgrad]]) e da la viafier dal Brenner il 1867. Il 1884, cun la viafier da l’Arlberg en direcziun [[Feldkirch]] e vinavant a [[Bregenz]] resp. [[Schaan]]/[[Turitg]]/[[Basilea]], è Innsbruck avanzà definitivamain ad in’impurtanta axa da traffic tant en direcziun nord-sid sco er vest-ost. Il 1912 è anc vegnida vitiers la Mittenwaldbahn che maina sur [[Seefeld]] a [[Garmisch-Partenkirchen]] e che furma uschia ina segunda colliaziun dad Innsbruck en direcziun Minca. Tut questas lingias s’uneschan a la staziun principala dad Innsbruck. Il davos temp è vegnì mess l’accent sin extender la Unterinntalbahn sin fin a quatter binaris. En il sid da la citad èn vegnidas messas ad ir las lavurs da construcziun vi da la galaria principala dal tunnel da basa dal Brenner che duai, ensemen cun las lingias d’access respectivas, pussibilitar in augment considerabel da la capacitad dal traffic da viafier transalpin. === Traffic sin via === Per lung da la lingia da viafier è vegnida construida ils onns 1960 l’emprim l’autostrada da al Val da l’En (A 12) che maina vers ost e sa collia sper [[Rosenheim]] cun la A8 en direcziun [[Minca]] e [[Salzburg]]/[[Vienna]]. Vers vest maina cuntinuescha l’autostrada A 12 en la part superiura da la Val da l’En e sa collia cun la via directa da l’Arlberg che maina sut il massiv da l’Arlberg e che furma la suletta colliaziun da vias cun il Vorarlberg ch’è averta tut l’onn. Vers sid maina sa sparta sper Innsbruck l’autostrada dal Brenner en direcziun [[Bulsaun]] e [[Verona]]. En il sid da la chapitala dal Tirol sa chatta l’Europabrücke che maina en in’autezza da bunamain 200 m sur il Wipptal. En direcziun nord n’exista nagin’autostrada. Qua maina la via da Seefeld (B 177) sur il Zirler Berg a [[Seefeld]] e vinavant via Mittenwald a [[Garmisch-Partenkirchen]]. === Traffic da velos === Innsbruck sa chatta tranter las citads da l’Austria cun las pli autas cumparts da traffic da velos (var 20&nbsp;%). In plan strategic che sa chatta en la fasa da realisaziun duai anc augmentar supplementarmain l’attractivitad da la citad per il traffic plaun. === Traffic aviatic === [[Datoteca:12-06-05-innsbruck-by-ralfr-165.jpg|240px|thumb|Plazza aviatica dad Innsbruck]] En il vest da la citad (Kranebitten) dispona Innsbruck d’in eroport internaziunal. Ils origins da quel van enavos sin ina decisiun da la regenza dal Tirol dals onns 1920. Muntada pli gronda ha l’eroport cuntanschì a chaschun dals gieus olimpics d’enviern dal 1964 e 1976. Cun sgols regulars è la citad colliada durant tut l’onn t.a. cun Amsterdam, Francfurt, Londra, Berlin e Vienna. Sco destinaziun da var 50 societads aviaticas e sco patrun da var 1300 persunas en radund 30 interpresas associadas furma la plazza aviatica in impurtant factur economic. L’onn 2010 ha il dumber da passagiers surpassà per l’emprima giada la marca d’in milliun. === Traffic regiunal === Innsbruck dispona d’ina rait da traffic regiunal attractiva. Sin il territori da la citad ed en l’aglomeraziun circuleschan trams e bus da las Innsbrucker Verkehrsbetriebe (IVB), da la firma Innbus, dal ÖBB-Postbus e d’autras interpresas da traffic che fan part dal Verkehrsverbund Tirol (VVT). La rait da tram cumpiglia las lingias 1, 2, 3, 5, 6 (Igler) e STB (Stubaitalbahn). Ina rait da viafier urbana collia ultra da quai bleras vischnancas vischinantas. Ultra da quai exista cun la Hungerburgbahn HBB dapi il 2007 ina funiculara, per part sutterrana, che collia il Congress a l’ur da la citad interna cun il zoo situà sin la Weiherburg e cun il quartier Hungerburg. La Nordkettenbahn, ina teleferica, maina en la Nordkette sco territori da viandar e porscha l’access a la regiun da raiver e da skis dad Innsbruck. La segunda pendiculara sin territori da la citad, la Patscherkofelbahn, maina en in vast territori da viandar e territori da skis pli pitschen en als Tuxer Alpen en il sidost dad Innsbruck. == Cultura ed attracziuns == En la citad veglia sa chattan tranter auter il famus Goldenes Dachl, il dom da son Giachen, il Helblinghaus e la Hofburg. En quest’ultima pon ins er visitar la Hofkirche (‹Schwarzmanderkirche›) cun las statuas da bronz surdimensiunadas che circumdeschan il monument da fossa da l’imperatur [[Maximilian I]]. En la Maria-Theresien-Strasse sa chatta l’uschenumnada Annasäule che regorda a la retratga dals Bavarais or dal Tirol a la fin da la Guerra da successiun spagnola. In’ulteriura attracziun è il chastè Ambras cun ses parc, il qual è accessibel sco museum. En tut dumbra la citad var 20 museum da muntada regiunala e surregiunala, tranter auter Tiroler Landesmuseum, Tiroler Volkskunstmuseum, Zeughaus ed Alpenvereinsmuseum. Blers turists vegnan er en la citad pervi d’occurrenzas etablidas sco il Tanzsommer, las Festwochen der Alten Musik ed ils Ambraser Schlosskonzerte. Fitg populars, en spezial tar giasts da l’Italia, èn il Christkindlmarkt ed il Bergsilvester. == Sport == [[Datoteca:Bergisel_Ski_Jump_Tower.jpg|200px|thumb|La sigliera da Bergisel]] Il Tirol en general ed Innsbruck en spezial èn enconuschents tradiziunalmain per activitads da sport d’enviern. Repetidamain han gì lieu qua gronds eveniments da sport, quai ch’ha culminà en ils [[gieus olimpics]] d’enviern dal 1964 e 1976. En il sigl cun skis fa la Bergiselschanze dad Innsbruck gia dapi il 1952 part da la Vierschanzentournee ch’ha lieu mintg’onn. Occurrenzas internaziunalas han lieu quasi mintg’onn – tant l’enviern sco er la stad –, per exempel l’Air & Style Contest che furma in dals pli gronds festivals da snowboard en l’Europa, ils Paralimpics, ubain ils International Children Games. En rom da quests ultims han ins midà ils umets da numerusas amplas da peduns en skiunzs, viandants etc. Quest’acziun da marketing ha gì in tal success e cunter vulair terminar quella hai dà ina tala protesta ch’ils umets embelleschan fin oz il maletg da la citad. Innsbruck dispona da dus territoris da skis en proxima vischinanza da la citad: la Seegrube–Nordkette (Nordkettenbahn) ed il Patscherkofel, la ‹muntogna da chasa› dad Innsbruck. Bain accessibels èn plinavant ils territoris da skis Axamer Lizum (numnà ‹Weisses Dachl›) e Glungezer sper Tulfes; in pau pli lunsch davent èn il Kühtai ed il Stubaital. Il center nordic da la regiun dad Innsbruck sa chatta a Seefeld. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Susanne Gurschler: ''111 Orte in Innsbruck, die man gesehen haben muss.'' Emons Verlag, Cologna 2018, ISBN 978-3-7408-0343-8. * Ingrid Bubestinger, Gertraud Zeindl: ''Zur Stadtgeschichte Innsbrucks''. Innsbruck 2008, ISBN 978-3-901886-39-3. * Barbara Danzl, Ulla Fürlinger, Katja Laske: ''Mit Kindern durch Innsbruck''. Löwenzahnverlag, 2008, ISBN 978-3-7066-2403-9. * Michael Forcher: ''Die Geschichte der Stadt Innsbruck''. Haymonverlag, Innsbruck 2008, ISBN 978-3-85218-553-8. * Karin Schneider: ''Kleine Innsbrucker Stadtgeschichte''. Innsbruck 2008, ISBN 978-3-7022-2975-7. * ''Innsbruck sehen: Stadtbilder einst und jetzt''. StudienVerlag, Innsbruck-Vienna-Bulsaun 2008, ISBN 978-3-7065-4613-3. * Stadt Innsbruck – Stadtplanung (ed.): ''innsbruck. stadtgeschichten. stadtplanung, baukultur, lebensqualität''. Studienverlag, Innsbruck-Vienna-Bulsaun 2008, ISBN 978-3-7065-4033-9. * Martin Reiter: ''Innsbruck, eine kurze Geschichte der Stadt: Ereignisse, Persönlichkeiten, Jahreszahlen''. Ueberreuter, Vienna 2004, ISBN 3-8000-7045-6. == Colliaziuns == {{Commonscat|Innsbruck}} * [http://www.innsbruck.gv.at/ Pagina uffiziala da la citad] * [https://web.archive.org/web/20240423172755/https://all-inn.at/ Innsbruck CityGuide] [[Categoria:Austria]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Citads europeicas)]] 54hduprbe00b0zg2avylhc70hdh5460 Utilisader:Bild-Sprache 2 14805 175272 175096 2026-11-09T17:04:47Z Bild-Sprache 22665 /* Stamparias */ 175272 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters '''''digidi'' 2026''' * [[Utilisader:Bild-Sprache/«digidi» 2026: Propostas da projects per la Vichipedia]] == Digitalisaziun in la Rumantscha == * [[Alas]] == Duonnas == * [[Hildegard Ramhaufski]] * [[Annetta Klainguti-Ganzoni|Annetta Klainguti-Ganzon]]<nowiki/>i == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == === Stamparias e librarias === * [[Stampa da cudeschs]] * [[Engadin Press]] * [[Libraria poesia clozza]] === Refurmaziun === * Cudesch da Psalms === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] **[[Gian Battista Sandri]] **[[Florian Grand]] **Andrea Vitali *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons de Flugi]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> ak6yt3e47o7gyvwoe36vlwxio1l7z40 175276 175272 2026-11-09T19:10:55Z Bild-Sprache 22665 /* Stamparias e librarias */ 175276 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters '''''digidi'' 2026''' * [[Utilisader:Bild-Sprache/«digidi» 2026: Propostas da projects per la Vichipedia]] == Digitalisaziun in la Rumantscha == * [[Alas]] == Duonnas == * [[Hildegard Ramhaufski]] * [[Annetta Klainguti-Ganzoni|Annetta Klainguti-Ganzon]]<nowiki/>i == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == === Stamparias, chesas edituras e librarias === * [[Stampa da cudeschs]] * [[Engadin Press]] * [[Libraria poesia clozza]] === Refurmaziun === * Cudesch da Psalms === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] **[[Gian Battista Sandri]] **[[Florian Grand]] **Andrea Vitali *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons de Flugi]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> jyq33s3cpv6v96yb1sfzokqk7ategia 175277 175276 2026-11-09T22:20:23Z Bild-Sprache 22665 /* Stamparias, chesas edituras e librarias */ 175277 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] * [[Iva (licör)]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun da fotografia dal Grischun]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] * [[Iva (plaunta)]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] * [[Olympia Bob Run St.Moritz-Celerina]] '''Artichels in oters idioms''' * [[Benedetto Vigne]] (Rumantsch Grischun) – in collavuraziun cun oters * [[Benedetto Vigne (Surmiran)]] – in collavuraziun cun oters '''''digidi'' 2026''' * [[Utilisader:Bild-Sprache/«digidi» 2026: Propostas da projects per la Vichipedia]] == Digitalisaziun in la Rumantscha == * [[Alas]] == Duonnas == * [[Hildegard Ramhaufski]] * [[Annetta Klainguti-Ganzoni|Annetta Klainguti-Ganzon]]<nowiki/>i == Litteratura: Artichels per 500 ans lingua scritta == === Stamparias, chesas edituras e librarias === * [[Stampa da cudeschs]] * [[Engadin Press]] * [[Libraria poesia clozza]] (Vallader) === Refurmaziun === * Cudesch da Psalms === 19evel tschienter === *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Perdita da lingua e renaschentscha]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Mezs d'instrucziun rumauntschs]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Lavur litterara]] **[[Annalas da la Societad Retorumantscha]] **[[Andrea Bezzola]] **[[Gian Battista Sandri]] **[[Florian Grand]] **Andrea Vitali *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Linguistica]] **[[Theodor Gartner]] **[[Alfons de Flugi]] *[[Rumauntsch düraunt il 19evel tschientiner – Texts per il chaunt da cor]] **[[Adieu a l'Engiadina]] **[[A Trun sut igl ischi]] (Sursilvan) – in collavuraziun cun oters **[[Otto Barblan]] **[[Hans Erni]] **[[Festa da Chalavaina]] **[[Hans Georg Nägeli]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> e15ngsybbmjor57lrecyows4u4fhf38 Model:InterwikiP2959 10 14974 175236 175182 2026-11-09T13:15:23Z Albinfo 2471 175236 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:InterwikiP2959|links}}</includeonly><noinclude> Quest model agiuntesch automaticamain las colliaziuns interwiki da l'element Wikidata inditgà en la proprietad P2959. Die Vorlage übernimmt automatisch die Interwiki-Links des Wikidata-Objekts, das über die Eigenschaft P2959 verknüpft ist. Die Vorlage benötigt keine Parameter. == Utilisaziun == <pre> {{InterwikiP2959}} </pre> </noinclude><noinclude>[[Categoria:Models d'avis]]</noinclude> a4a3h8ijao6l1de0u972qlvz38a1s34 Utilisader:Albinfo/Translaziuns 2 15004 175220 174972 2026-11-09T12:44:59Z Albinfo 2471 /* Giavischs e propostas per translaziuns da l'interface */ 175220 wikitext text/x-wiki <code>&uselang=qqx</code> == Giavischs e propostas per translaziuns da l'interface == Gugent enumerar qua cun posiziun exacta ed URL sin tge pagina che la translaziun sa chatta / duess sa chattar. * "gespeichert" & "Deine gespeicherten Seiten" → "Paginas memorisadas" & "Tias paginas memorisadas" En il menu d'utilisaders sisum a dretga en la Pinta: [[Wikipedia:La pinta]]. --[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 12:40, 18. oct 2026 (CEST) *Traducziun da tuts plaids tudestgs ni engles ella secziun [[:Model:Puter#TemplateData]] ed en cass paregls. (Jeu sai buc tgeininas parts dalla secziun ein part dagl interface e tgeininas ins sa midar senza ina midada dagl interface.) -- [[Spezial:Beiträge/~2026-57480-69|~2026-57480-69]] ([[Utilisader discussiun:~2026-57480-69|Diskussion]]) 08:10, 28. oct 2026 (CET) :: [[Datoteca:Artículo bueno.svg|20px|link=|alt=]] Entant hai jau registrà numerusas translaziuns en il tool. Jau sper ch'els vegnian visibels durant ils proxims dis sin la Vichipedia. Grazia e blers salids. --[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader:Albinfo|discussiun]]) [[Datoteca:Blue and yellow ribbon UA.png|15px|alt=Free Ukraine!]] 23:10, 29. oct 2026 (CET) :: [[Datoteca:Artículo bueno.svg|20px|link=|alt=]] now live. --[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader:Albinfo|discussiun]]) [[Datoteca:Blue and yellow ribbon UA.png|15px|alt=Free Ukraine!]] 13:44, 9. nov 2026 (CET) * …… 0mqd8tgsezmbk4fbrlu7vnkxyaz4jb7 175221 175220 2026-11-09T12:45:36Z Albinfo 2471 175221 wikitext text/x-wiki <code>?uselang=qqx</code><br /> <code>&uselang=qqx</code> == Giavischs e propostas per translaziuns da l'interface == Gugent enumerar qua cun posiziun exacta ed URL sin tge pagina che la translaziun sa chatta / duess sa chattar. * "gespeichert" & "Deine gespeicherten Seiten" → "Paginas memorisadas" & "Tias paginas memorisadas" En il menu d'utilisaders sisum a dretga en la Pinta: [[Wikipedia:La pinta]]. --[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 12:40, 18. oct 2026 (CEST) *Traducziun da tuts plaids tudestgs ni engles ella secziun [[:Model:Puter#TemplateData]] ed en cass paregls. (Jeu sai buc tgeininas parts dalla secziun ein part dagl interface e tgeininas ins sa midar senza ina midada dagl interface.) -- [[Spezial:Beiträge/~2026-57480-69|~2026-57480-69]] ([[Utilisader discussiun:~2026-57480-69|Diskussion]]) 08:10, 28. oct 2026 (CET) :: [[Datoteca:Artículo bueno.svg|20px|link=|alt=]] Entant hai jau registrà numerusas translaziuns en il tool. Jau sper ch'els vegnian visibels durant ils proxims dis sin la Vichipedia. Grazia e blers salids. --[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader:Albinfo|discussiun]]) [[Datoteca:Blue and yellow ribbon UA.png|15px|alt=Free Ukraine!]] 23:10, 29. oct 2026 (CET) :: [[Datoteca:Artículo bueno.svg|20px|link=|alt=]] now live. --[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader:Albinfo|discussiun]]) [[Datoteca:Blue and yellow ribbon UA.png|15px|alt=Free Ukraine!]] 13:44, 9. nov 2026 (CET) * …… cdjn0d0x0nwfs9ozfcaufqyxhym4qd7 Cursa da sculpturas chineticas 0 15032 175223 175209 2026-11-09T12:51:11Z Albinfo 2471 175223 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:LKSR26-12.jpg|miniatura|Lowell, Massachusetts, 2026]] Las '''cursas da sculpturas chineticas''' èn cumpetiziuns organisadas d'ovras d'art amfibicas a propulsiun umana, adattadas a divers terrens. I dat divers eveniments, cunzunt en ils [[Stadis Unids]]. L'eveniment original, il Kinetic Grand Championship, ha lieu mintg'onn en il contadi da Humboldt, en la California. El collia art e tecnica a la resistenza fisica anen ina cursa da trais dis che cumpiglia sablun, lozza, asfalt, crests, e la traversada da golfs e flums.<ref>{{cite web | title =Weird and wonderful in Humboldt: Art hits the road in Northern California's annual Kinetic Sculpture Race | publisher =Sunset Magazine | date =2006-05-24 | url =http://www.sunset.com/travel/california/weird-and-wonderful-in-humboldt-00400000015478/ | access-date = 2011-08-01 }}</ref><ref>{{cite web | title =Humboldt County: A place apart | publisher =Salt Lake City, Utah Deseret News | date =2003-06-01 | url =http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=DSNB&d_place=DSNB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0FB69E1A21DD9C1D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | access-date = 2011-08-01}}</ref> I dat autras cumpetiziuns en ils stadis de Maryland, Florida, Oregon, Idaho, Massachusetts, e Washington. ==Referenzas== <references/> [[Categoria:Cultura americana]] c2fo0m838xslgeiotugc47h2rhypi9d 175224 175223 2026-11-09T12:55:59Z Albinfo 2471 stizzar 175224 wikitext text/x-wiki {{Stub stidar}} [[Datoteca:LKSR26-12.jpg|miniatura|Lowell, Massachusetts, 2026]] Las '''cursas da sculpturas chineticas''' èn cumpetiziuns organisadas d'ovras d'art amfibicas a propulsiun umana, adattadas a divers terrens. I dat divers eveniments, cunzunt en ils [[Stadis Unids]]. L'eveniment original, il Kinetic Grand Championship, ha lieu mintg'onn en il contadi da Humboldt, en la California. El collia art e tecnica a la resistenza fisica anen ina cursa da trais dis che cumpiglia sablun, lozza, asfalt, crests, e la traversada da golfs e flums.<ref>{{cite web | title =Weird and wonderful in Humboldt: Art hits the road in Northern California's annual Kinetic Sculpture Race | publisher =Sunset Magazine | date =2006-05-24 | url =http://www.sunset.com/travel/california/weird-and-wonderful-in-humboldt-00400000015478/ | access-date = 2011-08-01 }}</ref><ref>{{cite web | title =Humboldt County: A place apart | publisher =Salt Lake City, Utah Deseret News | date =2003-06-01 | url =http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=DSNB&d_place=DSNB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0FB69E1A21DD9C1D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | access-date = 2011-08-01}}</ref> I dat autras cumpetiziuns en ils stadis de Maryland, Florida, Oregon, Idaho, Massachusetts, e Washington. ==Referenzas== <references/> [[Categoria:Cultura americana]] 8eulky739fxscmpmx831t380m9557vg Libraria poesia clozza 0 15033 175210 2026-11-09T12:00:01Z Bild-Sprache 22665 Creà la pagina cun "La libraria poesia clozza a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa. La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader. Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha. L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra…" 175210 wikitext text/x-wiki La libraria poesia clozza a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa. La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader. Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha. L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs. rf6ormrfe4p6j23wn21s0g1u7pq2jdb 175211 175210 2026-11-09T12:00:36Z Bild-Sprache 22665 175211 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa. La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader. Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha. L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs. == Perioda dal cumanzamaint == ngwb2lj56xdfsph48u3pyesd5v5d79m 175212 175211 2026-11-09T12:02:45Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175212 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa. La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader. Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha. L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs. == Perioda dal cumanzamaint == == Funtaunas == <references /> pwlxzf29107h4ow46a0n1jvhqnhkxyz 175213 175212 2026-11-09T12:09:35Z Bild-Sprache 22665 175213 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref>''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader. Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha. L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs. == Perioda dal cumanzamaint == == Funtaunas == <references /> 8xxsig2hf6imlra073un9v060x6juqd 175214 175213 2026-11-09T12:14:15Z Bild-Sprache 22665 175214 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref>''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref>Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha. L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs. == Perioda dal cumanzamaint == == Funtaunas == <references /> 357f24nw0hihelwkfodr40ht5p7xcdm 175215 175214 2026-11-09T12:19:41Z Bild-Sprache 22665 175215 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref>''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == == Funtaunas == <references /> 60o49931nh1vu40ct44chrd2cqz0xoo 175216 175215 2026-11-09T12:23:46Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175216 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref>''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. == Funtaunas == <references /> hhpgqvlrw1zubedv32ro3z60mza2ddl 175217 175216 2026-11-09T12:35:06Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175217 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref>''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria ed id es segui üna fasa da reconstrucziun. Dürant quist temp ha Simone Nuber renomnà la libraria e tilla ha drizzada oura cun ün concept schlargià. == Funtaunas == <references /> 6rzn1xxfe8eypfwa1l2fnbip0docxbq 175218 175217 2026-11-09T12:38:38Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175218 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref>''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria ed id es segui üna fasa da reconstrucziun. Dürant quist temp ha Simone Nuber renomnà la libraria e tilla ha drizzada oura cun ün concept schlargià, ingiò chi dess dar sper la vendita da cudeschs eir ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters persunals e barat tanter umans. == Funtaunas == <references /> s9bb70uk0ss43o286u6dyb72de73g0x 175219 175218 2026-11-09T12:40:11Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175219 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref>''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria ed id es segui üna fasa da reconstrucziun. Dürant quist temp ha Simone Nuber renomnà la libraria e tilla ha drizzada oura cun ün concept schlargià, ingiò chi dess dar sper la vendita da cudeschs eir ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters persunals e barat tanter la glieud. == Funtaunas == <references /> lxqybkhcopbdamcuezhfnahsniwxj4e 175222 175219 2026-11-09T12:45:50Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175222 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref>''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. == Funtaunas == <references /> 6apfmnrbl2m2ypj6bmx16yfu14p54cm 175225 175222 2026-11-09T13:02:30Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175225 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref>''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria. Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura. Funtaunas <references /> a7xuopwao2tb3kr3ihsz5baohg2c5iw 175227 175225 2026-11-09T13:03:35Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175227 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria. Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /> == Funtaunas == <references /> nrmbhiq7uq0g653fjjdwvp5kk27q1cx 175231 175227 2026-11-09T13:12:21Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175231 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> == Funtaunas == <references /> arrgalduocuktffz3h4k3ca1rj0q0zr 175238 175231 2026-11-09T13:22:19Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175238 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> == Funtaunas == <references /> ju5oyo2pobnoefz8tbg9vvkt1wwgjrl 175239 175238 2026-11-09T13:27:11Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175239 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> 2jkdthguwnjbjba64e6test6weflvzo 175240 175239 2026-11-09T13:29:20Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175240 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === == Funtaunas == <references /> iz159qj1uqta6gv6zzblmyisxm10y3e 175242 175240 2026-11-09T13:31:57Z Bild-Sprache 22665 /* La geranta Simone Nuber */ 175242 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> == Funtaunas == <references /> 1sptt7pnb66gnn2dt5gbne13o253aer 175244 175242 2026-11-09T13:34:06Z Bild-Sprache 22665 /* La geranta Simone Nuber */ 175244 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dasl process e venda cudeschs. == Funtaunas == <references /> ekskwu0sh13nmlpzmhvm7rtai7zcmtj 175247 175244 2026-11-09T13:39:02Z Bild-Sprache 22665 /* La geranta Simone Nuber */ 175247 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dasl process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> == Funtaunas == <references /> on3kxr354ihy7ztj1mxceylvh8rjup1 175248 175247 2026-11-09T13:39:52Z Bild-Sprache 22665 /* Perioda dal cumanzamaint */ 175248 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dasl process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === == Funtaunas == <references /> 7babcx6trtpt3ppnog89e541weo9s1y 175250 175248 2026-11-09T14:04:15Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria svizra da l'on 2023 */ 175250 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref>Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dasl process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. == Funtaunas == <references /> tguiiq3etorx4ftf059cxuxs9moujnw 175251 175250 2026-11-09T14:14:18Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria svizra da l'on 2023 */ 175251 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dasl process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Funtaunas == <references /> 1padlrobvrs6nt3sqce77jc32zmt04r 175252 175251 2026-11-09T14:16:31Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria svizra da l'on 2023 */ 175252 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dasl process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria, lö d'inscunter ed arrandschamaints culturals == == Funtaunas == <references /> aa2g075na6iztpusef472oib8kbwxma 175253 175252 2026-11-09T14:16:49Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria svizra da l'on 2023 */ 175253 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura ruantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dasl process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == == Funtaunas == <references /> h1bm4mtl5klcjnqqmn7ilvxy6wpb0zo 175254 175253 2026-11-09T14:21:56Z Bild-Sprache 22665 175254 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == == Funtaunas == <references /> nv1m6e6qjsri6t2wmy1g9f2bppjyj0i 175255 175254 2026-11-09T14:50:59Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria ed arrandschamaints culturals */ 175255 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntra illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per las sairas dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'augura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver. Que preschainta ella al cumanzamaint da la saira sco cuort referat. == Funtaunas == <references /> 0tnyi2e6jt53w1tysceifqln99eccij 175256 175255 2026-11-09T14:54:54Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria ed arrandschamaints culturals */ 175256 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira. == Funtaunas == <references /> e156cepzu628g3i33f4gfjjfaf65m5l 175257 175256 2026-11-09T14:57:50Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria ed arrandschamaints culturals */ 175257 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira. Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha saira alch oter gö. == Funtaunas == <references /> 5ilhjfmhvdxwthc5srkligvw3d788k9 175258 175257 2026-11-09T14:58:57Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria ed arrandschamaints culturals */ 175258 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira. Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, .... == Funtaunas == <references /> anom3q5rxs8lv2uasekkumqrrtxsejd 175259 175258 2026-11-09T15:12:43Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria ed arrandschamaints culturals */ 175259 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, .... == Funtaunas == <references /> sx064d27x07xydhug1cke2w2a8a7p5i 175260 175259 2026-11-09T15:14:09Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria ed arrandschamaints culturals */ 175260 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, ....<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> ncij2vmmo8j46ml6tdhfhjzplk0m6sq 175261 175260 2026-11-09T15:16:51Z Bild-Sprache 22665 /* Funtaunas */ 175261 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> 1jjw038urai7hmoc5ptc25ai7lpuhqq 175262 175261 2026-11-09T15:17:55Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria ed arrandschamaints culturals */ 175262 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === .... == Funtaunas == <references /> rb764b4zfqdiipddcfh6nd80f598te0 175263 175262 2026-11-09T16:09:54Z Bild-Sprache 22665 175263 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === .... == Funtaunas == <references /> hfxrwpkk3jis98mbqb8sazuc1t7dtr9 175264 175263 2026-11-09T16:32:33Z Bild-Sprache 22665 /* Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha */ 175264 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun sias arrandschamaints e prgets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa tras aignas intervistas. Quistas publichescha la libraria sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. In quistas revistas vegnan tuts sü eir temas linguistics chi promouvan la conscienza in connex culla lingua. Las persunas intervistadas vegnan p.ex. dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu ginr dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgiess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> qnp1oqhboaid46grfnxc6muunce5l13 175265 175264 2026-11-09T16:49:54Z Bild-Sprache 22665 /* Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha */ 175265 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun sias arrandschamaints e prgets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa tras aignas intervistas. Quistas publichescha la libraria sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. In quistas revistas vegnan tuts sü eir temas linguistics chi promouvan la conscienza in connex culla lingua. Las persunas intervistadas vegnan p.ex. dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu ginr dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgiess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> Ün oter proget per promouver la cultura e la lingua rumantscha es il cudaschin «Ventaglin» sviluppà da la scriptura rumantscha Rut Pluoda, chi d'eira plü bod magistra. «Ventaglin» permetta da s'avicinar al rumantsch e da cumanzar a discuorrer vallader. Per üna pronunzcha correcta daja pro'l cudeschin «Ventaglin» ün code QR chi maina a la registraziun da la lingua dal cuntgnü per exercitar uschè la pronunzcha correcta.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/ventaglin Ventaglin]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> dw62a2um8bwzv7pqt7i26isvxoodhkr 175266 175265 2026-11-09T16:51:05Z Bild-Sprache 22665 /* Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha */ 175266 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun sias arrandschamaints e prgets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa tras aignas intervistas. Quistas publichescha la libraria sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. In quistas revistas vegnan tuts sü eir temas linguistics chi promouvan la conscienza in connex culla lingua. Las persunas intervistadas vegnan p.ex. dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu ginr dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgiess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> Ün oter proget per promouver la cultura e la lingua rumantscha es il cudaschin «Ventaglin» sviluppà da la scriptura rumantscha Rut Pluoda, chi d'eira plü bod magistra. «Ventaglin» permetta da s'avicinar al rumantsch e da cumanzar a discuorrer vallader. Per üna pronunzcha correcta daja pro'l cudeschin «Ventaglin» ün code QR chi maina a la registraziun da la lingua dal cuntgnü per exercitar uschè la pronunzcha correcta.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/ventaglin Ventaglin]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref><ref>''[https://www.liarumantscha.ch/rm/butia/cudeschs/dicziunaris/ventaglin-02--978-3-9526016-1-7 Ventaglin 02]''. In: Lia Rumantscha, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> o0mr6bqskehe1llogd92ynls8ywhj1m 175267 175266 2026-11-09T17:00:58Z Bild-Sprache 22665 /* Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha */ 175267 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun sias arrandschamaints e progets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» tras aignas intervistas persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa. Las intervistas publichescha la «libraria poesia clozza» sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. In quistas revistas vegnan tuts sü eir temas linguistics chi promouvan la conscienza in connex culla lingua. Las persunas intervistadas vegnan p.ex. dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o la dumanda chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu ginr dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgiess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> Ün oter proget per promouver la cultura e la lingua rumantscha es il cudaschin «Ventaglin» sviluppà da la scriptura rumantscha Rut Pluoda, chi d'eira plü bod magistra. «Ventaglin» permetta da s'avicinar al rumantsch e da cumanzar a discuorrer vallader. Per üna pronunzcha correcta daja pro'l cudeschin «Ventaglin» ün code QR chi maina a la registraziun da la lingua dal cuntgnü per exercitar uschè la pronunzcha correcta.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/ventaglin Ventaglin]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref><ref>''[https://www.liarumantscha.ch/rm/butia/cudeschs/dicziunaris/ventaglin-02--978-3-9526016-1-7 Ventaglin 02]''. In: Lia Rumantscha, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> ee3qhjy1fvtiy8tquf35tgu8bci0f4c 175268 175267 2026-11-09T17:01:50Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Libraria poesia clozza]] a [[Libraria poesia clozza]] 175267 wikitext text/x-wiki La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun sias arrandschamaints e progets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» tras aignas intervistas persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa. Las intervistas publichescha la «libraria poesia clozza» sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. In quistas revistas vegnan tuts sü eir temas linguistics chi promouvan la conscienza in connex culla lingua. Las persunas intervistadas vegnan p.ex. dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o la dumanda chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu ginr dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgiess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> Ün oter proget per promouver la cultura e la lingua rumantscha es il cudaschin «Ventaglin» sviluppà da la scriptura rumantscha Rut Pluoda, chi d'eira plü bod magistra. «Ventaglin» permetta da s'avicinar al rumantsch e da cumanzar a discuorrer vallader. Per üna pronunzcha correcta daja pro'l cudeschin «Ventaglin» ün code QR chi maina a la registraziun da la lingua dal cuntgnü per exercitar uschè la pronunzcha correcta.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/ventaglin Ventaglin]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref><ref>''[https://www.liarumantscha.ch/rm/butia/cudeschs/dicziunaris/ventaglin-02--978-3-9526016-1-7 Ventaglin 02]''. In: Lia Rumantscha, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> ee3qhjy1fvtiy8tquf35tgu8bci0f4c 175270 175268 2026-11-09T17:02:21Z Bild-Sprache 22665 175270 wikitext text/x-wiki {{Vallader}} La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun sias arrandschamaints e progets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» tras aignas intervistas persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa. Las intervistas publichescha la «libraria poesia clozza» sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. In quistas revistas vegnan tuts sü eir temas linguistics chi promouvan la conscienza in connex culla lingua. Las persunas intervistadas vegnan p.ex. dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o la dumanda chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu ginr dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgiess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> Ün oter proget per promouver la cultura e la lingua rumantscha es il cudaschin «Ventaglin» sviluppà da la scriptura rumantscha Rut Pluoda, chi d'eira plü bod magistra. «Ventaglin» permetta da s'avicinar al rumantsch e da cumanzar a discuorrer vallader. Per üna pronunzcha correcta daja pro'l cudeschin «Ventaglin» ün code QR chi maina a la registraziun da la lingua dal cuntgnü per exercitar uschè la pronunzcha correcta.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/ventaglin Ventaglin]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref><ref>''[https://www.liarumantscha.ch/rm/butia/cudeschs/dicziunaris/ventaglin-02--978-3-9526016-1-7 Ventaglin 02]''. In: Lia Rumantscha, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> ck46grzvwoj8w5sadg9sspqa4x1y3k4 175271 175270 2026-11-09T17:03:51Z Bild-Sprache 22665 175271 wikitext text/x-wiki {{Vallader}} La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs. Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun sias arrandschamaints e progets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» tras aignas intervistas persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa. Las intervistas publichescha la «libraria poesia clozza» sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. In quistas revistas vegnan tuts sü eir temas linguistics chi promouvan la conscienza in connex culla lingua. Las persunas intervistadas vegnan p.ex. dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o la dumanda chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu ginr dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgiess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> Ün oter proget per promouver la cultura e la lingua rumantscha es il cudaschin «Ventaglin» sviluppà da la scriptura rumantscha Rut Pluoda, chi d'eira plü bod magistra. «Ventaglin» permetta da s'avicinar al rumantsch e da cumanzar a discuorrer vallader. Per üna pronunzcha correcta daja pro'l cudeschin «Ventaglin» ün code QR chi maina a la registraziun da la lingua dal cuntgnü per exercitar uschè la pronunzcha correcta.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/ventaglin Ventaglin]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref><ref>''[https://www.liarumantscha.ch/rm/butia/cudeschs/dicziunaris/ventaglin-02--978-3-9526016-1-7 Ventaglin 02]''. In: Lia Rumantscha, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> [[Categoria:Cultura ed art]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Scuol]] p03imm99qyctr7e6wrzvsqd8bi3rq7o 175273 175271 2026-11-09T17:05:48Z Bild-Sprache 22665 /* Libraria ed arrandschamaints culturals */ 175273 wikitext text/x-wiki {{Vallader}} La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs.<ref name=":1" /> Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun sias arrandschamaints e progets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» tras aignas intervistas persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa. Las intervistas publichescha la «libraria poesia clozza» sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. In quistas revistas vegnan tuts sü eir temas linguistics chi promouvan la conscienza in connex culla lingua. Las persunas intervistadas vegnan p.ex. dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o la dumanda chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu ginr dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgiess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> Ün oter proget per promouver la cultura e la lingua rumantscha es il cudaschin «Ventaglin» sviluppà da la scriptura rumantscha Rut Pluoda, chi d'eira plü bod magistra. «Ventaglin» permetta da s'avicinar al rumantsch e da cumanzar a discuorrer vallader. Per üna pronunzcha correcta daja pro'l cudeschin «Ventaglin» ün code QR chi maina a la registraziun da la lingua dal cuntgnü per exercitar uschè la pronunzcha correcta.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/ventaglin Ventaglin]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref><ref>''[https://www.liarumantscha.ch/rm/butia/cudeschs/dicziunaris/ventaglin-02--978-3-9526016-1-7 Ventaglin 02]''. In: Lia Rumantscha, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> [[Categoria:Cultura ed art]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Scuol]] hnmwbs0yq5sxw1oioqtu41t1qo5i10r 175274 175273 2026-11-09T17:29:28Z Bild-Sprache 22665 /* Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha */ 175274 wikitext text/x-wiki {{Vallader}} La '''libraria poesia clozza''' a Scuol es l'unica libraria in Engiadina Bassa ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in vallader.<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs.<ref name=":1" /> Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun sias arrandschamaints e progets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» tras aignas intervistas persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa. Las intervistas publichescha la «libraria poesia clozza» sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. Sper dumondas persunalas vegnan per las intervistas eir trattas dumandas cun tematicas linguisticas. Uschè vegnan las persunas intervistadas p.ex. eir dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o la dumanda chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu ginr dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgiess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> Ün oter proget per promouver la cultura e la lingua rumantscha es il cudaschin «Ventaglin» sviluppà da la scriptura rumantscha Rut Pluoda, chi d'eira plü bod magistra. «Ventaglin» permetta da s'avicinar al rumantsch e da cumanzar a discuorrer vallader. Per üna pronunzcha correcta daja pro'l cudeschin «Ventaglin» ün code QR chi maina a la registraziun da la lingua dal cuntgnü per exercitar uschè la pronunzcha correcta.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/ventaglin Ventaglin]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref><ref>''[https://www.liarumantscha.ch/rm/butia/cudeschs/dicziunaris/ventaglin-02--978-3-9526016-1-7 Ventaglin 02]''. In: Lia Rumantscha, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> [[Categoria:Cultura ed art]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Scuol]] 35709n25t9h8ydo4lb1c9tvdxog7dcv 175275 175274 2026-11-09T17:37:45Z Bild-Sprache 22665 175275 wikitext text/x-wiki {{Vallader}} La '''libraria poesia clozza''' a [[Scuol]] es l'unica libraria in [[Engiadina Bassa]] ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivià ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in [[vallader]].<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivià ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivià ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbourfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera profussiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e seis impegiadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs.<ref name=":1" /> Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessatas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Il participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's baratten in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul la lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun sias arrandschamaints e progets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» tras aignas intervistas persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa. Las intervistas publichescha la «libraria poesia clozza» sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. Sper dumondas persunalas vegnan per las intervistas eir trattas dumandas cun tematicas linguisticas. Uschè vegnan las persunas intervistadas p.ex. eir dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o la dumanda chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu ginr dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgiess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> Ün oter proget per promouver la cultura e la lingua rumantscha es il cudaschin «[[Ventaglin]]» sviluppà da la scriptura rumantscha Rut Pluoda, chi d'eira plü bod magistra. «Ventaglin» permetta da s'avicinar al rumantsch e da cumanzar a discuorrer vallader. Per üna pronunzcha correcta daja pro'l cudeschin «Ventaglin» ün code QR chi maina a la registraziun da la lingua dal cuntgnü per exercitar uschè la pronunzcha correcta.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/ventaglin Ventaglin]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref><ref>''[https://www.liarumantscha.ch/rm/butia/cudeschs/dicziunaris/ventaglin-02--978-3-9526016-1-7 Ventaglin 02]''. In: Lia Rumantscha, pagina da web. Drivià ils 9 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> [[Categoria:Cultura ed art]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Scuol]] 7jzg19hk3ftlj4ul19lmuel99s5j66i 175278 175275 2026-11-10T03:55:51Z ~2026-59869-12 24198 ort. 175278 wikitext text/x-wiki {{Vallader}} La '''libraria poesia clozza''' a [[Scuol]] es l'unica libraria in [[Engiadina Bassa]] ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivi ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in [[vallader]].<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivi ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivi ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbuorfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivi ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera professiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e sias impiegadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs.<ref name=":1" /> Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessadas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Ils participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's barattan in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul da lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivi ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivi ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun seis arrandschamaints e progets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» tras aignas intervistas persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa. Las intervistas publichescha la «libraria poesia clozza» sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. Sper dumondas persunalas vegnan per las intervistas eir trattas dumandas cun tematicas linguisticas. Uschè vegnan las persunas intervistadas p.ex. eir dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o la dumanda chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu gnir dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivi ils 9 november 2026. </ref> Ün oter proget per promouver la cultura e la lingua rumantscha es il cudaschin «[[Ventaglin]]» sviluppà da la scriptura rumantscha [[Rut Plouda]], chi d'eira plü bod magistra. «Ventaglin» permetta da s'avicinar al rumantsch e da cumanzar a discuorrer vallader. Per üna pronunzcha correcta daja pro'l cudeschin «Ventaglin» ün code QR chi maina a la registraziun da la lingua dal cuntgnü per exercitar uschè la pronunzcha correcta.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/ventaglin Ventaglin]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivi ils 9 november 2026. </ref><ref>''[https://www.liarumantscha.ch/rm/butia/cudeschs/dicziunaris/ventaglin-02--978-3-9526016-1-7 Ventaglin 02]''. In: Lia Rumantscha, pagina da web. Drivi ils 9 november 2026. </ref> == Funtaunas == <references /> [[Categoria:Cultura ed art]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Scuol]] l7dl88mvlfid2tit1u418kw8i56r2es 175279 175278 2026-11-10T03:58:48Z ~2026-59869-12 24198 pt > val 175279 wikitext text/x-wiki {{Vallader}} La '''libraria poesia clozza''' a [[Scuol]] es l'unica libraria in [[Engiadina Bassa]] ed as rechatta in üna veglia chasa engiadinaisa.<ref name=":2">''[https://www.sbvv.ch/nlDetailPublic/13622/832 Newsletter Schweizer Buchhandel Ausgabe 27/2021 vom 08. Juli 2021 (1. Scuol Eröffnung von libraria poesia clozza)]''. In: sbvv, Schweizer Buchhandels- und Verlags-Verband. Drivi ils 8 november 2026. </ref> La libraria spordscha üna vasta schelta da litteratura rumantscha, impustüt in [[vallader]].<ref name=":1">Jürg Wirth: ''[https://www.allegra.online/nr03-sommer-21/interview/420-man-muss-zur-libraria-poesia-clozza Man muss zur libraria poesia clozza]''. In: ALLEGRA, nomer 3, 9 lügl fin 6 avuost 2021. Drivi ils 8 november 2026.</ref> Implü organisescha la libraria arrandschamaints culturals ed es al listess temp eir ün lö d'inscunter e da barat. Ella promouva ed intermediescha eir la cultura rumantscha.<ref name=":1" /> L'on 2023 es ella gnüda eletta sco libraria svizra da l'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3">Redaktion Börsenblatt: ''[https://www.boersenblatt.net/news/schweizer-buchhandlung-und-verlag-des-jahres-2023-gewaehlt-289303 Das Publikum entscheidet. Schweizer Buchhandlung und Verlag des Jahres 2023 gewählt]''. In: Börsenblatt, das Fachmagazin der Buchbranche. Drivi ils 8 november 2026. </ref> == Perioda dal cumanzamaint == [[Datoteca:Scuol - panoramio (311) (cropped).jpg|mini|«Chantunet da cudeschs» a Scuol, l'on 2015.]] Dürant 25 ons d'eira la libraria manada suot il nom «Chantunet da cudeschs» da Cristiana Fliri chi ha terminà sia actività in mars 2021. Simone Nuber ha surtut la libraria e la renomnà «libraria poesia clozza», ch'ella ha drizzada oura cun ün concept schlargià: sper la vendita da cudeschs dess la libraria uossa eir esser ün local per arrandschamaints culturals, ingio chi dà inscunters e barat tranter la glieud. Ün'ulteriura innovaziun es statta l'ingrondimaint da la preschentscha digitala da la libraria.<ref name=":2" /> Dürant il temp da müdamaint da fabrica da la libraria, ha Simona Nuber miss ad ir üna pagina d'internet cun üna butia online. Ultra da quai ha ella schlargià la preschentscha digitala cun medias socialas, ün newsletter ed artichels da blog. Uschè es la libraria gnüda ragiundschibla sur quista via intuorn l'ura.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> La «libraria poesia clozza» es gnüda miss sü butia a Scuol als 3 lügl 2021. Cun quai ch'ella nun es be üna libraria, dimpersè al listess temp eir ün lö d'inscunter, spordscha la «libraria poesia clozza» per baiver aua da la funtauna minerala Clozza.<ref name=":1" /> L'aua minerala da la funtana Clozza sbuorfla our dal Bügl dal Squilat a Scuol. La funtana però as rechatta qualche tschient meters vers la val; aint il Clozzatobel.<ref>''[https://www.engadin.com/de/funtana-da-clozza Sehenswürdigkeit Scuol, Funtana da Clozza]''. In: engadin.com. Drivi ils 8 november 2026. </ref> === La geranta Simone Nuber === Simone Nuber ha cumanzà sia carriera professiunala là, ingio chi vegnan prodots cudeschs, nempe illas chasas edituras «Sauerländer» e «Benziger».<ref name=":1" /> Ed uossa sta ella da tschella vart dal process e venda cudeschs. Aint il temp tanter quistas duos occupaziuns ha ella stübgià scienzas natüralas a l'ETH ed a l'Università da Turich. In seguit es ella statta directura d'Uffizi da statistica da la cità da Turich. Là ha'la administrà las istorgias davo las cifras.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> === Libraria svizra da l'on 2023 === Be duos ons davo sia nouv'avertüra es gnüda eletta la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on 2023. Daspö l'on 2010 vain surdatta minch'on da l'Associaziun svizra dal commerci da cudeschs üna distincziun ad üna libraria ed ad üna chasa editura. Üna giuria da specialists nominescha minch'on trais librarias e trais chasas edituras, da las qualas il public tscherna ils favurits. L'on 2023 han var 8000 persunas partecipadas a l'elecziun, chi d'eira gnüda fatta in möd digital ed han elet la «libraria poesia clozza» sco libraria svizra da l'on. La distincziun es gnüda surdatta als 12 gün 2023 aint il rom da la radunanza generala da l'Assoziaziun svizra dal commerci da cudeschs.<ref name=":3" /> == Libraria ed arrandschamaints culturals == La «libraria poesia clozza» venda per üna cudeschs, ma organisescha però eir arrandschamaints culturals ed inscunters regulars ingio cha la glieud as po acquistar savair e's barattar. Simona Nuber e sias impiegadas da la «libraria poesia clozza» organiseschan regularmaing preschantaziuns da cudeschs, prelecziuns e premieras da cudeschs. Quists arrandschamaints han lö per part illa «libraria poesia clozza», ma eir in lös externs.<ref name=":1" /> Üna jada al mais s'inscuntran illa «libraria poesia clozza» interessats litterars ed interessadas litteraras sco circul da lectüra chi vain manà da la germanista Sigrid Böhler. Ils participants e las participantas legian ouravant il cudesch tschernü e's barattan in seguit davart impreschiuns. Sigrid Böhler prepara per mincha saira dal circul da lectüra infuormaziuns da basa davart l'autur u l'autura, sco eir infuormaziuns d'il gener da text e'l stil da scriver e preschainta que sco cuort referat al cumanzamaint da la saira.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/lesezirkel Lesezirkel]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivi ils 8 november 2026. </ref> Eir üna jada al mais ha lö üna sairada da gös suot la direcziun da Katrin Tissi, chi tscherna per mincha da las sairadas alch oter gö, sco p.ex. gös da tabla, gös da chartas, gös da chartas veglias, gös da dats e daplü.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/veranstaltungen/spielabend Spieleabend libraria poesia clozza]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivi ils 8 november 2026. </ref> === Progets per la promoziun da la cultura e lingua rumantscha === Cun seis arrandschamaints e progets contribuischa la «libraria poesia clozza» eir a la visibilità e la chüra da la cultura rumantscha. In ün da seis progets purtretescha la «libraria poesia clozza» tras aignas intervistas persunalitats chi sun colliadas cun l'Engiadina Bassa. Las intervistas publichescha la «libraria poesia clozza» sün ün portal ch'ella ha creà per quai e quel as chatta sülla pagina d'internet da la chasa. Sper dumondas persunalas vegnan per las intervistas eir trattas dumandas cun tematicas linguisticas. Uschè vegnan las persunas intervistadas p.ex. eir dumandadas chenüns dals pleds immigrants proponüts ch'ellas preferischen, o la dumanda chenüns pleds chi sun in privel da svanir dessan darcheu gnir dovrats, scha la persuna intervistada vess ün pled predilet o in che lingua ch'ella sömgess.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/portraets Porträts]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivi ils 9 november 2026. </ref> Ün oter proget per promouver la cultura e la lingua rumantscha es il cudaschin «[[Ventaglin]]» sviluppà da la scriptura rumantscha [[Rut Plouda]], chi d'eira plü bod magistra. «Ventaglin» permetta da s'avicinar al rumantsch e da cumanzar a discuorrer vallader. Per üna pronunzcha correcta daja pro'l cudeschin «Ventaglin» ün code QR chi maina a la registraziun da la lingua dal cuntgnü per exercitar uschè la pronunzcha correcta.<ref>''[https://www.poesia-clozza.ch/ventaglin Ventaglin]''. In: libraria poesia clozza, pagina da web. Drivi ils 9 november 2026. </ref><ref>''[https://www.liarumantscha.ch/rm/butia/cudeschs/dicziunaris/ventaglin-02--978-3-9526016-1-7 Ventaglin 02]''. In: Lia Rumantscha, pagina da web. Drivi ils 9 november 2026. </ref> == Funtanas == <references /> [[Categoria:Cultura ed art]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Scuol]] 0uifrr0o2wwkfd4atjvf1kisg8lz6ql Scola bilingua cuira 0 15034 175230 2026-11-09T13:11:22Z Albinfo 2471 Albinfo ha spustà la pagina [[Scola bilingua cuira]] a [[Scola bilingua Cuira]]: Falsch geschriebener Name: ortografia cun bustabs gronds 175230 wikitext text/x-wiki #RENVIAMENT [[Scola bilingua Cuira]] dzb8fyskfylj936u5265te5ohgfdgdq Utilisader:Bild-Sprache/Libraria poesia clozza 2 15035 175269 2026-11-09T17:01:50Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Libraria poesia clozza]] a [[Libraria poesia clozza]] 175269 wikitext text/x-wiki #RENVIAMENT [[Libraria poesia clozza]] 8cfkw09w8nzyfmvypltmng9wfspa9pn