Wikipedia
rnwiki
https://rn.wikipedia.org/wiki/Urupapuro_nyamukuru
MediaWiki 1.46.0-wmf.26
first-letter
Media
Vyisangije
Ikiyago
Uwukoresha
Ikiyago c'uwukoresha
Wikipedia
Ikiyago kuri Wikipedia
Dosiye
Ikiyago kw'idosiye
MediaWiki
Ikiyago kuri MediaWiki
Ingero
Ikiyago cerekeye ingero
Ubufasha
Ikiyago k'ubufasha
Umuce
Ikiyago cerekeye umuce
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Ikirundi
0
2383
26962
25140
2026-05-05T21:47:15Z
Kxeon
10740
?????
26962
wikitext
text/x-wiki
[[File:Batwa_women_in_Burundi.jpg|thumb|Abagore b’Abatwa mu Burundi]]
[[File:Flag_of_Burundi.svg|thumb|Ibendera ry’Uburundi]]
'''Ikirundi''' ni '''''[[ururimi]]''''' ruvugwa n'abantu barenga imiriyoni icumi. Hamwe n'[[igifaransa]], [[ikirundi]] ni ururimi rwemewe n'amategeko kandi rukoreshwa mu gihugu c'[[Uburundi]]. Ururimi rw'ikirundi turusanga ruvugwa mumpande zose z'igihugu c'uburundi. Ikirundi gishaka gusa n’[[ikinyarwanda]] (mumvugo no munyandiko), ururimi rw’Abanyarwanda, kigashaka gusa kandi n’[[igiha]] be n'igihangaza, indimi zivugwa muri [[Tanzaniya]] cane cane kumbibe ivyo bihugu bihana. Ikirundi nirwo rurimi kama ruvugwa mu Burundi, rukavugwa mumpande zose z'igihugu c'Uburundi (mumitumba hamwe no mubisagara).
Ikirundi ni ururimi ruri mu ndimi zo muri [[afrika]] [[:fr:Langues_bantoues|bantu]]. Rwubatswe n'amajambo kama be n'amajambo yatiwe muzindi ndimi zibanyi nk'igiswahiri be no mu ndimi z'abakoroni (igifaransa n'ikidagi) rukagengwa n'amategeko y'indimburo. Inyandiko y'ikirundi ikoresha indome ndatini, ni ukuvuga indome z'[[ikiratini]]. Cokimwe n'izindi ndimi, kumenya kuvuga ikirundi, kucandika, kugitahura be n'indimburo vy'ikirundi bisaba kuvyiga.
[[File:FLII_Burundi.png|thumb|FLII Uburundi]]
==Inyandiko y’Ikirundi: Ingorane nkurunkuru ==
Inama nkarishabwenge igira gatatu y'abigisha ikirundi mu mashure yisumbuye yabereye i Bujumbura kuva ku wa 29 Myandagaro gushika ku wa 2 Nyakanga 1983, yari yatumiye n’abigisha ikirundi muri Kaminuza y’[[Uburundi]] hamwe n’abashingwakirundi bo mu biro vy’Indero Kavukire (B.E.R.).
Iyo nama yarihweje ingorane nkurunkuru zerekeye inyandiko y’ikirundi, yongera iratorera umuti izitari nke. Ngizi ingingo zapfunditswe n’iyo nama nkarishabwenge:
<ol>
<li> AMAJWI AVUGA
<br />
a, e, i, o, u.
</li>
<li> AMAJWI Y’INDAGI
<br />
b, c, d, f, pf, g, h, j, k, m, n, ny, , ng, p, r, s, sh, t, ts, v, w, y, z.
</li>
<li>
INGORANE ZIFATIYE KU KWITIRANYA AMAJWI Y’INDAGI
</li>
{| style="width:100%; background:transparent"
| align="left" |
{| class="wikitable"
!INGORANE!!UTURORERO!!IRYAPFUNDITSWE!!INSIGURO CANKE IMVO
|-
| 1. l/r || A. umuliro/umuriro <br /> lero/rero || A. umuriro <br /> rero || Mu kirundi iryo jwi ryegereye r gusumba l
|-
| || B. Polo/Poro <br /> Repubulika/Repuburika <br /> Amadolari/Amadorari || B. Poro <br /> Repuburika <br /> Amadorari || B. Amajambo matirano afatwa nk’ay’ikirundi, kuko aheza akigana inyubako n’imvugo y’ururimi rutira. Ni hamwe n’uburyo amajwi aheza agakurikirana.
<br />
Uturorero:
<ul>
<li> <i>Umukirisu</i>: ntibavuga umukristu. </li>
<li> <i>Ikawa yitwa robisita</i>: ntibavuga robista. </li>
<li> <i> Intara ya Afirika</i>: ntibavuga Afrika. </li>
</ul>
|-
| 2. s/sh || <ol type=A> <li> urusato/urushato <br /> amasaka/amashaka <br /> isaka/ishaka <br /> igisaka/igishaka </li> <li> igishakashaka/igisakasaka </li> </ol> || <ol type=A> <li> urusato <br /> amasaka/amashaka <br /> isaka/ashaka <br /> igisaka </li> <li> igishakashaka </li> </ol> || Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi.
|-
| 3. s/ns || <ol type=A> <li> umusi/umunsi <br /> imisi/iminsi </li> <li> isomerwa/insomerwa </li> </ol> || <ol type=A> <li> umusi <br /> imisi </li> <li> isomerwa </li> </ol> || Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi benshi
|-
| 4. f/pf || <ol type=A> <li> umupfakazi/umufakazi <br /> gupfupfahaza/gufufahaza <br /> umupfumu/umufumu <br /> kwipfuza/kwipfuza </li> <li> umupfa/umufa <br /> ipfu/ifu <br /> gupfutera/gufutera </li> </ol> || <ol type=A> <li> umupfakazi <br /> gupfupfahaza <br /> umupfumu <br /> kwipfuza </li> <li> umufa <br /> ifu <br /> gufutera </li> </ol> || Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi benshi. <br /> Kumenyesha urwaruka ikirudi c’itsitso.
|-
| 5. rw/gw || <ol type=A> <li> kurwara/kugwara <br /> indwara/ingwara <br /> kurwana/kugwana <br /> indwano/ingwano <br /> urwarwa/ugwagwa <br /> urwiri/ugwiri </li> <li> kurwa/kugwa <br /> kurwabira/kugwabira <br /> umurwi/umugwi </li> </ol> || <ol type=A> <li> kurwana <br /> indwara <br /> kurwana <br /> indwano <br /> urwarwa <br /> urwiri </li> <li> kugwa <br /> kugwabira <br /> umugwi </li> </ol> || Kwandika ukurikije imvugo y’Abarundi benshi
|-
| 6. bw/bg || kubwira/kubgira <br /> imbwa/imbga || kubwira <br /> imbwa || Mu vy’ukuri si bw kandi si bg. Ariko abanditsi benshi bamenyereye bw.
|-
| 7. rty/ty || irtyazo/ityazo <br /> gurtyo/gutyo <br /> ndtya/ntya || ityazo <br /> gutyo <br /> ntya || Mu mvugo bamwe bakoresha rty, ndty, abandi ty, nty. Ariko ibigereranye ni ty, nty.
|-
| 8. k/kw || <ol type=A> <li> kwurira/kurira <br /> kwongera/kongera <br /> kwubaka/kubaka </li> <li> noheza nkurira/noheza nkwurira <br /> nkongera/nkwongera <br /> nkubaka/nkwubaka <br /> nkicara/nkwicara </li> <li> nka kurya kw’urubeya/k’urubeya </li> <li> akana k’ubwenge/kw’ubwenge </li> </ol> || <ol type=A> <li> kwurira <br /> kwongera <br /> kwubaka </li> <li> nkurira <br /> nkongera <br /> nkubaka <br /> nkicara <br /> </li> <li> kw’urubeya </li> <li> akana k’ubwenge </li> </ol> || <ol type=A> <li> Itsitso ni -<i>urir</i>-, <i>onger</i>-, <i>ubak</i>-. <i>ku</i>- na yo ni inyitangizo y’umuvugire wa kigenze. Ijwi <i>u</i> ryo kuri <i>ku</i>- ricika incamwanya <i>w</i> kuko rikurikiwe n’irindi jwi rivuga mw’ijambo rimwe. </li> <li> Ibihimba ni: <br /> <i>/n-ka-urir-a/</i> <br /> <i>/n-ka-onger-a/</i> <br /> <i> /n-ka-ubak-a/ </i> <br /> <i> /n-ka-icar-a/ </i> <br /> Mw’ijambo ijwi a rikurikiwe n’ayandi avuga atangura itsitso bararisimba: <br /> <i> /n-k(a)-urir-a/ </i> <br /> <i> /n-k(a)-onger-a/ </i> <br /> <i> /n-k(a)-ubak-a/ </i> <br /> <i> /n-k(a)-icar-a/ </i> <br /> Muramenye: amajwi <i>a</i> na <i>i</i> arakunda kurondana akavyara <i>e</i>. Uturorero: <br /> amenyo = <i> /a-ma-inyo/ </i> <br /> <i> benshi = /ba-inshi/ </i>. </li> <li> kwa = <i>/ku-a/</i> <i>kwa</i> ni indongorazina, mugabo mu majambo abiri amajwi avuga akurikiranye, irya mbere bararisimba. </li> <li> <i>ka</i> = insanisha. </li> </ol>
|-
| 9. ny/nny || yaganye inzoga/ <br /> yagannye inzoga <br /> twarakanye ingoma/ <br /> twarakannye ingoma <br /> umuryango warahonye/ <br /> umuryango warahonnye || yaganye <br /> <br /> twarakanye <br /> <br /> warahonye || Urwaruka rusigaye ruvuga <i>ny</i>.
|-
| 10. k/g || <ol type=A> <li> ikiti/igiti <br /> ikikere/igikere <br /> nya gikoko kica <br /> kipfira hano/ <br /> nya gikoko gica <br /> gipfira hano. </li> <li> igikere na co kiti/ <br /> igikere na co giti </li> <li> igitabu kitubwira/ <br /> gitubwira </ol> || <ol type=A> <li> igiti <br /> igikere <br /> nya gikoko gica <br /> gipfira hano.</li> <li> kiti </li> <li> kitubwira </li> </ol> || <ol type=A> <li> Amajwi agumye <br /> y'inyitangizo <br /> arahinduka akoroha <br /> iyo itsitso <br /> ry'ijambo <br /> ritangurwa <br /> n'irigumye </li> <li> Kwandika ukurikije <br /> imvugo y'Abarundi </li> <li> kitubwira = <br /> <i> /ki-tu-bwir-a/ </i> <br /> <i> ki- </i> = iny. <br /> <i> -tu- </i> = ind. <br /> <i> -bwir- </i> = its. <br /> <i> -a </i> = agas. <br /> Inyitangizo <br /> n'itsitso <br /> ntibikurikirana. </li> </ol>
|-
| 11. n/ny || iryungane/iryunganye || iryungane || ni ryo rimenyerewe
|-
| 12. n/nm || nmaze/maze <br /> yanmenye/yamenye || maze <br /> yamenye || Ni yo nyandiko ibangukiye abantu batari abahinga.
|}
|}
<li> INGORANE ZIFATIYE K’UGUTANDUKANYA AMAJAMBO MU RYUNGANE </li>
{| style="width:100%; background:transparent"
| align="left" |
{| class="wikitable"
!UTURORERO TW'INGORANE !!IRYAPFUNDITSWE!!INSIGURO CANKE IMVO
|-
| 1. Ivyo ari vyo vyose/ <br /> Ivy'ari vyo vyose || Ivyo ari vyo vyose || Mu ryungane amajambo yose arandikwa.
Muramenye: iyo ako kajambo '' ivyo '' ari ins. nsanisha, ijwi '' o '' risubirirwa n'agakwabu ko hejuru imbere y'ijwi rivuga. <br /> <br /> Uturorero: <br /> '' Ivy '' 'aha vyama mu nzira. <br /> '' Ivy '' 'abakuru birubahwa. <br /> <br /> No ku zindi nsigarirazina nsanisha ni hamwe: <br /> '' Ak '' 'imuhana kaza imvura ihise. <br /> '' Iz '' 'umutware ziratashe. <br /> '' Ab '' 'ino ni ko bameze.
|-
| 2. Yohani yari iguye/ <br /> Yohani yari aguye || Yohani yari aguye || Umugwi wa mbere w'amazina ufise inyitangizo rukozi a-. Abavuga <i> yari iguye </i> barahuba kuko basimba ijwi rya kabiri aho gusimba irya mbere.
|-
| 3. <ol type=A> <li> Yohani na Petero bajanye/vyajanye </li> <li> Yohani na ya nyabu bajanye/vyajanye </li> <li> Yohani na ya ntebe baguye/vyaguye </li> </ol> || <ol type=A> <li> bajanye </li> <li> vyajanye </li> <li> vyajanye </li> </ol> || Inyitangizo rukozi y’umugwi wa kabiri w’amazina ni <i> ba-</i>, igihe ata gikoko canke ikintu kirimwo. Muri ico gihe ica iba <i> bi-</i>.
|-
| 4. <ol type=A> <li> Amazina y'urunani y'urusangi <ol type=1> <li> Amazina y'ubucuti </li> <li> Izina ry'urunani rigizwe n'amazina abiri </li> <li> Amazina abiri afatanijwe n'insanisha </li> <li> Amazina agizwe n'amavuga abiri </li> <li> Amazina y'urunani agizwe n'ayandi majambo adasangiye ubwoko </li> <li> Amazina yunzwe n'agace <i> nya </i> canke <i> ene </i> </li> </ol> <li> Amazina y'urunani y'uruharo <ol type=1> <li> Amazina arimwo insanisha </li> <li> Amazina atarimwo insanisha </li> <li> Izina riherekejwe n'utundi tujambo turirangura </li> </ol> </li> </ol> || <ol type=A> <li> <ol type=1> <li> serugo, inarugo, sokuru, nyokuru, marume, sowanyu, mwenewanyu, datawacu, karumunake, ... </li> <li> inka – muntu <br /> umwana - mugabo </li> <li> inka y'irembo <br /> inkono y'itabi </li> <li> somambike <br /> igisoromandandura </li> <li> ikibonamaso <br /> amayirabiri</li> <li> umunyabwoba <br /> Umwenengwe <br /> akenese </li> </ol> <li> </li> <ol type=1> <li> Maguru ya nyarwari <br /> Rukundo rwa Ntare </li> <li> Rutegeramisi <br /> Kibikizozejo <br /> Ndayamutaye </li> <li> Rufuku rwafukuye <br /> Uburundi <br /> <br /> Kivumu kitari <br /> ikivumuvumu </li> </ol> </li> </ol> || <ol type=A> <li> <ol type=1> <li> Amazina y'ubucuti yandikwa mw'ijambo rimwe </li> <li> ayo mazina atandukanywa n'agakwego </li> <li> Ayo mazina yandikwa mu majambo atatu </li> <li> Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe </li> <li> Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe </li> <li> Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe </li> </ol> <li> <ol type=1> <li> Ayo mazina yandikwa mu majambo atatu </li> <li> Ayo mazina yandikwa mw'ijambo rimwe </li> <li> Iryo zina riraheza rikandikwa ukwaryo, ayandi majambo na yo akandikwa ibisanzwe. </li> </ol>
|-
| 5. <ol type=A> <li> '' nyene '' <ol type=1> <li> Nyene + izina </li> <li> Nyene + irivuga <br /> nyene + ins. </li> </ol> <li> '' nyene '' <ol type=1> <li> mwene + izina ry'urusangi </li> <li> mwene + izina ry'uruharo </li> </ol> || <ol type=A> <li> <ol type=1> <li> nyenigihugu <br /> nyeningoma <br /> nyenurugo <br /> nyeninzu <br /> nyenicubahiro </li> <li> nyene kurima <br /> nyene vyo <br /> nyene ho </li> </ol> <li> </li> <ol type=1> <li> mwene senge <br /> mwene nyinabo </li> <li> mwene Nteturuye </li> </ol> || <ol type=A> <li> <ol type=1> <li> Vyandikwa mw'ijambo rimwe. </li> <li> Vyandikwa mu majambo abiri. </li> </ol> <li> </li> <ol type=1> <li> Vyandikwa mu majambo abiri. </li> </ol> </li> </ol>
|-
| 6. amazi yo gukaraba/ <br /> Amazi y'ugukaraba <br /> <br /> Umwete wo kwiga/ <br /> Umwete w'ukwiga || Vyose birashoboka. <br /> Mw'isomerwa umunyeshure <br /> azokwandika ico yumvise. || Abarundi babivuga vyose.
|-
| 7. <ol type=A> <li> Mu kubikora/ <br /> mukubikora <br /> <br /> Mu kunebwa/ <br /> mukunebwa </li> <li> Yuriye ku nzu/ <br /> kunzu <br /> <br /> Yinjiye mu nzu/ <br /> munzu </li> <li> Ku shami/kw'ishami <br /> ku nzu/kw'inzu </li> </ol> || <ol type=A> <li> mu kubikora <br /> <br /> mu kunebwa </li> <li> Yuriye <br /> ku nzu <br /> <br /> Yinjiye <br /> mu nzu </li> <li> kw'ishami <br /> ku nzu </li> </ol> || <ol type=A> <li> </li> <ol type=1> <li> '' ku '' na '' mu '' ni utujambo twisangije ubwoko, tudakwiye gufatana n'ijambo turongoye. </li> </ol> </li> </ol>
|-
| 8. mu ko/muko <br /> ndabikora ubanza <br /> kumpera || mu ko || Iyi sahwanya igizwe na zibiri '' mu '' + '' ko '' . <br /> Ni hamwe na: <br /> '' mu kubikora '' , <br /> '' ko ndabikora '' .
|-
| 9. <ol type=A> <li> I muhira/imuhira <br /> I ruhande/iruhande <br /> I mbere/imbere <br /> Inyuma/inyuma </li> <li> I Bujumbura/Ibujumbura </li> <li> Ha ruguru/haruguru <br /> Ha mbavu/hambavu <br /> Ha mbere/hambere <br /> Ha nyuma/hanyuma </li> <li> Iwanje/iwa nje <br /> Ukwiwe/Ukw'iwe </li> <li> ha + irivuga || <ol type=A> <li> I muhira <br /> Iruhande <br /> Imbere <br /> Inyuma </li> <li> I Bujumbura </li> <li> haruguru <br /> hambavu <br /> hambere <br /> hanyuma </li> <li> iwanje <br /> ukwiwe </li> <li> ha gupfa <br /> wozanzama <br /> <br /> ha kurya wonywa || Indongorazina '' i '' , na '' ha '' <br /> zirongoye izina, vyandikwa <br /> mw'ijambo rimwe, kiretse <br /> iyo zirongoye izina <br /> ry'uruharo, no mw'ijambo <br /> '' i muhira '' . Muri iryo jambo <br /> hari aho batanavuga iyo <br /> ndongorazina. Ahandi hose <br /> izo ndongorazina zihindura <br /> amazina mu ntumbuzi <br /> <br /> D. Indongorazina iri muri satunga birafatana. <br /> <br /> E. '' ha '' = hako. <br /> Ni sahwanya.
|-
| 10. <ol type=A> <li> Aho haragutse <br /> nayo/na yo hano haraga </li> <li> Naho/na ho <br /> niwagaruka </li> <li> Nako/na ko <br /> umengo araje </li> <li> Noneho/none ho <br /> araje|| <ol type=A> <li> nayo </li> <li> naho </li> <li> nako </li> <li> noneho || Ayo majambo yose ni za sahwanya. Uduce '' ho '' , '' ko '', '' yo '', nta co dusigura.
|-
| 11. <ol type=A> <li> N'aho/naho <br /> wogaruka sinoguha </li> <li> N'iyo/niyo woza <br /> sinokubona || <ol type=A> <li> n'aho </li> <li> n'iyo || Ngaha sahwanya zigizwe na zindi zibiri: <br /> '' n'aho '' = '' na '' + '' aho '' , <br /> '' n'iyo '' = '' na '' + '' iyo '' .
|-
| 12. Uwu mwaka na ho/naho <br /> nyene tuzokwimbura || na ho || '' na '' = sahwanya <br /> '' ho '' = ins. muv. ngufi.
|-
| 13. Imisi y'indwi || ku wa mbere <br /> uwa mbere <br /> uwa nyuma || Akajambo kerekana igiharuro <br /> '' mbere '' kaja ukwako, akerekana <br /> umurongo '' wa '', '' uwa '' gutyo <br /> , indongorazina '' ku '' gutyo nyene.
|-
| 14. Ins. muv. ngufi + <br /> uduce '' ho '' , '' ye '', '' e '', '' he '' . || Jeho, tweho, weho, <br /> yemwe, yewe, ewe, <br /> emwe, hemwe, hewe ||Utwo duce nta bwoko twisangije, <br /> twunga ins. muv.
|-
| 15. Ins. muv. ngufi + '' nyene '' || <ol type=1> <li> jenyene = <br /> nta we turi kumwe </li> <li> je nyene = <br /> jewe nyene </li> <li> bonyene = <br /> nta we bari kumwe </li> <li> bo nyene = <br /> bobo nyene || Ins. muv. ngufi zirongora agace '' nyene '' birafatana, <br /> kiretse zikoreshejwe mu kibanza c'ins. muvugwa ndende.
|-
| 16. <ol type=A> <li> ngo ego/ngw'ego <br /> ngo uyu muntu/ <br /> ngw'uyu muntu aze </li> <li> kugira ngo aze/ <br /> kugira ngw'aze </li> <li> uko aje/ukw'aje <br /> </li> <li> ko ushitse/ <br /> kw'ushitse || <ol type=A> <li> ngo ego <br /> ngo uyu muntu aze </li> <li> kugira ngo aze </li> <li> uko aje </li> <li> ko ushitse || Ijwi '' o '' rihereza sahwanya zimwezimwe '' ngo, kugira ngo, ko, uko, yuko '' rikurikiwe n'ijwi rivuga ritangura irindi jambo, n'aho ritavugwa rirandikwa.
|-
| 17. <ol type=A> <li> Ni umuntu/n'umuntu <br /> Si umuntu/s'umuntu </li> <li> Abenshi ni ko bavuga/ <br /> Abenshi niko bavuga <br /> <br /> Abenshi si ko bavuga/ <br /> Abenshi siko bavuga <br /> <br /> Ego ni ko/ego niko <br /> <br /> Oya si ko/oya siko </li> <li> Avuga ko/avugako <br /> <br /> </li> <li> Bakame rero ni ko/ <br /> niko kwibaza ruti <br /> <br /> </li> <li> Ni uko/nuko batevye mba ngiye <br /> <br /> </li> <li> Nuko/ni uko <br /> mukunzi muhire <br /> <br /> Ni uko/nuko rero <br /> Bakame rukagenda <br /> <br /> Ego ni uko/nuko <br /> Oya si uko/suko <br /> <br /> </li> <li> Ivyo ni vyo/nivyo <br /> mvuga <br /> <br /> Ivyo si vyo/sivyo <br /> mvuga <br /> <br /> Iyo ni yo/niyo <br /> mvo <br /> <br /> Iyo si yo/siyo <br /> mvo || <ol type=A> <li> Ni umuntu <br /> Si umuntu </li> <li> Abenshi ni ko <br /> bavuga <br /> <br /> Abenshi si ko <br /> bavuga <br /> <br /> ego ni ko <br /> oya si ko </li> <li> avuga ko </li> <li> ni ko </li> <li> Ni uko batevye </li> <li> ni uko mukunzi <br /> muhire <br /> <br /> ni uko rero <br /> Bakame rukagenda <br /> <br /> Ego ni uko <br /> Oya si uko </li> <li> Ivyo ni vyo <br /> mvuga <br /> <br /> Ivyo si vyo <br /> mvuga </li> <li> Iyo ni yo mvo <br /> <br /> || Inshozi '' ni '' na '' si '' ni utujambo turi <br /> ukwatwo, kamwe kakaba inyemezi <br /> akandi impakanyi. <br /> <br /> Utwo tujambo dutegerezwa kuguma ukwatwo kuko dushobora gusubirira amavuga mu mungane atagira amavuga. <br /> <br /> Intumbuzi y'ukwemera '' ko '' ikurikiye irivuga canke inshozi biratandukana.
|-
| 18. Ni mwinjire/ <br /> nimwinjire <br /> <br /> Nti mwinjire/ <br /> ntimwinjire <br /> <br /> Si ndabishaka/ <br /> sindabishaka || Nimwinjire <br /> <br /> ntimwinjire <br /> <br /> sindabishaka || Igihe utujambo '' ni '' na '' si '' ari <br /> imenyetso nyemezi canke mpakanyi <br /> z'irivuga, duca dufatana n'iryo rivuga.
|-
| 19. Ng'uyu/nguyu <br /> ng'abariya/ngabariya || Ng'uyu <br /> ng'abariya || Inshozi '' ng '' iguma ukwayo kuko n'aho <br /> yama ifatanye n'ins. rugena, yisangije ubwoko.
|-
| 20. Ata cigeze/atacigeze <br /> Nta cigeze/ntacigeze <br /> Nta wurya/ntawurya <br /> akatamugoye || ata cigeze <br /> nta cigeze <br /> nta wurya <br /> akatamugoye || Utugetugetu tw'uguhakana '' nta '' na '' ata '' tuja <br /> ukwatwo kuko ari amajambo yisangije ubwoko
|-
| 21. Kugira ngo/kugirango || Kugira ngo || Iyo sahwanya igizwe na zindi zibiri: <br /> '' kugira '' na '' ngo '' .
|-
| 22. <ol type=A> <li> Nkûkó/nk'ûkó <br /> <br /> </li> <li> Nkǔko/nk'ǔko || <ol type=A> <li> nk'ûkó </li> <li> nk'ǔko || <ol type=A> <li> Iyi sahwanya igizwe na zindi zibiri: <br /> '' nka '' na '' uko '' . </li> <li> Aya majambo ni abiri, rimwe ni sahwanya, <br /> irindi ni ins. rugena yubakiwe ku ndongorazina.
|-
| 23. Avuze yuko/y'uko <br /> ataza || yuko || Sahwanya ni '' yuko '' kuko '' y '' ntiyoba insanisha.
|-
| 24. Ins. rugena + '' ri '' || Uwo ari <br /> we wese <br /> <br /> Ico ari <br /> co cose || Ijwi '' o '' rihereza ins. rugena irongoye irivuga <br /> '' -ri '' rirandikwa.
|-
| 25. Nzoza ejo/ <br /> Nzozejo || Nzoza ejo || Irivuga ritegerezwa kwirebanga.
|-
| 26. <ol type=A> <li> Ejo bundi/ejobundi <br /> <br /> </li> <li> Hirya y'ejo/hiryayejo || <ol type=A> <li> ejobundi <br /> <br /> </li> <li> hirya y'ejo || <ol type=A> <li> Iyo ntumbuzi yandikwa mw'ijambo rimwe <br /> <br /> </li> <li> Iyo ntumbuzi igizwe n'amajambo abiri <br /> afatanijwe n'insanisha.
|-
| 27. Igitabu <br /> ciwanje/c'iwanje || <ol type=1> <li> ciwanje = <br /> canje </li> <li> c'îwânjé = c'i muhira || Bivana n'ico bashaka kuvuga: <br /> '' canje = /ki-a-nje/ <br /> ciwanje = /i-a-iwa-nje/ <br /> c'îwânjé = /ki-a-i-iwa-nje/ ''
|-
| 28. '' Na '' , '' nka '' + Ins. Muv. ngufi || nanje, nkanje, <br /> na je, nka je, <br /> na bo, nka bo, <br /> na vyo, nka vyo, <br /> na co, nka co || Insigarirazina muvugwa ngufizikurikiye <br /> sahwanya '' na '' na '' nka '' biratandukana, kiretse <br /> kuri '' nanje '' na '' nkanje '' kubera ko iyo '' nje '' itabaho yonyene.
|-
| 29. Irivuga + <br /> + sahwanya '' ko '' || Sinzi ko nzoza <br /> ejo. <br /> <br /> bavuga ko babizi || Iyi sahwanya '' ko '' bayandika ukwayo, <br /> ishobora gusubirira '' yuko ''.
|-
| 30. Na ko/nako <br /> nkako/nka ko || nako <br /> nkako || Vyandikwa mw'ijambo rimwe kuko '' ko '' nta <br /> bwoko kisangije. <br /> '' Nako umengo araje. <br /> Kukaba nkako ''
|-
| 31. <ol type=A> <li> Irivuga + intumbuzi y'ikibanza <br /> '' ko '' , '' ho '' , '' yo '' , '' mwo '' . <br /> <br /> </li> <li> Irivuga + ins. muv. ngufi <br /> '' ko '' , '' ho '' , '' yo '' . || <ol type=A> <li> shirako, <br /> shirayo, <br /> shiramwo, <br /> shiraho, <br /> <br /> hariyo, <br /> hariho, <br /> harimwo, <br /> hariko, <br /> <br /> mfisemwo, <br /> mfiseho, <br /> mfiseko, <br /> mfiseyo. <br /> <br /> </li> <li> Bihereze Imana <br /> Bihereze '' yo ''. <br /> <br /> Shira ka kayabu <br /> kandi urabe yuko <br /> wahaye '' ko '' . <br /> <br /> Ubwo badodoye '' ho '' ? || <ol type=A> <li> Izi ntumbuzi uko ari zine: '' ko, ho, yo, mwo '' <br /> zikurikiye irivuga zitegerezwa gufatana na ryo. <br /> <br /> </li> <li> Igihe utujambo '' ko, ho, yo, '' ari <br /> ins. muv. ngufi, twandikwa ukwatwo.
|-
| 32. Irivuga mperekeze <br /> '' ri '' + '' ko '' || Uriko urarima <br /> twariko turiga || Irivuga '' ri '' iyo ari mperekeze, rirafatana n'agace '' ko '' .
|-
| 33. Amajambo yisubiriza ||canecane <br /> bukebuke <br /> buhorobuhoro || Ayo majambo yandikwa mw'ijambo rimwe.
|}
|}
<li> UTUMENYETSO TWO KURUHUKA </li>
Twagumije utwari tuhasanzwe kuva na kera:
{| style="width:100%; background:transparent"
| align="left" |
{| class="wikitable"
! INOMERO !! IZINA !! INYANDIKO
|-
| 1. || akaburungu || .
|-
| 2. || agakwabu || ,
|-
| 3. || utuburungu tubiri duhagaze || :
|-
| 4. || kaburungu kuri gakwabu || ;
|-
| 5. || twa mugina || « » canke " "
|-
| 6. || kabaza || ?
|-
| 7. || gatangazi || !
|-
| 8. || agakwego || -
|-
| 9. || utuzitizo || ()
|-
| 10. || ngezaho || ...
|}
|}
'''Muramenye''': <br />
Agakwabu ko hejuru (apostrophe) ni ako gutandukanya amajambo abiri igihe irya mbere ari akagetugetu. <br />
Uturorero: '' inkono y'itabi, ibikoko vyo mw'ishamba, amazi yo kw'iteke '' <br />
Nta gakwego rero kazosubira gukoreshwa mu gutandukanya bene ayo majambo.
<li> IKORESHWA RY'URUDOME RUKURU </li>
<ol type=A> <li> Urudome rukuru rukoreshwa mu gutangura iryungane, inyuma y'akaburungu, ya kabaza na gatangazi no hagati ya twa mugina. </li> <li> Rukoreshwa kandi mu gutangura izina ry'uruharo. </li> <li> Ingorane zimwezimwe: <ol type=1> <li> Ukwigisha ikirundi, igifaransa, icongereza. <br /> '' Amazina y'indimi tuyafata nk'amazina y'urusangi, ni co gituma atangurwa n'urudome rutoyi. '' </li> <li> Abarundi, Abanyarwanda, Ababirigi, Abanyamerika. <br /> '' Izina ry'abanyagihugu rifatwa nk'iry'uruharo igihe bafatiye hamwe bose ata kubaharura. '' <br /> Uturorero: '' Abarundi benshi barize, Ababirigi bamwebamwe bavuga igifaransa. '' </li> <li> Twari kumwe n'umurundi umwe, abanyarwanda babiri hamwe n'abanyamerika icumi na bane. <br /> '' Ngaha harimwo uguharura, ni co gituma izina ry'abanyagihugu rica rifatwa nk'iry'urusangi. '' </li> <li> Igihugu c'Uburundi, ca Kongo. Intara ya Afirika, y'Uburaya. <br /> '' Amazina y'ibihugu n'ay'intara ni amazina y'uruharo. '' </li> <li> Abanyakarama, Abatare, Abavubikiro. <br /> '' Amazina y'umuryango afatwa nk'ay'uruharo. '' <br /> Uturorero: '' Abavubikiro nka bose barahonye, Abanyakarama benshi bari abatware. '' </li> <li> Twajanye n'umunyakarama umwe, abatare babiri n'abavubikiro icumi na bane. <br /> '' Ayo mazina aca afatwa nk'ay'urusangi kuko harimwo uguharura. '' </li> <li> Muramenye ko muri Afirika y'epfo hari amacakubiri y'abera n'abirabure. <br /> '' Amazina yerekana ubwoko bw'abantu afatiye ku rukoba afatwa nk'ay'urusangi. '' </li> </ol> </li> </ol>
<li> UTWATUZO </li>
Turavye ibitabu vy'ikirundi biri mu mashure yisumbuye, dusanga ibikurubikuru ari ivya Patiri NTAHOKAJA. Mu mashure menshi bakoresha utwatuzo turi muri ivyo bitabu. Na two ni utu:
<ol type=1> <li> agakwego hejuru y'amajwi arandira: '' sēsa, shīma, rāmba. '' </li> <li> akarasago ku majwi ameze nk'ayaduga bwampi: '' ishámi, umutwé. '' </li> <li> agatemere kubitse ku majwi ahinze amanuka: '' umuvyêyi, ibêre, irêmbo, umubânyi. '' </li> <li> agatemere kagaramye ku majwi ahinze aduga: '' icěse, umutǔmba, umwǎmi, umwǎnya. '' </li> <li> utuburungu tubiri turambitse ku majwi aduga y'urunani: '' böse, twëse. '' </li> </ol>
Utwo twatuzo n'ubu ni two bazoba barakoresha, ariko dutegetswe mu nyigisho y'indimburo y'ikirundi gusa.
</ol>
== Indīmbūro ==
=== Ibihĭmba vy'îmvúgo ===
==== Amajāmbo ahīndúka ====
===== Irivúga =====
Irivúga ni ijāmbo ryērékana kamére, umugămbi cânké igikórwa.
===== Ingéreká =====
Ingéreká ní ijāmbo bageréka kw’īzína ngo ririrăngūre, máze ayo majāmbo abiri agasāngira inyîtāngizo. Ingéreká ziri ubwôko buné:
1.Ingéreká ndôndōzi irāngūra izína igerétswekó mu kwěrekana akarānga kâryo. akarorero:inkoni ndende.ndende ni ingereka ndondozi
.
2.Ingéreká kabazá irāngūra izína igerétswekó mu kurirōnderera insígūro itōmôye bícīye mu kubáza. Akarorero: Amavuta maki?.maki ingereka kabaza.
3.Ingéreká ntāntígiri irāngūra izína igerétswekó mu kwěrekana ukó ibīntu bīngána aríko itádomyé urutoke ku gitígiri.Akarorero:Yazanye amavuta menshi.menshi ni ingereka ntantigiri.
4.Ingéreká rutānyá irāngūra izína igerétswekó mu kuvângūra icó iryo zína ryērékana n’íbïndi. </br>
Ra. Ne.:
1.Ingéreká ikuríkiye inshōzi, irivúga, insígarirazína cânké akăndi kajāmbo kadahīndúka, iguma arí ingéreká igihe bibonéka yûkó igerétswe kw’īzína. Akarorero: Uyu mugabo ni munini(munini ni ingereka)
2.Ingéreká irashóbora kuvámwó ingereka-nsígarirazína, ingéreká-zína canké irivúga mvângéreká
===== Insígarirazína-ngéreká n'însígarirazína =====
Insígarirazína-ngéreká ní ijāmbo bageréka kw’īzína ngo ririrăngūre, aríko ayo majāmbo abiri ntăsāngire inyîntāngizo. Iyó insígarirazína-ngéreká isigáriye izína igerétswekó ica icîka insígarirazína.
1.Insígarirazína muvugwá: ni ijāmbo risigárira uwuvúga, uwubárirwa, cânké ikivúgwa. </br>
a.Izĭrebānga: zishobora kubá iz’ímivúgwa cânké izisígarira amazína, ndēnde cânké ngúfi. </br>
b.Izifátanye n’írivúga: zishobora kubá iz’ímivúgwa cânké izisígarira amazína. </br>
Ra. Ne.: Ntā nsígarirazína-ngéreká muvugwá ibáhó. </br>
2.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína rugená: ni ijāmbo rigenékereza izína rigerétswekó. </br>
3.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína nsānîsha: ni ijāmbo ryērékana isâno rirí hagáti y’íbīntu bibiri, icó rigerétswekó hamwé n’íkïndi. </br>
4.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína satūngá: ni ijāmbo ryērékana nyené ibīntu n’îsâno afitániye n’íbīntu vyîwé. </br>
5.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína gaharûra: ni ijāmbo ryērékana ukó ibīntu bīngána ríbicīshije ku gitígiri cânké ku guhárūra. </br>
6.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína gaharûra gatōndēsha murōngo: ní ijāmbo ryērékana ikibănza ikīntu giheréreyemwó mu rutŏnde rufatíye ku guhárūra. </br>
7.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína kabazá: ni ijāmbo ryērékana ibīntu ivyó arí vyó, ahó bibarízwa canké ukó bīngána ríbicíshije mu kubáza. </br>
8.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína ntatānyá: mu rudênde, ni ijāmbo ryerékana ikīntu kitagabánije cânké kirí mu murōngo w’íbïndi; mu bwĭnshi, ni ijāmbo rikorániriza mu mugwi umwé ibīntu rirāngûra. </br>
9.Insígarirazína-ngéreká n’însígarirazína rutānyá: ni ijāmbo rifatira ibīntu bimwé ukwāvyó ibĭndi ukwāvyó.
==== Amajāmbo adahīnduka ====
===== Inshōzi =====
Inshōzi ní ijāmbo rimezé nk’írivúga aríko ridashobóra guhâdikirizwa.
===== Indôngōrazína =====
Indôngōrazína ní ijāmbo ryāmá rírōngōye izína kăndi rikērekana ikibănza.
===== Sahwānyá =====
Sahwānyá ní ijāmbo rihwānyá amajāmbo asāngíye ubwôko cânké ingīngo zibiri mu ryŭngāne. Ziri ubwôko butatu: </br>
1.Sahwānyá isāngânya: ihwānyá amajāmbo cânké ingīngo zisāngíye ubwôko cânké zifitániye isâno ryā kárāngûra. </br>
2.Sahwānyá ihitîshamwó: yērekana yûkó bahitámwó ikīntu kimwé murí bibiri. </br>
3.Sahwānyá y’ámadĭdāne: yērekana yûkó bakēkéreza, atā nyíshu itōmôye bashobóra gutânga.
===== Intūmbūzi =====
Intūmbūzi ní ijāmbo ritūmbûra icîyumvīro c’írivúga, c’îngéreká, c’însígarirazína cânké c’íyïndi ntūmbūzi. Ziri ubwôko indwi: </br>
1. Intūmbūzi y’íkibănza </br>
2.Intūmbūzi y’ígihe </br>
3.Intūmbūzi y’úkugéne </br>
4.Intūmbūzi y’úkūnganya cânké y’încúro </br>
5.Intūmbūzi y’úkubáza </br>
6.Intūmbūzi y’úkwëmera </br>
7.Intūmbūzi y’úguhakana
===== Inkébuzo =====
Inkébuzo ní ijāmbo rikorêshwa mu gukébura uwó mugānira.
===== Gatăngāzi =====
Gatăngāzi ní ijāmbo umūntu avugá kugíra ngo aserúre akamúbakiye ku mutíma, arí ukunêzērwa, ugushīma cânké ukugaya.
===== Gakŭmbānya =====
Gakŭmbānya ní ijāmbo ryīgâna ukó ibīntu bigēndá aríko mū mvúgo ipfunyápfunye kăndi y’ínshushānyo, ukamēngo uravyîbónera cânké uravyîyúmvira.
7ksifnwqlf5epfnvrasqi45ff8igfk4