Wikipedia rwwiki https://rw.wikipedia.org/wiki/Intangiriro MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Itangazamakuru Ibidasanzwe Ibiganiro Umukoresha Ibiganiro by'umukoresha Wikipedia Ibiganiro kuri Wikipedia Dosiye Ibiganiro kuri dosiye MediyaWiki Ibiganiro kuri MediyaWiki Inyandikorugero Ibiganiro ku nyandikorugero Ubufasha Ibiganiro ku bufasha Ikiciro Ibiganiro ku byiciro TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Pariki ya Nyungwe 0 2736 148372 140599 2026-10-30T17:48:36Z IGANZE 11347 reference 148372 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = geography | above = Pariki y'Igihugu ya Nyungwe | image = [[Dosiye:Where tea meets primary rainforest in Nyungwe.jpg|260px|alt=Ishyamba rya Nyungwe n'imirima y'icyayi]] | caption = Aho imirima y'[[icyayi]] ihurira n'ishyamba kimeza rya Nyungwe | label1 = Igihugu | data1 = [[Rwanda]] | label2 = Intara | data2 = [[Intara y'Uburengerazuba]], [[Intara y'amajyepfo]] | label3 = Uturere | data3 = [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]], [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]], [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]], [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]] | label4 = Aho iherereye | data4 = {{coord|2|29|24|S|29|17|34|E|display=inline}} | label5 = Ubuso | data5 = 1 019 km² | label6 = Ubutumburuke | data6 = m 1 480 – 2 950 | label7 = Ishyamba ririnzwe | data7 = 1933 | label8 = Pariki y'igihugu | data8 = 2005 | label9 = Umurage w'Isi | data9 = 2023 (UNESCO) | label10 = Icungwa na | data10 = [[Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda|RDB]] na African Parks | label11 = Urubuga | data11 = [https://www.visitnyungwe.org/ visitnyungwe.org] }} '''Pariki y'Igihugu ya Nyungwe''' (izwi kandi nka '''Ishyamba rya Nyungwe''') ni [[pariki]] y'igihugu n'[[ishyamba]] riherereye mu majyepfo y'uburengerazuba bw'u [[Rwanda]], ku mupaka w'u [[Uburundi|Burundi]], aho ikomereza muri Pariki y'Igihugu ya Kibira. Ifite ubuso bwa kilometero kare 1 019, ikaba ari ryo shyamba rinini risigaye mu Rwanda. Ni rimwe mu mashyamba y'[[imvura]] ya kera kurusha ayandi muri [[Afurika]]. Kuva muri Nzeri 2023, iri ku rutonde rw'[[Umurage ndangamuco w'isi|Umurage w'Isi]] wa UNESCO. == Imiterere == [[Dosiye:Sunset over Nyungwe National Park, Rwanda.jpg|thumb|left|Izuba rirenga hejuru y'imisozi y'ishyamba rya Nyungwe]] Pariki iherereye mu turere twa [[Akarere ka Rusizi|Rusizi]], [[Akarere ka Nyamasheke|Nyamasheke]], [[Akarere ka Nyamagabe|Nyamagabe]] na [[Akarere ka Nyaruguru|Nyaruguru]].<ref name="umuryango">{{Cite web |title=Ni uwuhe mwihariko wa Parike ya Nyungwe watumye ishyirwa mu murage w'Isi |url=https://www.umuryango.rw/amakuru/mu-rwanda/ubuzima/article/ni-uwuhe-mwihariko-wa-parike-ya-nyungwe-watumye-ishyirwa-mu-murage-w-isi |website=Umuryango.rw |access-date=2026-10-01}}</ref> Ifite ubuso bwa kilometero kare 1 019,<ref name="unep">{{Cite web |title=Nyungwe |url=https://www.protectedplanet.net/9148 |website=Protected Planet (UNEP-WCMC, World Database on Protected Areas) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> ikaba ari ryo shyamba rinini risigaye mu Rwanda. Ihana imbibi n'u [[Uburundi|Burundi]], aho ikomereza muri Pariki y'Igihugu ya Kibira.<ref name="ap">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://www.africanparks.org/the-parks/nyungwe |website=African Parks |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Ni rimwe mu mashyamba y'imvura ya kera kurusha ayandi muri Afurika.<ref name="visit">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://www.visitrwanda.com/destinations/nyungwe-national-park/ |website=Visit Rwanda (Rwanda Development Board) |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Iri mu karere k'Ubuhanuka bwa Alberitine (''Albertine Rift''), ku butumburuke buri hagati ya metero 1 480 na 2 950.<ref name="unesco">{{Cite web |title=Nyungwe National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/1697/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> Igizwe ahanini n'ishyamba ry'imisozi miremire rivanzemo n'[[Igishanga|ibishanga]],<ref name="ap2020">{{Cite web |title=Rwanda, African Parks commit to long-term protection of Nyungwe National Park |url=https://www.africanparks.org/rwandan-government-makes-bold-commitment-long-term-protection-nyungwe-national-park-partnership |website=African Parks |date=2020-10-07 |access-date=2026-10-01 |language=en}}</ref> birimo igishanga cya Kamiranzovu kiri ku butumburuke bwo hejuru.<ref name="unesco" /> Igice cyanditswe ku rutonde rwa UNESCO kigizwe n'ibice bitatu: ishyamba kimeza rya Nyungwe, irya Gisakura n'irya Cyamudongo.<ref name="unesco" /><ref>https://www.nyungweforestnationalpark.org/</ref> Pariki iri ku murongo ugabanya amazi y'ikibaya cya [[Kongo]] mu burengerazuba n'icya [[Nili]] mu burasirazuba. Itanga hafi 70% by'[[amazi]] y'u Rwanda.<ref name="ap2020" /> == Urusobe rw'ibinyabuzima == [[Dosiye:A L’Hoest’s monkey and baby.jpg|thumb|Inkende ya L'Hoest n'icyana cyayo]] [[Dosiye:Nyungwe forest flower.jpg|thumb|upright=0.9|Indabo zo mu ishyamba rya Nyungwe]] Nyungwe ni kimwe mu bice by'ingenzi muri Afurika mu kubungabunga [[urusobe rw'ibinyabuzima]]:<ref name="unesco" /> * [[Ikimera|Ibimera]]: amoko 1 468 y'ibimera bifite imitsi itwara amazi, harimo amoko 73 ari mu kaga ku isi.<ref name="unesco" /> * Inyamabere: amoko arenga 85;<ref name="ap" /> amoko 12 muri yo ari mu kaga.<ref name="unesco" /> * Inkende: amoko 13, ni ukuvuga hafi kimwe cya kane cy'amoko y'inkende aboneka muri Afurika,<ref name="ap2020" /> harimo [[Impundu]] (''Pan troglodytes schweinfurthii''), [[Inkima]] (''Cercopithecus kandti''), inkende ya L'Hoest (''Allochrocebus lhoesti''), inkende ya Hamlyn (''Cercopithecus hamlyni'') n'inkende z'umukara n'umweru zo mu bwoko bwa ''Colobus angolensis ruwenzorii'' zigenda mu matsinda manini.<ref name="ap2020" /><ref name="visit" /> * [[Inyoni]]: amoko 317, bigatuma Nyungwe iba kimwe mu bice by'ingenzi cyane muri Afurika mu kurinda inyoni.<ref name="unesco" /> * Inyamaswa zibana mu mazi no ku butaka (''amphibiens''): amoko 32, harimo 22 aboneka gusa mu Buhanuka bwa Alberitine na 2 aboneka muri Nyungwe gusa.<ref name="unesco" /> * Ibinyugunyugu: amoko arenga 290.<ref name="unesco" /> * [[Uducurama|Agacurama]] ''Rhinolophus hilli'' (''Hill's horseshoe bat''), kari mu kaga gakomeye ko kuzimira, kaboneka muri Nyungwe gusa.<ref name="unesco" /> [[Dosiye:Hyperolius castaneus pair in amplexus, Nyungwe National Park.jpg|thumb|left|upright=0.9|Ibikeri ''Hyperolius castaneus'', ubwoko buboneka mu Buhanuka bwa Alberitine]] == Amateka == Ishyamba rya Nyungwe ryarinzwe ku mugaragaro guhera mu 1933, ubwo ubutegetsi bw'abakoloni b'[[Ububiligi|Ababiligi]] bwarigize ishyamba ririnzwe (''forest reserve'').<ref name="unesco" /><ref name="masozera">{{Cite journal |last=Masozera |first=M. K. |last2=Alavalapati |first2=J. R. R. |year=2004 |title=Forest Dependency and its Implications for Protected Areas Management: A Case Study From the Nyungwe Forest Reserve, Rwanda |journal=Scandinavian Journal of Forest Research |volume=19 |issue=sup004 |pages=85–92 |doi=10.1080/14004080410034164 |language=en}}</ref> Amategeko yabuzaga gutema ishyamba hagamijwe [[ubuhinzi]], ariko yemereraga abaturage gutashya [[inkwi]]. Kubera ko atubahirizwaga uko bikwiye, abaturage bakomeje kurihigamo, guhakura [[ubuki]], gutema ibiti, kurihingamo no gucukuramo zahabu.<ref name="masozera" /> Mu 2005, ishyamba rya Nyungwe ryagizwe pariki y'igihugu.<ref name="unesco" /> Mu Ukwakira 2020, Ikigo gishinzwe iterambere mu Rwanda (RDB) n'umuryango African Parks basinye amasezerano y'imyaka 20 yo gufatanya gucunga pariki.<ref name="ap2020" /> Ubu icungwa na sosiyete ''Nyungwe Management Company'', ku bufatanye bwa Leta y'u Rwanda na African Parks.<ref name="unesco" /> Muri Nzeri 2023, Nyungwe yashyizwe ku rutonde rw'Umurage w'Isi wa UNESCO, hashingiwe ku rusobe rw'ibinyabuzima byayo (igipimo cya x).<ref name="unesco" /> == Ubukerarugendo n'abaturage == [[Dosiye:Nyungwe Canopy Walk.jpg|thumb|left|Ikiraro kiri hejuru y'ibiti (''canopy walk'') muri Nyungwe]] Nyungwe ni kimwe mu byerekezo by'ingenzi by'[[ubukerarugendo]] mu Rwanda: abasura pariki bashobora gukurikirana impundu n'izindi nkende, kureba inyoni no gutembera mu nzira z'ishyamba.<ref name="visit" /> Pariki ifite kandi ''zipline'' ya metero 1 935, imwe mu ndende muri Afurika.<ref name="ap" /> Mu 2025, pariki yari iteganya kwinjiza [[amafaranga y'u Rwanda]] agera kuri miliyari 4,8.<ref name="nt">{{Cite news |last=Nkurunziza |first=Michel |title=Nyungwe Park Unveils New Attractions, Targets Rwf4.8bn Takings in 2025 |url=https://www.newtimes.co.rw/article/27744 |newspaper=The New Times |date=2025-07-03 |language=en}}</ref> Abaturage barenga 1 600 baturiye pariki bakora imirimo ibyara inyungu binyuze mu makoperative, bikagirira akamaro abagize ingo barenga 6 800. Bamwe mu bahoze ari ba rushimusi babaye abarinzi b'ishyamba bakuraho imitego kandi basubiranya ishyamba.<ref name="ap" /> == Reba kandi == * [[Pariki y'Akagera]] * [[Pariki y’Igihugu y’Ibirunga]] * [[Pariki y'ishyamba rya Gishwati-Mukura]] == Amashakiro == {{Reflist}} == Imiyoboro yo hanze == * [https://www.visitnyungwe.org/ Urubuga rwemewe rwa Pariki ya Nyungwe] {{in lang|en}} * [https://whc.unesco.org/en/list/1697/ Nyungwe ku rubuga rwa UNESCO] {{in lang|en}} {{Pariki z'Igihugu z'u Rwanda}} {{DEFAULTSORT:Nyungwe}} [[Ikiciro:Pariki z'u Rwanda]] [[Ikiciro:Rwanda]] [[Ikiciro:Rwanda geography]] c1p4nybsgzivv7j059mwf8tdw75wvix Hamisa Zaja 0 21217 148374 146117 2026-10-31T11:36:02Z Victuallers 2001 File:2024 Hamisa Zaja (sq cropped).jpg 148374 wikitext text/x-wiki [[File:2024 Hamisa Zaja (sq cropped).jpg|thumb|2024, Hamisa Zaja]] '''Hamisa Zaja''' (c.1972 -) numunyakenya [[Kenya|uha]] imbaraga ababana nubumuga. Yashinze ishyirahamwe ry’inyanja ry’abafite ubumuga. Mu 2024 yabaye uwanyuma mu [[:en:United_States_Institute_of_Peace|Ishuri Rikuru ry’amahoro muri Amerika]] (USIP) Igihembo mpuzamahanga cy’abagore bubaka amahoro. == Ubuzima == Zaja yavutse ahagana mu 1972 mu [[:en:Mombasa_County|ntara ya Mombasa]] ya Kenya. Yavuwe kugira umuriro igihe yari akiri umwana, kubera iyo mpamvu afite ukuguru kumugaye. <ref name="b1972">{{Cite web |date=2020-10-22 |title=Women who found ability in disability |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/success/women-who-found-ability-in-disability-2701762 |access-date=2024-12-02 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Yagiye mu ishuri rya Port Ritz ry’abafite ubumuga nyuma y’ishuri ryisumbuye rya Mama Ngina. Yari azi ko umuryango we wateguye ubukwe bw'abana babo, ariko nta mukandida wamenyekanye. Yakomeje arangiza amashuri yubuyobozi. <ref name="b1972" /> Zaja yashinze ishyirahamwe ry’inyanja ry’abafite ubumuga. <ref>{{Cite web |last=Ndunge |first=Judy |date=2024-04-15 |title=Hamisa Zaja, a Kenyan activist feted for championing rights of persons with disabilities - |url=https://africasolutionsmediahub.org/2024/04/15/hamisa-zaja-a-kenyan-activist-feted-for-championing-rights-of-persons-with-disabilities/ |access-date=2024-12-02 |language=en-US}}</ref> Yatorewe kuba muri [[:en:International_Visitor_Leadership_Program|gahunda mpuzamahanga y’ububanyi n’amahanga]] ya [[:en:U.S._Department_of_State|Minisiteri y’ububanyi n’amahanga ya Amerika]] . <ref>{{Cite web |last=Arudo |first=Otieno |date=2024-03-08 |title=Kenyan Activist Hamisa Zaja Honored with Prestigious International Women Building Peace Award |url=https://www.kenyanvibe.com/kenyan-activist-hamisa-zaja-honored-with-2024-international-women-building-peace-award/ |access-date=2024-12-02 |website=KenyanVibe |language=en-US}}</ref> == Inyandiko == {{Reflist}} 7ixx3fmq2bxqgubspal9yrpe9led7k6 Moi, le dernier Tutsi 0 23923 148373 148366 2026-10-31T00:41:58Z Score Beethoven 11559 148373 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = ''Moi, le dernier Tutsi'' | image = [[File:Moi, le dernier Tutsi.jpg|200px]] | caption = Igitabo ku [[Urwibutso rwa Jenoside rwa Mayunzwe]] | label1 = Abanditsi | data1 = [[Charles Habonimana]]<br />Daniel Le Scornet | label2 = Ubwoko | data2 = Ubuhamya | label3 = Ururimi | data3 = Igifaransa | label4 = Igihugu | data4 = [[Ubufaransa]] | label5 = Uwagisohoye | data5 = Plon | label6 = Itariki | data6 = 21 Werurwe 2019 | label7 = Impapuro | data7 = 304 | label8 = ISBN | data8 = 978-2-259-27719-8 }} '''''Moi, le dernier Tutsi''''' (mu Kinyarwanda: ''Jyewe, Umututsi wa nyuma'') ni igitabo cy'ubuhamya. Cyanditswe na [[Charles Habonimana]] afatanyije na Daniel Le Scornet. Cyasohotse mu 2019 mu [[Ubufaransa|Bufaransa]], gisohowe na Plon. Igitabo kivuga ku buzima bw'umwanditsi mu gihe cya [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994|Jenoside yakorewe Abatutsi]]. Icyo gihe, Charles Habonimana yari afite imyaka 12. == Ibikubiye mu gitabo == Charles Habonimana yavutse mu 1982. Yavukiye i Mayunzwe, mu majyepfo y'u [[Rwanda]].<ref name="gc2019">{{Cite web |url=https://legrandcontinent.eu/fr/2019/04/13/moi-le-dernier-des-tutsis/ |title=Moi, le dernier Tutsi |website=Le Grand Continent |author=Camille Stuckel |date=2019-04-13 |access-date=2026-10-31 |language=fr}}</ref> Mu 1994, Charles yari afite imyaka 12.<ref name="ja">{{Cite web |url=https://www.jeuneafrique.com/757539/societe/charles-habonimana-je-nai-oublie-ni-les-bruits-ni-les-mots-ni-les-images-du-genocide-des-tutsi/ |title=Charles Habonimana : « Je n'ai oublié ni les bruits, ni les mots, ni les images du génocide des Tutsi » |website=Jeune Afrique |date=2019-04-02 |access-date=2026-10-31 |language=fr}}</ref> Ku wa 19 Mata 1994, [[Theodore Sindikubwabo|Théodore Sindikubwabo]] yavugiye ijambo i [[Butare]]. Igitabo kivuga kuri iryo jambo. Nyuma yaryo, abaturanyi b'Abahutu batangiye kwica Abatutsi.<ref name="ja" /> Ku wa 24 Mata 1994, abicanyi bishe se, Célestin, imbere ye. Bishe kandi Fidel, wo mu muryango we. Nyina, Odette, n'abavandimwe be barindwi na bo barishwe.<ref name="ja" /> Sebuhuku yari umuyobozi w'abicanyi ku musozi wabo. Sebuhuku yategetse ko Charles aticwa ako kanya. Yashakaga ko Charles aba « Umututsi wa nyuma ». Charles yagombaga kwicwa nyuma y'Abatutsi bose bo mu gace.<ref name="ja" /><ref name="gc2024">{{Cite web |url=https://legrandcontinent.eu/fr/2024/04/07/la-genocide-des-tutsi-au-rwanda-une-liste-de-lectures/ |title=Le génocide des Tutsi au Rwanda : une liste de lectures |website=Le Grand Continent |author1=Florian Louis |author2=Anthony Guyon |date=2024-04-07 |access-date=2026-10-31 |language=fr}}</ref> Sebuhuku yishe umuryango wa Charles. Ariko Sebuhuku yabaye kandi umurinzi wa Charles. Francine, umugore wa Sebuhuku, yarinze Charles uko ashoboye.<ref name="ja" /> Charles yarokotse Jenoside. == Kwandika igitabo == Charles yatanze ubuhamya bwe mu magambo imyaka myinshi, mu nama zo ku isi hose. Mu ntangiriro z'imyaka ya 2000, yatangiye kwandika ubuhamya bwe mu Kinyarwanda. Mu mpera za 2016, yahuye na Daniel Le Scornet mu Bufaransa. Bombi biyemeje kwandika igitabo mu Gifaransa.<ref name="ja" /> == Isohoka == Plon yasohoye igitabo ku wa 21 Werurwe 2019.<ref name="plon">{{Cite web |url=https://www.lisez.com/livre-grand-format/moi-le-dernier-tutsi/9782259277198 |title=Moi, le dernier Tutsi |website=Lisez ! (Plon) |access-date=2026-10-31 |language=fr}}</ref> Ku wa 23 Mata 2019, Charles Habonimana yamuritse igitabo i [[Kigali]].<ref name="nt">{{Cite news |url=https://www.newtimes.co.rw/article/166015/News/kwibuka-25-the-genocide-through-the-eyes-of-a-12-year-old |title=Kwibuka 25: the Genocide through the eyes of a 12-year-old |work=The New Times |author=Eugene Kwibuka |date=2019-04-24 |access-date=2026-10-31 |language=en}}</ref> Muri Mata 2019 kandi, ikinyamakuru ''Jeune Afrique'' cyagiranye ikiganiro na Charles Habonimana ku gitabo cye.<ref name="ja" /> Ku wa 22 Ukwakira 2020, Pocket yongeye gusohora igitabo.<ref name="pocket">{{Cite web |url=https://www.lisez.com/livres/moi-le-dernier-tutsi/9782266300261 |title=Moi, le dernier Tutsi (Pocket) |website=Lisez ! |access-date=2026-10-31 |language=fr}}</ref> Mu 2024, ikinyamakuru ''Le Grand Continent'' cyashyize iki gitabo ku rutonde rw'ibitabo byo gusoma kuri Jenoside yakorewe Abatutsi.<ref name="gc2024" /> == Inyandiko == {{Reflist}} == Reba kandi == === Ingingo zijyanye === * [[Charles Habonimana]] * [[Jenoside yakorewe Abatutsi muri 1994]] * [[Urwibutso rwa Jenoside rwa Mayunzwe]] === Ibitabo === * {{Cite book |author1=Charles Habonimana |author2=Daniel Le Scornet |title=Moi, le dernier Tutsi |location=Paris |publisher=Plon |year=2019 |isbn=978-2-259-27719-8 |language=fr}} * {{Cite book |author1=Charles Habonimana |author2=Daniel Le Scornet |title=Moi, le dernier Tutsi |location=Paris |publisher=Pocket |year=2020 |isbn=978-2-266-30026-1 |language=fr}} {{Palette Jenoside yakorewe Abatutsi mu Rwanda}} {{DEFAULTSORT:Moi, le dernier Tutsi}} [[Ikiciro:Ibitabo]] [[Ikiciro:Ubuvanganzo]] [[Ikiciro:Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994]] 24nqw5byhgtg15su4sukdofkvmkjdmw