Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1195 427858 427825 2026-05-01T00:34:17Z Ojkhol 24881 /* Бэлиэ күннэрэ */ 427858 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Map of USA CA.svg|мини|]] '''Калифорния, штат''' ({{lang-en|California}}) — [[АХШ|Америка Холбоһуктаах Штаттарын]] биир сүрүн штата. АХШ арҕаа өттүгэр [[Чуумпу океан]] кытылыгар сытар. Хочоҕо сылаас климаттаах, хаар түспэт, сороҕор тобурах түһэр. Хайалардаах [[Сьерра Невада сиһэ]]. Сир хамсааһына буолар кутталлаах. Улахан куораттара - [[Сан-Франциско]], [[Лос-Анджелес]]. Киин куората - [[Сакраменто]]. Оттон арыый орто улахан куораттара - [[Сан Хосе,Калифорния|Сан Хосе]], [[Окленд]], [[Анахайм]], [[Фресно]], [[Санта Ана]], [[Риверсайд]], [[Торранс]], [[Гарден Гров]], [[Лонг Бич]], [[Хантингтон Бич]], [[Сан Бернардино]], [[Стоктон]], [[Ричмонд]], [[Беркли]], [[Пало Альто]], [[Санта Роза]], [[Санта Клара]], [[Сан Диего]] уо.д.а. [[Билэ:San Diego Reflecting Pond.jpg|thumb|300px|[[Сан Диего]]]] [[Билэ:ZabriskiePoint amk.jpg|thumb|300px|Забриски Пойнт, Өлүү Хочото]] == Экономиката == Калифорниа штата - [[АХШ]] биир саамай түргэнник сайда турар региона, урут уруккаттан баайдар олорор сирдэрэ. Дьиҥнээхтин хас 12 Калифорниа олохтооҕа баайдарга киирсэр. Калифорниа - Аан Дойдуга биир динамично сайда турар сир, сылын аайы экономика сайдыыта 15,87% тэҥнэһэр. Калифорниа - АХШ саамай улахан нэһилиэнньэлээх сирэ эрэ буолбакка, саамай улахан байыаннай потенциаллаах сирэ. Ону таһынан, Калифорния - Аан Дойдуга Компьютеризациа өттүнэн биллибитэ. == Калифорниа ыар проблемалара == * Экономиката аһары сайдан, элбэх дьону тардар - ол түмүгэр нэһилиэнньэтэ "быт" ыһарын курдук элбиир * Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, элбэх дьон үлэтэ суох хаалар * Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, Калифорниаҕа [[иһэр уу]] суох буолар... Уу сыаната улаата турар * Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, электроэнергиа аһары туттуллан, уот тиийбэт буолар ([[Калифорниаҕа электрическай уот кириизиһэ]] * Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, сир тиийбэт... дьиэтэ суох дьоннор "геометрической прогрессии" элбии тураллар... * Айылҕа киттийиитэ... == Дьоно Сэргэтэ == == Остуоруйата == == Бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 4]] ({{Флагификация|Миссури}} (АХШ) эмиэ бэлиэтиир) — [[Роза Паркс күнэ]]. Икки штаакка төрөөбүт күнүгэр (бүгүн), үс штаакка хаайыллыбыт күнүгэр ([[ахсынньы 1]]) бэлиэтэнэр. [[Роза Паркс]] 1955 сыллаахха АХШ-ка тирии өҥүнэн көрөн дьону араарар сокуону оптуобуска соруйан кэспитэ * [[Кулун тутар 31]] — [[Сесар Чавес күнэ]] == Тас сигэлэр == ;Government * [http://www.ca.gov/ State of California Official Web site] {{АХШ}} [[Категория:Дойдулар уонна омуктар|К]] [[Категория:Калифорния| ]] kewnrps2o7gphpfnz09prqf5kdvk6ba 0 4119 427871 427733 2026-05-01T11:01:42Z Ojkhol 24881 /* Миэксикэ бэлиэ күннэрэ */ 427871 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Estados Unidos Mexicanos |conventional_long_name = Мексика Холбоhуктаах Штаттара |common_name = México |image_flag = Flag_of_Mexico.svg |image_coat = Coat of arms of Mexico.svg |symbol_type = Coat of arms |map_width = 220px |image_map = Mexico (orthographic projection).svg |national_anthem = "[[Himno Nacional Mexicano]]" |national_motto = |other_symbol_type = [[Бэчээт|Ил бэчээтэ]]: |other_symbol = [[Мексика Холбоhуктаах Штаттарын бэчээтэ]] [[Билэ:Seal of the Government of Mexico.svg|15px]] |official_languages = Федеральнай өрүккэ суох. <br /> [[Испан тыла]] (''de facto'') |languages_type = [[Омук тыла]] |languages = [[Испан тыла|Испан]], уонна 62 [[Мексика тыллара|Америка төрүт тыллара]]<ref name="ofc_lang">There is no official language stipulated in the constitution. However, the General Law of Linguistic Rights for the Indigenous Peoples recognizes all Amerindian minority languages, along with Spanish, as national languages and equally valid in territories where spoken. The government recognizes 62 indigenous languages, and more variants which are mutually unintelligible.[http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=90]</ref> |demonym = [[Мексика демографията|Мексиканнар]] |capital = [[Мехико]] |latd=19 |latm=03 |latNS=N |longd=99 |longm=22 |longEW=W |government_type = [[Федерал республика|Федерал]] [[президент системата|президент республиката]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Фелипе Кальдерон]]<br />([[National Action Party (Mexico)|PAN]]) |largest_city = capital |area_km2 = 1,972,550 <!-- see http://worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/mx.htm --> |area_sq_mi = 761,606 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 15 |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 2.5 |population_estimate = 106,682,500<ref>[[INEGI]],''Consulta de resultados. Numeralia (Publicaciones de contenido general sobre el país)'', http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/proyectos/integracion/inegi324.asp?s=est&c=11722#tres, retrieved on June 23, 2008</ref> |population_estimate_year = mid-2008 |population_estimate_rank = 11 |population_census = 103,263,388 |population_census_year = 2005 |population_density_km2 = 55 |population_density_sq_mi = 142 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 142 |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $1.486 trillion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=68&pr.y=5 |title=Mexico|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2008-10-09}}</ref> |GDP_PPP_rank = 11 |GDP_PPP_per_capita = $14,119<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 54 |GDP_nominal = $1.022 trillion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = 14 |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $9,716<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 54 |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.829 |HDI_rank = 52 |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |Gini = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▼</span> 46.1<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/hdr_20072008_en_complete.pdf untitled]</ref> |Gini_year = 2008 |Gini_category = <font color="#e0584e">high</font> |sovereignty_type = [[Мексика көҥүл буолуутун сэриитэ|Көҥүл буолуута]] |sovereignty_note = Испанияттан |established_event1 = Декларацияламмыта |established_event2 = Билиммитэ |established_date1 = Балаҕан ыйын 16, 1810 |established_date2 = Балаҕан ыйын 27, 1821 |currency = [[Мексика песота|Песо]] |currency_code = MXN |time_zone = U.S Central to Western |utc_offset = -8 to -6 |time_zone_DST = varies |utc_offset_DST = |cctld = [[.mx]] |calling_code = 52 |footnotes = }} '''Мексика Холбоhуктаах Штаттара''' ([[испан тыла|исп]]. ''Estados Unidos Mexicanos''), кылгастык '''Мексика''' (''México'') диэн [[Хотугу Америка]] дойдута. Мексикаттан хоту [[АХШ|Америка Холбоhуктаах Штаттара]], соҕуруу уонна арҕаа [[Чуумпу океан]], соҕуруулуу-илин [[Гуатемала]], [[Белиз]] уонна [[Кариб байҕала]] уонна илин [[Мексика хомото]] бааллар. Мексика 31 штаттан уонна биир федеральнай уокуруктан турар федеральнай конституционнай республика. Киинэ [[Мехико]] (аан дойду саамай дьонноох куората). [[Сэтинньи 20]] күнүгэр дойдуга [[Өрөбөлүүссүйэ күнэ (Миэксикэ)|Өрөбөлүүссүйэ күнүн]] бэлиэтииллэр. == Миэксикэ бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 5]] — Конституция күнэ. * [[Кулун тутар 18]] — Ньиэп экспроприяциятын күнэ. 1938 сыллаахха бэрэсидьиэн Ласаро Карденас ньиэби хостуур хампаанньалар хамнаһы үрдэппэтэхтэриттэн сылтаан баайдарын-дуолларын дойду туһатыгар былдьыырга быһаарбыт. * [[Кулун тутар 21]] — Бенито Хуарес төрөөбүт күнэ. Бу күн судаарыстыба биэс сүрүн бырааһынньыктарын (Fiestas Patrias) ахсааныгар киирэр. Бенито Хуарес Миэксикэ (1806—1872) улуу бэрэсидьиэнинэн билиниллэр * [[Муус устар 21]] — Веракрус дьоруойдуу көмүскэниитин күнэ * [[Муус устар 30]] — Оҕо күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/1387/ День ребёнка в Мексике — 30 апреля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref> * [[Ыам ыйын 5]] — Пуэбла кыргыһыытын күнэ (Синко де Майо) * [[Ыам ыйын 8]] — Идальго күнэ, Миэксикэ дьоруойун [[Мигель Идальго]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр * [[Ыам ыйын 10]] — Ийэ күнэ * [[Ыам ыйын 15]] — Учуутал күнэ * [[Ыам ыйын 23]] — Устудьуон күнэ * [[Бэс ыйын 1]] — Байҕалынан устуу күнэ. 1917 сыллаахха Миэксикэ эргиэн флота баар буолбут. Аан бастаан 1942 сыллаахха ньиэмэс подлодкалара тимирдибит икки хараабыл экипажтарын кэриэстээн бэлиэтэммит * [[От ыйын 1]] — Инженер күнэ * [[Атырдьах ыйын 28]] — Эбэлэр уонна эһэлэр күннэрэ * [[Балаҕан ыйын 12]] — Сибэтиэй Патрик батальонун ыйаныллыбыт саллааттарын ахтар күн * [[Балаҕан ыйын 13]] — Ниньос Героэс күнэ (дьоруой уолаттар күннэрэ, Мехиконы 1847 сыллаахха көмүскээһин кэмигэр өлбүт алта 13-19 саастаах уолу кэриэстээн бэлиэтэнэр) * [[Балаҕан ыйын 16]] — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1810 сыллаахха Мигель Идальго диэн аҕабыыт Долорес куоракка утары турарга ыҥырбыт, бу кэнниттэн Миэксикэ Испанияттан тутулуга суох буолуу иһин уон сыллаах охсуһуута саҕаламмыт * [[Балаҕан ыйын 30]] — Морелос төрөөбүт күнэ. 1765 сыллаахха Хосе Мария Морелос-и-Павон диэн Миэксикэ дойдутун төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ төрөөбүт * [[Алтынньы 12]] — Американы арыйыы күнэ * [[Алтынньы 31]] — Өлбүттэр күннэрин бастакы күнэ * [[Сэтинньи 1]]-2 — Өлбүттэр күннэрэ (Эль-Диа-де-лос-Муэртос). Өлбүттэри кэриэстиир күн ([[Католик Таҥара дьиэтэ|Рим католик сыаркаба]], англиканство) * [[Сэтинньи 20]] — [[Өрөбөлүүссүйэ күнэ (Миэксикэ)|Өрөбөлүүссүйэ күнэ]] * [[Ахсынньы 23]] ([[Оахака]]) — Редис түүнэ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Geo-stub}} [[Категория:Хоту Америка дойдулара]] p3t257uuflkfuh2g3hsuta4tbo0xobp 0 4500 427848 417381 2026-04-30T17:59:10Z Evidenjejen 27846 427848 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Финляндия Республиката |conventional_long_name = ''Suomen tasavalta''<br />''Republiken Finland'' |common_name = Finland |image_flag = Flag_of_Finland.svg |image_coat = Coat of arms of Finland.svg |image_map = EU-Finland.svg |map_caption = {{map caption|country=[[Финляндия]]|region=[[Эуропа]]|subregion=the [[Эуропа Унията]]|legend=European location legend en.png}} |national_anthem = ''[[Maamme]]''{{spaces|2}}<small>([[Финн тыла|Финныы]])</small><br />''[[Maamme#Vårt land|Vårt land]]''{{spaces|2}}<small>([[Швед тыла|Шведтыы]])''<br />"Биhиги сирбит"</small> |official_languages = [[финн тыла|Финн]], [[швед тыла|швед]] |regional_languages = [[Саами тыллара|Саами]] |demonym = [[Финнар]] |capital = [[Хельсинки]] |latd=60 |latm=10 |latNS=N |longd=24 |longm=56 |longEW=E |largest_city = capital |religion = [[Lutheran]] |government_type = [[Semi-presidential republic]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_title2 = [[Премьер-министр]] |leader_title3 = [[Спикер парламента]] |leader_name1 = [[Саули Нийнистё]] |leader_name2 = [[Юха Сипиля]] |leader_name3 = [[Мария Лохела]] |accessionEUdate = January 1, 1995 |area_rank = 64th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 338,145 |area_sq_mi = 130,558 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 10,0 |population_estimate = 5,325,644<ref name="Population clock">{{cite web |url=http://www.vaestorekisterikeskus.fi/vrk/home.nsf/pages/index_eng |title=The current population of Finland |work=Population Register Center |accessdate=2008-10-05}}</ref> |population_estimate_rank = 111th |population_estimate_year = 2008 |population_census = 5,155,000 |population_census_year = 2000 |population_density_km2 = 16 |population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 201st |GDP_PPP = $185.853 billion<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=172&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=63&pr.y=14|title=Report for Selected Countries and Subjects<!-- Bot generated title -->}}</ref> |GDP_PPP_rank = 52nd |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP_per_capita = $35,349<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |GDP_PPP_per_capita_rank = 12th |GDP_nominal = $246.350 billion<ref name="autogenerated1" /> |GDP_nominal_rank = 31st |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $46,856<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |GDP_nominal_per_capita_rank = 9th |sovereignty_type = [[History of Finland|Independence]] |sovereignty_note = from [[Russian Empire]] |established_event1 = ''[[Grand Duchy of Finland|Autonomy]]'' |established_event2 = [[Finland's Declaration of Independence|Declared]] |established_event3 = Recognised |established_date1 = ''March 29, 1809'' |established_date2 = December 6, 1917 |established_date3 = January 4, 1918 |HDI = {{increase}} 0.952 |HDI_rank = 11th |HDI_year = 2007 |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |FSI = 18.5 |FSI_year = 2007 |FSI_rank = 176th |FSI_category = <font color="#009900">Sustainable</font> |Gini = 26.9 |Gini_year = 2000 |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |currency = [[Euro]] ([[Euro sign|€]])² |currency_code = EUR |country_code = |time_zone = [[Eastern European Time|EET]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]] |utc_offset_DST = +3 |drives_on = right |cctld = [[.fi]], [[.ax]] ³ |calling_code = 358 |footnote1 = [[Semi-presidential system]] |footnote2 = Before 2002: [[Finnish markka]] |footnote3 = The [[.eu]] domain is also used, as it is shared with other [[European Union]] member states. }} [[File:Koli National Park in Northern Karelia.jpg|thumb]] '''Финляндия (Суоми), Пиин Сирэ''' ([[финн тыла|фин]]. ''Suomi'', [[швед тыла|шв]]. ''Finland''), официаллык '''Финляндия Республиката''' (фин. ''Suomen tasavalta'', шв. ''Republiken Finland'') диэн [[Хоту Эуропа]] дойдута. Кирбиилэhэр [[Швеция|Швециялыын]] арҕаа, [[Россия|Россиялыын]] илин уонна [[Норвегия|Норвегиялыын]] хоту, [[Эстония|Эстониялыын]] [[Финляндия хомото|Финляндия хомотун]] нөҥүө. Киинэ [[Хельсинки]] куорат. Атын улахан куораттар: [[Тампере]], [[Турку]] уонна [[Оулу]]. Финляндия олохтооҕун ахсаана 5.3 млн. киhи. == Устуоруйаттан == Финляндия 600 сылын Швеция судаарыстыбатынан олорбут. 1809 сылтан 1917 сылга диэри Арассыыйа империятын састаабыгар киирэр Финляндия автономнай Улуу кинээстэрэ этэ. 1917 сыллаахха Финляндия тутулуга суох буолбута. == Эбии маны көр == * [[Финляндия бэлиэ күннэрэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Geo-stub}} {{Countries of Europe}} [[Категория:Финляндия| ]] p2nl4ccj0ou0nt2uaok5mkme2ds5vyb 0 4761 427872 427781 2026-05-01T11:02:09Z Ojkhol 24881 /* Дойду бэлиэ күннэрэ */ 427872 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Сан Марино Ордук Чаҕылҕай Республиката |conventional_long_name = ''Serenissima Repubblica di San Marino'' |common_name = San Marino |image_flag = Flag of San Marino.svg |image_coat = Coat of arms of San Marino.svg |image_map = Europe location SMO.png |map_caption = {{map_caption |location=circled in inset |region=on the [[Europe|European continent]]}} |national_motto = ''Libertas''{{spaces|2}}<small>([[Latin]])<br />"Liberty"</small> |national_anthem = "[[Inno Nazionale della Repubblica]]" |official_languages = [[итал тыла]]{{smallsup|1}} |capital = [[Сан Марино куорат]] |largest_city = [[Dogana]] |government_type = [[Parliamentary republic]] |leader_title1 = [[List of Captains Regent of San Marino|Captains Regent]] |leader_name1 = [[Стефано Палмьери]] <br /> [[Франческо Муссони]] |area_rank = 225th |area_magnitude = 1 E7 |area_km2 = 61.2 |area_sq_mi = 23.5 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = negligible |population_estimate = 29,973 |population_estimate_rank = 206th |population_estimate_year = July 2008 |population_density_km2 = 489 |population_density_sq_mi = 1,225 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 20th |GDP_PPP_year = 2004 |GDP_PPP = $904 million |GDP_PPP_rank = 195th |GDP_PPP_per_capita = $34,100 |GDP_PPP_per_capita_rank = 23th |sovereignty_type = [[Independence]] |sovereignty_note = from the [[Roman Empire]] |established_event1 = Date |established_date1 = 3 September 301 <small>(traditional)</small> |HDI = n/a |HDI_rank = n/a |HDI_year = 2003 |HDI_category = <font color="gray">unranked</font> |currency = [[Euro]] (€) |currency_code = EUR |country_code = sm |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |demonym = Sammarinese; San Marinese |cctld = [[.sm]] |calling_code = [[+378]] (0549 from [[Italy]] and [[Vatican City]]) |patron_saint = [[St. Agatha]] |footnotes = ¹ {{cite web |url=http://www.unece.org/stats/trend/smr.pdf |title=SAN MARINO |publisher=[[UNECE]]|format=PDF}} }} '''Сан Марино Ордук Чаҕылҕай Республиката''' ([[итал тыла|итал]]. ''Serenissima Repubblica di San Marino'') диэн [[Аппенин хайалара|Аппенин хайаларыгар]] баар кыра дойду. Тула өттүттэн [[Италия|Италиялыын]] кирбиилэhэр. == Дойду бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 5]] — [[Сибэтиэй Агата]] уонна [[Альберони, Хулио|Альберони оккупациятыттан]] босхолонуу күнэ. * [[Кулун тутар 25]] — Аренго күнэ. 1906 сыллаахха бу дойдуга үс үйэ мустубакка сылдьыбыт олохтоохтор мунньахтара (италиялыы arengo) буолбут * [[Муус устар 1]] — саҥа Капитан-Регент дуоһунаска киирэр күнэ * [[От ыйын 28]] — Фашизмы кыайыы күнэ * [[От ыйын 29]] — Орто үйэлэр күннэрэ<ref>[http://www.studyitalian.ru/support/lib/article4(pr).html Дни Средневековья в Сан-Марино]</ref> * [[Балаҕан ыйын 3]] — Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ (301 сыллаахха манаахтар тутулуга суох общиналара төрүттэммитэ) {{Countries of Europe}} [[Категория:Эуропа дойдулара]] 3mvsls4pxe4rbgov751q28n7hbne3yu 0 5362 427868 427768 2026-05-01T10:59:52Z Ojkhol 24881 /* Пакистаан бэлиэ күннэрэ */ 427868 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Пакистаан ислам өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name = {{lang|ur|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاکستان}}}}<br />''Islāmī Jomhuri-ye Pākistān''<br />Ислами джомхурие Пакистан |common_name = Pakistan |image_flag = Flag of Pakistan.svg |image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg |image = K2 8611.jpg |symbol_type = State Emblem |image_map = Pakistan in its region (claimed and disputed hatched).svg |national_motto = اتحاد، تنظيم، يقين محکم <br />''Ittehad, Tanzim, Yaqeen-e-Muhkam''{{spaces|2}}<small>([[Urdu]])<br />"Unity, Discipline and Faith"</small> |national_anthem = "[[Qaumi Tarana]]" |official_languages = [[Урду]] (''[[de facto]]'') <!--Do not edit, please!--> |demonym = [[Пакистан дьоно|Пакистаннар]] |official_religion = [[Islam]] |capital = [[Исламабад]] |largest_city = [[Карачи]] |government_type = [[Ислам өрөспүүбүлүкэтэ]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Асиф Али Зардари]] ([[Пакистан Дьон Партията|ПДьП]]) |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name2 = [[Юсеф Раза Гиллани]] ([[Пакистан Дьон Партията|ПДьП]]) |leader_title3 = [[Chairman of the Senate of Pakistan|Chair of Senate]] |leader_name3 = [[Muhammad Mian Soomro|Muhammadmian Soomro]] ([[Pakistan Muslim League (Q)|PML]]) |leader_title4 = [[Speaker of the National Assembly of Pakistan|House Speaker]] |leader_name4 = [[Fahmida Mirza]] ([[Pakistan Peoples Party|PPP]]) |leader_title5 = [[Chief Justice of Pakistan|Chief Justice]] |leader_name5 = [[Abdul Hameed Dogar]] |sovereignty_type = [[История|Историята]] |established_event1 = [[Тутулуга суох буолуу]] |established_date1 = [[Британия империята|Британия империятыттан]] |established_event2 = [[Пакистан доминиона|Билиниитэ]] |established_date2 = 14 атырдьах ыйа 1947 |established_event3 = [[Ислам өрөспүүбүлүкэтэ]] |established_date3 = 23 кулун тутар 1956 |area_km2 = 803,940 |area_sq_mi = 340,403 |area_rank = 34th |area_magnitude = |percent_water = 3.1 |population_estimate = 172,800,000<ref name="ref1"/> |population_estimate_year = 2008 |population_estimate_rank = 6th |population_census = 132,352,279<ref name="1998census">{{cite web |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/area_pop/area_pop.html |title=Area, Population, Density and Urban/Rural Proportion by Administrative Units |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |accessdate=2008-02-13}}</ref> |population_census_year = 1998 |population_density_km2 = 206 |population_density_sq_mi = 534 |population_density_rank = 53rd |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $410.295 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=53&pr.y=7 |title=Pakistan|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2008-10-09}}</ref> <!--Do not edit!--> |GDP_PPP_rank = 26th <!---IMF---> |GDP_PPP_per_capita = $2,594<ref name=imf2/> <!--Do not edit!--> |GDP_PPP_per_capita_rank = 127th <!---IMF---> |GDP_nominal = $143.766 billion<ref name=imf2/> <!--Do not edit!--> |GDP_nominal_rank = 47th <!---IMF---> |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $908<ref name=imf2/> <!--Do not edit!--> |GDP_nominal_per_capita_rank = 138th <!---IMF---> |HDI_year = 2008 |HDI = {{increase}} 0.562 |HDI_rank = 139th <ref>[http://hdrstats.undp.org/2008/countries/country_fact_sheets/cty_fs_PAK.html 2008 HDI Statistical Update]</ref> |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |Gini = 30.6 |Gini_year = 2002 |Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Pakistani Rupee]] (Rs.) |currency_code = PKR |time_zone = [[Pakistan Standard Time|PST]] |utc_offset = +5 |time_zone_DST = [[Pakistan Standard Time|PDT]] |utc_offset_DST = +6 |drives_on = left |cctld = [[.pk]] |calling_code = 92 }} '''Пакистаан''' диэн [[Соҕуруу Азия]] дойдута. [[араб байҕала|Араб байҕалын]] уонна [[Оман хомото|Оман хомотун]] кытылларыгар сытар (кытыл линията 1,046 км). Кирбиилэhэр [[афганистан|Афганистаанныын]] уонна [[иран|Ираанныын]] арҕаа, [[Индия|Ииндийэлиин]] илин уонна [[Кытай|Кытайдыын]] хотугулуу-илин. == Пакистаан бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 5]] — Кашмиры кытары биир санааланыы күнэ. * [[Кулун тутар 22]] ({{флагификация|Казахстан}}, {{флагификация|Албания}}, {{флагификация|Азербайджан}}, {{флагификация|Туркменистан}}, {{флагификация|Иран}}, Арассыыйаҕа [[Дагестан]], [[Башкорстостан]], [[Татарстан]] уо.д.а. эмиэ бэлиэтииллэр) — [[Наурыз]] * [[Кулун тутар 23]] — Дойду күнэ * [[Муус устар 21]] — Икбал күнэ (Пакистаан аҕатынан ааҕыллар [[1938]] с. өлбүт бэйиэт, Мусульмаан лиигэтин бэрэсидьиэнэ [[Мухаммад Икбал|Мухаммад Икбалга]] аналлаах) * [[Муус устар 30]] — Толук буолбут эрэйдээхтэр күннэрэ * [[Ыам ыйын 28]] — Юм-и-Такбир (Улуу күн, 1998 сыллаахха сир аннынааҕы ядернай дэлби тэбиилэри оҥорон, Пакистаан ядернай сэрии сэптээх дойдулар ахсааннарыгар киирбитэ) * [[От ыйын 1]] — Оҕо көмүскэлин күнэ * [[От ыйын 13]] — Кашмир толук буолбут дьонун күнэ * [[Атырдьах ыйын 11]] — Былаах күнэ * [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Тутулуга суох буолуу күнэ (Пакистан)|Тутулуга суох буолуу күнэ]]. 1947 сыллаахха Ииндийэттэн арахсан туспа судаарыстыба буолбута * [[Атырдьах ыйын 18]] — Мас олордуутун күнэ * [[Балаҕан ыйын 8]] — Пакистаан сэбилэниилээх күүстэрэ 1965 с. Ииндийэни кыайбыт күннэрэ ([[Дварка операция]]) * [[Балаҕан ыйын 11]] — [[Мухаммад Али Джинна]] күнэ * [[Алтынньы 5]] — Учуутал күнэ * [[Алтынньы 16]] — Лиакат Али Хан өлбүт күнэ. Бу киһи Куэйд-и-Миллат — Омук (наассыйа) баһылыга — диэн аатынан биллэр этэ. Пакистаан бастакы премьер-миниистирэ * [[Алтынньы 24]] — Азад (Көҥүл) Кашмир күнэ * [[Сэтинньи 9]] — Икбал күнэ. [[Мухаммед Икбал]] (1877-1938), бэйиэт уонна бөлөһүөк, Пакистан туспа дойду буоларын иһин хамсааһын кыттыылаахтарын айар үлэтинэн кынаттаабыт киһи быһыытынан биллэр * [[Ахсынньы 25]] — [[Мухаммад Али Дҗинна|Куайд-и-Азам күнэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Geo-stub}} {{азия}} [[Категория:Соҕуруу Азия дойдулара]] rda826luaya1du9vem6r842aiwirb8i 0 5385 427849 427789 2026-05-01T00:10:39Z Ojkhol 24881 /* Вьетнам бэлиэ күннэрэ */ 427849 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Вьетнам Социалист Республиката |conventional_long_name = ''{{lang|vi|Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam}}'' |common_name = Vietnam |image_flag = Flag of Vietnam.svg |image_coat = Emblem of Vietnam.svg |symbol_type = Coat of arms |image_map = Location Vietnam ASEAN.svg |map_caption = Map of Vietnam, see also; [http://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Vietnam Atlas of Vietnam] |national_motto = {{lang|vi|''Độc lập - Tự do - Hạnh phúc''}}<small><br />"Independence - Freedom - Happiness"</small> |national_anthem = ''[[Tiến Quân Ca]]''<br /><small>"Army March" (first verse)</small> |official_languages = [[Вьетнам тыла]] |demonym = Вьетнамнар |capital = [[Ханой]] |largest_city = [[Хошимин|Хошимин]] |leader_title1 = Национальнай собрание секретаара |leader_name1 = Выонг Динь Хюэ |government_type = [[Социализм]], [[республика]] |leader_title2 = [[Президент]] |leader_name2 = Во Ван Тхыонг |leader_title3 = [[Премьер миниистир]] |leader_name3 = Фам Минь Тинь |sovereignty_type = [[история|Историята]] |sovereignty_note = |established_event1 = [[Đại Việt]] |established_date1 = 1054 |established_event2 = [[Proclamation of Independence of the Democratic Republic of Vietnam|Proclamation]] |established_date2 = Балаҕан ыйын 2, 1945 |established_event3 = [[Вьетнам сэриитэ]] |established_date3 = Муус устар 30, 1975 |established_event4 = [[Вьетнам Социалист Республикатын Конституцията|Конституция]] |established_date4 = Ахсынньы 19, 1980 |area_rank = 65th |area_km2 = 331690 |population_estimate_rank = 16th |population_census = 99 495 753 (2022) |population_density_km2 = 300 |GDP_PPP_year = 2019 |GDP_PPP = $1016 billion |GDP_PPP_rank = 28th <!---IMF---> |GDP_PPP_per_capita = $10,538<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 111th <!---IMF---> |GDP_nominal = $329,537 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = 38th <!---IMF---> |GDP_nominal_year = 2019 |GDP_nominal_per_capita = $3416<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 134th <!---IMF---> |HDI_year = 2019 |HDI = {{decrease}}&nbsp;0.704 |HDI_rank = 117th |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Вьетнам донг|донг]] |time_zone = [[UTC+7]] |cctld = [[.vn]] |calling_code = 84 }} {{commonscat|Vietnam}} '''Вьетнам''' ({{lang-vi|Việt Nam}}) диэн [[Индокытай]] илин өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр [[кытай|Кытайдыын]] хоту, [[лаос|Лаостуун]] хотугулуу-арҕаа уонна [[камбодьа|Камбодьалыын]] соҕуруулуу-арҕаа. [[Соҕуруу Кытай байҕала]] илин баар. Олохтоохторун ахсаана 98 млн. Дойду аата (越南) икки тылтан турар — «Việt» сурун омук аата — виет, уонна «Nam» — со5уруу, «со5уруу виет», диэн тылбаастанар. Вьетнам устуоруйата 3 тыьыынча сыл анараа еттуттэн са5аланар. Улахан куораттара: [[Ханой]], [[Хошимин]], [[Дананг]]. === Вьетнам бэлиэ күннэрэ === * [[Олунньу 3]] — Хомуньуус баартыйа үөскээбит күнэ (1930) * [[Кулун тутар 26]] — Ыччат күнэ * [[Муус устар 21]] — Кинигэ күнэ * [[Муус устар 30]] — Кыайыы күнэ * [[Ыам ыйын 7]] — Дьенбьенфу кыайыытын күнэ * [[Ыам ыйын 11]] — Киһи быраабын күнэ * [[Ыам ыйын 19]] — [[Хо Ши Мин]] төрөөбүт күнэ * [[От ыйын 27]] — Муҥу көрбүттэр уонна эчэйбит саллааттар күннэрэ. * [[Балаҕан ыйын 2]] — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] * [[Алтынньы 20]] — Вьетнам дьахтарын күнэ * [[Сэтинньи 20]] — Учуутал күнэ * [[Ахсынньы 21]] — [[Күн туруута|Күн туруутун]] кэмигэр илиҥҥи дойдуларга тэриллэр [[Дунчжи]] бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр * [[Ахсынньы 21]] эбэтэр [[ахсынньы 22]] — [[Күн туруута|Күн туруутун]] кэмигэр илиҥҥи дойдуларга тэриллэр [[Дунчжи]] бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Geo-stub}} {{азия}} [[Категория:Вьетнам| ]] [[Категория:Соҕуруулуу-илин Азия дойдулара]] 3xs2jxk5bfntt7cf01nb8mado1d5rru 0 5475 427856 427546 2026-05-01T00:32:09Z Ojkhol 24881 /* Дойду бэлиэ күннэрэ */ 427856 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = <span style="line-height:1.33em;">Шри Ланка Демокрааттыы Социалистыы Өрөспүүбүлүкэтэ</span> |conventional_long_name = <span style="line-height:1.33em;">ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය''<br />''இலங்கை ஜனநாயக சமத்துவ குடியரசு</span> |common_name = Sri Lanka |image_flag = Flag of Sri Lanka.svg |image_coat = Coat of arms of Sri Lanka.svg |image_map = Sri Lanka (orthographic projection).svg |national_motto = |national_anthem = "[[Sri Lanka Matha]]"<br />{{audio||Music}} , {{audio||Singing}} |official_languages = [[Sinhala language|Sinhala]], [[Tamil language|Tamil]] |capital = <!--note to editors, do not change (see talk page) -->[[Sri Jayawardenapura-Kotte]]<ref>[http://www.srilankatourism.org/lang/en/traveller/facts_at_glance.php Official Website of Sri Lanka tourist Board - Facts at a glance<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.priu.gov.lk/Parliament/ParliamentHistory.html Sri Lanka: Parliament History<!-- Bot generated title -->]</ref>|latd=6 |latm=54 |latNS=N |longd=79 |longm=54 |longEW=E |largest_city = [[Коломбо]] |government_type = [[Өрөспүүбүлүкэ]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Maithripala Sirisena]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name2 = [[Ranil Wickremesinghe]] |sovereignty_type = [[History of Sri Lanka|Independence]] |sovereignty_note = from the [[United Kingdom]] |established_event1 = [[History of Sri Lanka#Political independence|Declared]] |established_date1 = February 4, 1948 |established_event2 = [[Өрөспүүбүлүкэ]] |established_date2 = May 22, 1972 |area_rank = 122nd |area_magnitude = 1 E10 |area_km2 = 65,610 |area_sq_mi = 25,332 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 4.4 |population_estimate = 19,668,000<ref name='myp'>''Department of Census and Statistics'' [http://www.statistics.gov.lk/Abstract_2006/Tables/chap%202/AB2-5.pdf Estimated mid year population by sex and age, 2003 - 2005]</ref> |population_estimate_rank = 52nd |population_estimate_year = 2005 |population_census = 20,010,000 |population_census_year = 2007 |population_census = 21,128,773 |population_census_year = July 2008 |population_density_km2 = 319 |population_density_sq_mi = 818 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 35th |GDP_PPP = $84.992 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&pr.y=13&sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=524&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Sri Lanka|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2008-10-09}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP_per_capita = $4,264<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $32.347 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $1,623<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |HDI = {{decrease}}0.743 |HDI_rank = 99th |HDI_year = 2007 |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |Gini = 33.2 |Gini_year = 1999–00 |Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Шри Ланка рупията]] |currency_code = LKR |country_code = LKA |time_zone = |utc_offset = +5:30 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = left |cctld = [[.lk]] |calling_code = 94 |footnotes = |demonym = Sri Lankan |rels = Buddhism }} '''Шри Ланка''' (1972 с. дылы '''Сэйлон''') диэн [[Соҕуруу Азия]] [[арыы дойду|арыы дойдута]], [[Индия]] соҕуруу кытылыттан 31 км баар. Олохтоохторун ахсаана 20 млн. == Дойду бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 4]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (1948, Британияттан) * [[Кулун тутар 2]] — Сэбилэниилээх флот күнэ * [[Алтынньы 6]] — Учуутал күнэ * [[Сэтинньи 27]] — Маавирар Наал (Улуу дьоруойдар күннэрэ). Бу күнү дойду хоту өттүгэр олорор [[тамиллар|тамил]] омуктар бэлиэтииллэр. Бырабыыталыстыбаны утары сэриилэспит дьон кэриэһигэр бэлиэтэнэр буолан бобулла сылдьыбыта, 2016 сыллаахха бобууну сымнаппыттара. * [[Ахсынньы 9]] — Байыаннай байҕал флотун күнэ. * [[Ахсынньы 21]] — Сангхамитта күнэ (буддизм Тхеравад салаата бэлиэтиир). Сангхамитта диэн биһиги эрабыт иннинэ олоро сылдьыбыт манаах дьахтар (б.э.и. 282 с. - б.э.и. 203 с.), ол саҕанааҕы Ииндийэ ыраахтааҕыта Ашока кыыһа, буддизмы аан бастаан Шри-Ланка сиригэр илдьибит дьонтон биирдэстэрэ. {{rq|stub}} {{азия}} [[Категория:Соҕуруу Азия дойдулара]] 1d8etz70j8z70aaje6rwdd3shpxfxr3 0 5847 427853 427696 2026-05-01T00:12:39Z Ojkhol 24881 /* Таиланд бэлиэ күннэрэ */ 427853 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country | native_name = Тайлаан Хоруоллуга | conventional_long_name = ราชอาณาจักรไทย <br /> ''Ratcha Anachak Thai'' | common_name = Thailand | image_flag = Flag of Thailand.svg | image_coat = Emblem of Thailand.svg | symbol_type = Emblem | national_anthem = ''[[Phleng Chat]]'' | royal_anthem = ''[[Phleng Sansoen Phra Barami]]'' | image_map = Location Thailand ASEAN.svg | map_caption = <!--Caption to place below map--> | capital =[[Баҥкок]] |latd=13 |latm=45 |latNS=N |longd=100 |longm=29 |longEW=E | largest_city = capital | official_languages = [[Тай тыла]] | ethnic_groups = <!--List/breakdown of ethnic groups--> | ethnic_groups_year = <!--Year of ethnic groups breakdown (if provided) --> | demonym = [[Таайдар]] | government_type = [[парламент системата|Парламент демократията]] уонна [[конституция монархията]] | leader_title1 = [[Хоруол]] | leader_name1 = [[Vajiralongkorn|Rama X]] | leader_title2 = [[Премьер миниистир]] | leader_name2 = [[Prayut Chan-o-cha]] | sovereignty_type = [[История|Историята]] | established_event1 = [[Сухотай Хоруоллуга]] | established_date1 = 1238 | established_event2 = [[Тайлаан историята (1932–1973)|Конституция монархията]] | established_date2 = 24 бэс ыйа 1932 | established_event3 = [[2007 Тайлаан Конституцията|Кэлиҥҥи Конституция]] | established_date3 = 24 атырдьах ыйа 2007 | area_rank = 49th | area_magnitude = 1 E11 | area_km2 = 513,115 | area_sq_mi = 198,115 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.4 (2,230 km²) | population_estimate = 63,038,247 | population_estimate_rank = 20th | population_estimate_year = December 2007 | population_census = 60,606,947<ref>[http://web.nso.go.th/eng/en/pop2000/prelim_e.htm Population and Housing Census 2000, National Statistical Office]</ref> | population_census_year = 2000 | population_density_km2 = 122 | population_density_sq_mi = 317 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 85th |GDP_PPP = $519.786 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=578&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=52&pr.y=6 |title=Thailand|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2008-10-09}}</ref> | GDP_PPP_rank = 24th <!---IMF---> | GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP_per_capita = $7,906<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 83rd <!---IMF---> | GDP_nominal = $245.351 billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = 34th <!---IMF---> | GDP_nominal_year = 2007 | GDP_nominal_per_capita = $3,732<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 92nd <!---IMF---> | Gini = 42 | Gini_rank = | Gini_year = 2002 |Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> | HDI = {{increase}}0.786 | HDI_rank = {{decrease}}81st | HDI_year = 2006 |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> | currency = Таай баата | currency_code = THB | time_zone = | utc_offset = +7 | time_zone_DST = | DST_note = | utc_offset_DST = <!-- +N, where N is number of hours --> | cctld = [[.th]] | calling_code = 66 | footnotes = <!--for any generic non-numbered footnotes--> | footnote1 = | footnote2 = }} '''Тайлаан Хоруоллуга''' ([[тай тыла|тай]]. ราชอาณาจักรไทย ''Ratcha Anachak Thai'') диэн [[Соҕуруулуу-илин Азия]] дойдута. Кирбиилэhэр [[лаос|Лаостуун]] уонна [[Мьянмар|Мьянмардыын]] хоту, [[камбодьа|Камбодьалыын]] илин, [[тайлаан хомото|Тайлаан хомотунуун]] уонна [[малайзия|Малайзиялыын]] соҕуруу уонна [[андаман байҕала|Андаман байҕалыныын]] арҕаа. Тайлаан киин уонна ордук улахан куората [[Баҥкок]]. Дойду [[политика]], [[эргиэн]], [[индустрия]] уонна [[култуура]] кииннэрэ буолар. Тайлаан иэнэ 513,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 63 млн. Олортон 80% [[таайдар]], 10% [[кытайдар]] уонна 3% [[малайдар]]. Атын омуктар [[моннар]], [[Кхмер|кхмердар]] уонна [[хайа|хайаларга]] олорор биистэр. Дойду ил тыла [[тай тыла]]. Тайлаан сүрүн итэҕэлэ [[буддизм]]. Үгэс уонна култуура өттүнэн [[Индия]], [[Кытай]] уонна арҕаа дойдулар дьайыылара улахан. Дойду историята 1238 с. тэриллибит Сукотай сукунаттан саҕаланар. Кини утумнаах 1350 сыллаахха тэриллибит Саха салаата (сал. Ааспыт үйэ бүтүүтэ Индокит арыытыгар судаарыстыба бас билиитэ буолбут, империя Кхмерияларын бас бэриммит. == Транспорт == Таиландка 19 регистрацияламмыт авиакомпания үлэлиир, кинилэр уопсай пааркалара 276 самолеттан турар, 2015 сылга 54 мөл. тахса пассажиры таһаллар. Дойдуга 101 аэропорт, онтон 63- һэ кытаанах сабыылаах, 8- һа уһуннаах, 3- тэн тахса км уһуннаах көтөр- түһэр балаһа баар. [[Тимир суол]] ыллыктарын уопсай уһуна 4127 км., бары кэриэтэ кыараҕас (1000 мм), стандартнай Колея (1435 мм) 84 км эрэ. Тимир суол болотунатын туруга үчүгэй, 100 км / чаас түргэннээх. Пассажирскай хамсааһын 3- с кылаастаах вагоннаах: 1- с кылаас үөрэнээччитэ кондиционердаах, 2- с кылааска кондиционердара суох, 3- с кылаас үөрэнээччилэригэр тайцевка босхо сырыыны хааччыйаллар. Таһаҕас тиэйиитэ сүрүннээн контейнердары тиэйиинэн дьарыктаналлар. Суол ситимэ 180 тыһыынча км, онтон 450 км түргэн тэтимнээх трасса (2006 сылга). Өрүс судоходнай учаастактарын уопсай уһуна 4 тыһыынча км. дойду флотуттан 781- тэн тахса бруто- регистровай тоннаттан турар, ол иһиттэн 240 танкер, 25 сухогрузов, 23 контейнеровоз, 94 атын таһаҕас суудуната. Контейнердаах улахан портарынан Лэм Чабанг (англ. Lamang) (7,2 мөл.Т) уонна Бангкок (1,5 мөл. Т), ону тэҥэ уматыллыбыт гаһы ылар терминал баар. == Таиланд бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 3]] — Бэтэрээннэр күннэрэ * [[Кулун тутар 13]] — [[Слон күнэ]] * [[Кулун тутар 17]] — [[Муай Тай күнэ]] * [[Муус устар 1]] — Судаарыстыбаннай сулууспа күнэ * [[Муус устар 2]] — [[Таай омук]] утумун чөл хаалларыы күнэ * [[Муус устар 6]]  — [[Чакри күнэ]]. Чакри династията төрүттэниитин кытта ситимнээх * [[Муус устар 13]], ({{Флагификация|Непал}} эмиэ бэлиэтиир) — [[Сонгкран]] (Саҥа дьыл<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/1226/ Тайский Новый год — Сонгкран — 13 апреля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref>) * [[Муус устар 30]] — Туһанааччылар бырааптарын көмүскүүр күн * [[Ыам ыйын 5]] — Коронация күнэ * [[Ыам ыйын 10]] — Бурдук ыһааччы күнэ * [[Ыам ыйын 11]] — Булуук бастакы суолун күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/1336/ Праздник первой борозды в Таиланде]</ref>. * [[Бэс ыйын 2]] — Ананаас бэстибээлин саҕаланыыта<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/1502/ Фестиваль ананаса в Таиланде - 2 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020<]</ref> * [[Бэс ыйын 26]] — Азала Пуйя (бэйиэт [[Сунтон Пу]] күнэ) * [[От ыйын 29]] — Тай тылын күнэ * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Сирикит|Ийэ күнэ]] * [[Атырдьах ыйын 18]] — Билим күнэ * [[Балаҕан ыйын 20]] — [[Таиланд бэлиэ күннэрэ|Дойду ыччатын күнэ]]<ref>[http://thailand.prd.go.th/view_news.php?id=3830&a=2 20 сентября — национальный день молодежи Таиланда. Публикация на портале тайского правительственного департамента по отношениям с общественностью (англ.); проверено 18.09.2012] {{Wayback|url=http://thailand.prd.go.th/view_news.php?id=3830&a=2 |date=20130616221315 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616221315/http://thailand.prd.go.th/view_news.php?id=3830&a=2 |date=2013-06-16 }}</ref> * [[Алтынньы 13]] — Полиция күнэ (урут бэлиэтэнэр эбит 1915 сылтан 2016 сылга диэри) * [[Алтынньы 17]] — Полиция күнэ * [[Алтынньы 21]] — Сиэстэрэ күнэ * [[Алтынньы 23]] — Чулалонгкорн күнэ. Чулалонгкорн хоруол 1910 сыллаахха өлбүтүн кэриэстиллэр * [[Сэтинньи 20]] — Байыаннай байҕал флотун күнэ * [[Сэтинньи 25]] — Вачиравуд ыраахтааҕы кэриэстэбилин күнэ. 1925 сыллаахха бу күн өлбүт, 2003 сылтан бэлиэтэнэр * [[Ахсынньы 1]] — Дамронг Раджанубхаб күнэ. Бу принц 2001 сыллаахха өлбүтэ * [[Ахсынньы 4]] — Тулалыыр эйгэ күнэ * [[Ахсынньы 5]] — Пхумипон Адульядет ыраахтааҕы кэриэстэбилин күнэ * [[Ахсынньы 10]] — Конституция күнэ * [[Ахсынньы 16]] — Спорт күнэ * [[Ахсынньы 28]] — Таксин хоруолу ахтар күн == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} {{азия}} {{Geo-stub}} [[Категория:Таиланд| ]] or7i7wx6gtonthm7jjqzjnfyk4d7ga3 0 7344 427862 425411 2026-05-01T00:38:08Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 427862 wikitext text/x-wiki '''Олунньу 4''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 35-с күнэ. Сыл бүтүө 330 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 331 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Киһи-аймах аймахтыы буолуутун аан дойдутааҕы күнэ]] ({{lang-ru|Международный день человеческого братства}}, International Day of Human Fraternity, A/RES/75/200) * [[Билэ:The Earth seen from Apollo 17.jpg|25px]] [[РАК ЫАРЫЫ УОННА ОНУ УТАРЫ ОХСУҺУУ|Араак ыарыыны утары охсуһуу]] аан дойдутааҕы күнэ * {{Флагификация|Ангола}} — Сэбилэниилээх утарсыы күнэ. 1961 сыллаахха тутулуга суох буолуу иһин охсуһуу саҕаланыытын бэлиэтииллэр * {{Флагификация|Шри-Ланка}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (1948, Британияттан) * {{Флагификация|Япония}} — Риссюн — Саас саҕаланыыта (Саҥа дьыл) * {{Флагификация|Калифорния}}, {{Флагификация|Миссури}} (АХШ) — [[Роза Паркс күнэ]]. Икки штаакка төрөөбүт күнүгэр (бүгүн), үс штаакка хаайыллыбыт күнүгэр ([[ахсынньы 1]]) бэлиэтэнэр. [[Роза Паркс]] 1955 сыллаахха АХШ-ка тирии өҥүнэн көрөн дьону араарар сокуону оптуобуска соруйан кэспитэ == Түбэлтэлэр == * [[960]] — [[Кытай]]га генерал Чжао Куанъинь импэрээтэр буолбут, Тай-цзу диэн аат ылбыт. Кини олохтообут Сун динээстийэтэ маҥнай Кытайы барытын, онтон кэлин Кытай соҕуруу өттүн үс үйэ тухары салайбыта. * [[1789]] — [[АХШ]] бастакы бэрэсидьиэнинэн [[Джордж Вашингтон]] талыллыбыт. * [[1810]] — Наполеон сэриилэрэ: Улуу Британия [[Гваделупа]]ны баһылаабыт. * [[1859]] — [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] [[Синаай кодекса|Синаай кодексын]] булбуттар. * [[1899]] — [[Филиппиин]]-[[АХШ|Америка]] сэриитэ саҕаламмыт. [[Испания]] былааһыттан [[АХШ]] көмөтүнэн саҥа босхоломмут Филиппиин арыыларыгар АХШ бэйэтэ саба түспүт уонна сотору кэминэн Филиппиини протекторат оҥостубут. * [[1904]] — [[Дьоппуон|Дьоппуоҥҥа]] кистэлэҥ сүбэ уонна миниистирдэр хомуур мунньахтарыгар [[Арассыыйа]]ны утары [[Мончууруйа]] уонна [[Кэриэйэ]] тустарыгар сэрии саҕалыырга быһаарыллыбыт. * [[1918]] — Саха оробуочайдарын сойууһун уопсай мунньаҕа бассабыыктары утарарын туһунан өрөсөлүүссүйэ ылыммыт: "Эйэлээх саха оробуочайдара бассабыык хамсааһынын сөбүлээбэттэр, уопсастыба олоҕор сатарыйыыны уонна талбытынан дьаһайыыны (произвол) үөскэтэрин уонна улуу [[Арассыыйа]] ыһыллыытыгар-эстиитигэр тиэрдэрин иһин." * [[1921]] — Барон Унгерн [[Монголия]] киин куоратын [[Улан-Батор|Урганы]] ({{lang-mn|Өргөө}} — уораҕай) сэриилээн ылбыт уонна [[кытайдар]]тан босхолообут. * [[1932]] — Иккис [[Кытай]]-[[Дьоппуон]] сэриитин кэмигэр 10 күннээх көмүскэнии кэнниттэн дьоппуоннарга [[Харбин]]бэриллибит. * [[1938]] — Адольф Гитлер бэйэтин сэбилэниилээх күүстэр баһылыктарынан анаммыт. * [[1945]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Крым]]ҥа Йалтатааҕы кэмпириэнсийэ аһыллыбыт. Кэмпириэнсийэҕэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Рузвельт]], [[Уинстон Черчилль|Черчилль]] уонна [[Сталин]] [[Германия]] көпүтүлээссийэтин уонна кинини түөрт оккупация түөлбэтигэр араарыыны ырыппыттар. Ону кытары [[Польша]] дьылҕата, [[ХНТ]] тэриллиитэ, [[Сэбиэскэй Сойуус]] [[Дьоппуон]]у утары сэриигэ кыттыһыыта уонна [[Кэриэйэ]] 38-с параллелинэн икки зонаҕа аҥаарданыыта кэпсэтиллибиттэр. * [[1948]] — Цейлон ([[Шри Ланка|Шри-Ланка]] диэн ааттаммыта) [[Британия Холбоһуга|Биритээнньийэ Холбоһугар]] киирэр тутулуга суох дойду буолбут. * [[1976 сыл|1976]] — [[Гватемала]]ҕа уонна [[Гондурас]]ка буолбут сир хамсааһыныгар 22 000 тахса киһи өлбүт. * [[1992 сыл|1992]] — [[Венесуэла]] бэрэсидьиэнин Карлос Андрес Переһы [[Уго Чавес]] күүһүнэн былаастан туораппыт. * [[2000 сыл|2000]] — [[Париж]]ка [[Араак ыарыы|араак ыарыыны]] утары саҥа тыһыынча сылга охсуһуу саммита буолбут. Франция бэрэсидьиэнэ Жак Ширак уонна ЮНЕСКО генеральнай дириэктэрэ Коитиро Мацуура Парижтааҕы хартияҕа илии баттаабыттар. * [[2004]] — [[АХШ|Амыарыкаҕа]] Гарвард үнүбүрсүөтүн устудьуоннара Марк Цукерберг уонна Эдуардо Саверин [[Фэйсбук]] [[түмэт-ситим]]и (социальная сеть) олохтообуттар. * [[2023]] — Дьокуускайга Хатас аттыгар Речевой оскуола уонна кини интэринээтин саҥа таас дьиэлэрэ үлэҕэ киирбит. Бу иннинэ оскуола 1964 сыллаахха тутуллубут эргэ мас дьиэҕэ үлэлии олорбута. Манна бүтүн өрөспүүбүлүкэттэн мунньан сатаан саҥарбат 120 оҕону үөрэтэллэр<ref>[https://minobrnauki.sakha.gov.ru/news/front/view/id/3343547 Республиканская речевая школа справила долгожданное новоселье]</ref>. == Төрөөбүттэр == * [[1914]] — [[Стрекаловскай Михаил Михайлович|Михаил Стрекаловскай]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996). * [[1935 сыл|1935]] — [[Новиков Карл Трофимович (Быйаман)|Карл Новиков-Быйаман]], бэйиэт, сэһэнньит-суруйааччы, ССРС кинематографиятын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС кинематограыиятын туйгуна, Арассыыйа ытык кинематографиһа, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, Суруйааччылар Аан дойдутааҕы түмсүүлэрин чилиэнэ<ref>[https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar?date=2025-02-04 День в календаре: 2025.02.04] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250227193451/https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar?date=2025-02-04 |date=2025-02-27 }}</ref>. * [[1967]] — [[Федотов Александр Иванович|Александр Федотов]] — 2007-2012 сылларга Өрөспүүбүлүкэ инвестиционнай хампаанньатын генеральнай дириэктэрэ. [[Чурапчы улууһа|Чурапчы улууһун]] Ытык киһитэ, [[Чурапчы]]га многофункциональнай спорт комплекса кини аатын сүгэр. == Өлбүттэр == * [[1979]] — [[Ядрихинскай Прокопий Прокопьевич|Прокопий Ядрихинскай - Бэдьээлэ]] — ырыаһыт уонна олоҥхоһут, [[Саха АССР]] култууратын үтүөлээх дьайыксыта (деятель), [[ССРС]] суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. * [[1985]] — [[Ильин Дмитрий Иванович|Дмитрий Ильин]] — саха биллиилээх муосчута, [[ССРС]] худуоһунньуктарын холбоһугун чилиэнэ. * [[2024]] — [[Соломонов Никита Гаврилович|Никита Соломонов]] (95 сааһыгар), биллиилээх учуонай, кыыллар экологияларыгар билим оскуолатын төрүттээччи, СӨ Билимин акадьыамыйатын чилиэнэ, РАН чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, СӨ, Дьокуускай куорат уонна Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо. {{ыйдар}} [[Категория:Олунньу 4]] tvgnk84ngk4wasp05vpi9pcyp9gpees 0 7345 427865 414669 2026-05-01T00:39:18Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 427865 wikitext text/x-wiki '''Олунньу 5''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 36-с күнэ. Сыл бүтүө 329 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 330 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|АХШ}} — Күн-дьыл билгэһитин национальнай күнэ ({{lang-en|National Weatherperson's Day}}). * {{Флагификация|Пакистан}} — Кашмиры кытары биир санааланыы күнэ. * {{Флагификация|Финляндия}} — [[Рунеберг күнэ]]. * {{Флагификация|Бурунди}} — Сомоҕолоһуу күнэ. * {{Флагификация|Мексика}} — Конституция күнэ. * {{Флагификация|Сан-Марино}} — [[Сибэтиэй Агата]] уонна [[Альберони, Хулио|Альберони оккупациятыттан]] босхолонуу күнэ. * {{Флагификация|Танзания}} — [[Чама Ча Мапиндузи]] күнэ. == Түбэлтэлэр == * [[Б. э. и. 2 сыл]] — [[Октавиан Август]] «дойду аҕата» диэн титул ылбыт. * [[62]] — [[Помпей]] куоракка (Италия) улахан сир хамсааһына буолбут. Өссө 17 сылынан [[79]] сыллаахха [[Везувий]] вулкан эстэн бу куораты бүтүннүүтүн күлүнэн бүрүйбүтэ. * [[1494]] — [[Литва]] улуу кинээһэ Александр уонна [[Москуба княжествота|Москуба]] улуу кинээһэ Иван III эйэ дуогабарын түһэрсэн, 1487—1494 сс. сэриини түмүктээбиттэр. * [[1597]] — [[Япония]] бастакы христианнарын дьопуон уопсастыбатыгар суоһууллар диэн санааттан өлөрбүттэр. * [[1885]] — [[Бельгия]] хоруола Леопольд II ''[[Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ|Конго Көҥүл судаарыстыбатын]]'' бэйэтин «тус бас билиитинэн» биллэрбит. [[Африка]] ортотугар сытар сирдэри билим өттүттэн чинчийбитэ буолан Леопольд хоруол олус киэҥ сирдэри бэйэтин бас билиитигэр ылбыт. Мантан ыла Конго хааннаах колонизацията саҕаламмыта. 1880-1920 сылларга Конго олохтоохторун ахсаана икки төгүл аҕыйаабыта. * [[1907]] — [[Бельгия]] химигэ Лео Бакеланд аан бастакы пластигы — бакелиты — оҥорбутун туһунан биллэрбит. * [[1918 сыл|1918]] — [[РСФСР Совнаркома]] сыаркабы судаарыстыбаттан уонна оскуолаттан араарар туһунан дэкириэт таһаарбыт. * [[1928]] — D витамин бастакытын синтезтэнэн оҥоһуллубут. * [[1939]] — НКВД [[Аржаков Степан Максимович|Степан Аржаковы]] уонна [[Габышев Александр Гаврилович|Александр Габышевы]] хаайбыт. * [[1943 сыл|1943]] ** [[Гаага]]ҕа (Голландия) фашистары утарсааччылар Хендрик Сейффардт диэн коллаборационист генералы өлөрбүттэр. ** "Олох суола" диэн ааттаммыт [[Ладога]] мууһунан барар суол [[Ленинград]]ы дойдуну кытта ситимнээбит. * [[1971 сыл|1971]] — «Аполлон-14» астронавтара [[Ый]]га түспүттэр. * [[1979]] — Аятолла Хомейни [[Ираан]]ы [[ислам]] өрөспүүбүлүкэтинэн биллэрбит. * [[1991]] — [[Кыргыстаан]] киин куоратын аата уларыйан ''Фрунзе'' оннугар ''[[Бишкек]]'' буолбут. * [[1992]] — [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ|СӨ Үрдүкү Сэбиэтин]] уурааҕынан ''Ленинскай оройуон'' аата ''[[Ньурба улууһа|Ньурба оройуона]]'' буолбута. * [[1997 сыл|1997]] — Кульджа аймалҕана. Кытай Синьцзян-Уйгур автономиялаах оройуонугар Кульджа куоракка олохтоох [[уйгуурдар]] өрө турбуттар. * [[2004 сыл|2004]] — [[Гаити Өрөспүүбүлүкэтэ|Гаити]]га бэрэсидьиэн Жан-Бертран Аристид утары [[Гаити өрөбөлүүссүйэтэ|өрө туруу]] саҕаламмыт. == Төрөөбүттэр == * [[1924]] — [[Александр Матросов]] — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, рядовой, аатырбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (өлбүтүн кэннэ). * [[1946 сыл|1946]] — [[Сидоров Борис Игнатьевич|Борис Сидоров]] (2017 өлб.) — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбит биолог учуонай, биология билимин хандьыдаата, Билимҥэ, тиэхиньикэҕэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ СӨ Ил бириэмийэтин лауреата (2006). * [[1985]] — [[Криштиану Роналду]] — [[Португалия]] футболиһа, [[Европа]] чөмпүйүөнэ (2016). * [[1988 сыл|1988]] — [[Пестерев Тимур Александрович|Тимур Пестерев]], тустуук, Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин боруонса (2011) уонна [[үрүҥ көмүс]] (2013) призера, Арассыыйа спордун маастара. == Өлбүттэр == * [[1999 сыл|1999]] — [[Леонтьев Василий Васильевич|Василий Леонтьев]], 1925 сыллаахха ССРС-тан көспүт Америка экэнэмииһэ (1905 төр.). Экэниэмикэҕэ Нобель бириэмийэтин 1973 сыллааҕы лауреата. {{ыйдар}} [[Категория:Олунньу 5]] fj9rnpvq0qjmfnhe1yt1a1nmbqd651b 0 7943 427855 427794 2026-05-01T00:31:42Z Ojkhol 24881 /* Ангола бэлиэ күннэрэ */ 427855 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name =Ангола Өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name =''República de Angola'' |common_name =Angola |image_flag =Flag of Angola.svg |image_coat =Emblem of Angola.svg |image_map =LocationAngola.svg |national_anthem =''[[Angola Avante|Angola Avante!]]'' |official_languages =[[Португал тыла]] |regional_languages =[[конго тыла|Конго]], [[чокуэ тыла|чокуэ]], [[умбунду тыла|соҕуруу мбунду]] (умбунду), [[кимбунду|хоту мбунду]] (кимбунду). |capital =[[Луанда]] |latd=8 |latm=50 |latNS=S |longd=13 |longm=20 |longEW=E |largest_city =capital |government_type =[[Республика]] |leader_title1 =[[Президент]] |leader_title2 =[[Премьер миниистир]] |leader_name1 =[[José Eduardo dos Santos]] |leader_name2 =[[Paulo Kassoma]] |area_km2 =1246700 |area_sq_mi =481354 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank =23rd |area_magnitude =1 E12 |percent_water =negligible |population_estimate =16,941,000 |population_estimate_year =2007 |population_estimate_rank =59th |population_census =25,789,024 |population_census_year =2014 |population_density_km2 =21 |population_density_sq_mi =34 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank =199th |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP = $108.293 billion |GDP_PPP_per_capita = $6,443.101 (IMF) |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal = $95.953billion |GDP_nominal_per_capita = $5,708.889 (IMF) |HDI_year =2007 |HDI ={{increase}}0.446 |HDI_rank =162nd |HDI_category =<font color="#E0584E">low</font> |sovereignty_type =[[Тутулуга суох буолуу]] |sovereignty_note =[[португалия|Португалияттан]] |established_event1 =Даатата |established_date1 =[[Сэтинньи 11]], [[1975]] |currency =[[Angolan kwanza|Kwanza]] |currency_code =AOA |time_zone =[[West Africa Time|WAT]] |utc_offset =+1 |time_zone_DST =''not observed'' |utc_offset_DST =+1 |demonym =Angolan |drives_on = right |cctld =[[.ao]] |calling_code =244 }} '''Ангола''' (''Angola'') диэн соҕуруулуу-орто [[Африка]] дойдута. Кирбиилэhэр [[намибия|Намибиялыын]] соҕуруу, [[Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ|Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын]] хоту уонна [[Замбия|Замбиялыын]] илин. [[Атлантик океан]] арҕаа баар. [[Кабинда]] диэн [[эксклав]] провинцията [[Конго Өрөспүүбүлүкэтэ|Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын]] уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын кирбиилэhэр. Ангола [[XVI үйэ|XVI үйэттэн]] ыла [[1975]] дылы [[Португалия]] байҕал уҥуордааҕы сирэ этэ. Африка [[Саhаара|Саhаараттан]] соҕурууҥҥу дойдуларыттан иккис [[нефть]] уонна [[алмаас]] хостооччу, ол гынан баран олохтоохторо континеҥҥа ордук дьадаҥыларга киирсэллэр. == Ангола бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 4]] — Сэбилэниилээх утарсыы күнэ. 1961 сыллаахха тутулуга суох буолуу иһин охсуһуу саҕаланыытын бэлиэтииллэр * [[Кулун тутар 27]] — Кыайыы күнэ * [[Муус устар 4]] — Эйэ күнэ * [[Муус устар 14]] — Ыччат күнэ * [[Атырдьах ыйын 1]] — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * [[Балаҕан ыйын 17]] — Дьоруойдар күннэрэ * [[Сэтинньи 11]] — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] (Португалияттан 1975 сыллаахха) {{Geo-stub}} {{африка}} [[Категория:Африка дойдулара]] ppgvsn9xsk7s3qzr1hhrqf82y4f5nxh 0 7944 427870 424425 2026-05-01T11:01:05Z Ojkhol 24881 /* Бурунди бэлиэ күннэрэ */ 427870 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Бурунди Республиката |conventional_long_name = ''Republika y'u Burundi''<br />''République du Burundi'' |common_name = Burundi |image_flag = Flag of Burundi.svg |image_coat = Coat of arms of Burundi.svg |national_motto = <span style="line-height:1.33em;">''"Ubumwe, Ibikorwa, Iterambere"''<br />''"Unité, Travail, Progrès"'' |image_map = LocationBurundi.svg |national_anthem = ''[[Burundi bwacu]]'' |official_languages = [[кирунди тыла|Кирунди]], [[француз тыла|француз]], [[суаhили]] |capital = [[Будьумбура]] |latd=3 |latm=30 |latNS=S |longd=30 |longm=00 |longEW=E |largest_city = capital |demonym = Burundian |government_type = [[Республика]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Pierre Nkurunziza]] |sovereignty_type = [[Тутулуга суох буолуу]] |sovereignty_note = [[бельгия|Бельгияттан]] |established_event1 = Даатата |established_date1 = [[От ыйын 1]], [[1962]] |area_km2 = 27,830 |area_sq_mi = 10,745 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 145th |area_magnitude = 1 E10 |percent_water = 7.8% |population = 8,691,005 |population_estimate_year = 2008 |population_estimate_rank = 94th |population_census = 3,589,434 |population_census_year = 1978 |population_density_km2 = 271 |population_density_sq_mi = 533.8 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 43rd |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $2.897 billion |GDP_PPP_rank = 142nd |GDP_PPP_per_capita = $371 |GDP_PPP_per_capita_rank = 163rd |GDP_nominal = $974 million |GDP_nominal_rank = 162nd |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $124 |GDP_nominal_per_capita_rank = 182nd |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.413 |HDI_rank = 167th |HDI_category = <font color="#e0584e">low</font> |Gini = 42.4 |Gini_year = 1998 |Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |FSI = 95.2 {{decrease}} 1.5 |FSI_year = 2007 |FSI_rank = 19th |FSI_category = <font color="#FF0000">Alert</font> |currency = [[Burundi franc]] (FBu) |currency_code = BIF |time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +2 |drives_on = right |cctld = [[.bi]] |calling_code = 257 |footnote1 = |footnote2 = }} '''Бурунди''' (''Burundi'') диэн [[Илин Африка|Илин Африкаҕа]] [[Африка улуу күөллэрэ|Улуу күөллэр]] регионнарыгар баар кыра дойду, кирбиилэhэр [[руанда|Руандалыын]] хоту, [[танзания|Танзаниялыын]] соҕуруу уонна илин уонна [[Конго Демократ Республиката|Конго Демократ Республикатыныын]] арҕаа. Соҕуруулуу-арҕаа [[Танганьика күөл]] баар. == Бурунди бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 5]] — Сомоҕолоһуу күнэ. * [[От ыйын 1]] — Тутулуга суох буолуу күнэ ([[Бельгия]]ттан 1962 сыллаахха) * [[Алтынньы 13]] — Рвагасоре күнэ. Луи Рвагасоре диэн ыраахтааҕы уолун 1961 сыллаахха өлөрбүт күннэригэр бэлиэтэнэр * [[Алтынньы 21]] — Ндадайе күнэ. Мельхиор Ндадайе диэн Бурунди бэрэсидьиэнин 1993 сыллаахха бу күн былааһы былдьыыр соруктаах өлөрбүттэрэ * [[Сэтинньи 28]] — Өрөспүүбүлүкэ күнэ {{африка}} [[Категория:Африка дойдулара]] qikl5kluthbj7zf658513g6orhrjyw8 0 8281 427851 424754 2026-05-01T00:11:30Z Ojkhol 24881 /* Дойду бэлиэ күннэрэ */ 427851 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = ''República Democrática de São Tomé<br />e Príncipe'' |conventional_long_name = Сан Томе уонна Принсипе Демократ Республиката |common_name = São Tomé and Príncipe |image_flag = Flag of São Tomé and Príncipe.svg |image_coat = Coat of arms of São Tomé and Príncipe.svg |national_motto = |image_map = LocationSaoTomeAndPrincipe.png |national_anthem = ''[[Independência total]]'' |official_languages = [[Португал тыла]] |regional_languages = [[Forro language|Forro]], [[Angolar language|Angolar]], [[Principense language|Principense]] |demonym = Santomean |capital = [[Сан Томе]] |latd=0 |latm=20 |latNS=N |longd=6 |longm=44 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Республика]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Fradique de Menezes]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name2 = [[Joaquim Rafael Branco]] |sovereignty_type = [[Тутулуга суох буолуу]] |sovereignty_note = [[португалия|Португалияттан]] |established_event1 = Даатата |established_date1 = [[От ыйын 12]] [[1975]] |area_km2 = 1001 |area_sq_mi = 372 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 183rd |area_magnitude = |percent_water = 0 |population_estimate = 210,240 |population_estimate_year = 2020 |population_estimate_rank = 188th |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 210 |population_density_sq_mi = 454 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 65th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $259 million |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = $1,643 |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $145 million |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $922 |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.654 |HDI_rank = 123rd |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[São Tomé and Príncipe dobra|Dobra]] |currency_code = STD |time_zone = [[Coordinated Universal Time|UTC]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = right |cctld = [[.st]] |calling_code = 239 }} '''Сан Томе уонна Принсипе Демокрааттыы Өрөспүүбүлүкэтэ''' ({{lang-pt|República Democrática de São Tomé e Príncipe}} {{IPA|[sɐ̃ũ tu'mɛ i 'pɾı̃sɨpɨ]}}) диэн [[Гвинея хомото|Гвинея хомотугар]] баар [[арыы дойду]], киин [[Африка]] арҕаа кытылын аттыгар. [[Сан Томе арыы|Сан Томе]] уонна [[Принсипи арыы|Принсипи]] диэн арыылартан турар. Арыылар ыккардылара 140-ча км, ону таһынан дойдуга 6 кыра арыы киирэллэр. Олохтоохтор [[Португаал тыла|португаал тылынан]] саҥараллар. == Этимология == Арыылары 1471—1472 сыллаахха [[Португалия]] айанньыттара булбуттара. [[1471]] сыллаахха [[ахсынньы 21]] күнүгэр арыйбыт арыыларын ол күн бэлиэтэнэр [[Апостол Фома]] аатынан «Сибэтиэй Фома арыыта» ({{lang-pt|São Tomé}}, [[Арассыыйа]]ҕа эмиэ урут «Сибэтиэй Фома арыыта» дииллэрэ<ref>Малый энциклопедический словарь. В 4 т. Т.4/репринт издания Брокгауза и Ефрона. — М.:ТЕРРА, 1997, ISBN 5-300-01017-0, стб.1387</ref> ааттаабыттар, 1920-с сс. «[[Сан-Томе (арыы)|Сан-Томе арыыта]]» диир буолбуттар). Хас да нэдиэлэ буолан баран, 1472 сыл [[тохсунньу 17]] күнүгэр, Сибэтиэй Антонийы ахтар күн, ыаллыы аарыыны булбуттар уонна кини аатынан ааттабыттар ({{lang-pt|Santo Antão}}). [[1502]] сыллаахха арыы «Принц арыыта» ({{lang-pt|Ilha do Principe}}) диэн ааттаммыт, Португалия бөрүстүөлүн нэстилиэнньигин чиэһигэр. Арыыга оҥоһуллар [[саахар]] түһээнэ кини туһатыгар барара. Арасыыйаҕа урут арыыны «Принцев остров»<ref>Ibidem</ref> дииллэрэ, 1920-с сыллартан «[[Принсипи|Принсипи арыы]]» диир буолбуттар. == Дойду бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 3]] — Сэриигэ охтубуттар күннэрэ * [[От ыйын 12]] — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] * [[Балаҕан ыйын 30]] — Тыа хаһаайыстыбатын уларыта тутуу күнэ * [[Ахсынньы 21]] — Сан-Томе күнэ {{африка}} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Африка дойдулара]] fhkd6ukp5axt8eaycdy402m7tzvi9g2 0 8644 427850 427314 2026-05-01T00:11:06Z Ojkhol 24881 /* Мозамбик бэлиэ күннэрэ */ 427850 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = ''República de Moçambique'' |conventional_long_name = Мозамбик Республиката |common_name = Mozambique |image_flag = Flag of Mozambique.svg |image_coat = EscudoMozambique.PNG |image_map = LocationMozambique.svg |national_anthem = ''[[Pátria Amada]]''<br /><small>(урут ''[[Viva, Viva a FRELIMO]]'')</small> |official_languages = [[Португал тыла]] |demonym = Mozambican |capital = [[Мапуту]] |latd=25 |latm=57 |latNS=S |longd=32 |longm=35 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Өрөспүүбүлүкэ]] |leader_title1 = [[Бэрэсидьиэн]] |leader_name1 = [[Armando Guebuza]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name2 = [[Luisa Diogo|Luísa Diogo]] |sovereignty_type = [[Тутулуга суох буолуу]] |established_event1 = [[португалия|Португалияттан]] |established_date1 = [[Бэс ыйын 25]] [[1975]] |area_km2 = 801,590 |area_sq_mi = 309,496 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 35th |area_magnitude = 1 E11 |percent_water = 2.2 |population_estimate_rank = 54th |population_census = 21,397,000 (52nd) |population_census_year = 2007 |population_density_km2 = 25 |population_density_sq_mi = 65 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 178th |GDP_PPP_year = 2005 |GDP_PPP = $17.145 billion |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = $842 |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $8.069 billion |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $396 |HDI_year = 2007 |HDI = {{decrease}} 0.384 |HDI_rank = 172nd |HDI_category = <span style="color:#e0584e">low</span> |Gini = 39.6 |Gini_year = 1996–97 |Gini_category = <span style="color:#ffcc00;">medium</span> |currency = [[Mozambican metical]] (Mtn) |currency_code = MZN |time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +2 |drives_on = left |cctld = [[.mz]] |calling_code = 258 |footnote1 = }} '''Мозамбик''' (''Moçambique'') диэн соҕуруулуу илин [[Африка]] дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр [[Индия океана]] илин, [[Танзания]] хоту, [[Малауи]] уонна [[Замбия]] хотугулуу арҕаа, [[Зимбабуэ]] арҕаа, [[Эсватини]] уонна [[Соҕуруу Африка]] соҕуруулуу арҕаа. Бу сири [[1498]] с. [[Васко да Гама]] арыйбыта уонна [[1505]] c. [[Португалия]] колониялаабыта. [[1510]] c. Португалия [[Илин Африка]] кытылыгар баар араб султанаттарын барыларын баhылаабыта. [[1975]] с. Мозамбик тутулуга суох буолбута. == Мозамбик бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 3]] — Дьоруойдар күннэрэ * [[Муус устар 7]] — Дьахтар күнэ * [[Бэс ыйын 25]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (Португалияттан, 1975) * [[Балаҕан ыйын 7]] — Кыайыы күнэ * [[Балаҕан ыйын 25]] — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * [[Алтынньы 4]] — Эйэ уонна иллээх буолуу күнэ * [[Ахсынньы 25]] — Дьиэ кэргэн күнэ {{африка}} [[Категория:Африка дойдулара]] 9j02zsz6hl01qaqfydilwqxomztg6j0 0 8649 427873 427263 2026-05-01T11:02:42Z Ojkhol 24881 /* Танзания бэлиэ күннэрэ */ 427873 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Танзания Холбоhуктаах Өрөспүүбүлүкэтэ</br>''Jamhuri Ya Muungano Wa Tanzania'' |conventional_long_name = |common_name = Tanzania |image_flag = Flag of Tanzania.svg |image_coat = Coat of arms of tanzania.svg‎ |national_motto = "Uhuru na Umoja" |image_map = Tanzania in its region.svg |national_anthem = ''[[Mungu ibariki Afrika]]'' |official_languages = |official_languages = [[суаhили]] (de facto)<br />[[ааҥл тыла]] (Үрдүк сууттар, үөрэҕирии) |demonym = Tanzanian |capital = [[Додома]] |government_type = [[Өрөспүүбүлүкэ]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name1 = [[Jakaya Mrisho Kikwete]] |leader_name2 = [[Mizengo Pinda]] |largest_city = [[Дар эс Салаам]] |area_km2 = 945,203 |area_sq_mi = 364,898 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 27th |area_magnitude = 1 E11 |percent_water = 6.2 |population_estimate = 40,000,000 |population_estimate_year = November 2006 |population_estimate_rank = 32nd |population_census = 37,445,392 |population_census_year = 2005 |population_density_km2 = 41 |population_density_sq_mi = 106 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 124th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $48.921 billion |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = $1,255 |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $16.691 billion |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $428 |HDI_year = 2008 |HDI = {{increase}} 0.503 |HDI_rank = 153th |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |Gini = 34.6 |Gini_year = 2000–01 |Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |sovereignty_type = [[Тутулуга суох буолуу]] |sovereignty_note = [[Холбоhуктаах Хоруоллук|Холбоhуктаах Хоруоллуктан]] |established_event1 = Танганьика |established_event2 = Занзибар |established_event3 = Мергер |established_date1 = [[Ахсынньы 9]], [[1961]] |established_date2 = [[Тохсунньу 12]], [[1964]] |established_date3 = [[Муус устар 26]], [[1964]] |currency = [[Tanzanian shilling]] |currency_code = TZS |time_zone = [[East Africa Time|EAT]] |utc_offset = +3 |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = +3 |drives_on = left |cctld = [[.tz]] |calling_code = +255² |footnotes = }} '''Танзания Холбоhуктаах Өрөспүүбүлүкэтэ''' ([[суаhили]]: ''Jamhuri ya Muungano wa Tanzania'') диэн [[Илин Африка]] дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр [[Кения]] уонна [[Уганда]] хоту, [[Руанда]], [[Бурунди]] уонна [[Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ]] арҕаа, [[Замбия]], [[Малауи]] уонна [[Мозамбик]] соҕуруу. Илин [[Индия океана]] баар.<ref>[https://europefly.com/blog/ru/trips/tanzania-climate-sightseeing-cuisine Танзания: климат, ытык сирдэр, кухня]</ref> Танзания Холбоhуктаах Республиката 26 мкоаттан (улуустан) турар унитар [[республика]]. [[1996]] с. ыла дойду киин куората [[Додома]], ордук улахан куората уонна эргиэн киинэ [[Дар эс Салаам]]. == Этимология == «Танзания» топонима бу дойду састаабыгар киирбит икки холуонньа аата тэрилиннэ: -Танганьтан уонна Занзибартан, оттон бүтэр-үгэс быһыытынан дойдулар ааттарыттан. Танцияҕа икки киин куорат: административнай киинэ дар- эс историческай киин куората, оттон сокуону таһаарар-Додома, бырабыыталыстыба 1970- с сылларга сүрүн органнары көһөрбүтэ. == География == Дойду улахан өттө киэҥ нэлэмэн площадкалар ылаллар. Индия Океан кытылын кыйа биэрэк кытыыта тайаан сытар. Дойду территорията Африка бөдөҥ күөллэрин сорҕото баар: Хоманьика күөлэ (ол аата Байкал арҕаа уонна Ньээс соҕуруу өттүгэр. Танзанияҕа Африка саамай үрдүк хайата — стратовулк Килиманджаро (5895 м) турар. Тардыытын уһуна 3402 км., онтон Моҕотой — 451 км, тардыытын кытта-769 км, Малави — 475 км, Мозамбиктаах — 756 км, рудалаах — 217 км, Угда — 396 км уонна Замбиялаах — 338 км. == Климат == Турзани климата субкваториальный. Хоту икки сезон (кулун тутар — ыам уонна балаҕан ыйа-сэтинньи), соҕуруу — биир (сэтинньи — муус устар). Занзибар архипелаг арыыларыгар, күн ортото +28- тан 30- гар диэри, байҕал бириистэрэ күн- дьыл олус үчүгэй. Индия океаныгар уу температурата 24-26 км. Дойду киин өттүгэр (муора таһымыттан 1200-1700 м) орто температура 22-25 м. буолар, түүн сөрүүн буолуон сөп. == Танзания бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 5]] — [[Чама Ча Мапиндузи]] күнэ. * [[Муус устар 1]] — Мас олордор күн * [[Муус устар 26]] — Холбоһуу күнэ * [[От ыйын 7]] — Саба-Саба (суахили тылыгар "сэттэ-сэттэ" — сэттис ый сэттис күнэ), 1954 сыллаахха Танзанияны сомоҕолообут бэлиитикэ баартыйата үөскэбит күнэ (TANU, Танганьикатааҕы Африка дойдуларын сойууһа) * [[Атырдьах ыйын 8]] — Нане Нане күнэ — фермердэр күннэрэ (суахили тылыгар "аҕыс-аҕыс") * [[Алтынньы 14]] — Ньерере күнэ. Юлиус Ньерере — холуонньаны кытта охсуһааччы, социалист, 1961-62 сс. Танганьика премьер-миниистирэ, 1963-64 сс. — бэрэсидьиэнэ, онтон Танганьика Танзания буолбутун кэннэ 1985 с. диэри дойдуну салайбыта * [[Ахсынньы 9]] — Танганьика Британияттан 1961 сыллаахха тутулуга суох буолуутун бэлиэтиир күн == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} {{Geo-stub}} {{африка}} [[Категория:Африка дойдулара]] pa1nlpus0p9l2y1txf2mzhx8m9lnpwm 0 45471 427866 357042 2026-05-01T09:49:20Z TheNomadEditor 22684 427866 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Айтыс. Шымкент қаласы.jpg|мини|Айтыыс]] '''Айтыыс''' (кирг.айтыш, башк.эйтеш "сказ", казаахтарга - айтыыс) — икки акыын тута айан күрэстэһиилэрэ норуот [[хоһоон]]унан, [[ырыа]]нан хоһуйсуутун көрүҥэ. Муусука үнүстүрүмүөннэрин оонньуутунан доҕуһуоллаах буолар (казахтарга, башкирдарга - домбра, киргиистэргэ - [[хомус]]). Айтыыс кэмигэр икки акыын бэйэ бэйэлэригэр утары олорон(дэҥҥэ - туран)эрэ, биирэ ырыатын бүтэрбит тылыттан иккиһэ иилэ хабан ылан солбуһа тута хоһуйан ырыанан кэпсэтэллэр. Күрэс кэмигэр хоһуйуу ырыа ханнык баҕарар тиэмэҕэ буолуон сөп. Күрэс түмүгүнэн кыайыылааҕы таларга төһө музыкальнайа, ритмичнайа уонна утары олорор акыын аргуменын хоһуйуунан утарарга төһө булугас, сытыы тыллааҕа көрүллэр. Айтыыска, хас да акыын кыттыан сөп. Ол гынан, киэҥник тэнийбит көрүҥүнэн икки акыын күрэстэһиитэ буолар. Онтон, дьахтардаах эр киһи күрэстэһиитэ, эмиэ, балачча тэнийбит көрүҥ. Айтыыстар - айтыыс-таабырын, айтыыс-хайҕал, айтыыс-үгэ уо.д.а. көрүҥнэргэ арахсаллар. Казахстаҥҥа айтыыска күрэстэр куруук буолаллар. Айтыыс аатырбыт маастардара, казах биллиилээх акыыннара: Жанак Сагындыкулы(1770-1856), Шоже Каржаубайулы(1808-1895), Суюнбай Аронулы(1815-1898), Биржан-сал(1834-1897), Сара Тастанбеккызы(1878-1916), (1946 с.композитор Мукан Тулебаев Биржан уонна Сара айтыыстарыгар олоҕуран "Биржан и Сара" операны суруйбута), Торебай Ескожаулы(1844-1911), Джамбул Джабаев(1846-1945), Асет Найманбаев(1867-1922). Билиҥҥи акыыннар - Ринат Заитов, Балгынбек Имашев, Жандарбек Булгаков, Дидар Камиев уонна атыттар. 2014 с."Репрезентативный список нематериального культурного наследия человечества ЮНЕСКО" диэн испииһэккэ, [[Казахстан]] национальнай номинацията "Искусство исполнения традиционного домбрового кюя" киирбитэ. Онтон, 2015 с. ити испииһэккэ "Айтыш/Айтыс искусство импровизации" диэн кыргыыс, казаах номинацията киирбитэ. Казахстан бырабыыталыстыбата, чуолаан, култуура миниистирэ Мухтар Кул-Мухаммед, айтыыска "тутулуга суох буолуу уонна [[Астана]]" уонна "Елбасы"(баһылык) эрэ тиэмэлэригэр хоһуйуҥ диэн цензура киллэрэ сатаабыта. Ону тэҥэ, айтыыс кыттааччыларын Жанаозен тиэмэтин ахтымаҥ диэн кичэйэн туран көрдөспүттэрэ. 2011 сыллааҕы Жанаозен алдьархайын ахтыбыт акыын Бауржан Калиоллеҕа, дьүүллүүр сүбэ кыра сыананы биэрбитигэр көрөөччүлэр сөбүлээбэтэхтэрэ. Тоҕо диэтэр, айтыыска тута хоһуйуу туттуллара, ол тыл көҥүлүн мэктиэтинэн буолар. Онтон, 2013 с. Толе би, Казыбек би, Айтеке би ааттарыгар буолбут анал айтыыска, былаастаах дьону сытыытык кириитикэлээбит Ринат Заитов уонна Меирбек Султанханов икки ардыларыгар күрэххэ, кыайыыны Султанхановка биэрбиттэрин көрөөччүлэр утарбыттарыгар, дьүүллүүр сүбэ чаас аҥаара сүбэлэһэн баран кыайыыны иккиэннэригэр биэрбитэ. Кайым айтыыс - айтыыс биир көрүҥэ, манна күрэстэһээччилэр поэтическай репликанан күрэстэһэллэр. Онно, бастакы киһи эппит түөрт устуруокаалаах тэттик хоһоонугар, икки бастакы устуруокаалары уларыппакка эрэ, акыыннар иккилии бэйэтин устуруокааларын эбэн биэрэн иһиэхтээхтэр. Ордук элбэхтик кыыстаах уол кытталлар. Кайым айтыыс уратытынан дьээбэлээх-хооболоох хоһуйуулар буолаллар. Кыттааччылар бэйэ бэйэлэрин, соруйан күлүүлээх, дьээбэлээх тылларынан омуннаахтык күүркэтэн ойуулууллар, онно гиперболаны уонна метафораны сиэдэрэйдик тутталлар. Бастакы түөрт устуруокаалаах хоһоон, салгыырга тиэмэни уонна рифманы биэрэр, онон ол Кайым айтыыс биир тэҥ таҥыылаах уонна биир ис хоһоонноох буолар. Бырааһынньыкка, күрэстэргэ буолар Кайым айтыыстар саҥа ис хоһоонноох уонна таҥыылаах буолан эрэллэр. Билиҥҥи дьон, Кайым айтыыска аныгы социальнай кыһалҕалары таарыйаллар. Айтыыс-таабырын, оҕоҕо аат талар бырааһынньыкка, эдэр ыччат киэһээҥҥи көрүгэр, улахан тойдарга уонна сыбаайбаларга ыытыллар. Таабырын айтыыс бүтүүтүгэр, утарсааччыны толкуйга түһэрэн, бутуйан кыайарга анаан(Асет уонна Рысжан айтыыстара), биитэр, айтыыс бүтүннүүтэ таабырыннартан турар, ол таайыытыгар утарсааччы төһө булугас уонна сытыы өйдөөҕө, билиилээҕэ, түргэнник хоруйдуура тургутуллар(Нуржан уонна Сапаргали айтыыстара). Фольклор таабырыннартан, айтыыс таабырыннара маннык уратылаахтар: ааптардаахтар, тута айыллаллар уонна хоһоонунан таҥыллаллар, биридимиэти, эбэтэр, бэйэ бэйэлэриттэн ситимнээх биридимиэттэри уонна көстүүлэри сиһилии ойуулууллар. Айтыыс таабырын кэмигэр, айылҕа, уопсастыба, киһи туһунан биир кэлим көрүү үөскүүр, онно акыын культурата, билиитэ, олоҕун уоппута уонна уопсастыба туһунан тус көрүүтэ арылхайдык көстөр. Айтыыс таабырын - акыын айар дьоҕура төһө сиппитин тургутуу. Казах суругун уонна литэрэтиирэтин сайдыыта, суругунан айтыыс - ырыанан таабырыннаһыы күрэһэ баар буолуутун тосхойбута. Айтыыс-таабырын - сытыы социальнай ис хоһоонноох, дьиҥ ускуустуба аймньыта. == Сигэлэр == * https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 * https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%88 * https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81-%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0 [[Категория:Казахстан]] [[Категория:Культура]] [[Категория:Күрэстэр]] [[Категория:Башкортостан]] [[Категория:Киргистан]] fvhc53n0jn5gjnxxhpdkpfimgm979ka 0 49808 427863 408171 2026-05-01T00:38:38Z Ojkhol 24881 Ojkhol [[Б.э.и. 2]] сирэй аатын маннык [[Б. э. и. 2 сыл]] уларыппыт 408171 wikitext text/x-wiki {{Сыл навигацията|-1}} {{Саҕаланар сыл|-2}} == Туох буолбута == * [[Олунньу 5]] — [[Октавиан Август]] «дойду аҕата» диэн титул ылбыт. == Төрөөбүттэр == == Өлбүттэр == [[Категория:Сыллар]] b30xv7a5qml9gvl325idjhk1347x4wd 0 56242 427859 425970 2026-05-01T00:35:31Z Ojkhol 24881 /* Олохтоохторо */ 427859 wikitext text/x-wiki {{Coord|display=title|38|-92}}<br> [[Билэ:Flag of Missouri.svg|мини|250px|Миссури былааҕа.]]'''Миссури''' ({{Lang-en|Missouri}}) диэн [[АХШ]] [[АХШ штата|штата]]<ref name=":0">[https://www.worldatlas.com/maps/united-states/missouri Maps of Missouri]</ref>. Киин куорат — [[Дьефферсон-Сити (Миссури)|Дьефферсон-Сити]]. Ордук улахан куораттар — [[Сент-Луис]] уонна [[Канзас-Сити]]. == Устуоруйа == [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] Миссури сирдэрин 1803 сылга [[Быраансыйа|Быраансыйаттан]] атылаан ылбыта<ref>[[iarchive:historyoflouisia00howa/page/n7/mode/2up|History of the Louisiana purchase]]</ref>. Штат бэдэрээссийэ састаабыгар 1821 сылга атырдьах ыйын 10 күнүгэр киирбитэ. Бэдэрээссийэ састаабыгар киирэрин устуоруйата [[Гражданскай сэрии (АХШ)|гражданскай сэриины]] саҥаланыытын кытта холбоһонор. Миссури компромиһа ордук суолтаны онньообута, ол компромисска Миссури [[Кулут|кулуттары]] тутар штат курдук киирэр, онтон [[Мэн]] көҥүл штат курдук киирэр<ref>[https://old.bigenc.ru/world_history/text/2217764 МИССУРИ́ЙСКИЙ КОМПРОМИ́СС 1820–1821] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250405153426/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2217764 |date=2025-04-05 }}</ref>. Гражданскай сэрии кэмигэр [[де-факто]] икки штат дьаһалтата баара: Конфедерацияны билинэр уонна Сойууһу билинэр. Сойууһу өйөөбүт дьон быдан элбэх этэ (100 тыһ. Сойуус, 40 тыһ. Конфедерация). Сэрии кэмигэр [[Теннесси]] уонна [[Вирдьиния|Виргиния]] таһыттан ордук элбэх харсыһыы буолбута. Гражданскай сэрии кэнниттэн, Миссури улахан Арҕаалыыр транзитнай киин буолбута. Тимир суол сайдыбытын кэннэ улахан суолтаны [[Сент-Луис]] уонна [[Канзас-Сити]] курдук улахан куораттар ылбыттара. == Киэгирээпийэ == Миссури атын 8 штаты кытта кыраныыссалыыр. Хоту өттүгэ — [[Айова]]. Илин — [[Иллинойс]], [[Кентаки]] уонна [[Теннесси]]. Соҕуруу — Арканзас. Арҕаа — [[Оклаhома|Оклаһома]], [[Канзас]] уонна [[Небраска]]<ref name=":0" />. Штат ордук улахан өрүстэрэ — [[Миссури (өрүс)|Миссури]] уонна [[Миссисиипи (өрүс)|Миссисиипи]]. Миссури орто тэмпэрэтиирэ кээмэйэ: {{Орто температура (12 ый)|-0.8|1.6|7.0|12.8|18.0|23.1|25.6|25.0|20.2|13.7|7.3|0.7|12.8}} == Олохтоохторо == 2012 сыл, от ыйын 1 күнүн туругунан, олохтоохтор ахсаннара — 6 021 988 киһи<ref>[https://web.archive.org/web/20130516202209/http://www.census.gov/popest/data/national/totals/2012/ Population Estimates]</ref>. Олохтоохтор аҥаардара (3 294 936 эбэтэр 55%) икки ордук улахан куоракка ([[Сент-Луис]] уонна [[Канзас-Сити]]) уонна кинилэр агломерацияларыгар олороллор. Олохтоохтор хойуулара — 86,9 ([[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] киэнэ 86,8). === Бэлиэ күннэрэ === * [[Олунньу 4]] ({{Флагификация|Калифорния}} эмиэ бэлиэтиир) (АХШ) — [[Роза Паркс күнэ]]. Икки штаакка төрөөбүт күнүгэр (бүгүн), үс штаакка хаайыллыбыт күнүгэр ([[ахсынньы 1]]) бэлиэтэнэр. [[Роза Паркс]] 1955 сыллаахха АХШ-ка тирии өҥүнэн көрөн дьону араарар сокуону оптуобуска соруйан кэспитэ == Быһаарыылар == <references /> {{АХШ}} 02h2te0ffmrgzhheiqco2459cx5wqih 427860 427859 2026-05-01T00:36:26Z Ojkhol 24881 Ojkhol [[Миссури]] сирэй аатын маннык [[Миссури (штаат)]] уларыппыт 427859 wikitext text/x-wiki {{Coord|display=title|38|-92}}<br> [[Билэ:Flag of Missouri.svg|мини|250px|Миссури былааҕа.]]'''Миссури''' ({{Lang-en|Missouri}}) диэн [[АХШ]] [[АХШ штата|штата]]<ref name=":0">[https://www.worldatlas.com/maps/united-states/missouri Maps of Missouri]</ref>. Киин куорат — [[Дьефферсон-Сити (Миссури)|Дьефферсон-Сити]]. Ордук улахан куораттар — [[Сент-Луис]] уонна [[Канзас-Сити]]. == Устуоруйа == [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] Миссури сирдэрин 1803 сылга [[Быраансыйа|Быраансыйаттан]] атылаан ылбыта<ref>[[iarchive:historyoflouisia00howa/page/n7/mode/2up|History of the Louisiana purchase]]</ref>. Штат бэдэрээссийэ састаабыгар 1821 сылга атырдьах ыйын 10 күнүгэр киирбитэ. Бэдэрээссийэ састаабыгар киирэрин устуоруйата [[Гражданскай сэрии (АХШ)|гражданскай сэриины]] саҥаланыытын кытта холбоһонор. Миссури компромиһа ордук суолтаны онньообута, ол компромисска Миссури [[Кулут|кулуттары]] тутар штат курдук киирэр, онтон [[Мэн]] көҥүл штат курдук киирэр<ref>[https://old.bigenc.ru/world_history/text/2217764 МИССУРИ́ЙСКИЙ КОМПРОМИ́СС 1820–1821] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250405153426/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2217764 |date=2025-04-05 }}</ref>. Гражданскай сэрии кэмигэр [[де-факто]] икки штат дьаһалтата баара: Конфедерацияны билинэр уонна Сойууһу билинэр. Сойууһу өйөөбүт дьон быдан элбэх этэ (100 тыһ. Сойуус, 40 тыһ. Конфедерация). Сэрии кэмигэр [[Теннесси]] уонна [[Вирдьиния|Виргиния]] таһыттан ордук элбэх харсыһыы буолбута. Гражданскай сэрии кэнниттэн, Миссури улахан Арҕаалыыр транзитнай киин буолбута. Тимир суол сайдыбытын кэннэ улахан суолтаны [[Сент-Луис]] уонна [[Канзас-Сити]] курдук улахан куораттар ылбыттара. == Киэгирээпийэ == Миссури атын 8 штаты кытта кыраныыссалыыр. Хоту өттүгэ — [[Айова]]. Илин — [[Иллинойс]], [[Кентаки]] уонна [[Теннесси]]. Соҕуруу — Арканзас. Арҕаа — [[Оклаhома|Оклаһома]], [[Канзас]] уонна [[Небраска]]<ref name=":0" />. Штат ордук улахан өрүстэрэ — [[Миссури (өрүс)|Миссури]] уонна [[Миссисиипи (өрүс)|Миссисиипи]]. Миссури орто тэмпэрэтиирэ кээмэйэ: {{Орто температура (12 ый)|-0.8|1.6|7.0|12.8|18.0|23.1|25.6|25.0|20.2|13.7|7.3|0.7|12.8}} == Олохтоохторо == 2012 сыл, от ыйын 1 күнүн туругунан, олохтоохтор ахсаннара — 6 021 988 киһи<ref>[https://web.archive.org/web/20130516202209/http://www.census.gov/popest/data/national/totals/2012/ Population Estimates]</ref>. Олохтоохтор аҥаардара (3 294 936 эбэтэр 55%) икки ордук улахан куоракка ([[Сент-Луис]] уонна [[Канзас-Сити]]) уонна кинилэр агломерацияларыгар олороллор. Олохтоохтор хойуулара — 86,9 ([[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] киэнэ 86,8). === Бэлиэ күннэрэ === * [[Олунньу 4]] ({{Флагификация|Калифорния}} эмиэ бэлиэтиир) (АХШ) — [[Роза Паркс күнэ]]. Икки штаакка төрөөбүт күнүгэр (бүгүн), үс штаакка хаайыллыбыт күнүгэр ([[ахсынньы 1]]) бэлиэтэнэр. [[Роза Паркс]] 1955 сыллаахха АХШ-ка тирии өҥүнэн көрөн дьону араарар сокуону оптуобуска соруйан кэспитэ == Быһаарыылар == <references /> {{АХШ}} 02h2te0ffmrgzhheiqco2459cx5wqih 0 56314 427852 427841 2026-05-01T00:12:13Z Ojkhol 24881 /* Олунньу */ 427852 wikitext text/x-wiki '''АХШ бэлиэ күннэрэ''' — Америка Холбоһуктаах штааттарыгар бэлиэтэнэр күннэр. === Олунньу === * [[Олунньу 1]] ** дойдуга Көҥүл күнэ ** Десерт дойдулар ардыларынааҕы күнэ ** ({{Флагификация|Канаада}} эмиэ бэлиэтиир) — Хара устуоруйа ыйын саҕаланыыта. Бэлиэтээһин 1926 сыллаахха негрдар устуоруйаларын нэдиэлэтиттэн саҕаламмыта. Маннык ый кэлин Британияҕа уонна Ирландияҕа алтынньыга бэлиэтэнэр буолла * [[Олунньу 2]] — ({{Флагификация|Канада}} эмиэ бэлиэтиир) [[Таарбаҕан күнэ]]. АХШ-ка уонна Канаадаҕа бэлиэтииллэр. Бу күн [[таарбаҕан]] хороонуттан тахсан бэйэтин күлүгүн көрөн куттанан төттөрү түстэҕинэ, ол аата кыһын уһуур, оттон былыттаах буолан күлүгүттэн куттамматаҕына саас түргэнник кэлэр диэн билгэлииллэр. * [[Олунньу 3]]  ** [[Түөрт капеллан]] күнэ. 1943 сыллаахха АХШ аармыйатын 4 капеллана (методистар сыаркаптарын, реформистар сыаркаптарын, католиктар сыаркаптарын аҕабыыттара уонна раввин) ньиэмэс торпедатыттан тимирэн эрэр хараабылтан дьону быыһаабыттара, дагдатар сэлиэччиктэрин атын дьоҥҥо биэрбиттэрэ уонна хараабылы кытта тимирбиттэрэ. ** Моркуоп туордун күнэ === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 2]] ** Ааҕыы күнэ ** {{Флагификация|Техас}} — Тутулуга суох буолуу күнэ * [[Кулун тутар 3]] — {{Флагификация|Вирджиния}}, Босхолонуу уонна көҥүл күнэ (Шарлоттсвилль) * [[Кулун тутар 10]] ** Гарриет Табман күнэ. Хара тириилээх кулут кэргэнигэр төрөөбүт Гарриет Табман (1822—1913) АХШ-ка гражданскай сэрии кэмигэр 70-ча хара тириилээх ыалы күрэтэн быыһаабыта, кини салайар этэрээтэ 700-тэн тахса кулуту Комбахы өрүс туорааһыныгар босхолообута, сэрии кэнниттэн дьахталлар быыбарга кытталларын туһугар охсуспута ** Дьахталларга уонна кыргыттарга ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн * [[Кулун тутар 12]] — Скаут кыргыттар күннэрэ * [[Кулун тутар 17]] [[Бостон]] — Эвакуация күнэ ([[1776]] сыллаахха Англия сэриилэрэ Бостонтан эвакуацияламмыттар) * [[Кулун тутар 20]] — Америка төрүт олохтоохторугар ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн * [[Кулун тутар 21]] — Тыа хаһаайыстыбатын күнэ * [[Кулун тутар 25]] {{Флагификация|Мэриленд}} — Мэриленд күнэ * [[Кулун тутар 26]] [[Гаваай арыылара]] — Кухио күнэ * [[Кулун тутар 29]] — Вьетнам сэриитин бэтэрээннэрин күнэ * [[Кулун тутар 30]] — Быраас күнэ * [[Кулун тутар 31]] ** [[Виргин арыылара (АХШ)|Виргин арыылара]], Биэрии күнэ. Дания Вест-Индиятын арыыларын (Пуэрто-Рико аттыгар баар үс бөдөҥ арыы) АХШ 25 мөл. дуолларга атыыласпыт. Оччотооҕуга бу Дания сыллааҕы бүддьүөтүн аҥаара этэ. ** [[Калифорния]], [[Сесар Чавес күнэ]] === Муус устар === * [[Муус устар 7]], [[Нью Йорк, штат|Нью-Йорк штаат]] — Вераццано күнэ<ref>В память об открытии в апреле 1524 года итальянским мореплавателем [[Верраццано Джованни]] [[Нью-Йорк бухта|Нью-Йоркской бухты]]</ref> * [[Муус устар 9]]  ** Аппоматтокс кыргыһыытын күнэ. 1865 сыллаахха АХШ Гражданскай сэриитин кэмигэр буолбута, манан сэрии түмүктэммитэ ** Билиэннэйдэри ахтар күн. 1942 сыллаахха 65 тыһ. Филипиин уонна 10 тыһ. АХШ саллаата Батаан тумул арыыга дьоппуоннарга бэриммиттэрэ, бу кэнниттэн "Батаан өлүү марша" саҕаламмыта — билиэннэйдэри бастаан сатыы, онтон пуойас богуоннарыгар туруору симэн, онтон эмиэ сатыы хаамтаран лааҕырга илдьибиттэрэ, дьон уонча бырыһыана аара өлбүтэ. 1988 сыллаахтан АХШ Кэнгириэһин быһаарытынан бэлиэтэнэр. * [[Муус устар 10]] — Коммодор [[Перри Мэтью Кэлбрейт|Перри]] күнэ. 1854 с. Мэтью Перри (1794-1858) хамаандалаах байыаннай эскадра "хара хараабыллара" Япония Хакодате куоратын хомотугар тохтообуттар, "ыалдьыттааһын" түмүгэр Япония уонна АХШ ыккардыларыгар сөбүлэҥнэр түһэрсиллибиттэр, бу кэнниттэн дойдуга "Эдо кэмэ" түмүктэнэн, Япония аан дойдуга аһыллан барбыта. * [[Муус устар 12]], [[Хоту Каролина|Хотугу Каролина]] — Галифакс күнэ. 1776 сыллаахха Хотугу Каролина Галифакс куоратыгар буолбут мунньахха дьон (сепаратистар) Британияттан арахсан туспа судаарыстыба буолар туһунан аан бастакы быһаарыыныы ылбыттар. Манна суруллубут докумуон Тутулуга суох буолуу декларациятыттан үс ый курдугунан эрдэ ылыллыбыта. * [[Муус устар 13]] — Томас Джефферсон төрөөбүт күнэ * [[Муус устар 15]] ** Джеки Робинсон күнэ. 1947 сыллаахха бу хара тириилээх спортсмен бейсбол үрдүкү лиигатыгар оонньуур буолбут. АХШ-ка спорт бу көрүҥэр 80 сыллаах тирии өҥүнэн араары (сегрегация) суох буолбут ** — АХШ хамсанан этэр тылын күнэ. АХШ уонна Канаада тыла суохтара Британия тыла суохтарыттан атын тылынан кэпсэтэллэр, бу тыл Франция тыла суохтарын тылларыгар маарынныыр. Ону таһынан бу тылынан Арҕаа уонна Соҕуруулуу Илин Африка дойдуларыгар кэпсэтэллэр ** ({{Флагификация|Пилипиин}} эмиэ бэлиэтиир) — Нолуок күнэ ** "Бостон биир күнэ" диэн ааттаммыт атын дьоҥҥо үтүөнү оҥоруу уонна көмөлөһүү күнэ. Бостон марафонугар 2013 сыллахха буолбут теракт биир сыла туолуутугар Бостон баһылыга Марти Уолш биллэрбитэ. Бу күн дьон хаан туттараллар, быстар дьадаҥыларга көмөлөһөр пуондаларга ас-таҥас бэрсэллэр, түмэллэргэ босхо киллэрэллэр ** {{Флагификация|Гаваайдар}} — Дамиан аҕабыыт күнэ. Бу Бельгияттан төрүттээх католик аҕабыыт 1889 сыллаахха бу күн өлбүт. 1873 сыллаахтан Гаваай арыыларыгар олорбут, онтон 11 сыл [[Араҥ|араҥ]] ыарыылаахтар лааҕырдарыгар олорон ыарыһахтары эмтээбит, санааларын бөҕөргөппүт, бэйэтэ [[Сэллик|сэллигинэн]] уонна араҥынан ыалдьан өлбүт * [[Муус устар 16]] ** [[Хосе де Диего]] төрөөбүт күнэ ({{Флагификация|Пуэрто-Рико}} эмиэ бэлиэтэнэр) ** {{Флагификация|Вашингтон (Колумбия уокуруга)}}, Колумбия уокуруга — Босхолонуу күнэ ** [[Массачусетс]], [[Мэн (штаат)|Мэн]] штааттар — Патриоттар күннэрэ. ** Эмтэнии туһунан быһаарыныы күнэ ({{lang-en|National Healthcare Decisions Day}}). Бу күн ыарыыны сэрэтии, ыарыыны баалаппакка эрдэ эмтэнии туһунан толкуйдуурга ыҥыраллар * [[Муус устар 21]], [[Техас]] — Сан-Хасинто күнэ * [[Муус устар 22]] — Оклахома штаат — Оклахома күнэ * [[Муус устар 26]] {{флагификация|Флорида}} (АХШ) — Конфедерацияны ахтар күн * [[Муус устар 30]] — Кырдьык күнэ === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 1]] **Лояльность күнэ **Оҕо чөл туругун харыстабылын күнэ **Быраап күнэ ** {{Флагификация|Гавайи}}, [[АХШ]] — Леи күнэ. Леи — моойго кэтиллэр сибэкки оҕуруо. Бу күн Гавайи арыыларыгар бэстибээллэр, үҥкүүлээх хаамыылар буолаллар, леи оҥорорго, хула үҥкүүлүүргэ, хала баайарга маастар кылаастар ыытыллаллар. * [[Ыам ыйын 4]] ** Көтөр күнэ ** [[Род Айлэнд|Род-Айленд]] штаат — Тутулуга суох буолуу күнэ * [[Ыам ыйын 5]] — Олохтоох омуктартан сураҕа суох сүппүт дьахталлар тустарынан кэпсиир күн. Бу күн [[Канаада]]ҕа эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Ыам ыйын 6]] — Сиэстэрэ күнэ * [[Ыам ыйын 7]] — Ордук турук күнэ. АХШ оччотооҕу бэрэсидьиэнин кэргэнэ Мелания Трамп 2018 сыллаахха "Be Best" ("Ордук буол" диэн тылбаастыахха сөп) диэн тылларынан ыччаты эт-хаан уонна уйулҕа өттүнэн чөл туруктаах буоларга уонна ситим-сойуолаһыыны (кибербуллинг) утарарга ыҥырбыта, онтон ыла бу күн сыл ахсын бэлиэтэнэр * [[Ыам ыйын 8]] — [[Миссури штаат]] — Трумэн күнэ * [[Ыам ыйын 10]] {{флагификация|Хотугу Каролина}}, {{флагификация|Соҕуруу Каролина}} — Конфедерацияны ахтар күн * [[Ыам ыйын 11]] {{Флагификация|Миннесота}} — Судаарыстыбаннас күнэ. * [[Ыам ыйын 15]] — Бэрээдэги көрөөччүлэр күннэрэ * [[Ыам ыйын 19]] ** [[Чуумпу далай|Чуумпу Далай]] олохтоохторугар ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн ** Быар сыстыганнаах ыарыытыгар анаалыс туттарар күн ** {{Флагификация|Иллинойс}}, {{Флагификация|Миссури}} (АХШ) — [[Малкольм Икс]] күнэ. Бу кэлин Малик эль-Шабаз диэн ааты ылыммыт киһи (1925-1965) АХШ-ка хараҥа тириилээхтэр бырааптарын турууласпыта, ону таһынан ислаамы тарҕаппыта === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 1]]  [[Теннесси]] — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Бэс ыйын 3]] [[Кентукки]], [[Луизиана]] уонна [[Теннеси]] — Конфедераттары ахтан ааһар күн * [[Бэс ыйын 4]] — Ыал күнэ * [[Бэс ыйын 4]] ([[Алабама (штат)|Алабама]]) — [[Дэвис Джефферсон|Джефферсон Дэвис]] күнэ * [[Бэс ыйын 7]] ([[Гавайи (штат)|Гавайи]]) — Камелих таҥара күнэ<ref>{{Cite web |url=https://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=348&id=1421694&type=news |title=Архивированная копия |accessdate=2020-06-08 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608064503/http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=348&id=1421694&type=news |deadlink=yes }}</ref> * [[Бэс ыйын 10]] — [[Аноним алкоголиктар]] түмсүүлэрин күнэ * [[Бэс ыйын 11]] ([[Гавайи]]) — [[Гавайи|Гаваай арыыларыгар]] [[Камехамеха күнэ]]. 1810 сыллаахха Гаваай арыыларын түмпүт [[Камехамеха I]] хоруолу ахталлар. Дойдутугар түһээн тиһигин киллэрбитэ, Европаны уонна АХШ штааттарын кытта атыыны-эргиэни саҕалаабыта. Дьиктитэ диэн бу сэрииһит хоруол сэрии кэмигэр көннөрү дьон (ол иһигэр оҕолор, дьахталлар, кырдьаҕастар) эмсэҕэлиэ суохтаахтарын туһунан суругунан сокуон таһаарбыт. Кини тыыннааҕын тухары Гаваай арыылара тутулуга суох этилэр (ол саҕана Полинезия атын арыылара бары холуонньа буолбуттара). * [[Бэс ыйын 14]] — Былаах күнэ * [[Бэс ыйын 19]] — Кулуттары босхолообут күн. 1865 сыллаахха Техааска аармыйа генерала Грейнджер кулуттары босхолуур туһунан бирикээһэ тахсыбыт. Уруккуттан хара тириилээхтэр киэҥник бэлиэтиир күннэрэ, былырыыҥҥыттан бэрэсидьиэн Байден ыйааҕынан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр ** штат [[Техас]] — Эмансипация күнэ * [[Бэс ыйын 20]] — [[Арҕаа Вирдьиния|Арҕаа Вирджиния]] күнэ * [[Бэс ыйын 25]] ** Сом балык күнэ. 1987 сыллаахтан бэрэсидьиэн Рейган ыйааҕынан балык иитэн атыылыыр бырамыысыланнаһы өйөөн бэлиэтэнэр ** {{Флагификация|Вирджиния}} — Судаарыстыбаннас күнэ == От ыйа == * [[От ыйын 3]] [[Виргин арыылара (АХШ)]] — Кулуттааһынтан босхолонуу күнэ ([[1848]]) * [[От ыйын 13]], [[Теннеси]] штаат — [[Форрест, Натаниэль Бедфорд|Натан Форрест]] күнэ * [[От ыйын 24]] (Юта штаат) — Пионердар (Европаттан кэлбит бастакы олохсуйааччылар) күннэрэ == Атырдьах ыйа == * [[Атырдьах ыйын 1]], [[Колорадо (штаат)|Колорадо штаат]] — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Атырдьах ыйын 4]], {{Флагификация|Иллинойс}} — [[Барак Обама]] күнэ. Обама 1997-2004 сс. бу штаат Сенаатын чилиэнэ этэ, онтон 2005 сылтан 2008 сыллаахха АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыар диэри АХШ Сенаатыгар бу штаат бэрэстэбиитэлэ буола сылдьыбыта. Штаат анал сокуонунан бигэргэтиллибит бэлиэ күн, ол эрээри өрөөбөттөр. * [[Атырдьах ыйын 7]] — Пурпур сүрэх күнэ. Purple Heart диэн АХШ байыанай наҕараадата, бэрэсидьиэн аатыттан өлбүт эбэтэр бааһырбыт саллааттарга бэриллэр. * [[Атырдьах ыйын 9]] — Ойууру өртөн көмүскээһин күнэ * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Винил]] пластинка күнэ ([[Томас Эдисон|Эдисон]] [[фонограф]] айбыт күнүгэр бэлиэтэнэр)<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-vinyl-record-day-august-12/ NATIONAL VINYL RECORD DAY — August 12 — National Day Calendar</ref> * [[Атырдьах ыйын 24]] : ** Ураты муусука күнэ<ref>[https://nationaldaycalendar.com/international-strange-music-day-august-24/ INTERNATIONAL STRANGE MUSIC DAY - August 24 - National Day Calendar]</ref> ** Баахыла күнэ <ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-waffle-day-august-24/ NATIONAL WAFFLE DAY - August 24 - National Day Calendar]</ref> * [[Атырдьах ыйын 26]] — Дьахталлар тэҥнэһиилэрин күнэ ({{lang-en|Women's Equality Day}}) == Балаҕан ыйа == * [[Балаҕан ыйын 9]] — Калифорния киириитин күнэ. 1850 сыллаахха 31-с штаат быһыытынан киирбит * [[Балаҕан ыйын 11]] — 2001 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр терактарга өлбүт дьону ахтарга аналлаах Патриот күнэ * [[Балаҕан ыйын 14]] — Өрөгөй ырыатын күнэ * [[Балаҕан ыйын 17]] — Конституция күнэ (субуотаҕа түбэстэҕинэ иннинээҕи бээтинсэҕэ, өрөбүлгэ түбэстэҕинэ бэнидиэнньиккэ көһөрүллэр) * [[Балаҕан ыйын 18]] — дойду үрдүнэн ВИЧ/СПИД уонна кырдьыы туһунан кэпсиир күн * [[Балаҕан ыйын 22]] — Америка урбаанньыт дьахталларын күнэ. * [[Балаҕан ыйын 25]] ** Дойду комиксын күнэ. ** Дойду [[билим]] администратордарын күнэ * [[Балаҕан ыйын 26]] — Үтүө ыаллыылар күннэрэ == Алтынньы == * [[Алтынньы 6]] — [[Ниэмэстэр|Ньиэмэс]] американецтар күннэрэ * [[Алтынньы 8]] ** Олохтоох омуктар күннэрэ ** {{Флагификация|Гавайи}} — Бастакы арыйааччы күнэ * [[Алтынньы 9]] ** Лейф Эриксон күнэ. Лейф Эриксон диэн [[Христофор Колумб]] быдан иннинэ [[Хотугу Америка]]ҕа сылдьыбыт скандинав айанньыта. Исландияҕа, Норвегияҕа эмиэ бэлиэтэнэр. ** Национальнай нанотехнология күнэ ** Өрт уотун бохсуу күнэ. Канаадаҕа эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Алтынньы 11]] ** Генерал Пуласки күнэ. АХШ туспа дойду буолуутугар поляктар суолталарын ахтан ааһар соруктаах поляк төрүттээх Казимир Пуласки 1779 сыллаахха өлбүтүн АХШ бэрэсидьиэнин көҕүлээһининэн 1929 сыллаахтан бэлиэтииллэр ** Каминг-аут күнэ * [[Алтынньы 12]] — [[Колумб]] күнэ * [[Алтынньы 15]] — СПИД-ынан Латинскай Америкаҕа ыалдьыы туһунан билиини тарҕатыы күнэ. * [[Алтынньы 15]] — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ * [[Алтынньы 16]] — Тойон (босс) күнэ * [[Алтынньы 18]] — Аляска күнэ * [[Алтынньы 24]] — Ас-үөл күнэ * [[Алтынньы 29]] — [[Куоска күнэ]] * [[Алтынньы 30]] — Мэник түүнэ ({{lang-en|Mischief Night}}), бу түүн обургу оҕолор эгэлгэ дьээбэни-хообону оҥороллор * [[Алтынньы 31]] — Кыыс [[Скаут|скауттар]] тэрилтэлэрин олохтооччу күнэ. Джульетта Гордон Лоу төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр == Сэтинньи == * [[Сэтинньи 1]] — дойду үрдүнээҕи Тиис суунар суокка күнэ * [[Сэтинньи 2]] ([[Хоту Дакота|Хотугу Дакота]], [[Соҕуруу Дакота]]) — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Сэтинньи 9]] — Аан дойдутааҕы көҥүл күнэ. 2001 сыллаахтан 1989 сыллааҕы Берлин эркинэ сууллуутун бэлиэтииллэр * [[Сэтинньи 10]] — АХШ Байҕал пехотатын куорпуһа үөскээбит күнэ * [[Сэтинньи 11]] — [[Бэтэрээннэр күннэрэ (США)|Бэтэрээннэр күннэрэ]]. Бастаан Аан дойду бастакы сэриитин бэтэрээннэрин ахтар күн быһыытынан олохтоммута, онтон 1954 сыллаахтан бары сэриилэр бэтэрээннэрин ахтар күҥҥэ кубулуйбута. * [[Сэтинньи 13]] — [[Сэди Хокинс күнэ]] (Дьахтар эр дьону бултаһар күнэ) — комикс сүдьүөтүгэр олоҕурбут көрдөөх-нардаах күнү АХШ-ка бэлиэтиллэр. 1934–1978 сылларга тахса сылдьыбыт комикска Сэди Хокинс диэн сулумах дьахтар ойох тахсыан баҕарарын бу күн биллэрбит уонна эр дьону сырсарын саҕалаабыт эбит. * [[Сэтинньи 15]] — Бөҕү уларытан туһаныы күнэ. * [[Сэтинньи 23]], {{Флагификация|Мэриленд}}, Фредерик уокурук, (АХШ) — Батыныы күнэ. 1765 сыллаахха уокурук 12 судьуйата Британияҕа түһээн хомуйартан батыммыттара. Бу күнү кэрэһилээн уокурукка билигин күн аҥаара өрүүллэр == Ахсынньы == * [[Ахсынньы 4]] — Дойду үрдүнэн бэчиэнньэ күнэ * [[Ахсынньы 7]] — [[Пёрл-Харбор кэриэстэбилин күнэ]] * [[Ахсынньы 11]] — [[Индиана]] штаат күнэ * [[Ахсынньы 13]] — [[Акадия]] олохтоохторун кэриэстиир күн. Акадия диэн [[Хотугу Америка]] хотугулуу илин сорҕотун ааттыыллар (билигин үксэ [[Канаада]] сирэ). XVII уонна XVIII үйэлэргэ бу сиргэ Францияттан (соҕуруулуу арҕаа өттүттэн, Окситанияттан) дьон бөҕө кэлэн олохсуйбута. 1756-1763 сс. [[Улуу Британия|Британия]] уонна [[Франция]] аан дойдуну баһылыыр иһин [[Сэттэ сыллаах сэрии|Сэттэ сыллаах сэриилэригэр]] Акадия олохтоохторун французтары өйөөтүлэр диэн Британия былаастара күүстэринэн Америка атын сирдэригэр, Англияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ, бу күүһүнэн көһөрүү кэмигэр тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Билигин француз тылын түөлбэ тылынан саҥарар акадецтар ахсааннара Канаадаҕа 96 тыһ. киһи (2006) * [[Ахсынньы 14]] (Алабама штаат) — Алабама күнэ * [[Ахсынньы 15]] — [[Быраап туһунан билль (АХШ)|Киһи быраабын туһунан билль]] күнэ. 1941 сыллаахха бэрэсидьиэн [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]] билль ратификацията 150 сыла туолуутун кэрэһилээн бу күнү аан бастаан бэлиэтииргэ уурбута * [[Ахсынньы 15]] ({{Флагификация|Соҕуруу Каролина}}) — Иккис көннөрүү күнэ * [[Ахсынньы 17]] — Ини-бии Райттар күннэрэ. Авиация күнэ * [[Ахсынньы 24]] (АХШ итальянецтара) — Сэттэ балык күнэ. Христианствоаҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта систимнээх. * [[Ахсынньы 26]] — [[Кванза]] бастакы күнэ. Бу АХШ Африкаттан төрүттээх олохтоохторо ахсынньы 26 күнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр диэри бэлиэтиир бырааһынньыктара. Өбүгэлэрэ бу күннэргэ үүнүү малааһынан оҥороллор эбит ** {{Флагификация|Техас}} (Хьюстон) — Мауро Хамза күнэ * [[Ахсынньы 31]] — Бастакы түүн == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:АХШ бэлиэ күннэрэ]] [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] opjkc1cizzr1p2woiw5al1a3q1s8fdk 427867 427852 2026-05-01T10:59:12Z Ojkhol 24881 /* Олунньу */ 427867 wikitext text/x-wiki '''АХШ бэлиэ күннэрэ''' — Америка Холбоһуктаах штааттарыгар бэлиэтэнэр күннэр. === Олунньу === * [[Олунньу 1]] ** дойдуга Көҥүл күнэ ** Десерт дойдулар ардыларынааҕы күнэ ** ({{Флагификация|Канаада}} эмиэ бэлиэтиир) — Хара устуоруйа ыйын саҕаланыыта. Бэлиэтээһин 1926 сыллаахха негрдар устуоруйаларын нэдиэлэтиттэн саҕаламмыта. Маннык ый кэлин Британияҕа уонна Ирландияҕа алтынньыга бэлиэтэнэр буолла * [[Олунньу 2]] — ({{Флагификация|Канада}} эмиэ бэлиэтиир) [[Таарбаҕан күнэ]]. АХШ-ка уонна Канаадаҕа бэлиэтииллэр. Бу күн [[таарбаҕан]] хороонуттан тахсан бэйэтин күлүгүн көрөн куттанан төттөрү түстэҕинэ, ол аата кыһын уһуур, оттон былыттаах буолан күлүгүттэн куттамматаҕына саас түргэнник кэлэр диэн билгэлииллэр. * [[Олунньу 3]]  ** [[Түөрт капеллан]] күнэ. 1943 сыллаахха АХШ аармыйатын 4 капеллана (методистар сыаркаптарын, реформистар сыаркаптарын, католиктар сыаркаптарын аҕабыыттара уонна раввин) ньиэмэс торпедатыттан тимирэн эрэр хараабылтан дьону быыһаабыттара, дагдатар сэлиэччиктэрин атын дьоҥҥо биэрбиттэрэ уонна хараабылы кытта тимирбиттэрэ. ** Моркуоп туордун күнэ * [[Олунньу 5]] — Күн-дьыл билгэһитин национальнай күнэ ({{lang-en|National Weatherperson's Day}}). === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 2]] ** Ааҕыы күнэ ** {{Флагификация|Техас}} — Тутулуга суох буолуу күнэ * [[Кулун тутар 3]] — {{Флагификация|Вирджиния}}, Босхолонуу уонна көҥүл күнэ (Шарлоттсвилль) * [[Кулун тутар 10]] ** Гарриет Табман күнэ. Хара тириилээх кулут кэргэнигэр төрөөбүт Гарриет Табман (1822—1913) АХШ-ка гражданскай сэрии кэмигэр 70-ча хара тириилээх ыалы күрэтэн быыһаабыта, кини салайар этэрээтэ 700-тэн тахса кулуту Комбахы өрүс туорааһыныгар босхолообута, сэрии кэнниттэн дьахталлар быыбарга кытталларын туһугар охсуспута ** Дьахталларга уонна кыргыттарга ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн * [[Кулун тутар 12]] — Скаут кыргыттар күннэрэ * [[Кулун тутар 17]] [[Бостон]] — Эвакуация күнэ ([[1776]] сыллаахха Англия сэриилэрэ Бостонтан эвакуацияламмыттар) * [[Кулун тутар 20]] — Америка төрүт олохтоохторугар ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн * [[Кулун тутар 21]] — Тыа хаһаайыстыбатын күнэ * [[Кулун тутар 25]] {{Флагификация|Мэриленд}} — Мэриленд күнэ * [[Кулун тутар 26]] [[Гаваай арыылара]] — Кухио күнэ * [[Кулун тутар 29]] — Вьетнам сэриитин бэтэрээннэрин күнэ * [[Кулун тутар 30]] — Быраас күнэ * [[Кулун тутар 31]] ** [[Виргин арыылара (АХШ)|Виргин арыылара]], Биэрии күнэ. Дания Вест-Индиятын арыыларын (Пуэрто-Рико аттыгар баар үс бөдөҥ арыы) АХШ 25 мөл. дуолларга атыыласпыт. Оччотооҕуга бу Дания сыллааҕы бүддьүөтүн аҥаара этэ. ** [[Калифорния]], [[Сесар Чавес күнэ]] === Муус устар === * [[Муус устар 7]], [[Нью Йорк, штат|Нью-Йорк штаат]] — Вераццано күнэ<ref>В память об открытии в апреле 1524 года итальянским мореплавателем [[Верраццано Джованни]] [[Нью-Йорк бухта|Нью-Йоркской бухты]]</ref> * [[Муус устар 9]]  ** Аппоматтокс кыргыһыытын күнэ. 1865 сыллаахха АХШ Гражданскай сэриитин кэмигэр буолбута, манан сэрии түмүктэммитэ ** Билиэннэйдэри ахтар күн. 1942 сыллаахха 65 тыһ. Филипиин уонна 10 тыһ. АХШ саллаата Батаан тумул арыыга дьоппуоннарга бэриммиттэрэ, бу кэнниттэн "Батаан өлүү марша" саҕаламмыта — билиэннэйдэри бастаан сатыы, онтон пуойас богуоннарыгар туруору симэн, онтон эмиэ сатыы хаамтаран лааҕырга илдьибиттэрэ, дьон уонча бырыһыана аара өлбүтэ. 1988 сыллаахтан АХШ Кэнгириэһин быһаарытынан бэлиэтэнэр. * [[Муус устар 10]] — Коммодор [[Перри Мэтью Кэлбрейт|Перри]] күнэ. 1854 с. Мэтью Перри (1794-1858) хамаандалаах байыаннай эскадра "хара хараабыллара" Япония Хакодате куоратын хомотугар тохтообуттар, "ыалдьыттааһын" түмүгэр Япония уонна АХШ ыккардыларыгар сөбүлэҥнэр түһэрсиллибиттэр, бу кэнниттэн дойдуга "Эдо кэмэ" түмүктэнэн, Япония аан дойдуга аһыллан барбыта. * [[Муус устар 12]], [[Хоту Каролина|Хотугу Каролина]] — Галифакс күнэ. 1776 сыллаахха Хотугу Каролина Галифакс куоратыгар буолбут мунньахха дьон (сепаратистар) Британияттан арахсан туспа судаарыстыба буолар туһунан аан бастакы быһаарыыныы ылбыттар. Манна суруллубут докумуон Тутулуга суох буолуу декларациятыттан үс ый курдугунан эрдэ ылыллыбыта. * [[Муус устар 13]] — Томас Джефферсон төрөөбүт күнэ * [[Муус устар 15]] ** Джеки Робинсон күнэ. 1947 сыллаахха бу хара тириилээх спортсмен бейсбол үрдүкү лиигатыгар оонньуур буолбут. АХШ-ка спорт бу көрүҥэр 80 сыллаах тирии өҥүнэн араары (сегрегация) суох буолбут ** — АХШ хамсанан этэр тылын күнэ. АХШ уонна Канаада тыла суохтара Британия тыла суохтарыттан атын тылынан кэпсэтэллэр, бу тыл Франция тыла суохтарын тылларыгар маарынныыр. Ону таһынан бу тылынан Арҕаа уонна Соҕуруулуу Илин Африка дойдуларыгар кэпсэтэллэр ** ({{Флагификация|Пилипиин}} эмиэ бэлиэтиир) — Нолуок күнэ ** "Бостон биир күнэ" диэн ааттаммыт атын дьоҥҥо үтүөнү оҥоруу уонна көмөлөһүү күнэ. Бостон марафонугар 2013 сыллахха буолбут теракт биир сыла туолуутугар Бостон баһылыга Марти Уолш биллэрбитэ. Бу күн дьон хаан туттараллар, быстар дьадаҥыларга көмөлөһөр пуондаларга ас-таҥас бэрсэллэр, түмэллэргэ босхо киллэрэллэр ** {{Флагификация|Гаваайдар}} — Дамиан аҕабыыт күнэ. Бу Бельгияттан төрүттээх католик аҕабыыт 1889 сыллаахха бу күн өлбүт. 1873 сыллаахтан Гаваай арыыларыгар олорбут, онтон 11 сыл [[Араҥ|араҥ]] ыарыылаахтар лааҕырдарыгар олорон ыарыһахтары эмтээбит, санааларын бөҕөргөппүт, бэйэтэ [[Сэллик|сэллигинэн]] уонна араҥынан ыалдьан өлбүт * [[Муус устар 16]] ** [[Хосе де Диего]] төрөөбүт күнэ ({{Флагификация|Пуэрто-Рико}} эмиэ бэлиэтэнэр) ** {{Флагификация|Вашингтон (Колумбия уокуруга)}}, Колумбия уокуруга — Босхолонуу күнэ ** [[Массачусетс]], [[Мэн (штаат)|Мэн]] штааттар — Патриоттар күннэрэ. ** Эмтэнии туһунан быһаарыныы күнэ ({{lang-en|National Healthcare Decisions Day}}). Бу күн ыарыыны сэрэтии, ыарыыны баалаппакка эрдэ эмтэнии туһунан толкуйдуурга ыҥыраллар * [[Муус устар 21]], [[Техас]] — Сан-Хасинто күнэ * [[Муус устар 22]] — Оклахома штаат — Оклахома күнэ * [[Муус устар 26]] {{флагификация|Флорида}} (АХШ) — Конфедерацияны ахтар күн * [[Муус устар 30]] — Кырдьык күнэ === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 1]] **Лояльность күнэ **Оҕо чөл туругун харыстабылын күнэ **Быраап күнэ ** {{Флагификация|Гавайи}}, [[АХШ]] — Леи күнэ. Леи — моойго кэтиллэр сибэкки оҕуруо. Бу күн Гавайи арыыларыгар бэстибээллэр, үҥкүүлээх хаамыылар буолаллар, леи оҥорорго, хула үҥкүүлүүргэ, хала баайарга маастар кылаастар ыытыллаллар. * [[Ыам ыйын 4]] ** Көтөр күнэ ** [[Род Айлэнд|Род-Айленд]] штаат — Тутулуга суох буолуу күнэ * [[Ыам ыйын 5]] — Олохтоох омуктартан сураҕа суох сүппүт дьахталлар тустарынан кэпсиир күн. Бу күн [[Канаада]]ҕа эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Ыам ыйын 6]] — Сиэстэрэ күнэ * [[Ыам ыйын 7]] — Ордук турук күнэ. АХШ оччотооҕу бэрэсидьиэнин кэргэнэ Мелания Трамп 2018 сыллаахха "Be Best" ("Ордук буол" диэн тылбаастыахха сөп) диэн тылларынан ыччаты эт-хаан уонна уйулҕа өттүнэн чөл туруктаах буоларга уонна ситим-сойуолаһыыны (кибербуллинг) утарарга ыҥырбыта, онтон ыла бу күн сыл ахсын бэлиэтэнэр * [[Ыам ыйын 8]] — [[Миссури штаат]] — Трумэн күнэ * [[Ыам ыйын 10]] {{флагификация|Хотугу Каролина}}, {{флагификация|Соҕуруу Каролина}} — Конфедерацияны ахтар күн * [[Ыам ыйын 11]] {{Флагификация|Миннесота}} — Судаарыстыбаннас күнэ. * [[Ыам ыйын 15]] — Бэрээдэги көрөөччүлэр күннэрэ * [[Ыам ыйын 19]] ** [[Чуумпу далай|Чуумпу Далай]] олохтоохторугар ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн ** Быар сыстыганнаах ыарыытыгар анаалыс туттарар күн ** {{Флагификация|Иллинойс}}, {{Флагификация|Миссури}} (АХШ) — [[Малкольм Икс]] күнэ. Бу кэлин Малик эль-Шабаз диэн ааты ылыммыт киһи (1925-1965) АХШ-ка хараҥа тириилээхтэр бырааптарын турууласпыта, ону таһынан ислаамы тарҕаппыта === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 1]]  [[Теннесси]] — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Бэс ыйын 3]] [[Кентукки]], [[Луизиана]] уонна [[Теннеси]] — Конфедераттары ахтан ааһар күн * [[Бэс ыйын 4]] — Ыал күнэ * [[Бэс ыйын 4]] ([[Алабама (штат)|Алабама]]) — [[Дэвис Джефферсон|Джефферсон Дэвис]] күнэ * [[Бэс ыйын 7]] ([[Гавайи (штат)|Гавайи]]) — Камелих таҥара күнэ<ref>{{Cite web |url=https://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=348&id=1421694&type=news |title=Архивированная копия |accessdate=2020-06-08 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608064503/http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=348&id=1421694&type=news |deadlink=yes }}</ref> * [[Бэс ыйын 10]] — [[Аноним алкоголиктар]] түмсүүлэрин күнэ * [[Бэс ыйын 11]] ([[Гавайи]]) — [[Гавайи|Гаваай арыыларыгар]] [[Камехамеха күнэ]]. 1810 сыллаахха Гаваай арыыларын түмпүт [[Камехамеха I]] хоруолу ахталлар. Дойдутугар түһээн тиһигин киллэрбитэ, Европаны уонна АХШ штааттарын кытта атыыны-эргиэни саҕалаабыта. Дьиктитэ диэн бу сэрииһит хоруол сэрии кэмигэр көннөрү дьон (ол иһигэр оҕолор, дьахталлар, кырдьаҕастар) эмсэҕэлиэ суохтаахтарын туһунан суругунан сокуон таһаарбыт. Кини тыыннааҕын тухары Гаваай арыылара тутулуга суох этилэр (ол саҕана Полинезия атын арыылара бары холуонньа буолбуттара). * [[Бэс ыйын 14]] — Былаах күнэ * [[Бэс ыйын 19]] — Кулуттары босхолообут күн. 1865 сыллаахха Техааска аармыйа генерала Грейнджер кулуттары босхолуур туһунан бирикээһэ тахсыбыт. Уруккуттан хара тириилээхтэр киэҥник бэлиэтиир күннэрэ, былырыыҥҥыттан бэрэсидьиэн Байден ыйааҕынан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр ** штат [[Техас]] — Эмансипация күнэ * [[Бэс ыйын 20]] — [[Арҕаа Вирдьиния|Арҕаа Вирджиния]] күнэ * [[Бэс ыйын 25]] ** Сом балык күнэ. 1987 сыллаахтан бэрэсидьиэн Рейган ыйааҕынан балык иитэн атыылыыр бырамыысыланнаһы өйөөн бэлиэтэнэр ** {{Флагификация|Вирджиния}} — Судаарыстыбаннас күнэ == От ыйа == * [[От ыйын 3]] [[Виргин арыылара (АХШ)]] — Кулуттааһынтан босхолонуу күнэ ([[1848]]) * [[От ыйын 13]], [[Теннеси]] штаат — [[Форрест, Натаниэль Бедфорд|Натан Форрест]] күнэ * [[От ыйын 24]] (Юта штаат) — Пионердар (Европаттан кэлбит бастакы олохсуйааччылар) күннэрэ == Атырдьах ыйа == * [[Атырдьах ыйын 1]], [[Колорадо (штаат)|Колорадо штаат]] — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Атырдьах ыйын 4]], {{Флагификация|Иллинойс}} — [[Барак Обама]] күнэ. Обама 1997-2004 сс. бу штаат Сенаатын чилиэнэ этэ, онтон 2005 сылтан 2008 сыллаахха АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыар диэри АХШ Сенаатыгар бу штаат бэрэстэбиитэлэ буола сылдьыбыта. Штаат анал сокуонунан бигэргэтиллибит бэлиэ күн, ол эрээри өрөөбөттөр. * [[Атырдьах ыйын 7]] — Пурпур сүрэх күнэ. Purple Heart диэн АХШ байыанай наҕараадата, бэрэсидьиэн аатыттан өлбүт эбэтэр бааһырбыт саллааттарга бэриллэр. * [[Атырдьах ыйын 9]] — Ойууру өртөн көмүскээһин күнэ * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Винил]] пластинка күнэ ([[Томас Эдисон|Эдисон]] [[фонограф]] айбыт күнүгэр бэлиэтэнэр)<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-vinyl-record-day-august-12/ NATIONAL VINYL RECORD DAY — August 12 — National Day Calendar</ref> * [[Атырдьах ыйын 24]] : ** Ураты муусука күнэ<ref>[https://nationaldaycalendar.com/international-strange-music-day-august-24/ INTERNATIONAL STRANGE MUSIC DAY - August 24 - National Day Calendar]</ref> ** Баахыла күнэ <ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-waffle-day-august-24/ NATIONAL WAFFLE DAY - August 24 - National Day Calendar]</ref> * [[Атырдьах ыйын 26]] — Дьахталлар тэҥнэһиилэрин күнэ ({{lang-en|Women's Equality Day}}) == Балаҕан ыйа == * [[Балаҕан ыйын 9]] — Калифорния киириитин күнэ. 1850 сыллаахха 31-с штаат быһыытынан киирбит * [[Балаҕан ыйын 11]] — 2001 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр терактарга өлбүт дьону ахтарга аналлаах Патриот күнэ * [[Балаҕан ыйын 14]] — Өрөгөй ырыатын күнэ * [[Балаҕан ыйын 17]] — Конституция күнэ (субуотаҕа түбэстэҕинэ иннинээҕи бээтинсэҕэ, өрөбүлгэ түбэстэҕинэ бэнидиэнньиккэ көһөрүллэр) * [[Балаҕан ыйын 18]] — дойду үрдүнэн ВИЧ/СПИД уонна кырдьыы туһунан кэпсиир күн * [[Балаҕан ыйын 22]] — Америка урбаанньыт дьахталларын күнэ. * [[Балаҕан ыйын 25]] ** Дойду комиксын күнэ. ** Дойду [[билим]] администратордарын күнэ * [[Балаҕан ыйын 26]] — Үтүө ыаллыылар күннэрэ == Алтынньы == * [[Алтынньы 6]] — [[Ниэмэстэр|Ньиэмэс]] американецтар күннэрэ * [[Алтынньы 8]] ** Олохтоох омуктар күннэрэ ** {{Флагификация|Гавайи}} — Бастакы арыйааччы күнэ * [[Алтынньы 9]] ** Лейф Эриксон күнэ. Лейф Эриксон диэн [[Христофор Колумб]] быдан иннинэ [[Хотугу Америка]]ҕа сылдьыбыт скандинав айанньыта. Исландияҕа, Норвегияҕа эмиэ бэлиэтэнэр. ** Национальнай нанотехнология күнэ ** Өрт уотун бохсуу күнэ. Канаадаҕа эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Алтынньы 11]] ** Генерал Пуласки күнэ. АХШ туспа дойду буолуутугар поляктар суолталарын ахтан ааһар соруктаах поляк төрүттээх Казимир Пуласки 1779 сыллаахха өлбүтүн АХШ бэрэсидьиэнин көҕүлээһининэн 1929 сыллаахтан бэлиэтииллэр ** Каминг-аут күнэ * [[Алтынньы 12]] — [[Колумб]] күнэ * [[Алтынньы 15]] — СПИД-ынан Латинскай Америкаҕа ыалдьыы туһунан билиини тарҕатыы күнэ. * [[Алтынньы 15]] — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ * [[Алтынньы 16]] — Тойон (босс) күнэ * [[Алтынньы 18]] — Аляска күнэ * [[Алтынньы 24]] — Ас-үөл күнэ * [[Алтынньы 29]] — [[Куоска күнэ]] * [[Алтынньы 30]] — Мэник түүнэ ({{lang-en|Mischief Night}}), бу түүн обургу оҕолор эгэлгэ дьээбэни-хообону оҥороллор * [[Алтынньы 31]] — Кыыс [[Скаут|скауттар]] тэрилтэлэрин олохтооччу күнэ. Джульетта Гордон Лоу төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр == Сэтинньи == * [[Сэтинньи 1]] — дойду үрдүнээҕи Тиис суунар суокка күнэ * [[Сэтинньи 2]] ([[Хоту Дакота|Хотугу Дакота]], [[Соҕуруу Дакота]]) — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Сэтинньи 9]] — Аан дойдутааҕы көҥүл күнэ. 2001 сыллаахтан 1989 сыллааҕы Берлин эркинэ сууллуутун бэлиэтииллэр * [[Сэтинньи 10]] — АХШ Байҕал пехотатын куорпуһа үөскээбит күнэ * [[Сэтинньи 11]] — [[Бэтэрээннэр күннэрэ (США)|Бэтэрээннэр күннэрэ]]. Бастаан Аан дойду бастакы сэриитин бэтэрээннэрин ахтар күн быһыытынан олохтоммута, онтон 1954 сыллаахтан бары сэриилэр бэтэрээннэрин ахтар күҥҥэ кубулуйбута. * [[Сэтинньи 13]] — [[Сэди Хокинс күнэ]] (Дьахтар эр дьону бултаһар күнэ) — комикс сүдьүөтүгэр олоҕурбут көрдөөх-нардаах күнү АХШ-ка бэлиэтиллэр. 1934–1978 сылларга тахса сылдьыбыт комикска Сэди Хокинс диэн сулумах дьахтар ойох тахсыан баҕарарын бу күн биллэрбит уонна эр дьону сырсарын саҕалаабыт эбит. * [[Сэтинньи 15]] — Бөҕү уларытан туһаныы күнэ. * [[Сэтинньи 23]], {{Флагификация|Мэриленд}}, Фредерик уокурук, (АХШ) — Батыныы күнэ. 1765 сыллаахха уокурук 12 судьуйата Британияҕа түһээн хомуйартан батыммыттара. Бу күнү кэрэһилээн уокурукка билигин күн аҥаара өрүүллэр == Ахсынньы == * [[Ахсынньы 4]] — Дойду үрдүнэн бэчиэнньэ күнэ * [[Ахсынньы 7]] — [[Пёрл-Харбор кэриэстэбилин күнэ]] * [[Ахсынньы 11]] — [[Индиана]] штаат күнэ * [[Ахсынньы 13]] — [[Акадия]] олохтоохторун кэриэстиир күн. Акадия диэн [[Хотугу Америка]] хотугулуу илин сорҕотун ааттыыллар (билигин үксэ [[Канаада]] сирэ). XVII уонна XVIII үйэлэргэ бу сиргэ Францияттан (соҕуруулуу арҕаа өттүттэн, Окситанияттан) дьон бөҕө кэлэн олохсуйбута. 1756-1763 сс. [[Улуу Британия|Британия]] уонна [[Франция]] аан дойдуну баһылыыр иһин [[Сэттэ сыллаах сэрии|Сэттэ сыллаах сэриилэригэр]] Акадия олохтоохторун французтары өйөөтүлэр диэн Британия былаастара күүстэринэн Америка атын сирдэригэр, Англияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ, бу күүһүнэн көһөрүү кэмигэр тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Билигин француз тылын түөлбэ тылынан саҥарар акадецтар ахсааннара Канаадаҕа 96 тыһ. киһи (2006) * [[Ахсынньы 14]] (Алабама штаат) — Алабама күнэ * [[Ахсынньы 15]] — [[Быраап туһунан билль (АХШ)|Киһи быраабын туһунан билль]] күнэ. 1941 сыллаахха бэрэсидьиэн [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]] билль ратификацията 150 сыла туолуутун кэрэһилээн бу күнү аан бастаан бэлиэтииргэ уурбута * [[Ахсынньы 15]] ({{Флагификация|Соҕуруу Каролина}}) — Иккис көннөрүү күнэ * [[Ахсынньы 17]] — Ини-бии Райттар күннэрэ. Авиация күнэ * [[Ахсынньы 24]] (АХШ итальянецтара) — Сэттэ балык күнэ. Христианствоаҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта систимнээх. * [[Ахсынньы 26]] — [[Кванза]] бастакы күнэ. Бу АХШ Африкаттан төрүттээх олохтоохторо ахсынньы 26 күнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр диэри бэлиэтиир бырааһынньыктара. Өбүгэлэрэ бу күннэргэ үүнүү малааһынан оҥороллор эбит ** {{Флагификация|Техас}} (Хьюстон) — Мауро Хамза күнэ * [[Ахсынньы 31]] — Бастакы түүн == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:АХШ бэлиэ күннэрэ]] [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] 2027xi3upetu62e4033ylv1wos563op 0 56365 427869 427717 2026-05-01T11:00:39Z Ojkhol 24881 427869 wikitext text/x-wiki [[Финляндия]] бэлиэ күннэрэ * [[Олунньу 5]] — [[Рунеберг күнэ]]. * [[Кулун тутар 19]] — Тэҥ быраап күнэ ({{lang-fi|Tasa-arvon päivä}}), суруйааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, дьахталлар бырааптарын туруулаһааччы Минна Кант (1844—1897) төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр * [[Муус устар 9]] — Фиин тылын күнэ (эбэтэр [[Микаэль Агрикола]] күнэ). * [[Муус устар 27]] — Бэтэрээннэр күннэрэ * [[Ыам ыйын 12]] — Фииннэр бэйэлэрин билиниилэрин күнэ (1952 сыллаахтан, урут ''Снелльман күнэ'' дэнэрэ, бөлүһүөк [[Юхан Вильхельм Снелльман|Юхан Снелльман]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр)<ref>https://www.calend.ru/holidays/0/0/1363/ День Снелльмана в Финляндии (День финского самосознания) - 12 мая. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020</ref> * [[Ыам ыйын 19]] ** Өлбүттэри ахтар күн ** Байыаннай былаах күнэ * [[Бэс ыйын 4]] — Көмүскэнэр күүстэр дуоҕаларын күнэ ([[1942]])<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/1510/ День знамени Оборонительных сил Финляндии - 4 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020]</ref> * [[Бэс ыйын 12]] — [[Хельсинки]] күнэ * [[От ыйын 6]] — [[Эйно Лейно]] күнэ (Сайын уонна Хоһоон күнэ) ([[1878]]); * [[От ыйын 17]] — Демократия күнэ * [[От ыйын 27]] — Уук (уулаах, утуйарын сөбүлүүр) киһи күнэ. Орто үйэлэргэ үөскээбит үһүйээнтэн сылтаан Финляндияҕа бэлиэтэнэр. Ол үһүйээн кэпсииринэн 7 уолу Эфес куоракка тыыннаахтыы хайа хаспаҕар хаайбыттара 200 сыл утуйбуттар. Билигин Финляндия Наантали куоратыгар куоракка саамай элбэх үтүөнү оҥорбут киһини бу күн ууга быраҕан сөтүөлэтэллэр, "уһугуннараллар". * [[Алтынньы 2]] — Сөлүөккэ балык күнэ * [[Алтынньы 4]] — Корицалаах буулка күнэ. Төһө да солуута суох курдугун уонна атыыны-эргиэни көҕүлээри тэриллибитин иһин, бу дойдуларга сүрдээх киэҥник бэлиэтэнэр буолбут, ону дьон төрүт үгэскэ тардыһыыларынан быһаараллар. Бу күн өссө Швецияҕа бэлиэтэнэр. * [[Алтынньы 10]] — [[Фииннэр|Фиинн]] литэрэтиирэтин күнэ * [[Сэтинньи 6]] — [[Шведтар|Швед]] култууратын күнэ * [[Ахсынньы 6]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (Арассыыйаттан, 1917) * [[Ахсынньы 8]] — Ян Сибелиус уонна фиинн музыкатын күнэ * [[Ахсынньы 9]] — Аана күнэ. Бу күн Ороһооспоҕо сиэнэр лютефиск диэн бүлүүдэни астаан саҕалыыллара. Билигин таарыйа Аана диэн ааттаах дьахталлары эҕэрдэлииллэр * [[Ахсынньы 24]] Турку куорат Эргэ Улахан болуоссатыгар — Ороһооспо эйэтин Декларацията == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Финляндия]] 1y9nc8grecdmj1xxxq1ug7eo75wva10 0 56371 427854 427800 2026-05-01T00:13:12Z Ojkhol 24881 427854 wikitext text/x-wiki [[Япония]] бэлиэ күннэрэ. * [[Олунньу 3]] — [[Сэцубун]]. * [[Кулун тутар 3]] — [[Хинамацури]] — кыргыттар эбэтэр куукулалар күннэрэ. * [[Кулун тутар 12]] — О-мидзутори мацури (Нара куорат), кудуктан ууну таһаарыы күнэ<ref>[http://nippon-history.ru/books/item/f00/s00/z0000002/st043.shtml Краткий календарь японских праздников [1990 Маркарьян С.Б., Молоднякова Э.В. - Праздники в Японии. Обычаи, обряды, социальные функции&#93]</ref> * [[Кулун тутар 13]] — Касуга-мацури, Япония сүрүн бэлиэ күннэриттэн биирдэстэрэ, XIII үйэттэн биллэр. * [[Кулун тутар 14]] (уонна атын Азия дойдулара) — [[Үрүҥ күн (Япония)|Үрүҥ күн]], Валентин күнүн кэнниттэн биир ый буолан баран бэлиэтэнэр, ол күн бэлэх ылбыттар бэлэхтээбит дьоҥҥо хоруйдаан аны бэйэлэрэ бэлэх оҥороллор. 1978 сыллаахтан Японияҕа бэлиэтэнэр буолбут, кэлин атын дойдуларга тарҕаммыт * [[Кулун тутар 15]] — [[Хонэн-мацури|Өлгөм сыл күнэ]] * [[Кулун тутар 21]] — Сааскы күн тэҥнэһиитэ. * [[Кулун тутар 27]] — Сакура тыллыытын күнэ * [[Муус устар 1]] — [[Мияко одори]] (үҥкүү сааскы бэстибээлэ) * [[Муус устар 17]] — Оҕо көмүскэлин күнэ<ref name="1tv_">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/sprojects_utro_video/si33/v79|title=Живые драгоценности. 100 лет подвигу. Нелегальные иммигранты. Редкая болезнь. День защиты детей в Японии|publisher=1tv.ru|author=|date=|description=День защиты детей в Японии|lang=ru|accessdate=2012-04-18|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * [[Муус устар 18]] — Айааччылар күннэрэ * [[Муус устар 29]] — [[Сёва күнэ]]<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/259/ День Сёва в Японии — 29 апреля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref> * [[Ыам ыйын 3]] — Конституция күнэ (1948 сыллаахха бастаан бэлиэтээбиттэр) * [[Ыам ыйын 4]] — Күөх от-мас күнэ. (みどりの日, Midori no Hi). Көмүс сэттиэлэ (Огон Шукан, 黄金週間) — Японияҕа муус устар 29-тан ыам ыйын 5 күнүгэр диэри бэлиэтэнэр судаарыстыба бырааһынньыктарыттан биирдэстэрэ. Бастаан урукку импэрээтэр төрөөбүт күнүн атын импэрээтэр бүрүстүөлгэ олорбутун кэннэ маннык ааттаабыттар (урукку импэрээтэр оту-маһы сөбүлүүрүн кэриэстээн), онтон Көмүс сэттиэлэни уһатар соруктаах отой да атын күҥҥэ көһөрбүттэр. * [[Ыам ыйын 5]] — Танго но сэкку (эбэтэр Аямэ-но-хи — баҕа батаһын күнэ). Былыргыттан ыраахтааҕы дьиэтигэр ыытыллар Госэкку диэн ааттанар 5 сиэртэн биирдэстэрэ * [[Ыам ыйын 5]] — Оҕо күнэ. [[Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ|Соҕуруу Кэриэйэ]]ҕэ эмиэ бу күн бэлиэтэнэр. * [[Ыам ыйын 15]] — [[Аой-мацури]], [[Мальва|мальва]] бэстибээлэ * [[Ыам ыйын 17]] — [[Тосегу]] бэстибээл ([[паланкин]]нар икки күннээҕи параадтара) <ref>[https://100mt.ru/japan/festivali-yaponii/ Традиционные праздники и фестивали в Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030094805/https://100mt.ru/japan/festivali-yaponii/ |date=2020-10-30 }}</ref> * [[Ыам ыйын 27]] — Байыаннай байҕал флотун күнэ * [[Бэс ыйын 10]] — Чаһы күнэ <ref>[https://ru.theoutlook.com.ua/news/730/den-chasov-v-yaponii.html День часов в Японии. | OUTLOOK]</ref> * [[От ыйын 7]] — [[Танабата (бэстибээл)|Танабата]] диэн таптал бэстибээлэ (урукку аата Сулус бэстибээлэ) ыытыллар. Үһүйээн быһыытынан, бу эрэ түүн таптаспыт сулустар көрсөр кыахтаахтар эбит. * [[От ыйын 10]] — [[Натто]] күнэ ([[соя|сояттан]] оҥоһуллар ас-үөл) * [[От ыйын 13]] — {{нихонго|[[Обон]]|お盆}} эбэтэр {{нихонго|Бон|盆}}, өлбүттэри ахтан ааһар күн ([[от ыйын 16]] диэри). [[Буддизм|Буддистар]] бу үс күн тухары өлбүттэр дьиэлэригэр таарыйан ааһаллар диэн итэҕэйэллэр. Бон одори диэн үҥкүү сиэрэ-туома толоруллар. * [[От ыйын 17]] — Гион Мацури (Gion Matsuri) * [[От ыйын 19]] — Дьахтар-миниистирдэр күннэрэ <ref>ru.qwe.wiki/wiki/Masa_Nakayama</ref> * [[Атырдьах ыйын 6]] — аан дойдуга '''Хиросима күнэ''' бэлиэтэнэр. Ядернай сэрии сэбин бобуу аан дойдутааҕы күнэ<ref>[http://ria.ru/spravka/20130806/954277544.html День Хиросимы — Всемирный день борьбы за запрещение ядерного оружия]</ref> * [[Атырдьах ыйын 9]] — Куустуһуу күнэ * [[Атырдьах ыйын 11]] — Хайа күнэ. 2014 сыллаахха Япония түмэнэ бу күнү 2016 сыллаахтан бэлиэтиир туһунан сокуон ылыммыта. Онно дьоппуон култууратыгар далай уонна хайа ураты суолталаахтара ыйыллыбыт. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Обон (Япония)|Обон]] саҕаланар — өлбүттэри ахтар сиэр-туом (атырдьах ыйын 13—15 күннэрэ). === Күһүн=== * [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Хризантема күнэ (Япония)|Хризантема күнэ]] эбэтэр Кику-но-Секку * [[Балаҕан ыйын 18]] — [[Окинава]] арыы олохтоохторун түөлбэ тылларын күнэ * [[Балаҕан ыйын 23]] — Сюбун-но-хи диэн күн-түүн күһүҥҥү тэҥнэһиитин күнэ. Бу күн дьон өбүгэлэрин уонна өлбүттэри кэриэстииллэр. * [[Алтынньы 9]] — Такаяма Күһүҥҥү бэстибээлэ * [[Алтынньы 13]] (Сикокучуо, Эхимэ провинция) — Дои тайкомацури (алтынньы 13–15), үүнүү өлгөм буоларыгар сиэр-туом толороллор * [[Алтынньы 22]] (Киото) — Дзидай Мацури. 1868 сыллаахха Япония киин куоратынан Токио буолбутугар, импэрээтэр, кини аймахтара, чаҕардара уонна тыһыынчанан чунуобунньуктар Киототтан көһүүлэрин сиэрэ-туома оҥоһуллубут. Бу күн сыл ахсын Киото куоракка дьон былыргылыы таҥнан баран ол көһүүнү үтүктэллэр * [[Сэтинньи 1]] — Бэйэни көмүскэнии күүстэрин күнэ * [[Сэтинньи 3]] — [[Култуура]] күнэ * [[Сэтинньи 15]] — Сити-го-сан («сэттэ-биэс-үс»). Биэс уонна үс саастаах уолаттары, сэттэ уонна үс саастаах кыргыттары кимоно эбэтэр атын мааны таҥаһы таҥыннаран синто храмыгар илдьэллэр уонна сиэр-туом толороллор. Бу бырааһынньык оҕо улаатар кэмин биир улахан олуга буолар. * [[Сэтинньи 23]] — Үлэ иһин махтал күнэ * [[Сэтинньи 28]] — Хоонко. Буддизм Япониятааҕы салаата [[Дзёдо Синсю]] (шин буддизм) бу күн бэйэтин олохтооччутун Синран Шонины ахтар. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 8]] ** Бодхи күнэ ([[Будда]] өйүн сырдааһынын күнэ) ** (Киото уонна Кансай эрэгийиэннэргэ) — Хари-Куйо. Тостубут иннэ күнэ, бу күн иистэнэр сатабылы тупсарыы күнүнэн ааҕаллар, синтоистар уонна буддистар ол туһугар таҥараҕа үҥэллэр. Канто эрэгийиэҥҥэ олунньу 8 күнүгэр бэлиэтииллэр. * [[Ахсынньы 14]] — Түөрт уон сэттэ ронины ахтар-саныыр күн. Бу күн Сэнгаку-дзи диэн Токиоҕа баар таҥара дьиэтигэр көмүллэ сытар даймену уонна кини рониннарын ахталлар. Бу XVIII үйэҕэ буолбут түбэлтэни дьоппуоннар бэриниилээх буолуу холобурун быһыытынан былыргыттан билинэллэр * [[Ахсынньы 21]] эбэтэр [[ахсынньы 22]] — [[Күн туруута|Күн туруутун]] кэмигэр илиҥҥи дойдуларга тэриллэр [[Дунчжи]] бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр * [[Ахсынньы 23]] — Сынньалаҥҥа олорор импэрээтэр төрөөбүт күнэ * [[Ахсынньы 31]] — Омисока == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Япония]] a9wndy96jevu1twkbogdxy1ka6t1yfg 427857 427854 2026-05-01T00:32:42Z Ojkhol 24881 427857 wikitext text/x-wiki [[Япония]] бэлиэ күннэрэ. * [[Олунньу 3]] — [[Сэцубун]]. * [[Олунньу 4]] — Риссюн — Саас саҕаланыыта (Саҥа дьыл) * [[Кулун тутар 3]] — [[Хинамацури]] — кыргыттар эбэтэр куукулалар күннэрэ. * [[Кулун тутар 12]] — О-мидзутори мацури (Нара куорат), кудуктан ууну таһаарыы күнэ<ref>[http://nippon-history.ru/books/item/f00/s00/z0000002/st043.shtml Краткий календарь японских праздников [1990 Маркарьян С.Б., Молоднякова Э.В. - Праздники в Японии. Обычаи, обряды, социальные функции&#93]</ref> * [[Кулун тутар 13]] — Касуга-мацури, Япония сүрүн бэлиэ күннэриттэн биирдэстэрэ, XIII үйэттэн биллэр. * [[Кулун тутар 14]] (уонна атын Азия дойдулара) — [[Үрүҥ күн (Япония)|Үрүҥ күн]], Валентин күнүн кэнниттэн биир ый буолан баран бэлиэтэнэр, ол күн бэлэх ылбыттар бэлэхтээбит дьоҥҥо хоруйдаан аны бэйэлэрэ бэлэх оҥороллор. 1978 сыллаахтан Японияҕа бэлиэтэнэр буолбут, кэлин атын дойдуларга тарҕаммыт * [[Кулун тутар 15]] — [[Хонэн-мацури|Өлгөм сыл күнэ]] * [[Кулун тутар 21]] — Сааскы күн тэҥнэһиитэ. * [[Кулун тутар 27]] — Сакура тыллыытын күнэ * [[Муус устар 1]] — [[Мияко одори]] (үҥкүү сааскы бэстибээлэ) * [[Муус устар 17]] — Оҕо көмүскэлин күнэ<ref name="1tv_">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/sprojects_utro_video/si33/v79|title=Живые драгоценности. 100 лет подвигу. Нелегальные иммигранты. Редкая болезнь. День защиты детей в Японии|publisher=1tv.ru|author=|date=|description=День защиты детей в Японии|lang=ru|accessdate=2012-04-18|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * [[Муус устар 18]] — Айааччылар күннэрэ * [[Муус устар 29]] — [[Сёва күнэ]]<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/259/ День Сёва в Японии — 29 апреля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref> * [[Ыам ыйын 3]] — Конституция күнэ (1948 сыллаахха бастаан бэлиэтээбиттэр) * [[Ыам ыйын 4]] — Күөх от-мас күнэ. (みどりの日, Midori no Hi). Көмүс сэттиэлэ (Огон Шукан, 黄金週間) — Японияҕа муус устар 29-тан ыам ыйын 5 күнүгэр диэри бэлиэтэнэр судаарыстыба бырааһынньыктарыттан биирдэстэрэ. Бастаан урукку импэрээтэр төрөөбүт күнүн атын импэрээтэр бүрүстүөлгэ олорбутун кэннэ маннык ааттаабыттар (урукку импэрээтэр оту-маһы сөбүлүүрүн кэриэстээн), онтон Көмүс сэттиэлэни уһатар соруктаах отой да атын күҥҥэ көһөрбүттэр. * [[Ыам ыйын 5]] — Танго но сэкку (эбэтэр Аямэ-но-хи — баҕа батаһын күнэ). Былыргыттан ыраахтааҕы дьиэтигэр ыытыллар Госэкку диэн ааттанар 5 сиэртэн биирдэстэрэ * [[Ыам ыйын 5]] — Оҕо күнэ. [[Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ|Соҕуруу Кэриэйэ]]ҕэ эмиэ бу күн бэлиэтэнэр. * [[Ыам ыйын 15]] — [[Аой-мацури]], [[Мальва|мальва]] бэстибээлэ * [[Ыам ыйын 17]] — [[Тосегу]] бэстибээл ([[паланкин]]нар икки күннээҕи параадтара) <ref>[https://100mt.ru/japan/festivali-yaponii/ Традиционные праздники и фестивали в Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030094805/https://100mt.ru/japan/festivali-yaponii/ |date=2020-10-30 }}</ref> * [[Ыам ыйын 27]] — Байыаннай байҕал флотун күнэ * [[Бэс ыйын 10]] — Чаһы күнэ <ref>[https://ru.theoutlook.com.ua/news/730/den-chasov-v-yaponii.html День часов в Японии. | OUTLOOK]</ref> * [[От ыйын 7]] — [[Танабата (бэстибээл)|Танабата]] диэн таптал бэстибээлэ (урукку аата Сулус бэстибээлэ) ыытыллар. Үһүйээн быһыытынан, бу эрэ түүн таптаспыт сулустар көрсөр кыахтаахтар эбит. * [[От ыйын 10]] — [[Натто]] күнэ ([[соя|сояттан]] оҥоһуллар ас-үөл) * [[От ыйын 13]] — {{нихонго|[[Обон]]|お盆}} эбэтэр {{нихонго|Бон|盆}}, өлбүттэри ахтан ааһар күн ([[от ыйын 16]] диэри). [[Буддизм|Буддистар]] бу үс күн тухары өлбүттэр дьиэлэригэр таарыйан ааһаллар диэн итэҕэйэллэр. Бон одори диэн үҥкүү сиэрэ-туома толоруллар. * [[От ыйын 17]] — Гион Мацури (Gion Matsuri) * [[От ыйын 19]] — Дьахтар-миниистирдэр күннэрэ <ref>ru.qwe.wiki/wiki/Masa_Nakayama</ref> * [[Атырдьах ыйын 6]] — аан дойдуга '''Хиросима күнэ''' бэлиэтэнэр. Ядернай сэрии сэбин бобуу аан дойдутааҕы күнэ<ref>[http://ria.ru/spravka/20130806/954277544.html День Хиросимы — Всемирный день борьбы за запрещение ядерного оружия]</ref> * [[Атырдьах ыйын 9]] — Куустуһуу күнэ * [[Атырдьах ыйын 11]] — Хайа күнэ. 2014 сыллаахха Япония түмэнэ бу күнү 2016 сыллаахтан бэлиэтиир туһунан сокуон ылыммыта. Онно дьоппуон култууратыгар далай уонна хайа ураты суолталаахтара ыйыллыбыт. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Обон (Япония)|Обон]] саҕаланар — өлбүттэри ахтар сиэр-туом (атырдьах ыйын 13—15 күннэрэ). === Күһүн=== * [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Хризантема күнэ (Япония)|Хризантема күнэ]] эбэтэр Кику-но-Секку * [[Балаҕан ыйын 18]] — [[Окинава]] арыы олохтоохторун түөлбэ тылларын күнэ * [[Балаҕан ыйын 23]] — Сюбун-но-хи диэн күн-түүн күһүҥҥү тэҥнэһиитин күнэ. Бу күн дьон өбүгэлэрин уонна өлбүттэри кэриэстииллэр. * [[Алтынньы 9]] — Такаяма Күһүҥҥү бэстибээлэ * [[Алтынньы 13]] (Сикокучуо, Эхимэ провинция) — Дои тайкомацури (алтынньы 13–15), үүнүү өлгөм буоларыгар сиэр-туом толороллор * [[Алтынньы 22]] (Киото) — Дзидай Мацури. 1868 сыллаахха Япония киин куоратынан Токио буолбутугар, импэрээтэр, кини аймахтара, чаҕардара уонна тыһыынчанан чунуобунньуктар Киототтан көһүүлэрин сиэрэ-туома оҥоһуллубут. Бу күн сыл ахсын Киото куоракка дьон былыргылыы таҥнан баран ол көһүүнү үтүктэллэр * [[Сэтинньи 1]] — Бэйэни көмүскэнии күүстэрин күнэ * [[Сэтинньи 3]] — [[Култуура]] күнэ * [[Сэтинньи 15]] — Сити-го-сан («сэттэ-биэс-үс»). Биэс уонна үс саастаах уолаттары, сэттэ уонна үс саастаах кыргыттары кимоно эбэтэр атын мааны таҥаһы таҥыннаран синто храмыгар илдьэллэр уонна сиэр-туом толороллор. Бу бырааһынньык оҕо улаатар кэмин биир улахан олуга буолар. * [[Сэтинньи 23]] — Үлэ иһин махтал күнэ * [[Сэтинньи 28]] — Хоонко. Буддизм Япониятааҕы салаата [[Дзёдо Синсю]] (шин буддизм) бу күн бэйэтин олохтооччутун Синран Шонины ахтар. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 8]] ** Бодхи күнэ ([[Будда]] өйүн сырдааһынын күнэ) ** (Киото уонна Кансай эрэгийиэннэргэ) — Хари-Куйо. Тостубут иннэ күнэ, бу күн иистэнэр сатабылы тупсарыы күнүнэн ааҕаллар, синтоистар уонна буддистар ол туһугар таҥараҕа үҥэллэр. Канто эрэгийиэҥҥэ олунньу 8 күнүгэр бэлиэтииллэр. * [[Ахсынньы 14]] — Түөрт уон сэттэ ронины ахтар-саныыр күн. Бу күн Сэнгаку-дзи диэн Токиоҕа баар таҥара дьиэтигэр көмүллэ сытар даймену уонна кини рониннарын ахталлар. Бу XVIII үйэҕэ буолбут түбэлтэни дьоппуоннар бэриниилээх буолуу холобурун быһыытынан былыргыттан билинэллэр * [[Ахсынньы 21]] эбэтэр [[ахсынньы 22]] — [[Күн туруута|Күн туруутун]] кэмигэр илиҥҥи дойдуларга тэриллэр [[Дунчжи]] бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр * [[Ахсынньы 23]] — Сынньалаҥҥа олорор импэрээтэр төрөөбүт күнэ * [[Ахсынньы 31]] — Омисока == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Япония]] 3dgevks6v0uay0fwxdemfgwcc0273gi 0 58380 427861 2026-05-01T00:36:26Z Ojkhol 24881 Ojkhol [[Миссури]] сирэй аатын маннык [[Миссури (штаат)]] уларыппыт 427861 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Миссури (штаат)]] 4bdhkylqwxfm5npi47sk8j1bkgtqpf4 0 58381 427864 2026-05-01T00:38:39Z Ojkhol 24881 Ojkhol [[Б.э.и. 2]] сирэй аатын маннык [[Б. э. и. 2 сыл]] уларыппыт 427864 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Б. э. и. 2 сыл]] kealdw7agrkfckmjswfmrwx47ffxddc