Wikipedia
roa_tarawiki
https://roa-tara.wikipedia.org/wiki/Pagene_Prengep%C3%A1le
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
Portale
'Ngazzaminde d'u Portale
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Latiane
0
5502
152187
152110
2026-10-30T00:12:58Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
152187
wikitext
text/x-wiki
{{Divisione amministrativa
|Nome = Latiane
|Panorama = Latiano palazzo Imperiali.jpg
|Didascalia =
|Bandiera =
|Voce bandiera =
|Stemma =
|Voce stemma =
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Pugghie
|Divisione amm grado 2 = Brinnese
|Amministratore locale = Cosimo Maiorano
|Partito = [[Partito Democratico (Italia)|PD]] + liste civiche
|Data elezione = 15-6-2015 (2º mandate)
|Data istituzione =
|Altitudine =
|Abitanti = 13840
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens2020gen/query.php?lingua=ita&Rip=S4&Reg=R16&Pro=P074&Com=9&submit=Tavola Date Istat] - Popolazzione residende a 'u 30 novemmre 2020.
|Aggiornamento abitanti = 30-11-2020
|Sottodivisioni = Caputi, Milete, Mure Tenende, Sottedivisione Fieo 1, Sottedivisione Fieo 2, 'A Specchie, Paradise, Le Caselle (Javetate Zone 'Ndustriale), Cotrine, Madonne De Gallane (condivisione cu Comune de Orie), Moreno, Cazzato, Errico, Martuccio, San Frangische, Camarda, Cupa, Grottole, Asciulo, San Dunate, Tussano
|Divisioni confinanti = [[Brinnese]], [[Frangaville Fundane]], [[Mesagne]], [[Orie]], [[San Mechele Salendine]], [[San Vite de le Normanne]], [[Torre Sanda Susanne]]
|Zona sismica = 4
|Gradi giorno = 45
|Nome abitanti = latianise
|Patrono = [[Margherite de Antiochie|Sanda Margherite]]
|Festivo = 20 luglie
|PIL =
|PIL procapite =
|Mappa = Map of comune of Latiano (province of Brindisi, region Apulia, Italy).svg
|Didascalia mappa = Posizione d'u comune de Latiane jndr'à provinge de Brinnese
}}
'''Latiane''' ('''Latiano''' jndr'à [[lènghe tagliàne]], '''Latianu''' jndr'à 'u [[dialette brinnesine]]) jè 'nu [[Comune (Itaglie)|comune tagliàne]] de {{formatnum:13840}} crestiane<ref name="template divisione amministrative-abitanti"/> d'a [[provinge de Brinnese]] jndr'à [[Pugghie]].
L'etimologgije, seconde Rohlfs 1976 (''Vocabolario dei dialetti salentini'') avessa derivà da ''latinianum'' (''funne de 'nu latinus''), seconde Antonucci invece da ''la teana ('A terre)''.
== Sciugrafije fiseche ==
=== Clime ===
'A cetate se iacchie jndr'à fasce a clime mediterranèe. Avènene repurtate le valore climatece medie:<ref>{{Cita web|url=http://sit.provincia.brindisi.it/ptcp/elaborati-del-ptcp/schema-ptcp/relazioni-di-settore/relazione-idrogeologica/RELAZIONE%20SETTORE%20IDROGEOLOGIA.pdf|titolo=Relazione idrogeologgeche|autore=Provinge de Brinnese|data=2011|accesso=}}</ref>
{{ClimaAnnuale
|tempmax=11.6,12.3,14.8,18.3,23.7,28,30.8,30.5,26.8,21.6,16.4,12.9
|tempmin=4.4,4.8,6.5,8.7,12.9,16.7,19.4,19.5,16.6,12.8,8.8,5.8
|pioggia=72.9,63.9,65,45.3,32.2,28.1,17,22.9,42.9,77,87.4,78.3
}}
=== Idrografije ===
Scavanne a 'na profonnetà 'mbrà le 5 e le 12 metre, soprattutte jndr'à vanna sud d'u Paese, jè possibbele acchià l'acque. 'U paese 'nfatte tène 'nu sbuènne de pozzere e jndr'à certe periode particolarmende de piogge, l'acque iesse da 'a superficie, rialanne 'u carattere paludose a certe zone de l'agre<ref>{{Cita libro|autore=Cosime de Giorgi|titolo=Descrizione Fisica, Geologica e Idrografica della provincia di Lecce|anno=1960|editore=Arti Grafiche Mariano|città=Galatine|p=340}}</ref>.
Jndr'à vanna nord d'u javetate cetadine scorre, da Frangaville verse Mesagne, 'mbrà contrade Morene e contrade Martucce, 'u [[Canale Reale]], ca arrive a volume d'acque 'mbortande soprattutte apprisse piogge abbondande.
'N'otre canale, ''lu Patru'', scorre sotterranèe sorgenne vecine a 'u cendre cetadine e scettannese jndr'à 'u Canale Reale. In realtà 'u litte d'u canale jè ipogèe apprisse 'u 'ndervende de l'omme ca, jndr'à seconda metà d'u '900, pe condrastà 'a diffusione d'a malarie ave foderate 'u canale jndr'à tutte 'u corse sue. Pure ca non g'è 'ndrucabbele jndr'à nisciune punde jè tuttavie possibbele sendì l'acque scorrere da sotte jndr'à certe punde de VIe Frangische De Virgilis, ditte appunde strade ''ti lu canali''.
== Storie ==
{{'Ndruche pure|Storie d'u Salende|Storie d'a Pugghie}}
=== Origgene ===
Jndr'à quedda vanne de Pugghie ca le sceografe chiamarene Istmo Messapeche, a metà strade 'mbrà Tarde e Brinnese, se iacchie Latiane. 'U territorie sue jè javetate da l'età d'u firre,<ref>{{Cita web|url=http://www.museoribezzipetrosillo.it/storia/cenni-storici-su-muro-tenente|titolo=Storia|sito=www.museoribezzipetrosillo.it|accesso=9 marze 2016}}</ref> 'a cetate, 'nfatte, sorge vecine a 'u 'nzediamende messapeche de [[Mure Tenende]] ca jndr'à l'età elenisteche raggiunge l'estenzione de 52 ettare.
'U territorie ha state, durande 'a dominazione romane e jndr'à le sechele apprisse, zone de passagge date ca, jndr'à vanne sud, passanne pa cambagne, ste 'nu tratte de l'andiche Vie Appie ca collegave Tarde a Brinnese e ca vèje a sfiorà Mure Tenende.<ref>{{Cita libro|autore=Frangische Marije Pratilli|titolo=Della via Appia riconosciuta e descritta da Roma a Brindisi|anno=1745|editore=|città=|p=489}}</ref> 'Mbortande testimonianze d'u periode romane ha state 'u iacchiamende a cule de 'nu sarcofaghe, datate I sechele n.C., addò stave mise 'n'epigrafe latine addò se legge 'u nome '''Publio Falerio Nigro''' ca jndr'à zone pare ave costruite, seconde 'u stesse epitaffie, 'nu canale e 'nu ''macellum''.<ref>{{Cita libro|autore=Gagliani V.|titolo=La toponomastica Rurale di Latiano|anno=2015|editore=|città=|p=169}}</ref>
Tanda otre epigrafe latine datate I-II sec. a.C. onne state acchiate jndr'à le cambagne atturne a 'u cendre urbane<ref>{{Cita pubblicazione|autore=Mangiatordi A.|autore2=|autore3=|titolo=Le epigrafe latine del Museo Archeologico Comunale "U. Granafei" di Mesagne|rivista=|volume=|numero=|url=http://emeroteca.provincia.brindisi.it/Archivio%20Storico%20Pugliese/2005/Articoli/LeEpigrafiLatineDelMuseo.pdf}}</ref> apparte otre reste de probbabbele ville romane.<ref>{{Cita libro|autore=Trinchera A.|titolo=Siti archeologici nei dintorni di Torre S.Susanna|p=61}}</ref>
=== Medioeve ===
Jndr'à 'u medioeve 'u territorie ere parte d'a Foreste Oritane, 'na zone de vegetazione forte forte alternate da praterie larije e da palude, ca se stenneve da Orie 'mbonde a [[Nardò]] e ca facìe da culle pa nascite de 'nu sacche de casale jndr'à stu periode<ref>{{Cita libro|autore=A. Primaldo Coco|titolo=Francavilla Fontana nella luce della storia|anno=1988|editore=Congedo|città=}}</ref>, 'a Foreste 'nfatte puteve sconnere megghie le crestiane da le condinue scorrerie de le Gote apprime e de le Saracine apprisse.
Nascerene, accussì, atturne a 'u paese, 'nu sbuènne de casale piccele 'mbrà le quale quidde de San Paole, de San Dunate, de Paretalte (o Parietalte) e de Cotrine.<ref name=":0">{{Cita pubblicazione|autore=Primaldo Coco A.|titolo=La Foresta Oritana e i suoi antichi casali|rivista=Rivista Storica Salentina|volume=a.XII 1919}}</ref> Quidde ca osce a die jè 'u confine comunale Latiane-San Vite coincide cu le vecchie confine d'a Foreste Oritane e a testimonianze de stu fatte, se iacchiane sopravvissute de le ''finete'' d'u XV-XVI sec, ca segnavane 'nu margine d'a Foreste.<ref>{{Cita libro|autore=Cfr. Travaglini Eugenio|titolo=I limiti della Foresta Oritana in documenti e carte dal 1432 al 1809|anno=1977|editore=|città=Orie}}</ref>
Nonostande 'u termine ''Latiniano'' iesse ggià jndr'à 'nu passagge d'u ''[[Chronicon Vulturnense]]'' ca resale a 'u [[947]], 'a ''fonnazione'' de Latiane se face resalì a 'u [[1092]]: 'u 14 ottommre de quidde anne 'nfatte [[Boemonde I d'Antiochie|Boemonde]], pringipe de Tarde, congedeve a le benedettine de l'abbazzie de Sand'Andrèe de l'isole de Brinnese 'u territorie de ''Malenianum'' pe funnà 'nu casale e de 'ndroducere 'a coltivazione d'u vignete "''Pro vineis faciendis et plantandis"''.<ref>C.D. Br., doc. 7 (ottobre 1092)</ref>
[[File:Fineta foresta oritana2.jpg|alt=Colonna in tufo a pianta quadrata con incisa croce a braccia uguali.|left|thumb|265x265px|''Fineta'' jndr'à l'agre de Latiane]]
Trasute jndr'à l'orbite d'u [[Pringipate de Tarde]] sotte a le Normanne, segue le vicende politeche d'u stesse pringipate, jndr'à 'u [[1194]] 'u dominie passe a le Sveve e jndr'à 'u [[1266]] a le Angoine. Verse 'a fine d'u XIII sechele 'u casale de San Paole ere de 'na certe Isabbelle, signore de Anfi e Brinnese, ca spose Pitre Ugot (dinastie frangesce 'mbarendate cu 'u Rre) ggià famigghie feudatarie de Latiane.
Jndr'à stu periode nascìe 'u casale de Pariealte ca pajave le decime a l'arciprevete d'a cattedrale de Orie. A l'inizie d'u XIV sechele San Paole e San Dunate erane possedute jndr'à 'n'uneche feude da 'u barone Adamo Flemblaio e 'a mense vescovile de Ostune 'nzigne a 'a seconde metà d'u XIV sechele, quanne 'u Rre [[Robberte d'Angiò]] decedìe de dividere le doje feude piccelle in seguite a 'nu contenziose sus 'a spartizione de le rendite 'mbrà le doje probbietarie. A 'u vescove de Ostune rumaneve San Dunate e 1/2 de San Paole. Jndr'à 'u stesse periode, Pariealte se iacchie infeudate da 'u Barone Gerarde da Firenze ca 'u vennìe pò a Eggidie da Fallosa 'u quale ere 'u ciambellane d'u Rre.<ref name=":0" />
A 'a fine d'u XIV sechele, 'u casale de Cotrine (cu cchiù o mene 100 crestiane) e 1/2 d'u casale de San Paole appartenene a Guglielme De Vice Contibus<ref>possedeve pure 'u casale de Crepacore, 2 stuèzze de [[Lizzane]] e 3 stuèzze de Mandarine.</ref> mendre 'u casale de Paretalte (cchiù o mene 200 crestiane) ere de Delfina Baldanza<ref>{{Cita libro|autore=Cfr. F. A. Primaldo Coco|titolo=Cedularia Terrae Idronti 1378|anno=1915|editore=Prem. Stab. Tipografico A. Lodeserto|città=Tarde}}</ref>. Jndr'à 'u [[1407]] 'u feude de Latiane e 'u territorie de ''Cutrino,'' ggià disabbitate, avenèrena ccattate da Andonije De Alamo (ca avenève da 'na famigghie nobbile leccese) pe 1.500 ducate d'ore pajate a 'u Rre [[Ladislao I de napule|Ladislao]].
=== Storie moderne ===
A 'a fine d'u XV sechele le casale de San Paole, San Duunate, Cotrine e Pariealte resultane tutte disabbitate e le crestiane sue, 'a maggiorparte, se 'n'averene sciute a Latiane mendre le terrene devendare suffeude de Orie a eccezione de Cotrine ca invece ere suffeude de Latiane. Pariealte pure ce oramaje abbandunate, resulte essere de Olimpie de Castello, 'na signora ricche de Orie, ca pò 'u vennìe a 'a Famigghie Colucci.<ref name=":0" />
'U feude de Latiane e quidde de Cotrine jndr'à 'u [[1511]] passaerene a le Froncone, quanne Margherite De Alamo devendò spose de Giacome Marije Francone. Accumenze accussì 'a baronie d'a dinastie Francone.
Claudie Paole Francone jndr'à 'u [[1575]] spose 'a baronesse de [[Sava (Itaglie)|Sava]] Ippolita Prato ca purò 'a dote de {{formatnum:75000}} ducate. Facerene doje figghie, Andrèe e Frangesche. Ippolita Prato devendò baronesse de Sava da 'u [[1576]] a 'u [[1630]] purcé uneche erede apprisse 'a morte d'u frate.
Claudie accatte, jndr'à 'u [[1592]], 'u feude de Lizzane e more jndr'à 'u stesse anne, accussì a 'a baronie de Latiane e de Lizzane scìe 'u figghie Andrèe. Pe mutive economeche, 'u feude de Latiane scìe a l'aste e se l'accattò 'u ziane Paole Francone pe {{formatnum:60000}} ducate.<ref>{{Cita libro|autore=Coco Primaldo A.|titolo=Cenni storici di Sava|anno=1915|editore=Stab Tip. Giurdignano|città=Lecce|pp=101-105}}</ref> 'U fatte comungue spicce male purcé, apprisse 'nu picche de tiembe, le Francone perderene le feude de Latiane e de Lizzane.<ref>{{Cita libro|autore=Maria Antonietta Visceglia|titolo=Territorio feudo e potere locale|anno=|editore=Guidi Editore|città=|p=228}}</ref> Jndr'à 'u [[1606]], 'nfatte, Paole Francone, pe mutive economece, vennìe 'u feude de Latiane a Marcandonije De Santis pe {{formatnum:65000}} ducate, mettènne fine a 'a baronie de le Francone.<ref>{{Cita libro|autore=Salvatore Settembrini|titolo=estratto da "Contributi per la storia di Latiano" p.139|anno=1999|editore=|città=}}</ref>
Parietalte avenìe vennute jndr'à 'u [[1615]] da Gian Dunate Colucci a Giulie Cesare Valentino pe {{formatnum:1000}} ducate<ref name=":0" />.
Jndr'à 'u [[1641]] Carle Imperiali accatte 'a terre de Latiane, cu le suffeude de Cotrine e San Dunate, vennute da 'a Sacre Reggie Camere pe cuprìe le dibete de Frabbrizie De Santis, pajannne cchiù o mene {{formatnum:41000}} ducate. Carle devendò accussì barone de Latiane. Jidde avenève da 'nu rame d'a ricche [[Imperiale (famigghie)|famigghie Imperiale]], de origgene genovese, ca a 'a fine d'u '500 ere ggià feudatarie d'a pringipate de Frangaville e de Orie. Le Imperiali tenèrene 'a terre de latiane pe quase doje sechele, 'nzigne a l'abbolizione d'u feudalesime, certe vote vivenne attivamende jndr'à comunitate e certe vote nomenanne 'nu ''agende generale'', sembre carrescianne jndr'à cetate prosperità e sveluppe, testimoniate da 'u 'ngremende demografeche e urbane de stu periode.
Pure le titole d'a famigghie Imperiali s'allariarene, urteme Barone ha state Dumineche Imperiali, nepote de Carle, ca accattò 'u titole de Marchese sus 'a terre de Latiane 'nzigne 'a metà d'u '600 accumenzanne accussì 'a storie d'u Marchesate de Latiane ca durò 'mbonde a 'a fine d'u XVIII sechele.<ref>{{Cita web|url=http://www.comune.latiano.br.it/index.php?option=com_content&view=article&id=10&Itemid=65|titolo=Storia|autore=|data=|accesso=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160314015246/http://www.comune.latiano.br.it/index.php?option=com_content&view=article&id=10&Itemid=65|dataarchivio=14 marze 2016}}</ref> Jndr'à 'u [[1782]] Vecinze Imperiali, marchese de Latiane, eredite tutte 'u aptrimonie e le titole d'u cuggine de terze grade [[Mechele Imperiali (junior)|Mechele Imperiali]], pringipe de Frangaville, marchese de Orie e Casalnuève ([[Mandurie]]).
[[File:Latiano BlaeuJoan.jpg|left|thumb|'Na mappe d'u territorie de Latiane a tutte atturne jndr'à 'u XVII sec.]]
Jndr'à 'u [[1720]] passò 'na maneche de cavallerie tedesche, 'u ''Reggimende de Portugallo'', mercenarie de l'esercite d'u Regne de Napule, cu 'u capitane ca se stabbilìe a [[Mesagne]] e 'u tenende a Latiane da 'u 13 a 'u 20 settemmre. Pe sta occasione 'a cetate spennìe 'nu sbuènne de turnise pubblece pe alloggià le surdate e pe dà le strutture necessarie a 'u mandenimende de le cavaddere. Pò 'u tenende tedesche stanziate a Latiane se pigghiò, sotte 'a minacce de ''fà danne'', apprime 'nu pajamende de 25 scude e pò maggioraziune sus a le cose da mangià e da bevere.<ref>{{Cita libro|autore=Salvatore Settembrini|titolo=Sindaci, notai e famiglie feudatarie di Latiano|anno=|editore=|città=|pp=91-92}}</ref>
A le inizie d'u '800 'u paese conde 3.482 crestiane e produce ''grani, legumi, biada, frutti, vini, oli, ortaggi e bambagia.''<ref name=":1">{{Cita libro|autore=Giuseppe Maria Alfano|titolo=Istorica descrizione del Regno di Napoli|anno=1823|editore=|città=Napoli|p=245}}</ref>
=== Storie condemboranèe ===
'U 6 scennare 1886 avenìe inaugurate 'a [[stazione de Latiane]] da 'u ministre [[Bernardine Grimaldi|Grimaldi]], arrevate aqquà 'u sciurne apprime, a le ore 17, cu 'u trene inaugurale partite da Tarde.<ref>{{Cita libro|autore=Pepe Vittorio|titolo=Episodi e costumi d'altri tempi in Latiano (Brindisi)|anno=1962|editore=Cressati|città=Tarde|p=53}}</ref> 'U stesse anne, da 'u 22 sciugne a 'u 18 luglie scoppie 'na terribbele epidemie de colere ca accide 502 crestiane. Pò avenèrene fatte de le bonifeche: ''avenìe costruite 'nu lunghe canale 'ngassate e 'nu granne puzze assorbende''. Apprisse a ste fatìe de bonifeche aumendà 'a popolazzione.<ref>{{Cita libro|autore=Pepe Vittorio|titolo=Episodi e costumi d'altri tempi in Latiano (Brindisi)|anno=1962|editore=Cressati|città=Tarde|pp=45-48}}</ref>
'U 16 settemmre 1990 avenìe 'a pose d'a prima petre d'a chiesere de San Frangische in contrade Sardelle, lunghe 'u confine comunale de [[San Mechele Salendine]]. Stu territorie faceve parte de 'nu podere cchiù granne ca avère state congesse in enfiteusi, da 'u 1871, a agricolture ca avenèvane da [[Ceglie Messapeche]] e quanne s'ave costruite 'a chiesere, totte 'a zone cundave cchiù o mene 2.000 crestiane.
Ste fatiature vivevane jndr'à condiziune povere asaije e javetavene jndr'à trulle de petre; 'a chiesere avenìe costruite probbie cu l'obbiettive de luà le condadine da l'isolamende. Anne apprisse 'a zone conde cchiù o mene {{formatnum:3000}} crestiane, indande avènene costruite strade nuève eppure 'na scole.<ref>{{Cita libro|autore=Pepe Vittorio|titolo=Episodi e costumi d'altri tempi in Latiano (Brindisi)|anno=1962|editore=Cressati|città=Taranto|pp=65-68}}</ref>
=== Simbole ===
[[File:Latiano-Gonfalone.png|thumb|upright=0.5|Gonfalone de Latiane]]
Quacche documende se referisce a 'u stemme indicanne 'u tore<ref>{{Cita libro|autore=Cfr.|titolo=Contributi per la storia di Latiano|anno=1999|editore=|città=|p=31}}</ref>, otre dicene ca jè 'u bove, simbole, quiste urteme, de l<nowiki>'</nowiki>''economije rusteche ca 'u feconde e prospere''<ref>{{Cita libro|autore=Giacomo Arditi|titolo=Corografia fisica e storica della provincia di terra d'Otranto|anno=1879|editore=|città=}}</ref>.[[File:Latiano-Stemma.png|left|150px|Stemme cetadine]]
Descrizione araldeche d'u stemme:
{{quote|''d’argende, a 'u rengondre de tore, de gnure, allumate de russe, cornate d'ore, acccumbagnate da ttre stelle de cinghe ragge, de azzurre, mise une 'ngape, doje jndr'à le candune d'a punde. Ornaminde de fore da Comune.''|D.C.G. 11 abbrile 1997}}
Descrizione araldeche d'u gonfalone d'a Cetate:
{{quote|''drappe de azzurre, riccamende ornate de recame d'argende e carecate da 'u stemme sus descritte cu 'a iscrizione cendrate de argende ca carresche 'u nome d'u Comune. Le vanne de metalle e le cordone sò argendate. L'aste verticale adda essere cuperte de vellute azzurre cu bullette argendate mise a spirale. Jndr'à frecce avène rappresendate 'u stemme d'u Comune e sus a 'u gambe 'ngise 'u nome. Cravatte cu nastre tricolore da le culure nazionale frangiate d'argende.''|}}
=== Onorificenze ===
{{Onorificenze
|immagine=Corona degli enti militari.svg
|nome_onorificenza=Titole de Cetate
|collegamento_onorificenza=Titole de Cetate
|data=4 masce 2006
|motivazione = Pe [[Decrete d'u Presidende d'a Repubbleche|D.P.R.]] d'u 4 masce [[2006]] avenìe conferite 'u titole de [[Cetate d'Itaglie|titole de cetate]].
}}
== Monuminde e luèche de inderesse ==
=== Architetture releggiose ===
[[File:Latiano Chiesa madre.jpg|thumb|'A chiesere matrice|173x173px]]
; Chiesere matrice (Sanda Marije d'a Neve): costruite sus a le reste de 'na chiesere d'u XIII sehcele (acchiate jndr'à 'u 2012 durande 'nu 'ndervende de restaure 'nzieme a doje sepolture coeve) l'esistenze d'a chiesere matrice jè confermate da le fonde scritte sule partenne da 'u [[1603]]. Presende 'na facciate in stile barocche, in quande restaurate jndr'à 'u [[1778]]. Jndr'à stu periode 'a chiesere (ggià parrocchiale) devendò colleggiate. 'A chiesere tène 'na chiande basilicale a ttre navate, divise da culonne in stile ioneche ca mandenene arche a tutte seste; 'a navate cendrale spicce jndr'à 'n'abside a chiande quadrate.
; 'U Sanduarije de Sanda Marije de Cotrine: 'nzippate jndr'à 'u [[1627]] sus a 'u luèche addò 'na condadine acchiò, meracolosamende, 'n'icone d'a Madonne. Allariate jndr'à 'u [[1856]] e fatte arrete da le monace [[Cistercense]] ca osce a die sò le custode.
[[File:Santuario di Cotrino.jpg|miniatura|164x164px|'U Sanduarije dedicate a 'a Madonne de Cotrine]]
; 'A chiesere d'a 'Mmaculate: ex-cappelle gentilizie de le Marchese Imperiali, 'nzippate jndr'à 'u [[XVIII sechele]]. Preggevole esembie de [[barocche napuletane]]. A 'u 'nderne jè stipate 'a tele ca raffigure [[San Necole de Bare]]. Le otre tele raffigurande 'u ''Transite de San Gesèppe'' e ''<nowiki>'</nowiki>A 'Ddulurate'' sò d'u pettore [[Dieghe Oronze Bianco|Dieghe Oronze Bianchi]]. Pò ste pure 'na tele addò ste 'a 'Mmaculata Congezione attrebbuite a 'nu pettore giordanesche<ref>{{Cita libro|titolo=Domenico Ble, L'Immacolata Concezione giordanesca, conservata nella chiesa dell'Immacolata a Latiano in Il delfino e la mezzaluna, periodico della Fondazione Terra d'Otranto - Gennaio 2018, anno V°, nn° 6-7, pp. 263-267.}}</ref>
[[File:Latiano - Chiesa del SS Crocifisso.jpg|thumb|left|Chiesere d'u SS. Crucefisse]]
; 'A Chiesere d'u Sandissime Crucefisse: edificie ca resale a 'u [[XVII sechele]]. Jndr'à chiesere ste da tiembe immemorabbele, cu granne devozione e venerazione de le fedele, 'na statue andiche, probbabbilmende d'u XVI sechele, scolpite de legne de noce appettate, de culore scure, ca raffigure Gese Criste, ggià muèrte, purcé tène 'u costate trafitte da 'a lange e ca 'u popole latianese festegge solennemende l'urtema dumeneche d'agoste.<ref>{{Cita libro|autore=Salvatore Settembrini|titolo=Il culto del SS. Crocifisso a Latiano. Storia e tradizioni|anno=1996|editore=|città=Latiane|p=7|pp=}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.fondazioneterradotranto.it/2018/07/08/un-altare-ligneo-barocco-nella-chiesa-del-ss-crocifisso-a-latiano/|titolo=Un altare ligneo barocco nella chiesa del SS. Crocifisso a Latiano|autore=fondazioneterradotranto|sito=Fondazione Terra D'Otranto|data=2018-07-08|accesso=2019-01-27}}</ref>
[[File:Latiano - Chiesa di Sant'Antonio.jpg|thumb|Chiesere de Sand'Andonije]]
; 'A Chiesere de Sand'Andonije: ggià chiesere dedicate a l'Annunziate (cumme ne demostre 'a granne pale d'altare raffigurande l'Annungiazione). Resale a 'u XIII sechele, ma fatte arrete totalmende jndr'à 'u 1875, a 'u 'nderne sue stonne stipate de le tele d'u pettore salendine Barnaba Zizzi e d'u Salinaro. De preggevole fatture sò le statue de le Mistere, carresciate in prugessione 'u Venerdìe Sande. Jndr'à 'u 1656 l'Arciconfraternite de le Muèrte pigghiò 'u guvenre d'a chiesere, mettenne sotte 'a protezzione d'u cardinale [[Fabbrizie Ruffo]] e d'u cardinale [[Gesèppe Renato Imperiali]]. Angore osce a die a l'Arciconfraternite de le Muèrte spette 'a cure de l'edificie sacre.
; 'A Chiesere d'u Sandissime Rosarie: ggià 'nditolate a Sanda Margherite (XIV sechele), cu affianghe 'u convende de le duminecane. A 'u 'nderne ste stepate 'a tele raffigurande 'a ''Presendazione de Gesù a 'u tembie'' d'u pettore napuletane Paole De Maio<ref>{{Cita web|url=http://www.fondazioneterradotranto.it/2017/10/30/un-dipinto-paolo-de-maio-latiano/|titolo=Un dipinto di Paolo De Maio a Latiano|autore=fondazioneterradotranto|sito=Fondazione Terra D'Otranto|data=2017-10-30|accesso=2019-01-27}}</ref>, allieve d'u famose [[Frangische Solimena]].
; 'A Chiesere d'a Madonne d'a Greche: de andichissime origgene, legate a 'u culte de 'n'icone (osce a die de probbietà private). 'U cambanile ave 'nu stile neo-moresche origgenale.
[[File:San Donato.jpg|miniatura|199x199px|'A chiesette dedicate a San Dunate in contrade Culture]]
; Chiesere rurale: 'a chiesette de San Dunate ca resale a 'u XIII sechele e 'a chiesette de Sanda Marije d'a Selve, totte e doje jndr'à contrade Colture.
=== Architetture civile ===
[[File:Latiano palazzo Imperiali.jpg|thumb|'U Palazze Imperiali]]
; 'U Castelle: jndr'à 'u cendre storeche, jndr'à chiazze [[Umberte I]], se iacchie 'u Castelle (o Palazze Imperiali), forse resale a 'u [[XII sechele]], ma rumanene cchiù vote, 'nzigne a l'aspette de osce a die (1714, cumme resulte da certe iscriziune sus a 'u frondale); ha passate de probbietà d'u Comune apprisse 'a cessione da vanne d'u marchese [[Guglielme Imperiali]] jndr'à 'u [[1909]], urteme discendende d'a casate frangavillese. A 'u 'nderne sue stonne stipate diverse tele, 'mbrà le quale chidde d'u pettore napuletane [[Girolame Cenatiempo]]. Jndr'à le [[Anne 1980|anne ottande]]-[[Anne 1990|novande]] 'u Castelle servive pure da sede de le ufficie comunale. Osce a die jè sede d'a Bibblioteche comunale. De fronde a lore e a 'u cendre d'a Chizze Umberte I ste 'na Fundane Monumendale costruite jndr'à 'u 1928, in piene epoche fasciste.
[[File:Latiano torre Solise.jpg|thumb|'A Torre d'u Solise]]
; 'A Torre d'u Solise: d'u [[1528]], ggià sede municipale (Sedile) pò cangiate e addibite a ause diverse. Restaurate urtemamende jè osce a die sede d'u IAT, ufficie de 'Mbormazione e Accoglienze Turisteche.
=== Otre ===
* [[Mure Tenende]], 'mbortande cetate messapeche;
* 'a [[Cripte de San Giuanne]], presse massarije Grottole. Chiesere rupestre ca stipe tracce de affresche tarde medievale;
* 'a Torre de età ellenisteche, ca se iacchie jndr'à contrade Asciulo;
* 'a Massarije Tossano, de stile neoclassicheggiande ([[XIX sechele]]);
* Voschette Scaracci, presse 'a massarije Scaracci.
== Suggettate ==
=== Evoluzione demografeche ===
{{Demografije/Latiane}}
=== Etnie e minoranze furastire ===
A 'u 31 decemmre [[2014]], le crestiane de cetadinanze furastire residende jndr'à 'u comune sò 463, pare a 'u 3,19% d'a popolazzione totale residende. Le nazionalità cchiù rappresendate sò:<ref>{{Cita web|url=http://demo.istat.it/str2014/index.html|titolo=ISTAT cittadini stranieri|autore=|data=|accesso=}}</ref>
* [[Marocche]]: 224
* [[Albanie]]: 123
* [[Romanie]]: 47
=== Tradiziune e folclore ===
* Masce Latianese (masce-sciugne). Spettacole e manifestaziune artisteche e sportive. Fiere d'u bestiame presse 'u Sanduarije de Cotrine (5 masce);
* Festeggiaminde in onore d'a Madonne de Cotrine (6 masce);
* Infiorate ([[Corpus Domini]]);
* Festeggiaminde in onore de Sanda Margherite vergine e martire patrone de Latiane (19 e 20 luglie) cu manifestaziune musecale e luminarie;
* Feste in Massarije (aguste). Cande e balle cu museche tradiziunale jndr'à le massarije d'u territorie;
* ''Sagra ti li stacchioddi''<ref>{{Cita web|url=http://www.prolocolatiano.it/index.php/manifestazioni/eventi/manifestazioni-della-pro-loco/sagra-ti-li-stacchioddi|titolo=ProLoco Latiano|autore=|data=|accesso=|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160406150101/http://prolocolatiano.it/index.php/manifestazioni/eventi/manifestazioni-della-pro-loco/sagra-ti-li-stacchioddi|dataarchivio=6 abbrile 2016|urlmorto=sì}}</ref> (sagre de le chianghiaredde), 'a prime dumeneche d'u mese de ottommre. 'A matine d'a sagre, se face 'a tradizionale ''Fera'' de le anemale, presse 'a strade ca carresce a Mure Tenende. Jndr'à matenate, vecine 'a zone 167, 'nu sbuènne de ambulande donne luèche 'a fiere d'u bestiame. A pranze e a cene jndr'à chiazze Umberte I, 'a chiazze prengepàle d'a cetate, se pò degustà 'u piatte tipeche latianese: chianghiaredde a 'u sughe cu "''li brascioli''" (involtine de carne de cavadde);
* ''Pittulata dell'Immaculata'' (8 decemmre) - Degustazione de le tradiziunale [[pettole]] pe le strade d'a cetate.
== Culture ==
Le latianise avènene chiamate pure "Capuvierdi". Stu nome probbabbilmende derive da 'u fatte ca 'a cetate, ca andicamende ere 'na palude ambiamende frequendate da [[Anas platyrhynchos|germane riale]], acidde ca, jndr'à 'u dialette locale, avènene chiamate Capuvierdi.
Stonne 'nu sacche de muttette e proverbie jndr'à 'u latianese, ca avènene tramandate de generazione in generazione.
'U dialette locale, ca face parte de le dialette d'u Salende settendrionale, jè assaije simile a quidde de [[Orie]] e [[Frangaville Fundane]].
=== 'Struzione ===
==== Scole ====
Jndr'à cetate le scole de l'obblighe sò raggruppate jndr'à 'nu Istitute Combrensive ca combrende le doje secondarie de I Grade (Scola Medie, sede Benedette Croce e Gabbriele Monasterio), doje primarie (plesse, Filippe Errico e Bartole Longo) e quattre sede pe l'infanzie. Pò ste 'na scole primarie parificate e, pa secondarie de II Grade, 'na sede staccate d'u Licèe de le Scienze Umane (psicopedagoggeche de Brinnese). 'Nfine, ste da quacche anne 'a scole private pe le arte professionale "Giacome Rosseau".
==== Musèe ====
===== Musèe d'u Sottesuole =====
'U [[Musèe d'u Sottesuole]] jè specializzate jndr'à raccolte e jndr'à 'u studie de tutte quidde ca reguarde 'u munne sotterranèe. Funnate a [[Tarde]] jndr'à 'u [[1973]] da 'u naturaliste [[Pitre Parenzan]], avenìe spustate a Latiane jndr'à 'u [[1993]] pe inderessamedne d'u direttore pro tempore, 'u biologhe latianese Mechele Camassa. Temboraneamende ste jndr'à 'u Palazze Imperiali in attese d'u restaure d'u Palazze de le Musèe, ggià convende de Sanda Margherite.
'U musèe jè articolate jndr'à quattre seziune:
* [[Biologgije]] d'u sottesuole (de rilevande 'nderesse jè sta sezione pu ricche cataloghe de specie anemale e veggetale d'u sottesuole, in particolare le specie troglobbie e troglofile de le grotte tagliàne);
* [[Geologgije]] ([[petrografije]], [[mineraloggije]], [[vulcanologgije]], [[speleologgije]], ecc.);
* [[Paleontologgije]] generale (animale e veggetale);
* Paleontologgije umane ([[paletnologgije]], [[paleoantropologgije]]).
===== Musèe de le Arte e Tradiziune de Pugghie =====
Inaugurate jndr'à 'u 1974, ospitate jndr'à 'u cendre storeche, 'u [[Musèe de le Arte e Tradiziune de Pugghie]] combrende 'na collezzione de oggette d'a tradizione condadine caratteristece d'a vite de tanda crestiane de le cete popolare pugghiese 'nzigne a le prime anne d'u [[XX sechele]]. Stonne recostruite le ambiende prengepàle d'a case-tipe pugghiese: l'ambiende casalinghe, quidde artiggianale e quidde agricole.
===== Case Musèe d'a Fonnazione Ribezzi Petrosillo =====
'A case-musèe Ribezzi-Petrosillo, se iacchie jndr'à 'u cendre storeche, ha state inaugurate 'u 20 demcemmre 2003<ref>[http://www.museoribezzipetrosillo.it/ 'A Fonnazione]</ref>.
=== Cucine ===
==== Vine ====
[[File:Appia dei vini.jpg|thumb|Le comune membre de l'Appie de le vine]]
Jndr'à 'u territorie jè possibbele producere [[Aleateche de Pugghie riserve|Aleateche de Pugghie Doc]], [[Ostune Ottavianelle|Ostune Doc]], [[Brinnese Russe|Brinnese DOC]], [[Pugghie Igt]].
Lunghe 'a strade [[Appie de le vine]], stonne diverse varietà d'u poste de [[vitigne]]:
* [[Malvasie gnore de Brinnese]];
* [[Sangiovese]];
* [[Negramare]];
* [[Ottavianelle]].
== Economije ==
'U paese jè agricole; 'a produzione se base soprattutte sus a l'uegghie de alìe e sus a 'u vine.
'A produzione de alìe avène da le tiembe cchiù andiche cumme testimoniane documinde storece e le tanda arvule de ulive plurisecolare sus a 'u territorie. Le cultivar d'ulive cchiù presende sò 'a Celline de Nardò e l'Ogliarole, pure ce jndr'à le urteme anne cultivar nove alloggene se onne diffuse.
Se produce pure 'a vite, coltivate a tendone o spalliere, de le varietà Negramare, Malvasie Gnore, Malvasie Vianghe e Primitive.<ref>{{Cita libro|autore=Vincenzo Gagliani|titolo=La toponomastica rurale di Latiano|anno=2015|editore=|città=}}</ref>
== Amministrazione ==
Le Sinnace d'u comune, presendate sus a 'na tabbelle relative a le amministraziune ca onne state.
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Luigge Parlati<ref name="unisalento">https://web.archive.org/web/20230710012652/http://siba-ese.unisalento.it/index.php/idomeneo/article/download/20752/17593</ref> |Inizio = 1946 |Fine = 1951 |Partito = Liste civiche |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Armande Monasterio |Inizio = 1951 |Fine = 1952 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Crugefisse Muri |Inizio = 1952 |Fine = 1956 |Partito = ? |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Frangische Montanaro |Inizio = 1956 |Fine = 1965 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vinicie Errico |Inizio = 1965 |Fine = 1966 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije D'Apolito |Inizio = 1966 |Fine = 1968 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Luciane Caforio |Inizio = 1968 |Fine = 1969 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Euggenie Sarli |Inizio = 1970 |Fine = 1975 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vite Santoro |Inizio = 1975 |Fine = 1978 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Salvatore Caforio |Inizio = 1978 |Fine = 1979 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Frangische Argentieri |Inizio = 1979 |Fine = 1980 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Crugefisse Gaglione |Inizio = 1980 |Fine = 1981 |Partito = - |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Tommase Mola |Inizio = 1981 |Fine = 1984 |Partito = ? |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije Papadia |Inizio = 1984 |Fine = 1985 |Partito = ? |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vittorie Madama |Inizio = 1985 |Fine = 1988 |Partito = ? |Note =}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Euggenie Sarli |Inizio = 29 luglie 1988 |Fine = 27 másce 1989 |Partito = [[Partito Socialista Democratico Italiano]] |Note = <ref name=interno>http://amministratori.interno.it/</ref>}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Salvatore Caforio |Inizio = 25 ottòmmre 1989 |Fine = 23 febbráre 1990 |Partito = - |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Salvatore De Punzio |Inizio = 23 febbráre 1990 |Fine = 29 scennáre 1992 |Partito = [[Partito Socialista Italiano]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Giuanne Papadia |Inizio = 29 scennáre 1992 |Fine = 9 decèmmre 1992 |Partito = [[Democrazia Cristiana]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Vittorie Madama |Inizio = 4 febbráre 1993 |Fine = 27 sciúgne 1994 |Partito = [[Democrazia Cristiana]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Salvatore D'ippolito |Inizio = 11 luglie 1994 |Fine = 8 sciúgne 1998 |Partito = [[Alleanza Nazionale]], [[Centro Cristiano Democratico]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Salvatore D'ippolito |Inizio = 8 sciúgne 1998 |Fine = 10 sciúgne 2002 |Partito = [[Alleanza Nazionale]], [[lista civica]] di destra, [[Lega d'Azione Meridionale]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Tamiane Edmondo Caniglia |Inizio = 10 sciúgne 2002 |Fine = 11 decèmmre 2006 |Partito = [[L'Ulivo]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Massime Mariani |Inizio = 11 decèmmre 2006 |Fine = 12 sciúgne 2007 |Carica = [[Commissario prefettizio|Comm. pref.]] |Partito = |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Graziane Zizzi |Inizio = 12 sciúgne 2007 |Fine = 21 ottòmmre 2009 |Partito = [[La Margherita]], [[Democrazia Cristiana per le Autonomie|DCA]], [[Federazione dei Verdi|FdV]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Andonije De Giorgi |Inizio = 13 abbríle 2010 |Fine = 17 sciúgne 2015 |Partito = [[Italia dei Valori|IdV]], [[Sinistra Ecologia e Libertà|SEL]], [[Liste Civiche]] |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrec |Nome = Cosime Maiorano |Inizio = 17 sciúgne 2015 |Fine = ''in carica'' |Partito = [[liste civiche]]: Noi ci siamo Latiano, Bene in Comune, Ecopacifisti a Sinistra, Insieme con Maiorano |Note = <ref name=interno />}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemellagge ===
*{{Gemellaggio|Itaglie|Pompei|1995|stato=Itaglie}}
== Sport ==
Le prengepàle suggettate sportive sò:
* {{cn|U.S.D. Latiano, pu ballone. Funnate jndr'à 'u 1955 e affiliate a 'a FIGC da 'u 1977, ave sciucate quacche cambionate de Eccellenze}};
*A.S.D. Uno di Noi, pu ballone;
* A.S.D. Basket 2005 Latiano, pa pallacanestre;
* A.S.D.Volley Latiano, pa pallavvole;
* A.S. Atletica Latiano, pe l'atletiche leggere;
* A.S.D. Olimpic Sport Angy, pu nuote;
* Circolo Tennis Latiano pu tennis;
* A.S.D. Olimpo Latiano, pe l'atletiche leggere.
== Note ==
<references />
== Bibbliografije ==
* Andonije Benvenuto (a cure de), ''Masserie di latiano'', Galatine, Congedo, 1992.
* Vecinze Gagliani (a cure de), ''Galleria dei personaggi latianesi: letterati, cattedratici, artisti'', Latiane, Lodo, 1996.
* Vittorie Pepe, ''Episodi e costumi d'altri tempi in Latiano (Brindisi)'', Tarde, Cressati, 1962
* Rafaele Santoro, ''Latiano'', Pescare, Industrie grafiche, 1909.
* Salvatore Settembrini, ''Sindaci, Notai e famiglie Feudatarie di Latiano,'' Latiane, Neografica 1993.
* Salvatore Settembrini, ''La piazza, il centro storico, l'espansione urbanistica di Latiano nei secoli XVI-XX'', Latiane, s.n., 2012
* Tommase Urgese2008, 'Il Dialetto di Latiano, lessico, fraseologia, etimologie', stampa Locopress, Mesagne
== 'Ndruche pure ==
* [[Mure Tenende]]
* [[Messape]]
* [[Salende]]
* [[Terre d'Otrande]]
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{cita web|http://www.museoribezzipetrosillo.it/|Casa Museo Ribezzi-Petrosillo, Latiane}}
* {{cita web | 1 = https://web.archive.org/web/20210413143034/http://www.bibliotecalatiano.it/ | 2 = Biblioteca Civica "G. De Nitto" de Latiane}}
{{Provinge de Brinnese}}
{{Salento}}
{{Controllo di autorità}}
{{portale|Pugghie}}
[[Categoria:Latiano| ]]
[[Category:Comune d'a provinge de Brinnese]]
[[Category:Comune d'a Pugghie]]
8i5fqq52cbnobhev44arz2dns6ktc07
Michelangele
0
13754
152188
151636
2026-10-30T00:39:32Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
152188
wikitext
text/x-wiki
{{Bio
|Nome = Michelangele
|Cognome = Buonarroti
|Sesso = M
|LuogoNascita = Caprese Michelangele
|GiornoMeseNascita = 6 màrze
|AnnoNascita = 1475
|LuogoMorte = Rome
|GiornoMeseMorte = 18 febbrare
|AnnoMorte = 1564
|Attività = scultore
|Attività2 = pettore
|Attività3 = architette
|AttivitàAltre = {{sp}}e [[poete]]
|Epoca = 1400
|Epoca2 = 1500
|Nazionalità = tagliàne
|PostNazionalità =, 'mbrà le protegoniste d'u [[Rinascimende]] e recanusciute già da le condemboranèe sue cumme une de le cchiù granne artiste de sembre<ref>A partì da [[Giorgie Vasari]] ca jndr'à [[Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori|le Vite]] tracciò 'n'arche de rinnovamende de le arte ca scève da [[Cimabue]] e spiacciave a Michelangele stesse.</ref>
|Immagine = Miguel Ángel, por Daniele da Volterra (detalle).jpg
|Didascalia = Statue de Michelangele, [[Galleria de le Uffizi]] a [[Firenze]]
}}
Jidde facìe de l'attività soje 'n'ingessande ricerche de l'[[estetiche|ideale de bellezze]]. Ha state sia 'n'artiste geniale sia irrequiete e a ''tutte tunne''. 'U nome de Michelangele jè essenzialmende cullegate a 'na serie de opere ca l'onne conzegnate a 'a storie de l'arte. Quacchedune de ste opere canusciute jndr'à tutte 'u munne e conziderate 'mbrà le cchiù 'mbortande fatije de l'arte occidendale: fatije cumme 'u ''[[David de Michelangele|David]]'', 'a ''[[Pietà vaticane|Pietà]]'' o 'u cicle de affresche jndr'à ''[[Cappella Sistine]]'' onne state conziderate cumme traguarde irraggiungibbele da l'ingegne creative.
Michelangele avenìe ammirate assaije proprie fine da quanne ere angore vive: 'u studie de le opere sue signò le generazziune apprisse, danne vite, cu otre modelle, a 'na scole ca facìe arte "alla maniera" soje e ca vè sotte 'u nome de [[manierisme]].
== Biografije ==
=== A 'u giardine neoplatoniche (1475-1490) ===
[[File:Michelangelo-Buonarroti crop.jpg|thumb|right|175px|Retratte de Michelangele]]
Michelangele Buonarroti nascìe 'u 6 màrze [[1475]] a [[Caprese Michelangele|Caprese]], vicine [[Arezzo]], da Ludovico de Leonardo Buonarroti Simoni, podestà a 'u Castelle de [[Chiusi d'a Verna|Chiusi]] e de [[Musèe michelangiolesche|Caprese]], e da Frangesche de Neri del Miniato del Sera. 'A famigghie ere fiorendìne, ma l'attane se acchiave jndr'à cetadine pe ricoprì 'a careca politeche de podestà.
'A famigghie de Michelangele 'nu timbe avère fatte parte d'u patriziate fiorendìne: doje sechele apprime de 'n'andenate, Simone de Buonarrota, ere jndr'à 'u Consiglie de le Cinde Savi, 'u bisnonne de Michelangele, Buonarrota de Simone, avère recoperte le cchiù granne careche pubbleche. Pò però 'u decline sociale: jndr'à 'u periode quanne nascìe Michelangele l'attane ere assaije povere ca 'notre e picche e ste perdeve le privilegge de cetadine fiorendìne. 'A podesterie de Caprese, une de le cchiù insignificande possedimende fiorendìne, ere 'n'ingareche politeche de nisciuna 'mbortanze da jidde accettate pe cercà de assicurà 'na sopravvivenze decorose a 'a propria famigghie.<ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vita inguiete, Editori Laterza, 2005, p.6)</ref>
Notre fatte ca dice quande 'a famigghie de Michelangele non ge stave jndr'à 'na situazione economeche bbone ha state 'u fatte ca Michelangele non gfe addevenìe maie filologhe, non ge se 'mbarò maie 'u latine purcé l'attanete non ge tenève le turnise pu mannà a studià sta lènghe.<ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.19)</ref>
Appene ca avère nate, Michelangle avenìe affidate a 'na balia de [[Settignano]], vicine a Firenze. Settignano ere 'nu paese de scalpelline, addò se estraeve 'a petre serena da sechele ausata a Firenze pa realizzazzione de le costruziune de maggiore 'mbortanze. Pure 'a balia de Michelangele ere figghie e mugghiere de scalpelline. Addevenute 'n'artiste famose, Michelangele, spieganne purcé preferive 'a sculture a le otre arte, rimannave proprie a stu affidamende dicenne de provenì da 'nu paese de “sculture e scalpelline”, e avère succhiate da 'a balia parimende 'u latte e 'a capacità de scolpìe, avere bevute «latte 'mbastate cu 'a polvere de marme». <ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.9-10)</ref>
'A tradizione vole ca Michelangele manifestave subbete 'na forte inglinazione artistiche ca però ere ostacolate a tutte le coste da l'attàne. Avveramende pare secure ca Michelangele avenìe mannate a puteje proprie da l'attàne pe l'indigenze famigliare.<ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.17)</ref> 'A famigghie tenève abbesogne de turnise da l'apprendistate d'u uagnone, e accussì non ge se putìe dà 'ninstruziona classica, accumme invece 'a tradizione de famigghie avesse 'mboste e ca a l'epoche ere 'u necessarie punde de partenze pe 'na carriere da mercande o da banghiere. L'accumenzamende de Michelangele a 'na carriere artigianale ere pu costume de l'epoche 'na ratifiche de 'na retrocessiona sociale.
Pe stu fatte, 'na vote addevenute famose, jidde cercò de scunnè le inizie d'a carriera soje jndr'à puteje parlanne non cumme de 'nu normale apprendistate professionale ma cumme ce se avesse trattate de 'na chiamate inarrestabbele d'u spirite, condre a quale l'attàne avere inutilmende pruvate de resistere.<ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.18-19)</ref>
'U [[28 sciugne]] [[1488]] Michelangele trasìe jndr'à ''puteje'' de le [[Dumeneche Ghirlandaio|frate Ghirlandaio]], allore une de le cchiù 'mbortande de Firenze. Le inzegnaminde lore sus 'a tecniche de l'affresche turnarene assaije utile a Michelangele quanne s'acchiò a decorà 'a Cappella Sistine. Jndr'à puteje de le frate Ghirlandaio, Michelangele remanìe pe picche timbe. Avenìe cacciate a cauce 'ngule purcé facìe 'numiliazzione a 'u maestre sue Dumeneche. Accussì cunde 'a storie 'u biografe sue [[Ascanio Condivi]]:
''"Essendogli data una testa perché egli la ritraessi, così a punto la rappresentò, che, rendendo al padrone il ritratto in luogo dell'essempio, non prima fu da lui lo ‘nganno conosciuto, che, ciò conferendo il fanciullo con un suo compagno e ridendosene, gli fusse scoperto"''.<ref>Ascanio Condivi, Vita di Michelagnolo Buonarroti, SPES, Firenze, 1998, p.10</ref>
Jndr'à 'u [[1490]] Michelangele accumenze a frequendà 'u [[Giardine de San Marche|giardine de le sculture de San Marche]], addò se studiavane le sculture andiche, sotte 'a supervisione de [[Bartoldo de Giuanne]] ca operave pe desiderie de [[Lorenzo de' Medici]]. Ha state 'a frequendazione de [[Palazze Medici Riccardi|Palazze Medici]] ca consendìe a Michelangele de canoscere personalità d'u timbe sue, cumme [[Jangele Poliziano|Poliziano]], [[Marisilio Ficino]] e [[Giuanne Pico d'a Miradola|Pico d'a Mirandola]]. Avìe mode accussì de crescere nutrennese d'a dottrine [[Platone|platoniche]] e elaboranne 'nu proprie guste artistiche derivate da 'u studie de le opere de [[Masaccio]] e [[Giotte]]: 'u case vulìe ca jndr'à chidde stesse anne se ponne datà le prime copie de le affresche de [[Masaccio]] jndr'à [[Cappella Brancacci]] d'a [[Chiesere de Sanda Marie d'u Carmine, Firenze|chiesere d'u Carmine]].
'U Giardine ere frequendate pure da [[Pitre Torrigiani]], uagnone de granne talende e bellezze, ca apparteneve a 'na famigghie 'mbortande e ambiziose almene quande a Michelangele. Le doje traserene subbete subbete in condraste arrivanne 'nu sciurne a 'u scondre fisiche. Avìe 'a pescie Michelangele a 'u quale 'nu pugne d'u rivale le spezzzò 'u nase 'nguaiannele pe sembre 'u profile.<ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.32-33)</ref>
=== Madonne d'a scale (1490-1491) ===
{{'Ndruche pure|Madonne d'a scale, Michelangele}}
Jndr'à ''[[Madonne d'a scale, Michelangele|Madonne d'a scale]]'' l'artiste repigghie 'a tecniche [[Donatello|donatelliane]] d'u [[stiacciate]], creanne 'n'immaggine de 'na certa monumendalità da fà penzà a stele classeche; 'a figure d'a [[Marie, mamme de Gesè|Madonne]], azzettate sus a 'nu chiangone squadrate e viste de profile mendre ca ste uarde lundane, occupesce totte l'altezze d'u rilieve, da 'nu margine a l'otre, mendre ca 'u Piccinne stè dorme sus 'a vendra soje, sus 'a sinistre 'na scale, da addò pigghie 'u nome 'u rilieve, cu doje putte ca stonne in atteggiamende de [[danze]] e 'notra ca allonghe, 'nzieme a 'notre putte mise rrete 'a Vergine, 'nu drappe.
L'opere jè databbele 'mbrà 'u [[1490]] e 'u [[1492]], e jè conzervate a Firenze jndr'à [[Casa Buonarroti]]: da 'u [[Giorge Vasari|Vasari]] sapime ca avenìe rialate da Leonardo Buonarroti, nepote de l'artiste, a 'u duche [[Cosimo I de' Medici]]. Probbabbilmende l'opere ere sembre remaste jndr'à case de l'artiste in [[via Ghibellina]], addò returnò jndr'à 'u [[1616]], quanne 'u granduche [[Cosimo II de' Medici]] 'a restituì a le discendende de Michelangele.
=== Battagghie de le centaure (1491-1492) ===
{{'Ndruche pure|Battagghie de le centaure}}
[[File:Michelangelo, battaglia dei centauri, casa buonarroti.jpg|thumb|left|200px|'A ''Centauromachia'']]
Apprisse a 'a ''Madonne d'a Scale'' jè 'a ''Battagghie de le centaure'' ([[Casa Buonarroti]], Firenze), databbele 'mbrà 'u [[1491]] e 'u [[1492]]: seconne 'u [[Ascanio Condivi|Condivi]] e 'u Vasari l'opere avenìe fatte pe [[Lorenzo de' Medici|Lorenzo 'u Magnifiche]], sus a 'nu suggette proposte da [[Jangele Poliziano]], suggette ca 'u Condivi definisce "''il ratto de [[Deianira]] e la zuffa de [[Centauro|Centauri]]''" invece 'u [[Giorge Vasari|Vasari]] ritene ca rappresende "''la battaglia di [[Ercole]] coi Centauri''"; pe stu rilieve Michelangele se refacìe sia a le [[sarcofaghe]] romane, sia a le formelle de le [[pulpite]] de [[Giuanne Pisano]], e uardò pure a 'u condemboranèe rilieve de [[bronze]] de [[Bertoldo de Giuanne]] cu 'na battagghie de cavaliere, ca a vota soje avenìe repigghiate da 'nu sarcofaghe d'u [[Cambosande monumendale|Cambesande de Pisa]], pure ce jndr'à 'u rilieve michelangiolesche avenìe esaltate 'u dinamiche groviglie de le cuerpe a nude in lotte e annullate ogne riferimende spaziale.
{{clear}}
=== Scappanne e fucenne pe l'Itaglie (1492-1495) ===
[[File:Autori vari, arca di san domenico, protettori di bologna, 02 petronio di michelangelo, 1494, 2.jpg|thumb|150px|'U ''San Petronio'' a Bologna]]
{{'Ndruche pure|Crocefisse de Sande Spirite|San Petronio, Michelangele|San Procolo, Michelangele|Jangele, Michelangelo}}
Jndr'à 'u [[1492]] murì [[Lorenzo de' Medici|Lorenzo 'u Magnifiche]] e Michelangele, ca avère state ospitate jndr'à 'u [[Palazze Medici Riccardi|Palazze Medici]] de [[via Cavour|via Larie]], s'acchiò 'mbrovvisamende senze 'na case. Se reparà a 'u convende de [[Chiesere de Sande Spirite, Firenze|Sande Spirite]], addò 'u priore le conzendì pure de conducere studie de [[anatomije]] sus a le muèrte d'u Spedale affianghe, ca servirene proprie assaije a l'arte soje.
D'u [[1493]] jè 'u ''[[Crocefisse de Michelangele, Snade Spirite|Crocefisse de legne]]'', realizzate cumme ringrazziamende pu priore. Attribbuite a stu periode jè ppure 'u [[Crocefisse de legne de tiglie]] piccinne accattate da picche timbe da 'u [[Itaglie|State Tagliàne]].
'U [[20 scennare]] [[1494]] sus a Firenze se scettò 'na violenda nevicate. [[Pitre 'u Fatuo|Pitre de' Medici]], succeddute a l'attane Lorenzo 'u Magnifiche, ne approfittò pe commissionà 'nu pupazze de neve a Michelangele. L'artiste facìe 'n'Ercole ca durò ninde ninde uette sciurne, 'u timbe de fà apprezzà l'opere a totte 'a cetate. L'artiste avenìe riammesse a 'a corte de le Medici e 'u sodalizie de Michelangele cu Pitre de' Medici durò ninde ninde 'mbonde a l'ottommre d'u 1494.<ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.43)</ref>
Jndr'à st'anne Michelangele ere assaie legate a Pitre, ca però non ge esitò a lassà, fuscenne da 'a cetate a securdune, quanne se rendìe cunde de l'imminende crolle politeche d'u mecenate sue.
<ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005</ref>
Michelangele scìe apprime a [[Venezia]] e pò a [[Bologne]], addò remanìe cchiù o mene 'n'anne, sotte 'a protezzione de Aldrovandi, legate a 'a famigghie de le [[Bentivoglio]], allore a 'u guverne d'a cetate. Aldrovandi le affidò 'u prestiggiose ingareche de combletà l'Arca de San Dumineche jndr'à chiesere cu 'u stesse nome, monumende ingombiute da [[Niccolò dell'Arca]]. Michelangele sculpìe 'nu ''[[San Procolo, Michelangele|San Procolo]]'', 'nu ''[[San Petronio, Michelangele|San Petronio]]'' e 'nu ''[[Jangele, Michelangele|Jangele reggicannelabbre]]''.
=== 'U frate Savonarola, 'nu Cupido fause e 'u Bacco (1495-1496) ===
{{'Ndruche pure|Bacco, Michelangele|Cupido ca dorme}}
Turnate a Firenze jndr'à 'u decemmre [[1495]], Michelangele 'a lassò 'notra vote jndr'à 'u sciugne [[1496]], purcé s'avere cacate sotte pa minacce de l'invasione frangese e de le disordine cetadine. Jndr'à ste mise Michelangele remanìe assaije scosse da 'a predicazione e da 'u rigorisme morale de frate [[Savonarola]], ca appezzecò jndr'à jidde 'a convinzione ca 'a [[Chiesere]] avessa essere riformate, e le prime dubbie sus a 'u valore etiche de l'arte.
Sembre jndr'à ste mise jndr'à cetate sculpì, sus a 'u modelle de l'andiche, 'nu ''[[Cupido ca dorme]]''. 'A sculture assije accussì belle ca ere 'mbossibbele canoscerle da 'na statue andiche autendiche. Accussì Michelangele avenìe, malgrade a jidde, convinde ca quacchedune a jidde assaije vicine, a organizzà 'na truffe a le danne de quacche ricche collezioniste de andichità. 'A sculture avenìe sapiendemende condraffatte accussì se davìe l'imbressione de essere remaste sckaffate sotte 'a terre pe 'nu sbuenne de timbe. Accussì, a sculutre, avenìe purtate a Rome addò avenìe offerte a 'u cardinale de San Giorgie [[Rafaele Riario]], une de cchiù ricche collezzioniste tagliàne. 'U cardinale 'a pajò 200 ducati, 'na cifra fore da 'u munne. Ma 'u mediatore d'a truffe pajò a Michelangele sulamende 18 ducati. Accussì Michelangele pigghiò 'a decisione de assè a 'u scoperte rimedianne accussì a differenze totta pe jidde. <ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vita inguieta Editori Laterza, 2005, p. 54</ref> Riario cercò subbete subbete 'a restituzione de le turnise sue ma pò invitò Michelangele a Rome.
Michelangele accettò senza probbleme l'invitew a Rome de Rafaele Riario nonostante quiste ere nemiche giurate de le Medici. Angore 'na vote pe ambizione girave le spalle a le protettore sue <ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vita inguieta, Editori Laterza, 2005, p.55</ref>
Arrevò a Rome 'u [[25 sciugne]] [[1496]]. 'U sciurne stesse 'u cardinale facìe vedè a Michelangele 'a collezziona soje de sculture andiche, chiedenne ce s'à sendève de fà quacchecose de simile. Nemmanghe dece sciurne apprisse, accumenzò a scolpì 'na fegure de 'nu ''[[Bacco, Michelangele|Bacco]]'' (osce a 'u [[Musèe d'u Bargello]]). Raffigurò 'u suggette cumme a 'n'adolescende in prede a l'ebbrezze, opere ca, grazie a 'a rese naturalistiche d'u cuerpe, raggiungìe effette illusive e tattile ca s'assomigghiane a quidde d'a [[scultura greche|sculture elleniostiche]]. Punde forte d'a sculture erene de espressività straordinarie e l'elasticità jndr'à le forme, aunite a 'u timbe stesse cu 'n'essenziale semblicità de le particolare. A le pide de Bacco scolpì 'nu giuvenette ca stè mange quacche acine de uve da 'a màne d'u die: stu geste svigliò 'nu sacche de ammirazzione jndr'à tutte le sculture d'u timbe purcé 'u uagnungidde pare davvere ca ste mange l'[[uve]] cu granne realisme. 'U Bacco jè une de le picche opere perfettamende spicciate de Michelangele e da 'u punde de viste tecniche segne l'ingresse sue jndr'à maturità artistiche.
L'opere, forse rifiutate da 'u cardinale Riario, remanìe jndr'à casa de Jacopo Gallo, ospite e vere mecenate de l'artiste jndr'à 'u prime soggiorne romane sue. Pe quanne riguarde 'u ''Cupido'' invece le fonde andiche ne referiscene d'a soja straordinarie dolcezze: trasferite a [[Urbino]] avenìe rialate da [[Cesare Borgia]] in persone a [[Isabbella d'Este]], ca 'u tenìe gelosamende a [[Mantova]] jndr'à le collezziune sue; jndr'à le sechele apprisse scumbarìe da le invendarie e pare proprie ca scè spicciò, inzieme a otre tesore de le [[Gonzaga]] in [[Inghilterra]], addò avenìe destrutte, forse, da l'incendie d'u [[Palazze de Whitehall]] d'u [[1698]] [https://web.archive.org/web/20160307052604/http://www.palazzo-medici.it/meme_maker/file/miche_cupidodormiente.doc].
'U cardinale Riario mettìe a disposizione de Michelangele 'a cultura soje e 'a collezziona soje, condrebbuenne cu stu fatte jndr'à 'nu mode determinande a 'u miglioramende d'u stile de l'artiste uagnone, ma soprattutte 'u 'ndroducìe jndr'à l'ambiende cardinalesche da 'u quale arrevarene veloce veloce 'mbortandissime committenze. Eppure, angore 'na vote Michelangele facìe vedè granne ingratitudine jndrìà le combronde d'u mecenate de turne. A proposite d'u Riario facìe scrivere da' u biografe sue, Condivi, ca ere 'n'ignorande e non ge l'avère commissionate ninde. <ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.60</ref>
A parte a l'ingratitudine jndr'à le combronde de le mecenate, 'notre aspette rilevande d'u carattere de Michelangele ca se notò duranne 'u soggiorne romane ere l'avarizie. Pure che pigghiave 'nu sbuenne de turnise, Michelangele a Rome facìe 'nu stile de vite a le limite d'a stenti. Tande ca l'attane 'u screvìe 'nu sbuenne de vote arrecordannele ca l'avarizie jè 'nu vizie dannose assaie p'a salute e riprovevole pa releggione e 'a morale. <ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.64-65</ref>
=== Pietà (1497-1499) ===
{{'Ndruche pure|Pietà, Michelangele}}
[[File:La Pietà.jpg|thumb|right|250px|Pietà]]
Jndr'à u novemmre [[1497]] 'u cardinale frangese [[Jean de Bilhères Lagranlos]], [[ambasciatore]] de [[Carlo VIII de Frange|Carlo VIII]] da 'u [[Papa Alessandro VI]], 'u 'ngarecò de scolpì 'u gruppe: 'a Pietà, ore jndr'à [[Basiliche de San Pitre in Vaticano|Basiliche de San Pitre]], cu 'nu condratte stipulate jndr'à l'aguste [[1498]]; 'u gruppe realizzate in posizione de 'na piramide cu 'a Vergine cumme asse verticale e 'u cuerpe muerte d'u Criste cumme asse orizzondale, riunite attraverse 'u pannegge ca pigghie carattere monumendale, se ispirave a le gruppe lignei realizzate a [[nord]] de le [[Alpe]], ditte ''Vesperbilder'', ca otre no sò ca immaggine d'a Vergine, e collegate a 'a [[liturggie]] d'u [[Venerdìe Sande]]. Jndr'à stu fatte 'a tecniche scultorea d'a finiture de le particolare avenìe condotte a le estreme conseguenze, tande da dà a 'u marme effette de traslucide e de morbidezze [[cera|cerea]].
Facenne stà sculture, Michelangele facìe vedè 'n'abbilità tecniche accussì 'a uerre proprie ca cinguandìanne apprisse Vasari angore 'a celebbrave, scrivenne:
''“Alla quale opera non pensi mai scultore né artefice raro potere aggiugnere di disegno né di grazia, né con fatica poter mai di finezza, pulitezza e di straforare il marmo tanto con arte, quanto Michelagnolo vi fece, perché si scorge in quella tutto il valore et il potere dell'arte”.''<ref>Vasari, Le vite dei più eccellenti pittori, scultori e architetti, Grandi Tascabili Economici Newton, 2003, p.1207</ref>
'A Pietà ha state avveramende 'mbortande jndr'à l'esperienze artistiche de Michelangele no ssule purcé ha state 'u prime capolavore ma ure purcé ha state 'a prima opere de jidde fatte in marme di Carrara, ca stu mumende addevende 'a materia prime d'a creatività soje. Quanne 'u cardinale Bilhères-Lagraulas le commissionò 'a Pietà, Michelangele decedìe de non ausà 'nu blocche de marme a uecchie, vuleve marme preggiate. ccussì partìe pe Carrara.
Jndr'à quedda occassione se manifestò 'notre aspette d'a personalità de l'artiste: 'a consepevolezze d'u proprie talende. A Carrara 'nfatte jidde acquistò none sulamende 'u blocche de marme necessarie pa realizzazione d'a Pietà ma pure diverse otre blocche, jndr'à convinzione ca - conziderate 'u talende sue - le occasiune pe ausà chidde blocche de cchiù non ge avessere mangate. <ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.63</ref> Cose angore cchiù insolite pe 'n'artiste de chidde timbe, Michelangele se convingìe ca pe scolpì le proprie statue non g'aveve abbesogne de committende: avesse putute pure scolpì de proprie iniziative opere davennè 'na vote spicciate. In pratiche Michelangele divendave 'n'imbrenditore de jidde stesse e investive sus a 'u proprie talende senze aspettà ca otre 'u facessere pe jidde. <ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.63</ref>
=== A Firenze 'na Madonne e quattre sande (1499-1501) ===
{{'Ndruche pure|Madonne de Bruges}}
Turnate a Firenze, indorne a 'u [[1499]] facìe 'a statue d'a ''[[Madonne de Bruges]]'' (pure famose cumme ''Madonne cu 'u Piccinne'') de Notre-Dame de [[Bruges]], addò le figure iessene ingluse jndr'à 'n'ideale ovale, comboste da 'a solenne figure d'a Vergine in contrate cu 'u dinamisme d'a figure d'u Piccinne. Jndr'à 'u sciugne [[1501]] 'u cardinale [[Papa Pio III|Frangische Todeschini Piccolomini]] 'u 'ngarecò de realizzà quinnece statue pe l'altare d'a [[Cattedrale de Sanda Marie Assunta, Siena|Cattedrale]] de [[Siena]]. Ne spicciò sulamende quattre: 'u ''San Pitre'', 'nu ''San Paolo'', 'nu ''San Pio'' e 'nu ''San Gregorio''.
=== David (1501) ===
[[File:David Galleria dell Accademia.jpg|thumb|right|200px| [[David de Michelangele|David]]]]
{{'Ndruche pure|David de Michelangele}}
'U [[16 aguste]] d'u [[1501]] l'[[Musèe de l'Opere d'u Duomo, Firenze|Opere d'u Duomo de Firenze]] decìe a Michelangele ca avera fà 'a statue d'u [[David, Michelangele|David]] da chiandà jndr'à une de le condrafforte esterne mise sus 'a zone absidale d'a [[Cattedrale]] de [[Cattedrale de Sanda Marie d'u Fiore|Sanda Marie d'u Fiore]]. Se trattave de 'n'imbrese ca addevenève comblecate da 'u fatte ca 'u stuezze de marme avère state precedendemende sbozzate da [[Agostine de Duccio]] jndr'à 'u [[1464]] e da [[Andonie Rossellino]] jndr'à 'u [[1476]], cu 'u rischie ca avèrene state asportate stuzzaridde de marme indispenzabbele a 'a bbona conglusione d'a fatije <ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.77</ref>.
Michelangele accumenzò a fatià sus a 'u David jndr'à 'u settemmre d'u [[1501]] e combletò l'opere jndr'à ttre anne. L'artiste afrondò 'u teme de l'eroe jndr'à 'nu mode insolite rispette a l'iconografije date da 'a tradizione, rappresendanne 'u simbele d'a [[releggione ebraiche|fede ebraiche]] cu 'u cuerpe de 'n'omme uagnone e senza le vestite, da l'atteggiamende pacate ma pronde a 'na reazione, quase quase a simboleggià - seconne diverse crestiane - l'ideale nascende politeche repubblicane, ca vedève jndr'à 'u cetadine-surdate e none jndr'à 'u mercenarie l'uniche in grade de putè defènnere le libbertà repubblicane.
Le fiorendine recanoscerene immediatamende 'a statue cumme a 'nu capolavore. Accussì pure ca ere 'na statue nate pe l'Opere d'u Duomo, 'a Signorie decidìe de farne 'nu simbele d'a cetate e cumme tale avenìe mise jndr'à 'u lueche cu 'u maggiore valore simboleche: Chiazza d'a Signoria. A decidere de sta collocazione d'a statue avère state 'na commissione nnomenate apposte apposte e comboste da le megghie artiste d'a cetate, 'mbrà le quale [[David Ghirlandaio|Davide Ghirlandaio]], [[Simone d'u Pollaiolo]], [[Filippino Lippi]], [[Sandro Botticelli]], [[Andonie e Giuliano da Sangallo]], [[Andrea Sansovino]], [[Leonardo da Vinci]], [['U Peruggine|Pitre Peruggine]]<ref>Andonie Forcellino, Michelangele 'Na vite inguiete, Editori Laterza, 2005, p.83</ref>.
=== Leonardo e Michelangele ===
{{'Ndruche pure|Deposizione, Michelangele}}
Michelangele remanìe 'mbressionate da le nuève idee pettoreche de 'ndurtigghiamende atmosferiche e de indeterminatezze spaziale e psicologgeche presendate jndr'à 'u cartone o jndr'à le studie de [[Leonardo da Vinci|Leonardo]] pu gruppe de ''[[Sand'Anna, Leonardo|Sand'Anna cu 'a Vergine, 'u Piccinne e San Giuannine]]''. 'U cartone, sparite viste ca quidde conzervate a 'a [[National Gallery, Londra|National Gallery]] de [[Londra]] non ge responne a le descriziune iconografeche nè d'u [[Giorgie Vasari|Vasari]] né de [[Pitre da Novellara]], avenìe esposte, jndr'à 'u [[1500]], jndr'a [[Chiesera d'a Sandissima Annunziata]]. Ète quase secure ca Michelangele 'u studiò, e 'a testimonianze se iacchie jndr'à le ttre tunne ca jidde facìe cchiù nnande. Pò essere 'mbrà 'u [[1500]] e 'u [[1501]] facìe 'a [[petture a tembera|tembera]] sus a 'na tavule cu 'a ''[[Deposizione, Michelangele|Deposizione]]'' conzervate a 'a [[National Gallery, Londra|National Gallery]].
=== Tunne Taddei (1502 cchiù o mene) ===
[[File:Taddei Tondo.JPG|thumb|right|70px|Tunne Taddei]]<br />
D'u [[1502]] cchiù o mene jè 'u marmoreo Tunne Taddei, commissionate da [[Taddeo Taddei]] e osce a die a 'a [[Royal Academy of Arts]] de Londra: jndr'à jidde 'u Piccinne fusce spandate jndr'à 'u grembe d'a Vergine, a 'a viste d'u [[carduelis carduelis|cardelline]], simbele d'a futura passiona soje, date da San Giuannine.
'U combronde cu l'indefinite spaziale e 'u 'ndurtigghiamende atmosferiche de Leonardo avène resolte da Michelangele cu 'a tecniche d'u non spicciate presende jndr'à 'u trattamende irregolare d'u funne da 'u quale le figure parebe ca iessene e jndr'à 'u San Giuannine, cu le condrone ondeggiande pe fa assè angore cchiù indeterminate le figure 'mbrà lore.
=== San Matteo non spicciate (1503) ===
<br />
'U [[24 abbrile]] [[1503]] 'a corporazione [[Arte d'a Lana]] de Firenze e l'[[Opere d'u Duomo, Firenze|Opera d'u Duomo]] le commissionarene 'a realizzazzione de dudece statue de marme de le apostole, pu [[Cattedrale de Sanda Marie d'u Fiore|Duomo fiorendine]]. 'U condratte non ge putè essere onorate pe 'nu sacche de fatte e de sta commesse l'artiste accumenzò sulamende 'u ''San Matteo''; opere non spicciate ca se iacchie osce a die a 'a [[Gallerie de l'Accademia]] de Firenze.
{{clear}}
=== Tunne Pitti (1503 cchiù o mene) ===
<br />
D'u [[1503]] cchiù o mene jè 'u Tunne Pitti, fatte in marme sus a 'na commissione de Bartolomeo Pitti. Jndr'à sta sculture a rilieve 'a combosizione jè dumenate da 'a monumendale figure d'a Vergine ca strenge a jedde 'u Piccinne e uarde lundane jndr'à direzione opposte, cumme a cercà de capì 'u destine d'u figghie sue; a le spalle 'u [[Giuanne Battiste|San Giuannine]] iesse appene appena da 'u funne non spicciate.
Da 'u [[1873]] st'opere se iacchie jndr'à 'u [[Musèe Nazionale d'u Bargello|Bargello]].
=== Tunne Doni (1503-1504) ===
[[File:Michelangelo_Buonarroti_-_Tondo_Doni_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|right|Tunne Doni]]
{{'Ndruche pure|Tunne Doni}}
'Mbrà 'u [[1503]] e 'u [[1504]] facìe 'u tunne appettate pe [[Agnolo Doni]] (cumme riale pu sposalizie sue cu Maddalena Strozzi), cu 'na Sacra Famigghie, in prime piane: 'a Vergine cu 'u Piccinne e subbete rrete san Gesèppe, de granne proporzione e dinamicamende articolate, rrete a 'na balaustre San Giuannine e rrete angore, 'nu gruppe de crestiane a nude.
Stu depinde pò essere lette cumme 'u succederse de le diverse epoche d'a storie de l'omme, le crestiane a nude rappresendane 'a civiltà [[paganesime|pagane]], San Giuannine e San Gesèppe l'ere [[Mosè|mosaiche]] e 'a Vergine cu 'u Piccinne l'ere d'a Redenzione, ca passe pe l'ingarnazione d'u Criste.
Ste inderpretazione jè sostenute pure da le cape scolpite sus 'a cornice origgenale: doje [[Sibilla delfica, Michelangele|sibille]] (rappresendande de l'età pagane), doje profete (rappresendande de l'età mosaiche) e 'a cape d'u Criste (rappresendande l'ere d'a Redenzione), separate da fregie cu l'animale, maschere de [[satire]] e 'u stemme de le [[Strozzi]].
Curiuse jè 'u fatte legate a 'u pajamende de l'opere: apprisse 'a consegne 'u Doni, mercande ca s'avère arricchite appicche apprrime, paiò l'artiste cu 'na cifra "scondate" rispette a quedde ca avèrene pattuite, allore l'artiste se repigghiò 'a tavule, vulenne 'u doppie d'u prezze accordate, ca stavote 'u mercande paiò senze esitazione pure de avè 'notra vote 'u depinde. A parte 'u valore d'u fatte, quiste se pò nnomena 'mbrà le prime esembie (ce none 'u prime in assolute) de ribbellione de l'artiste jndr'à le combronde d'u committende, seconne 'u congette allore assolutamende nuève d'a superiorità de l'artiste-ccrejatore rispette a 'u pubbleche (e quindi a ce cerche 'a commissione).
=== 'A Battagghie de Cascina (1504) ===
{{'Ndruche pure|Battagghie de Cascina, Michelangele}}
[[File:battagliadicascina.jpg|left|thumb|240px|Copie d'u cartone d'a ''[[Battagghie de Cascina, Michelangele|Battagghie de Cascina]]'' de Michelangele, fatte da l'allieve [[Bastiano da Sangallo|Aristotele da Sangallo]] jndr'à 'u [[1542]] e conzervate jndr'à [[Holkham Hall]] de [[Norfolk]]]]
'Mbrà l'aguste e 'u settemmre [[1504]], l'avenìe commissionate l'affresche cu 'a ''Battagghie de Cascina'', 'na battagghie vinde da le fiorendine condre a le pisane jndr'à 'u [[1364]] vicine a [[Cascina]]. De st'opere, destinate a 'a [[Salone de le Cinghecinde|Sala Granne d'u Consiglie]] jndr'à 'u [[Palazze Vicchie]], facìe sulamende 'u cartone, fatte jndr'à 'u Spedale de le Tintore a Sand'Onofrio e spicciate jndr'à 'u [[1505]], ma ca pò scìe perdute; ne putime sulamende immagginà 'a vanna cendrale attraverse 'a copie de [[Bastiano da Sangallo|Aristotele da Sangallo]] ca face vedè l'episodie addò 'n'allarme richiame a 'a battagghie le surdate fiorendine ca se stonne e fanne 'u bagne jndr'à l'[[Arno]].
Otre disegne de Michelangele raffigurane otre vanne d'u cartone e 'nu disegne osce a die stipate a le [[Gallerie de le Uffizi|Uffizi]] face vedè 'u stesse gruppe cendrale, ma senze chidde figure in pose 'ndruvigghiate e congatenate presende jndr'à copie d'u Sangallo. Quiste pò essere depennute da 'u fatte ca l'artiste fatiò 'n'otra vote sus a 'u cartone apprisse ca avère returnate da Rome jndr'à 'u [[1506]] e avere studiate da vicine 'a statuarie andiche e specialmende 'u [[Laocoone]], acchiate jndr'à 'u [[14 scennare]] [[1506]] proprie cu 'a presenza soje.
{{clear}}
=== A Rome sotte a Giulie II (1505-1508) ===
Jndr'à 'u [[1505]] turnò a Rome pa realizzazzione d'u [[Chiaute de Giulie II|monumende funebre]] de [[Papa Giulie II|Giulie II]]. Da addà a 'nu picche partì pe [[Carrara]] addò remanìe quase 'n'anne pe scacchià le marme d'u [[mausolèe]] ma, quanne a 'u retorne sue a Rome 'u [[Papa]], cangiate l'opinione, se rifiutò de darle l'udienze, Michelangele deluse inderrombìe 'a fatie e se ne scìe a Firenze addò repigghiò 'u ''San Matteo''. Sus a inzistende richieste d'u Papa, 'a [[Signorie cetadine|Signorie]] fiorendine spengìe Michelangele a 'a ricongiliazione, avvenute a [[Bologne]], cetate appene appene reconguistate da le truppe pondifice. Realizzò 'na colossale statue de bronze de Giulie II, pa facciate de [[Basiliche de San Petronio|San Petronio]]: picche amate pe l'espressione d'u papa-conguistatore, cchiù minacciose ca benevole, avenìe scettate 'nderre jndr'à 'u [[1511]], a 'u riendre de le [[Bentivoglio]] jndr'à cetate. Ere ierte sette vrazze (cchiù o mene 5 metre) pe 'nu pese de 5 tunnellate. Se sckuasciò e le rottame avenèrene scuagghiate jndr'à 'na bombarda da 'u duche de Ferrara [[Alfonso d'Este]] ca 'a battezzò pe dilegge ''<nowiki>'</nowiki>a Giulia''.
=== 'A volte d'a Cappelle Sistina (1508-1512) ===
{{'Ndruche pure|Cappella Sistina#La volta|Ccrejazzione de Adamo, Michelangele}}
{{quote|Senze ca une ha vedute 'a Cappelle Sistina non gè possibbele furmà 'n'idea apprezzabbele de ce ccose 'n'omme sule pò riuscì a ottenè.|J.W. von Goethe}}
'Mbrà 'u marze e l'abbrile [[1508]] l'artiste recevìe da Giulie II l'ingareche de decorà 'a volte d'a [[Cappelle Sistine]], spicciate jndr'à 'u [[1512]].
Pe colpe d'u processe de assesstamende de le mure, s'avèere apirte, jndr'à 'u masce d'u [[1504]], 'na crepe jndr'à 'u soffitte d'a cappelle causanne l'inutilizze sue pe 'nu sbuenne de mise; rinforzate cu catene mise jndr'à 'u locale de sus 'a cappelle da [[Bramante]], 'a volte avère abbesogne però de essere appettate 'n'otra vote; l'[[8 masce]] [[1508]] avenìe stennute 'u condratte cu 'u prime proggette: jidde prevedeve dodece apostole jndr'à le [[peducce]], 'nvece jndr'à 'u cambe cendrale partimende cu decorazziune sciumetreche, de stu proggette rumanene doje disegne de Michelangele, una jndr'à 'u [[British Museum]] e une a [https://web.archive.org/web/20070927182431/http://www.dia.org/art/comping/1921_1940_300ppi/27.2.a.jpg Detroit].
Insoddisfatte, l'artiste avìe 'u permesse de putè amblià 'u programme iconografeche, sotte 'a suggestione pure de l'affresche d'a ''<nowiki>'</nowiki>Nghianate de Criste'', fatte da 'u [[Melozzo]] jndr'à [[Basiliche de le Sande XII Apostole]]: a 'u poste de le Apostole mettìe sette Profete e cinghe Sibille, azzettate sus a de le [[trone|truene]] cu affianghe de le [[pilastre|pilastrine]] ca mandenene 'a cornice, jedde limite 'u spazie cendrale, divise jndr'à nove scombartimende attraverse 'a condinuazione de le membrature architettoneche a le late d'u trone, jndr'à lore se raffigurane episodie tratte da 'a [[Genesi]], mise in ordene cronologgece partenne da 'a parete de l'altare: ''Sperazione d'a luce da le tenebre'', ''Ccreazione de le astre e de le chiande'', ''Separazione d'a terre da le acque'', ''Ccreazione de Adamo'', ''Ccreazione de Eva'', ''Peccate origgenale e cacciate da 'u Paradise Terrestre'', ''Sacrificie de Noè'', ''Diluvie Universale'', ''Ebbrezze de Noè''; jndr'à le cinghe scombarte ca supranescene le truene 'u spazie se face cchiù piccinne lassenna 'u poste a le crestiane a nude ca mandenene ghirlande cu le fogghie de [[quercus|quercie]], allusione a 'u casate d'u papa cioè D'a Rovere e medagliune de bronze cu scene pigghiate da 'u [[Libbre de le Re]], jndr'à le [[lunette]] e jndr'à le [[Vela, architetture|vele]] stonne le quaranda generaziune de le Andenate de Criste, repigghiate da 'u [[Vangelo seconne Matteo|Vangele de Matteo]], jndr'à le [[pennacchi]] angolare, quattre scene [[Bibbie|bibbliche]], ca se riferiscene a otre e ttande fatte miracolose a favore d'u popole elette: ''Giuditte e Oloferne'', ''David e Golia'', ''Punizione de Aman'' e 'u ''Serpernde de bronze''.
'U proggette iconografeche, nate da 'a collabborazione 'mbrà l'artiste, 'u committende e le conzigliere e [[teologgije|teologe]] d'a corte papale, vè lette tenenne presende le [[omileteche|sermone]] ca avenèvene recitate jndr'à cappelle, jndr'à lore l'opere de Dio raggiunge 'u massime d'a ccreiazzione jndr'à realizzazzione de l'omme a immaggine e somiglianza soje e jndr'à lore avenève conziderate l'ingarnazione de [[Criste]], no tande pu valore sue de riscatte de l'umanità da 'u [[peccate origgenale]], quanne cumme perfette e urteme combimende d'a ccreiazzione divine ca ave 'nzippate l'omme angore cchiù verse a Dio; jndr'à stu mode iesse cchiù chiare 'a celebbrazione ca face Michelangele d'a bellezze d'u cuerpe umane a nude. 'A volte comungue se base sus a 'u sisteme d'a congordanze 'mbrà [[Andiche Testamende|Andiche]] e [[Nuève Testamende]], addò 'u prime andicipe 'u seconde; le storie d'a Genesi vonne leggiute cumme prefiguraziune de le storie d'u nuève testamende, 'a prima ccreazione de Dio, ca jè l'omme, avene combletate cu 'a seconda ccreiazione cioè Criste, a sta inderpretazione se riallacciane le figure de le veggende sus a le truene, purcé quedde a le quale assistane non ge sonde fatte passate ma fatte profetece.
[[File:Michelangelo Buonarroti 020.jpg|620px|thumb|center|Diluvie universale]]
Mundate 'u pondegge Michelangele accumenzò a appettà le ttre storie de [[Noè]] anghiute de personagge; invece le successive a scene: 'u ''Peccate origgenale e cacciate da 'u Paradise Terrestre'' e 'a ''Ccreiazzione de Eva'' 'a raffigurazione addevende cchiù spogghie, cu le cuerpe cchiù massicce e geste semblice ma retorece; apprisse 'n'inderruzzione d'a fatije e viste 'a volte da 'u vasce jndr'à 'u comblesse sue e senze le pondegge, 'u stile de Michelangele cangiò, accenduanne maggiormende 'a grannenezze e l'essenzialetà de le immaggine, fine a fà devendà 'a scene occupate da 'n'uniche grandiose figure annullanne ogne riferimende a 'u paesagge atturne; jndr'à 'u comblesse sue ste variaziune stilisteche non ge se notane, de cchiù vedute da 'u vasce 'a volte tène 'n'aspette perfettamende unitarie, date pure dall'ause de 'na violende cromie, recendemende repurtate a 'a luce da 'u restaure congluse jndr'à 'u [[1994]].
[[File:Michelangelo Buonarroti 018.jpg|620px|thumb|center|Ccreiazione de le Astre]]
=== Mosè, priggioniere e [[Criste abbevesciute]] (1513-1515) ===
{{'Ndruche pure|Mosè de Michelangele}}
[[File:Moises3.jpg|thumb|right|200px|Mosè de Michelangele]]
Jndr'à 'u febbrare [[1513]], cu 'a morte de [[Papa Giulie II|Giulie II]], le erede decidettere de repigghià 'u proggette d'u chiaute monumendale, cu 'nu disegne nuève e 'nu condratte nuève, pe quiste facìe 'u ''Mosè'' e le ''Priggione'', 'u [https://web.archive.org/web/20070930193517/http://cartelen.louvre.fr/pub/fr/image/4275_s0001085.004.jpg Schiave ribelle], 'na figure de nude ca ste prove a divingolarse e 'u [https://web.archive.org/web/20070930182924/http://cartelen.louvre.fr/pub/fr/image/4278_s0001084.004.jpg Schiave morende], ca passanne pu lende snodarse de le membre dè l'idèe d'u risveglie e d'u retorne a 'na coscienze consapevole apprisse 'u suenne; ste urteme osce a die conzervate a 'u [[Musèe d'u Louvre]] de [[Parigge]]. Otre e quattre priggione, none spicciate, se iacchiane a 'a [[Gallerie de l'Accademie]] de [[Firenze]]. Pe Metello Vari jndr'à 'u [[1514]] sculpìe 'nu ''[[Criste abbevesciute]]'' opere abbandonate pe 'na vene sus a 'u marme d'a facce d'u Criste.
=== 'A facciate de San Lorenzo (1515-1519) ===
[[File:San lorenzo Facciata.JPG|thumb|left|200px|'A facciate de San Lorenzo]]
Jndr'à 'u [[1515]] [[Papa Leone X]], scìe in visite a Firenze e pe l'occasione avenìe ricoperte 'a facciate ingombiute de [[Chiesere de San Lorenzo|San Lorenzo]], cu 'n'apparate effimere realizzate da [[Jacopo Sansovino]] e [[Andrea del Sarto]]. 'U pondefice decidìe allore de indicere 'nu congorse pa facciate d'a chiesere, da sembre patrocinate da le [[Medici]] e mausolèe d'a famigghie. Jndr'à 'u [[1516]], seguenne 'a stipule d'u terze contratte cu el erede de Giulio II pu chiaute d'u Papa, partìe pe [[Carrara]] pe scacchià le marme e jndr'à 'u [[1517]], apprisse a 'a vittorie d'u congorse pa facciate d'a [[Basiliche de San Lorenzo, Firenze|chiesere de San Lorenzo]], a 'a quale parteciparene [[Giuliano da Sangallo]], [[Raffaello Sanzio|Raffaello]], [[Andrea Sansovino|Andrea]] e [[Jacopo Sansovino]], returnò a Firenze e pruggettò de realizzà 'nu frondale addò avenesse rappresendate totte l'architetture e totte 'a sculture d'Itaglie; a parte a diverse disegne tenime pure 'u modelle de legne, osce a die conzervate jndr'à [[Casa Buonarroti]]; 'u proggette prevedeve 'na strutture a [[nartece]] cu 'nu prospette [[rettanghele|rettangolare]], ca avère state paragonate a 'nu [[retablo]] condroriformiste, ma pò essere ca ere ispirate a modelle de architetture profana, scandite da putende membrature animate da statue de marme, bronze e da rilieve.
'A fatije condinuò però cungia cunge, a cause d'a scelte d'u Papa de servirse de le marme cchiù economece de [[Seravezza]], ca tenève 'a cava collegate male cu 'u mare, chiuttoste ca le marme de [[Carrara]]. Jndr'à 'u [[settembre]] [[1518]] Michelangele scambò pure 'a morte pe 'na culonne de marme ca se staccò pigghianne in piene e accidennele 'n'operaie affianghe a jidde, 'nu fatte ca sconvolgìe assaije proprie 'u maestre, cumme cundò jndr'à 'na lettere a Berto [[da Filicaja|da Filicaia]] datate [[14 settemmre]] [[1518]]<ref>''<nowiki>'</nowiki>A culonne 'mbame de Michelangele'', artichele sus a 'u Corriere Fiorentino ([[Corriere della Sera]]) d'u 6 abbrile 2008. 'A culonne spezzate pare ca jè conzervate angore osce a die jndr'à 'u parche d'u convende jndr'à [[villa Hainaux]] jndr'à 'u borghe de Ripa vicine a [[Seravezza]]. Jndr'à [[pieve d'a Cappelle]] a [[Azzano]] Michelangele sculpìe 'u rosone e pò essere pure 'nu colonnate, opere perdute duranne le bombardaminde d'u [[1944]].</ref>.
In Versilia, Michelangele ccrejò 'a strade pu trasporter de le marme, angore osce esistende (pure ce ambliate jndr'à 'u [[1567]] da [[Cosimo I de' Medici|Cosimo I]]), ca avenèvene calate da 'a cave de Trambiserra a [[Azzano]], nnande a 'u [[Monde Altissime]], 'mbonde a [[Forte de le Marme]] (inzediamende nate proprie jndr'à quedde occasione) e da addà 'mbarcate jndr'à mare e spedite a Firenze ausanne 'a via d'u fiume [[Arno]].
Jndr'à 'u marze [[1520]] 'u condratte avenìe rescisse, pa difficoltà de l'imbrese e le coste assaije ierte. Jndr'à quidde anne Michelangele fatiò a le ''Priggione'' pu [[chiaute de Giulio II]], e de ste aqquà, doje quase combletate sonde a 'u [[Musèe d'u Louvre|Louvre]], 4 ingombiute sonde osce a die a 'a [[Gallerie de l'Accademia]] apprisse ca avèrene state a luenghe inzerite jndr'à scenografije d'a [[Grotte d'u Buontalenti]] jndr'à 'u [[Giardine de Boboli]]. Sculpìe pure 'a statue a d'a ''Vittoria'' de [[Palazze Vicchie]] e a 'a versiona nove d'u ''Criste abbevesciute'' pe Matello Vari (opere purtate a [[Rome]] jndr'à 'u [[1521]]) rifinite da l'assistende sue Urbano e mise jndr'à [[Basiliche de Sanda Marije sus a Minerva]].
=== Sagrestia Nove (1520-1534) ===
{{'Ndruche pure|Sagrestia Nove}}
Jndr'à 'u [[1519]] le Medici 'u 'ngarecarene de fà 'na seconda cappelle funerarie jndr'à chiesere de San Lorenzo a Firenze, 'a cussì dette ''[[Sagrestia Nove]]'', destinate a accogghiere le chiaute de le ''Capitane'' [[Giulaino de' Merdici duche de Nemours|Giuliano duche de Nemours]] e [[Lorenzo de' Medici duche de Urbino|Lorenzo duche de Urbino]], muerte 'nu picche apprime e quedde de le ''Magnifece'' [[Lorenzo de' Medici|Lorenzo]] e [[Giuliano de' Medici]].
'U prime proggette michelangiolesche jè quidde de 'nu monumende isolate a 'u cendre d'a sala ma, cchiù nnande apprisse a 'ngazzaminde varie cu le committende, 'u cange penzanne de collocà le chiaute de le Capitane mise 'nguedde a 'u cendre de le parete laterale, invece chidde de le Magnifece, tutte e doje mise 'nguedde a 'a parete de funne nnande a l'altare.
L'opere avenìe accumenzate jndr'à 'u [[1525]] cchiù o mene: 'a strutture in chiande se reface a 'a ''[[Sagrestia Vecchie]]'', sembre jndr'à [[chiesere de San Lorenzo, Firenze|chiesere de San Lorenzo]], d'u [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschi]]: a chianda quadrate e cu 'nu sacello piccinne pure jidde quadrate. Grazie a le membrature, in [[petre serena]] e a [[ordene gigande]], l'ambiende pigghie 'nu ritmo cchiù serrate e aunìtarie; inzerenne 'nu mezzandine 'mbrà le parete e le lunette e aprenne 'mbrà chiste urteme de le finestre architraviate, dè a 'a sale 'nu putende sienze ascenzionale congluse jndr'à vcolte a cascettune de ispirazione andiche.
Le chiaute ca parene ca fanne parte d'a parete, repigghiane jndr'à vanna ierte le edicole, ca sonde inzerite sus a le uette porte de l'ambiende, quattre vere e quattre finde. Le chiaute de le doje capitane se componene de 'nu [[sarcofaghe]] curvilinèe supranate da doje statue stennute cu le ''Allegorie d'u Timbe''; jndr'à quedde de Lorenzo ''<nowiki>'</nowiki>U Crepuscolo'' e ''l'Aurora'', invece jndr'à quedde de Giuliano ''<nowiki>'</nowiki>A Notte'' e ''<nowiki>'</nowiki>U Sciurne''. Se tratte de figure massicce e da le membre poderose ca parene gravà sus a le sarcofaghe quase a spezzarle e a libberà le anime de le muerte ritratte jndr'à le statue inzerite sus a lore.
Inzerite jndr'à 'na nicchie d'a parete, le statue non ge sonde repigghiate da 'u vere ma idealizzate mendre condemblavene, Lorenzo jndr'à 'na pose penzierose e Giuliano cu 'nu scatte rependine d'a cape, 'a statue mise sus a l'altare cu 'a ''Vergine ca allattesce 'u Piccinne''. Quest'urteme jè simbele de vite eterne e jè fiangheggiate da le statue de le ''sande Cosma e Tamiane'' (protetture de le [[Medici]]) fatte sus a 'u modelle d'u Buonarroti, rispettivamende da [[Giuanne Jangele Montorsoli]] e [[Raffaelle da Montelupo]].
All'opere pure ce none condinuativamende, Michelangele fatiò 'mbonde a 'u [[1534]], lassannele ingombiute; senze 'u monumende funebre de le Magnifece, le sculture de le Fiume a 'a base de le chiaute de le Capitane e pò essere de affresche jndr'à le lunette.
=== Fortezze dinamicamende aggressive, Venezia e 'na Bibblioteche (1529-1534) ===
[[File:Biblioteca medicea laurenziana interno 01.JPG|thumb|200px|right|'A sala de letture d'a Bibblioteche Medicea Laurenziana]]
[[File:Biblioteca medicea laurenziana, vestibolo e scala di michelangelo, 03.jpg|thumb|200px|left|'U scalone jndr'à 'u vestibolo d'a Bibblioteche Medicea Laurenziana]]
Jndr'à 'u [[1529]] partecipò nnannde nnande a l'insurrezzione repubblecane condre a le Medici occupannese de le [[fortificazione a 'a moderne|fortificaziune]] d'a cetate [[Assedio de Firenze|assediate]] da l'esercite 'mberiale ca vuleve rimettere sus a 'u trone le [[Medici]] cacciate jndr'à 'u [[1527]]. De stu periode remanene disegne de fortificazione, fatte attraverse 'na comblicate dialetteche de forme concave e convesse ca parene maghene dinameche pronde pe l'offese e none bastiune difensive.
Jndr'à 'u settemmre d'u stesse anne Michelangele fuscìe a [[Venezia]] e remanìe 'nu picche de sciurne assalite da le dubbie su c'è avera ffà. Jndr'à stu breve periode soggiornò a l'[[Giudecche|isole d'a Giudecche]] pe mandenè lundane da 'a vita sfarzose de lì'ambiende cetadine e leggende vole ca avesse presendate 'nu modelle pu [[Ponde de Rialto]] a 'u [[Doge, Venezia|doge]].
Dichiarate da 'a cetate fiorendine ribbelle decidìe de turnà 'notra vote, apprisse ca avere pajate 'na multa conziderevole. Cadute 'a cetate 'u [[12 aguste]] [[1530]], se nascunnìe da 'u priore de San Lorenzo pe scappà a 'a vendette de le [[Medici]], e se sarvò da sta vendette definitivamende grazie a l'indervende d'u [[Papa Clemente VII]] ca le commissionò jndr'à chidde anne 'a realizzazzione d'a [[Bibblioteche Medicea Laurenziana]].
Se tratte de 'na bibblioteche pubbleche 'nzeccate a 'a [[Chiesere de San Lorenzo, Firenze|chiesere de San Lorenzo]]: jndr'à sala de Letture se refacìe a 'u modelle d'a Bibblioteche de [[Musèe nazionale de San Marco|San Marco]] fatte da [[Michelozzo]], eliminanne 'a divisione cu le navate e realizzanne 'n'ambiende cu le mure scandite da le finestre supranate da mezzanine 'mbra pilastrine, tutte cu [[modanature]] in [[petra serene]]. Le banghe in legne avenèrene disegnate da 'u stesse Michelangele , 'u soffitte jè tripartite e intagliate, 'u pavimende avenìe realizzate cu estrose disegne in cotte ca repigghiane le partiture d'u soffitte in legne intagliate. 'U vestibbole tène 'nu forte slange verticale date da le culonne binate ca avvrazzane 'u purtale [[timbane, architetture|timbanate]] e da le edicole sus a le parete. Sulamende jndr'à 'u [[1558]] Michelangele furnìe 'u modelle in argille pu scalone, da jidde pruggettate in legne, ma fatte pu volere de [[Cosimo I de' Medici]], in [[petra serene]]: le ardite forme rettilinèe e a ellisse, concave e convesse, avenèrene indicate cumme 'na precoce andicipazione d'u stile [[barocco]].
Jndr'à l'abbrile [[1532]] s'avìe 'u quarte condratte pu [[chiaute de Giulio II]].
=== 'Nu Giudizie sconveniende a Rome (1534-1541) ===
{{'Ndruche pure|Giudizie Universale, Michelangele}}
[[File:Giudizio Universale migliorata 2.jpg|250px|thumb|Giudizie Universale]]
Jndr'à 'u [[1534]] se ne scìe definitivamende a Rome, sia pe spiccià 'u chiaute ca pe lassà Firenze ca ere sottomesse a le Medici.
Clemente VII le commissionò 'a decorazione d'a parete de funne d'a Cappelle Sistina cu 'u ''Giudizie Universale'' e l'ingareche avenìe confermate pure da 'u pondefice ca avenìe apprisse, [[Papa Paolo III|Paolo III]]; l'opere avenìe accumenzate a 'a fine d'u [[1536]] e scìe nnande 'mbonde a l'autunne d'u [[1541]].
A 'u cendre de l'affresche stè 'u Criste giudece cu vicine 'a Madonne ca porte 'u sguarde verse le elette; chiste urteme formane 'n'ellisse ca segue le movimende d'u Criste jndr'à 'nu turbine de sande, patriarche e profete. Jndr'à le lunette sonde appettate iangele cu le simbele d'a passione e verse vasce scene de dennazzione o beatificazione; 'nderre da sinistre se vedene: abbevescimende de le cuerpe, antro infernale, [[Caronte, mitologgije|Caronte]] e infine [[Minosse, mitologgije|Minosse]] (chiste urteme doje citaziune [[Dante Alighieri|dantesche]]). Jndr'à 'u depinde stè pure raffigurate Michelangele stesse, 'mbrà colore ca aspettane 'u giudizie de Criste, invece, 'mbrà le dannate, stè 'nu vescovo cu 'u quale l'artiste s'avere 'ngazzate.
Le licenze iconografeche, cumme le sande senze aureola, le iangele apteri e 'u Criste uagnone e senza varve, ponne essere allusiune a 'u fatte ca nnande a 'u giudizie ogne singhele omme jè uguale. Stu fatte, ca puteve essere lette cumme 'nu generiche richiame a le circole d'a Riforma Cattoleche, aunìtamende a 'a nudità e a 'a pose sconveniende de certe figure ([[Sanda Caterina d'Alessandria]] avasciate cu a le spaelle [[Biagge de Sebaste|San Biagge]]), scatenarene condre a l'affresche le severe giudizie de bbona parte d'a curie. Apprisse 'a morte de l'artiste e cu 'u clima culturale cangiate dovute pure a 'u [[Congilie de Trento]], se arrivò a 'u punde de provvedè a 'u rivestimende de le nude e a 'u cangiamende de le vanne cchiù sconveniende.
[[File:Miguel Angel Crucifixion La Redonda Logrono Spain.jpg|thumb|150px|left|'A copie d'a Crocifissione de Michelangele jndr'à [[congattedrale de Sanda Marije de 'A Redonda|congattedrale de Logroño]] in [[Spagne]]]]
=== 'A Crocifissione (1541) ===
Avere state jndr'à quidde periode ca Michelangele accumenzò 'a forta forte amicizie cu 'a marchesa de [[Pescara]] [[Vittoria Colonna]]: jedde 'u 'ndroducìe a 'u circhele [[Viterbo|viterbese]] d'u cardinale [[Reginald Pole]], frequendate, 'mbrà l'otre, da [[Vittore Soranzo]], [[Apollonio Merenda]], [[Pitre Carnesecchi]], [[Pitre Andonie Di Capua]], [[Alvise Priuli]] e 'a condesse [[Giulia Gonzaga]].
Jndr'à quidde circhele culturale se aspirave a 'na riforme d'a Chiesere Cattoleche, sia da jndre ca jndr'à le combronde d'u reste d'a Cristianità, a 'a quale s'avera recongiglià. Chiste teorie influenzarene Michelangele e otre artiste. Jndr'à stu periode ha state fatte 'a ''Crocifissione'' fatte pe Vittoria, jndr'à 'u [[1541]] e pò essere disperse o pò essere proprie ca non g'à state proprie appettate.
De st'opere ne remanene sulamende certe disegne preparatorie de attribbuzzione ingerte, 'u cchiù famose jè senz'otre quidde conzervate a 'u British Museum, invece stu quadre jè conzervate jndr'à [[congattedrale de Sanda Marije de 'A Rotonde]] e a 'a [[Casa Buonarroti]].
Ste opere ne donne 'n'idea de cumme Michelangele avesse pruggettate 'u depinde d'a Crocifissione jndr'à quale 'nu uagnone e senzuale Criste stave a simboleggià 'n'allusione a le teorie riformiste cattoleche ca vedevane jndr'à 'u Sacrificie d'u sanghe de Criste l'uniche via de sarvezze individuale.
=== 'Na releggiosetà tormendate (1542) ===
Jndr'à 'u [[1542]] [[Papa Paolo III]] [[Farnese]] gelose e scucciate d'u fatte ca 'u luèche addò 'a celebbrazzione de Michelangele pettore raggiungesse le levèlle cchiù ierte ere dedicate a Papa Sisto, le affidò 'a decorazione d'a cappella private soje jndr'à 'u Vaticane ca pogghiò 'u nome sue ([[Cappelle Paolina jndr'à 'u Vaticano|Cappelle Paolina]]) addò facìe doje affresche. 'U prime, 'a ''Conversione de Saulo'', presende 'na scene inzerite jndr'à 'nu paesagge spugghiate e irreale, cumme combatte groviglie de figure alternate a spazie vacande e, a 'u cendre, 'a luce accecande ca da Dio scenne sus a Saulo 'nderre; 'u seconde, 'u ''Martirio de San Pitre'', tène 'na croce disposte in diagonale in mode da costruì l'asse de 'n'ipoteteche spazie circolare cu a 'u cendre 'a facce d'u martire. Stu urteme affresche avenìe fatte apprisse l'ultimazione d'u [[Chiaute de Giulio II|chiaute]] ridimenzionate de [[Papa Giulio II|Giulio II]].
=== 'A mediazione teologgeche (1544-1545) ===
Apprisse le urteme accorde jndr'à 'u [[1542]], 'u [[chiaute de Giulio II]] avenìe chiandate jndr'à chiesere de [[San Pitre in Vincoli]] 'mbrà 'u [[1544]] e ìu [[1545]] cu le statue d'u [[Mosè, Michelangele|Mosè]], de ''Lia'' (Vite attive) e de [[Rachele]] (Vite condemblative) jndr'à 'u prime ordene.
Jndr'à 'u seconde ordene, a 'u fianghe d'u pondefice stennute cu sus 'a Vergine cu 'u Piccinne se iacchiane 'na Sibilla e 'nu Profete. Pure stu proggette resende de l'influsse d'u circhele de [[Viterbo]]; [[Mosè]] omme illumande e sconvolte da 'a visione de Dio jè affiangate da doje mode de essere, ma pure da doje mode de sarvezze none necessariamende 'u conflitte 'mbrà de lore: 'a vite condemblative avène rappresendate da Rachele ca cerche de preià cumme ce te sarvave sulamende pa Fede, invece 'a vite attive, rappresendate da Lia, cerche de operà cumme ce te sarvave sulamende pe le opere. L'inderpretazione comune de l'opere d'arte jè ca se tratte de 'na specie de posizione de mediazione 'mbrà Riforme e Cattolicesime dovute in prateche a l'indense frequendaziona soje cu Vittoria Colonna e l'amice sue.
=== Palazze Farnese (1546-1550) ===
Cu 'a morte de [[Andonie da Sangallo]] 'u Uagnone jndr'à 'u [[1546]], a Michelangele avenèrene affidate le fabbreche de [[Palazze Farnese, Rome|Palazze Farnese]] e d'a [[Basiliche de San Pitre jndr'à 'u Vaticane|Basiliche de San Pitre]], quest'urteme da 'u [[1457]], tutte e doje lassate ingombiute da 'u prime.
'Mbrà 'u 1547 e 'u [[1550]] facìe 'u combletamende d'a [[facciate]] e d'u [[cortile]] de Palazze Farnese: jndr'à facciate cangiò, rispette a 'u proggette d'u Sangallo, certe elemende ca donne a l'inzieme 'na forte connotazione plastiche e monumendale ma a 'u timbe stesse dinamiche e espressive. Pe avè stu resultate facìe crescere in altezze 'u seconde chiane, mettìe 'nu massicce [[cornicione]] e supranò 'u finestrone cendrale cu 'nu stemme colossale (le doje a le late sonde successive).
Jndr'à 'u stesse timbe se occupò pure de l'inzerimende d'a chiesere de [[Sanda Marije de le Angele, Rome|Sanda Marije de le Angele]] jndr'à le [[Terme de Diocleziano]].
=== Basiliche de San Pitre jndr'à 'u Vaticane (1547-1564) ===
[[File:Progetto Michelangelo.jpg|thumb|250px|right|Proggette pa basiliche vaticane]]
Quanne murìe 'u Sangallo jidde avenìe ingarecate de combletà 'a Basiliche vaticane, ca già avere state accumenzate a essere recostruite da [[Bramante]] jndr'à 'u [[1506]]. Pa basiliche de San Pitre, Michelangele pruggettò 'u retorne a 'a [[chianda cendrale]] d'u Bramante, cu 'nu [[quadrate]] inscritte jndr'à [[croce greche]], rifiutanne sia 'a chiande a [[croce latine]] 'ndrodotte da [[Raffaelle Sanzio]], ca le disegne d'u Sangallo, ca prevedevane 'a costruzione de 'n'edificie a chianda cendrale da 'n'imbonende avancuerpe.
Scettò 'nderre stuezze fatte da le predecessure sue e rispette a 'a perfette simmetrie d'u proggette bramandesche, indroducìe 'n'asse preferenziale jndr'à costruzione, ipotizzanne 'na facciate prengepàle schermate da 'nu portiche comboste da culonne d'[[ordene gigande]] (non fatte). Pa massicce strutture murarie, ca avera fuscere longhe tutte 'u perimetre d'a fabbreche, penzò e facìe 'nu uneche ordene gigande a paraste corinzie cu [[attiche, architetture|attiche]], invece a 'u cendre d'a costruzione facìe 'nu [[Tamburre, architetture|tamburre]], cu culonne binate (sicuramende realizzate da l'artiste), sus a 'u quale avenìe 'nzippate 'a [[cupole]] emisferiche a costolone congluse da [[landerne, architetture|landerna]] ('a cupole avenìe combletate, cu quacche differenze rispette a 'u modelle origgenarie, da [[Giacome Della Porta]]).
Comungue, 'a congezione michelangiolesche avenìe in granne parte stravolte da [[Carle Maderno]], ca a l'inizie d'u [[XVII sechele]] combletò 'a basiliche cu l'aggiunde de 'na navate longitudinale e de 'n'imbortande facciate sus 'a base de le spinde d'a [[Condroriforme]].
=== 'Na chiazze pe Marco Aurelio ===
[[File:CampidoglioEng.jpg|thumb|right|250px|Chiazze d'u Cambidoglie]]
Cu 'u trasferimende sus a 'u [[Cambidoglie]] d'a [[statue equestre de Marco Aurelio]], simbele de l'autorità 'mberiale e pe estenzione d'a condinuità 'mbrà 'a [[Imbere romane|Rome 'mberiale]] e quedda papale, Paolo III 'ngarecò Michelangele de studià 'a ristrutturazione d'a [[chiazze d'u Cambidoglie]], cendre d'a vita civile romane.
'A chiazze avenìe realizzate a chianda [[trapezie, scumetrije|trapezioidale]] cu sus a 'u funne 'u palazze de le Senature, ca tenève 'na scale a doppia rambe e delimitate a le late da doje palazze: 'u [[Palazze de le Conservature]] e 'u accussì ditte [[Palazze Nuève, Rome|Palazze Nuève]] fatte nuève nuève, tutte e doje convergende verse 'a [[Cordonate, Rome|scale de accesse]] a 'u Cambidoglie. Le edificie avenèrene dotate de 'n'[[ordene gigande]] a [[pilastre]] corinze in facciate, cu massicce [[cornice]] e [[rchitrave]] invece 'a pavimendazione d'a chiazze (fatte sule a le prime d'u '900) jè disegnate seconne 'nu reticole curvilinèe inscritte jndr'à 'n'[[ellisse]] cu a 'u cendre 'u basamende a anghele smussate pa [[statue]] d'u Marco Aurelio.
=== 'Na Pietà pigghiate a martellate (1550-1555 cchiù o mene) ===
{{'Ndruche pure|Pietà de l'Opere d'u Duomo}}
Da 'u [[1550]] cchiù o mene accumenzò 'a accussi dette ''[[Pietà de l'Opere d'u Duomo]]'' (nome pigghiate da 'u fatte ca osce a die stè jndsr'à 'u [[Musèe de l'Opere d'u Duomo, Firenze|Musèe de l'Opere d'u Duomo]] de Firenze), opere destinate a 'u chiaute sue e lassate apprisse ca l'artiste sckuasciò jndr'à 'nu 'ngazzamende forte forte doje o ttre anne cchiù tarde, 'u vrazze e 'a iamma sinistre d'u Criste, spezzanne pure 'a mane d'a Vergine. Avenìe cchiù nnande [[Tiberio Calcagni]] a ricostruì 'u vrazze e rifinì 'a [[Marije Maddalene|Maddalene]] lassate da 'u Buonarroti a 'u state de none spicciate: 'u gruppe costituite da 'u Criste mandenute da 'a Vergine, da 'a Maddalene e da [[San Gesèppe d'Arimatea|Gesèppe d'Arimatea]] jè mise jndr'à 'nu mode [[piramede|piramidale]] cu a 'u vertice st'urteme; 'a sculture avene lassate a diverse grade de finiture cu 'a figure d'u Criste a 'u stadie cchiù avanzate. 'U San Gesèppe pare ca jè 'n'autoritratte de Buonarroti, da dò pare ca jesse 'na figure d'u Criste: pò essere 'nu riferimende a 'a sofferenze psicologgeche ca jidde, profondamende religgiose, purtave jndr'à de se jndr'à chidde anne.
=== 'Na Pietà sbozzate e none spicciate (1552-1564) ===
{{'Ndruche pure|Pietà Rondanini}}
'A ''[[Pietà Rondanini]]'' avenìe definite, jndr'à l'invendarie de totte le opere acchiate jndr'à 'u studie sue apprisse 'a morta soje, cumme:
:''Un'altra statua principiata per un Cristo et un'altra figura di sopra, attaccate insieme, sbozzate e non finite.''
Michelangele jndr'à 'u [[1561]] rialò a 'u servitore sue [[Andonie d'u Frangese]] condinuanne però a fà cangiaminde 'mbonde 'a morta soje; 'u gruppe jè costituite da parte purtate a termine, cumme 'u vrazze destre de Criste e da vanne none spicciate, cumme 'u torse d'u Salvatore cazzate condre 'u cuerpe d'a Vergine quase a formà 'nu tutte une. Successivamende a 'a scombarse de Michelangele, jndr'à 'nu periode 'mbrecisate, sta sculture avenìe spustate jndr'à 'u [[Palazze Rondanini]] de Rome e da quiste avenìe mutuate 'u nome. Osce a die se iacchie jndr'à 'u [[Castelle Sofrzesche, Melane|Castelle Sforzesche]], accattate jndr'à 'u [[1952]] da 'a cetate de [[Melane]] da 'na proprietà private<ref>Tartuferi Iangele e Mancinelli Fabbrizie. Michelangele. Pettore, scultore, architette. ATS Itaglie, 2001, p. 75</ref>.
=== Porta Pia a Rome ===
Disegnò verse 'u [[1561]] 'a monumendale [[Porta Pia]], cu 'a fronde prengepàle verse l'inderne d'a [[cetate]], jndr'à 'nu mode de ccrejà 'na vere e proprie scenografije urbane. 'A porte cu [[Frontone, architetture|frontone]] curvilinèe inderrotte e 'nzerite jndr'à 'notre [[trianghele|triangolare]] jè fiangheggiate da paraste scanalate, invece sus a 'u sette murarie a le late se iaprene doje finestre timbanate, cu sus otre mezzanine cecate. Sus a 'u stesse disegne de Michelangele, quacche anne apprisse, avenìe fatte 'na meravigliosa porte in [[peperino]] a l'ingresse d'a cetate de [[Soriano jndr'à 'u Cimine]] [[Provinge de Viterbo|(VT)]]. Sta porte canusciute cu 'u nome de "Porta Romane" avere state volute dsa 'u Pringipe Carle Albani.
=== Console de l'Accademie de le Arte d'u Disegne e morte ===
[[File:Michelangelo tomb.JPG|thumb|200px|Chiaute de Michelangele]]
'U [[13 scennare]] [[1563]] [[Cosimo I de' Medici]] fonne, sus a 'u conziglie de l'architette aretine [[Giorgie Vasari]], l'[[Accademie de l'Arte d'u Disegne|Accademie e Combagnie de l'Arte d'u Disegne]] d'a quale avenìe subbete elette console proprie Michelangele.
Invece 'a Combagnie ere 'na specie de [[corporazione]] addò averena aderì tutte le artiste operande in [[Toscana]], l'Accademie, fatte sulamende da le cchiù 'mbortande personalità culturale d'a corte de Cosimo, avère finalità de tutele e supervisione sus a l'indere produzione artisteche d'u [[pringepate mediceo]]. A 'nu sule anne da 'a nomene, 'u [[18 febbrare]] [[1564]], a l'età de ottendotte anne, Michelangele more a Rome e l'Accademie se occupesce de reportà 'u muerte a Firenze e de organizzà 'u funerale d'u granne artiste jndr'à [[Sanda Croce, Firenze|Chiesere de Sanda Croce]]. Proprie Giorgie Vasari disegnò 'u monumende sepolcrale de Michelangele comboste da ttre figure ca chiangene ca rappresendane 'a [[petture]], 'a [[sculture]] e l'[[architetture]].
== Opere de attribbuzzione ingerte ==
* ''[[Pietà de Palestrina]]'', [[Gallerie de l'Accademia]], Firenze
* ''Cape de Criste'', [[Castelle Sforzesche, Meláne|Castelle Sforzesche de Meláne]]
== Rime ==
Da jidde conziderate cumme 'an "cosa sciocca" l'attività [[poesie|poetica]] soje se avène caratterizzanne, a differenze de quedde usuale jndr'à 'u [[XVI sechele|Cinghecinde]] influenzate da 'u [[Frangische Petrarca|Petrarca]], da tone energece, austere e indensamende espressive riprese da le poesie de [[Dante Alighieri|Dante]].
Le cchiù andiche combonimende poetece onne state scritte jndr'à l'anne [[1504]] - [[1505]] ma jè probabbele ca n'ha fatte pure otre apprime viste ca sapime ca 'nu sacche de manoscritte sciuvanile sue scerene perdute.
'A formaziona poeteca soje avenìe probbabilmende sus a le teste de Petrarca e Dante, canusciute jndr'à cerchie [[umanesime|umanisteche]] d'a corte de Lorenzo de' Medici. Le prime [[sonette]] sonde legate a varie teme cullegate a 'a fatja artistica soje, certe vote raggiungene 'u grottesche cu immaggine e metafore avveramende bizzarre. Successive sonde le sonette fatte pe [[Vittoria Colonna]] e pe l'amate [[Tommaso de' Cavalieri]]; jndr'à lore se congendre maggiormende sus 'u teme neoplatoniche de l'amore sia divine ca umane ca avène tutte sciucate 'ndorne a 'u condraste 'mbrà amore e morte risolvennele cu soluziune mo drammateche mò ironicamende distaccate.
Jndr'à l'urteme anne le [[rime]] sue se congendrarene maggiormende sus a 'u teme d'u peccate e d'a sarvezze individuale, aqquà 'u tone addevende arraggiate e certe vote angosciose tande da devendà vere e proprie visiune mistiche d'u divine.
Le rime de Michelangele ingondrarene 'na certa fortune jndr'à le [[State Aunìte d'America|State Aunìte]] jndr'à l'Uettecinde, apprisse 'a lore traduzione da vanne d'u granne filosofe [[Ralph Waldo Emerson]].
== 'U none spicciate de Michelangele ==
[[File:Pietà bandini 10.JPG|thumb|250px|None-spicciate jndr'à [[Pietà Bandini]]]]
{{'Ndruche pure|Aspette psichice jndr'à l'opere de Michelangele}}
Pe prima cose abbesogne distinguere 'mbrà le opere ca avenèrene fatte indenzionalmende cu certe stuezze none spicciate, cumme a le doje tunne Taddei e Pitti e chidde ca non ge riuscì a spiccià pe cause de fattore esterne.
Jndr'à le doje none spicciate volondarie, Michelangele ere in gare cu [[Leonardo da Vinci|Leonardo]] e 'a poetica soje de l'indeterminatezze spaziale e psicologgeche, pe stu fatte lassò certe stuezze de le doje tunne a 'nu state de abbozze.
Pe tutte l'otre opere none spicciate se tratte sulamende de case accidendale, pure ce se permettene de vedè cumme l'artiste sceve nnande jndr'à sculture, definite da jidde stesse cumme 'n'arte ca avène creanne pe "via di levare", chiuttoste ca de mettere.
Discorse a parte pa ''Pietà Rondanini'', opere da jidde sulamende abbozzate 'mbonde a l'urteme sciurne de vite: 'u none-spicciate aqquà serve pe ccrejà 'na vera e proprie visione mistiche d'u divine.
'U none-spicciate de le urteme opere rappresenderenne 'u convingimende de l'irrangiungibbiletà d'u proprie obiettive: arrevà a Dio attraverse 'nu percorse artisteche, personale e soggettive. Michelangele capisce ca sule cu 'a morte e none cu 'a perfezione artisteche pò arrevà a Dio.
<gallery>
File:Michelangelo Bacchus.jpg|
File:Firenze.Palvecchio.500.Michelangelo2.JPG|
File:Autori vari, arca di san domenico, angelo reggicandelabro di michelangelo, 1494, 01.jpg|
File:Madonna michelangelo1.jpg|Madonna
File:Leda and the Swan, After Michelangelo.jpg|Leda
File:Michelangelo pietà rondanini.jpg|''Pietà Rondanini''
File:StPetersDomePD.jpg|
File:Dying slave Louvre MR 1590.jpg|
File:Rebellious Slave (Michelangelo).jpg|
File:Andr37.jpg| Ganymede, copia de 1532.
File:Buonarotti-scala.jpg|Madonna
File:Michelangelo's Pieta 5450 cut out black.jpg|
</gallery>
== Note ==
{{div col}}
<references/>
{{div col end}}
== Bibliografije ==
* [[Giorgie Vasari]], ''[[Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori|Le Vite de più eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani, da Cimabue insino a' tempi nostri: descritte in lingua Toscana, da Giorgio Vasari Pittore Aretino]]'', Firenze 1550.
* Ascanio Condivi, ''Vite de Michelangele Buonarroti raccolte pe Ascanio Condivi da La Ripa Transone'', Roma 1553.
* [[Frangische Milizia, scrittore d'arte|Frangische Milizia]], ''Le vite de' più celebri architetti d'ogni nazione e d'ogni tempo precedute da un saggio sopra l'architettura'', Roma 1768.
* [[Charles de Tolnay]], ''Michelangele'', Princeton, 1943-1960, 5 volumi.
* Charles de Tolnay, ''Michelangele Buonarroti'', Firenze, 1951.
* Charles de Tolnay, ''Corpus de le disegne de Michelangele'', Firenze-Novara 1975-1980, 4 volumi.
* ''<nowiki>'</nowiki>U carteggie de Michelangele'', edizione postume de Giuanne Poggi a cura de Paola Barocchi e Renzo Ristori, Firenze 1965-1983 5 volume.
* Gesèppe Caronia, ''Ritratte de Michelangele architette'', Rome-Bari, Laterza, 1985. ISBN 978-88-420-2533-7
* [[Giulio Carlo Argan]] - Bruno Contardi, ''Michelangele Architette'', Melane, Mondadori Electa,1990. ISBN 88-435-3363-0
* Michael Hirst, ''Michelangele, le disegne'', Torino, Einaudi, 1993. ISBN 978-88-06-12285-0
* Iangele Tartuferi, Fabbrizie Mancinelli, ''Michelangele. Pettore, scultore, architette. Cu le affresche restaurate d'a Cappelle Sistina e d'u Giudizie Universale'', Rome, ATS, 2001. ISBN 88-87654-41-7
* [[Andonie Forcellino]], ''Michelangele Buonarroti'', Torino, Einaudi, 2002. ISBN 978-88-06-16217-7
* [[Irving Stone]], ''<nowiki>'</nowiki>U Tormende e l'Estasi'', Corbaccio, 2003. ISBN 978-88-7972-199-8
* Andonie Forcellino, ''Michelangele. 'Na vita inguiete'', Rome-Bari, Laterza 2005. ISBN 978-88-420-7581-3
* Pfeiffer Heinrich W., ''<nowiki>'</nowiki>A Sistina svelate. Iconografije de 'nu capolavore'', Melane, Jaca Book-LEV-Musei Vaticani 2007. ISBN 978-88-16-60368-4
== Musèe ==
Elenghe de le [[musèe]] e chiesere ca tènene opere de Michelangele:
{{div col}}
* [[Bologne]], [[Basiliche de San Dumineche, Bologne|Basiliche de San Dumineche]] ([[Cappelle de l'Arca]])
* [[Boston]], [[Isabella Stewart Gardner Museum]] (disegne)
* [[Bruges]], [[Chiesere de Notre-Dame, Bruges|Chiesere de Notre-Dame]]
* [[Firenze]]
** [[Chiesere de San Lorenzo, Firenze|Chiesere de San Lorenzo]] ([[Sagrestia Nove]])
** [[Chiesere d'u Sando Spirite, Firenze|Chiesere d'u Sando Spirite]]
** [[Bibblioteche Medicea Laurenziana]]
** [[Casa Buonarroti]]
** [[Cesse de le Disegne e de le Stampe]] (disegne)
** [[Gallerie de l'Accademia]]
** [[Gallerie de l'Uffizi]]
** [[Musèe nazionale d'u Bargello]]
** [[Musèe de l'Opera d'u Duomo, Firenze|Musèe de l'Opera d'u Duomo]]
** [[Palazze Vecchie]]
* [[Londra]]
** [[Royal Academy of Arts]]
** [[National Gallery, Londra|National Gallery]]
* [[Meláne]], [[Castelle Sforzesche, Meláne|Castelle Sforzesche]]
* [[Monaco de Baviera]], [[Staatlische Graphische Sammlung]] (disegne)
* [[Oxford]], [[Ashmolean Museum]] (disegne)
* [[Parigi]], [[Musèe d'u Louvre]]
* [[San Pietroburgo]], [[Musèe de l'Ermitage]]
* [[Siena]], [[Cattedrale de Sanda Marije Assunde, Siena|Cattedrale de Sanda Marije Assunde]] (altare Piccolomini)
* [[Rome]]
** [[Musèe Vaticane]] ([[Cappelle Sistina]] e [[Cappelle Paolina]])
** [[Basiliche de San Pitre in Vaticano]]
** [[Basiliche de San Pitre in Vincoli]]
** [[Basiliche de Sanda Marije sus a Minerva]]
** [[Cordonata Capitoline]]
** [[Chiazze d'u Campidoglio]]
** [[Palazze Farnese, Rome|Palazze Farnese]]
** [[Porta Pia]]
* [[Torino]], [[Bibblioteche Reale]] (disegne)
* [[Vienna]], [[Graphische Sammlung Albertina]] (disegne)
* [[Windsor]], [[Royal Library]]
{{div col end}}
== 'Ndruche pure ==
* [[Elenghe de le opere de Michelangele]]
* [[Aspette psichice jndr'à l'opere de Michelangele]]
* [[Arte d'u Rinascimende]]
* [[Architetture rinascimendale]]
* [[Manierisme]]
* [[Architetture manieriste]]
* ''[[Vite de Michelangele]]'', [[programme televisive|trasmissione televisive]] [[RAI - Radiotelevisione Tagliàne|RAI]] d'u [[1964]], fatte vedè jndr'à l'occasione d'u quattrecendesime anniversarie d'a morta soje
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
{{Controllo di autorità}}
== Collegamiende fore a Uicchipèdie ==
* [https://web.archive.org/web/20091001141016/http://michelangelo_buonarroti.historiaweb.net/ Le Opere Prengepàle cu fote a definiziona ierte]
* [https://web.archive.org/web/20141009015003/http://www.scultura-italiana.com/Biografie/Michelangelo.htm Biografije e gallerie fotografeche]
* [http://xoomer.alice.it/ilvasari/vasari_le_vite_michelangelo_bonarroti_fiorentino.html Biografije, pigghiate da le ''Vite'' d'u Vasari]
* [http://www.casabuonarroti.it/ Casabuonarroti.it]
* [http://www.bibliotecaitaliana.it/ScrittoriItalia/catalogo/show-text.xq?textID=mets.si063 ''Rime. - 1960''], teste indegsle da 'a collana digitalizzate "Scritture d'Itaglie" [[Laterza]]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20090531174459/http://www.elrelojdesol.com/zoomable-paintings/michelangelo-buonarroti/index.htm Michelangelo Buonarroti - Zoomable Paintings]
* [https://web.archive.org/web/20120716175608/http://italia.aula365.com/permalink/historieta/Michelangelo-Buonarroti-5180588.aspx Vite de Michelangele] riassunde pe le piccinne.
{{Michelangelo Buonarroti}}
{{Condrolle de autorità}}
[[Category:Michelangele| ]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
2swdekdbescqap7rkvvmveblv7t5677
Piemonde
0
15218
152180
145237
2026-10-29T22:22:04Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
152180
wikitext
text/x-wiki
{{s}}
{{Veje/BAR}}
{{Coord|44|57|35|N|7|55|10|E|type:adm1st(4341733)|region:IT|display=title}}
{{Regione
|nomeRegione = Regione Piemonte
|linkBandiera =Piemonte_Bandiera.png
|linkStemma = Regione-Piemonte-Stemma.svg
|zona = Italia nord-occidentale
|capoluogo = [[Immagine:Turin coat of arms.svg|25px]] [[Torino]] <small>(910.437 ab. / 2008)</small>
|superficie = 25.399
|abitanti = 4.441.946
|anno = 31/05/2009
|densita = 174,88
|province = {{IT-AL}}<br />{{IT-AT}}<br />{{IT-BI}}<br />{{IT-CN}}<br />{{IT-NO}}<br />{{IT-TO}}<br />{{IT-VB}}<br />{{IT-VC}}
|categoriaComuni = Comuni del Piemonte
|numeroComuni = 1.206
|presidente = [[Mercedes Bresso]]
|presidentePartito = [[Partito Democratico (Italia)|PD]]
|presidenteData = 2005
|giunta = [[L'Unione]]
|consiglio =
|elezioniUltime = [[Elezioni regionali italiane del 2005|4 aprile 2005]]
|elezioniProssime = 2010
|linkMappa = Map Region of Piemonte.svg
|note = <!-- note libere -->
|sito = http://www.regione.piemonte.it
}}
'U '''Piemonte''' éte na reggione [[Italie|tagliáne]]. 'U capeluoghe éte [[Torino]].
== Storie ==
== Sciugrafije ==
<gallery widths=150>
Image:Piedmont Provinces.png|Bandiera
Image:Regione Piemonte 2.svg|Mappa (2)
</gallery>
=== Provinge ===
{|
| valign="top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Stemma
! style="background:#efefef;" | Provinge
! style="background:#efefef;" | Comune
! style="background:#efefef;" | Estenzione
! style="background:#efefef;" | Populazzione
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Alessandria|Alessandria]] || align="center" | 190 || align="center" | 3.560|| align="center" | 438.383
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Asti|Asti]] || align="center" | 118 || align="center" | 1.511|| align="center" | 217.197
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Biella|Biella]] || align="center" | 82 || align="center" | 913,03|| align="center" | 187.064
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Cuneo|Cuneo]] || align="center" | 250 || align="center" | 6.903|| align="center" | 582.968
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Novara|Novara]] || align="center" | 88 || align="center" | 1.339|| align="center" | 367.662
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Torino|Torino]] || align="center" | 315 || align="center" | 6.829|| align="center" | 2.295.085
|-----
||| align="left" | [[Provinge d'u Verbano-Cusio-Ossola|Verbano-Cusio-Ossola]] || align="center" | 77 || align="center" | 2.255|| align="center" | 162.872
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Vercelli|Vercelli]] || align="center" | 86 || align="center" | 2.088|| align="center" | 180.163
|-----
|}
|}
== Vôsce cullegate ==
* [[Alessandria]]
* [[Asti]]
* [[Biella]]
* [[Cuneo]]
* [[Novara]]
* [[Torino]]
* [[Verbania]]
* [[Vercelli]]
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
== Collegamende sus a indernette ==
* [https://web.archive.org/web/20110225110327/http://www.regione.piemonte.it/ Reggione Piemonte]
{{Piemonte}}
{{Reggioni tagliane}}
[[Category:Piemonte| ]]
mv3pqjitmm8dxnd4lutlm7kvujjz061
Provinge de Genova
0
15263
152183
147169
2026-10-29T22:25:59Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
152183
wikitext
text/x-wiki
{{S}}
{{Provincia
|nomeProvincia = Provincia di Genova
|immagine = Genova 12-8-05 006.jpg
|didascalia = [[Palazzo Doria-Spinola]], sede della Provincia
|linkStemma =
|siglaRegione = LIG
|siglaProvincia = GE
|capoluogo = [[Genova]]
|superficie = 1.838
|abitanti = 884.635
|anno = 31-12-2008 (fonte Istat)
|densita = 481
|categoriaComuni = Comuni della provincia di Genova
|numeroComuni = 67
|cap = da 16010 a 16049, 16100
|prefisso = [[010 (prefisso)|010]], [[0185]]
|istat = 010
|presidente = [[Alessandro Repetto]] ([[centrosinistra]])
|elezioni = 11-06-2007
|linkMappa =Map Province of Genova.svg
|sito = http://www.provincia.genova.it/
}}
'A '''Provinge de [[Genova]]''' ète na [[provinge]] d'a [[Liguria]] de 884.635 crestiáne.
'A provinge de Genova ète affacciate a sud sus a 'u [[Mar Ligure]], e confine a ovest cu 'a provinge de [[Provinge de Savona|Savona]], a nord cu quedde de [[Provinge de Alessandria|Alessandria]], de [[Provinge de Piacenze|Piacenze]] e de [[Provinge de Parma|Parma]], e a est cu quedde de [[Provinge de La Spezia|La Spezia]].
== Storie ==
== Sciugrafije ==
== Comune pringipale ==
[[File:Genova mappa.png|thumb|300px|Mappa d'a provinge de Genova]]
{| {{prettytable|text-align=center}}
|- bgcolor="#EFEFEF"
!style="background:#CCF"| Pos.
!style="background:#CCF"| Stemma
!style="background:#CCF"| Comune de
!style="background:#CCF"| Crestiáne<br /> (ab)
!style="background:#CCF"| Grannenèzze<br /> ([[Chilometre quadrete|km²]])
!style="background:#CCCCFF"|Denzetà<br /> (ab/km²)
!style="background:#CCCCFF"|Altitudine<br /> ([[Metre sus a 'u mare|m s.l.m.]])
|-
|'''1°'''
|[[File:Genova-Stemma.png|center|35px]]
|[[Genova]]
|610.766
|243,60
|2.507,25
|19
|-
|'''2°'''
|[[File:Rapallo-Stemma.png|center|35px]]
|[[Rapallo]]
|30.425
|33,63
|905
|5
|-
|'''3°'''
|
|[[Chiavari]]
|27.620
|12,46
|2.217
|5
|-
|'''4°'''
|[[File:Sestri Levante-Stemma.png|center|35px]]
|[[Sestri Levante]]
|18.746
|33,49
|560
|10
|-
|'''5°'''
|[[File:Lavagna-Stemma.png|center|35px]]
|[[Lavagna]]
|13.084
|13,87
|943
|6
|-
|}
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
{{Controllo di autorità}}
== Collegamende sus a indernette ==
*[https://web.archive.org/web/20060825034601/http://www.provincia.genova.it/ Provinge de Genova]
{{Provinge de Genova}}
{{Liguria}}
{{Provinge Tagliàne}}
[[Category:Provinge de Genova| ]]
ssr7t3h5uu7krudqej55eb5cw9f443j
Americhe settendrionale
0
15485
152178
149996
2026-10-29T21:47:10Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
152178
wikitext
text/x-wiki
[[File:Location North America.svg|thumbnail|right|300px|Carte fiseche de l'Americhe settentrionale.]]
[[File:North America satellite orthographic.jpg|thumbnail|right|300px|L'Americhe settendrionale viste da 'u satellite.]]
L''''Americhe settentrionale''' o '''Americhe d'u Nord''' jè 'nu [[subcontinende]] de l’[[emisfere boreale]] e de l’[[emisfere occidendale]]. Jè scucchiáte a nord da 'u [[mare glaciale arteche]], a est da l'[[oceane Atlàndeche]], a sud-est da 'u [[Mare Caraibiche|mar de le Carabe]], a sud e a ovest da l'[[oceane Pacifeche]]. 'U [[Americhe meridionale|Sud Americhe]] se iacchie a sud-est. Tène 'na superficie de cirche 24.709.000 km quadrate, cirche 'u 4,8% d'a superficie [[Terre|terrestre]] e cirche 'u 16,5% de le terre emerse. Jndr'ô luglie [[2007]] 'a soje populazzione jè state cundate 'n quase 524 miglione de crestiáne. Pè estenzione jè 'u terze cchiù granne continende d'u munne, dope l’[[Asie]] e l’[[Afriche]], e jè 'u quarte pè populazzione dope l'Asie, l'Africa e l'[[Europe]]. 'U Nord Americhe e 'u Sud Americhe sonde canosciute collettivamende cumme le [[Americhe]].
== Etimologije ==
Jè comunemende accettate ca Nord e Sud Americhe sonde state accusì numenate 'n onore de l'esplorature [[Firenze|fiorendìne]] [[Amerigo Vespucci]] da 'u cartografe [[Germanie|tedesche]] [[Martin Waldseemüller]]. Vespucci ha state 'u prime europee ce hagghie ditte ca le Americhe non ge fòssere le [[Indie Oriendale]], ma 'nu diverse territorie, ca precedentemende avéve angore adda essere scuperte da le [[Europe|europee]]. Vespucci ha state 'u prime a scuprì 'u Sud America, culleganne le soje scuperte cu quedde de [[Cristoforo Colombo]]. L'[[etimologije]] fù cchù comblicate d'a necessità de le [[cartografe]] de arrivà a 'nu nome ca parallelamende a chidde de le otre continende fosse de genere [[femminile]] (pè esembie, Europe, Asie, ecc.). 'A convenziune ere quedde de ausà 'u cognome pè 'a denominazione de le scuperte, tranne jndr'ô case de le diritte d'autore o quanne 'na derivazione (cumme jndr'ô case de Amerigo “Vespucci" putesse presendarse problematiche).<ref>John Lloyd (John Mitchinson), The Book of General Ignorance, 2006 Harmony Books ISBN 978-0-307-39491-0 p. 95 </ref>
== Storie ==
Le scenziate onne assaje teorie sus a le origgene de le prime umane ca onne popolate 'u Nord Americhe. Le stesse populazzione indiggene d'u continende onne tramannate assaje mite, e quacche de quiste dìce de essere state presende fin d'a soje creazione.
Prime d'u condatte cu le europee, le native d'u Nord Americhe se presendavane scucchiáte 'n deverse realtà, ca andavano da piccele tribù furmate da qucche nuclee famigghiare a vere e propre granne 'mbere. 'A grannezze d'u territorie e 'a varietà de le ecosisteme onne condrebbuite a dà 'nu certe grade de specializzazione a de le vere e proprie “aree culturale” ca onne funnate 'u proprie stile de vite sfruttanne le resorse naturale presende (pè esembie le cacciature de bisonde jndre [[Granne Pianure]], o le agricoltore d'a Mesoameriche). Le populazzione native potène pure essere classificate seconne 'a lòre famigghie linguisteche (pè esembie Athapascan o Uto-Aztecan), ma jè 'mbortande notà ca popule cu lenguagge simile non g'onne sembre condivise 'a stesse culture materiale, né quiste puteve segnefecare ca fòssere alleate.
Le scenziate penzane ca 'u popule [[Inuit]], ca se spannè jndr'ô artiche, venne jndr'ô Nord Americhe assaje cchiù tarde respette ad otre gruppe native.
Durande le millenne de popolamende d'u continende da parte de le native, le varie culture cangiarone progressivamende e vonne spannendose.
A quacche de le culture meridionale se deve 'mbrà l’otre l’aví cultivate alcune prodotte agricole pure mò mbrà le cchiù 'mbortande ausate a levelle mundiale, quale le [[Solanum lycopersicum|pumedore]] e 'u [[Zea mays|mais]].
A seguite d'u sviluppe de l'agricolture jndr'ô sud, assaje 'mbortande progresse culturale fùrene possibbile. 'A civiltà [[Maya]] aví misse a punde 'nu sisteme de scritture, quagghiò granne piramide, ausò 'nu calendarie comblesse, e sviluppò 'u concette de zere cirche 'ndorne a 'u 400, quacche cendinaie de anne cchiù nnande le populazzione [[Mesopotamie|mesopotamiche]].<ref>[http://www.sciam.com/math/article/id/what-is-the-origin-of-zer What is the origin of zero? How did we indicate nothingness before zero?] Robert Kaplan, Scientific American 19-02-2008</ref> 'A culture maya ere angore presende quanne sonde venute le spagnole, ma politecamende 'a posiziune dominande ere state pigghiate da le [[Azteche|'Mbere Azteche]] cchiù a nord.
Pè l'occasiune de l'arrive de le europee jndr'ô "Nuève Munne" 'a sciugrafije umane d'u continende cangiò assaje. 'A portate de le cangiaminde culturale fù tale ca diverse gruppe linguisteche se estinsere, e otre se sonde profondamende cangiande. Le nome e le culture ca le prime europee scuprirene e reggestrarene accussì fùrene sicuramende deverse respette a quedde de le generazziune ca le avènene precedute, e angore cchiù respette a quedde angore presende ôsce.
Le populazzione indiggene d'u continende americane, 'mbrà cui le native de l'Alaska, migrarone da l'Asie jndr'à 'na date variabbele, a seconne d'a recèrche, 'mbrà le 12.000 e le 40.000 anne fa.[8] 'Nu certe numere de civiltà precolombiane onne sviluppate 'na avanzate agricolture, 'na granna architetture, e 'nu ìrte levelle de società. Jndr'ô 1492, l’esplorature genovese Cristoforo Colombo, sotte 'a corone spagnole, arrive deverse isole de le Caraibe, condribbuende a 'u prime condatte de l’omme viagnhe cu le populazzione indiggene. Miglione de indiggene americane sonde muèrte 'n seguite a cause de le epidemie purtate da le europee.[9]
'A Mayflower cu le Attàne Pellegrine jndr'ô 1620. 'U 2 abbrile 1513 'u conguistatore spagnole Juan Ponce de León sbarche jndre 'na reggione ca decide de chiamà "'A Floride", 'u prime condatte europee documendate sus a quidde ca avèvene da deventà le State Aunìte. De le 'nsediamende spagnole jndr'à reggione, remane sule St. Augustine, funnate jndr'ô 1565. Otre 'nsediamende spagnole sonde state create jndr'ô odierne sud de le State Aunìte, facènne venè 'nu sbuenne de crestiáne attraverse 'u Messiche. Le commerciande de pellicce frangise stabilirone puèste de uardie jndr'à Nuève Frange jndr'à reggione de le Granne Laghe; successivamende 'a Frange se pigghie 'na granna parte d'u Nord Americhe, spannendose fine a 'u Gurfe d'u Messiche. 'A prime colonie 'nglise de 'na certe 'mbortanze fù Jamestown, jndr'à Virginie, funnate jndr'ô 1607. Jndr'ô 1628 ha state funnate 'a Massachusetts Bay Colony da parte de le Puritane ca puerte a 'na ondate migratorie; jndr'ô 1634 jndr'à Nuève Inghilterre erane presende cirche 10.000 Puritane. 'Mbrà 'a fine de le anne ’10 d'u 1600 e 'a Rivoluzione Americane, onne state spedite cirche 50.000 detenute jndre colonie americane bretànneche.[10] Jndr'ô 1614 ha state funnate 'nu 'nsediamende olannese luènghe 'u fiume Hudson 'nferiore, 'ncludende New Amsterdam sus a l’isole de Manhattan. Tensione crescende 'mbrà le colone americane e le 'nglise durande le anne sessanta e settanta d'u 1700 purtarene ad 'a Uerra de 'ndipendenze americane, combattute da 'u 1775 a 'u 1781. 'U 14 sciugne 1775, 'u Congresse continendale, tènute a Filadelfie, penze de fà 'nu esercite continendale sotte 'u cumanne de George Washington. Ausanne 'u motte dìce ca "totte le omme sonde state create uguale" e dotate de "diritte inalienabbele", 'u Congresso adottò 'a Dichiaraziune de 'Ndipendenze, redatte jndre 'na granna parte da Thomas Jefferson, 'u 4 luglie 1776. Quiste date jè celebrate ogne anne cumme 'u “sciurne de le 'Ndipendenze”.
Dope 'a sconfitte de l’esercite bretànneche da parte de le forze americane cu l'ajute de le frangise, 'a Gran Bretagne recanosce le 'ndipendenze de le State Aunìte e 'a sovranità sus a 'u territorie americane fine a 'u fiume Mississippi. 'A Costituzione de le State Aunìte d'Americhe ha state ratificate jndr'ô 1788, e 'u prime presidende, George Washington, tràse 'n careche jndr'ô 1789.
Le atteggiamende verse 'a schiavitù cangiarone; 'na clausole jndr'à Costituzione hagghe protette 'u commercie de schiave africane sule fine a 'u 1808. 'U Nord abolì 'a schiavitù 'mbrà 'u 1780 e 'u 1804.
Acquisiziune territoriale facerene devendà cchiù granne 'u desiderie americane de spannerse verse l’Ovest, mettenne 'n atte 'na luènghe serie de uerre indiane e politeche volte a luà a le popule indigeni le lòre terre. Dope 'a pigghiate d'a Louisiane frangise, sotte 'a guide d'u Presidende Thomas Jefferson jndr'ô 1803, devende quase 'u doppie 'a dimensiune d'a federazione. 'A uerre d'u 1812 condre 'a Gran Bretagne face devendà cchiù forte 'u nazionalisme. 'Na serie de attacche militare statunitense jndr'à Floride purtarene 'a Spagne a lassà otre territorie luènghe 'a coste d'u Gurfe d'u Messiche jndr'ô 1819. Ce fù l'aunione d'a Repubbleche d'u Texas jndr'ô 1845. Jndr'ô 1846 ha state firmate 'u trattate de l'Oregon cu 'a Gran Bretagne, purtanne a 'u condrolle da parte statunitense sus a 'u Nord-Ovest americane. 'A vittorie de le State Aunìte jndr'à uerre condre 'u Messiche jndr'ô 1848 porte a l’aunone d'a Californie e de 'na granna parte de l’odierne Sud-ovest americane. 'A corse a l'ore 'mbrà 'u 1848 e 'u 1849 purtarene a 'n otra migraziune verse occidente. 'A nuève rete ferroviarie rese cchiù facile 'u trasferimende de colone e l'aumende de le conflitte cu le native americane. Jndre mmienze sèchele onne state cacciate fine a 40 miglione de bisonde americane pè le pelle e 'a carne. 'Na resorse primarie ca se scunne da le pianure, provocanne 'nu serie condraccolpe jndre assaje culture native.
'A Battaglia de Gettysburg. Le tensione 'mbrà le State d'u Nord e chidde d'u Sud se facerene sembre cchiù granne sus argumende quale 'u rapporte 'mbrà 'u State e le guverne federale, cumme pure 'u spanneminde d'a schiavitù jndre le nuève State membre. Abraham Lincoln fù elette presidende jndr'ô 1860. Picche prime sette State schiaviste proclamane 'a lòre secessione. Se arrive accussì ad 'a Uerre de secessione americane ca hagghie inize cu l’attacche a Fort Sumter. Dope 'a vittorie de l'Aunione jndr'ô 1865, ttrè emendamende jndr'à Costituzione de le State Aunìte d'Americhe garandirene 'a libertà a quase quàtte miglione de africane americane 'nu timbe schiave,[13] facennele devendà cittadine, e permettenne lòre 'u diritte de vote. 'A uerre e 'a soje resoluzione purtarene a 'nu granne aumende d'u potere federale.[14]
Jndr'ô Nord, l'urbanizzazione e 'nu afflusse senze precedende de immigrate proveniende da le state meridionale e oriendale face devendà cchiù veloce 'u processe de industrializzazione. L'ondate de immigraziune dure fine a 'u 1929. Assaje granne protezione tariffarie, 'u quagghiaminde de 'nfrastrutture, e nuève regolamende bancarie, onne fatte curagge ad 'a crescite economeche. Jndr'ô 1867 le State Aunìte pigghiarene l’Alaska d'a Russie combletande 'u spannaminde continendale. 'U Massacre de Wounded Knee jndr'ô 1890 fù l'urteme granne conflitte armate de le Uerre Indiane. Jndr'ô 1893, 'a monarchie indigene d'u Regne de Hawaii venne squasciate cu 'nu colpe de state purtate nnande da le americane residende; le State Aunìte pigghiarene l'arcipelaghe jndr'ô 1898. 'A vittorie jndr'à Uerre ispano-americane d'u stesse anne demostre ca le State Aunìte erene oramai 'na putènze mundiale e porte a l’aunione de le territorie de Puerte Rico, Guam e de le Filippine. Le Filippine onne avute le 'ndipendenze sule mmienze sèchele cchiù nnande; Puerte Rico e Guam sonde remaste angore territorie de le State Aunìte.
== Sciugrafije e dimensiune ==
[[File:Plates tect2 it.svg|thumbnail|right|250px|[[tettoneche|Placche tettoneche]] ca 'nderessane 'u Nord Americhe]]
'U Nord Americhe tène 'a parte settentrionale d'u territorie generalmende chiamate [[Nuève Munne]] (l’[[emisfere occidentale]]), le [[Americhe]], o semplicemende l'Americhe (ca a vote jè conziderate 'nu uniche continende<ref name=IOC>[http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf ''The Olympic symbols.''] International Olympic Committee. 2002. Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre. Le cinghe cerchie d'a [[bandiere olimpiche]] rappresendane le cinghe continende abitate ca pigghiane parte a le sciuèche ([https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf Africa, Americhe, Asie, Europe, e Oceanie]).</ref><ref name=Oceano>Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", p. 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7</ref><ref name=cincocontinentes>Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0</ref> e 'u stuezze settentrionale, 'u Nord Americhe, 'nu [[subcontinende]]). L’Americhe d'u Nord se aunisce cu 'u Sud Americhe presse 'u confine 'mbrà [[Colombie]] e [[Panama]] seconne 'a cchiù granna parte de le convenziune. Otre conziderane 'u confine presse 'u [[Canale de Panama]], otre angore mèttene jidde presse l’Istme de Tehuantepec jndr'ô [[Messeche]] 'n cui scucchiáne l'[[Americhe Cendrale]] ca stè soprattutte sus 'a [[Placche caraibiche]]. Prime ca l’Americhe cendrale fòsse alzate, 'a reggione ere combletamende sommerse e le isole de le Indie Oriendale ([[Caraibe]]) formavane 'nu ponde de terre ca cullegave l’Americhe d'u Nord cu 'u Sud Americhe attraverse 'a [[Floride]] e 'u [[Venezuela]].
'A coste continendale jè luènghe e irregolare. 'U [[Gurfe d'u Messeche]] jè 'u cchiù granne cuerpe idriche ca tràse jndr'ô continende, seguite d'a [[Baie de Hudson]]. 'Mbrà le prengepále se mèttene 'n evidenze 'u [[Gurfe de San Lorenze]] e 'u [[Gurfe de Californie]].
Assaje sonde le isole a 'u larije de le coste d'u continende: prengepalmènde l'[[Arcipelaghe artiche canadese]], le [[Granne Antille|Grannne]] e le [[Piccele Antille]], l'[[Arcipelaghe Alexander]] e le [[Isole Aleutine]]. 'A Groenlandie, d'abbasce 'a [[Danemarche|corone danese]], jè l’isole cchiù granne d'u munne. Se iacchie jndr'à stesse [[placche tettoneche]] ('a [[Placche nordamericane]]) e face parte sciugrafecamende d'u Nord Americhe.
=== Sciugrafije fiseche ===
'A assaje granna maggioranze d'u Nord Americhe stè sus 'a [[Placche nordamericane]]. Stuezze d'a [[Californie]] e d'u [[Messeche]] occidentale sonde sus a 'u borde cu 'a [[Placche pacifiche]] addò le prengepale zolle se auniscone luènghe 'a [[Faglie de Sant'Andréje]]. 'A cchiù granna parte d'u stuezze meridionale d'u continende e de le isole caraibiche se iacchiene jndr'à [[Placche caraibiche]], mendre luènghe le coste sud-occidentale 'u borde jè scucchiáte d'a [[Placche de Cocos]].
'U continende pòte essere scucchiáte 'n quàtte granne reggione (ciascune de le quale tène deverse sotte-reggione): le [[Granne Pianure]] ca se spannene da 'u [[Gurfe d'u Messeche]] a l'Artiche canadese; le mondagne geologgecamende sciuvane de l’ovest, ca combrendone le [[Mundagne Rocciose]], 'u [[Gran Bacine]], [[Californie]] e [[Alaska]]; l’altopiane d'u [[Scude canadese]]; 'a variegate reggione nord-oriendale, ca combrende le [[Monde Appalache]], 'a piane costiere luènghe 'u litorale atlàndeche, e 'a [[penisole d'a Floride]]. 'U [[Messeche]], cu le soje luènghe cordigliere e altopiane, riendre jndre larghe parte jndr'à reggione occidentale, pure ce 'a piane costiere oriendale se spanne verse sud luènghe 'u litorale d'u Gurfe d'u Messiche.
Le mondagne occidentale sonde scucchiáte a metà, da le dò catene prengepale: le Mondagne Rocciose (cchiù a est) e le [[Catene costiere d'u Pacifiche|catene costiere]] de Californie, [[Oregon]], Washington, e [[Columbie Bretànneche]]. 'A vette cchiù ìrte jè 'u [[Monde McKinley]] jndr'à Alaska.
'A United States Geographical Survey dìce ca 'u cendre sciugrafeche d'u Nord Americhe jè "10 km a ovest de [[Balta (Dakota d'u Nord)|Balta]], jndr'à [[Condee de Pierce (Dakota d'u Nord)|Condee de Pierce]] jndr'ô [[Dakota d'u Nord]]" a cirche {{coord|48|10|N|100|10|W|}}.
<gallery>
File:North america rock plutonic.jpg|[[Rocce magmatiche|Chianghe magmatiche (Plutonite)]]
File:North america rock volcanic.jpg|[[Rocce magmatiche|Chianghe magmatiche (Vulcaneche)]]
File:North america rock sedimentary.jpg|[[Chianghe sedimendarie]]
File:North america rock metamorphic.jpg|[[Chianghe metamorfeche]]
</gallery>
== Sciugrafije umane ==
Le lènghe cchiù diffuse jndr'ô Nord Americhe sonde [[lènga 'nglese|'nglese]], [[lènga spagnole|spagnole]], e [[lènga frangese|frangese]]. 'U termine Anglo-Americhe jè ausate pè parlà de le paise anglofone de le Americhe: jidde sonde 'u [[Canada]] (addò le 'nglise e 'u frangise sonde lènghe ufficiale) e le [[State Aunìte d'Americhe]]. A vote sonde combrese pure 'u [[Belize]] e quacche isole de le Caraibe. L’Americhe latine jè 'n refèreminde a quedde sutezze de le Americhe (generalmende a sud de le State Aunìte) addò le [[lenga rumanze|lènghe rumanze]] derivate da 'u latine sonde predominande: pè quanne reguarde 'u Nord Americhe ce se referisce pertanne a le otre repubbleche de l'Americhe cendrale, a 'u Messiche, e 'na bbuèna parte de le isole de le Caraibe (oltre naturalmende ad 'a cchù granna parte d'u Sud Americhe).
'A lenga frangise hagghie storecamende svolte 'nu ruole segnefecative jndr'ô Nord Americhe e conzerve 'na presenze distindive jndre alcune reggione. 'U Canada jè ufficialmende bilènghe; 'u frangise jè 'a lenga ufficiale d'a provinge canadese d'u [[Québec (provinge)|Quebec]] e jè ufficiale 'nzieme a le 'nglise jndr'à provinge d'u [[New Brunswick]]. 'U frangise jè lenga ufficiale pure jndre alcune isole de le Indie Occidentale ([[Haiti]], [[Guadalupe]], [[Martiniche]], [[Saint-Barthélemy (Frange)|Saint Barth]], [[Saint Martin]]) e a [[Saint-Pierre e Miquelon]], aaccusì cumme jndr'à [[Louisiana]], addò 'u frangise jè angore 'na lenga ufficiale.
[[File:LosAngeles06.jpg|thumbnail|left|250px|'Na vedute de [[Los Angeles]]]]
Socialmende e culturalmende l’Americhe d'u Nord tène 'na assaje definite entità. 'U Canada anglofone e le State Aunìte onne 'na culture e de le tradiziune assaje simile purcè jedde sonde state totte e dò ex colonie [[Gran Bretagne|bretànneche]]. 'Na comunanze culturale e 'na economeche de mercate s'onne sviluppate 'mbrà le dò naziune, dettate da 'u potere economeche e da cullegaminde storeche. Somiglianze se potène vedè jndr'à combonente lenguìsteche spagnole d'u Nord Americhe. Pure auqqà se jè condivise 'nu passate comune, cumme ex colonie d'a [[Spagne]]. Jndr'ô Messiche e jndre paise cendreamericane jndre cui 'a civiltà [[Maya]] se jè sviluppate, le populazzione indigene tènene angore alcune tradiziune. 'U Québec da parte soje combrende 'na reggione ca presende 'na culture proprie legate a l'eredità coloniale frangise.
Economecamende 'u Canada e le State Aunìte sonde le dò naziune cchiù ricche e sviluppate d'u continende, seguite da 'u Messiche, paise de nuève 'ndustrializzaziune. Le paise de l'Americhe cendrale e de le Caraibe se presendane assaje mene sviluppate. Le cchiù 'mbortande mercate comune sonde 'u [[CARICOM|Caribbean Community and Common Market (CARICOM)]] e 'u [[NAFTA|North American Free Trade Agreement (NAFTA)]]. Recendemende da le paise cendre americane jè state firmate 'nu accorde de lìbbere scambie, 'u [[CAFTA]] cu l’intente de migliorà 'a lòre situaziune finanziarie.
== Paise e territorie ==
[[File:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|thumb|right|Condrolle d'u territorie de ll'Americhe settentrionale de le popule ce non g'èrene native americane,<br />1750–2008]]
[[File:Istmo de Tehuantepec relieve.png|thumbnail|right|125px|L'[[Istme de Tehuantepec]]]]
L’Americhe d'u Nord jè spesse scucchiáte jndre sottereggione, pure ce sembre non unanimemende condivise. L’Americhe Cendrale combrende 'a reggione meridionale d'u continende, ma 'a soje estremità settentrionale cange 'mbrà le fonde. Sciugrafecamende 'a reggione inizie cu l'[[Istme de Tehuantepec]] jndr'ô Messiche (addò stonne le state messicane de [[Campeche]], [[Chiapas (state)|Chiapas]], [[Tabasco (state)|Tabasco]], [[Quintana Roo]] e [[Yucatán]]). Le [[Naziune Aunìte]] combrendone 'u Messiche jndr'à Americhe Cendrale (d'otre cande l'[[Unione Europee]] ve mette sia 'u Messiche ca 'u Belize), ma Geopolitecamende 'u Messiche non g'è spesse conziderate parte d'u Cendre Americhe.
'U congette de Nord Americhe jè pure ausate pè fà referimende a le paise e a le territore cchiù settentrionale: 'u Canada, le State Aunìte, 'a Groenlandie, [[Bermude]], e [[Saint Pierre e Miquelon]]. Sonde conziderate distintamende da le reggione meridionale de le Americhe, ca combrende jndre 'na granna parte l'Americhe Latine.
{|class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse"
|- bgcolor="#ECECEC"
! Paise o <br />Territorie
! Grannenèzze<br />(km²)<ref name="factbook2008">Territorie e populazzione jè stimate da 'u ''The 2008 World Factbook'' ca attualmende ause date d'u luglie 2007</ref>
! Crestiáne<br />(luglio 2007)<ref name="factbook2008" />
! Denzetà<br />(per km²)
! Capitale
|-
| {{bandiera|Anguilla}} [[Anguilla (isola)|Anguilla]] ([[Gran Bretagna]])
| align="right" | 102
| align="right" | 13.677
| align="right" | 134,1
| [[The Valley]]
|-
| {{bandiera|Antigua e Barbuda}} [[Antigua e Barbuda]]
| align="right" | 443
| align="right" | 69481
| align="right" | 157,0
| [[Saint John's]]
|-
| {{bandiera|Aruba}} [[Aruba]] ([[Olanda]])
| align="right" | 193
| align="right" | 100.018
| align="right" | 518,2
| [[Oranjestad]]
|-
| {{bandiera|Bahamas}} [[Bahamas]]
| align="right" | 13940
| align="right" | 305.655
| align="right" | 21,9
| [[Nassau]]
|-
| {{bandiera|Barbados}} [[Barbados]]
| align="right" | 431
| align="right" | 280.946
| align="right" | 651,8
| [[Bridgetown]]
|-
| {{bandiera|Belize}} [[Belize]]
| align="right" | 22.966
| align="right" | 294.385
| align="right" | 12,8
| [[Belmopan]]
|-
| {{bandiera|Bermuda}} [[Bermuda]] (Gran Bretagne)
| align="right" | 53
| align="right" | 66.163
| align="right" | 1241,3
| [[Hamilton (Bermuda)|Hamilton]]
|-
| {{bandiera|Isole Vergini britanniche|nome}} (Gran Bretagne)
| align="right" | 153
| align="right" | 23.552
| align="right" | 153,9
| [[Road Town]]
|-
| {{bandiera|Canada}} [[Canada]]
| align="right" | 9.984.670
| align="right" | 33.390.141
| align="right" | 3,3
| [[Ottawa]]
|-
| {{bandiera|Isole Cayman}} [[Isole Cayman]] (Gran Bretagne)
| align="right" | 262
| align="right" | 46.600
| align="right" | 177,9
| [[George Town]]
|-
| {{bandiera|Francia}} [[Clipperton]] ([[Frange]])
| align="right" | 9
| align="right" | 0
| align="right" | 0,0
| —
|-
| {{bandiera|Costa Rica}} [[Costa Rica]]
| align="right" | 51.100
| align="right" | 4.133.884
| align="right" | 80,9
| [[San José (Costa Rica)|San José]]
|-
| {{bandiera|Cuba}} [[Cuba]]
| align="right" | 110.860
| align="right" | 11.394.043
| align="right" | 102,8
| [[L'Avana]]
|-
| {{bandiera|Dominica}} [[Dominica]]
| align="right" | 754
| align="right" | 72.386
| align="right" | 96,0
| [[Roseau]]
|-
| {{bandiera|Repubblica Dominicana}} [[Repubblica Dominicana]]
| align="right" | 48.730
| align="right" | 9.365.818
| align="right" | 192,2
| [[Santo Domingo (cetate)|Santo Domingo]]
|-
| {{bandiera|El Salvador}} [[El Salvador]]
| align="right" | 21.040
| align="right" | 6.948.073
| align="right" | 330,2
| [[San Salvador (El Salvador)|San Salvador]]
|-
| {{bandiera|Groenlandia}} [[Groenlandia]] ([[Danemarche]])
| align="right" | 2.166.086
| align="right" | 56.344
| align="right" | 0,026
| [[Nuuk]]
|-
| {{bandiera|Grenada}} [[Grenada]]
| align="right" | 344
| align="right" | 89.971
| align="right" | 261,5
| [[St. George's]]
|-
| [[File:Flag of Guadeloupe (local).svg|21px]] [[Guadalupa]] ([[Frange]])
| align="right" | 1.628
| align="right" | 400.736
| align="right" | 246,1
| [[Basse-Terre]]
|-
| {{bandiera|Guatemala}} [[Guatemala]]
| align="right" | 108.890
| align="right" | 12.728.111
| align="right" | 116,9
| [[Città del Guatemala]]
|-
| {{bandiera|Haiti}} [[Haiti]]
| align="right" | 27.750
| align="right" | 8.706.497
| align="right" | 313,7
| [[Port-au-Prince]]
|-
| {{bandiera|Honduras}} [[Honduras]]
| align="right" | 112.090
| align="right" | 7.483.763
| align="right" | 66,8
| [[Tegucigalpa]]
|-
| {{bandiera|Giamaica}} [[Giamaica]]
| align="right" | 10.991
| align="right" | 2.780.132
| align="right" | 252,9
| [[Kingston]]
|-
| {{bandiera|Martinica}} [[Martinica]] (Frange)
| align="right" | 1.100<ref name="fb2006">2006</ref>
| align="right" | 436.131<ref name="fb2006"/>
| align="right" | 396,5
| [[Fort-de-France]]
|-
| {{bandiera|Messico}} [[Messico]]
| align="right" | 1.972.550
| align="right" | 108.700.891
| align="right" | 55,1
| [[Città del Messico]]
|-
| {{bandiera|Montserrat}} [[Montserrat (isole)|Montserrat]] (Gran Bretagne)
| align="right" | 102
| align="right" | 9.538
| align="right" | 93,5
| [[Plymouth]]; [[Brades]]
|-
| {{bandiera|Stati Uniti d'America}} [[Navassa]] ([[State Aunìte d'Americhe|State Aunìte]])
| align="right" | 5
| align="right" | 0
| align="right" | 0,0
| —
|-
| {{bandiera|Antille Olandesi}} [[Antille Olandesi]] (Paise Vasce)
| align="right" | 960
| align="right" | 223.652
| align="right" | 233,0
| [[Willemstad]]
|-
| {{bandiera|Nicaragua}} [[Nicaragua]]
| align="right" | 129.494
| align="right" | 5.675.356
| align="right" | 43,8
| [[Managua]]
|-
| {{bandiera|Panama}} [[Panama]]<ref>[[Panama]] jè generalmende conziderate facende parte d'u continende Nord Americane (Cendre Americhe), tuttavie alcune fonde sonde concorde a mette 'u limite vicine a 'u [[Canale de Panama]]; grannenèzze e crestiáne sonde referite a le 'ndere paise.</ref>
| align="right" | 78.200
| align="right" | 3.242.173
| align="right" | 41,5
| [[Panamá (cetate)|Panamá]]
|-
| {{bandiera|Porto Rico|nome}} (USA)
| align="right" | 8.870
| align="right" | 3.944.259
| align="right" | 444,7
| [[San Juan (Porto Rico)|San Juan]]
|-
| [[File:Flag of Saint Barthelemy (local).svg|21px]] [[Saint Barthélemy (Frange)|Saint Barthélemy]] (Frange)
| align="right" | 21
| align="right" | 6.852<ref>Censimende d'u marze [[1999]]</ref>
| align="right" | 326,3
| [[Gustavia]]
|-
| {{bandiera|Saint Kitts e Nevis}} [[Saint Kitts e Nevis]]
| align="right" | 261
| align="right" | 39.349
| align="right" | 150,8
| [[Basseterre]]
|-
| {{bandiera|Saint Lucia}} [[Saint Lucia]]
| align="right" | 616
| align="right" | 170.649
| align="right" | 277,0
| [[Castries (Saint Lucia)|Castries]]
|-
| {{bandiera|MAF|nome}} (Frange)
| align="right" | 54
| align="right" | 33.102<ref>Censimende d'u ottobre [[2004]]</ref>
| align="right" | 608,5
| [[Marigot (Saint-Martin)|Marigot]]
|-
| {{bandiera|Saint-Pierre e Miquelon}} [[Saint-Pierre e Miquelon]] (Frange)
| align="right" | 242
| align="right" | 7.036
| align="right" | 29,1
| [[Saint-Pierre (Saint-Pierre e Miquelon)|Saint-Pierre]]
|-
| {{bandiera|Saint Vincent e Grenadine}} [[Saint Vincent e Grenadine]]
| align="right" | 389
| align="right" | 118.149
| align="right" | 303,7
| [[Kingstown]]
|-
| {{bandiera|Trinidad e Tobago}} [[Trinidad e Tobago]]
| align="right" | 5.128
| align="right" | 1.056.608
| align="right" | 206,0
| [[Port of Spain]]
|-
| {{bandiera|Isole Turks e Caicos}} [[Turks e Caicos]] ([[Gran Bretagne]])
| align="right" | 430
| align="right" | 21.746
| align="right" | 50,6
| [[Cockburn Town]]
|-
| {{bandiera|Stati Uniti d'America|nome}}<ref>Sonde combrese pure 'u state de le Hawaii e le territorie de l’Oceane Pacifiche</ref>
| align="right" | 9.826.630
| align="right" | 301.139.947
| align="right" | 30,6
| [[Washington]]
|-
| {{bandiera|Isole Vergini statunitensi|nome}} (USA)
| align="right" | 346
| align="right" | 108.448
| align="right" | 313,4
| [[Charlotte Amalie]]
|- style=" font-weight:bold; " class="sortbottom"
! Totale
| align="right" | 24.709.036
| align="right" | 523.736.302
| align="right" | 21,2
|
|}
== 'Ndruche pure ==
{|
|-
| style="width:400px; vertical-align:top;"|
* [[Americhe]]
* [[Americhe (terminologgije)]]
* [[Viagge de Cristoforo Colombo]]
* [[Economije de ll'Americhe Settentrionale]]
* [[Colonizzaziune europèe de ll'Americhe Settentrionale]]
* [[Storie d'u Nord Americhe]]
* [[Liste de le cetate jndr'à ll'Americhe Settentrionale]]
* [[Vette cchiù ìrte de ll'Americhe Settentrionale]]
* [[Ecozone neartiche]]
* [[Transportation jndr'à ll'Americhe Settentrionale]]
* [[Isole d'u Celóne (Americhe Settentrionale)]]
| style="width:400px; vertical-align:top;"|
Organizzaziune e accorde:
* [[Accorde de lìbbere scambie Canada-State Aunìte]]
* [[Fortèzze de ll'Americhe Settentrionale]]
* [[Cumanne de difese aerospaziale de ll'Americhe Settentrionale]]
* [[Accorde de lìbbere scambie de ll'Americhe Settentrionale]]
|}
== Note ==
<references/>
== Otre pruggette ==
{{interprogetto|commons=North America}}
== Collegamende sus a indernette ==
* [[commons:Category:North America]]
** [[commons:Category:Atlas of North America]]
* "[http://www.britannica.com/eb/article?tocId=9373623 North America]"/"[http://www.britannica.com/ebc/article-9360160 Central America]". ''[[Encyclopædia Britannica]]''. 2006. Chicago, [[Encyclopædia Britannica, Inc.]]
* [http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm UN Statistics Division: Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings]
* [http://www.xist.org/earth/pop_region.aspx GeoHive: The population of continents, regions and countries]
* [http://www.answers.com/topic/north-america Houghton Mifflin Company, "North America"]
* [https://web.archive.org/web/20091121074246/http://www.coha.org/ Council on Hemispheric Affairs]
* [https://web.archive.org/web/20160119013933/https://www.conahec.org/ Consortium for North American Higher Education Collaboration]
* [https://web.archive.org/web/20101229220351/http://www.reference.com/browse/crystal%2F23124 Crystal Reference Encyclopedia, "North America"]
{{America settentrionale e cendrale}}
{{Continende d'a Terre}}
[[Category:Continende]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
l2pce3rubpakjudoeo8mdjh1ls3zvar
Provinge de Arezzo
0
16042
152182
128547
2026-10-29T22:23:28Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
152182
wikitext
text/x-wiki
{{S}}
{{Provincia
|nomeProvincia = Provincia di Arezzo
|immagine =
|didascalia =
|linkStemma = Provincia di Arezzo-Stemma.png
|siglaRegione = TOS
|siglaProvincia = AR
|capoluogo = [[Arezzo]]
|superficie = 3.235
|abitanti = 347.927
|anno = 31-10-2009
|densita = 107,05
|categoriaComuni = Comuni della provincia di Arezzo
|numeroComuni = 39
|cap = 52100, 52010-52048
|prefisso = [[0575]], [[055 (prefisso)|055]]
|istat = 051
|presidente = [[Roberto Vasai]]
|elezioni = 22.06.2009
|linkMappa = Map Province of Arezzo.svg
|sito = http://www.provincia.arezzo.it/Index.asp
}} <!-- fine della tabella - per la compilazione vedi -> Aiuto:Provincia -->
'A '''Provinge de [[Arezzo]]''' ète na [[provinge]] d'a [[Toscana]] de 347.927 crestiáne.
'A provinge de Arezzo confine a nord-est cu 'a provinge de [[Provinge de Forlì-Cesena|Forlì-Cesena]] e cu quedde de [[Provinge de Rimini|Rimini]], a nord-ovest cu quedde de [[Provinge de Firenze|Firenze]], a est cu quedde de [[Provinge de Pesaro e Urbino|Pesaro e Urbino]], de [[Provinge de Perugge|Perugge]], e a sud-ovest cu quedde de [[Provinge de Siena|Siena]].
== Storie ==
== Sciugrafije ==
== Comune pringipale ==
{| {{prettytable|text-align=center}}
|- bgcolor="#EFEFEF"
!style="background:#CCF"| Pos.
!style="background:#CCF"| Stemma
!style="background:#CCF"| Comune de
!style="background:#CCF"| Crestiáne<br /> (ab)
!style="background:#CCF"| Grannenèzze<br /> ([[Chilometre quadrete|km²]])
!style="background:#CCCCFF"|Denzetà<br /> (ab/km²)
!style="background:#CCCCFF"|Altitudine<br /> ([[Metre sus a 'u mare|m s.l.m.]])
|-
|'''1°'''
|[[File:Arezzo-Stemma.png|35px]]
|[[Arezzo]]
|99.503
|386,25
|257,45
|296
|-
|'''2°'''
|[[File:Montevarchi-Stemma.png|30px]]
|[[Montevarchi]]
|23.961
|56,75
|404,32
|144
|-
|'''3°'''
|[[File:Cortona-Stemma.png|30px]]
|[[Cortona]]
|23.041
|342,33
|67,31
|494
|-
|'''4°'''
|[[File:San Giovanni Valdarno-Stemma.png|30px]]
|[[San Giovanni Valdarno]]
|17.067
|21,32
|800,52
|134
|-
|'''5°'''
|[[File:Sansepolcro-Stemma.png|25px]]
|[[Sansepolcro]]
|16.365
|91,48
|178,89
|330
|-
|}
== Otre pruggette ==
* [[File:Commons-logo.svg|20px]] '''[[:Commons:Main Page|Wikimedia Commons]]''' tene file multimediale pe la '''[[:commons:Category:Province of Arezzo|Provinge de Arezzo]]'''
== Collegamende sus a indernette ==
* [https://web.archive.org/web/20110226081219/http://provincia.arezzo.it/ Provinge de Arezzo]
{{Provinge de Arezzo}}
{{Toscana}}
{{Provinge Tagliàne}}
[[Category:Provinge de Arezzo| ]]
mmyk5cycrgg1ogjk9yk2rnd2cctxub5
Provinge de Perugge
0
16104
152184
144186
2026-10-29T22:29:05Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
152184
wikitext
text/x-wiki
{{Provincia
|nomeProvincia = Provincia di Perugia
|immagine =
|didascalia =
|linkStemma = Provincia di Perugia-Stemma.png
|siglaRegione = UMB
|siglaProvincia = PG
|capoluogo = [[Perugge]]
|superficie = 6.334
|abitanti = 664.523
|anno = 31/05/2009 <ref>Bilancio demografico mensile, maggio 2009, dati [http://demo.istat.it ISTAT].</ref>
|densita = 104,9
|categoriaComuni = Comuni della provincia di Perugia
|numeroComuni = 59
|cap = 06100, 06010-06089
|prefisso = [[075 (prefisso)|075]], [[0578]], [[0742]], [[0743]]
|istat = 054
|presidente = Marco Vinicio Guasticchi ([[Partito Democratico (Italia)|PD]])
|elezioni = 08.06.2009
|linkMappa = Map Province of Perugia.svg
|sito = http://www.provincia.perugia.it/
}} <!-- fine della tabella - per la compilazione vedi -> Aiuto:Provincia -->
'A '''Provinge de [[Perugge]]''' ète na [[provinge]] de l'[[Umbria]] de 664.523 crestiáne.
'A provinge de Perugge confine a nord-est cu 'a provinge de [[Provinge de Pesaro e Urbino|Pesaro e Urbino]], cu 'a provinge de [[Provinge de Angone|Angone]], cu quedde de [[Provinge de Macerata|Macerata]] e cu quedde de [[Provinge de Ascoli Piceno|Ascoli Piceno]], a sud cu quedde de [[Provinge de Rieti|Rieti]] e cu quedde de [[Provinge de Terni|Terni]], e a ovest cu quedde de [[Provinge de Siena|Siena]] e cu quedde de [[Provinge de Arezzo|Arezzo]].
== Storie ==
== Sciugrafije ==
== Comune pringipale ==
[[File:Perugia mappa.png|thumb|300px|Mappa d'a provinge de Perugge]]
{| {{prettytable|text-align=center}}
|- bgcolor="#EFEFEF"
!style="background:#CCF"| Pos.
!style="background:#CCF"| Stemma
!style="background:#CCF"| Comune de
!style="background:#CCF"| Crestiáne<br /> (ab)
!style="background:#CCF"| Grannenèzze<br /> ([[Chilometre quadrete|km²]])
!style="background:#CCCCFF"|Denzetà<br /> (ab/km²)
!style="background:#CCCCFF"|Altitudine<br /> ([[Metre sus a 'u mare|m s.l.m.]])
|-
|'''1°'''
|[[File:Perugia-Stemma.png|35px]]
|[[Perugge]]
|166.311
|449,92
|369,5
|493
|-
|'''2°'''
|
|[[Foligno]]
|57.437
|263,77
|219
|234
|-
|'''3°'''
|
|[[Città di Castello]]
|40.369
|387,53
|102,84
|288
|-
|'''4°'''
|[[File:Spoleto-Stemma.png|30px]]
|[[Spoleto]]
|39.220
|349,63
|111,9
|396
|-
|'''5°'''
|[[File:Gubbio-Stemma.png|25px]]
|[[Gubbio]]
|32.956
|525,08
|62,71
|522
|-
|}
== Note ==
<references/>
== Otre pruggette ==
* [[File:Commons-logo.svg|20px]] '''[[:Commons:Main Page|Wikimedia Commons]]''' tene file multimediale pe la '''[[:commons:Category:Province of Perugia|Provinge de Perugge]]'''
== Collegamende sus a indernette ==
* [https://web.archive.org/web/20160125132917/http://www.provincia.perugia.it/ Provinge de Perugge]
{{Provinge de Perugge}}
{{Umbrie}}
{{Provinge Tagliàne}}
[[Category:Provinge de Perugge| ]]
47fs46ashy6jgzoz6c9fbv53x1j2y4k
Concepción (Cile)
0
16683
152179
133702
2026-10-29T22:01:11Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
152179
wikitext
text/x-wiki
{{Città
|nomeCitta = Concepción
|nomeOriginale=
|linkBandiera = Flag of Concepcion, Chile.svg
|linkStemma = Escudo de Concepción (Chile).svg
|panorama = <!-- panorama -->
|linkMappa =
|pxMappa =
|stato = CHL
|suddivisioneAmministrativa1=
|suddivisioneAmministrativa2=
|suddivisioneAmministrativa3=
|suddivisioneAmministrativa4=
|suddivisioneAmministrativa5=
|latitudine_d =
|longitudine_d =
|latitudineGradi =36
|latitudinePrimi =46
|latitudineNS =S
|longitudineGradi =73
|longitudinePrimi =03
|longitudineEW =W
|altitudine = 12
|superficie = 221,6
|abitanti = 216.061
|anno = 2002
|densità =
|cap = 3349001
|prefisso = (+56 41)
|targa =
|nomeAbitanti =
|status =
|sindaco =
|notemappa =
|sito = http://www.concepcion.cl Concepción
}}
'''Concepción''' éte 'na cetate d'u [[Cile]], capeluéche d'a Reggione d'u Bio-Bío. Tène 'na popolazziune de 216,061 crestiáne ca jàvitane jndre n'aree de 221.6 km². Tàne 'na denzetate de 975 cr./km². Concepción se iacchije a 12 metrie sus a 'u levèlle d'u mare. Éte 'u cchiù granne comune d'u sud d'u [[Cile]]. Le coordinate satte sonde [http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en¶ms=36_46_22_S_73_03_47_W 36° 46' 22" S 73° 03' 47" W], jè distànde 515 km d'a capitale [[Santiago d'u Cile|Santiago]].
== Gallerije fotografeche ==
<gallery perrow=4>
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|
</gallery>
== Crestiáne famuse de Concepción (Cile) ==
* [[Luis Altamirano]]
* [[Graciela Araya]]
* [[José María de la Cruz]]
* [[Adrián García]]
* [[Lisandro Henríquez]]
* [[Ignacio Urrutia Manzano]]
* [[Adelqui Migliar]]
* [[José Santos León]]
* [[Paulina Veloso]]
* [[Aníbal Zañartu]]
== Relaziune 'Ndernazionale ==
=== Gemellagge ===
Concepción jè gemellate cu:
* [[Cascavel]], [[Brasile]]
* [[Bethlehem]], [[Autoretate Nazionale Palestinese]]
* [[Guayaquil]], [[Ecuador]]
* [[Rosario (Argendine)|Rosario]], [[Argendine]]
* [[La Plata]], [[Argendine]]
* [[Auckland]], [[Nuève Zelanne]]
* [[Sucre]], [[Bolivie]]
* [[Caracas]], [[Venezuela]]
== Bibbliografije ==
* Ida Stevenson Weldon Vernon ([[1969]]) ''Pedro de Valdivia, Conquistador of Chile'', Greenwood Press
* John Milton Nickles, Marie Siegrist ([[1965]]) ''Bibliography and Index of Geology Exclusive of North America'', Geological Society of America, v.28
== 'Ndruche pure ==
* [[Granne Concepción]]
== Collegamènde sus a indernette ==
* {{es}} [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Site istituzionale de Concepción]
* {{en}} [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/130916/Concepcion Encyclopædia Britannica — Concepción]
== Otre pruggette ==
{{commonscat|Concepcion, Chile|Concepción}}
== Note ==
<references/>
{{stub}}
[[Category:Cile]]
[[Category:Comune d'a provinge de Concepción]]
3t0zpyhu9bd03xfyxclzd8psev57l5w
Frange
0
16939
152186
151820
2026-10-29T23:44:37Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
152186
wikitext
text/x-wiki
{{Quote|''[[Liberté, Égalité, Fraternité]]''|''Franghèze, Uguaglianze, Fratellanze'' - Motte [[Revoluzione Frangese|Revoluzionarije Frangese]]}}
{{Stato
|nomeCorrente = Frange
|nomeCompleto = Repubbleche Frangese
|nomeUfficiale = ''République française''
|linkBandiera = Flag of France.svg
|paginaBandiera = Bandiere frangese
|linkStemma = Armoiries république française.svg
|paginaStemma = Stemme frangese
|linkLocalizzazione = EU-France.svg
|linkMappa = France_map_IT.PNG
|motto = [[Liberté, Égalité, Fraternité]]
|lingua = [[lènga frangese|frangese]]
|capitale = [[Parigge]]
|capitaleAbitanti = 2.203.817<ref>[http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=5427&document_type_id=5&document_id=8717&portlet_id=11661]</ref>
|capitaleAbitantiAnno = scennàre 2009
|governo = [[Repubbleche semipresidenziale]]
|presidente = [[Emmanuel Macron]]
|primoMinistro = [[Sébastien Lecornu]]
|indipendenza= [[496]]<br />
|elenco capi di stato = [[Cape de state frangese|Presidende]]
|elenco capi di governo = [[Prime Ministre d'a Frange|Prime Ministre]]
|ingressoONU = [[24 ottommre]] [[1945]] <sup>1</sup><br /> Membre permanènde d'u [[Conziglie de Sicurezze|CdS]]
|ingressoUE = [[25 marze]] [[1957]]. <sup>2</sup>
|superficieTotale = 675.417 [[km²]]; sule 'a Frange metropolitane: 543.965
|superficieOrdine = 47
|superficieAcqua = 0,26
|popolazioneTotale = 65.447.374 crestiáne<ref name=pop>[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1276#inter1 Bilange demografeche 2009]</ref>; sule 'a Frange metropolitane: 62.793.432
|popolazioneAnno =scennàre 2010
|popolazioneOrdine = 20
|popolazioneDensita = 115
|continente = [[Europe]] , [[Americhe cendrale]] (Caraibe) , [[Americhe meridionale]] (Guyana fr.), [[Africa]] (Réunion) , [[Oceanie]] (Terre australe e antartiche frangese)
|orario = [[UTC+1]]<br /><small>[[UTC+2]] jndr'à [[ore legale]] ; [[UTC-4]] (Martiniche e Guadalupe) ; [[UTC-3]] (Guyana fr.) ; [[UTC+4]] (Réunion)</small>
|valuta = [[Euro]] ; [[Franghe CFP]] (Polinesie Frangese, Nuève Caledonie, Wallis e Futuna)
|PIL= 2.130.383<ref name="autogenerated1">{{cita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx |titolo=Report IMF}}</ref>
|PILValuta= $
|PILAnno= 2008
|PILOrdine= 8
|PILprocapite= 34.205<ref name="autogenerated1" />
|PILprocapiteValuta= $
|PILprocapiteAnno= 2008
|PILprocapiteOrdine= 24
|HDI= 0,961 (ìrte)
|HDIAnno= 2007
|HDIOrdine= 8
|energia = <!-- consumo di energia pro capite - non scrivere kW/ab. che viene scritto già dal template - (consumo annuo totale in kWh diviso gli abitanti/365gg/24h) -->
|tld = [[.fr]], [[.eu]]<ref>Oltre a [[.fr]], assaje otre [[dominie de prime levèlle]] 'Ndernètte sonde ausate jndr'à lle departemènde e territorie d'a Frange d'oltremare: [[.re]], [[.mq]], [[.gp]], [[.tf]], [[.nc]], [[.pf]], [[.wf]], [[.pm]], [[.gf]] e [[.yt]]. Inoltre, 'a Frange ause pure [[.eu]], condivise ccu lle otre membre de ll'[[Aunìone europèe]].</ref>
|telefono = +33. ³
|targa = F
|inno = [['A Marsigliese]]
|festa = [[14 luglie]]
|note = <sup>1</sup>Jè une de le 51 State ca honne date vite a ll'[[Organizzazione de le Naziune Aunìte|ONU]] jndr'ô [[1945]].<sup>2</sup>Membre funnatore.³'A [[Valle Stritte]] ause 'u [[prefisse telefoneche]] d'u destritte de [[Susa]], appartenènde ad 'u combartimènde de [[Torino]] (0122).
}}
'A '''Frange''' (jndr'ô [[lènga frangese|frangese]] ''France''), ufficialmènde '''Repubbleche Frangese''' (jndr'ô fragese ''République française''), jè 'nu [[Statère membre de ll'Aunìone europèe|State membre]] de ll'[[Aunìone europèe]]. Acchiate jndr'à ll'[[Europe occidentale]], confine ccu [[Belge]], [[Lussemburghe]], [[Germanie]], [[Svizzere]], [[Itaglie]], [[Prengepáte de Monache|Monache]], [[Andorra]] e [[Spagne]].
'U Paise tène 'na superficie de 543.965 km² e 'na popolazzione de cchiù de 61 miglione de crestiáne, ca 'nghiànane respettivamènde a 675.417 km² e 65,4 miglione de crestiáne, ce se pigghiane n'considerazione pure le departemènde e le territorie d'oltremare d'Americhe, Asie e Oceanie<ref name="InseePopulation">Cifre pe' totte 'a Repubbleche frangese da 'u [http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1276#inter1 Bilange demografeche 2009], de cui 62.793.432 crestiáne jndr'à [[Frange metropolitane]]</ref>. Ccu quiste urteme 'a Frange jè 'u seconne State cchiù gruèsse (nnande ad 'a [[Russie]]) ed 'u terze cchiù populate d'Europe (nnande ad 'a Russie ed 'a Germanie). Attraverse 'u soje Presidende d'a Repubbleche, [[Copringepe di Andorra]] 'nzieme ad 'u [[vescove]] catalane de [[Diocese de Urgell|Urgell]], 'a Frange esercite pure 'nu putere de fatte sus d 'u [[Prengepáte d'Andorra]].
De totte le prengepále Statère Europèe, jè quidde de cchiù andìche formaziune<ref>''Etat et nation dans l'histoire de l'Europe'' (Broché) di Hagen Schulze, Seuil, 1998, 400 p.</ref>. Membre d'u [[Conziglie d'Europe]] jè une de lle pajèsere funnatore de ll'[[Aunìone europèe]], d'a [[zone euro]] e de lle [[Accorde de Schengen|aree Schengen]]. Jè une de le cinghe membre permanènde d'u [[Conziglie de sicurezze de le Naziune Aunìte]] e fàce parte de lle uètte Pajèsere cchiù 'ndustrializzate d'u Munne ([[G8]]), de ll'[[Organizzazione pe' 'a Cooperazione ed 'ô Sveluppe Economeche]] (OCSE), d'a [[Frangofonije]] e de ll'[[Aunìone latine]]. Jè returnate a fàce parte, da 'u [[2002]], d'a [[NATO]] (da cui ère ascìte jndr'ô 1966) e jè ôsce a die 'a terze putènze nucleare mondiale, rrete a lle [[Statère Aunìte d'Americhe|Statère Aunìte]] ed 'a [[Russie]].
La soje [[capitale (cetate)|capitale]] jè [[Parigge]], ce jè pure 'a cetate cchiù populose e 'mbortande d'ô State ed 'a prengepále mete turisteche jndr'à Frange e jndr'ô munne (ccu 45 miglioni de visitande).
'U [[lènga frangese|frangese]] ète 'a [[lènga ufficiale]] d'a [[Repubbleche]], me se cundane 77 lènghe reggionale<ref>Rapporte de ll'abbbrìle [[1999]] d'u professore Bernard Cerquiglini, preparate n'vije de 'na ratifeche d'a [[Charte européenne des langues régionales ou minoritaires]].</ref>. 'A [[releggione]] cchiù deffuse 'Mbrange jè 'u [[cattolicesime]] (da 'u 51% ad 'u 64% d'a popolazzione)<ref>[https://web.archive.org/web/20090718151411/http://www.csa.eu/dataset/data2006/opi20061025d-portrait-des-catholiques.htm Sondagge CSA realizzate sus a 'nu cambione rappresendative de crestiáne]</ref>, tuttavije 'na proporziune segnefecateve de le cattoleche ète [[agnosticisme|agnosteche]]; 'u 32% d'a popolazzione jè [[ateisme|atee]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100104075911/http://harrisinteractive.com/news/datatables/FinancialTimes_12202006.pdf Studie comblete sus 'a credenze releggiose]</ref>.
Paise assaje [[Romanizzazione (storie)|romanizzate]], ha state 'u luèche de nascite, jndr'à ll'etate medievale, de dò fiorende civiltate (une jndr'à Frange settendrionale e ll'otre, de matrice [[Occitanie|occitane]], jndr'à [[Provenze]] e [[Lèngadoche]]). 'U paise ha subbìte le 'nfluenze d'u [[Renascimènde tagliáne]], e, jndr'ô [[XVII sèchele]] (''Grand Siècle''), ha sveluppate 'na forme de classicisme origgenale ca s'ète 'mboste jndr'à lle [[arte]] e jndr'ô penziere. Cchiù 'mbortande cendre de ll'[[Illuminisme]], ha 'nfluenzate le [[Uerre de 'ndependenze americane|revoluzione americane]], e attraverse 'a [[Revoluzione frangese]] ha date 'nu slange e 'nu esebie de democrazie jndr'ô munne, purtanne valore de [[franghèzze]], [[uguaglianze]], e [[fratellanze|fraternetate]], e de [[laicisme|laicitate]] (da 'u [[1905]]). 'Mbrà 'u [[XVII sèchele|diciottesime]] e [[XIX sèchele]], 'a Frange avève ccrejète 'nu 'mbere coloniale de grannisseme proporziune, ca, pe' 'na vanne, ha cunzervate 'a lènga ed 'a culture d'a madrepatrije ([[Canada]], [[Africa]] ex-frangese e quacche vanne d'u [[Medie Oriende]], de ll'[[Asia]] e d'u [[Oceanie|Pacifiche]]).
'A Frange ète ôsce a die 'a quinde putènze economeche mondiale, rrète a lle [[Statère Aunìte d'Americhe]], [[Cine]], [[Giappone]], e [[Germanie]] ed 'a secone jndr'à Europe (subbète rrète ad 'a Germanie). Le ìrte levèlle de reddite d'a soje popolazzione, 'na legislaziune sociale partecolarmènde avanzate e 'na amministrazione pubbleche efficiende n'honne fatte une de lle statère ccu 'a qualetate d'a vite migliore ad 'u munne. 'U paise jè pure, grazzie a lle soje numerose bellezze naturale, storeche ed artisteche, 'a prime mete turisteche 'ndernazionale (79 miglioni de visitature jndr'ô [[2006]] seconne l'[[Organizzazione Mondiale d'u Turisme]])<ref>https://web.archive.org/web/20131210224321/http://www.unwto.org/facts/eng/pdf/indicators/ITA_top25.pdf</ref>.
== Culture ==
{{'Ndruche pure|Académie française|Cucine frangese|Cineme frangese|Architetture frangese}}
=== Embleme d'a Frange ===
{{'Ndruche pure|Embleme d'a Frange|Marianne}}
=== Festivitate ===
{| {{prettytable}} class="sortable wikitable"
|- bgcolor="#EFEFEF"
! Date
! Nome Tarandíne
! Nome d'u luèche
! Note
|-
|[[1º scennàre]]||[[Capodanne]]||Jour de l'An||
|-
| -||[[Pasche]]||Pâques||Dumèneche, data ca pòte cangià (non g'ète 'na feste pubbleche)
|-
| -||[[Lunedìe de ll'Jàngele|Lunedìe de Pasche]]||Lundi de Pâques||'u lunedìe nnande Pasche
|-
|[[1º másce]]||[[Feste de le fatijature|Feste d'a fatije]]||Fête du Travail||
|-
|[[8 másce]]||Sciùrne d'a vittorie||Victoire 1945||fine d'a [[seconne uerre mondiale]]
|-
| -||[[Ascensione de Gesù|Ascensione]]||Ascension||sciuvedìe, 40 sciùrne nnande Pasche
|-
| -||[[Pendecoste]]||Pentecôte||umèneche, 50 sciùrne nnande Pasche (non g'ète 'na feste pubbleche)
|-
| -||Lunedìe de Pendecoste||Lundi de Pentecôte||'u lunedìe nnande Pendecoste (non g'ète cchiù 'na feste pubbleche)
|-
|[[14 luglie]]||Feste naziunale||Fête Nationale||Prese d'a Bastiglie
|-
|[[15 aguste]]||[[Assunzione de Marije]]||Assomption||
|-
|[[1º novèmmre]]||[[Ognessande]]||Toussaint
|
|-
|[[11 novèmmre]]||Sciùrne de le veterane<br />Sciùrne de ll'armistizie<br />Sciùrne d'u recorde||Armistice 1918
|Fine d'a [[prime uerre mondiale]]
|-
|[[25 dicembre]]||[[Natèle]]||Noël||
|}
== Classifeche 'ndernazionale ==
* [[Innece de sveluppe umane]], 2005: 8ª sus a 177 naziune (jndr'ô 2009)<ref>{{en}} [http://hdr.undp.org/en/statistics/ Rapporte de lle Naziune Aunìte]</ref>.
== Organizzaziune 'ndernazionale ==
'A Frange ète 'nu membre de: [[Conziglie d'Europe]], [[Banghe europee pe' 'a recostruzione ed ô sveluppe|EBRD]], [[NATO]], [[Organizzazione pe' 'a Cooperazione ed ô Sveluppe Economeche|OCDE]], [[OSCE]], [[Aunìone europèe|UE]].
== Note ==
{{references|2}}
== 'Ndruche pure ==
* [[Linee de successiune ad 'u trone de Frange]]
* [[Corone de Carle Magne]]
* [[Corone de Luìgge XV de Frange]]
* [[Corone de Napoleone Bonaparte]]
* [[Corone de lle 'mberatrice Eugenie de Frange]]
* [[Embleme d'a Frange]]
* [[Croce Russe frangese]]
== Otre puggette ==
{{interprogetto|commons=Category:France|commons_preposizione=sulla|q|q_preposizione=sulla|wikt}}
{{wikiatlas|Francia}}
{{Controllo di autorità}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{Dmoz|World/Italiano/Regionale/Europa/Francia/|Frange}}
* [https://web.archive.org/web/20050306012841/http://www.assemblee-nat.fr/italiano/index.asp Assemblée nationale] - L'assemblee naziunale frangese
* {{lingue|de|en|es|fr}} [http://www.elysee.fr/ Site ufficiale de ll'uffice d'u Presidende frangese] - 'U Palazze de ll'Elisèe
* {{lingue|de|en|es|fr}} [https://web.archive.org/web/20110120220408/http://www.premier-ministre.gouv.fr/fr/ Site ufficiale de ll'uffice d'u Prime Ministre frangese]
* {{lingue|de|en|es|fr}} [https://web.archive.org/web/20110615005256/http://www.senat.fr/international/english/ Sénat] - 'U senate frangese
* {{lingue|de|en|es|fr}} [https://web.archive.org/web/20080525182436/http://www.service-public.fr/etranger/english.html Site ufficiale d'u servizzie pubbleche frangese] - Condène assaje link a deverse istituziune e amministraziune
* {{lingue|fr}} [https://web.archive.org/web/20141219183853/http://meteo.12.growiktionary.org/ Previsioni del tempo]
* [https://web.archive.org/web/20070111021258/http://www.viaggiaresicuri.mae.aci.it/?francia Schede d'a Frange da 'u site Viaggiare Secure] - Site curate da 'u Ministere de lle Estere e da ll'ACI
* [https://web.archive.org/web/20110629051418/http://it.franceguide.com/ Visite 'a Frange] - Schede curate da ll'Ende Naziunale Frangese pe' 'u Turisme
{{Europe}}
{{Aunìone Europee}}
{{NATO}}
{{G8}}
{{Conziglie de sicurezze de le Naziune Aunìte}}
{{Box successione|carica=State pe' [[innece de sveluppe umane]]|periodo=8º puèste
|precedente=[[Svezzie]]|successivo=[[Svizzere]]}}
[[Category:Frange| ]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
puhso0qxiztrbz1kh18kv4r9cb4roxg
Teheran
0
17489
152185
152157
2026-10-29T22:35:13Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
152185
wikitext
text/x-wiki
{{nota disambigua|descrizione=otre segnefecate|titolo=[[Teheran (disambigue)]]}}
{{Divisione amministrative
|Nome = Teheran
|Nome ufficiale = {{fa}} تهران
|Panorama = North of tehran.jpg
|Didascalia =
|Bandiera =
|Stemma =
|Stato = IRN
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Teheran
|Divisione amm grado 2 = Teheran
|Divisione amm grado 3 = Cendrale
|Amministratore locale = [[Doctor Zana Vahid Lajani]]
|Partito = [[National Trust Party|NTP]]
|Data elezione = 18/05/2018
|Data istituzione =
|Data soppressione =
|Latitudine decimale =
|Longitudine decimale =
|Latitudine gradi = 35
|Latitudine minuti = 41
|Latitudine secondi =
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 51
|Longitudine minuti = 25
|Longitudine secondi =
|Longitudine EW = E
|Altitudine = da 1120 a 1670
|Superficie = 730
|Abitanti = 14410000
|Note abitanti = {{cita web|url=https://web.archive.org/web/20110715185344/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|titolo=Principali città del mondo ordinate per popolazione residente|editore=world-gazetteer.com|accesso=21 ottòmmre 2010|urlmorto=sì|urlarchivio=https://www.webcitation.org/5mgEK0l5x?url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=|dataarchivio=10 scennàre 2010}}
|Aggiornamento abitanti = 2020
|Divisioni confinanti =
|Lingue = [[Lènga persiane|persiane]]
|Codice postale =
|Codice statistico =
|Codice catastale =
|Targa =
|Nome abitanti =
|Festivo =
|Mappa =
|Didascalia mappa =
}}
'''Teheran''' (scritte pure '''Tehrān''', '''<big>تهران</big>''' jndr'ô [[Lènga persiane|persiane]]) jè 'a [[Capitale (cetate)|capitale]] de ll'[[Iran]]. Acchijate jndr'ô nord d'u paìse, a lle péte de le [[Elburz|monde Elburz]], 'a cetata rijale 'u nome ad 'a [[Teheran (provinge)|provinge]] de cui jè pure capeluèche.
Teheran ha 'ndrucate 'a sove popolazzione aumendare tande assaje da quanne jè devendate 'a capitale nnande ad 'u cangiamènde d'a dinastie jndr'ô [[1786]], e cu {{formatnum:14410000}} crestiáne stimate jndr'ô [[2020]] jè 'a cchiù granna cetata de ll'[[Iran]].<ref name="gazetteer" /> 'A popolazzione d'a vanne metropuletane cundave {{formatnum:12183391}} de crestiáne jndr'ô [[2011]].
Quèste crescite fù dovute prengepalmènde ad 'u megghioramènde de le condizione de vite e a l'azione de attrazione esercitate sus 'a popolazzione de le provinge 'nzeccate. Jèdde hé subbìte 'na ferzute accelerazione accumenzanne da 'u [[1974]], nnande a ll'aumènde de le prezze d'u [[petrolie]] jndr'ô corse d'u [[Crise energeteche (1973)|prime shock petrolifere]], e 'a periferie d'a cetata s'ète spannùte assaje velocemènde.
Teheran ospite quase 'a metate de le attivetate 'ndustriale d'u paìse, specialmènde legate ad 'a vanne automobbelisteche, de le apparecchiature elettreche ed elettroneche, de le arme, d'u tessile, d'ô zucchere, d'u cemènde e de le prodotte chimece.
== Sciugrafije ==
[[File:Tehran01-006.jpg|thumb|left|270px|Visione aeree d'a cetata.]]
Teheran se iacchije jndre' na chianure ca degrade verse 'u sud, a lle péte de le monde [[Elburz]]. 'A cetata se iacchije a 'na ìrtèzze de 1.100 metre sus a 'u [[Metre sus a 'u levèlle d'u mare|levèlle d'u mare]] jndr'â vanne sud, a 1.200 m jndr'ô cendre e a 1.700 m jndr'ô nord. 'A cetata e le sobborghe suve tènene 'na grannèzze de 86.500 ettare.<ref name="FAO">{{fr}} Ahmad Mehdipour Ataie, [http://www.fao.org/docrep/005/x3994f/X3994F08.htm « La foresterie urbaine et périurbaine au proche-orient. Une étude de cas sur Téhéran »] ''jndre La foresterie urbaine et périurbaine. Études de cas sur les pays en développement'', FAO, Rome, 2001</ref>.
'A funnazione d'a cetat jève state d'apprìme limitate a doje vanne ca tenèvane le caratteristeche de chianure: quèdde de suse, comboste de ghiaie assaje gruèsse e permeabbele, e 'a vanne d'abbasce, comboste da deposite alluvionale dìleche e cchiù 'mbervie. 'A reggione jndre cui jè state quagghiate Teheran jè 'nu luèche de transizione 'mbrà 'u [[deserte]] sterile (''kavir'') e 'a [[catene monduose]] de Elburz.<ref name="EI">{{en}} {{cita web|autore=Xavier de Planhol|url=http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp5/ot_tehran_20040927.html|titolo=«TEHRAN, Capital of Iran»,|editore=Encyclopædia Iranica|accesso=09-12-2009}}</ref>
'A cetata non ge tène assaje 'mbortande resorse idreche, e se iacchije jndre 'nu punde ca jè mmienze a doje bacine ca cogghiene l'acque ca avène da le mundagne cchiù a monde. Quiste doje bacine sonde quidde de [[Karaj]], ad ovest, e Jājerud, 'na trendìne de chilometre ad est, ca alimènde [[Varamin]] e le villagge ca 'a circunnane. 'Mbrà lle vanne urbane de Karaj e Varamin se iacchijève jndr'ô passate 'na sule granne cetata, Ray, acchijate sus 'a carisciole 'mbrà lle doje bacine.<ref name="EI" />
'U cendre de Teheran se sveluppe 'ndorne ad 'a chiazze Imam Khomeini e ad 'ô granne assaje [[Bazaar]]. 'A vanne 'ndorne ad 'u cendre jè comboste p'a granna vanne da quartiere populare, mendre le vanne cchiù benestande se iacchijene a nord, 'nzieme ad 'a granna vanne de le ambasciate straniere. L'urbanizzazione de ll'urteme anne hé purtate a 'nu spannamènde no condrollate fine a lle péte de ll'Alborz, comblece pure 'a tarde promulgazione de legge ca avèssera protegge 'u delicate ecosisteme monduose.
De relevande 'mbortanze jè pure 'a [[Torre Milad]], acchijate ad 'u cendre-nord d'a metropule, ca jè 'mbrà lle cchiù ìrte torre autoportande d'u munne, e jè vanne d'ô skyline de Tehran.
[[File:Panoramic_photograph_of_Tehran.jpg|thumb|centre|750px|Panorame d'a cetata.]]
[[File:Tehran Night Panorama.jpg|thumb|centre|750px|Vedute de Teheran de notte.]]
=== Clime ===
'U clime de Teheran jè p'a granna vanne definite d'a posizione sciugrafeche d'a cetata, cu lle ìrte mundagne a Nord e 'u deserte a sud. 'U clime pòte ccu jèsse generalmènde cundate cumme mite jndr'â primavère, calle e secche jndr'â estate, temberate jndr'ô autunne, e fridde jndr'ô 'mbìerne. Essenne 'na granna cetata, cu segnefecative differenze de ìrtèzze 'mbrà lle varie destritte, s'ha ddà signalà cumme 'u timbe sije spesse cchiù frische longhe le péte collinare a nord, respette a lle vanne chianeggiande d'u sud. L'estate jè generalmènde calle e secche cu picche assaje precipitazzione, cu 'n'umidetate relative generalmènde vasce, pure ce le notte sonde frische. 'A granna vanne de le precipitazzione se iacchijenjndr'ô periode combrese 'mbrà 'u tarde autunne e 'a metate d'a primavère. 'U mise cchiù calle jè luglie ('a medie d'a temberature mineme jè de 23 °C, 'a temberature medie masseme jè de 36 °C), mendre 'u mise cchiù fridde jè scennàre ('a temberature medie mineme -1 °C, temberature medie masseme de 8 °C).<ref name="IranTour">[https://web.archive.org/web/20030610002354/http://www.irantour.org/Iran/Climate.html Clime de Teheran]</ref>
{| class="wikitable" "text-align:center;font-size:90%;"|
|+ '''Temberature de 3 destritte de Teheran'''
|-
! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | Destritte
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Sce
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Feb
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Mar
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Abb
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Más
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Sci
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Lug
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Agu
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Set
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Ott
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Nov
! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | Dec
! style="background: #B22222; color:#000000;" | Anne
|-
! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[Mehrabad|Mehrabad <small>(Sud-ovest)</small>]]
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | -0,4 </br> 7,9
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 1,2 </br> 10,4
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 5,4</br> 15,4
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 11,2</br> 22,1
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 16,1</br> 27,9
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 20,9</br> 33,9
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 23,9</br> 36,6
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 23,3</br> 35,6
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 19,3</br> 31,6
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 13,3</br> 24,4
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 6,7</br> 16,2
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 1,7</br> 10
| style="text-align:center; background: #F0E68C; color:#000000;" | '''11,9</br> 22,7'''
|-
! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[Gisha|Gisha <small>(Cendre)</small>]]
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 0,8</br> 6,9
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 2,1</br> 9,2
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 5,7</br> 13,4
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 11,6</br> 20,3
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 15,9</br> 15,9
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 21,8</br> 21,8
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 25,0</br> 34,5
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 24,6</br> 34,1
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 20,5</br> 29,8
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 14,4</br> 22,9
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 7,5</br> 14,6
| style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 2,9</br> 8,9
| style="text-align:center; background: #5F9EA0; color:#000000;" | '''12,7</br> 21'''
|-
! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[Tajrish|Tajrish <small>(Nord)</small>]]
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | -1,5</br> 6,1
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | -0,2</br> 8,1
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 4,0</br> 12,9
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 9,8</br> 19,8
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 14,0</br> 25,0
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 19,6</br> 31,2
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 22,6</br> 33,9
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 21,9</br> 33,5
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 17,5</br> 29,3
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 11,6</br> 22,4
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 5,4</br> 14,3
| style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 1,0</br> 8,6
| style="text-align:center; background: #F0E68C; color:#000000;" | '''10,5</br> 20,4'''
|-
| colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;"|Grade [[Celsius]]
|-
| colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;"|Fonde: ''[http://www.irimo,ir/farsi/drought/shenasnamehEghlimi,asp <small>Iran Meteoroligical Organization Website</small>], [http://www.irimo,ir/farsi/drought/synopH/Tehranmehrabad,txt] [http://www.irimo,ir/farsi/drought/synopH/Jeophysicstehran,txt] [http://www.irimo,ir/farsi/drought/synopH/Shomaletehran,txt]''
|}
== Polìteche ==
'U presidende de ôsce a die d'a [[Iran|Repubbleche Islameche de ll'Iran]], [[Mahmoud Ahmadinejad]], jè state sinnache de Teheran apprìme de pigghià le 'ngareche ca tène ôsce. 'U sinnache de ôsce a die de Teheran, Mohammad Bagher Qalibaf, jè state scacchiate arrète pe' 'nu seconne mannate jndr'ô másce 2007.
Qalibaf, appartenènde ad 'u partite conzervatore islameche, s'ète fatte notare p'a sove opposizione ad 'u combagne de partite Ahmadinejad, e n'hé mise 'n'evidenze le assaje prubbleme 'mbolìteche 'nderne.
== Economije ==
[[File:Administrative map of Tehran.svg|thumb|left|Scucchiamènde amministrative de Teheran]]
Teheran jè 'u cendre economeche de ll'[[Iran]].<ref>{{cita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/585619/Tehran/276311/Economy|titolo=Teheran|editore=Enciclopedia britannica|accesso=26-06-2009}}</ref> 'A cetata jndre a sè 'u 30% d'a ferze fatije d'u settore pubbleche e 'u 45% de le granne 'mbrese 'ndustriale de lle 'ndere paìse. 'A cchiù granna vanne d'a ferze fatije rumanènde se spanne 'mbrà 'u commerce e 'u settore de le carrêscie. 'Mbrà lle prengepále 'ndustrie se pòtene cundà quèdde d'u settore elettroneche, de le arme, de le tessute, d'ô zucchere, d'u cemènde e de le prodotte chimece. Teheran jè 'nu 'mbortande cendre p'a venneta de tappete e mobbele. A sud d'a cetata, 'nzeccate ad 'a vanne de Ray, se iacchije 'na raffinerie de petrolie.
'A cetata tène quàtte aeropuèrte, 'mbrà cui l'[[Aeropuèrte de Mehrabad]], l'[[Aeropuèrte 'Ndernazionale Imam Khomeini]], 'u Ghal'eh Morghi e 'u Doshan Tapeh.
[[File:Buildings in tehran.jpg|thumb|Panorame notturne d'a cetata.]]
=== Carrêscie ===
'A capitale tène 'na rezze [[Metropuletane de Teheran|metropuletane]] comboste da quàtte linee e ôsce a die 'n'fase de spannamènde. Le doje [[Aeropuèrte|aeropuèrte 'ndernazionale]] ca servone 'a cetata sonde 'u [[Aeropuèrte de Mehrabad|Mehrabad]] e l'[[Aeropuèrte 'Ndernazionale Imam Khomeini|Imam Khomeyni]]. A Teheran tène 'a sede 'a combagnie aeree de bandiere [[Iran Air]].
== Sport ==
'A cetata de Tehran tène doje 'mbortande squadre de ballone ca sciuècane jndr'â serie cchiù ìerte: [[Persepolis F.C.]], ed [[Esteghlal F.C.]].
Ce 'stè pure l'Azadi Sports Complex, ca oltre ad ospità assaje 'mbiande sportive de varie genere, combrenne pure 'ô [[Stadie Azadi]], ce jè 'u cchiù granne jndr'â ll'Iran e jndr'ô Medie Oriende, e jè ausate da le squadre calcisteche d'a cetata.
== Universetate ==
A Teheran tènene 'a sede le seguende universetate:
* [[Universetate de Imam Hossein]]
* [[Universetate de Teheran]]
== Crestiáne famuse ==
* [[‘Abdu’l-Bahá]], [[releggiose]]
* [[Fatemeh Motamed Aria]], [[Attore|attrice]]
* [[Bahá'u'lláh]], funnatore d'a [[Bahá'í|fede bahá'í]]
* [[Ashkan Dejagah]], [[calciatore]]
* [[Forough Farrokhzad]], [[Poète|poetesse]]
* [[Shadi Ghadirian]], [[fotografe]]
* [[Abol-Ghasem Mostafavi Kashani]], releggiose e [[polìteche]]
* [[Abbas Kiarostami]], [[reggiste]]
* [[Mehdi Mahdavikia]], calciatore
* [[Mohsen Makhmalbaf]], reggiste
* [[Samira Makhmalbaf]], reggiste
* [[Patrick Ray Pugliese]], [[personagge televisive]]
* [[Marjane Satrapi]], [[Autore de fumette|autrice de fumette]]
* [[Abdolkarim Soroush]], [[felosofe]] e [[screttore]]
* [[Khosrow Vaziri]], [[wrestler]]
== Gemellagge ==
* {{Gemellaggio|Statère Aunìte d'Americhe|Los Angeles|1972}}<ref>[https://web.archive.org/web/20070104020957/http://www.lacity.org/sistercities/ 'Mbormazzione sus a 'u gemellagge da 'u site de Los Angeles]</ref>
* {{Gemellaggio|Cuba|L'Avana|2001}}<ref>[https://web.archive.org/web/20200411141138/http://www.payvand.com/news/01/mar/1053.html Notizzie sus a 'u gemellagge]</ref>
* {{Gemellaggio|Sudafriche|Pretoria|2002}}<ref>[http://www.dfa.gov.za/foreign/Multilateral/profiles/persian.htm 'Mbormazzione sus a 'u gemellagge da 'u site de Pretoria]</ref>
* {{Gemellaggio|Venezuela|Caracas|2005}}<ref>[https://web.archive.org/web/20060308180544/http://www.irna.ir/en/news/view/line-22/0507290705201848.htm 'Mbormazzione sus a 'u gemellagge sus a irna.ir]</ref>
* {{Gemellaggio|Cine|Pechine|2006}}<ref>[https://web.archive.org/web/20050927230918/http://www.danwei.org/archives/001506.html Notizzie sus a 'u gemellagge sus a danwei.org]</ref>
* {{Gemellaggio|Russie Vianghe|Minsk|2006}}
* {{Gemellaggio|Tagikistan|Dušanbe}}
* {{Gemellaggio|Coree d'u Sud|Seoul}}
* {{Gemellaggio|Emirate Arabe Aunìte|Dubai}}
* {{Gemellaggio|Filippine|Manila}}
* {{Gemellaggio|Russie|Mosche}}
== Note ==
<references />
== Otre pruggette ==
{{interprogetto}}
== Collegaminde fore a Uicchipèdie ==
* {{lingue|fa|en}} [http://www.tehran.ir Tehran (site ufficiale)]
* {{fa}} [https://web.archive.org/web/20111126234322/http://www.shora-tehran.ir/ Tehran (Conziglie cettadine islameche)]
* {{lingue|fa|en}} [https://web.archive.org/web/20061110083952/http://www.tehranmetro.com/index.asp (Tehran metro)]
* {{lingue|fa|en}} [https://web.archive.org/web/20080517033629/http://www.ikia.ir/pages/templates/Template1/ (IKIA airport)]
* {{fa}} [https://web.archive.org/web/20080607215920/http://www.airportseirosafar.co.ir/persian/mainen.html (IKIA Taxi)]
{{Capitale de l'Asie}}
[[Category:Iran]]
[[Category:Capitale de state]]
[[Category:Pàggene ca avessera stà in Uicchipèdie]]
s91n2vwoebyx3c5ombes3tzrev2bhmc
Piemonde/Barése
0
19890
152181
145239
2026-10-29T22:22:06Z
InternetArchiveBot
10009
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
152181
wikitext
text/x-wiki
{{s}}
{{Variande|BAR}}
{{Veje/TAR}}
{{Coord|44|57|35|N|7|55|10|E|type:adm1st(4341733)|region:IT|display=title}}
{{Regione
|nomeRegione = Regione Piemonte
|linkBandiera =Piemonte_Bandiera.png
|linkStemma = Regione-Piemonte-Stemma.svg
|zona = Italia nord-occidentale
|capoluogo = [[Immagine:Turin coat of arms.svg|25px]] [[Torino]] <small>(910.437 ab. / 2008)</small>
|superficie = 25.399
|abitanti = 4.441.946
|anno = 31/05/2009
|densita = 174,88
|province = {{IT-AL}}<br />{{IT-AT}}<br />{{IT-BI}}<br />{{IT-CN}}<br />{{IT-NO}}<br />{{IT-TO}}<br />{{IT-VB}}<br />{{IT-VC}}
|categoriaComuni = Comuni del Piemonte
|numeroComuni = 1.206
|presidente = [[Mercedes Bresso]]
|presidentePartito = [[Partito Democratico (Italia)|PD]]
|presidenteData = 2005
|giunta = [[L'Unione]]
|consiglio =
|elezioniUltime = [[Elezioni regionali italiane del 2005|4 aprile 2005]]
|elezioniProssime = 2010
|linkMappa = Map Region of Piemonte.svg
|note = <!-- note libere -->
|sito = http://www.regione.piemonte.it
}}
'U '''Piemonte''' jé na reggione [[Itaglie|tagliáne]]. 'U capelueche jé [[Torino]].
== Storie ==
== Sciugrafije ==
<gallery widths=150>
Image:Piedmont Provinces.png|Bandiera
Image:Regione Piemonte 2.svg|Mappa (2)
</gallery>
=== Provinge ===
{|
| valign="top" |
{| class="prettytable"
! style="background:#efefef;" | Stemma
! style="background:#efefef;" | Provinge
! style="background:#efefef;" | Comune
! style="background:#efefef;" | Estenzione
! style="background:#efefef;" | Populazzione
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Alessandria|Alessandria]] || align="center" | 190 || align="center" | 3.560|| align="center" | 438.383
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Asti|Asti]] || align="center" | 118 || align="center" | 1.511|| align="center" | 217.197
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Biella|Biella]] || align="center" | 82 || align="center" | 913,03|| align="center" | 187.064
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Cuneo|Cuneo]] || align="center" | 250 || align="center" | 6.903|| align="center" | 582.968
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Novara|Novara]] || align="center" | 88 || align="center" | 1.339|| align="center" | 367.662
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Torino|Torino]] || align="center" | 315 || align="center" | 6.829|| align="center" | 2.295.085
|-----
||| align="left" | [[Provinge d'u Verbano-Cusio-Ossola|Verbano-Cusio-Ossola]] || align="center" | 77 || align="center" | 2.255|| align="center" | 162.872
|-----
||| align="left" | [[Provinge de Vercelli|Vercelli]] || align="center" | 86 || align="center" | 2.088|| align="center" | 180.163
|-----
|}
|}
== Vôsce cullegate ==
* [[Alessandria|Alessandrije]]
* [[Asti]]
* [[Biella|Bielle]]
* [[Cuneo|Cunee]]
* [[Novara|Noveure]]
* [[Torino|Torine]]
* [[Verbania|Verbanie]]
* [[Vercelli|Vercidde]]
== Otre pruggette ==
* [[File:Commons-logo.svg|20px]] '''[[:Commons:Main Page|Wikimedia Commons]]''' tene file multimediale pe la '''[[:commons:Category:Piemonte|Piemonte]]'''
== Collegamende sus a indernette ==
* [https://web.archive.org/web/20110225110327/http://www.regione.piemonte.it/ Reggione Piemonte]
{{Piemonte}}
{{Reggioni tagliane}}
[[Category:Piemonte| ]]
k2t79trq87xbvwtm3pn0ncql2kjgq38