Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1191 428191 427977 2026-05-07T00:43:35Z Ojkhol 24881 /* Исландия бэлиэ күннэрэ */ 428191 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Исландия Өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name = ''Lýðveldið Ísland'' |common_name = Iceland |image_flag = Flag of Iceland.svg |image_coat = |image_map = Europe location ISL.png |map_caption = Location of '''Iceland''' (red) in [[Europe]] (white) |national_motto = <!-- ICELAND HAS NO OFFICIAL MOTTO --> |national_anthem = ''[[Lofsöngur]]''<br /><br>[[File:Lofsöngur.ogg|center]] |official_languages = [[Исландия тыла]] |capital = [[Рейкьявик]] |largest_city = Reykjavík |government_type = [[Парламентарнай республика]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Guðni Th. Jóhannesson]] |leader_title2 = [[Премьер-министр]] |leader_name2 = [[Bjarni Benediktsson]] |leader_title3 = [[Альтиҥ|Альтиҥ президенэ]] |leader_name3 = [[Аста Рагнхейдур Йоханнесдоттир]] |area_rank = 107th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 103,000 |area_sq_mi = 39,770 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 2.7 |population_estimate = 319,355{{smallsup|1}} |population_estimate_rank = 172nd |population_estimate_year = От ыйа 2008 |population_census = 229,187 |population_census_year = Ахсынньы 1980 |population_density_km2 = 3,1 |population_density_sq_mi = 7.5 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 233th |GDP_PPP = $12.172 [[1000000000 (number)|billion]] |GDP_PPP_rank = 132nd |GDP_PPP_year = 2006 |GDP_PPP_per_capita = $40,277 (2005) |GDP_PPP_per_capita_rank = 5th |GDP_nominal = $16.579 [[1000000000 (number)|billion]] |GDP_nominal_rank = 93rd |GDP_nominal_year = 2006 |GDP_nominal_per_capita = $62,976 |GDP_nominal_per_capita_rank = 4th |sovereignty_type = [[Көҥүл буолуу]] |sovereignty_note = [[Дания]]ттан |state_religion = [[National Church of Iceland]] |established_event1 = Home rule |established_date1 = 1 олунньу 1904 |established_event2 = Sovereignty |established_date2 = 1 ахсынньы 1918 |established_event3 = Республика |established_date3 = 17 бэс ыйа 1944 |HDI = {{increase}} 0.968 |HDI_rank = 1st |HDI_year = 2007 |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |Gini = 25.0 {{smallsup|2}} |Gini_year = 2005 |Gini_rank = 4th |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |currency = [[Исландия кроната]] |currency_code = ISK |country_code = |time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = |cctld = [[.is]] |calling_code = 354 |demonym = [[Исландиялар]] |footnote1 = {{cite web |title=Statistics Iceland:Key figures |publisher=www.statice.is |date=1 October 2007 |url=http://www.statice.is/?PageID=1390}} |footnote2 = {{cite web |authorlink=Central Intelligence Agency |title=CIA - The World Factbook -- Field Listing - Distribution of family income - Gini index |publisher=[[United States Government]] |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html#Govt |accessmonthday=14 September |accessyear=2008}} }} '''Исландия''' (исл. ''Ísland''), официаллык '''Исландия Өрөспүүбүлүкэтэ''' (исл. ''Lýðveldið Ísland'') — [[Эуропа]] уонна [[Хотугу Америка]] икки ардыларыгар сытар арыы дойду. [[Өрөспүүбүлүкэ]]. Киһитин ахсаана — 307 261 <ref>''* [http://www.statice.is/?PageID=1390 Statistics Iceland.] www.statice.is (1 December 2006). Retrieved on 20 September 2006.</ref>. Үксэ Исландия дьоно олороллор. == Географията == [[Билэ:GothafossWinter.jpg|thumb|right|200px|Гудафос]] Байҕал арыыта. Соҕуруу өттүттэн [[Атлантик океан]]ынан суураллар, арҕаа уонна хоту — [[Гренландия байҕала|Гренландия байҕалынан]], илин — [[Норвегия байҕала|Норвегия байҕалынан]]. Сирин иэнэ 103125 км2. Арыы үгүс өттө хайалар. Дэхси сир аҕыйах. Байҕал кытылыгар фьордар бааллар. Исландия гейзердарынан, геотермальнай ууларынан уонна вулканнарынан аатырар. == Государство историята == Маҥнай хотугу сир (Туле) туһунан грек Питий суруйбута. Оттон Исландияны ким арыйбыта быһаарылла илик. «Исландия» диэн ааты маҥнай Флоуки биэрбит. Исландия арыытыгар дьон X үйэҕэ олохсуйбуттар. Ол саҕана Норвегияҕа Хааралд диэн хоруол былааһы ылбыт, киниттэн куоппут дьон сорохторо арыы кытылларыгар олохсуйбуттар. Историяҕа биллэр бастакы олохтооҕунан Инголф Арнарсон диэн норвежец буолар, кини билиҥҥи [[Рейкьявик]] турар сиригэр [[874]] сыллаахха олохсуйбут. Олохтоохтор эбиллэн истэхтэрин ахсын судаарыстыба системата үөскээн испит. Хас уобалас аайы «тыҥ» диэн салайар орган баар эбит — дьон мустан иҥин араас мөккүөрдэри быһаараллар эбит. Сүрүн, улахан боппуруостары «альтиҥ» диэн уобаластар бэрэстэбиитэллэрэ мустар мунньахтара быһаарара үһү. Бастакы алтыҥ [[930]] сыллаахха буолбут. Онон Исландия демократията билигин баар демократиялартан саамай кырдьаҕастара буоларыгар тиийэр. Исландия историятын билигин былыргы саагалартан (үһүйээннэртэн) хомуйан реконструкциялыыллар. Исландия саагата диэн үксүн биир киһи эбэтэр ыал олоҕун ойуулуур үһүйээн. Саагаларынан сылыктаатахха былыргы исландецтар сатабыллаах муораһыттар эбит. Саагалар кэпсииллэринэн холобура Моҕол Эйирик [[1000]] сыллаахха Америка кытылыгар тиийэн олохсуйбут эбит. Былыргы исландецтар суруктаахтар-бичиктээхтэр эбит, ону ааһан элбэх киһи суруйар-ааҕар эбит. Онон бүтүн Скандинавия мифологията үксэ Исландия олохтоохторун өҥөтүнэн баччааҥҥа дылы чөл кэлбит. [[1262]] сыллаахха Исландия Норвегияны кытта билигин ааттанарынан «Эргэ дуогабар» диэни түһэрсэргэ күһэллэр. Ол дуогабарынан Исландия Норвегия хоруолларын былааһын билинэр, ол оннугар сыл аайы хас да мастаах, бурдуктаах уонна атын табаардаах хараабыллары Норвегияттан ылар бырааптанар. [[1395]] сыллаахха Норвегияны кытта Дания былааһыгар киирэр. Онтон [[1918]] сыллаахха туспа королевство буолар, ол гынан баран Данияттан син биир унияннан тутулуктаах буолар. [[1944]] сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр дьэ туспа судаарыстыба, өрөспүүбүлүкэ буолар. Бу күн баччааҥҥа дылы судаарыстыба бырааһынньыгын быһыытынан хас сыл аайы бэлиэтэнэр. == Политическай тутула, административнай тыырыллыыта, салалтата == Өрөспүүбүлүкэ. Президент. Парламент. Муниципалитеттар (Sveitarfelag). == Экономиката == [[Билэ:IcelandicHorseInWinter.jpg|250px||thumb|left|Исландия ата]] Сүрүн дохуоту балыктааһын киллэрэр, иккис суол — туризм. [[Энергия]]ны геотермальнай дьүүктэртэн ылаллар. Америка тэрилтэтэ туппут собуотугар тас дойду рудатыттан алюминий ылаллар (толлинг?). Алюминийы оҥорон таһаарыы энергия чэпчэки буолан улахан барыыстаах, онон бу салааны государство сүрдээҕин өйүүр. [[Транспорт|Транспора]] сүрүннээн массыына (аутомобил), [[тимир суол]] суох. Куораттар ыккардыларыгар уонна атын дойдулары кытта самолётунан уонна байҕал хараабылларынан сибээстэһэллэр. <br clear="both" /> == Олохтоохтор == [[Билэ:Iceland Grimsvoetn 1972-B.jpg|thumb|left|290px|Ватнайокюль мууска баар Гримсвётн диэн вулкан күөлэ.]] Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун ахсаана 307 тыһ. киһи (2006). Олохтоохторун 36 % тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар, 21 % — балыксыттар, 18 % индустрияҕа уонна оҥорон таһаарар салааҕа үлэлииллэр, 15 % — эргиэҥҥэ уонна траспорга, 10 % — манна ааттаммыттан атынынан дьарыгырар. Омугунан биир кэлим: 90 бырыһыана исландецтар — өбүгэлэрэ скандинавтар, Исландия тылынан саҥараллар. Дойдуга өссө даннар уонна норвегиялар игин олороллор. Ортотунан ыллахха биир квадратнай километырга 2,9 киһи тиксэр. Олохтоохторун 60 % дойду соҕурууҥулуу-арҕаа өттугэр олорор. Куораттара уонна сэлиэнньэлэрэ үксүн байҕал кытылыгар уонна фьордар тула тутуллубуттар. Киин куоракка Рейкьявикка нэһилиэнньэтин үс гыммыттан биирэ олорор, атын улахан куораттар — Акурейри, Һафнарфьөрдүр, Сиглүфьөрдүр, Көйпстадүр (Вестманнөйaр). == Үөрэхтээһин уонна үөрэх == == Исландия бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 6]] — [[Йоль]] тиһэх күнэ. Бу түүн кутаа оттоллор, йоль уолаттары, эльфтары уонна да атын остуоруйа дьоруойдарын кытта аныгыскы сылга диэри быраһаайдаһаллар <!-- Йоль. Былыргы германскай омуктарга кыһын ортотун бэлиэтиир күн. Урут [[Күн туруута|Кыһыҥҥы күн туруутун]] кытта ситимнээҕэ, билигин Ороһооспону кытта силлиһэн хаалбыт.--> * [[Олунньу 18]] — Дьахтар күнэ (Конудагур). Исландия былыргы халандаарынан Гоа ый бастакы күнүгэр бэлиэтэнэр, онон сылын ахсын көһө сылдьар * [[Кулун тутар 1]] — Пиибэ күнэ. 1989 сыллаахха бобуу суох буолбутун кэннэ бэлиэтэнэр * [[Алтынньы 9]] — Лейф Эриксон күнэ. Лейф Эриксон диэн [[Христофор Колумб]] быдан иннинэ [[Хотугу Америка]]ҕа сылдьыбыт скандинав айанньыта. АХШ-ка уонна Норвегияҕа эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Сэтинньи 16]] — Ислаан тылын күнэ (Dagur íslenskrar tungu) * [[Ахсынньы 1]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (Fullveldisdagurinn). Бу күн дойду былааҕын эмиэ чиэстииллэр * [[Ахсынньы 24]] — {{Флагификация|Исландия}} — Aðfangadagskvöld (Йоль уолаттара диэн ааттанар 13 тролль куораттарга киирэр күннэрэ). Христианствоҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта ситимнээх күн. == Сигэлэр == <references /> {{Үчүгэй ыстатыйа}} {{Countries of Europe}} [[Категория:Эуропа дойдулара]] pb84bl6wfc9693emm7pm2olfpg7gvbt 0 4357 428144 391501 2026-05-06T18:21:08Z Qohlt 22667 428144 wikitext text/x-wiki {{French commune |native_name = Париж |common_name = Paris |image = [[Билэ:Tour Eiffel, École militaire, Champ-de-Mars, Palais de Chaillot, La Défense - 03.jpg|280px]] |caption = The [[Eiffel Tower]] (foreground) and the skyscrapers of Paris' suburban [[La Défense]] business district (background). |image_flag = Flag of Paris with coat of arms.svg |image_flag_size = 85px |image_coat_of_arms = Blason paris 75.svg |image_coat_of_arms_size = 120px |flag_legend = [[Париж былааҕа|Куорат былааҕа]] |Coat_of_arms_legend = [[Париж гербэтэ|Куорат гербэтэ]] |city_motto = [[Fluctuat nec mergitur]] |image_map = France_jms.png |x = 141 |y = 73 |time zone = CET <small>(UTC +1)</small> |lat_long = |region = [[Île-de-France (region)|Île-de-France]] |departement = Paris (75) |mayor = [[Bertrand Delanoë]] |party = [[Socialist Party (France)|PS]] |mandat = 2008-2014 |subdivisions_entry = [[Administrative division|Subdivisions]] |subdivisions = [[Arrondissements of Paris|20 arrondissements]] |area = <!-- later use 105.397<br /> -->86.9<ref name="area">Булонь уонна Венсен ойуурдара суох</ref> |date-population = Jan. 2006 estimate |population = 2,167,994 |population-ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants (1999 census)|1st in France]] |date-density = 2006<ref name="area" /> |density = 24,948 |UU-area = 2,723 |UU-area-date = 1999 |UU-pop = 9,644,507 |UU-pop -date = 1999 |AU-area = 14,518.3 |AU-area-date = 1999 |AU-pop = 12,067,000 |AU-pop-date = 2007 | siteweb = [http://www.paris.fr www.paris.fr] }} '''Париж''' ({{lang-fr|Paris}}) диэн [[Франция]] [[киин куорат|киин]] уонна ордук улахан [[куорат]]а. Париж [[Иль-де-Франс]] регионун киинигэр [[Сена]] өрүскэ турар. Олохтоохторун ахсаана 2 103 778 киһи (2023 сыл). Агломерацията 13,2 млн киһи. Париж глобал куорат статустаах аан дойду биир сүрүн туризм, үп, дипломатия, эргиэн, култуура, мода, гастрономия киинэ буолар. Манна [[ЮНЕСКО]], [[OECD]], [[париж кулууба|Париж кулуубун]] салалталара бааллар. Парижка сылга ортолоон 45 млн турист сылдьар. == Устуоруйата == Париж топонима "Паризи" ({{lang-la|Parisii}}) диэн биир [[кельтар|кельт]] бииһин аатыттан тахсар. Кельтар билиҥҥи Париж сиригэр эра иннинээҕи төрдүс үйэ ортотугар кэлэн олохсуйбуттара. Паризи бииһэ Сена өрүс [[Сите арыы]]тыгар олохтообут суртарыттан Лютеция (Lutetia) куората үөскүүр. Эра иннинээҕи 53 сылга [[Гай Юлий Цезарь]] Лютеция туһунан Галл сэриитин (Bellum Gallicum) үлэтигэр суруйар. Э.и. 52 сылга риимнэр Сите арыытын уонна тула сирдэри сэриилээн ылбыттара. Лютеция олохтоохторо куораты уонна күргэлэри уоттаабыттара. Бу кэннэ риимнэр Сена хаҥас кытылыгар, билиҥҥи Сент-Женевьева томторугар, саҥа куораты туппуттара. Куорат Civitas Parisiorum диэн ааттанар. Манна [[акведук]], [[тиэрмэ]], [[арена]], [[форум]], [[амфитеатр]], [[вилла]]лар бааллара. Ол эрэн [[риим импиэрийэтэ|Риим импиэрийэтигэр]] куорат улахан суолтата суоҕа. III-IV үйэлэргэ Париж (Paris) диэн аата туругурар. Риим импиэрийэтэ эстиитин кэннэ Парижы [[франктар|франк]] биистэрэ баһылыыллар. 508 сыллаахха франк хоруола [[Хлодвиг]] Парижы [[Меровинг]] династиятын киин куората оҥорор. Хлодвиг христиан итэҕэлин ылынан Парижка сыаркаптары манастыырдары туттарар. Сите арыытыгар хоруол уонна епископ сарайдара тутуллан Сите куорат киинэ буолар. Хлодвиг өлбүтүн кэннэ [[Франк илэ]] кыра хоруоллуктарга арахсан Париж суолтата намтыыр. 807 сыллаахха [[Каролинг]] импиэрийэтин хоруола [[Улуу Карл]] киин куоратын Парижтан [[аахен|Аахеҥҥа]] көһөрөр. IX үйэ устата Парижы [[норманнар]] сэриилииллэр. 885-886 сылларга Париж хаҥас кытылын бүтүннүүтүн урусхалллыыллар. Мантан ыла куорат сүрүннээн уҥа кытылын өттүнэн сайдан тутуллан барар. 987 сыллаахха Париж графа [[Гуго Капет]] Франция хоруолунан талыллар. Кини саҥа [[Капетинг]] династиятын олохтоон Парижы Франция киин куората оҥорор. 1190 сылтан [[Филипп Аугуст]] хоруол Сена икки кытылын холбоон хахха эркини тутан куораты күрүөлүүр. Бу күрүө арҕаа халатын быһыытынан [[лувр сарайа|Лувр]] тутуллубута. 1200 сыллаахха [[Париж университета]] төрүттэммитэ. Бу кэмтэн ыла куорат дьарыгынан үллэстиитэ барар: Сите арыыга дьаһалта уонна сыаркап дьиэлэрэ, хаҥас кытыл университеттаах институттардаах үөрэх киинэ, уҥа кытыл эргиэн уонна уус (цех) киинэ. [[Cүүс сыллаах сэрии]] кэмигэр 1420 сыллаахха Парижы аангыл сэриилэрэ ылбыттара. 1437 сыллаахха [[Карл VII]] Парижы босхолообута. 1466 сыллааҕы [[чумаа]] хамсыгыттан 40 тыһыынча киһи өлбүтэ. [[Реформация]] итэҕэл сэриилэрин саҕана 1572 сыл атырдьах ыйын 24 күнүнээҕи [[варфоломей түүнэ|Варфоломей түүнүгэр]] католиктар гугеноттары кыргыбыттара. Бу кыргыыга аччаабыта биэс тыһыынча киһи өлбүтэ. 1682 сыллаахха [[Людовик XIV]] хоруол резиденциятын Парижтан [[Версаль]]га көһөрбүтэ. Париж [[франция улуу өрөбөлүүссүйэтэ|Франция улуу өрөбөлүүссүйэтин]] сүрүн оруна буолбута. Манна өрө турааччылар 1789 сыллаахха [[Бастилия]] халатын ылбыттара, 1792 сыллаахха монархия биилигин суулларбыттара. [[Индустрия өрөбөлүүссүйэтэ]] уонна [[Иккис импиэрийэ]] кэмнэригэр Париж баһаам сайдар үүнэр. Тимир суол тардыллан Парижка элбэх киһи үлэлии кэлэр. Куорат тулатааҕы сирдэригэр индустрия тэрилтэлэрэ үөскүүллэр. [[Наполеон III Бонапарт]] салалтатын саҕана Парижка күргүөмнээх реконструкция үлэтэ барар. [[Барон Осман]] архитектор былаанынан саҥа киэҥ уулуссалары бульвардары оҥорбуттара, уунан хааччыйыы канализация ситимнэрин тардыбыттара. 1870-71 сыллааҕы Франция-Пруссия сэриитин түмүгүнэн Иккис импиэрийэ эстэр. Парижка айдаан туран революционнай [[париж коммуната|Коммуна]] тэриллэр. 1871 сыл ыам ыйын 21—28 күннэригэр федералистар күүстэрэ (Версаль аармыйата) Парижы сэриилээн ылаллар. Бу кыргыһыыга 22 тыһыынча киһи өлөр. Үһүс өрөспүүбүлүкэ төрүттэнэр. 1889 сыллааҕы аан дойду көрүлтэтигэр анаан [[Эйфель талата]] тутуллубута. 1900 сыллаахха [[париж метрота|Париж метротун]] бастакы линията ыытыллыбыта. 1880-1914 сыллары Францияҕа "Кэрэ эпоха" (La Belle Époque) диэн ааттыыллар. Бу сыллар эйэ сайдыы кэмнэрэ буолаллар. Париж аан дойдутааҕы култуура киинэ буолар. [[Монпарнас]] уонна [[Монмартр]] кыбаарталлара артыыс аймах мустар сирдэрэ буолаллар. Бу кэмҥэ Парижка [[Пабло Пикассо]] уонна [[Анри Матисс]] үлэлиллэр, [[импрессионизм]] хамсааһына үөскүүр. [[иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитигэр]] 1940 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Парижы ниэмэс [[вермахт]] сэриилэрэ оккупациялаабыттара. 1944 сыл атырдьах ыйын 25 күнүгэр Франция утарсыытын күүстэрэ уонна АХШ үһүс аармыйата көмөлөөн Парижы босхолууллар. Сэрии кэннэ Париж күүскэ сайдар улаатар. 1955-1958 сыллардаахха [[Дефанс]] (La Défense) диэн саҥа бизнес кыбаартал арыллар. Манна аныгы үрдүк дьиэлэр [[халлаан кирбээччи]]лэр тутуллаллар. 1968 сыл ыам ыйыгар [[Шарль де Голль]] президент салалтатын утаран [[1968 маайа|устудьуон айдаана]] буолар. 1970-с сылларга куорат хоту уонна илин хайысханан тэнийэр. Бу сылларга Парижка омук дойдуларыттан миграция улаатар. 2015 сыл сэтинньи 14 күнүгэр [[Ислам Илэ]] тэрилтэтин террористара [[Стад де Франс]] стадиону, [[Батаклан]] театрын, хас да рестораны атаакалыыллар. Бу терактарга холбоон 130 киһи өлөр, 416 киһи эчэйэр. == Географията == Париж Сена өрүһүн үрдүгэр турар. Хоту Франция Иль-де-Франс регионугар Париж бассейнын киинигэр баар. [[Байҕал таһымыттан үрдүгэ]] 65 м. Илин баар Булонь уонна Венсен ойуурдара куорат чэрчитигэр киирэллэр. Париж иэнэ 87 км², пааркалары ойуурдары кытта 105 км². Куорат былыргы киинэ Сите арыытыгар (Île de la Cité) баар. Үрдүкү томтордоро Монмартр (130 м) уонна Бельвиль (128 м). == Климата == Париж климатыгар [[Гольфстрим]] сүүрээнэ дьайар буолан күүстээх тоҥуу-куйаас дэҥ кэриэтэ буолар. Сыллааҕы орто температурата 12,8 °C. Тымныы ый тохсунньу +5,5 °С. Итии ыйдар от ыйа уонна атырдьах ыйа +21 °С. Сыллааҕы орто максимума 15 °C, сыллааҕы орто минимума 7 °C. Температура үрдүкү рекорда 2019 сыл от ыйын 25 күнүгэр 42,6 °C, намыһах рекорда 1879 сыл ахсынньы 10 күнүгэр −23,9 °C. Сыллааҕы орто сөҥүү 585 мм. Ыам ыйа ордук ардахтаах ый 64,9 мм. Олунньу ордук кураанах ый 43,7 мм. == Дьоно == {| rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="margin:auto; border:1px solid #999; border-right:2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; clear:both;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Париж 250 – 2006 сылларга олохтоохторун ахсаана ![[250]] !! [[1328]] !! [[1422]] !! [[1500]] !! [[1565]] !! [[1590]] !! [[1600]] !! [[1637]] !! [[1680]] !! [[1766]] !! [[1789]] |- style="background:#efefef;" | align=center| 6000<ref>Estimation Alfred Fierro, ''Histoire et dictionnaire de Paris'', p 278.</ref> || align=center| 200 000<ref>Estimation Cazelles, cité par Alfred Fierro, p 278.</ref> || align=center| 100 000<ref>Estimation Favier, p 278.</ref> || align=center| 150 000<ref name="Estimation Jean Jacquart, p 278">Estimation Jean Jacquart, p 278.</ref> || align=center| 294 000<ref name="Estimation Jean Jacquart, p 278"/> || align=center| 200 000<ref>Estimation F. Pigafetta/Jean Jacquart, p 278.</ref> || align=center| 300 000<ref name="Estimation Jean Jacquart, p 278"/> || align=center| 415 000<ref>Estimation A. de Boislisle/R. Mousnier, p 278.</ref> || align=center| 500 000<ref>Estimation J. Bertillon, p 278.</ref> || align=center| 576 639<ref>Estimation de l'abbé d'Expilly, p 278.</ref> || align=center| 650 000<ref>Estimation Jean Chagniot/Jean Tulard, p 278.</ref> |- ! [[1801]]!! [[1811]] !! [[1817]] !! [[1831]] !! [[1836]] !! [[1841]] !! [[1846]] !! [[1851]] !! [[1856]] !! [[1861]] !! [[1866]] |- style="background:#efefef;" | align=center| 546 000 || align=center| 622 636 || align=center| 713 966 || align=center| 785 862 || align=center| 899 313 || align=center| 936 261 || align=center| 1 053 897 || align=center| 1 053 262 || align=center| 1 174 346 || align=center| 1 696 141 || align=center| 1 825 274 |- ! [[1872]] !! [[1876]] !! [[1881]] !! [[1886]] !! [[1891]] !! [[1896]] !! [[1901]] !! [[1906]] !! [[1911]] !! [[1921]] !! [[1926]] |- style="background:#efefef;" |align=center| 1 851 792 || align=center| 1 988 806 || align=center| 2 269 023 || align=center| 2 344 550 || align=center| 2 447 957 || align=center| 2 536 834 || align=center| 2 714 068 || align=center| 2 763 393 || align=center| 2 888 110 || align=center| 2 906 472 || align=center| 2 871 429 |- ! [[1931]] !! [[1936]] !! [[1946]] !! [[1954]] !! [[1962]] !! [[1968]] !! [[1975]] !! [[1982]] !! [[1990]] !! [[1999]] !! [[2006]] |- style="background:#efefef;" |align=center| 2 891 020 || align=center| 2 829 753 || align=center| 2 725 374 ||align=center| 2 850 189 || align=center| 2 790 091 || align=center| 2 590 771 || align=center| 2 299 830 || align=center| 2 176 243 || align=center| 2 152 423 || align=center| 2 125 246 || align=center| 2 181 371 |- | colspan="11" style="text-align:center;"| <small>Дьону сурутуу 1801 сылтан саҕаланар<ref>[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/6_index.htm Population avant le recensement de 1962]</ref><ref>[http://www.insee.fr/fr/ffc/docs_ffc/psdc.htm INSEE: Population depuis le recensement de 1962]</ref></small> |} == Дьаһалтата == Париж Франция Иль-де-Франс регионугар департамент уонна коммуна быһыытынан киирэр. Париж баһылыгын уонна кини солбуйааччыларын Париж сүбэтэ алта сыллаах болдьоххо талар. Париж сүбэтэ коммуна төрүннүүр биилигэ буолар. Париж сүбэтэ куорат олохтоохторунан алта сылга талыллар 163 депутаттаах. Париж департаменын бииликтэрэ департамент уонна полиция префектара буолаллар. Париж 1956 сылтан ыла [[Рим]]ныын бырааттыы сыһыаннаах. Аан дойду 50 тахса куоратын кытта партнердуу сыһыаннаах. === Арондисманнар === Париж 20 арондисмаҥҥа (arrondissements, муниципальнай уокурук) үллэстэр. Хас биирдии арондисман түөртүү кыбаарталга (quartiers) үллэстэр, онон Парижка бүтүннүүтэ 80 административнай кыбаарталлаах. Кыбаартал аайы полиция салаата баар. {| class="wikitable sortable" border="0" style="border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! rowspan="2" | Арондисман || rowspan="2" | Аата || rowspan="2" | Боронсуустуу || rowspan="2" | Иэнэ<br>([[гектаар|га]]) || colspan="4" | Дьоно (киһи) || colspan="4" | Чиҥэ (киһи/км²) |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! 1872 || 1954 || 1999 || 2005 || 1872 || 1954 || 1999 || 2005 |- align="right" | align="left" | I || align="left" | [[Лувр сарайа|Лувр]] || align="left" | Louvre || 183 || 74 286 || 38 926 || 16 888 || rowspan="4"| 102 300<ref name=autogenerated1>I—IV арондисманнар бүтүн статистиката</ref> || 40 593 || 21 271 || 9 228 ||rowspan="4"|18 301<ref name=autogenerated1 /> |- align="right" bgcolor="#e8e8e8" | align="left" | II || align="left" | Бурс || align="left" | Bourse || 99 || 73 578 || 43 857 || 19 585 || 74 321 || 44 300 || 19 783 |- align="right" | align="left" | III || align="left" | [[Тампль]] || align="left" | Temple || 117 || 89 687 || 65 312 || 34 248 || 76 656 || 55 822 || 29 272 |- align="right" bgcolor="#e8e8e8" | align="left" | IV || align="left" | [[Отель-де-Виль (Париж)|Оте́ль-де-Виль]] || align="left" | Hôtel-de-Ville|| 160 || 95 003 || 66 621 || 30 675 || 59 377 || 41 638 || 19 172 |- align="right" | align="left" | V || align="left" | [[Пантеон (Париж)|Пантео́н]] || align="left" | Panthéon || 254 || 96 689 || 106 443 || 58 849 || 59 300 ||38 067 || 41 907 || 23 169 || 23 347 |- align="right" bgcolor="#e8e8e8" | align="left" | VI || align="left" | [[Люксембург чэчирэҥэ|Люксембу́рг]] || align="left" | Luxembourg || 215 || 90 288 || 88 200 || 44 919 || 45 800 || 41 994 || 41 023 || 20 893 || 21 303 |- align="right" | align="left" | VII || align="left" | [[Бурбон сарайа|Пале́-Бурбо́н]] || align="left" | Palais-Bourbon || 409 || 78 553 || 104 412 || 56 985 || 55 700 || 19 206 || 25 529 || 13 933 || 13 619 |- align="right" bgcolor="#e8e8e8" | align="left" | VIII || align="left" | [[Шанз Элизе|Элизе́]] || align="left" | Élysée || 388 || 75 796 || 80 827 || 39 314 || 39 200 || 19 535 || 20 832 || 10 132 || 10 103 |- align="right" | align="left" | IX || align="left" | [[Опера Гарнье|Опера́]] || align="left" | Opéra || 218 || 103 767 || 102 287 || 55 838 || 58 800 || 47 600 || 46 921 || 25 614 || 26 973 |- align="right" bgcolor="#e8e8e8" | align="left" | X || align="left" | Анкло́-Сен-Лора́н<br>(Антрепо́) || align="left" | Enclos-St-Laurent<br>Entrepôt || 289 || 135 392 || 129 179 || 89 612 || 89 600 || 46 848 || 44 699 || 31 008 || 31 004 |- align="right" | align="left" | XI || align="left" | Попенку́р || align="left" | Popincourt || 367 || 167 393 || 200 440 || 149 102 || 150 500 || 45 611 || 54 616 || 40 627 || 41 008 |- align="right" bgcolor="#e8e8e8" | align="left" | XII || align="left" | Рёйи́ || align="left" | Reuilly || 637 || 87 678 || 158 437 || 136 591 || 139 100 || 13 764 || 24 872 || 21 443 || 21 837 |- align="right" | align="left" | XIII || align="left" | [[гобелен мануфактурата|Гобеле́н]] || align="left" | Gobelins || 715 || 69 431 || 165 620 || 171 533 || 177 900 || 9 711 || 23 164 || 23 991 || 24 882 |- align="right" bgcolor="#e8e8e8" | align="left" | XIV || align="left" | [[Париж обсерваторията|Обсерватуа́р]] || align="left" | Observatoire || 564 || 69 611 || 181 414 || 132 844 || 134 200 || 12 342 || 32 166 || 23 554 || 23 794 |- align="right" | align="left" | XV || align="left" | Вожира́р || align="left" | Vaugirard || 848 || 75 449 || 250 124 || 225 362 || 231 500 || 8 897 || 29 496 || 26 576 || 27 300 |- align="right" bgcolor="#e8e8e8" | align="left" | XVI || align="left" | [[Пасси|Пасси́]] || align="left" | Passy || 791 || 43 332 || 214 042 || 161 773 || 146 900|| 5 478 || 27 060 || 20 452 || 18 572 |- align="right" | align="left" | XVII || align="left" | Батиньо́ль-[[монсо паарката|Монсо́]] || align="left" | Batignolles-Monceau || 567 || 101 804 || 231 987 || 160 860 || 160 300 || 17 955 || 40 915 || 28 370 || 28 271 |- align="right" bgcolor="#e8e8e8" | align="left" | XVIII || align="left" | [[Монмартр|Бют-Монма́ртр]] || align="left" | Butte-Montmartre || 601 || 138 109 || 266 825 || 184 586 || 188 500 || 22 980 || 44 397 || 30 713 || 31 364 |- align="right" | align="left" | XIX || align="left" | [[Бют-Шомон паарката|Бют-Шомо́н]] || align="left" | Buttes-Chaumont || 679 || 93 174 || 155 028 || 172 730 || 185 400 ||13 722 || 22 832 || 25 439 || 27 305 |- align="right" bgcolor="#e8e8e8" | align="left" | XX || align="left" | Менильмонта́н || align="left" | Ménilmontant || 598 || 92 772 || 200 208 || 182 952 || 188 600 ||15 514 || 33 480 || 30 594 || 31 538 |- align="right" | align="left" | || align="left" | [[Булонь ойуура]] || align="left" | Bois de Boulogne || 846 || colspan="8" | |- align="right" | align="left" | || align="left" | [[Венсен ойуура]] || align="left" | Bois de Vincennes || 995 || colspan="8" | |- align="right" bgcolor="#e8e8e8" | align="left" | Барыта || || || 10 540 || 1 851 792 || 2 850 189 || 2 125 246 ||2 144 700|| style="padding-left: 10px" | 17 569 || style="padding-left: 10px" | 27 042 || style="padding-left: 10px" | 20 164 || 20 330 |} == Экономиката == Париж Франция тутаах экономика киинэ буолар, Франция [[GDP]]тын 10% оҥорор. Франция индустрия тэрилтэлэрин 25% кэриҥэ Парижка салалталаахтар. Франция [[Fortune Global 500]] тиһигэр киирэр бастыҥ тэрилтэлэрэ Париж регионугар салалталаахтар. Олор ахсааннарыгар [[Axa]], [[Danone]], [[BNP Paribas]], [[Société Générale]], [[Crédit Agricole]]. Үгүс тэрилтэлэр Дефанс бизнес кыбаарталга үлэлииллэр. Парижка бүтүннүүтэ 349,000 тэрилтэ регистрациялаах. 1,64 млн вакансияттан 85% өҥө сектора. Париж экономикатын 13% туризм ылар. Туризм тэрилтэлэригэр 160,000 киһи үлэлиир. 2019 сыл туругунан Париж агломерациятыгар 2056 [[хонук дьиэ]] баара, манна эбиитин 60 тыһыынча дьиэ [[Airbnb]] регистрациялааҕа. 2022 сыллаахха Парижка 44 млн турист кэлэ сылдьыбыта. == Транспорт == === Автотранспорт === Париж Франция тутаах айан түмүгэ буолар. Бары хайысхалартан суоллар Париж диэки радиустарынан түмсэллэр: [[Лилль]]тан А1, [[Реймс]]тан А4, [[Дижон]]тан А5, [[Лион]]тан А6, [[Невер]]тан А77, [[Орлеан]]тан А10, [[Руан]]тан А13 уонна [[Амьен]]тан А16. Куораты тула быһаччы төгүрүйэр суол тутуллубута, хас биирдии хайысхаҕа 2-4 дьураалаах. А86 уонна А104 төгүрүйэр суолларынан транзитнай транспорт Парижка киирбэккэ эрэ тумнан ааһар. === Түмэт транспорт === [[Париж метрота]] 1900 сыл от ыйыгар арыллыбыта. 14 линиялаах, 300 станциялаах, Монмартр томторугар тахсар фуникулёрдаах. Линияларын устата 212,5 км. RER (Réseau Express Régional) диэн биэс линиялаах (A, B, C, D, E) сыыдам тимир суол транспорта. Париж тулалааҕы сирдэригэр тиийэр. Холобур, аэропортарга уонна Диснейлеҥҥа. Париж [[трамвай]]а 13 линиялаах. Үксүлэрэ куорат тас өттүнэн сылдьаллар. Куорат иһинэн биир Т3 линия эрэ барар. Париж [[автобус|автобуһа]] 60 маршруттаах. Noctilien диэн түүн сылдьар автобус ситимэ баар. [[Троллейбус]] ситимин 1966 сыллаахха быспыттара. === Тимир суол транспорта === [[File:Eurostar Paris Gare du Nord Station, 8 October 2011.jpg|300px|thumb|right|Париж Хоту вокзала Дьобуруопа бастыҥ сырыылаах вокзала]] Париж тимир суол вокзалларыттан Франция бары регионнарыгар уонна чугастаа5ы дойдуларга тиийиэххэ сөп. *'''Сен-Лазар вокзала''' (Gare Saint-Lazare) хайысхалара: [[Нормандия]] ([[Руан]], [[Гавр]], [[Довиль]], [[Шербур]]) *'''Хоту вокзал''' (Gare du Nord) хайысхалара: хоту Франция ([[Лилль]]), [[Холбоһуктаах Хоруоллук]] ([[Лондон]], [[Eurostar]]), [[Бельгия]] ([[Брюссель]]), [[Нидерланд]] ([[Амстердам]]), [[Германия]] *'''Илин вокзал''' (Gare de l’Est) хайысхалара: илин Франция ([[Страсбург]], [[Нанси]]), [[Германия]] ([[Франкфурт]], [[Мүнхен]], [[Штутгарт]]), [[Лүксембург]], [[Аустрия]] ([[Вена]]) *'''Лион вокзала''' (Gare de Lyon) хайысхалара: соҕуруулуу-илин Франция ([[Лион]], [[Марсель]], [[Ницца]]), [[Швейцария]], [[Италия]], [[Испания]] ([[Барселона]]) *'''Берси вокзала''' (Gare de Bercy) хайысхалара: [[Бургундия]], [[Овернь]], [[Аальпа]], [[Италия]] *'''Монпарнас вокзала''' (Gare Montparnasse) хайысхалара: [[Бретань]] ([[Ренн]], [[Брест]]), [[Атлантика]] кытыла ([[Бордо]], [[Биарриц]]), [[Испания]], [[Португалия]] *'''Аустерлиц вокзала''' (Gare d’Austerlitz) хайысхалара: киин соҕуруу Франция ([[Орлеан]], [[Лимож]], [[Тулуза]], [[Ницца]]), [[Испания]] === Салгын транспорта=== '''Аэропортар''' *[[Шарль де Голль аэропорта]] (Aéroport Paris-Charles-de-Gaulle) Парижтан 25 км хотугулуу-илин баар *Орли аэропорта (Aéroport Paris-Orly) Парижтан 14 км соҕуруу баар *Ле Бурже аэропорта (Aéroport Paris – Le Bourget) Парижтан 12 км хотугулуу-илин баар *Ватри аэропорта (Aéroport Châlons-Vatry) Парижтан 140 км илин баар *Бове Тие аэропорта (Aéroport de Beauvais-Tillé) Парижтан 70 км хоту баар === Уу транспорта === Париж порта Франция ордук улахан өрүс порта буолар, Дьобуруопаҕа Дуйсбург портун кэнниттэн иккис улахан. Сыллааҕы пассажир сырыыта 7 млн киһи, таһаҕас тиэйиитэ 20 млн тонна (2008 сыл туругунан). == Үөрэх == Париж аан дойду биир бастыҥ үөрэх киинэ буолар. Манна 45 үрдүк үөрэх тэрилтэтэ баар. Аан дойду 100 бастыҥ университетын ахсааныгар киирэр түөрт баар: * [[Сорбонна университета]] * Paris Sciences et Lettres University * Institut Polytechnique de Paris * Université Paris-Saclay == Култуурата == === Түмэллэр === [[File:P1080712 Louvre salle romaine rwk.JPG|200px|thumb|right|Лувр]] Парижка 130 түмэл баар. Ил уонна муниципалитет түмэллэрэ, тус коллекциялар, тематикалаах түмэллэр бааллар. *[[Лувр]] (Musée du Louvre) *[[Орсе түмэлэ]] (Musée d'Orsay) *Помпиду киинэ (Centre Pompidou) *Оранжери түмэлэ (Musée de l’Orangerie) *Роден түмэлэ (Musée Rodin) *Пикассо түмэлэ (Musée Picasso) === Театрдар === [[File:Paris Opera full frontal architecture, May 2009 sky.JPG|200px|thumb|right|Опера Гарнье]] Парижка араас репертуардаах 135 театр баар. *[[Опера Гарнье]] (Opéra Garnier) *Комеди Франсез (Comédie-Française) *Бастилия операта (Opéra Bastille) *Мариньи театра (Théâtre Marigny) *Могадор театра (Théâtre Mogador) === Кабарелар === [[Кабаре]] (cabaret) дьоҕур жанрын быһыытынан Парижка үөскээбитэ. XIX үйэ бүтүүтэ Парижка 50 тахса кабаре дьиэтэ баара. *[[Мулен Руж]] (Moulin Rouge) *Крейзи Хорс (Crazy Horse) *Паради Латин (Paradis Latin) *О Лапэн Ажиль (Au Lapin Agile) *Ла Нувэль Эв (La Nouvelle Eve) *Мадам Артур (Madame Arthur) *Лидо (Lido) == Архитектурата уонна биллиилээх сирдэрэ == [[File:Avenue des Champs-Élysées, Paris 3 October 2010.jpg|300px|thumb|right|Шанз Элизе]] *[[Эйфель талата]] (Tour Eiffel) *[[Таҥара ийэтин Париижтааҕы собуора]] (Cathédrale Notre-Dame de Paris) *[[Триумф аарката]] (Arc de Triomphe de l'Étoile) *[[Шанз Элизе]] (Avenue des Champs-Élysées) *[[Имбэлииттэр дьиэтэ]] (Hôtel des Invalides) *[[Пантеон (Париж)|Пантеон]] (Panthéon) *[[Сорбонна]] (Sorbonne) *[[Парижтааҕы Диснейленд]] (Disneyland Paris) *[[Сакре-Кёр базиликата]] (Basilique du Sacré Cœur) *[[Консьержери]] (Conciergerie) *[[Люксембург чэчирэҥэ]] (Jardin du Luxembourg) *[[Пер Лашез көмүргэнэ]] (Cimetière du Père Lachaise) *[[Париж катакомбалара]] (Catacombes de Paris) == Спорт == Парижка [[1900 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара|1900]], [[1924 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара|1924]], [[2024 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара|2024]] сыллардааҕы сайыҥҥы [[Олимпия оонньуулара]] ыытыллыбыттара. [[аан дойду чемпионата 1998|1998 сыллааҕы]] аан дойду футбол чемпионата уонна [[дьобуруопа чемпионата 2016|2016 сыллааҕы]] Дьобуруопа футбол чемпионата ыытыллыбыттара. Парижка [[Пари Сен-Жермен]] диэн Франция бастыҥ футбол кулууба олоҕурар. Парижка [[Франция тенниска аһаҕас чемпионата]] ыытыллар (Ролан Гаррос турнира), кини [[Grand Slam]] түөрт турнирыттан биирдэстэрэ буолар. [[Тур де Франс]] диэн аан дойду бастыҥ билисипиэт сырсыыта Парижка түмүктэнэр. === Стадионнар === *[[Стад де Франс]] (Stade de France) *[[Стад Ролан Гаррос]] (Stade Roland Garros) *[[Парк де Пренс]] (Parc de Princes) == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[file:Le Tour Eiffel from Le Champs de Mars.jpg|240x160px]] |width="25%"|[[file:3981ParigiArcDeTriomphe.JPG|240x160px]] |width="25%"|[[file:NotreDameI.jpg|240x160px]] |width="25%"|[[file:Chateau de Versailles, France (8132659035).jpg|260x160px]] |- |Эйфель талата |Триумф аарката |Нотр-Дам де Пари |Версаль сарайа |} {{wide image|Paris_arc.jpg|1800px|Триумф ааркатыттан панорама көстүүтэ}} {{wide image|LaDefense_pl.jpg|1800px|Эйфель талатыттан панорама көстүүтэ}} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Литэрэтиирэ == *Cronin, Vincent (1989). Paris on the Eve, 1900–1914. New York: HarperCollins. ISBN 978-0-312-04876-1. *Cronin, Vincent (1994). Paris: City of Light, 1919–1939. New York: HarperCollins. ISBN 978-0-00-215191-7. *Favier, Jean (1997). Paris. Fayard. ISBN 978-2-213-59874-1. *Hillairet, Jacques (2005). Connaissance du Vieux Paris. Rivages. ISBN 978-2-86930-648-6. *Jones, Colin (2004). Paris: The Biography of a City. New York: Penguin Viking. ISBN 978-0-670-03393-5. *Marchand, Bernard (1993). Paris, histoire d'une ville : XIXe-XXe siècle. Paris: Le Seuil. ISBN 978-2-02-012864-3. *Wakeman, Rosemary (2009). The Heroic City: Paris, 1945–1958. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-87023-6. [[Категория:Эуропа киин куораттара]] [[Категория:франция куораттара]] [[Категория:париж| ]] tn25wu91pz0fa8pibha4l4xl8bghn0v 0 4363 428181 420634 2026-05-07T00:34:10Z Ojkhol 24881 /* Дьамаайка бэлиэ күннэрэ */ 428181 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name= Jamaica |conventional_long_name =Дьамайка |common_name = |image_flag = Flag of Jamaica.svg |image_coat =Coat_of_arms_of_Jamaica.svg |image_map = LocationJamaica.svg |national_motto = "Out of many, one people" |national_anthem = "[[Jamaica, Land We Love]]" |royal_anthem = "[[God Save the King]]" |official_languages = [[Ааҥл тыла]] |regional_languages = [[Jamaican (language)|Jamaican Patois]] |ethnic_groups = 91.2% [[Jamaicans of African ancestry|West African]], 6.2% [[Multiracial]], 3.2% [[Indo-Jamaican|East Indian]], 2.5% [[Chinese Jamaican|Chinese]], 1.2% [[White people|White]], 0.3% [[Latino]] |demonym = Дьамайкалар |capital = [[Киҥстон]] |Religion = 65.3%<br /> [[Protestant]],<br />4.0% [[Roman Catholic]] <br />35.0% [[Hindus]], [[Jews]], [[Muslims]], and [[Rastafarians]], |latd=17 |latm=59 |latNS=N |longd=76 |longm=48 |longEW=W |largest_city = capital |government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary democracy]] and [[Constitutional monarchy]] |leader_title1 = [[Monarch of Jamaica|Monarch]] |leader_name1 = [[Elizabeth II of the United Kingdom|Elizabeth II]] |leader_title2 = [[List of Governors-General of Jamaica|Governor-General]] |leader_name2 = [[Governor-General Kenneth Hall|Kenneth Hall]] |leader_title3 = [[Prime Minister of Jamaica|Prime Minister]] |leader_name3 = [[Bruce Golding]] |sovereignty_type = [[Independence]] |established_event1 = from the United Kingdom |established_date1 = 6 August 1962 |area_rank = 166th |area_magnitude = 1 E10 |area_km2 = 10,991 |area_sq_mi = 4,244 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->) |percent_water = 1.5 |population_estimate = 2,804,332 |population_estimate_rank = 137th |population_estimate_year = July 2008 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 252 |population_density_sq_mi = 653 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 49th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $20.650 billion |GDP_PPP_rank = 113st |GDP_PPP_per_capita = $7,688 |GDP_PPP_per_capita_rank = 85th |GDP_nominal = $11.266 billion |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $4,194 |HDI = {{increase}} 0.736 |HDI_rank = 101st |HDI_year = 2005 |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |Gini = 37.9 |Gini_year = 2000 |Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Дьамайка доллара]] |currency_code = JMD |country_code = |time_zone = |utc_offset = -5 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = left |cctld = [[.jm]] |calling_code = 1 876 }} '''Дьамайка''' ([[ааҥл тыла|ааҥ]]. ''Jamaica'') диэн [[кариб байҕала|Кариб байҕалыгар]] баар арыы-дойду. [[Улахан Антиллар|Улахан Антилларга]] баар, 234 км уhуннаах уонна 80 км кэтиттээх. == Дьамаайка бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 6]] — [[Ямайка бырааһынньыктара|Маруннар күннэрэ]]. Маруннар диэн Ямайка көҥүл буоларын туһугар Британия сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриилэспит дьон. * [[Ыам ыйын 6]] — Учуутал күнэ * [[Ыам ыйын 23]] — Үлэ күнэ <ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/2388/ День труда на Ямайке - 23 мая. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020]</ref>. * [[Атырдьах ыйын 1]] — Эмансипация күнэ (Emancipation Day). Урукку Европа дойдуларын Кариб байҕаллааҕы холуонньаларыгар кулуттааһыны суох гыныыга сыһыаннаан бэлиэтэнэр күн * [[Атырдьах ыйын 6]] — Тутулуга суох буолуу күнэ ([[Улуу Британия|Британияттан]], 1962) * [[Атырдьах ыйын 17]] — Маркус Гарви күнэ. 2012 сыллаахтан Ямайкаттан төрүттээх панафриканист, хара националист [[Маркус Гарви]] төрөөбүт күнүгэр (1887-1940) бэлиэтэнэр == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьамайка]] aqreaey93mdcjzhnzl50ysbaokvmy75 0 4624 428186 427525 2026-05-07T00:39:41Z Ojkhol 24881 /* Босния уонна Герцеговина бэлиэ күннэрэ */ 428186 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Босния уонна Герцеговина |conventional_long_name = ''Bosna i Hercegovina''<br />''Босна и Херцеговина''<br /> |common_name = Bosnia and Herzegovina |image_flag = Flag of Bosnia and Herzegovina.svg |image_coat =Coat_of_arms_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg |years = 1992-1995 |image_map = Europe location BHG.png |map_caption = {{map caption |region=Europe |legend=European location legend en.svg}} |national_anthem = ''[[Intermeco|Državna himna Bosne i Hercegovine]]''<br /><small>The National Anthem of Bosnia and Herzegovina</small> |official_languages = [[босняк тыла|Босняк]], [[хорват тыла|хорват]], [[серб тыла|серб]] |demonym = [[Босняктар]], [[Херцеговиннар]] |capital = [[Сараево]] |latd=43 |latm=52 |latNS=N |longd=18 |longm=25 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[федерал республика|Федерал демократ республика]] |leader_title1 = [[High Representative for Bosnia and Herzegovina|High&nbsp;Representative]] |leader_name1 = {{nowrap|[[Валентин Инзко]]}}{{smallsup|4}} |leader_title2 = [[Presidency of Bosnia and Herzegovina|Presidency&nbsp;members]] |leader_name2 = [[Бакир Изетбеговић]]{{smallsup|1}}<br />[[Драган Човић]]{{smallsup|2}}<br />[[Младен Иванић]]{{smallsup|3}} |leader_title3 = Chairman of the<br />[[Council of Ministers of Bosnia and Herzegovina|Council of Ministers]] |leader_name3 = [[Денис Звиздић]] |leader_title4 = [[Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina|Constitutional Court President]] |leader_name4 = [[Мирсад Ћеман]] |area_rank = 127th |area_magnitude = 1_E10 |area_km2 = 51,197 |area_sq_mi = 19,767 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = |population_estimate = 3,981,239 <!-- Do ''not'' place higher estimates here such as those from the CIA World Factbook: see talk page for justifications! The correct figure is 3,981,239. --> |population_estimate_rank = 126th⁵ |population_estimate_year = 2007 |population_census = 4,377,053 |population_census_year = 1991 |population_density_km2 = 76 |population_density_sq_mi = 230 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 123th⁵ |GDP_PPP = $28.166 billion<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=963&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr1.x=31&pr1.y=14|title=Report for Selected Countries and Subjects<!-- Bot generated title -->}}</ref> |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP_per_capita = $7,074<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal = $15.165 billion<ref name="autogenerated1" /> |GDP_nominal_per_capita = $3,808<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |Gini = 26.2 |Gini_year = 2001 |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |sovereignty_type = [[Independence]] |established_event1 = Mentioned |established_date1 = 9th century |established_event2 = Formed |established_date2 = August 29, 1189 |established_event3 = Kingdom established |established_date3 = October 26, 1377 |established_event4 = Independence lost<br />{{spaces|3}}to [[Ottoman Empire]] |established_date4 = 1463 |established_event5 = National Day |established_date5 = November 25, 1943 |established_event6 = Independence from [[SFR Yugoslavia]] |established_date6 = March 1, 1992 |established_event7 = Recognized |established_date7 = April 6, 1992 |HDI = {{increase}} 0.803 |HDI_rank = 66th |HDI_year = 2004 |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |currency = [[Bosnia and Herzegovina convertible mark|Convertible mark]] |currency_code = BAM |country_code = |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = right |cctld = [[.ba]] |calling_code = 387 |ISO_3166-1_alpha2 = BA |ISO_3166-1_alpha3 = BIH |ISO_3166-1_num = |vehicle_code = BIH |alt_sport_code = BIH |aircraft_code = T9 |footnote1 = Current presidency Chair; [[Bosniaks|Bosniak]]. |footnote2 = Current presidency member; [[Croats|Croat]]. |footnote3 = Current presidency member; [[Serbs|Serb]]. |footnote4 = Not a government member; The High Representative is an international civilian peace implementation overseer with full authority to dismiss elected and non-elected officials and inaugurate legislation |footnote5 = Rank based on 2007 UN estimate of ''[[de facto]]'' population. }} [[Билэ:Map Bih entities.png|thumb|250px|right]] '''Босния уонна Херцеговина''' диэн [[Балканнар|Балканнарга]] баар дойду. Иэнэ 51,129 км2. Кирбиилэhэр [[Хорватия|Хорватиялыын]] хоту, арҕаа уонна соҕуруу, [[Сербия|Сербиялыын]] илин уонна [[Монтенегро|Монтенегролыын]] соҕуруу. Дойду икки дьаhалталаах: [[Босния уонна Герцеговина Федерацията]] уонна [[Серб Республиката]]. === Босния уонна Герцеговина бэлиэ күннэрэ === * [[Тохсунньу 6]] — ({{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Украина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} православнайдара эмиэ бэлиэтииллэр) — Чэчиэринньик * [[Кулун тутар 1]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (Югославияттан, 1992) * [[Муус устар 5]] — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] * [[Муус устар 15]] — Аармыйа күнэ * [[Сэтинньи 25]] — Дойду күнэ (Дан државности). 1943 сыллаахха Боснияны уонна Герцеговинаны босхолуур Судаарыстыба антыбасыыстыы сэбиэтэ (ZAVNOBiH) дойдуну биллэрэр ZAVNOBiH Өрөсөлүүссүйэтин ылыммыт == Сигэлэр == <references/> {{Countries of Europe}} [[Категория:Европа дойдулара]] ivs8xznlsb3kxq6c13i9vb1djzmpavw 0 4639 428190 427943 2026-05-07T00:42:55Z Ojkhol 24881 /* Ирландия Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ */ 428190 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Ирландия Өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name = {{lang|ga|Éire}} <br />Ireland |common_name = Ireland |image_flag=Flag of Ireland.svg |image_coat=Coat of arms of Ireland.svg |image_map =Location Ireland EU Europe.png |map_caption = {{map caption|location_color=dark green|region=[[Europe]]|region_color=dark grey|subregion=the [[European Union]]|subregion_color=light green|legend=Location Ireland EU Europe.png}} |national_anthem = {{lang|ga|''[[Amhrán na bhFiann]]''}}{{spaces|2}}<br /><small>''The Soldier's Song''</small><center><br /><br>[[File:United States Navy Band - Amhrán na bhFiann.ogg]] |official_languages = [[айр|Айр]], [[ааҥл тыла|ааҥл]] |demonym = Айрдар |capital = [[Дублин]] |latd=53 |latm=20.65 |latNS=N |longd=6 |longm=16.05 |longEW=W |largest_city = capital |government_type = [[Republic]] and [[Parliamentary system|Parliamentary democracy]] |leader_title1 = [[President of Ireland|President]] |leader_name1 = [[Мэри Макализ]] |leader_title2 = [[Taoiseach]] |leader_name2 = [[Брайан Коуэн]], [[Teachta Dála|TD]] |leader_title3 = [[Tánaiste]] |leader_name3 = [[Мэри Коулан]], [[Teachta Dála|TD]] |accessionEUdate = 1 January 1973 |area_km2 = 70,273 |area_sq_mi = 27,133 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 120th |area_magnitude = 1 E9 |percent_water = 2.00 |population_estimate = 4,422,100<ref>[http://www.cso.ie/releasespublications/documents/population/current/popmig.pdf CSO Ireland - April 2008 Population Estimates]</ref> |population_estimate_year = 2008 |population_census = 4,239,848 |population_census_year = 2006 |population_census_rank = 121st |population_density_km2 = 60.3 |population_density_sq_mi = 147.6 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 139th |ethnic_groups = White: 94.8% (including 0.5% Irish Traveller)<br />Asian: 1.3%<br />Black: 1.1%<br />Other/Mixed: 1.1%<br />Not Stated: 1.7%<ref>[http://www.cso.ie/census/census2006results/volume_5/vol_5_2006_complete.pdf CSO 2006 Census - ''Volume 5 - Ethnic or Cultural Background (including the Irish Traveller Community)'']</ref> |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $188.372 billion<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=178&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=52&pr.y=5|title=Report for Selected Countries and Subjects<!-- Bot generated title -->}}</ref> |GDP_PPP_rank = 50th |GDP_PPP_per_capita = $43,413<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |GDP_PPP_per_capita_rank = 7th |GDP_nominal = $261.247 billion<ref name="autogenerated1" /> |GDP_nominal_rank = 32nd |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $60,208<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |GDP_nominal_per_capita_rank = 5th |HDI_year = 2005 |HDI = {{increase}} 0.959 |HDI_rank = 5th |HDI_category = <span style="color:#090">high</span> |sovereignty_type = [[History of Ireland|Independence]] |sovereignty_note = from the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom]] |established_event1 = [[Proclamation of the Irish Republic|Declared]] |established_date1 = 24 April 1916 |established_event2 = [[Declaration of Independence (Ireland)|Ratified]] |established_date2 = 21 January 1919 |established_event3 = [[Anglo-Irish Treaty|Recognised]] |established_date3 = 6 December 1922 |established_event4 = [[Constitution of Ireland|Current constitution]] |established_date4 = 29 December 1937 |currency = [[Euro]] ([[Euro sign|€]])¹ |currency_code = EUR |time_zone = [[Western European Time|WET]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = [[Irish Standard Time|IST]] ([[Western European Summer Time|WEST]]) |utc_offset_DST = +1 |drives_on = left |cctld = [[.ie]]² |calling_code = 353 |footnote1 = Before 2002: [[Irish pound]]. |footnote2 = The [[.eu]] domain is also used, as it is shared with other [[European Union]] Member states. }} '''Ирландия''' ({{lang-ga|Éire}}) диэн хотугулуу-арҕаа [[Эуропа|Эуропаҕа]] баар дойду. Киин куората-бүтүн дойду нэһилиэнньэтин чиэппэрин кэриҥэ олорор Дублин куорат (1,4 мөл. киһи). Тэрилтэ чилиэнэ: Эуропа Сэбиэтин (1949), ХНТ (1955), ОЭУ (1960), Эуропа сойууһа (1973), Эуропатааҕы валютнай систиэмэ (1973), аан дойду эргиэн тэрилтэтэ (1 января 1995). == Экэниэмикэ == === Уопсай информация === 2009 с. Ирландия Валовой ис бородууктата 172,5 млрд долларга тэҥнэстэ, ити көрдөрүү 2008 с. таһымыгар тэҥнээтэххэ, 7,1% намыһах. Нэһилиэнньэ дууһатын ВВП 38,7 тыһ. долларга (2009) тэҥнэстэ. Көрдөрүүлэрин түһэрии 2008-2009 сс. экэниэмическэй кризис түмүгэр баан уонна үп тиһигэ улаханнык эмсэҕэлээбит. 2010 сылга экэниэмическэй көрдөрүүлэр түһүүлэрин тэтимин намтатар кыахтаннылар: ВВП 172,5 млрд тиийэ түстэ, ол иһигэр нэһилиэнньэ дууһатыгар 39 тыһ. долларга тиийэ. Дойдуга үлэтэ суох буолуу 2010 сыл сэтинньи ыйынааҕы туругунан 13,5% тэҥнэһэр. Кризис кэмигэр, 1990-2008 сылга диэри Ирландия экэниэмикэтэн ойуулааһыҥҥа «кельт тигр» диэн термин туттуллубута. 1996 сылтан 2007 сылга диэри дойду ВВП-гар ортотунан 7,1% улаатта, ити аан дойду көрдөрүүлэрин эрэ буолбакка, Азия дойдуларын түргэнник улаатар көрдөрүүлэрин (4,3%) куоһарда. «Кельтическое экэниэмическэй дьиктини» хааччыйар фактор ахсааныгар Эуропа сойууһугар уонна эуро зонатыгар киириитэ, информационнай технологияларга, телекоммуникацияҕа, доруобуйа харыстабылыгар уонна фармацевтикаҕа, аан дойдутааҕы уонна үп өҥөтүгэр, программнай бородуукталары оҥорон таһаарыы, электроннай коммерция курдук ааттаналлар.; үөрэх, үлэ рыногын уонна нолуок тиһигин реформалааһын (2002 сылга бары компанияларга нолуок ставката 12,5% тиийдэ, бу олохтоох хампаанньаларга радикальнай намтатыы), АХШ инвестицията (ол иһигэр американецтар төрдүлэриттэн), тыл үөрэхтээхтэриттэн киириитэ намыһах. 2010 сыл күһүнүгэр аан дойдутааҕы финансовай кириисис содулуттан баан секторыгар, хамсаабат баай- дуол ырыынагар уонна дойду бүддьүөтэгэр улаханнык эмсэҕэлээбиттэрэ. Бырабыыталыстыба хас да тыһыынча үлэ миэстэтин сарбыйарга, саҥа нолуоктары киллэрэр, ону тэҥэ Евросоюзка уонна МВФ көмөтүнэн 85 млрд кэриҥэ евро киирэргэ күһэллибитэ. 2018 сыл туругунан Ирландияҕа үлэ төлөбүрүн орто кээмэйэ 3300 (бруто) уонна бүппүт 2564 (суох). 2019 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэ төлөбүрүн алын кээмэйэ 1563.25 (бруто) уонна бүппүт 1509 (суох) ый бүтүүтэ 9.80 (Барто) буолар. === Бырамыысыланнас, энергетика уонна IT === XXI үйэ саҕаланыытыгар Ирландия экэниэмикэтэн сүрүн салааларынан буолаллар: фармацевтика, медицинскэй оборудованиелары оҥоруу, информационнай уонна мультимедиа технологиялары, массыына оҥоруута, аһылык промышленноһа. Электроннай бырамыысыланнас Ирландия электроннай сектордарыттан — комплектаах, компьютер, полупроводниктартан, программанан хааччыйыы, телекоммуникация уонна информационнай коммуникациялартан турар. Оҥорон таһаарыы уопсай кээмэйинэн Ирландия бу сектордарыгар аан дойдуга 19-с миэстэни ылар. Дойду бэйэтин Европа ыалларын уонна бырамыысыланнас тэрилтэлэрин икки ардыларыгар производственнай уонна атыы-эргиэн үлэтин намыһах ороскуотун, рабочай күүһүн, үрдүк таһымнаах, үрдүк таһымнаах уонна промышленнай тэрилтэлэри кытта ыкса сибээстэһэр кыахтаах. Ирландияҕа IT- IBM, Inte, Hente, Hackard, del, Selacl, онтон да атын 300- чэ бөдөҥ хампаанньалар баар буоланнар, бары бииргэ дойду экспортарын үс гыммыт биирин эрэ курдуга. Итиэннэ Ирландияҕа фармацевтическай бородуукта элбэх бөдөҥ оҥорооччулара — Lippe, Zoокор, Переводтэр, Mack & Copo., Pfizer, Novartis, Alleban, Glamoshomith Cotomich, Becto Dickinnsh & Bomb, Abbot, Joohn & Cohnprice уо.Д. А. Фармацевтика заводтарын улахан өттө Ирландия соҕуруу өттүгэр баар. Быһа холоон 150 компанияттан үс фармп бородууксуйаны таһаарар компанияттан кырата суох олохтоох фирмалар. Кинилэр, сүрүннээн, дьэнерикэлэр, битэмииннэр уонна биологическай активнай эбиликтэр, ону тэҥэ омук оҥорооччуларын сакаастарын толороллор. Массыына оҥорор эйгэтигэр тыа хаһаайыстыбатын оборудованиетын оҥорон таһаарар салаа ордук сайдыбыт. Хас да Ирландия хампаанньалара бу уобаласка аан дойду лидердэрэ буолаллар; кинилэр бородууксуйалара сүөһү иитиитигэр, үүт бырамыысыланнаһыгар, үүнээйигэ туһаныллар. Чэпчэки бырамыысыланнас Ирландияҕа сүрүннээн дьоҕус уонна орто биисинэһинэн көрүллэр, оттон сыллааҕы экспорга сылга 1 млрд евро буолар. Үгэс курдук манна түү, Лена, солко — ыскаатары, салфеткалары, көбүөрдэри, шарфалары, платкалары, шааллары о. д. А сорох компаниялар уопсай бренд быһыытынан холбоһон, аан дойду рыногар тахсалларыгар анаан холбоһоллор. Таҥастыыр бырамыысыланнас салааларын ортолоругар ас-үөл бырамыысыланнаһын улахан ылар. Дойдуга үгэс курдук, пиибэ, үүт уонна эт оҥоһуктар, бурдук, саахар, табах оҥоһуктар уонна да атын табаардар оҥорон таһаараллар.{{ЭУ}} == Ирландия Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 6]] — Кыра Ороһуоспа * [[Олунньу 1]] — ({{Флагификация|Шотландия}}, {{Флагификация|Мэн}} эмиэ бэлиэтииллэр) — [[Имболк]]. Кельт төрүттээх [[гээл тыла|гээл тыллаах]] дьон сааскы ыам саҕаланыытын, сааскы ыһыы чугаһаабытын бэлиэтиир күннэрэ * [[Кулун тутар 17]] ({{Флагификация|Хотугу Ирландия}} {{Флагификация|Монтсеррат}}, {{Флагификация|Ньюфаундленд уонна Лабрадор}} эмиэ бэлиэтииллэр) — [[Сибэтиэй Патрик күнэ]] * [[Кулун тутар 18]] — ({{Флагификация|Канаада}}, {{Флагификация|Австралия}} эмиэ бэлиэтииллэр) — Шилв күнэ * [[Алтынньы 30]] — Мэник түүнэ ({{lang-en|Mischief Night}}), бу түүн обургу оҕолор эгэлгэ дьээбэни-хообону оҥороллор * [[Ахсынньы 26]]  ** Сибэтиэй Стефан күнэ (Христианство тарҕаммыт дойдуларыгар киэҥник бэлиэтэнэр) ** Рен күнэ * [[Ахсынньы 29]] — Конституция күнэ. == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} {{Geo-stub}} {{Countries of Europe}} [[Категория:Эуропа дойдулара]] [[Категория:Ирландия| ]] t8458k5mqieq7xwg2tnsow64n1togca 0 4655 428187 427663 2026-05-07T00:40:10Z Ojkhol 24881 /* Хотугу Македония бэлиэ күннэрэ */ 428187 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name = {{lang|mk|Република Северна Македонија}}<br />{{lang|mk-Latn|''Republika Severna Makedonija''}}<br />{{lang|sq|Republika e Maqedonisë së Veriutа}} |common_name = the Republic of Macedonia |national_anthem = ''[[Today over Macedonia|Денес над Македонија]]''<br /><small>([[English language|English]]: {{lang|en|"''Today over Macedonia''"}}) |image_flag = Flag of the Republic of Macedonia.svg |image_coat = Coat_of_arms_of_the_Republic_of_Macedonia.png |image_map = Location Macedonia Europe.svg |map_caption = {{map caption |countryprefix=the |region=on the [[Эуропа]] |legend=European location legend en.png}} |<!-- Image with inadequate rationale removed: [[Image:OpstiniMK.png|15px]] -->[[Skopje]] |latd=42 |latm=0 |latNS=N |longd=21 |longm=26 |longEW=E |capital = [[Скопье]] |official_languages = [[Македон тыла]]¹<ref name="language">{{cite news | url = http://macedoniaonline.eu/content/view/2507/1/ | title = Languages Law passed in Parliament | work = macedoniaonline.eu | date = 2008-07-26 | accessdate = 2008-07-27 | quote = Using the Badenter principles, the Parliament had passed the use of languages law that will touch all ethnicities in Macedonia. The law doesn't allow for use of Albanian or any other minority language as a second official language on Macedonia's territory.}}</ref><br>[[Албан тыла]] |largest_city = capital |government_type = [[Парламент өрөспүүбүлүкэтэ]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Георге Иванов]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name2 = [[Зоран Заев]] |sovereignty_type = [[Тутулуга суох буолуу]] |sovereignty_note = [[Югославия|Югославияттан]] |established_event4 = |established_date4 = |established_event5 = [[History of the Republic of Macedonia|Independence declared]]<br />[[History of the Republic of Macedonia#Road to Republic|Officially recognised]] |established_date5 = [[September 8]], [[1991]]<br />[[8 April]] [[1993]] |established_event6 = |established_date6 = |established_event7 = |established_date7 = |established_event8 = |established_date8 = |established_event9 = |established_date9 = |accessionEUdate = |EUseats = |area_km2 = 25,713 |area_sq_mi = 9,779 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 148th |area_magnitude = 1 E10 |percent_water = 1.9% |population_estimate = 2,061,315 |population_estimate_year = July&nbsp;2008 |population_estimate_rank = 142rd |population_census = 1,836,713 |population_census_year = 2021 |population_density_km2 = 81 |population_density_sq_mi = 205 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 116th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $17.396 млрд.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=962&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr1.x=55&pr1.y=1|title=Report for Selected Countries and Subjects<!-- Bot generated title -->}}</ref> |GDP_PPP_per_capita = $8,490<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $7.685 млрд.<ref name="autogenerated1" /> |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $3,750<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |HDI_year = 2005 |HDI = {{increase}} 0.801 |HDI_rank = 69th |HDI_category = <font color="#009900">high</font> |Gini = 29.3 |Gini_year = 2004 |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |currency = [[Македония дэнаара]] |currency_code = MKD |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = right |cctld = [[.mk]] |calling_code = 389 |ISO_3166-1_alpha2 = EE |ISO_3166-1_alpha3 = |ISO_3166-1_numeric = ? |alt_sport_code = MK |vehicle_code = MK |aircraft_code = MK |demonym = [[Macedonians (ethnic group)|Macedonian]] |footnote1 = [[Albanian language|Albanian]] is widely spoken in [[Polog|Western Macedonia]]. In some areas [[Turkish language|Turkish]], [[Serbian language|Serbian]], [[Romany language|Romany]] and [[Aromanian language|Aromanian]] are also spoken. }} '''Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ''' ([[македон тыла|мак]]. ''Република Северна Македонија'', ''Republika Severna Makedonija'') диэн [[Балканнар|Балкан]] тумул арыытыгар баар дойду. Кирбиилэhэр [[Сербия|Сербиялыын]] уонна [[Косова|Косовалыын]] хоту, [[Албания|Албаниялыын]] арҕаа, [[Греция|Грециялыын]] соҕуруу уонна [[Болгария|Болгариялыын]] илин. == Хотугу Македония бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 6]] — ({{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Украина}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}} православнайдара эмиэ бэлиэтииллэр) — Чэчиэринньик * [[Кулун тутар 12]] — Мас олордуу күнэ * [[Ыам ыйын 24]] — [[Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ]] * [[Атырдьах ыйын 2]] — Өрөспүүбүлүкэ күнэ * [[Атырдьах ыйын 18]] — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * [[Балаҕан ыйын 8]] — [[Македония тутулуга суох буолуутун күнэ|Тутулуга суох буолуу күнэ]] (Югославияттан, 1991) * [[Алтынньы 11]] — Өрө туруу күнэ * [[Алтынньы 23]] — Македония өрөбөлүүссүйэтин иһин охсуһуу күнэ (Ден на македонската револуционерна борба). 1893 сыллаахха өрө турааччылар тэрилтэ тэриммиттэр == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} {{Geo-stub}} {{rq|img}} {{Countries of Europe}} [[Категория:Европа дойдулара]] sxhzw3wxi4g1xylrtacxtlfpgxah3cd 0 5323 428206 423524 2026-05-07T06:40:00Z Ojkhol 24881 /* Дойду бэлиэ күннэрэ */ 428206 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Камбодьа Хоруоллуга |conventional_long_name = [[Билэ:KingdomofCambodia.svg|180px]]<br />''Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea''<br />''Royaume du Cambodge'' |common_name = Cambodia |image_flag = Flag of Cambodia.svg |image_coat =Royal arms of Cambodia.svg |image_map = LocationCambodia.svg |national_motto = [[Билэ:CambodiaMotto.svg|180px]]<br /><small>"Ил, Итэҕэл, Хоруол"</small> |national_anthem = ''[[Nokoreach]]'' |official_languages = [[Кхмер тыла]] |usual_languages = [[кхмер тыла|Кхмер]], [[француз тыла|француз]] |demonym = [[Кхмердар]] |capital = [[Пном Пэнь]] |latd=11 |latm=33 |latNS=N |longd=104 |longm=55 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Конституция монархията]],<br />[[парламент демократията|парламент]] [[репрезентатив демократията]] |leader_title1 = [[Хоруол]] |leader_name1 = [[Norodom Sihamoni]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name2 = [[Hun Manet]] |sovereignty_type = [[История|Историята]] |sovereignty_note = |established_event1 = [[Кхмер империята]] |established_date1 = 802 |established_event2 = [[Cambodia under Sihanouk (1954–1970)|Monarchy reestablished]] |established_date2 = November 9, 1953 |established_event3 = [[Modern Cambodia|Monarchy restored]] |established_date3 = <br />May 1993 ||area_rank = 88th |area_magnitude = |area_km2 = 181,035 |area_sq_mi = 69,898 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 2.5 |population_estimate = 13,388,910 |population_estimate_year = 2008 |population_estimate_rank = 67th |population_census = 13,388,910 |population_census_year = 2008 |population_density_km2 = 74 |population_density_sq_mi = 192 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 125th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $26.064 billion |GDP_PPP_rank = 89th |GDP_PPP_per_capita = $1,817 |GDP_PPP_per_capita_rank = 133rd |GDP_nominal = $8.690 billion |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $606 |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.598 |HDI_rank = 131st |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Cambodian riel|Riel]] (៛)¹ <!--What's "?"...? Answer: it's not a "?" if you have Khmer Unicode Fonts installed; it's the currency symbol for the Khmer Riel--> |currency_code = KHR |time_zone = |utc_offset = +7 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = +7 |drives_on = right |cctld = [[.kh]] |calling_code = 855 |footnote1 = Local currency, although [[United States dollar|US dollars]] are widely used. }} '''Камбодьа Хоруоллуга''' диэн [[Соҕуруулуу-илин Азия]] дойдута, олохтоохторун ахсаана 13 млн тахса. Дойду олохтоохторун 90% [[кhмэрдар]]. Камбодьа кирбиилэhэр [[Тайлаан|Тайлаанныын]] арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа, [[Лаос|Лаостуун]] хотугулуу-илин уонна [[Вьетнам|Вьетнамныын]] илин уонна соҕуруулуу-илин. Соҕуруу [[Тайлаан хомото]] баар. Камбодьа сүрүн өрүһэ [[Мэкоҥ]]. == Дойду бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 7]] — Геноциды кыайыы күнэ * [[Ыам ыйын 20]] — Өйдөбүнньүк күнэ * [[Бэс ыйын 1]] — [[Мас олордуутун күнэ]] * [[От ыйын 9]] — Мас күнэ (Arbor Day) * [[Балаҕан ыйын 24]] — Конституция күнэ * [[Алтынньы 15]] — Аҕа хоруолу ахтар күн * [[Алтынньы 23]] — Парижтааҕы Эйэ сөбүлэҥин күнэ (1991) * [[Алтынньы 29]] — Хоруоналаммыт күн * [[Алтынньы 31]] — Аҕа хоруол төрөөбүт күнэ * [[Сэтинньи 9]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1953) {{Geo-stub}} {{азия}} [[Категория:Соҕуруулуу-илин Азия дойдулара]] liqj70sbpd1kztmdmmhcivy22tyjt3y 0 5341 428192 427755 2026-05-07T00:44:28Z Ojkhol 24881 /* Лаос бэлиэ күннэрэ */ 428192 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Лао Дьон Демократ Республиката <br />ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ <br />''Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao'' |common_name = Laos |image_flag = Flag of Laos.svg |image_coat =Coat_of_arms_of_Laos.svg |symbol_type = Coat of arms |image_map = Location Laos ASEAN.svg |national_motto = ສັນຕິພາບ ເອກະລາດ ປະຊາທິປະໄຕ ເອກະພາບ ວັດທະນາຖາວອນ<br />"Peace, Independence, Democracy, Unity and Prosperity" |national_anthem = ''[[Pheng Xat Lao]]'' |official_languages = [[Лао тыла]] |demonym = [[Лаолар]] |capital = [[Vientiane]] |latd=17 |latm=58 |latNS=N |longd=102 |longm=36 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Республика]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Lieutenant General|Lt. Gen.]] [[Choummaly Sayasone]] |leader_title2 = [[Вице президент]] |leader_name2 = [[Bounnhang Vorachith]] |leader_title3 = [[Премьер миниистир]] |leader_name3 = [[Bouasone Bouphavanh]] |sovereignty_type = [[Тутулуга суох буолуу]] |sovereignty_note = [[Франция]]ттан |established_event1 = Даатата |established_date1 = [[От ыйын 19]], [[1949]] |area_rank = 83rd |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 236,800 |area_sq_mi = 91,429 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 2 |population_estimate = 6,521,998 |population_estimate_year = 2007 |population_estimate_rank = 106th |population_census = 4,574,848 |population_census_year = 1995 |population_density_km2 = 25 |population_density_sq_mi = 65 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 177th |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP = $13.865 billion |GDP_PPP_rank = 125th |GDP_PPP_per_capita = $2,215.942 |GDP_PPP_per_capita_rank = 130th |GDP_nominal = $5.187 billion |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal_per_capita = $828.978 |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.601 |HDI_rank = 130th |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |Gini = 34.6 |Gini_year = 2002 |Gini_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |currency = [[Lao kip|Kip]] |currency_code = LAK |time_zone = |utc_offset = +7 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = right |cctld = [[.la]] |calling_code = 856}} '''Лаос''' ([[лао тыла|лаолыы]] ປະເທດລາວ, официаллык: ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, ааҕыллар: ''Саталаналат Пасатипатай Пасасон Лао'') диэн [[Соҕуруулуу-илин Азия]] дойдута. Кирбиилэhэр [[Мьянмар|Мьянмардыын]] уонна [[кытай|Кытайдыын]] хотугулуу-арҕаа, [[вьетнам|Вьетнамныын]] илин, [[камбодьа|Камбодьалыын]] соҕуруу уонна [[тайлаан|Тайлаанныын]] арҕаа. Лаос историята 14-18 үү. үөскүү сылдьыбыт [[Лао Саҥ]] хоруоллуктан саҕаланар. [[Франция]] протекторатын кэмин кэнниттэн Лаос 1949 с. тутулуга суох буолбута. == Лаос бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 6]] — [[Патет Лао]] күнэ * [[Кулун тутар 10]] — Учуутал күнэ * [[Кулун тутар 22]] — Норуот баартыйатын күнэ * [[Ыам ыйын 11]] — Конституция күнэ * [[От ыйын 19]] — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] ([[Франция]]ттан, 1949) * [[Алтынньы 7]] — Учуутал күнэ * [[Ахсынньы 2]] — [[Лаос күнэ|Дойду күнэ]] {{азия}} [[Категория:Соҕуруулуу-илин Азия дойдулара]] b16hyvb4a9dy8wno0yyl39eby0f8f2r 0 5355 428169 427946 2026-05-07T00:02:31Z Ojkhol 24881 /* Мьянма бэлиэ күннэрэ */ 428169 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name =[[Билэ:Myanmar long form.svg|ဴပည္ေထာင္စုဴမန္မာနုိင္ငံေတာ္|235px]]</span><br /><small>''Pyi-daung-zu Myan-ma Naing-ngan-daw''</small> |conventional_long_name =Мьянма Унията |common_name = Burma |image_flag = Flag of Myanmar.svg |image_coat = Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg |image_map = Myanmar in its region.svg |national_motto = |national_anthem = ''[[Kaba Ma Kyei]]'' |official_languages = [[Burmese language|Burmese]] |regional_languages = [[Jingpho language|Jingpho]], [[Kayah language|Kayah]], [[Karen language|Karen]], [[Chin languages|Chin]], [[Mon language|Mon]], [[Rakhine]], [[Shan language|Shan]] |demonym = Burmese |capital = [[Naypyidaw]] |largest_city = [[Yangon]] (Rangoon) |government_type = [[Military dictatorship]] |leader_title1 = [[State Peace and Development Council|Chairman of the State Peace and Development Council]] |leader_name1 = [[Than Shwe|Sr. Gen. Than Shwe]] |leader_title2 = Vice Chairman of the State Peace and Development Council |leader_name2 = [[Maung Aye|Vice-Sr. Gen. Maung Aye]] |leader_title3 = [[Prime Minister of Myanmar|Prime Minister]] |leader_name3 = [[Thein Sein|Gen. Thein Sein]] |leader_title4 = Secretary-1 of the State Peace and Development Council |leader_name4 = [[Thiha Thura Tin Aung Myint Oo]] |sovereignty_type = Formation |established_event1 = [[Pagan Kingdom|Bagan]] |established_date1 = 1044 |established_event2 = [[Post-independence Burma, 1948–1962|Independence]] |established_date2 = 4 January 1948 |established_event3 = [[Burmese constitutional referendum, 2008|Current constitution]] |established_date3 = May 2008 |area_rank = 40th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 676,578 |area_sq_mi = 261,227 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 3.06 |population_estimate = 55,390,000 <!--UN WPP--> |population_estimate_year = 2005–2006 |population_estimate_rank = 24th |population_census = 33,234,000 |population_census_year = 1983 |population_density_km2 = 75 |population_density_sq_mi = 193 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 119th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $59.962 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=518&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=77&pr.y=16 |title=Burma (Myanmar)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2008-10-09}}</ref> |GDP_PPP_rank = 79th |GDP_PPP_per_capita = $1,040<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 162nd |GDP_nominal = $13.480 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $233<ref name=imf2/> |HDI_year = 2007 |HDI = {{increase}} 0.583 |HDI_rank = 132nd |HDI_category =<font color="#ffcc00">medium</font> |FSI = 97.0 {{increase}} 0.5 |FSI_year = 2007 |FSI_rank = 14th |FSI_category = <font color="#FF0000">Alert</font> |currency = [[Myanmar kyat|kyat]] (K) |currency_code = mmK |Official exchange rate = 6 Kyat |Exchange rate = 1350 Kyat |time_zone = MMT |utc_offset = +6:30 |drives_on = right<ref>Road infrastructure is still for driving on the left.</ref> |cctld = [[.mm]] |calling_code = 95 |footnote1 = Some governments recognize [[Rangoon]] as the national capital. |footnote2 = Estimates for this country takes into account the effects of excess mortality due to AIDS; this can result in lower life expectancy, higher infant mortality and death rates, lower population growth rates, and changes in the distribution of population by age and sex than would otherwise be expected. }} '''Мьянма''' (атын аата '''Бирма''', {{lang-my|မြန်မာ}}, {{IPA-my|mjəmà||}}) диэн [[Соҕуруулуу-илин Азия]] дойдута. [[Индокытай]] тумул арыытыгар баар. Кирбиилэhэр [[кытай|Кытайдыын]] хотугулуу-илин, [[лаос|Лаостуун]] илин, [[тайлаан|Тайлаанныын]] соҕуруулуу-илин, [[баҥладеш|Баҥладештыын]] арҕаа уонна [[индия|Индиялыын]] хотугулуу-арҕаа. == Мьянма бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 4]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (1948 сыллаахха Британияттан) * [[Олунньу 12]] — Сомоҕолоһуу күнэ * [[Олунньу 13]] — Оҕо-аймах күнэ * [[Кулун тутар 2]] — Бааһынай Күнэ ([[1962]]) * [[Кулун тутар 10]] — Кураан кэмэ саҕаланыыта * [[Кулун тутар 27]] — Аармыйа күнэ === Сайын === * [[От ыйын 3]] — Дьахтар күнэ * [[От ыйын 19]] — [[Азаниней]]. Бу күн 1947 сыллаахха Бирманы тутулуга суох дойду оҥорор соруктаах бырабыыталыстыба салайааччыларын өлөрбүттэр. Олортон ордук биллэр киһи [[Аун Сан]] этэ — бастаан дьоппуоннар тэрийбит бырабыыталыстыбаларыгар оборуона миниистирэ, онтон дьоппуоннарга сэбилэниилээх утарылаһыы хамсааһынын салайааччыта, [[Япония]] капитуляциялаабытын кэннэ дойду [[Британия]]ттан тутулуга суох буолуутун турууласпыт киһи. === Күһүн === * [[Сэтинньи 1]] — Чаванг Кут * [[Ахсынньы 1]] — Дойду күнэ * [[Ахсынньы 20]] — Бо Аунг Чжо күнэ. Бу Рангун университетын устудьуонун 1938 сыллаахха устудьуоннар көҥүл иһин үһүс бойкоттарын кэмигэр Британия аттаах полицията өлөрбүт. {{азия}} [[Категория:Соҕуруулуу-илин Азия дойдулара]] fyntca1oo87gnh5eyu1gwaxyr3ng6v0 0 6436 428202 425911 2026-05-07T01:07:49Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 428202 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1939}} '''1939''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 6]] — [[Отто Хан]] уонна кини көмөлөһөөччүтэ Фриц Штрассманн «Айылҕа билимэ» („Naturwissenschaften“) сурунаалга нейтроннарынан "ытыалаан" [[Бариум|барий]]тан [[Ураниум|урааны]] ылыы дакаастаммытын туһунан ыстатыйа таһаарбыттар. Хан бу иннинэ бу арыйыытын Лиза Мейтнергэ суругар 1938 сыл ахсынньы 19 күнүгэр суруйбута. Бу атом дьаадырата үллэһиллэрин арыйыы уонна ол дакаастабыла буолбута. * [[Тохсунньу 26]] — [[АХШ]] [[Вашингтон]]угар буолбут аатырбыт теоретическай физика конференциятыгар [[Нильс Бор]] ''[[Ураниум|уран]] үллэһиллиитин'' арыйыы туһунан биллэрбит. Физиктэр мунньах бүтүүтүн кэтэспэккэ утуу-субуу арыйыыны хатылыы лабораторияларыгар сүүрбүттэр. === Олунньу === * [[Олунньу 5]] — НКВД [[Аржаков Степан Максимович|Аржаковы С.М.]] уонна [[Габышевы А.Г.]] хаайбыт. * [[Олунньу 14]] — Саха сиригэр ойуур хаһаайыстыбатын тэрийии туһунан уурааҕы Саха АССР Норуотун Хамыһаардарын Сэбиэтэ таһаарбыт. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 15]] — [[Чехословакия]]ны Германия оккупациялаабыт. ** "Эдэр бассабыык" хаһыакка [[Сметанин Тимофей Егорович|Тимофей Сметанин]] суруйааччы [[Чаҕылҕан (суруйааччы)|Чаҕылҕан]] "Ньургуһун туһунан" диэн оҕолорго аналлаах кинигэтин ырытар ыстатыйатын бэчээттээбит<ref>Афанасий Аржаков, Т. Сметанин — оҕо суруйааччыта // Т. Сметанин, Икки томнаах айымньылар, 1 Т., Дь., Бичик, 1999 - 2008 с., С. 196</ref>. * [[Кулун тутар 16]] — [[Гитлер]] [[Прага]]ҕа тиийэн Богемияны уонна Моравияны ньиэмэс протектораатынан биллэрбит. * [[Кулун тутар 23]] — [[Саха тыла|Саха тылын]] саҥа алфавита уонна орфографията бигэргэтилибит. * [[Кулун тутар 28]] — генерал Франко сэриилэрэ үс күннээх сэрии кэнниттэн [[Мадрид]] куораты ылбыттар. === Муус устар === * [[Муус устар 1]] — [[Испания]]ҕа Гражданскай сэрии түмүктэммит. Франко толору кыайыыны ситиспитин биллэрбит. * [[Муус устар 7]] — Фашистыы Италия [[Албания]]ҕа саба түспүт. * [[Муус устар 8]] — Незаметнай прииска [[Алдан (куорат)|Алдан]] куорат буолбут. * [[Муус устар 8]] — [[Алдан (куорат)|Алдан]] куоракка кииннээх [[Алдан уокуруга]] үөскээбит. Уокурукка [[Алдан улууһа|Алдан]], [[Төмтөөн оройуона|Төмтөөн]], [[Томмот оройуона|Томмот]] уонна [[Учур оройуона|Учур]] оройуоннара киирбиттэр. * [[Муус устар 26]] — өрөбөлүүссүйэни утарар үлэни ыыппытын, "өстөөхтөр" [[Алампа]], [[Күлүмнүүр]], [[Ойуунускай]] пьесаларын туруорбутун иһин хаайыллыбыт [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырын]] дириэктэрэ [[Местников Тарас Павлович|Тарас Местников]] урут биэрбит көрдөрүүлэриттэн эмискэ батыммыт, силиэстийэ сыыһа ыытыллыбытын, буруйа суоҕун эппит. Ол эрээри баайа-дуола былдьанан, 20 сылга хаайыыга ыытыллыбыта. Уһун унньуктаах үҥсүү-харсыы түмүгэр 1940 сыллаахха буруйа суоҕа дакаастанан босхоломмута. Маны устуоруктар нарком Н.Ежов ууратыллыбытын, онон НКВД сорох дьыалалара хаттаан көрүллүбүтүн кытта ситимнииллэр. * [[Муус устар 26]] — [[Кыым, хаһыат|"Кыым" хаһыат]] сүрүн эрэдээктэрэ [[Бордонскай Степан Алексеевич|Степан Бордонскай]] баартыйа обкуомун пропагандаҕа салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыт. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 10]] — Халыма-Индигир өрүс пароходствота үөскээбит. * [[Ыам ыйын 11]] — [[Монголия]]ҕа [[Халхин-Гол]] өрүс аттыгар [[Манчжоу Го]] уонна Монголия (дьиҥэр Япония уонна ССРС) сэбилэниилээх күүстэрин ыккардыларыгар кыргыһыы саҕаламмыт. Бу саастан күһүҥҥэ диэри барбыт сэбилэниилээх утарыта турсууну сорох устуоруктар Иккис нуучча-дьоппуон сэриитэ диэн ааттыыллар. Икки өттүттэн сүүһүнэн таанка уонна сөмүлүөт кыттыбыта, уончалыы тыһыынча киһи өлбүтэ. * [[Ыам ыйын 22]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду Иккис сэриитэ]]: [[Германия]] уонна [[Италия]] ''Ыстаал паакта'' диэн ааттаммыт сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 26]] — аатырбыт бэйиэт [[Арбита]] "Маҥнайгы кандидатка" диэн Т. Самсиев хоһоонун тылбаастаабыт. === От ыйа === * [[От ыйын 1]] — [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа|Саха сирин суруйааччыларын]] I сийиэстэрэ саҕаламмыт. 5 хонук мунньахтаабыттар. * [[От ыйын 5]] — Саха сирин суруйааччыларын I сийиэһигэр ССРС суруйааччыларын сойууһугар олоҥхоһуттары уонна норуот ырыаһыттарын ылбыттар: [[Абрамов Николай Алексеевич|Кынаты]], [[Бурнашев Иннокентий Иванович|Тоҥ Суоруну]], [[Говоров Дмитрий Михайлович|Дмитрий Говоровы]], [[Зверев Сергей Афанасьевич|Кыыл Уолун]], [[Иванова Екатерина Егоровна|Екатерина Иванованы]], [[Степанов Николай Иванович - Ноорой|Нооройу]], [[Охлопков Егор Герасимович|Егор Охлопковы]], [[Семенов Платон Саввич|Платон Семеновы]], [[Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич|Кумаарабы]], [[Бэдьээлэ|Бэдьээлэни]]. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 1]] — Бүтүн Сойуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын быыстапката аһыллыбыт (1959 с. — Норуот хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапката — [[ВДНХ]]). * [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Германия]]ттан күрээбит физик учуонайдар [[Альберт Эйнштейн]] уонна Лео Силард [[АХШ]] бэрэсидьиэнигэр ядернай сэрии сэбин оҥорон саҕалыырга ыҥырар сурук суруйбуттар. * [[Атырдьах ыйын 13]] — бэлиитикэ ыстатыйатынан 20 сыл хаайыыга ууруллубут Саха тыйаатырын дириэктэрэ [[Местников Тарас Павлович|Тарас Местников]] НКВД силиэдэбэтэллэрэ билинэргэ күһэйбиттэрин туһунан САССР Үрдүкү суутугар үҥсүү суруйар, ол суругар «[[Социалистическая Якутия (хаһыат)|Социалистическая Якутия]]» хаһыаттан САССР Ис дьыалатын комиссарын солбуйаччыта И.А.Дорофеев "социалистическэй сокуоннаһы куруубайдык кэспитин иһин" баартыйаттан уһуллубутун туһунан биллэриини (09.04.1939 нүөмэр) кыбытар. Төһө да бириигэбэр "бүтэһиктээх уонна хат көрүүгэ ыытыллыбат" диэн суруктааҕын үрдүнэн, суут бу дьыаланы көрөр, уонна артыыһы босхолуур. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Германия]] уонна [[Сэбиэскэй Сойуус]] сэриинэн саба түһүспэт туһунан дуогабар (пакт) түһэрсибиттэр. Дуогабарга Илин Европа дойдуларын үллэстибиттэрэ биллэр. Бу дуогабары туһанан Германия сүрүн өстөөхтөрүн [[Франция]]ны уонна Сэбиэскэй Сойууһу утары биирдиилээн сэриилэһэр кыахтаммыта. Онтон Сэбиэскэй Сойуус сэриигэ бэлэмнэнэр кэми сүүйбүтэ. * [[Атырдьах ыйын 27]] — [[Германия]]ҕа бастакы турбореактивнай сөмөлүөт көппүт — Heinkel He 178. Маннык сөмөлүөттэр [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] бүтүүтүн эрэ диэки маасабайдык оҥоһуллар буолбуттара. * [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] уонна [[Япония]] ыккардыгар Монголияҕа [[Халхин-Гол]] өрүскэ буолбут сэрии түмүктэммит. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Үһүс рейх|Германия]] [[Польша]]ҕа саба түспүт, [[Аан дойду иккис сэриитэ]] саҕаламмыт. * [[Балаҕан ыйын 6]] — Аан дойду иккис сэриитэ: [[ЮАР]] Германияҕа сэриини биллэрбит. * [[Балаҕан ыйын 17]] — Сэбиэскэй сэриилэр [[Польша]]ҕа кимэн киирбиттэр. * [[Балаҕан ыйын 19]] — Кыһыл Аармыйа [[Вильнюс]]ка киирбит. * [[Балаҕан ыйын 28]] — Иккис аан дойду сэриитэ: [[Варшава]] капитуляциялаабыт. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 6]] — НКВД-лар [[Васильевы С.В.]] хаайбыттар. * [[Сэтинньи 26]] — [[Майнилатааҕы түбэлтэ]]. Майнила диэн сэбиэскэй дэриэбинэ аттыгар сылдьыбыт саллааттары Финляндия өттүттэн пушканнан ытыалаабыттарыгар күтүрээбиттэр. Фииннэр билиммэтэхтэр, кыраныыссаҕа пушкабыт да суох диэбиттэр, силиэстийэ ыытарга модьуйбуттар, Сэбиэскэй бырабыыталыстыба онтон батыммыт уонна түөрт хонугунан сэриини биллэрбит. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 4]] — сэбиэскэй бырабыыталыстыба [[Финляндия]] эйэлэһии кэпсэтиитин саҕалыырга этиититтэн батыммыт. * [[Ахсынньы 12]] — Фиин аармыйата сэбиэскэй аармыйа сэриилэрин Толваярви аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт. * [[Ахсынньы 14]] — [[ССРС]] [[Финляндия]]ҕа саба түспүтүн иһин [[Нациялар Лигалара|Нациялар Лигаларыттан]] таһаарыллыбыт. * [[Ахсынньы 19]] — [[ССРС]] Оборонаҕа кэмитиэтин мунньаҕар [[Кыһыл Аармыйа]] сэбилээһинигэр Т-34 [[тааҥка]]ны ыларга быһаарбыттар. * [[Ахсынньы 24]] — [[ССРС]] үрдүнэн олохтоох Сэбиэттэр быыбардара ыытыллыбыт, саҥа [[1938]] сыллааҕы Төрүт Сокуоҥҥа (Конституцияҕа )олоҕуран судаарыстыбаннай былаас уорганнарын уларытан тэрийии түмүктэммит. == Төрөөбүттэр == * [[Борисов Иван Васильевич]] — суруналыыс, 2001—2008 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэстээтэлэ. * [[Максимов Николай Иванович]] - Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, биллиилээх араадьыйа суруналыыһа. * [[Тохсунньу 2]] — [[Ефремова Лидия Ефремовна|Лидия Ефремова-Маркова]] — ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна, РСФСР үтүөлээх бырааһа, [[Мэҥэ Хаҥалас улууһа|Мэҥэ Хаҥалас улууһун]] (1999) уонна Наахара нэһилиэгин ытык олохтооҕо. * [[Тохсунньу 9]] — [[Романов Иван Григорьевич]] — устуоруйа билимин хандьыдаата. * [[Тохсунньу 23]] — [[Ишниязов Ибрагим Михайлович]] - «Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбаларын» Саха сиринээҕи салаатын бэрэстээтэлэ. * [[Олунньу 1]] — [[Сантаев Николай Маркович]] — кинодокументалист, * [[Олунньу 20]] — [[Филиппов Лазарь Степанович|Лазарь Филиппов]] — Саха сиригэр гаас бырамыысыланнаһын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1965-1969 сылларга [[Дьокуускай]]га гаас ситимин тардыытын салайааччыта, 1973-1983 сылларга [[Ленскэй улууһа|Ленскэйдээҕи]] райком сэкиритээрэ (улуус баһылыга), 1983-1988 сылларга [[Саха АССР]] Уматык бырамыысыланнаһын миниистирэ. [[Саха Республиката|СӨ]] норуодунай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, [[философия]] билимин дуоктара. * [[Муус устар 1]] — [[Федотов Симон Петрович]] (01.04.1939—2004) — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа. * [[Муус устар 7]] — [[Фрэнсис Форд Коппола]], кинорежиссёр, сценарист уонна продюсер, «Оскар» 6 төгүллээх, «Көмүс глобус» 4 төгүллээх лауреата. * [[Ыам ыйын 20]] — [[Колодезникова Елена Дмитриевна|Елена Колодезникова]] — [[Амма улууһа|Амма]]ҕа төрөөбүт киһи организма намыһах температураларга үөрэниитин чинчийэр учуонай, ХИФУ Мэдиссиинэ институтун преподавателэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр чэгиэн олоҕу тарҕатыыны саҕалаабыт дьонтон биирдэстэрэ, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, СӨ уонна РФ доруобуйатын харыстабылын туйгуннара. * [[Ыам ыйын 22]] — [[Корнилова Зоя Афанасьевна]] — биллиилээх саха бэлиитигэ, Госдуума дьокутаата, экономика билимин хандьыдаата. * [[Бэс ыйын 11]] — [[Зверев Дмитрий Сергеевич]] (11.06.1939—08.09.2012) — прозаик-публицист, * [[От ыйын 11]] — [[Литвинов Игорь Александрович]] — СӨ үтүөлээх артыыһа, концертмейстер. * [[От ыйын 14]] — Л. Р. Боронкина, САССР үтүөлээх бырааһа * [[Атырдьах ыйын 30]] — [[Петров Василий Тимофеевич]] (1939 - 1991), филология доктора, фольклорист, литературовед. * [[Балаҕан ыйын 2]] — [[Зыков Федор Михайлович]] — устуоруйа билимин хандьыдаата, историк, этнограф * [[Балаҕан ыйын 15]] — Т. Г. Неустроева — РСФСР үтүөлээх бырааһа. * [[Балаҕан ыйын 17]] — [[Герасимов Николай Афанасьевич |Герасимов Николай Афанасьевич (Айталын)]] — бэйиэт, суруйааччы. * [[Балаҕан ыйын 26]] — [[Зыков Федор Михайлович|Федор Зыков]] — устуоруйа билимин хандьыдаата, сахалар материальнай култуураларыгар идэлээх этнограф. * [[Алтынньы 4]] — [[Яковлев Прокопий Николаевич|Прокопий Яковлев]] — РФ уонна [[Саха АССР]] үтүөлээх бырааһа. 1979-1990 сылларга [[СГУ]] Медико-лечебнай факультетын декана, 1994-1999 сылларга СӨ Доруобуйа харыстабылын миниистирэ. [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи улууһун]] Ытык олохтооҕо. * [[Алтынньы 7]] — [[Готовцев Юрий Александрович]]. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин X, XI, XII ыҥырыыларын дьокутаата, Ил Түмэн III ыҥырыытын дьокутаата. * [[Сэтинньи 17]] — [[Кондаков Владимир Алексеевич]], эмчит, суруйааччы. * [[Сэтинньи 20]] — [[Ноев Валерий Власьевич|Валерий Ноев]] — саха аатырбыт самодеятельнай хампаһыытара, билигин 50 тахса ырыата биллэр: «Кыракый кыысчааным», «Кыракый уолчааным» (И. Сысолятин), «Күөрэгэй» (М.Куличкина), «Мин дууһам ыллыыр», «Току-току, ньээ-ньээм», «Кыыс Амма» (В.Ноев), «Хатыҥчааным барахсан» (В. Ноев), «Сардааналыын көрсүһүү» (И.Гоголев) уо.д.а. * [[Ахсынньы 16]] — [[Дуткин Христофор Иннокентьевич]] (16.12.1939—22.12.2002) — филология билимин хандьыдаата. * [[Ахсынньы 19]] — [[Максимов Николай Иванович|Николай Максимов]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, биллиилээх араадьыйа суруналыыһа. * [[Ахсынньы 24]] — [[Саввинов Дмитрий Иванович]] — архитектор. == Өлбүттэр == * [[Тохсунньу 21]] — [[Корнилов Федор Григорьевич|Федор Корнилов]] (1879 с.т.) — бастакы саха идэтийбит музыкааннарыттан биирдэстэрэ, самодеятельнай композитор, хормейстер, саха национальнай муусукатын култууратын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ[1], саха норуотун музыкатын чинчийээччи, педагог. [[Корнилова Феодора Федоровна|Феодора Корнилова-Ракоши]] аҕата. * [[Пестун Ефим Григорьевич]], 1923 - 1925 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ * [[Алтынньы 31]] — [[Былатыан Ойуунускай]], саха чулуу уола. * [[От ыйын 14]] — Чехия живописеһа, театральнай художник, иллюстратор, ювелир дизайнер уонна плакатист Альфонс Мария Муха * [[Балаҕан ыйын 23]] — [[Зигмунд Фрейд]] — [[Австрия]] невролога, психоанализ туһунан үөрэҕи олохтообут киһи. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:1939|*]] 2p5idlkgu5zjnqs7djnns3fxkp0q9i6 0 6586 428198 425535 2026-05-07T00:55:23Z Ojkhol 24881 /* Муус устар */ 428198 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1978}} '''1978''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 6]] — [[АХШ Кэҥгириэһэ|АХШ Кэҥгириэһин]] дэлэгээссийэтэ [[Венгрия]] омугар Сибэтиэй Стефан хоруонатын төннөрбүт. Бу хоруона 1953 сыллаахтан [[Форт-Нокс]]ка харалла сыппыта. === Муус устар === * [[Муус устар 14]] — [[Грузин тыла|Грузин тылын]] судаарыстыбаннай статуһун уларытыыны утаран [[Тбилиси]]гэ демонстрация буолбут. ССРС салалтата 1977 сыллаахха ылыныллыбыт ССРС Конституциятыгар олоҕуран грузин тылын судаарыстыбаннай статуһун суох гыныан баҕарбыта. Элбэх дьон утарбытын иһин тыл статуһа оннунан хаалбыта. Бу күн Грузияҕа 1990 сыллаахха Тыл күнүнэн биллэриллибитэ. * [[Муус устар 29]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] "Ханидо уонна Халерха" ааптарыгар [[Курилов Семен Николаевич|Семен Куриловка]] уонна Ньурбаттан төрүттээх Дьокуускай билиҥҥи киинин сүрүн дьиэлэрин ("Лена" гостиница, ЛОРП дьиэтэ, Өксөкүлээх киинэ, АЛРОСА дьиэтэ уо.д.а.) бырайыактаабыт архитекторга [[Саввинов Дмитрий Иванович|Дмитрий Саввиновка]] анаммыт. * [[Муус устар 29]] — [[Дания]]ҕа суутунан өлөрүүнү суох гыммыттар. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 3]] — Бастакы спам электрон сурук [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] арҕаа кытылын [[ARPANET]] ситимин бары аадырыстарыгар тарҕаммыт. * [[Ыам ыйын 4]] — [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ|ЮАР]] сөмүлүөттэрэ [[Ангола]] соҕуруу өттүгэр лааҕырга саба түспүттэрин түмүгэр 600-чэ киһи өлбүт. * [[Ыам ыйын 31]] — [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтин 8-с уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция ылыныллыбыт. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 23]] — [[Кырыым]]ҥа [[Мамут, Муса|Муса Мамут]] диэн киһи былаас [[Кырыым татаардара|кырыым татаардарын]] атаҕастыырын утаран бэйэтин умаппыт. Аҕыйах хонон баран балыыһаҕа өлбүт. Ол тухары кэмсиммэтин этэ сыппыт. === От ыйа === * [[От ыйын 5]] — ССРС-ка [[КГБ]] Миниистирдэр сэбиэттэригэр бас бэриммэт буолбут. * [[От ыйын 25]] — [[Англия]]ҕа бастакы "пробирка оҕото" Луиза Джой Браун төрөөбүт. * [[От ыйын 29]] — суруйааччы [[Сэмэн Данилов]] бу күн бэйэтин күннүгэр суруйбут бэлиэтээһиниттэн: «... Бурятияттан өлөн-быстан кэлэн олоробун. Омугун уратытын сүтэрэн бүтэн эрэр дьон аймаҕы илэ көрөн, санаам айманан, сүрэҕим сүһүрэн кэллим. Бүрээттэр бэйэлэрэ итини улаханы сүтэрэн эрэр курдук санамматтар быһыылаах. Истэрэ — тот, дьоннуу дьиэлээхтэр-уоттаахтар, санныларыгар дьоннуу таҥастаахтар. Онтон ордук кинилэргэ туох да наадата суох. Алдьархайа ити баар. Аччыгыйдар алдьархайбыт...».<ref>“Чахчылар уонна санаалар” [[Намжил Нимбуев аатынан бэйиэттэр турнирдара|кинигэттэн]].</ref> === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 9]] — Саха сиригэр сир аннынааҕы ядернай дэлби тэптэриилэртэн саамай улаханнара 22 килотонналаах «Кратон-4» оҥоһуллубут. [[Кэбээйи (нэһилиэк)|Кэбээйи бөһүөлэгиттэн]] 30 км арҕаа сытар Бадарааннаах диэн күөл таһыгар 560 миэтэрэ дириҥҥэ сир баайын уөрэтэр сыаллаах сейсмозондирование оҥороору дэлби тэптэриллибит, саахал тахсыбатах. * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Дьоппуон]] уонна [[Кытай]] эйэ уонна доҕордоһуу дуогабарын түһэрсибиттэр. [[Дьоппуон]] сэрии кэмигэр [[Кытай]]га оҥорбут хоромньутун суотугар улахан репарация төлөөн саҕалаабыт. Бу репарация чэрчитинэн [[Дьоппуон]] 30 сыл кэриҥэ [[Кытай]] инфраструктуратын сайыннарбыт уонна технологиянан көмөлөспүт. * [[Атырдьах ыйын 24]] — Саха сиригэр сир аннынааҕы саахаллаах ядернай дэлби тэптэриилэртэн биирдэстэрэ 19 килотонналаах «Кратон-3» оҥоһуллубут. [[Мирнэй улууһа|Мирнэй улууһун]] [[Айхал]] бөһүөлэгиттэн 39 км илин диэки [[Марха (өрүc)|Марха өрүһүн]] кытылыгар 577 метр дириҥҥэ сир хаҕын дириҥник үөрэтэр сыаллаах сейсмозондирование оҥороору дэлби тэптэриллибит. Сыыһа дьаһаныы түмүгэр радиациялаах былыт салгыҥҥа көппүт уонна экспедиционнай лааҕыры бүрүйбүт. Бу кэмҥэ ардыы турар буолан тула өттүннэҕи территория радиациянан киртитиллибит. Лааҕыр дьоно тута күрээбиттэр, оттон Саха сирин дьоно-сэргэтэ бу быһылаан туһунан 12 сылынан биирдэ [[1990]] сыллаахха билбиттэрэ. === Алтынньы === * [[Алтынньы 8]] — [[Мирнэй улууһа|Мирнэй улууһугар]] Орто Ботуобуйа ньиэптээх сиригэр 1530 миэтэрэ дириҥҥэ 15 килотонналаах «Вятка» ядернай дэлби тэптэрии буолбут. Бу ньиэптээх сиргэ уопсайа 7 ядернай дэлби тэптэрии буолбута, сыаллара — ньиэп хостонуутун чэпчэтии. * [[Алтынньы 16]] — [[Поляктар|Поляк]] [[Иоанн Павел II]] [[Рим папата]] буолбут. Бу бүрүстүөлгэ 1523 сылтан ыла аан бастан [[Италия]]ҕа төрөөбөтөх киһи олорбут. * [[Алтынньы 26]] — ''[[Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ]]'' (ВОЗ, WHO) [[уоспа]] вируһа айылҕаҕа симэлийбитин туһунан биллэрбит. Бу вакцинация биир улахан кыайыыта буолар. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 6]] — Испанияҕа референдумнаан саҥа конституцияны ратификациялаабыттар. * [[Ахсынньы 15]] — [[Кытай]] уонна [[АХШ]] дипломатическэй сыһыаны көннөрөргө сөбүлэспиттэр. Бу саҕана [[ССРС]] уонна Кытай ыккардыларынааҕы сыһыан тыҥаан турар этэ. Инньэ гынан АХШ уонна Кытай Сэбиэскэй Сойууһу утары куомуннаспыттар. Бу түгэн [[Тымныы сэрии]] түмүгүн быһаарбыт дииллэр. * [[Ахсынньы 27]] — [[Испания]]ҕа саҥа конституция олоххо киирэн [[Франсиско Франко]] диктатурата тохтообут. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 2]] — [[Поскачин Афанасий Дмитриевич|Афанасий Поскачин]] — боксаҕа Арассыыйа чөмпүйүөнэ (2001). * [[Тохсунньу 7]] — [[Александр Самсонов - Айыы Уола|Александр Иннокентьевич Самсонов — Айыы Уола]] (7.1.1978 — 12.10.1998) — саха эстрадатын ырыаһыта * [[Тохсунньу 22]] — [[Нестерова Елена Васильевна]] — филологическай билим кандидата * [[Тохсунньу 25]] — [[Владимир Зеленскай]] — [[Украина]] артыыһа, сценариһа, продюсера, телеведущайа, Украина 6-с бэрэсидьиэнэ (2019 сылтан ыла). * [[От ыйын 30]] — [[Филиппова Виктория Викторовна]] — аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар устуоруйалар үөрэтэр чинчийээччи, история билимин кандидата, == Өлбүттэр == * [[Малгина Феврония Николаевна]] (1888 - 1978) * [[Саввин Виктор Афанасьевич |Виктор Афанасьевич Саввин]] (14.03.1908—1978) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха АССР народнай артыыһа, РСФСР үтүөлээх артыыһа * [[Яковлев Петр Ионович]] (22.02.1921—1978) — биллиилээх ыанньыксыт, Социалистическай Үлэ Геройа * [[От ыйын 4]] — [[Софронеев Петр Спиридонович]] (12.07.1919—04.07.1978) — сахалар устуоруйаларын үөрэтэр чинчийээччи, историческай билим кандидата. * [[Сэтинньи 7]] — [[Егоров Прокопий Иванович (суруналыыс)|Прокопий Егоров]] (20.02.1923 төр.) — суруналыыс уонна суруйааччы, "[[Эдэр коммунист (хаһыат)|Эдэр коммунист]]" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ, "[[Молодежь Якутии (хаһыат)|Молодежь Якутии]]" хаһыат бастакы эрэдээктэрэ, "[[Кыым (хаһыат)|Кыым]]" хаһыат эппиэттиир сэкиритээрэ. Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. * [[Сэтинньи 27]] — [[Сэмэн Данилов]] - Семен Петрович Данилов - саха норуодунай поэта. [[Категория:1978|*]] l1pclm0llu36q7t53in24ipc57nyuo5 0 7308 428165 428136 2026-05-07T00:00:16Z Ojkhol 24881 /* Бэлиэ күннэр */ 428165 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 4''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 4-с күнэ. Сыл бүтүө 361 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 362 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ООН}} — Брайль азбукатын аан дойдутааҕы күнэ * {{Флагификация|Ангола}} — Холуонньа кэмигэр олохторун толук уурбут дьон күнэ * {{Флагификация|Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ}} — Толук буолбут дьон күнэ * {{Флагификация|Мьянма}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (1948 сыллаахха Британияттан) * {{Флагификация|Нигерия}} — Огони күнэ (огони омук кэскиллээх буолуутун иһин хамсааһын) * {{Флагификация|США}} — [[Спагетти]] күнэ * [[Ороһооспо]] уон икки күнүттэн уон бииристэрэ (арҕаа христианство) == Түбэлтэлэр == * [[1494]] — Цетин куоракка ([[Черногория]]) «Осмогласник» диэн ааттаммыт итэҕэл ырыаларын хомуурунньуга тахсыбыт — соҕуруу славяннар дойдуларыгар бастакы кириллицананан бэчээттэммит кинигэ. * [[1717]] — [[Нидерланд]], [[Улуу Британия|Британия]] уонна [[Франция]] Тройственнай сойуус түһэрсэн, күүстээх Испанияны утары куомуннаспыттар. Онтон сылтаан Европаҕа тыҥааһын үөскээбит, сэрии буола сыспыт. * [[1762]] — Британия Испанияҕа сэриини биллэрбит, онон Испания [[Сэттэ сыллаах сэрии]]гэ киирбит. * [[1850]] — ытан өлөрүүнү инсценировкалаан баран [[Петрашевскай дьыалата|петрашевецтэргэ]], ол иһигэр [[Достоевскай Федор Михайлович|Ф. М. Достоевскайга]], олохторун хаалларар туһунан биллэрбиттэр. * [[1878]] — [[Нуучча-Туурак сэриитэ (1877-78)]]: [[Болгария]] киин куората София Осмааннартан босхоломмут. * [[1918]] — [[Финляндия]] тутулуга суох буолуутун декларациятын [[Арассыыйа]], [[Швеция]], [[Германия]] уонна [[Франция]] билиммиттэр. * [[1920]] — [[Иркутскай|Иркутскайга]] адмирал [[Колчак Александр Васильевич|Александр Колчак]] тутуллубут уонна [[олунньу 7]] күнүгэр премьер-миниистир [[Пепеляев Виктор Николаевич|Виктор Пепеляевы]] кытта ытыллыбыт. [[Сибиир|Сибииргэ]] уонна [[Уһук Илин|Уһук Илиҥҥэ]] Сэбиэскэй былаас олохтоммут. * [[1922]] — Саха сиринээҕи губревком [[Дьокуускай уокуругун улуустара|Дьокуускай уеһыгар]] (киин улуустарга) уонна [[Дьокуускай]]га байыаннай балаһыанньа биллэрбит. * [[1924 сыл|1924]] — Саха АССР-га бурдук сиэмэтин судаарыстыбаннай пуондата тэриллибит. * [[1932 сыл|1932]] — [[Моhандас Карамчанд Ганди|Мохандас Карамчанд Гандины]] уонна Ииндийиэ национальнай кэнгириэһин атын басханнарын Британия холуонньатын былаастара хаайбыттар. * [[1951]] — [[Кэриэйэ сэриитэ|Кэриэйэ сэриитин]] кэмигэр [[Кэриэйдэр|кэриэй]] [[Коммунизм|хомуньуустара]] уонна [[Кытайдар|кытай]] доброволецтара [[Сеул]]у иккиһин ылбыттар. Ол эрэн сотору кэминэн [[ХНТ]] күүстэрэ куораты төттөрү ылбыттара. * [[1957]] — [[ССРС]] Минцветметын коллегията «О промышленном освоении вилюйских алмазных месторождений» диэн ааттаах уураах таһаарбыт. * [[1959]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] Луна-1 станцията бастакынан [[Ый]] таһыгар чугаһаабыт. * [[2004 сыл|2004]] ** «Спирит» марсоход [[Марс]]ка олорбут. ** [[Роза өрөбөлүүссүйэтэ|Роза өрөбөлүүссүйэтин]] түмүгэр [[Грузия]] бэрэсидьиэнинэн Михаил Саакашвили талыллыбыт. * [[2010]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, Бурдж-Халифа, аһыллыбыт. == Төрөөбүттэр == * [[1643]] — [[Исаак Ньютон]] — [[Англия]] улуу физигэ, математига, астронома, бөлүһүөгэ, теолога, классическэй физика төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. * [[1809]] — [[Луи Брайль]] — [[Франция]] учуутала, көрбөттөргө аналлаах тарбах иминэн ааҕыллар бөлтөгөрдөөх бичиги айааччы. * [[1888]] — [[Ксенофонтов Гаврил Васильевич|Гавриил Ксенофонтов]] — саха учуонайа, биллиилээх историк, этнограф, политическай, түмэт диэйэтэл. Кини аатын [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһугар]] кыраайы үөрэтэр түмэл уонна [[Тиит-Арыы нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)|Тиит Аpыы]] орто оскуолата сүгэллэр. * [[1910]] — [[Дуткин Петр Иванович|Петр Дуткин]] — [[Саха АССР]] сибээһин өр сылларга салайбыт [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа]], [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, полковник. * [[1928]] — [[Сергучев Лазарь Лазаревич|Лазарь Сергучев]] — хайыһарга спорт маастара, [[ССРС]] сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ, кини аата Мэҥэ-Хаҥалас улууһун [[Сыымах (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Сыымах]] спортивнай комплексыгар иҥэриллибитэ (2005), [[Саха АССР]] үтүөлээх артыыһа. * [[1934]] — [[Церетели Зураб Константинович|Зураб Церетели]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] уонна [[Арассыыйа]] [[Живопись|живописеһа]], [[скульптура|скульптора]], дизайнера, педагог, профессор. [[1997]] сыллаахтан [[Арассыыйа художестватын академията|Арассыыйа художестватын академиятын]] бэрэсидьиэнэ. * [[1945]] — [[Румянцев Николай Иннокентьевич|Николай Румянцев]] — РФ уонна СӨ үтүөлээх архитектора, Архитектураҕа РФ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата. == Өлбүттэр == * [[1752]] — [[Габриэль Крамер]] — [[Швейцария]] математига, [[Бернулли Иоганн|Иоганн Бернулли]] үөрэнээччитэ уонна доҕоро, "линейнай алгебра" төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. * [[1957]] — [[Винокуров Илья Егорович|Илья Винокуров]] — 1943-1946 сылларга [[Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ|Саха АССР Совнаркомун бэрэстээтэлэ]], 1946-1952 сылларга [[Саха сирин хомуньуус баартыйатын өрөспүүбүлүкэтээҕи кэмитиэтин (реском, обком) бастакы сэкэрэтээрдэрэ|Саха Сирин обкомун бастакы сэкиритээрэ]]. [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] сылларыгар [[Саха сиригэр 1941-1945 сыллардааҕы сут|саха омугун хоргуйан өлөртөн]] быыһаабыт, [[сэллик]] ыарыыга эмтэрбитин тохтотор суолга киллэрбит, Саха Сирин автономиятын 1947 сыллаахха быһаары гыммыттарын көмүскээбит өҥөлөөх Саха Сирин уһулуччулаах салайааччыта. * [[1957]] — [[Шуб Теодор Абрамович|Теодор Шуб]] — нуучча тылын чинчийбит филолог, [[Аллайыаха улууһа|Аллайыаха улууһун]] [[Русскай Устье]] олохтоохторугар эспэдииссийэ тэрийэн, анаан үөрэппитэ. 1943-1947 сылларга Дьокуускайдааҕы [[Тыл уонна култуура ноуучунай-чинчийэр институута|Тыл уонна култуура ноуучунай-чинчийэр институутун]] дириэктэрэ. * [[1961]] — [[Шрёдингер Эрвин|Эрвин Шрёдингер]] — [[Австрия]] физигэ, квантовай механика төрүттээччитэ. [[1933]] сыл физикаҕа [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] ылбыта. * [[1994]] — [[Петров Дмитрий Дмитриевич|Дмитрий Петров]] (08.11.1921 төр.) — устуоруйа билимин хандьыдаата, [[Саха АССР]] култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Саха Сирин [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кэминээҕи историяны үөрэппит биир биллиилээх чинчийээччи. Кини көҕүлээһининэн, Саха Сириттэн баран хорсуннук сэриилэспит, сэрии хонуутугар охтубут буойуннар кэриэстэрин ытыктаан, Ильмень күөл кытыытыгар памятник, Кашира аттыгар монумент туруоруллубуттара. * [[2002]] — [[Антонов Николай Климович|Николай Антонов]] (27.12.1919 төр.) — биллиилээх тюрколог, саха тылын историческай лексикатыгар специалист, филология билимин дуоктара, профессор, Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ, [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа. {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 4]] 6wocehjaypdei7cbvyg1r03m6hq944k 0 7309 428172 425410 2026-05-07T00:04:13Z Ojkhol 24881 /* Бэлиэ күннэр */ 428172 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 5''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 5-с күнэ. Сыл бүтүө 360 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 361 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * [[Скаут аан дойдутааҕы күнэ]]. 1910 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Бастакы скаут оҕолор лааҕырдара Англияҕа 1907 сыл сайыныгар аһыллыбыта. Арассыыйа импиэрийэтигэр 1909 сыллаахха баар буолбута. Ол эрээри 1924 сыллаахха бобуллубута. Кини үгэстэрин сорҕотун Пионер хамсааһына ылбыта. 1990 сыллаахха сөргүтүллүбүтэ * {{Флагификация|Индия}} — Гобинд Сингх гуру төрөөбүт күнэ * {{Флагификация|Белоруссия}} — Социальнай көмүскэл үлэһиттэрин күнэ * {{Флагификация|Кытай}}, [[Харбин]] — Харбиннааҕы муус уонна хаар оҥоһуктар дойдулар ардыларынааҕы фестиваллара * {{Флагификация|АХШ}} — [[Көтөрдөр]] күннэрэ * {{Флагификация|Япония}} — Джома Синдзи. Камакура куоракка ыытыллар мацурилартан (бэстибээллэртэн) биирдэстэрэ. Куһаҕан тыыны куттууллар, оҕунан ытыалыыллар * [[Ороһооспо]] 12-с күнэ уонна түүнэ (арҕаа христианство) == Түбэлтэлэр == * [[1477]] — Нанси аттынааҕы кыргыһыы: [[Карл Хорсун]] [[Лотарингия]] герцогын Рене II кытта иирсээҥҥэ өлбүт; кэлин [[Бургундия]] Франция сорҕото буолбута. * [[1634]] — [[Нам улууһа|Нам улууһугар]] 600-1000 саха боотура [[Өлүөнэ остуруогун 1634 сыллаахха сахалар төгүрүйүүлэрэ|Өлүөнэ остуруогун төгүрүйээри]] тоҕуоруспуттарыгар [[атаман Иван Галкин]] 47 аттаах хаһааҕы кытары саба түспүт. Сахалар бастаан оҕунан ытыалыыллар, онтон үҥүүлээх уонна батыйалаах аттаах дьонунан сырыһыннаран кимэн киирэллэр. Манна 40-ча киһилэрин сүтэрэллэр. Бу сэриигэ Откурай диэн сахалар биир тойонноро ыараханнык бааһырар. Хаһаахтар аттарын барытын сүтэрэллэр, элбэх хаһаах ол иһигэр Иван Галкин бэйэтэ бааһыраллар. Кыргыһыы түмүгэр хаһаахтар остуруокка куоталлар. Сахалар остуруогу төгүрүйэллэр, уонна икки ый кэриҥэ кими да киллэрбэккэ да, таһаарбакка да сыталлар. Остуруокка сытар дьоҥҥо аччыктааһын буолар, бэринэллэрэ эбэтэр хоргуйан өлөллөрө аҕыйах хонук хаалбытын кэннэ олунньу бүтүүтүгэр сахалар тоҕо эрэ баран хаалаллар. * [[1762]] — Дьиҥнээх Романовтар династиялара быстан [[Арассыыйа]] бүрүстүөлүгэр [[ньиэмэстэр|ньиэмэс]] принцэ [[Пётр III]] олорбут. * [[1875]] — [[Париж]]ка аатырбыт Гарнье операта аһыллыбыт. * [[1900]] — [[Ирландия Республиката|Ирландия]] националистарын баһылыга Джон Эдвард Редмонд Британияны утары өрө турууга ыҥырбыт. * [[1905]] — [[Арассыыйа]]-[[Дьоппуон]] сэриитин кэмигэр Порт-Артур көмүскээһинэ түмүктэммит. Кириэппэһи комендант генерал Анатолий Стессель дьоппуоннарга биэрбит. * [[1911]] — хара тириилээхтэр кырдьаҕаһынан үһүс уонна саамай бөдөҥ холбоһуктара Каппа Альфа Пси [[Индиана университета|Индиана университетыгар]] төрүттэммит. * [[1912]] — [[РСДРП VI Бүтүн Арассыыйатааҕы кэмпириэнсийэтэ]] Прагаҕа аһыллыбыт. Бу кэмпириэнсийэ кэмигэр Владимир Ленин уонна кини диэки буолааччылар баартыйаттан хайдан, туспа бассабыык баартыйа буолбуттар. * [[1919]] — [[Кыһыл Аармыйа]] [[Вильнюс]] куораты ылбыт. * [[1919]] — [[Германия]]ҕа [[Мюнхен|Мюнхеҥҥа]] ''Ньиэмэс оробуочай баартыйата'' тэриллибит, кэлин бу баартыйа фашист баартыйата буолбута. * [[1926]] — ВКП(б) Саха сиринээҕи обкомын бюрота "Балаҕаны хотонтон араарар туһунан" уураах таһаарбыт. * [[1967]] — Дьааҥы оройуона икки оройуоҥҥа хайытыллыбыт: [[Үөһээ Дьааҥы улууһа|Үөһээ Дьааҥы]] (киинэ — [[Баатаҕай]]) уонна [[Усуйаана улууһа|Усуйаана]] (киинэ — [[Депутатскай]]). * [[1991]] — [[Грузия]] сэбилэниилээх күүстэрэ [[Соҕуруу Осетия]] киинигэр [[Цхинвали]]га киирбиттэр, Соҕуруу Осетия 1991–92 сс. сэриитэ саҕаламмыт. == Төрөөбүттэр == * [[1837]] — [[Радлов Василий Васильевич|Василий Радлов]] — востоковед-тюрколог, академик, түүр тылын чинчийиитигэр саҥа хайысханы арыйан төрүттээччи, саха тылын бастакы историческай грамматикатын суруйбута биллэр. * [[1856]] — [[Николаев Егор Дмитриевич |Егор Николаев - Улахан Дьөгүөрдээн]] — XIX үйэ иккис аҥаарыгар биллибит киһи, [[Боотур Уус улууһа|Боотур Уус улууһун]] кулубата. Сахалар бэйэлэрин бэйэлэрэ салайыныыларын туруорсубут, Степной Думаны сөргүтэ сатаабыт, земство институутун Саха Сиригэр киллэриини туруорсубут, Саха сиригэр холуобунай көскө ыытыы суох буоларыгар кылаатын киллэрбит киһи. Саха уһулуччулаах киһитэ [[Күлүмнүүр]] учууталынан билинэр киһитэ. * [[1941]] — [[Хаяо Миядзаки]] — [[дьоппуон]] аниме режиссёра, продюсер, сценарист, суруйааччы уонна мангака. * [[1946]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссертацията [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта. * [[1953]] — [[Васильев Артур Дмитриевич|Артур Васильев]] — [[Саха живописецтара|саха живописеһа]], [[Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһилигэ|саха норуодунай худуоһунньуга]]. == Өлбүттэр == * [[2013]] — [[Захарова Раиса Яковлевна|Раиса Захарова]] (06.04.1954 төр.) — ырыаһыт, [[Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ|саха норуодунай артыыһа]] (2010), [[Горнай улууһа|Горнай улууһун]] Ытык олохтооҕо. * [[2024]] — [[Решетников Георгий Николаевич]], худуоһунньук, дизайнер, график, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа дизайнердарын сойууһун чилиэнэ, АГИКИ преподавателэ, СӨ култууратын туйгуна. {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 5]] nv1ka73s5pphzkt7iv79tcd3x34mdll 0 7314 428189 412991 2026-05-07T00:42:18Z Ojkhol 24881 /* Бэлиэ күннэр */ 428189 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 6''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 6-с күнэ. Сыл бүтүө 359 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 360 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Ямайка}} — [[Ямайка бырааһынньыктара|Маруннар күннэрэ]]. Маруннар диэн Ямайка көҥүл буоларын туһугар Британия сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриилэспит дьон. * {{Флагификация|Ирак}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * Ороһооспону кытта ситимнээх күннэр (илиҥҥи христианнар сорҕолоругар): ** {{Флагификация|Армения}} — Ороһооспо (Армян Апостол Сыаркаба) ** {{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Украина}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} — Чэчиэринньик * Христанство арҕаа салаата — Кириһиэнньэ, эбэтэр Үс хоруол күнэ (илин христиннар үксүлэрэ бу күнү 14 күн хойутаан бэлиэтииллэр уонна сороҕор Богоявление диэн ааттыыллар), уонна ситимнээх күннэр: ** {{Флагификация|Италия}} — Бефана күнэ. Бефана диэн эмээхсин оҕолорго бэлэх аҕалар ** {{Флагификация|Ирландия}} — Кыра Ороһуоспа ** {{Флагификация|Исландия}} — [[Йоль]] тиһэх күнэ. Бу түүн кутаа оттоллор, йоль уолаттары, эльфтары уонна да атын остуоруйа дьоруойдарын кытта аныгыскы сылга диэри быраһаайдаһаллар <!-- Йоль. Былыргы германскай омуктарга кыһын ортотун бэлиэтиир күн. Урут [[Күн туруута|Кыһыҥҥы күн туруутун]] кытта ситимнээҕэ, билигин Ороһооспону кытта силлиһэн хаалбыт.--> * {{Флагификация|Лаос}} — Патет Лао күнэ == Түбэлтэлэр == * [[563]] — 557 сыллааҕы сир хамсааһыныгар кээрэтиллибит Сибэтиэй София собуора ([[Константинополь]]) саҥаттан сибэтии гыныллыбыт. * [[1066]] — Гарольд Годвинсон [[Англия]] хоруола буолбут. * [[1874]] — [[Арҕаа Хаҥалас улууһа|Арҕаа Хаҥалас улууһугар]] бастакы оскуола аһыллыбыт (билигин М.Е. Николаев аатынан Өктөмнөөҕү билим-үөрэх киинэ, Хаҥалас улууһа).<ref>От одноклассного училища до средней школы, 1874–1974. — [Б. м. : б. и., 1974?]. — 27 с. ; Первая в улусе, 140. — Якутск : РИО медиа-холдинга, 2014. — 215 с. ; Октёмский наслег : события, люди, док. (с XVIII в. по 2021 г.) : библиогр. указ. — Якутск, 2023. — С. 151–184.</ref> * [[1907]] — Аатырбыт теоретик педагог [[Мария Монтессори]] [[Рим]]ҥэ оробуочайдар оҕолоругар бастакы [[оскуола]]тын уонна [[уһуйаан]]ын арыйбыт. * [[1912]] — Ньиэмэс геофизига Альфред Вегенер бастакытын ''[[Континент|континеннар]] дрейфтэрин'' туһунан түөрүйэтин билиһиннэрбит. * [[1922]] — [[Москуба]]ҕа Наркомнац кэллиэгийэтэ ''Саха автономнай уобалаһын'' тэрийэргэ быһаарбыт. * [[1943]] — [[Кыһыл Аармыйа]] форматыгар ''погуон'' баар буолбут. Ол иннинэ эписиэрдэр уонна сержааннар сыбаанньаларын саҕаларын муннугар тигиллэр ''пэтилииссэҕэ'' бэлиэтиир этилэр. * [[1959]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] тиис поликлиниката аһыллыбыт. * [[1992 сыл|1992]] — Байыаннайдар өрө турууларын кэнниттэн [[Грузия]] бэрэсидьиэнэ [[Звиад Гамсахурдиа]] дойдуттан куотар. * [[2003]] — СӨ вице-бэрэсидьиэнин 7-ВП нүөмэрдээх дьаһала тахсыбыт: «Бар-дьоҥҥо туһалаах омук литэрэтиирэтин таһаарыы туһунан». * [[2006]] — [[Арассыыйа]] бэрэсидьиэнэ [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] [[Дьокуускай]]га [[Национальнай уус-уран түмэл|Национальнай уус-уран түмэлгэ]] сылдьан суруналыыстары кытта кэпсэтиитигэр "[[сахалар]] култуураҕытын өрө тута сылдьаргытын үөрэ көрдүм" диэбит. * [[2021]] — Быыбар түмүгүн билиммэтэх АХШ бэрэсидьиэнэ [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] диэки буолааччылар АХШ Капитолийыгар саба түһүүлэрэ. Биэс киһи өлбүт, Конгресс чилиэттэрэ эвакуацияламмыттар. == Төрөөбүттэр == * [[1412]] — [[Жанна д’Арк]] — аҥылычааннары утары өрө турууну тэрийбит [[Франция]] национальнай дьоруойа, [[католицизм]]ҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр. * [[1596]] — [[Богдан Хмельницкэй]] — Запорожскай Сэрии гетмана, [[Украина]] полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта. * [[1655]] — [[Бернулли, Якоб|Якоб Бернулли]] — [[Швейцария]] матымаатыга. * [[1905]] — [[Ефремов Степан Павлович|Степан Ефремов]] — драматуур, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] Ытык киһитэ. * [[1906]] — [[Амма Аччыгыйа|Николай Мординов - Амма Аччыгыйа]] — [[саха норуодунай суруйааччыта]] (1966), [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1972). Кини аата иҥэриллибитэ: [[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] [[Харбалаах (Таатта улууһа)|Харбалаах]] орто оскуолатыгар, «Кэскил» оҕо кинигэтин кыһатыгар (2014). * [[1910]] — [[Бурцева Мария Гаврильевна|Мария Бурцева]] — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыакка]] үлэлээбитэ. * [[1932]] — [[Каратаев Николай Нифонтович|Николай Каратаев]] — 1987-1998 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, 1972-1987 сылларга [[Саха АССР]] прокурора, [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] хас да ыҥырыытын дьокутаата. Кини аатын 1999 сылтан [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] [[Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Тааһаҕар]] орто оскуолата сүгэр. * [[1933]] — [[Макаров Олег Григорьевич|Олег Макаров]] — сэбиэскэй [[космонавт]], икки төгүллээх [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куорат ытык киһитэ]] (1977). * [[1937]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Акадьыамыйатын акадьыамыга, тыл үөрэҕин билимнэрин дуоктара, Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Үнүстүүтүн төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[1938]] — [[Адриано Челентано]] — [[Италия]] ырыаһыта, киинэ артыыһа, режиссёра. * [[1949]] — [[Кистенев Сергей Павлович|Сергей Кистенев]] (09.03.2003 өлб.) — Саха сирин чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1884]] — [[Грегор Иоганн Мендель]] — [[Австрия]] биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута. * [[1945]] — [[Вернадскай Владимир Иванович|Владимир Вернадскай]] — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туһунан үөрэх айааччыта, Украина Билим Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ. * [[1949]] — [[Виктор Флеминг]] — [[Оскар]] кыайыылаах [[АХШ]] киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ ''[[The Wizard of Oz (1939 киинэ)|The Wizard of Oz]]'' (1939) уонна ''[[Gone with the Wind (киинэ)|Gone with the Wind]]'' (1939). {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 6]] etwbf3ci39fg5dun2r4lsybthl7h2lm 428193 428189 2026-05-07T00:45:09Z Ojkhol 24881 /* Бэлиэ күннэр */ 428193 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 6''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 6-с күнэ. Сыл бүтүө 359 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 360 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Ямайка}} — [[Ямайка бырааһынньыктара|Маруннар күннэрэ]]. Маруннар диэн Ямайка көҥүл буоларын туһугар Британия сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриилэспит дьон. * {{Флагификация|Ирак}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * {{Флагификация|Лаос}} — Патет Лао күнэ * Ороһооспону кытта ситимнээх күннэр (илиҥҥи христианнар сорҕолоругар): ** {{Флагификация|Армения}} — Ороһооспо (Армян Апостол Сыаркаба) ** {{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Украина}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} — Чэчиэринньик * Христанство арҕаа салаата — Кириһиэнньэ, эбэтэр Үс хоруол күнэ (илин христиннар үксүлэрэ бу күнү 14 күн хойутаан бэлиэтииллэр уонна сороҕор Богоявление диэн ааттыыллар), уонна ситимнээх күннэр: ** {{Флагификация|Италия}} — Бефана күнэ. Бефана диэн эмээхсин оҕолорго бэлэх аҕалар ** {{Флагификация|Ирландия}} — Кыра Ороһуоспа ** {{Флагификация|Исландия}} — [[Йоль]] тиһэх күнэ. Бу түүн кутаа оттоллор, йоль уолаттары, эльфтары уонна да атын остуоруйа дьоруойдарын кытта аныгыскы сылга диэри быраһаайдаһаллар <!-- Йоль. Былыргы германскай омуктарга кыһын ортотун бэлиэтиир күн. Урут [[Күн туруута|Кыһыҥҥы күн туруутун]] кытта ситимнээҕэ, билигин Ороһооспону кытта силлиһэн хаалбыт.--> == Түбэлтэлэр == * [[563]] — 557 сыллааҕы сир хамсааһыныгар кээрэтиллибит Сибэтиэй София собуора ([[Константинополь]]) саҥаттан сибэтии гыныллыбыт. * [[1066]] — Гарольд Годвинсон [[Англия]] хоруола буолбут. * [[1874]] — [[Арҕаа Хаҥалас улууһа|Арҕаа Хаҥалас улууһугар]] бастакы оскуола аһыллыбыт (билигин М.Е. Николаев аатынан Өктөмнөөҕү билим-үөрэх киинэ, Хаҥалас улууһа).<ref>От одноклассного училища до средней школы, 1874–1974. — [Б. м. : б. и., 1974?]. — 27 с. ; Первая в улусе, 140. — Якутск : РИО медиа-холдинга, 2014. — 215 с. ; Октёмский наслег : события, люди, док. (с XVIII в. по 2021 г.) : библиогр. указ. — Якутск, 2023. — С. 151–184.</ref> * [[1907]] — Аатырбыт теоретик педагог [[Мария Монтессори]] [[Рим]]ҥэ оробуочайдар оҕолоругар бастакы [[оскуола]]тын уонна [[уһуйаан]]ын арыйбыт. * [[1912]] — Ньиэмэс геофизига Альфред Вегенер бастакытын ''[[Континент|континеннар]] дрейфтэрин'' туһунан түөрүйэтин билиһиннэрбит. * [[1922]] — [[Москуба]]ҕа Наркомнац кэллиэгийэтэ ''Саха автономнай уобалаһын'' тэрийэргэ быһаарбыт. * [[1943]] — [[Кыһыл Аармыйа]] форматыгар ''погуон'' баар буолбут. Ол иннинэ эписиэрдэр уонна сержааннар сыбаанньаларын саҕаларын муннугар тигиллэр ''пэтилииссэҕэ'' бэлиэтиир этилэр. * [[1959]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] тиис поликлиниката аһыллыбыт. * [[1992 сыл|1992]] — Байыаннайдар өрө турууларын кэнниттэн [[Грузия]] бэрэсидьиэнэ [[Звиад Гамсахурдиа]] дойдуттан куотар. * [[2003]] — СӨ вице-бэрэсидьиэнин 7-ВП нүөмэрдээх дьаһала тахсыбыт: «Бар-дьоҥҥо туһалаах омук литэрэтиирэтин таһаарыы туһунан». * [[2006]] — [[Арассыыйа]] бэрэсидьиэнэ [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] [[Дьокуускай]]га [[Национальнай уус-уран түмэл|Национальнай уус-уран түмэлгэ]] сылдьан суруналыыстары кытта кэпсэтиитигэр "[[сахалар]] култуураҕытын өрө тута сылдьаргытын үөрэ көрдүм" диэбит. * [[2021]] — Быыбар түмүгүн билиммэтэх АХШ бэрэсидьиэнэ [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] диэки буолааччылар АХШ Капитолийыгар саба түһүүлэрэ. Биэс киһи өлбүт, Конгресс чилиэттэрэ эвакуацияламмыттар. == Төрөөбүттэр == * [[1412]] — [[Жанна д’Арк]] — аҥылычааннары утары өрө турууну тэрийбит [[Франция]] национальнай дьоруойа, [[католицизм]]ҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр. * [[1596]] — [[Богдан Хмельницкэй]] — Запорожскай Сэрии гетмана, [[Украина]] полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта. * [[1655]] — [[Бернулли, Якоб|Якоб Бернулли]] — [[Швейцария]] матымаатыга. * [[1905]] — [[Ефремов Степан Павлович|Степан Ефремов]] — драматуур, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] Ытык киһитэ. * [[1906]] — [[Амма Аччыгыйа|Николай Мординов - Амма Аччыгыйа]] — [[саха норуодунай суруйааччыта]] (1966), [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1972). Кини аата иҥэриллибитэ: [[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] [[Харбалаах (Таатта улууһа)|Харбалаах]] орто оскуолатыгар, «Кэскил» оҕо кинигэтин кыһатыгар (2014). * [[1910]] — [[Бурцева Мария Гаврильевна|Мария Бурцева]] — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыакка]] үлэлээбитэ. * [[1932]] — [[Каратаев Николай Нифонтович|Николай Каратаев]] — 1987-1998 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, 1972-1987 сылларга [[Саха АССР]] прокурора, [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] хас да ыҥырыытын дьокутаата. Кини аатын 1999 сылтан [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] [[Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Тааһаҕар]] орто оскуолата сүгэр. * [[1933]] — [[Макаров Олег Григорьевич|Олег Макаров]] — сэбиэскэй [[космонавт]], икки төгүллээх [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куорат ытык киһитэ]] (1977). * [[1937]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Акадьыамыйатын акадьыамыга, тыл үөрэҕин билимнэрин дуоктара, Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Үнүстүүтүн төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[1938]] — [[Адриано Челентано]] — [[Италия]] ырыаһыта, киинэ артыыһа, режиссёра. * [[1949]] — [[Кистенев Сергей Павлович|Сергей Кистенев]] (09.03.2003 өлб.) — Саха сирин чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1884]] — [[Грегор Иоганн Мендель]] — [[Австрия]] биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута. * [[1945]] — [[Вернадскай Владимир Иванович|Владимир Вернадскай]] — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туһунан үөрэх айааччыта, Украина Билим Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ. * [[1949]] — [[Виктор Флеминг]] — [[Оскар]] кыайыылаах [[АХШ]] киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ ''[[The Wizard of Oz (1939 киинэ)|The Wizard of Oz]]'' (1939) уонна ''[[Gone with the Wind (киинэ)|Gone with the Wind]]'' (1939). {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 6]] l23i1byow3ttcad7us1zzak78egh3ms 428194 428193 2026-05-07T00:45:45Z Ojkhol 24881 /* Бэлиэ күннэр */ 428194 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 6''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 6-с күнэ. Сыл бүтүө 359 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 360 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Ямайка}} — [[Ямайка бырааһынньыктара|Маруннар күннэрэ]]. Маруннар диэн Ямайка көҥүл буоларын туһугар Британия сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриилэспит дьон. * {{Флагификация|Ирак}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * {{Флагификация|Лаос}} — Патет Лао күнэ * Ороһооспону кытта ситимнээх күннэр (илиҥҥи христианнар сорҕолоругар): ** {{Флагификация|Армения}} — Ороһооспо (Армян Апостол Сыаркаба) ** {{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Украина}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} — Чэчиэринньик * Христианство арҕаа салаата — [[Кириһиэнньэ]], эбэтэр Үс хоруол күнэ (илин христиннар үксүлэрэ бу күнү 14 күн хойутаан бэлиэтииллэр уонна сороҕор Богоявление диэн ааттыыллар), уонна ситимнээх күннэр: ** {{Флагификация|Италия}} — Бефана күнэ. Бефана диэн эмээхсин оҕолорго бэлэх аҕалар ** {{Флагификация|Ирландия}} — Кыра Ороһооспо ** {{Флагификация|Исландия}} — [[Йоль]] тиһэх күнэ. Бу түүн кутаа оттоллор, йоль уолаттары, эльфтары уонна да атын остуоруйа дьоруойдарын кытта аныгыскы сылга диэри быраһаайдаһаллар <!-- Йоль. Былыргы германскай омуктарга кыһын ортотун бэлиэтиир күн. Урут [[Күн туруута|Кыһыҥҥы күн туруутун]] кытта ситимнээҕэ, билигин Ороһооспону кытта силлиһэн хаалбыт.--> == Түбэлтэлэр == * [[563]] — 557 сыллааҕы сир хамсааһыныгар кээрэтиллибит Сибэтиэй София собуора ([[Константинополь]]) саҥаттан сибэтии гыныллыбыт. * [[1066]] — Гарольд Годвинсон [[Англия]] хоруола буолбут. * [[1874]] — [[Арҕаа Хаҥалас улууһа|Арҕаа Хаҥалас улууһугар]] бастакы оскуола аһыллыбыт (билигин М.Е. Николаев аатынан Өктөмнөөҕү билим-үөрэх киинэ, Хаҥалас улууһа).<ref>От одноклассного училища до средней школы, 1874–1974. — [Б. м. : б. и., 1974?]. — 27 с. ; Первая в улусе, 140. — Якутск : РИО медиа-холдинга, 2014. — 215 с. ; Октёмский наслег : события, люди, док. (с XVIII в. по 2021 г.) : библиогр. указ. — Якутск, 2023. — С. 151–184.</ref> * [[1907]] — Аатырбыт теоретик педагог [[Мария Монтессори]] [[Рим]]ҥэ оробуочайдар оҕолоругар бастакы [[оскуола]]тын уонна [[уһуйаан]]ын арыйбыт. * [[1912]] — Ньиэмэс геофизига Альфред Вегенер бастакытын ''[[Континент|континеннар]] дрейфтэрин'' туһунан түөрүйэтин билиһиннэрбит. * [[1922]] — [[Москуба]]ҕа Наркомнац кэллиэгийэтэ ''Саха автономнай уобалаһын'' тэрийэргэ быһаарбыт. * [[1943]] — [[Кыһыл Аармыйа]] форматыгар ''погуон'' баар буолбут. Ол иннинэ эписиэрдэр уонна сержааннар сыбаанньаларын саҕаларын муннугар тигиллэр ''пэтилииссэҕэ'' бэлиэтиир этилэр. * [[1959]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] тиис поликлиниката аһыллыбыт. * [[1992 сыл|1992]] — Байыаннайдар өрө турууларын кэнниттэн [[Грузия]] бэрэсидьиэнэ [[Звиад Гамсахурдиа]] дойдуттан куотар. * [[2003]] — СӨ вице-бэрэсидьиэнин 7-ВП нүөмэрдээх дьаһала тахсыбыт: «Бар-дьоҥҥо туһалаах омук литэрэтиирэтин таһаарыы туһунан». * [[2006]] — [[Арассыыйа]] бэрэсидьиэнэ [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] [[Дьокуускай]]га [[Национальнай уус-уран түмэл|Национальнай уус-уран түмэлгэ]] сылдьан суруналыыстары кытта кэпсэтиитигэр "[[сахалар]] култуураҕытын өрө тута сылдьаргытын үөрэ көрдүм" диэбит. * [[2021]] — Быыбар түмүгүн билиммэтэх АХШ бэрэсидьиэнэ [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] диэки буолааччылар АХШ Капитолийыгар саба түһүүлэрэ. Биэс киһи өлбүт, Конгресс чилиэттэрэ эвакуацияламмыттар. == Төрөөбүттэр == * [[1412]] — [[Жанна д’Арк]] — аҥылычааннары утары өрө турууну тэрийбит [[Франция]] национальнай дьоруойа, [[католицизм]]ҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр. * [[1596]] — [[Богдан Хмельницкэй]] — Запорожскай Сэрии гетмана, [[Украина]] полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта. * [[1655]] — [[Бернулли, Якоб|Якоб Бернулли]] — [[Швейцария]] матымаатыга. * [[1905]] — [[Ефремов Степан Павлович|Степан Ефремов]] — драматуур, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] Ытык киһитэ. * [[1906]] — [[Амма Аччыгыйа|Николай Мординов - Амма Аччыгыйа]] — [[саха норуодунай суруйааччыта]] (1966), [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1972). Кини аата иҥэриллибитэ: [[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] [[Харбалаах (Таатта улууһа)|Харбалаах]] орто оскуолатыгар, «Кэскил» оҕо кинигэтин кыһатыгар (2014). * [[1910]] — [[Бурцева Мария Гаврильевна|Мария Бурцева]] — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыакка]] үлэлээбитэ. * [[1932]] — [[Каратаев Николай Нифонтович|Николай Каратаев]] — 1987-1998 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, 1972-1987 сылларга [[Саха АССР]] прокурора, [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] хас да ыҥырыытын дьокутаата. Кини аатын 1999 сылтан [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] [[Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Тааһаҕар]] орто оскуолата сүгэр. * [[1933]] — [[Макаров Олег Григорьевич|Олег Макаров]] — сэбиэскэй [[космонавт]], икки төгүллээх [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куорат ытык киһитэ]] (1977). * [[1937]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Акадьыамыйатын акадьыамыга, тыл үөрэҕин билимнэрин дуоктара, Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Үнүстүүтүн төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[1938]] — [[Адриано Челентано]] — [[Италия]] ырыаһыта, киинэ артыыһа, режиссёра. * [[1949]] — [[Кистенев Сергей Павлович|Сергей Кистенев]] (09.03.2003 өлб.) — Саха сирин чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1884]] — [[Грегор Иоганн Мендель]] — [[Австрия]] биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута. * [[1945]] — [[Вернадскай Владимир Иванович|Владимир Вернадскай]] — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туһунан үөрэх айааччыта, Украина Билим Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ. * [[1949]] — [[Виктор Флеминг]] — [[Оскар]] кыайыылаах [[АХШ]] киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ ''[[The Wizard of Oz (1939 киинэ)|The Wizard of Oz]]'' (1939) уонна ''[[Gone with the Wind (киинэ)|Gone with the Wind]]'' (1939). {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 6]] l6188da91zs88d7rkl7ujrfcvszv8pf 428197 428194 2026-05-07T00:54:42Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 428197 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 6''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 6-с күнэ. Сыл бүтүө 359 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 360 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Ямайка}} — [[Ямайка бырааһынньыктара|Маруннар күннэрэ]]. Маруннар диэн Ямайка көҥүл буоларын туһугар Британия сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриилэспит дьон. * {{Флагификация|Ирак}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * {{Флагификация|Лаос}} — Патет Лао күнэ * Ороһооспону кытта ситимнээх күннэр (илиҥҥи христианнар сорҕолоругар): ** {{Флагификация|Армения}} — Ороһооспо (Армян Апостол Сыаркаба) ** {{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Украина}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} — Чэчиэринньик * Христианство арҕаа салаата — [[Кириһиэнньэ]], эбэтэр Үс хоруол күнэ (илин христиннар үксүлэрэ бу күнү 14 күн хойутаан бэлиэтииллэр уонна сороҕор Богоявление диэн ааттыыллар), уонна ситимнээх күннэр: ** {{Флагификация|Италия}} — Бефана күнэ. Бефана диэн эмээхсин оҕолорго бэлэх аҕалар ** {{Флагификация|Ирландия}} — Кыра Ороһооспо ** {{Флагификация|Исландия}} — [[Йоль]] тиһэх күнэ. Бу түүн кутаа оттоллор, йоль уолаттары, эльфтары уонна да атын остуоруйа дьоруойдарын кытта аныгыскы сылга диэри быраһаайдаһаллар <!-- Йоль. Былыргы германскай омуктарга кыһын ортотун бэлиэтиир күн. Урут [[Күн туруута|Кыһыҥҥы күн туруутун]] кытта ситимнээҕэ, билигин Ороһооспону кытта силлиһэн хаалбыт.--> == Түбэлтэлэр == * [[563]] — 557 сыллааҕы сир хамсааһыныгар кээрэтиллибит Сибэтиэй София собуора ([[Константинополь]]) саҥаттан сибэтии гыныллыбыт. * [[1066]] — Гарольд Годвинсон [[Англия]] хоруола буолбут. * [[1874]] — [[Арҕаа Хаҥалас улууһа|Арҕаа Хаҥалас улууһугар]] бастакы оскуола аһыллыбыт (билигин М.Е. Николаев аатынан Өктөмнөөҕү билим-үөрэх киинэ, Хаҥалас улууһа).<ref>От одноклассного училища до средней школы, 1874–1974. — [Б. м. : б. и., 1974?]. — 27 с. ; Первая в улусе, 140. — Якутск : РИО медиа-холдинга, 2014. — 215 с. ; Октёмский наслег : события, люди, док. (с XVIII в. по 2021 г.) : библиогр. указ. — Якутск, 2023. — С. 151–184.</ref> * [[1907]] — Аатырбыт теоретик педагог [[Мария Монтессори]] [[Рим]]ҥэ оробуочайдар оҕолоругар бастакы [[оскуола]]тын уонна [[уһуйаан]]ын арыйбыт. * [[1912]] — Ньиэмэс геофизига Альфред Вегенер бастакытын ''[[Континент|континеннар]] дрейфтэрин'' туһунан түөрүйэтин билиһиннэрбит. * [[1922]] — [[Москуба]]ҕа Наркомнац кэллиэгийэтэ ''Саха автономнай уобалаһын'' тэрийэргэ быһаарбыт. * [[1943]] — [[Кыһыл Аармыйа]] форматыгар ''погуон'' баар буолбут. Ол иннинэ эписиэрдэр уонна сержааннар сыбаанньаларын саҕаларын муннугар тигиллэр ''пэтилииссэҕэ'' бэлиэтиир этилэр. * [[1959]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] тиис поликлиниката аһыллыбыт. * [[1978 сыл|1978]] — [[АХШ Кэҥгириэһэ|АХШ Кэҥгириэһин]] дэлэгээссийэтэ [[Венгрия]] омугар Сибэтиэй Стефан хоруонатын төннөрбүт. Бу хоруона 1953 сыллаахтан [[Форт-Нокс]]ка харалла сыппыта. * [[1992 сыл|1992]] — Тенгиз Китовани уонна Джаба Иоселиани баһылыктаах байыаннайдар өрө турууларын кэнниттэн [[Грузия]] бэрэсидьиэнэ [[Звиад Гамсахурдиа]] дойдуттан куотар. Бу кэнниттэн Эдуард Шеварднадзе Грузия Госсоветын бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. * [[2003]] — СӨ вице-бэрэсидьиэнин 7-ВП нүөмэрдээх дьаһала тахсыбыт: «Бар-дьоҥҥо туһалаах омук литэрэтиирэтин таһаарыы туһунан». * [[2006]] — [[Арассыыйа]] бэрэсидьиэнэ [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] [[Дьокуускай]]га [[Национальнай уус-уран түмэл|Национальнай уус-уран түмэлгэ]] сылдьан суруналыыстары кытта кэпсэтиитигэр "[[сахалар]] култуураҕытын өрө тута сылдьаргытын үөрэ көрдүм" диэбит. * [[2021]] — Быыбар түмүгүн билиммэтэх АХШ бэрэсидьиэнэ [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] диэки буолааччылар АХШ Капитолийыгар саба түһүүлэрэ. Биэс киһи өлбүт, Конгресс чилиэттэрэ эвакуацияламмыттар. == Төрөөбүттэр == * [[1412]] — [[Жанна д’Арк]] — аҥылычааннары утары өрө турууну тэрийбит [[Франция]] национальнай дьоруойа, [[католицизм]]ҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр. * [[1596]] — [[Богдан Хмельницкэй]] — Запорожскай Сэрии гетмана, [[Украина]] полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта. * [[1655]] — [[Бернулли, Якоб|Якоб Бернулли]] — [[Швейцария]] матымаатыга. * [[1905]] — [[Ефремов Степан Павлович|Степан Ефремов]] — драматуур, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] Ытык киһитэ. * [[1906]] — [[Амма Аччыгыйа|Николай Мординов - Амма Аччыгыйа]] — [[саха норуодунай суруйааччыта]] (1966), [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1972). Кини аата иҥэриллибитэ: [[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] [[Харбалаах (Таатта улууһа)|Харбалаах]] орто оскуолатыгар, «Кэскил» оҕо кинигэтин кыһатыгар (2014). * [[1910]] — [[Бурцева Мария Гаврильевна|Мария Бурцева]] — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыакка]] үлэлээбитэ. * [[1932]] — [[Каратаев Николай Нифонтович|Николай Каратаев]] — 1987-1998 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, 1972-1987 сылларга [[Саха АССР]] прокурора, [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] хас да ыҥырыытын дьокутаата. Кини аатын 1999 сылтан [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] [[Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Тааһаҕар]] орто оскуолата сүгэр. * [[1933]] — [[Макаров Олег Григорьевич|Олег Макаров]] — сэбиэскэй [[космонавт]], икки төгүллээх [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куорат ытык киһитэ]] (1977). * [[1937]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Акадьыамыйатын акадьыамыга, тыл үөрэҕин билимнэрин дуоктара, Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Үнүстүүтүн төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[1938]] — [[Адриано Челентано]] — [[Италия]] ырыаһыта, киинэ артыыһа, режиссёра. * [[1949]] — [[Кистенев Сергей Павлович|Сергей Кистенев]] (09.03.2003 өлб.) — Саха сирин чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1884]] — [[Грегор Иоганн Мендель]] — [[Австрия]] биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута. * [[1945]] — [[Вернадскай Владимир Иванович|Владимир Вернадскай]] — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туһунан үөрэх айааччыта, Украина Билим Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ. * [[1949]] — [[Виктор Флеминг]] — [[Оскар]] кыайыылаах [[АХШ]] киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ ''[[The Wizard of Oz (1939 киинэ)|The Wizard of Oz]]'' (1939) уонна ''[[Gone with the Wind (киинэ)|Gone with the Wind]]'' (1939). {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 6]] 25ztvvvjugm6i0v6okikw56bt7a72jb 428199 428197 2026-05-07T01:05:56Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 428199 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 6''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 6-с күнэ. Сыл бүтүө 359 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 360 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Ямайка}} — [[Ямайка бырааһынньыктара|Маруннар күннэрэ]]. Маруннар диэн Ямайка көҥүл буоларын туһугар Британия сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриилэспит дьон. * {{Флагификация|Ирак}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * {{Флагификация|Лаос}} — Патет Лао күнэ * Ороһооспону кытта ситимнээх күннэр (илиҥҥи христианнар сорҕолоругар): ** {{Флагификация|Армения}} — Ороһооспо (Армян Апостол Сыаркаба) ** {{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Украина}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} — Чэчиэринньик * Христианство арҕаа салаата — [[Кириһиэнньэ]], эбэтэр Үс хоруол күнэ (илин христиннар үксүлэрэ бу күнү 14 күн хойутаан бэлиэтииллэр уонна сороҕор Богоявление диэн ааттыыллар), уонна ситимнээх күннэр: ** {{Флагификация|Италия}} — Бефана күнэ. Бефана диэн эмээхсин оҕолорго бэлэх аҕалар ** {{Флагификация|Ирландия}} — Кыра Ороһооспо ** {{Флагификация|Исландия}} — [[Йоль]] тиһэх күнэ. Бу түүн кутаа оттоллор, йоль уолаттары, эльфтары уонна да атын остуоруйа дьоруойдарын кытта аныгыскы сылга диэри быраһаайдаһаллар <!-- Йоль. Былыргы германскай омуктарга кыһын ортотун бэлиэтиир күн. Урут [[Күн туруута|Кыһыҥҥы күн туруутун]] кытта ситимнээҕэ, билигин Ороһооспону кытта силлиһэн хаалбыт.--> == Түбэлтэлэр == * [[563]] — 557 сыллааҕы сир хамсааһыныгар кээрэтиллибит Сибэтиэй София собуора ([[Константинополь]]) саҥаттан сибэтии гыныллыбыт. * [[1066]] — Гарольд Годвинсон [[Англия]] хоруола буолбут. * [[1874]] — [[Арҕаа Хаҥалас улууһа|Арҕаа Хаҥалас улууһугар]] бастакы оскуола аһыллыбыт (билигин М.Е. Николаев аатынан Өктөмнөөҕү билим-үөрэх киинэ, Хаҥалас улууһа).<ref>От одноклассного училища до средней школы, 1874–1974. — [Б. м. : б. и., 1974?]. — 27 с. ; Первая в улусе, 140. — Якутск : РИО медиа-холдинга, 2014. — 215 с. ; Октёмский наслег : события, люди, док. (с XVIII в. по 2021 г.) : библиогр. указ. — Якутск, 2023. — С. 151–184.</ref> * [[1907]] — Аатырбыт теоретик педагог [[Мария Монтессори]] [[Рим]]ҥэ оробуочайдар оҕолоругар бастакы [[оскуола]]тын уонна [[уһуйаан]]ын арыйбыт. * [[1912]] — Ньиэмэс геофизига Альфред Вегенер бастакытын ''[[Континент|континеннар]] дрейфтэрин'' туһунан түөрүйэтин билиһиннэрбит. * [[1922]] — [[Москуба]]ҕа Наркомнац кэллиэгийэтэ ''Саха автономнай уобалаһын'' тэрийэргэ быһаарбыт. * [[1939 сыл|1939]] — [[Отто Хан]] уонна кини көмөлөһөөччүтэ Фриц Штрассманн «Айылҕа билимэ» („Naturwissenschaften“) сурунаалга нейтроннарынан "ытыалаан" [[Бариум|барий]]тан [[Ураан|ураан]]ы ылыы дакаастаммытын туһунан ыстатыйа таһаарбыттар. Хан бу иннинэ бу арыйыытын Лиза Мейтнергэ суругар 1938 сыл ахсынньы 19 суруйбута. Бу атом дьаадырата үллэһиллэрин арыйыы уонна ол дакаастабыла буолбута. * [[1943]] — [[Кыһыл Аармыйа]] форматыгар ''погуон'' баар буолбут. Ол иннинэ эписиэрдэр уонна сержааннар сыбаанньаларын саҕаларын муннугар тигиллэр ''пэтилииссэҕэ'' бэлиэтиир этилэр. * [[1959]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] тиис поликлиниката аһыллыбыт. * [[1978 сыл|1978]] — [[АХШ Кэҥгириэһэ|АХШ Кэҥгириэһин]] дэлэгээссийэтэ [[Венгрия]] омугар Сибэтиэй Стефан хоруонатын төннөрбүт. Бу хоруона 1953 сыллаахтан [[Форт-Нокс]]ка харалла сыппыта. * [[1992 сыл|1992]] — Тенгиз Китовани уонна Джаба Иоселиани баһылыктаах байыаннайдар өрө турууларын кэнниттэн [[Грузия]] бэрэсидьиэнэ [[Звиад Гамсахурдиа]] дойдуттан куотар. Бу кэнниттэн Эдуард Шеварднадзе Грузия Госсоветын бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. * [[2003]] — СӨ вице-бэрэсидьиэнин 7-ВП нүөмэрдээх дьаһала тахсыбыт: «Бар-дьоҥҥо туһалаах омук литэрэтиирэтин таһаарыы туһунан». * [[2006]] — [[Арассыыйа]] бэрэсидьиэнэ [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] [[Дьокуускай]]га [[Национальнай уус-уран түмэл|Национальнай уус-уран түмэлгэ]] сылдьан суруналыыстары кытта кэпсэтиитигэр "[[сахалар]] култуураҕытын өрө тута сылдьаргытын үөрэ көрдүм" диэбит. * [[2021]] — Быыбар түмүгүн билиммэтэх АХШ бэрэсидьиэнэ [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] диэки буолааччылар АХШ Капитолийыгар саба түһүүлэрэ. Биэс киһи өлбүт, Конгресс чилиэттэрэ эвакуацияламмыттар. == Төрөөбүттэр == * [[1412]] — [[Жанна д’Арк]] — аҥылычааннары утары өрө турууну тэрийбит [[Франция]] национальнай дьоруойа, [[католицизм]]ҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр. * [[1596]] — [[Богдан Хмельницкэй]] — Запорожскай Сэрии гетмана, [[Украина]] полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта. * [[1655]] — [[Бернулли, Якоб|Якоб Бернулли]] — [[Швейцария]] матымаатыга. * [[1905]] — [[Ефремов Степан Павлович|Степан Ефремов]] — драматуур, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] Ытык киһитэ. * [[1906]] — [[Амма Аччыгыйа|Николай Мординов - Амма Аччыгыйа]] — [[саха норуодунай суруйааччыта]] (1966), [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1972). Кини аата иҥэриллибитэ: [[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] [[Харбалаах (Таатта улууһа)|Харбалаах]] орто оскуолатыгар, «Кэскил» оҕо кинигэтин кыһатыгар (2014). * [[1910]] — [[Бурцева Мария Гаврильевна|Мария Бурцева]] — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыакка]] үлэлээбитэ. * [[1932]] — [[Каратаев Николай Нифонтович|Николай Каратаев]] — 1987-1998 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, 1972-1987 сылларга [[Саха АССР]] прокурора, [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] хас да ыҥырыытын дьокутаата. Кини аатын 1999 сылтан [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] [[Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Тааһаҕар]] орто оскуолата сүгэр. * [[1933]] — [[Макаров Олег Григорьевич|Олег Макаров]] — сэбиэскэй [[космонавт]], икки төгүллээх [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куорат ытык киһитэ]] (1977). * [[1937]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Акадьыамыйатын акадьыамыга, тыл үөрэҕин билимнэрин дуоктара, Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Үнүстүүтүн төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[1938]] — [[Адриано Челентано]] — [[Италия]] ырыаһыта, киинэ артыыһа, режиссёра. * [[1949]] — [[Кистенев Сергей Павлович|Сергей Кистенев]] (09.03.2003 өлб.) — Саха сирин чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1884]] — [[Грегор Иоганн Мендель]] — [[Австрия]] биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута. * [[1945]] — [[Вернадскай Владимир Иванович|Владимир Вернадскай]] — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туһунан үөрэх айааччыта, Украина Билим Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ. * [[1949]] — [[Виктор Флеминг]] — [[Оскар]] кыайыылаах [[АХШ]] киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ ''[[The Wizard of Oz (1939 киинэ)|The Wizard of Oz]]'' (1939) уонна ''[[Gone with the Wind (киинэ)|Gone with the Wind]]'' (1939). {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 6]] d4zi4qr5jdckabvbgxy2nola0cgvsnq 428200 428199 2026-05-07T01:06:35Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 428200 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 6''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 6-с күнэ. Сыл бүтүө 359 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 360 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Ямайка}} — [[Ямайка бырааһынньыктара|Маруннар күннэрэ]]. Маруннар диэн Ямайка көҥүл буоларын туһугар Британия сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриилэспит дьон. * {{Флагификация|Ирак}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * {{Флагификация|Лаос}} — Патет Лао күнэ * Ороһооспону кытта ситимнээх күннэр (илиҥҥи христианнар сорҕолоругар): ** {{Флагификация|Армения}} — Ороһооспо (Армян Апостол Сыаркаба) ** {{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Украина}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} — Чэчиэринньик * Христианство арҕаа салаата — [[Кириһиэнньэ]], эбэтэр Үс хоруол күнэ (илин христиннар үксүлэрэ бу күнү 14 күн хойутаан бэлиэтииллэр уонна сороҕор Богоявление диэн ааттыыллар), уонна ситимнээх күннэр: ** {{Флагификация|Италия}} — Бефана күнэ. Бефана диэн эмээхсин оҕолорго бэлэх аҕалар ** {{Флагификация|Ирландия}} — Кыра Ороһооспо ** {{Флагификация|Исландия}} — [[Йоль]] тиһэх күнэ. Бу түүн кутаа оттоллор, йоль уолаттары, эльфтары уонна да атын остуоруйа дьоруойдарын кытта аныгыскы сылга диэри быраһаайдаһаллар <!-- Йоль. Былыргы германскай омуктарга кыһын ортотун бэлиэтиир күн. Урут [[Күн туруута|Кыһыҥҥы күн туруутун]] кытта ситимнээҕэ, билигин Ороһооспону кытта силлиһэн хаалбыт.--> == Түбэлтэлэр == * [[563]] — 557 сыллааҕы сир хамсааһыныгар кээрэтиллибит Сибэтиэй София собуора ([[Константинополь]]) саҥаттан сибэтии гыныллыбыт. * [[1066]] — Гарольд Годвинсон [[Англия]] хоруола буолбут. * [[1874]] — [[Арҕаа Хаҥалас улууһа|Арҕаа Хаҥалас улууһугар]] бастакы оскуола аһыллыбыт (билигин М.Е. Николаев аатынан Өктөмнөөҕү билим-үөрэх киинэ, Хаҥалас улууһа).<ref>От одноклассного училища до средней школы, 1874–1974. — [Б. м. : б. и., 1974?]. — 27 с. ; Первая в улусе, 140. — Якутск : РИО медиа-холдинга, 2014. — 215 с. ; Октёмский наслег : события, люди, док. (с XVIII в. по 2021 г.) : библиогр. указ. — Якутск, 2023. — С. 151–184.</ref> * [[1907]] — Аатырбыт теоретик педагог [[Мария Монтессори]] [[Рим]]ҥэ оробуочайдар оҕолоругар бастакы [[оскуола]]тын уонна [[уһуйаан]]ын арыйбыт. * [[1912]] — Ньиэмэс геофизига Альфред Вегенер бастакытын ''[[Континент|континеннар]] дрейфтэрин'' туһунан түөрүйэтин билиһиннэрбит. * [[1922]] — [[Москуба]]ҕа Наркомнац кэллиэгийэтэ ''Саха автономнай уобалаһын'' тэрийэргэ быһаарбыт. * [[1939 сыл|1939]] — [[Отто Хан]] уонна кини көмөлөһөөччүтэ Фриц Штрассманн «Айылҕа билимэ» („Naturwissenschaften“) сурунаалга нейтроннарынан "ытыалаан" [[Бариум|барий]]тан [[Ураниум|урааны]] ылыы дакаастаммытын туһунан ыстатыйа таһаарбыттар. Хан бу иннинэ бу арыйыытын Лиза Мейтнергэ суругар 1938 сыл ахсынньы 19 суруйбута. Бу атом дьаадырата үллэһиллэрин арыйыы уонна ол дакаастабыла буолбута. * [[1943]] — [[Кыһыл Аармыйа]] форматыгар ''погуон'' баар буолбут. Ол иннинэ эписиэрдэр уонна сержааннар сыбаанньаларын саҕаларын муннугар тигиллэр ''пэтилииссэҕэ'' бэлиэтиир этилэр. * [[1959]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] тиис поликлиниката аһыллыбыт. * [[1978 сыл|1978]] — [[АХШ Кэҥгириэһэ|АХШ Кэҥгириэһин]] дэлэгээссийэтэ [[Венгрия]] омугар Сибэтиэй Стефан хоруонатын төннөрбүт. Бу хоруона 1953 сыллаахтан [[Форт-Нокс]]ка харалла сыппыта. * [[1992 сыл|1992]] — Тенгиз Китовани уонна Джаба Иоселиани баһылыктаах байыаннайдар өрө турууларын кэнниттэн [[Грузия]] бэрэсидьиэнэ [[Звиад Гамсахурдиа]] дойдуттан куотар. Бу кэнниттэн Эдуард Шеварднадзе Грузия Госсоветын бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. * [[2003]] — СӨ вице-бэрэсидьиэнин 7-ВП нүөмэрдээх дьаһала тахсыбыт: «Бар-дьоҥҥо туһалаах омук литэрэтиирэтин таһаарыы туһунан». * [[2006]] — [[Арассыыйа]] бэрэсидьиэнэ [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] [[Дьокуускай]]га [[Национальнай уус-уран түмэл|Национальнай уус-уран түмэлгэ]] сылдьан суруналыыстары кытта кэпсэтиитигэр "[[сахалар]] култуураҕытын өрө тута сылдьаргытын үөрэ көрдүм" диэбит. * [[2021]] — Быыбар түмүгүн билиммэтэх АХШ бэрэсидьиэнэ [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] диэки буолааччылар АХШ Капитолийыгар саба түһүүлэрэ. Биэс киһи өлбүт, Конгресс чилиэттэрэ эвакуацияламмыттар. == Төрөөбүттэр == * [[1412]] — [[Жанна д’Арк]] — аҥылычааннары утары өрө турууну тэрийбит [[Франция]] национальнай дьоруойа, [[католицизм]]ҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр. * [[1596]] — [[Богдан Хмельницкэй]] — Запорожскай Сэрии гетмана, [[Украина]] полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта. * [[1655]] — [[Бернулли, Якоб|Якоб Бернулли]] — [[Швейцария]] матымаатыга. * [[1905]] — [[Ефремов Степан Павлович|Степан Ефремов]] — драматуур, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] Ытык киһитэ. * [[1906]] — [[Амма Аччыгыйа|Николай Мординов - Амма Аччыгыйа]] — [[саха норуодунай суруйааччыта]] (1966), [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1972). Кини аата иҥэриллибитэ: [[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] [[Харбалаах (Таатта улууһа)|Харбалаах]] орто оскуолатыгар, «Кэскил» оҕо кинигэтин кыһатыгар (2014). * [[1910]] — [[Бурцева Мария Гаврильевна|Мария Бурцева]] — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыакка]] үлэлээбитэ. * [[1932]] — [[Каратаев Николай Нифонтович|Николай Каратаев]] — 1987-1998 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, 1972-1987 сылларга [[Саха АССР]] прокурора, [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] хас да ыҥырыытын дьокутаата. Кини аатын 1999 сылтан [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] [[Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Тааһаҕар]] орто оскуолата сүгэр. * [[1933]] — [[Макаров Олег Григорьевич|Олег Макаров]] — сэбиэскэй [[космонавт]], икки төгүллээх [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куорат ытык киһитэ]] (1977). * [[1937]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Акадьыамыйатын акадьыамыга, тыл үөрэҕин билимнэрин дуоктара, Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Үнүстүүтүн төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[1938]] — [[Адриано Челентано]] — [[Италия]] ырыаһыта, киинэ артыыһа, режиссёра. * [[1949]] — [[Кистенев Сергей Павлович|Сергей Кистенев]] (09.03.2003 өлб.) — Саха сирин чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1884]] — [[Грегор Иоганн Мендель]] — [[Австрия]] биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута. * [[1945]] — [[Вернадскай Владимир Иванович|Владимир Вернадскай]] — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туһунан үөрэх айааччыта, Украина Билим Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ. * [[1949]] — [[Виктор Флеминг]] — [[Оскар]] кыайыылаах [[АХШ]] киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ ''[[The Wizard of Oz (1939 киинэ)|The Wizard of Oz]]'' (1939) уонна ''[[Gone with the Wind (киинэ)|Gone with the Wind]]'' (1939). {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 6]] fojlnp3fk0ccj7zkhj1aav84mh33glc 428201 428200 2026-05-07T01:07:11Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 428201 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 6''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 6-с күнэ. Сыл бүтүө 359 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 360 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Ямайка}} — [[Ямайка бырааһынньыктара|Маруннар күннэрэ]]. Маруннар диэн Ямайка көҥүл буоларын туһугар Британия сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриилэспит дьон. * {{Флагификация|Ирак}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * {{Флагификация|Лаос}} — Патет Лао күнэ * Ороһооспону кытта ситимнээх күннэр (илиҥҥи христианнар сорҕолоругар): ** {{Флагификация|Армения}} — Ороһооспо (Армян Апостол Сыаркаба) ** {{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Украина}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} — Чэчиэринньик * Христианство арҕаа салаата — [[Кириһиэнньэ]], эбэтэр Үс хоруол күнэ (илин христиннар үксүлэрэ бу күнү 14 күн хойутаан бэлиэтииллэр уонна сороҕор Богоявление диэн ааттыыллар), уонна ситимнээх күннэр: ** {{Флагификация|Италия}} — Бефана күнэ. Бефана диэн эмээхсин оҕолорго бэлэх аҕалар ** {{Флагификация|Ирландия}} — Кыра Ороһооспо ** {{Флагификация|Исландия}} — [[Йоль]] тиһэх күнэ. Бу түүн кутаа оттоллор, йоль уолаттары, эльфтары уонна да атын остуоруйа дьоруойдарын кытта аныгыскы сылга диэри быраһаайдаһаллар <!-- Йоль. Былыргы германскай омуктарга кыһын ортотун бэлиэтиир күн. Урут [[Күн туруута|Кыһыҥҥы күн туруутун]] кытта ситимнээҕэ, билигин Ороһооспону кытта силлиһэн хаалбыт.--> == Түбэлтэлэр == * [[563]] — 557 сыллааҕы сир хамсааһыныгар кээрэтиллибит Сибэтиэй София собуора ([[Константинополь]]) саҥаттан сибэтии гыныллыбыт. * [[1066]] — Гарольд Годвинсон [[Англия]] хоруола буолбут. * [[1874]] — [[Арҕаа Хаҥалас улууһа|Арҕаа Хаҥалас улууһугар]] бастакы оскуола аһыллыбыт (билигин М.Е. Николаев аатынан Өктөмнөөҕү билим-үөрэх киинэ, Хаҥалас улууһа).<ref>От одноклассного училища до средней школы, 1874–1974. — [Б. м. : б. и., 1974?]. — 27 с. ; Первая в улусе, 140. — Якутск : РИО медиа-холдинга, 2014. — 215 с. ; Октёмский наслег : события, люди, док. (с XVIII в. по 2021 г.) : библиогр. указ. — Якутск, 2023. — С. 151–184.</ref> * [[1907]] — Аатырбыт теоретик педагог [[Мария Монтессори]] [[Рим]]ҥэ оробуочайдар оҕолоругар бастакы [[оскуола]]тын уонна [[уһуйаан]]ын арыйбыт. * [[1912]] — Ньиэмэс геофизига Альфред Вегенер бастакытын ''[[Континент|континеннар]] дрейфтэрин'' туһунан түөрүйэтин билиһиннэрбит. * [[1922]] — [[Москуба]]ҕа Наркомнац кэллиэгийэтэ ''Саха автономнай уобалаһын'' тэрийэргэ быһаарбыт. * [[1939 сыл|1939]] — [[Отто Хан]] уонна кини көмөлөһөөччүтэ Фриц Штрассманн «Айылҕа билимэ» („Naturwissenschaften“) сурунаалга нейтроннарынан "ытыалаан" [[Бариум|барий]]тан [[Ураниум|урааны]] ылыы дакаастаммытын туһунан ыстатыйа таһаарбыттар. Хан бу иннинэ бу арыйыытын Лиза Мейтнергэ суругар 1938 сыл ахсынньы 19 күнүгэр суруйбута. Бу атом дьаадырата үллэһиллэрин арыйыы уонна ол дакаастабыла буолбута. * [[1943]] — [[Кыһыл Аармыйа]] форматыгар ''погуон'' баар буолбут. Ол иннинэ эписиэрдэр уонна сержааннар сыбаанньаларын саҕаларын муннугар тигиллэр ''пэтилииссэҕэ'' бэлиэтиир этилэр. * [[1959]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] тиис поликлиниката аһыллыбыт. * [[1978 сыл|1978]] — [[АХШ Кэҥгириэһэ|АХШ Кэҥгириэһин]] дэлэгээссийэтэ [[Венгрия]] омугар Сибэтиэй Стефан хоруонатын төннөрбүт. Бу хоруона 1953 сыллаахтан [[Форт-Нокс]]ка харалла сыппыта. * [[1992 сыл|1992]] — Тенгиз Китовани уонна Джаба Иоселиани баһылыктаах байыаннайдар өрө турууларын кэнниттэн [[Грузия]] бэрэсидьиэнэ [[Звиад Гамсахурдиа]] дойдуттан куотар. Бу кэнниттэн Эдуард Шеварднадзе Грузия Госсоветын бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. * [[2003]] — СӨ вице-бэрэсидьиэнин 7-ВП нүөмэрдээх дьаһала тахсыбыт: «Бар-дьоҥҥо туһалаах омук литэрэтиирэтин таһаарыы туһунан». * [[2006]] — [[Арассыыйа]] бэрэсидьиэнэ [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] [[Дьокуускай]]га [[Национальнай уус-уран түмэл|Национальнай уус-уран түмэлгэ]] сылдьан суруналыыстары кытта кэпсэтиитигэр "[[сахалар]] култуураҕытын өрө тута сылдьаргытын үөрэ көрдүм" диэбит. * [[2021]] — Быыбар түмүгүн билиммэтэх АХШ бэрэсидьиэнэ [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] диэки буолааччылар АХШ Капитолийыгар саба түһүүлэрэ. Биэс киһи өлбүт, Конгресс чилиэттэрэ эвакуацияламмыттар. == Төрөөбүттэр == * [[1412]] — [[Жанна д’Арк]] — аҥылычааннары утары өрө турууну тэрийбит [[Франция]] национальнай дьоруойа, [[католицизм]]ҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр. * [[1596]] — [[Богдан Хмельницкэй]] — Запорожскай Сэрии гетмана, [[Украина]] полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта. * [[1655]] — [[Бернулли, Якоб|Якоб Бернулли]] — [[Швейцария]] матымаатыга. * [[1905]] — [[Ефремов Степан Павлович|Степан Ефремов]] — драматуур, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] Ытык киһитэ. * [[1906]] — [[Амма Аччыгыйа|Николай Мординов - Амма Аччыгыйа]] — [[саха норуодунай суруйааччыта]] (1966), [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1972). Кини аата иҥэриллибитэ: [[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] [[Харбалаах (Таатта улууһа)|Харбалаах]] орто оскуолатыгар, «Кэскил» оҕо кинигэтин кыһатыгар (2014). * [[1910]] — [[Бурцева Мария Гаврильевна|Мария Бурцева]] — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыакка]] үлэлээбитэ. * [[1932]] — [[Каратаев Николай Нифонтович|Николай Каратаев]] — 1987-1998 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, 1972-1987 сылларга [[Саха АССР]] прокурора, [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] хас да ыҥырыытын дьокутаата. Кини аатын 1999 сылтан [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] [[Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Тааһаҕар]] орто оскуолата сүгэр. * [[1933]] — [[Макаров Олег Григорьевич|Олег Макаров]] — сэбиэскэй [[космонавт]], икки төгүллээх [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куорат ытык киһитэ]] (1977). * [[1937]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Акадьыамыйатын акадьыамыга, тыл үөрэҕин билимнэрин дуоктара, Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Үнүстүүтүн төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[1938]] — [[Адриано Челентано]] — [[Италия]] ырыаһыта, киинэ артыыһа, режиссёра. * [[1949]] — [[Кистенев Сергей Павлович|Сергей Кистенев]] (09.03.2003 өлб.) — Саха сирин чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1884]] — [[Грегор Иоганн Мендель]] — [[Австрия]] биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута. * [[1945]] — [[Вернадскай Владимир Иванович|Владимир Вернадскай]] — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туһунан үөрэх айааччыта, Украина Билим Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ. * [[1949]] — [[Виктор Флеминг]] — [[Оскар]] кыайыылаах [[АХШ]] киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ ''[[The Wizard of Oz (1939 киинэ)|The Wizard of Oz]]'' (1939) уонна ''[[Gone with the Wind (киинэ)|Gone with the Wind]]'' (1939). {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 6]] li22y4g6fbyztcd2r3r7kf97o0bcgv6 428203 428201 2026-05-07T01:10:04Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 428203 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 6''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 6-с күнэ. Сыл бүтүө 359 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 360 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Ямайка}} — [[Ямайка бырааһынньыктара|Маруннар күннэрэ]]. Маруннар диэн Ямайка көҥүл буоларын туһугар Британия сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриилэспит дьон. * {{Флагификация|Ирак}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * {{Флагификация|Лаос}} — Патет Лао күнэ * Ороһооспону кытта ситимнээх күннэр (илиҥҥи христианнар сорҕолоругар): ** {{Флагификация|Армения}} — Ороһооспо (Армян Апостол Сыаркаба) ** {{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Украина}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} — Чэчиэринньик * Христианство арҕаа салаата — [[Кириһиэнньэ]], эбэтэр Үс хоруол күнэ (илин христиннар үксүлэрэ бу күнү 14 күн хойутаан бэлиэтииллэр уонна сороҕор Богоявление диэн ааттыыллар), уонна ситимнээх күннэр: ** {{Флагификация|Италия}} — Бефана күнэ. Бефана диэн эмээхсин оҕолорго бэлэх аҕалар ** {{Флагификация|Ирландия}} — Кыра Ороһооспо ** {{Флагификация|Исландия}} — [[Йоль]] тиһэх күнэ. Бу түүн кутаа оттоллор, йоль уолаттары, эльфтары уонна да атын остуоруйа дьоруойдарын кытта аныгыскы сылга диэри быраһаайдаһаллар <!-- Йоль. Былыргы германскай омуктарга кыһын ортотун бэлиэтиир күн. Урут [[Күн туруута|Кыһыҥҥы күн туруутун]] кытта ситимнээҕэ, билигин Ороһооспону кытта силлиһэн хаалбыт.--> == Түбэлтэлэр == * [[563]] — 557 сыллааҕы сир хамсааһыныгар кээрэтиллибит Сибэтиэй София собуора ([[Константинополь]]) саҥаттан сибэтии гыныллыбыт. * [[1066]] — Гарольд Годвинсон [[Англия]] хоруола буолбут. * [[1874]] — [[Арҕаа Хаҥалас улууһа|Арҕаа Хаҥалас улууһугар]] бастакы оскуола аһыллыбыт (билигин М.Е. Николаев аатынан Өктөмнөөҕү билим-үөрэх киинэ, Хаҥалас улууһа).<ref>От одноклассного училища до средней школы, 1874–1974. — [Б. м. : б. и., 1974?]. — 27 с. ; Первая в улусе, 140. — Якутск : РИО медиа-холдинга, 2014. — 215 с. ; Октёмский наслег : события, люди, док. (с XVIII в. по 2021 г.) : библиогр. указ. — Якутск, 2023. — С. 151–184.</ref> * [[1907]] — Аатырбыт теоретик педагог [[Мария Монтессори]] [[Рим]]ҥэ оробуочайдар оҕолоругар бастакы [[оскуола]]тын уонна [[уһуйаан]]ын арыйбыт. * [[1912]] — Ньиэмэс геофизига Альфред Вегенер бастакытын ''[[Континент|континеннар]] дрейфтэрин'' туһунан түөрүйэтин билиһиннэрбит. * [[1922]] — [[Москуба]]ҕа Наркомнац кэллиэгийэтэ ''Саха автономнай уобалаһын'' тэрийэргэ быһаарбыт. * [[1939 сыл|1939]] — [[Отто Хан]] уонна кини көмөлөһөөччүтэ Фриц Штрассманн «Айылҕа билимэ» („[[:de:The_Science_of_Nature|Naturwissenschaften]]“) сурунаалга нейтроннарынан "ытыалаан" [[Бариум|барий]]тан [[Ураниум|урааны]] ылыы дакаастаммытын туһунан ыстатыйа таһаарбыттар. Хан бу иннинэ бу арыйыытын Лиза Мейтнергэ суругар 1938 сыл ахсынньы 19 күнүгэр суруйбута. Бу атом дьаадырата үллэһиллэрин арыйыы уонна ол дакаастабыла буолбута. * [[1943]] — [[Кыһыл Аармыйа]] форматыгар ''погуон'' баар буолбут. Ол иннинэ эписиэрдэр уонна сержааннар сыбаанньаларын саҕаларын муннугар тигиллэр ''пэтилииссэҕэ'' бэлиэтиир этилэр. * [[1959]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] тиис поликлиниката аһыллыбыт. * [[1978 сыл|1978]] — [[АХШ Кэҥгириэһэ|АХШ Кэҥгириэһин]] дэлэгээссийэтэ [[Венгрия]] омугар Сибэтиэй Стефан хоруонатын төннөрбүт. Бу хоруона 1953 сыллаахтан [[Форт-Нокс]]ка харалла сыппыта. * [[1992 сыл|1992]] — Тенгиз Китовани уонна Джаба Иоселиани баһылыктаах байыаннайдар өрө турууларын кэнниттэн [[Грузия]] бэрэсидьиэнэ [[Звиад Гамсахурдиа]] дойдуттан куотар. Бу кэнниттэн Эдуард Шеварднадзе Грузия Госсоветын бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. * [[2003]] — СӨ вице-бэрэсидьиэнин 7-ВП нүөмэрдээх дьаһала тахсыбыт: «Бар-дьоҥҥо туһалаах омук литэрэтиирэтин таһаарыы туһунан». * [[2006]] — [[Арассыыйа]] бэрэсидьиэнэ [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] [[Дьокуускай]]га [[Национальнай уус-уран түмэл|Национальнай уус-уран түмэлгэ]] сылдьан суруналыыстары кытта кэпсэтиитигэр "[[сахалар]] култуураҕытын өрө тута сылдьаргытын үөрэ көрдүм" диэбит. * [[2021]] — Быыбар түмүгүн билиммэтэх АХШ бэрэсидьиэнэ [[Дональд Джон Трамп|Дональд Трамп]] диэки буолааччылар АХШ Капитолийыгар саба түһүүлэрэ. Биэс киһи өлбүт, Конгресс чилиэттэрэ эвакуацияламмыттар. == Төрөөбүттэр == * [[1412]] — [[Жанна д’Арк]] — аҥылычааннары утары өрө турууну тэрийбит [[Франция]] национальнай дьоруойа, [[католицизм]]ҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр. * [[1596]] — [[Богдан Хмельницкэй]] — Запорожскай Сэрии гетмана, [[Украина]] полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта. * [[1655]] — [[Бернулли, Якоб|Якоб Бернулли]] — [[Швейцария]] матымаатыга. * [[1905]] — [[Ефремов Степан Павлович|Степан Ефремов]] — драматуур, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] Ытык киһитэ. * [[1906]] — [[Амма Аччыгыйа|Николай Мординов - Амма Аччыгыйа]] — [[саха норуодунай суруйааччыта]] (1966), [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1972). Кини аата иҥэриллибитэ: [[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] [[Харбалаах (Таатта улууһа)|Харбалаах]] орто оскуолатыгар, «Кэскил» оҕо кинигэтин кыһатыгар (2014). * [[1910]] — [[Бурцева Мария Гаврильевна|Мария Бурцева]] — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыакка]] үлэлээбитэ. * [[1932]] — [[Каратаев Николай Нифонтович|Николай Каратаев]] — 1987-1998 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, 1972-1987 сылларга [[Саха АССР]] прокурора, [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] хас да ыҥырыытын дьокутаата. Кини аатын 1999 сылтан [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] [[Тааһаҕар нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Тааһаҕар]] орто оскуолата сүгэр. * [[1933]] — [[Макаров Олег Григорьевич|Олег Макаров]] — сэбиэскэй [[космонавт]], икки төгүллээх [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куорат ытык киһитэ]] (1977). * [[1937]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Акадьыамыйатын акадьыамыга, тыл үөрэҕин билимнэрин дуоктара, Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Үнүстүүтүн төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта. * [[1938]] — [[Адриано Челентано]] — [[Италия]] ырыаһыта, киинэ артыыһа, режиссёра. * [[1949]] — [[Кистенев Сергей Павлович|Сергей Кистенев]] (09.03.2003 өлб.) — Саха сирин чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1884]] — [[Грегор Иоганн Мендель]] — [[Австрия]] биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута. * [[1945]] — [[Вернадскай Владимир Иванович|Владимир Вернадскай]] — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туһунан үөрэх айааччыта, Украина Билим Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ. * [[1949]] — [[Виктор Флеминг]] — [[Оскар]] кыайыылаах [[АХШ]] киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ ''[[The Wizard of Oz (1939 киинэ)|The Wizard of Oz]]'' (1939) уонна ''[[Gone with the Wind (киинэ)|Gone with the Wind]]'' (1939). {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 6]] gnsm6cantqw1l4ecpumypwkfi1bznpd 0 7821 428170 418398 2026-05-07T00:02:59Z Ojkhol 24881 /* Нигерия бэлиэ күннэрэ */ 428170 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Нигерия Федерал Республиката |conventional_long_name = ''Federal Republic of Nigeria''<br />''Republik Nijeriya''<br />''Republic ndi Naigeria''<br />''Republik Federaal bu Niiseriya''<br />''Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ Naìjírìà''<br />''جمهورية نيجيريا'' |common_name = Nigeria |image_flag = Flag of Nigeria.svg |image_coat = Coat of arms of Nigeria.svg |image_map = LocationNigeria.svg |national_motto = "Unity and Faith, Peace and Progress" |national_anthem = "[[Arise, O Compatriots]]" |official_languages = [[Ааҥл тыла]] |regional_languages = [[хауса тыла|Хауса]], [[игбо тыла|игбо]], [[йоруба тыла|йоруба]] уо.д.а. |capital = [[Абудьа]] |largest_city = [[Лагос]] |government_type = [[Республика]] |leader_title1 = [[President of Nigeria|President]] |leader_title2 = [[Vice President of Nigeria|Vice President]] |leader_name1 = {{nowrap|[[Muhammadu Buhari]]&nbsp;([[All Progressives Congress|APC]])}} |leader_name2 = {{nowrap|Yemi Osinbajo&nbsp;( - ) }} |leader_title3 = [[President of the Nigerian Senate|Senate President]] |leader_name3 = [[David Mark]]&nbsp;([[People's Democratic Party (Nigeria)|PDP]]) |leader_title4 = {{nowrap|[[Speaker of the Nigerian House of Representatives|Speaker of the House]]}} |leader_name4 = {{nowrap|[[Dimeji Bankole]]&nbsp;([[People's Democratic Party (Nigeria)|PDP]])}} |leader_title5 = [[Chief Justice of the Supreme Court of Nigeria|Chief Justice]] |leader_name5 = [[Idris Kutigi]] |area_rank = 32nd |area_magnitude = 1_E11 |area_km2 = 923,768 |area_sq_mi = 356,667 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 1.4 |population_estimate = 148,000,000{{cite news |author= |title=Country profile: Nigeria |date=2008-04-30 |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1064557.stm |accessdate=2008-08-05 }}</ref> <small>''(disputed)''</small> |population_estimate_rank = 8th |population_estimate_year = 2007 United Nation |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 145 |population_density_sq_mi = 374 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 71st |GDP_PPP = $291.709 billion |GDP_PPP_rank = 38th² |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP_per_capita = $2,027 |GDP_PPP_per_capita_rank = 137th² |GDP_nominal = $166.985 billion |GDP_nominal_rank = 41st <!---IMF---> |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $1,160 |GDP_nominal_per_capita_rank = 126th <!---IMF---> |sovereignty_type = [[History of Nigeria|Independence]] |sovereignty_note = from the United Kingdom |established_event1 = <small>Declared and&nbsp;recognized</small> |established_event2 = Республика тэриллиитэ |established_date1 = October 1, 1960 |established_date2 = [[Алтынньы 1]], [[1963]] |HDI = {{increase}} 0.499 |HDI_rank = 154th |HDI_year = 2007 |HDI_category = <span style="color:#e0584e;">low</span> |FSI = 95.6 {{increase}} 1.2 |FSI_year = 2007 |FSI_rank = 17th |FSI_category = <span style="color:#F00;">Alert</span> |Gini = 43.7 |Gini_year = 2003 |Gini_category = <span style="color:#fc0;">medium</span> |currency = [[Nigerian naira]] (₦) |currency_code = NGN |country_code = NGA |time_zone = [[West Africa Time|WAT]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = +1 |demonym = [[Nigerian people|Nigerian]] |sovereignty_type = [[Соҕуруу Нигерия|Соҕуруу]] уонна [[Хоту Нигерия]] холбоhуулара |sovereignty_note = |established_event1 = [[Фредерик Лугард]] |established_date1 = [[1914]] |drives_on = right |cctld = [[.ng]] |calling_code = 234 |footnotes = }} '''Нигерия''' (''Nigeria'') диэн [[Арҕаа Африка]] дойдута. Кирбиилэhэр [[бенин|Бенинныын]] арҕаа, [[чад|Чадтыын]] уонна [[камерун|Камеруннуун]] илин, [[нигер|Нигердыын]] хоту. [[Гуинея хомото|Гуинея хомотун]] кытыла соҕуруу баар. Киин куорат [[Абудьа]]. Нигерия ордук улахан ахсааннаах омуктарынан буолаллар [[хаусалар]], [[игболар]] уонна [[йорубалар]]. Нигерия ил тэриллиитинэн отут алта иллээх уонна биир федерал киин куорат территориялаах федерал конституция [[республика|республиката]]. Дьон Нигерия сиригэр [[9 б. э. инн. тыһыынча сыл|б.э.и. 9000]] сылтан ыла олохсуйбут. [[1 б. э. инн. тыһыынча сыл|1 тыh. б.э.и.]] — [[2 -c тыһыынча сыл|2 тыh.]] сыллар икки ардыларыгар кэмнэргэ [[бантулар|банту]] омуктар кэлэн олохсуйбуттара. Нигерия [[Африка]] ордук элбэх олохтоохтордоох дойдута (140 млн тахса). [[Регионнааҕы күүс]] уонна [[Иллэр Доҕордоhуулара|Иллэр Доҕордоhууларын]] кыттааччыта. Нигерия [[экономика|экономиката]] аан дойду ордук түргэнник үүнээччилэр ахсааннарыгар киирсэр. == Нигерия бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 4]] — Огони күнэ (огони омук кэскиллээх буолуутун иһин хамсааһын) * [[Ыам ыйын 17]] — [[Нигерия Конституцията|Конституция]] күнэ * [[Ыам ыйын 27]] — Оҕо көмүскэлин күнэ {{африка}} [[Категория:Африка дойдулара]] a2k0f4wm2jn279k28yey3vadl9ka8mh 0 7943 428166 427855 2026-05-07T00:01:02Z Ojkhol 24881 /* Ангола бэлиэ күннэрэ */ 428166 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name =Ангола Өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name =''República de Angola'' |common_name =Angola |image_flag =Flag of Angola.svg |image_coat =Emblem of Angola.svg |image_map =LocationAngola.svg |national_anthem =''[[Angola Avante|Angola Avante!]]'' |official_languages =[[Португал тыла]] |regional_languages =[[конго тыла|Конго]], [[чокуэ тыла|чокуэ]], [[умбунду тыла|соҕуруу мбунду]] (умбунду), [[кимбунду|хоту мбунду]] (кимбунду). |capital =[[Луанда]] |latd=8 |latm=50 |latNS=S |longd=13 |longm=20 |longEW=E |largest_city =capital |government_type =[[Республика]] |leader_title1 =[[Президент]] |leader_title2 =[[Премьер миниистир]] |leader_name1 =[[José Eduardo dos Santos]] |leader_name2 =[[Paulo Kassoma]] |area_km2 =1246700 |area_sq_mi =481354 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank =23rd |area_magnitude =1 E12 |percent_water =negligible |population_estimate =16,941,000 |population_estimate_year =2007 |population_estimate_rank =59th |population_census =25,789,024 |population_census_year =2014 |population_density_km2 =21 |population_density_sq_mi =34 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank =199th |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP = $108.293 billion |GDP_PPP_per_capita = $6,443.101 (IMF) |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal = $95.953billion |GDP_nominal_per_capita = $5,708.889 (IMF) |HDI_year =2007 |HDI ={{increase}}0.446 |HDI_rank =162nd |HDI_category =<font color="#E0584E">low</font> |sovereignty_type =[[Тутулуга суох буолуу]] |sovereignty_note =[[португалия|Португалияттан]] |established_event1 =Даатата |established_date1 =[[Сэтинньи 11]], [[1975]] |currency =[[Angolan kwanza|Kwanza]] |currency_code =AOA |time_zone =[[West Africa Time|WAT]] |utc_offset =+1 |time_zone_DST =''not observed'' |utc_offset_DST =+1 |demonym =Angolan |drives_on = right |cctld =[[.ao]] |calling_code =244 }} '''Ангола''' (''Angola'') диэн соҕуруулуу-орто [[Африка]] дойдута. Кирбиилэhэр [[намибия|Намибиялыын]] соҕуруу, [[Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ|Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын]] хоту уонна [[Замбия|Замбиялыын]] илин. [[Атлантик океан]] арҕаа баар. [[Кабинда]] диэн [[эксклав]] провинцията [[Конго Өрөспүүбүлүкэтэ|Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын]] уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын кирбиилэhэр. Ангола [[XVI үйэ|XVI үйэттэн]] ыла [[1975]] дылы [[Португалия]] байҕал уҥуордааҕы сирэ этэ. Африка [[Саhаара|Саhаараттан]] соҕурууҥҥу дойдуларыттан иккис [[нефть]] уонна [[алмаас]] хостооччу, ол гынан баран олохтоохторо континеҥҥа ордук дьадаҥыларга киирсэллэр. == Ангола бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 4]] — Брайль азбукатын аан дойдутааҕы күнэ * [[Олунньу 4]] — Сэбилэниилээх утарсыы күнэ. 1961 сыллаахха тутулуга суох буолуу иһин охсуһуу саҕаланыытын бэлиэтииллэр * [[Кулун тутар 27]] — Кыайыы күнэ * [[Муус устар 4]] — Эйэ күнэ * [[Муус устар 14]] — Ыччат күнэ * [[Атырдьах ыйын 1]] — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * [[Балаҕан ыйын 17]] — Дьоруойдар күннэрэ * [[Сэтинньи 11]] — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] (Португалияттан 1975 сыллаахха) {{Geo-stub}} {{африка}} [[Категория:Африка дойдулара]] fe6gupj97nu8dmjwou0uoh7cu628pnt 428167 428166 2026-05-07T00:01:32Z Ojkhol 24881 /* Ангола бэлиэ күннэрэ */ 428167 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name =Ангола Өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name =''República de Angola'' |common_name =Angola |image_flag =Flag of Angola.svg |image_coat =Emblem of Angola.svg |image_map =LocationAngola.svg |national_anthem =''[[Angola Avante|Angola Avante!]]'' |official_languages =[[Португал тыла]] |regional_languages =[[конго тыла|Конго]], [[чокуэ тыла|чокуэ]], [[умбунду тыла|соҕуруу мбунду]] (умбунду), [[кимбунду|хоту мбунду]] (кимбунду). |capital =[[Луанда]] |latd=8 |latm=50 |latNS=S |longd=13 |longm=20 |longEW=E |largest_city =capital |government_type =[[Республика]] |leader_title1 =[[Президент]] |leader_title2 =[[Премьер миниистир]] |leader_name1 =[[José Eduardo dos Santos]] |leader_name2 =[[Paulo Kassoma]] |area_km2 =1246700 |area_sq_mi =481354 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank =23rd |area_magnitude =1 E12 |percent_water =negligible |population_estimate =16,941,000 |population_estimate_year =2007 |population_estimate_rank =59th |population_census =25,789,024 |population_census_year =2014 |population_density_km2 =21 |population_density_sq_mi =34 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank =199th |GDP_PPP_year = 2008 |GDP_PPP = $108.293 billion |GDP_PPP_per_capita = $6,443.101 (IMF) |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal = $95.953billion |GDP_nominal_per_capita = $5,708.889 (IMF) |HDI_year =2007 |HDI ={{increase}}0.446 |HDI_rank =162nd |HDI_category =<font color="#E0584E">low</font> |sovereignty_type =[[Тутулуга суох буолуу]] |sovereignty_note =[[португалия|Португалияттан]] |established_event1 =Даатата |established_date1 =[[Сэтинньи 11]], [[1975]] |currency =[[Angolan kwanza|Kwanza]] |currency_code =AOA |time_zone =[[West Africa Time|WAT]] |utc_offset =+1 |time_zone_DST =''not observed'' |utc_offset_DST =+1 |demonym =Angolan |drives_on = right |cctld =[[.ao]] |calling_code =244 }} '''Ангола''' (''Angola'') диэн соҕуруулуу-орто [[Африка]] дойдута. Кирбиилэhэр [[намибия|Намибиялыын]] соҕуруу, [[Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ|Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын]] хоту уонна [[Замбия|Замбиялыын]] илин. [[Атлантик океан]] арҕаа баар. [[Кабинда]] диэн [[эксклав]] провинцията [[Конго Өрөспүүбүлүкэтэ|Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын]] уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын кирбиилэhэр. Ангола [[XVI үйэ|XVI үйэттэн]] ыла [[1975]] дылы [[Португалия]] байҕал уҥуордааҕы сирэ этэ. Африка [[Саhаара|Саhаараттан]] соҕурууҥҥу дойдуларыттан иккис [[нефть]] уонна [[алмаас]] хостооччу, ол гынан баран олохтоохторо континеҥҥа ордук дьадаҥыларга киирсэллэр. == Ангола бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 4]] — Холуонньа кэмигэр олохторун толук уурбут дьон күнэ * [[Олунньу 4]] — Сэбилэниилээх утарсыы күнэ. 1961 сыллаахха тутулуга суох буолуу иһин охсуһуу саҕаланыытын бэлиэтииллэр * [[Кулун тутар 27]] — Кыайыы күнэ * [[Муус устар 4]] — Эйэ күнэ * [[Муус устар 14]] — Ыччат күнэ * [[Атырдьах ыйын 1]] — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * [[Балаҕан ыйын 17]] — Дьоруойдар күннэрэ * [[Сэтинньи 11]] — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] (Португалияттан 1975 сыллаахха) {{Geo-stub}} {{африка}} [[Категория:Африка дойдулара]] 8i8nfx662dnuyb5teklr5rh8yduhb11 0 7948 428168 424855 2026-05-07T00:01:58Z Ojkhol 24881 /* Дойду бэлиэ күннэрэ */ 428168 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Конго Өрөспүүбүлүкэтэ|Конго Өрөспүүбүлүкэтин|[[Браззавиль|Браззавильга киин куораттаах]]}} {{Infobox Country |native_name = Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name = ''République Démocratique du Congo'' |common_name = the Democratic Republic of the Congo |image_flag = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg |image_coat =Coat_of_arms_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg |national_motto = ''Justice&nbsp; – Paix&nbsp; – Travail'' |image_map = LocationCongoDemocraticRepublicofthe.svg |national_anthem = ''[[Debout Congolais]]'' |official_languages = [[Француз тыла]] |regional_languages = [[лингала тыла|Лингала]], [[конго тыла|конго]]/[[китуба тыла|китуба]], [[суаhили]], [[тшилуба тыла|тшилуба]] |demonym = Congolese |capital = [[Киншаса]] |latd=4 |latm=19 |latNS=S |longd=15 |longm=19 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Республика]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Joseph Kabila]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name2 = [[Adolphe Muzito]] |area_km2 = 2,344,858 |area_sq_mi = 905,351 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 12th |area_magnitude = 1 E+12 |percent_water = 3.3 |population_estimate = 62,600,000 |population_estimate_year = 2007 [[Холбоһуктаах Нациялар]] |population_estimate_rank = 21st |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 25 |population_density_sq_mi = 65 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 188th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $19.021 billion |GDP_PPP_per_capita = $311 |GDP_nominal = $10.423 billion |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $170 |HDI_year = 2008 |HDI = {{decrease}} 0.361 |HDI_rank = 177th |HDI_category = <font color="#e0584e">low</font> |FSI = 105.5 {{decrease}} 4.6 |FSI_year = 2007 |FSI_rank = 7th |FSI_category = <font color="#FF0000">Alert</font> |sovereignty_type = [[Independence]] |established_event1 = from [[Belgium]] |established_date1 = 30 June 1960 |currency = [[Congolese franc]] |currency_code = CDF |time_zone = [[West Africa Time|WAT]], [[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset = +1 to +2 |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = +1 to +2 |drives_on = right |cctld = [[.cd]] |calling_code = 243 |footnotes = }} '''Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ''' (''République démocratique du Congo'') диэн [[Орто Африка]] дойдута. Иэнинэн [[континент|континеҥҥа]] үһүс улахан дойду. Кирбиилэhэр [[Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ|Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтыныын]] уонна [[Судан|Суданныын]] хоту, [[уганда|Угандалыын]], [[руанда|Руандалыын]] уонна [[бурунди|Бурундилыын]] илин, [[замбия|Замбиялыын]] уонна [[ангола|Анголалыын]] соҕуруу уонна [[Конго Өрөспүүбүлүкэтэ|Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын]] арҕаа, илин [[Танганьика күөл]] баар. [[Атлантик океан|Атлантик океаҥҥа]] 40 км уhуннаах кытыл линиялаах. [[1998]] саҕаламмыт [[Иккис Конго сэриитэ]] дойдуга улаханнык охсубута. [[2003]] эйэлэhии буолбутун да иhин, дойду илин өттүгэр сэбилэниилээх кыргыhыы бара турар. Бу сэриигэ 5.4 млн киhи өлбүт, ол курдук [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитин]] кэнниттэн ордук элбэх өлөрүүлээх буолар. == Дойду бэлиэ күннэрэ == * [[Тохсунньу 4]] — Толук буолбут дьон күнэ * [[Бэс ыйын 30]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (Бельгияттан 1960 с.) * [[Атырдьах ыйын 1]] — Төрөппүттэр күннэрэ * [[Ахсынньы 25]] — Оҕо көмүскэлин күнэ {{rq|stub}} {{африка}} [[Категория:Африка дойдулара]] ojinwu8q5toyn8pj9kr6zkn06k33hwj 0 8703 428179 391364 2026-05-07T00:08:23Z Ojkhol 24881 /* Остуоруйаттан */ 428179 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |name =Харбин |official_name = |other_name =Hā'ěrbīn |native_name = 哈爾濱 |nickname = |settlement_type = [[Суб-провинциал куорат]] |motto = |image_skyline =Harbin Montage.JPG |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = Location of Harbin Prefecture within Heilongjiang (China).png |mapsize = |map_caption = Харбин префектурата [[Хэйлунцзян|Хэйлундзян]] |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = China<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position =top <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption =Кытайга |pushpin_mapsize = |subdivision_type = Дойду |subdivision_name = [[Кытай]] |subdivision_type1 = Провинция |subdivision_name1 = [[Хэйлунцзян|Хэйлундзян]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = [[Political divisions of China#County level|County-level&nbsp;divisions]] |subdivision_name3 = 18 |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title =[[КПК салайааччыта|Партия сэкэрэтээрэ]] |leader_name = 陈海波 |leader_title1 =[[Баhылык]] |leader_name1 = 宋希斌 |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = <!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) --> |area_total_km2 = 53068<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = 4640 |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = 10198 |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2010 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 10635971 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = 6704573 |population_density_metro_km2 = auto |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = 5282083 |population_density_urban_km2 = auto |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title =<!-- Mun. Density rank --> |population_blank1 =<!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) --> |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |population_blank2_title =Сүрүн омуктара] |population_blank2= <!-- [[Кытайдар]] - 93%<br>[[Маньчжурдар]] - 5%<br>[[Хуйдар]] - 0.4%<br>[[Монголлар]] - 0.1% --> |timezone = [[China Standard Time]] |utc_offset = +8 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=45 |lath=45 |latm=0 |latNS=N |longd=126 |longh=38 |longm=0 |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m =150 |elevation_ft = |postal_code_type =[[Почта кода]] |postal_code =150000 |area_code =[[Кытай телефон нүөмэрдэрэ|451]] |blank_name =[[License Plate (China)|License plate prefixes]] |blank_info =黑A，黑L |blank1_name =[[Брутто ис оҥоhук|БИО]] (2013) |blank1_info =[[рэнминби|CNY]] 502 billion <!-- ([[List of China administrative regions by gross domestic product|15th]]) --> |blank2_name =&nbsp;- per capita |blank2_info =[[рэнминби|CNY]] 49,565 <!-- ([[List of China administrative regions by GDP per capita|2nd]]) --> |blank3_name = |blank3_info = |blank4_name = |blank4_info = |website = [http://www.harbin.gov.cn www.harbin.gov.cn] (кытайдыы) |footnotes = }} '''Харбин''' (Кытайдыы: толору - 哈爾濱 Hā'ěrbīn, кылгатыллыбыт - 哈尔滨 Hā'ěrbīn) — [[Кытай]] хотугулуу-илиҥҥи [[Хэйлунцзян|Хэйлундзян]] (Толору кытайдыы - 黑龍江, кылгатыллыбыт - 黑龙江 Hēilóngjiāng) провинциятын [[киин куорат|киинэ]]. '''Харбин''' администрацияларынан маннык арахсар: * 8 куорат оройуоннара (''Даоли'', ''Наньган'', ''Сянфан'', ''Даовай'', ''Пинфан'', ''Сунбэй'', ''Хулань'', ''Ачэн''), * 3 уезд таһымнаах куораттар (''Шанджи'', ''Шуанчэн'', ''Учан'') уонна * 7 уезд (''Фанджэн'', ''Биньсянь'', ''Илань'', ''Баянь'', ''Тунхэ'', ''Мулань'', ''Яньшу'') Нэһилиэнньэтин ахсаана — 9,5 мөлүйүөн киһи. == Устуоруйаттан == [[Билэ:Saint_Sofia_Church.jpg|thumb|200px|Харбиннааҕы Софияҕа аналлаах нуучча таҥаратын дьиэтэ]] Куорат [[1898]] сыллаахха [[Илиҥҥи Кытай тимир суола|Трансманчжурия магистралыгар]] станция быһыытынан үөскээбитэ, ол иһин куорат эргэ өртө [[Сибиир]] куораттарын майгыннатар. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн [[Арассыыйа|Арассыыйаттан]] дворяннар, апыһыардар, "үрүҥнэр" күрээбиттэрэ уонна куорат сайдыытыгар олук уурбуттара. [[1932]] сыллаахха куораты [[Дьоппуоннар]] ылбыттара. [[1945]] сыллаахха кыһыл армия босхолообута. [[Кытай]] сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах этэ. === Бэлиэ күннэрэ === * [[Тохсунньу 5]] — Харбиннааҕы муус уонна хаар оҥоһуктар дойдулар ардыларынааҕы фестиваллара [[Категория:Хэйлунцзян куораттара]] nwrl10oupllaadglt1xwucb734k4p2a 428180 428179 2026-05-07T00:09:33Z Ojkhol 24881 /* Бэлиэ күннэрэ */ 428180 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |name =Харбин |official_name = |other_name =Hā'ěrbīn |native_name = 哈爾濱 |nickname = |settlement_type = [[Суб-провинциал куорат]] |motto = |image_skyline =Harbin Montage.JPG |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |city_logo = |citylogo_size = |image_map = Location of Harbin Prefecture within Heilongjiang (China).png |mapsize = |map_caption = Харбин префектурата [[Хэйлунцзян|Хэйлундзян]] |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = China<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position =top <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption =Кытайга |pushpin_mapsize = |subdivision_type = Дойду |subdivision_name = [[Кытай]] |subdivision_type1 = Провинция |subdivision_name1 = [[Хэйлунцзян|Хэйлундзян]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = [[Political divisions of China#County level|County-level&nbsp;divisions]] |subdivision_name3 = 18 |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title =[[КПК салайааччыта|Партия сэкэрэтээрэ]] |leader_name = 陈海波 |leader_title1 =[[Баhылык]] |leader_name1 = 宋希斌 |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = <!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) --> |area_total_km2 = 53068<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = 4640 |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = 10198 |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2010 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 10635971 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = 6704573 |population_density_metro_km2 = auto |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = 5282083 |population_density_urban_km2 = auto |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title =<!-- Mun. Density rank --> |population_blank1 =<!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) --> |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |population_blank2_title =Сүрүн омуктара] |population_blank2= <!-- [[Кытайдар]] - 93%<br>[[Маньчжурдар]] - 5%<br>[[Хуйдар]] - 0.4%<br>[[Монголлар]] - 0.1% --> |timezone = [[China Standard Time]] |utc_offset = +8 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=45 |lath=45 |latm=0 |latNS=N |longd=126 |longh=38 |longm=0 |longEW=E |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m =150 |elevation_ft = |postal_code_type =[[Почта кода]] |postal_code =150000 |area_code =[[Кытай телефон нүөмэрдэрэ|451]] |blank_name =[[License Plate (China)|License plate prefixes]] |blank_info =黑A，黑L |blank1_name =[[Брутто ис оҥоhук|БИО]] (2013) |blank1_info =[[рэнминби|CNY]] 502 billion <!-- ([[List of China administrative regions by gross domestic product|15th]]) --> |blank2_name =&nbsp;- per capita |blank2_info =[[рэнминби|CNY]] 49,565 <!-- ([[List of China administrative regions by GDP per capita|2nd]]) --> |blank3_name = |blank3_info = |blank4_name = |blank4_info = |website = [http://www.harbin.gov.cn www.harbin.gov.cn] (кытайдыы) |footnotes = }} '''Харбин''' (Кытайдыы: толору - 哈爾濱 Hā'ěrbīn, кылгатыллыбыт - 哈尔滨 Hā'ěrbīn) — [[Кытай]] хотугулуу-илиҥҥи [[Хэйлунцзян|Хэйлундзян]] (Толору кытайдыы - 黑龍江, кылгатыллыбыт - 黑龙江 Hēilóngjiāng) провинциятын [[киин куорат|киинэ]]. '''Харбин''' администрацияларынан маннык арахсар: * 8 куорат оройуоннара (''Даоли'', ''Наньган'', ''Сянфан'', ''Даовай'', ''Пинфан'', ''Сунбэй'', ''Хулань'', ''Ачэн''), * 3 уезд таһымнаах куораттар (''Шанджи'', ''Шуанчэн'', ''Учан'') уонна * 7 уезд (''Фанджэн'', ''Биньсянь'', ''Илань'', ''Баянь'', ''Тунхэ'', ''Мулань'', ''Яньшу'') Нэһилиэнньэтин ахсаана — 9,5 мөлүйүөн киһи. == Устуоруйаттан == [[Билэ:Saint_Sofia_Church.jpg|thumb|200px|Харбиннааҕы Софияҕа аналлаах нуучча таҥаратын дьиэтэ]] Куорат [[1898]] сыллаахха [[Илиҥҥи Кытай тимир суола|Трансманчжурия магистралыгар]] станция быһыытынан үөскээбитэ, ол иһин куорат эргэ өртө [[Сибиир]] куораттарын майгыннатар. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн [[Арассыыйа|Арассыыйаттан]] дворяннар, апыһыардар, "үрүҥнэр" күрээбиттэрэ уонна куорат сайдыытыгар олук уурбуттара. [[1932]] сыллаахха куораты [[Дьоппуоннар]] ылбыттара. [[1945]] сыллаахха кыһыл армия босхолообута. [[Кытай]] сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах этэ. === Бэлиэ күннэрэ === * [[Тохсунньу 5]] — Харбиннааҕы муус уонна хаар оҥоһуктар дойдулар ардыларынааҕы бэстибээллэрэ [[Категория:Хэйлунцзян куораттара]] 3bk2474rq56d4irbbjajjs6ww6r7khp 0 23683 428163 391394 2026-05-06T18:48:48Z Qohlt 22667 428163 wikitext text/x-wiki '''Таҥара ийэтин Париижтааҕы собуора''' ('''Нотр-Дам-де-Пари'''; {{lang-fr|Notre Dame de Paris}}) — [[Париж|Парииж]] киинигэр баар христианнар собуордара. [[Франция]] киин куоратын «сүрэҕэ», [[Сите (арыы)|Сите арыы]] илин өттүгэр урукку бастакы христианнар сыаркаптарын (Сибэтиэй Стефан базилииката) оннугар тутуллубута (оттон ол сыаркап риимляннар Юпитердарга аналлаах храамнарын оннугар турбута). Тутуллубут сыллара [[1163]] — [[1345]]. Собуор үрдүгэ — 35 м, устата — 130 м, кэтитэ — 48 м, колокуолунатын үрдүгэ — 69 м, илин баасына куолакалын ыйааһына (Эммануэль) — 13 туонна, куолакал тыла — 500 кг. [[Категория:Христианизм]] [[Категория:париж]] tn37su0jfww5y6h8mou92mp1ucabtt9 0 29700 428162 412352 2026-05-06T18:48:11Z Qohlt 22667 428162 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|мини|Чам-де-мартан көстүүтэ]] [[File:Eiffel Tower Uploaded by Argonowski.jpg|thumb|200px|Эйфель талатыгар Эуропа Холбоһугун сулустара]] [[Билэ:Tour Eiffel - 20150801 15h30 (10621).jpg|мини]] [[File:Eiffel Tower Drone 4k-Qx c1X3zfEc-313-251.webm|thumb|Эйфель талата]] '''Эйфель талата''' ({{lang-fr|La Tour Eiffel}}) — диэн [[Париж]] биллэр тутуута [[1887]] уонна [[1889]] сыллар икки ардыларыгар быыстапкаҕа киирэр [[аарка]] курдук тутуллубута. Тутуутун сыаната £35 мөл. этэ. Үрдүгэ 300 [[миэтэрэ]], ол гынан баран 24 миэтэрэлээх [[антенна]] ааҕыллыбат. Антеннаны аахтахха 324 миэтэрэ үрдүк буолар. Үөһээ тахсарга 1655 үктэллээх, ыйааһына 10 тыһ тонна. 18,038 чаастартан турар. Сырдатарга 20,000 лаампа умайар, уонна 80&nbsp;км кабеллардаах. .<ref>Harvie, David I. ''Eiffel: The Genius Who Reinvented Himself'' Stroud, Gloucestershire: Sutton, 2006. ISBN 0-7509-3309-7. p. 127.</ref> == Историята == Эйфель талатын [[Густав Эйфель]] [[Франция революцията|Франция Революциятын]] 100 сылыгар анаан туппута. Бастаан [[Барселона]]ҕа туруохтаах этэ, ол гынан баран Барселона олохтоохторо аккаастааммыттар. 1887 сыл тохсунньу 28 күнүгэр тутуу саҕаламмыта уонна 1889 сыл кулун тутар 31 күнүгэр туттарыллыбыта. Бастаан тутуллубутун кэннэ 20 сыл эрэ туруохтаах диэн толкуйдаах оҥоһуллубута уонна Париж олохтоохторо таланы сөбүлээбэтэхтэрэ. 20 сыл кэнниттэн тала куорат баайа буолбута, ол кэмҥэ биэриигэ туттуллара саҕаламмыта. == Туризм == Эйфель талата аан дойду биир бастыҥ кэрэхсэбиллээх сирэ буолар. 1889 сылтан ыла 300 мөлүйүөнтэн тахса киһи манна кэлэ сылдьыбыта. Биир күҥҥэ ортолоон 25,000 турист кэлэр. == Биэрии == Эйфель талатыттан 1909 сылтан радио биэриитэ ыытыллар. 1957 сылтан телевидение биэриитэ саҕаламмыта. === Радиостанциялар === * [[France Inter]] * [[RFI Paris]] * [[TSF Jazz]] * [[Nostalgie]] * [[Chante France]] === Телеканаллар === * [[Canal+]] * [[France 2]] * [[TF1]] * [[France 3]] * [[France 5]] * [[M6]] ==Быһаарыылар== {{Быһаарыылар|refs= }} == Атын сигэлэр == {{Commons category|Eiffel Tower}} * [http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/ Эйфель талатын официал сирэйэ] * [http://www.world-city-photos.org/Paris/photos/Eiffel_Tower/ Хаартыскаларын галереялара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805143357/http://www.world-city-photos.org/Paris/photos/Eiffel_Tower/ |date=2011-08-05 }} [[Category:Париж]] [[Category:талалар]] kkaq3qfwric3icw4p2jsptwrvionjyh 0 35978 428153 414370 2026-05-06T18:31:02Z Qohlt 22667 428153 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |status = [[List of states with limited recognition|Unrecognized state]] |conventional_long_name = Ираак уонна Левант Ислам Дойдута |native_name = الدولة الإسلامية في العراق والشام |image_map = Territorial control of the ISIS.svg |map_caption = 2014 сыл ИГИЛ хонтуруоллуур сирдэрэ (кыһылынан бэлиэтэммит) |image_flag = Flag of the Islamic State in Iraq and the Levant.svg |image_coat = |capital = [[Ar-Raqqah]]<ref>{{cite news|publisher=Al-Monitor|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/06/syria-iraq-isis-invasions-strength.html|title=ISIS on offense in Iraq|date=10 June 2014|accessdate=11 June 2014}}</ref> |latd=35 |latm=57 |lats= |latNS=N |longd=39 |longm=1 |longs= |longEW=E |government_type = [[Ислаам]] дойдута |time_zone = |utc_offset = +3 |official_languages = [[Арааб тыла]] |official_religion = [[Сунниттар]] |leader_title1 = [[Амир аль-Муминин]] |leader_name1 = [[Аьу Бакр аль-Багдади]] |sovereignty_type = [[Ираак|Ираактан]] уонна [[Сирия|Сирияттан]] босхолонуу |established_event1 = Ираак ислаам дойдута баарын туһунан биллэриллибитэ |established_date1 = 2006 сыл алтынньы 15 күнэ<ref name="lwj121006">{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2006/10/the_rump_islamic_emi.php#|title=The rump Islamic Emirate of Iraq|publisher=Long War Journal|date=2006 сыл алтынньы 15 күнэ|accessdate=2 June 2014}}</ref> |established_event2 = Ирак уонна Левант ислаам дойдута төрөттөммүтүн туһунан биллэриллибитэ |established_date2 = 9 April 2013<ref name="reuters090413">{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/2013/04/09/us-syria-crisis-nusra-iraq-idUSBRE93807R20130409|title=Iraqi al Qaeda wing merges with Syrian counterpart|publisher=Reuters|date=9 April 2013|accessdate=14 June 2014}}</ref>}} '''Ирак уонна Сирия ислаам дойдута''',<ref>{{lang-ar|الدولة الاسلامية في العراق والشام}} ''{{transl|ar|DIN|ad-Dawlat al-Islāmiyya fī’l-‘Irāq wa’sh-Shām}}''</ref> сороҕор '''Ислам дойдута''',<ref>{{cite news |title=Isis vs Islamic State vs Isil vs Daesh: What do the different names mean – and why does it matter? |author=Lizie Dearden |newspaper=independent.co.uk |date=23 September 2014 |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-vs-islamic-state-vs-isil-vs-daesh-what-do-the-different-names-mean-9750629.html |accessdate=24 September 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=The Islamic State: is it Isis, Isil – or possibly Daesh? |author=Ian Black |newspaper=Guardian News and Media Limited |date=21 September 2014 |url=http://www.theguardian.com/world/shortcuts/2014/sep/21/islamic-state-isis-isil-daesh |accessdate=24 September 2014}}</ref> диэн [[суннит]]<ref>Iraq in Crisis - Page 175, Anthony H. Cordesman, ‎Sam Khazai - 2014</ref> [[джихадтыыр]] сэрии группировката. [[Ливия]] <ref>http://bigstory.ap.org/article/195a7ffb0090444785eb814a5bda28c7/how-libyan-city-joined-islamic-state-group {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714093414/http://bigstory.ap.org/article/195a7ffb0090444785eb814a5bda28c7/how-libyan-city-joined-islamic-state-group |date=2015-07-14 }}</ref> [[Нигерия]],<ref>http://www.cbc.ca/news/world/isis-accepts-boko-haram-pledge-says-would-be-recruits-can-go-to-nigeria-1.2993474</ref> [[Ираак]], уонна [[Сирия]] дойдуларыгар баар. Ислам итэҕэл ваххабиттарыттан олус улахан дьайыыны ылдьыбыта.<ref>{{cite web|author=by therearenosunglasses |url=http://therearenosunglasses.wordpress.com/2014/05/18/the-dangerous-spread-of-wahhabi-holy-fascism/ |title=The dangerous spread of Wahhabi "Holy Fascism" &#124; ThereAreNoSunglasses |publisher=Therearenosunglasses.wordpress.com |date=2014-05-18 |accessdate=2014-06-14}}</ref><ref name=BBCISIL>{{cite news|title=Profile: Islamic State in Iraq and the Levant (ISIS)|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-24179084|work=7 January 2014|publisher=BBC|date=6 January 2014|accessdate=6 February 2014}}</ref> ИГИЛ бэйэтин тутулуга суох дойдунан ааҕар, Шиитары кытта утарар уонна охсуһар, ол иһин сороҕор ''шиафобиялаах'' диэн аатааччылар.<ref>http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-29205447</ref><ref>Rise of ISIS: a threat we can't ignore - p 8, Jay Sekulow - 2014.</ref> 2004 сылга Ираак сэриитин саҕаланыытын кэнниттэн [[Ал-Каида]] сыһыаннаах бөлөх этэ. Ирак сунниттарын быыстарыгар биир улахан целифат үөскэтэр былааннаах этэ, кэлин Сирияҕа тарҕаммыта.<ref>{{Cite news |last=Cockburn |first=Patrick |date=9 June 2014 |title=Battle to establish Islamic state across Iraq and Syria |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/battle-to-establish-islamic-state-across-iraq-and-syria-9510044.html |work=[[The Independent]] |accessdate=12 June 2014 }}</ref> 2014 сыл олунньутугар [[Ал-Каида]] 8 ый устата былаас иһин былдьаһыытын кэнниттэн бары сибээһи быспыта.<ref name=AlQaedaTiesEnd>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/al-qaeda-disavows-any-ties-with-radical-islamist-isis-group-in-syria-iraq/2014/02/03/2c9afc3a-8cef-11e3-98ab-fe5228217bd1_story.html|title=Al-Qaeda disavows any ties with radical Islamist ISIS group in Syria, Iraq|work=The Washington Post|author=Liz Sly|date=February 3, 2014|accessdate=February 7, 2014}}</ref> [[Арассыыйа|Арассыйаҕа]] ИГИЛ '''террористическай тэрилтэ''' быһыытынан биллэриллибитэ уонна туох да үлэтэ бобуллубута<ref>[http://www.fsb.ru/fsb/npd/terror.htm Единый федеральный список организаций, в том числе иностранных и международных организаций, признанных в соответствии с законодательством Российской Федерации террористическими]</ref> уонна 2015 сыл алтынньы ыйыгар [[Арассыыйа]] сэриитэ Сирияҕа ИГИЛ утары [[Арассыыйа сэриитэ Сирияҕа киириитэ 2015|охсуһуутун саҕалаабыта]]. == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|2}} [[Category:террорист тэрилтэлэрэ]] 28ura3bcdmfv0iiet3le3ikz2lycwpa 0 46397 428156 420251 2026-05-06T18:33:50Z Qohlt 22667 428156 wikitext text/x-wiki '''Fortune Global 500''' (Форчун-500) диэн планета үрдүнэн 500 саамай бөдөҥ (элбэх хапытааллаах) тэрилтэлэр испииһэктэрэ, [[Fortune (сурунаал)]] сылын ахсын үбү киллэриниилэринэн көрөн таһаарар. Сүрүннээн испииһэккэ Америка Холбоһуктаах штааттарын, Кытай, Дьоппуон, Германия тэрилтэлэрэ киирэр. Урут Саха сиринээҕи [[АЛРОСА]] киирэ сылдьыбыта. Фортуна 500 сүрүннээн биир индекстаах - S&P 500 диэн. Ол онно ити 500 тэрилтэлэр акциялара бары биир индекска оонньоноллор. Фортуна 500 иһигэр 500 топовай тэрилтэлэри уопсай харчыларын аахтахха планета 76% харчыта тиксэр. • [[Indesit]] • [[Nokia]] • [[Volkswagen]] • [[Royal Dutch Shell]] • [[IKEA]] • [[Renault]] • [[Renault Samsung Motors]] • [[Bayer]] • [[Electronic Arts]] • [[Spin Master]] • [[Guru Studio]] • [[Dyson]] • [[LG Electronics]] • [[Allianz]] • [[Netflix Animation]] • [[Ajinomoto]] • [[Yamaha Motor Company]] • [[Citroen]] • [[Chevron]] • [[Renault Samsung Motors]] • [[GSK]] • [[Volkswagen]] • [[Volkswagen Group]] • [[Audi]] • [[Dalmier AG]] • [[Stellantis]] • [[FCA]] • [[Groupe PSA]] • [[Reckitt-Benckiser]] • [[Coolpad]] • [[Redmi]] • [[Toys "R" Us]] • [[HP]] • [[Adidas]] • [[Puma]] • [[Nike]] • [[Rebook]] • [[Daewoo Motors]] • [[Daewoo Electronics]] • [[Elsevier]] • [[Orange S.A]] • [[Oracle]] [[Категория:Рейтиннэр]] {{Company-stub}} qdz3qx2h1o7sqr5v1odkmmd653e0z2y 428157 428156 2026-05-06T18:34:00Z Qohlt 22667 Qohlt [[Fortune 500]] сирэй аатын маннык [[Fortune Global 500]] уларыппыт 428156 wikitext text/x-wiki '''Fortune Global 500''' (Форчун-500) диэн планета үрдүнэн 500 саамай бөдөҥ (элбэх хапытааллаах) тэрилтэлэр испииһэктэрэ, [[Fortune (сурунаал)]] сылын ахсын үбү киллэриниилэринэн көрөн таһаарар. Сүрүннээн испииһэккэ Америка Холбоһуктаах штааттарын, Кытай, Дьоппуон, Германия тэрилтэлэрэ киирэр. Урут Саха сиринээҕи [[АЛРОСА]] киирэ сылдьыбыта. Фортуна 500 сүрүннээн биир индекстаах - S&P 500 диэн. Ол онно ити 500 тэрилтэлэр акциялара бары биир индекска оонньоноллор. Фортуна 500 иһигэр 500 топовай тэрилтэлэри уопсай харчыларын аахтахха планета 76% харчыта тиксэр. • [[Indesit]] • [[Nokia]] • [[Volkswagen]] • [[Royal Dutch Shell]] • [[IKEA]] • [[Renault]] • [[Renault Samsung Motors]] • [[Bayer]] • [[Electronic Arts]] • [[Spin Master]] • [[Guru Studio]] • [[Dyson]] • [[LG Electronics]] • [[Allianz]] • [[Netflix Animation]] • [[Ajinomoto]] • [[Yamaha Motor Company]] • [[Citroen]] • [[Chevron]] • [[Renault Samsung Motors]] • [[GSK]] • [[Volkswagen]] • [[Volkswagen Group]] • [[Audi]] • [[Dalmier AG]] • [[Stellantis]] • [[FCA]] • [[Groupe PSA]] • [[Reckitt-Benckiser]] • [[Coolpad]] • [[Redmi]] • [[Toys "R" Us]] • [[HP]] • [[Adidas]] • [[Puma]] • [[Nike]] • [[Rebook]] • [[Daewoo Motors]] • [[Daewoo Electronics]] • [[Elsevier]] • [[Orange S.A]] • [[Oracle]] [[Категория:Рейтиннэр]] {{Company-stub}} qdz3qx2h1o7sqr5v1odkmmd653e0z2y 0 46398 428196 359906 2026-05-07T00:49:27Z Xqbot 716 исправление двойного перенаправления на [[Fortune Global 500]] 428196 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Fortune Global 500]] 84hpe3n46bzipsn7hs0p3fm51hj864y 0 47837 428210 378127 2026-05-07T06:42:48Z Ojkhol 24881 428210 wikitext text/x-wiki '''Хотугу Мариан Арыылара''' ({{lang-en|Northern Mariana Islands}}), официально '''Хотугу Мариан Арыыларын Холбоһуктара''' ([[чаморро тыла|чаморро]] ''Sankattan Siha Na Islas Mariånas'') — [[АХШ]]-ка киирэр гынан баран тутулуга суох дойду. Чуумпу байҕал арҕаа өттүгэр Мариан архипелаагын арыыларын сорҕотун ылар. Сирин иэнэ — 463,63 км². Киинэ — [[Сайпан]] (оннук ааттаах арыыга). Барыта 14 арыы, бөдөҥнөрө — [[Сайпан]], [[Тиниан]], [[Рота (арыы)|Рота]]. Олохтоохторун ахсаана 53 883 киһи (2010). Омуктара: үксэ [[филиппиннар]], [[Хань (омук)|кытайдар]] уонна [[чаморро (омук)|чаморро]]. Судаарыстыба тыла — [[ааҥыл тыла|ааҥыл]]. Итэҕэллэрэ: [[католицизм]] сабырыйар. Былаах 1989 сыллаахха ылыныллыбыт. === Бэлиэ күннэрэ === * [[Тохсунньу 8]] — [[Наассыйалар Холбоһуктара|Наассыйалар холбоһуктарын]] күнэ {{Geo-stub}} [[Категория:АХШ]] [[Категория:Океания дойдулара]] ml506idaty7f2hsudppt1kv09kjcbw3 0 48299 428195 370220 2026-05-07T00:49:22Z Xqbot 716 исправление двойного перенаправления на [[Шарль де Голль аэропорта]] 428195 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Шарль де Голль аэропорта]] 16y19quxq1dwrj7q5lua4imk8xf96iz 0 48300 428159 386566 2026-05-06T18:47:00Z Qohlt 22667 428159 wikitext text/x-wiki '''Париж — Шарль-де-Голль аэропорта''' ({{lang-fr|Aéroport de Paris-Charles-de-Gaulle}}), [[Франция]] ордук улахан [[аэропорт]]а, аан дойдуга биир улахан. [[Париж]]тан 25 км хотугулуу-илин баар. 1974 сыл кулун тутар 8 күнүгэр арыллыбыта. [[Шарль де Голль]] президент кэриэһигэр ааттаммыта. 2024 сылга 70,2 млн киһи сырыылаах. Бас билээччитэ Aéroports de Paris. [[Air France]] авиахампаанньа баазаланар аэропорта. == Сигэлэр == * [http://www.adp.fr www.adp.fr] [[Категория:Аэропортар]] [[Категория:париж]] cwbx85e3kfxj63jkxtv5atq568et6fi 428160 428159 2026-05-06T18:47:25Z Qohlt 22667 Qohlt [[Шарль де Голь Аирпорт]] сирэй аатын маннык [[Шарль де Голль аэропорта]] уларыппыт 428159 wikitext text/x-wiki '''Париж — Шарль-де-Голль аэропорта''' ({{lang-fr|Aéroport de Paris-Charles-de-Gaulle}}), [[Франция]] ордук улахан [[аэропорт]]а, аан дойдуга биир улахан. [[Париж]]тан 25 км хотугулуу-илин баар. 1974 сыл кулун тутар 8 күнүгэр арыллыбыта. [[Шарль де Голль]] президент кэриэһигэр ааттаммыта. 2024 сылга 70,2 млн киһи сырыылаах. Бас билээччитэ Aéroports de Paris. [[Air France]] авиахампаанньа баазаланар аэропорта. == Сигэлэр == * [http://www.adp.fr www.adp.fr] [[Категория:Аэропортар]] [[Категория:париж]] cwbx85e3kfxj63jkxtv5atq568et6fi 0 56313 428184 428088 2026-05-07T00:37:43Z Ojkhol 24881 /* Олунньу */ 428184 wikitext text/x-wiki '''Арассыыйа бэлиэ күннэрэ''' — Арассыыйа Федерациятыгар бэлиэтэнэр күннэр. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 6]] — ({{Флагификация|Украина}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} эмиэ бэлиэтииллэр) — Чэчиэринньик === Олунньу === * [[Олунньу 1]] — Лифт хаһаайыстыбатын үлэһитин күнэ * [[Олунньу 2]] — Арассыыйа байыаннай албан аатын күнэ — Сталинградтааҕы кыргыһыыга Кыһыл Аармыйа ньиэмэс-фашист сэриилэрин үлтүрүппүт күнэ (1943). * [[Олунньу 6]] ({{Флагификация|Украина}} эмиэ бэлиэтиир) — Бармен күнэ * [[Олунньу 7]] — Арассыыйа урбаан-үөрэхтээһинин күнэ * [[Олунньу 8]] ** [[Билим күнэ (Арассыыйа)|Арассыыйа билимин күнэ]] ** Байыаннай топограф күнэ * [[Олунньу 9]] — Гражданскай абыйаассыйа күнэ * [[Олунньу 10]] ** Дипломатия үлэһитин күнэ ** [[Александр Пушкин|Александр Сергеевич Пушкин]] кэриэстэбилин күнэ * [[Олунньу 15]] ({{Флагификация|Белоруссия}} эмиэ бэлиэтиир) — Интернационалист буойуттар кэриэстэбиллэрин күнэ * [[Олунньу 17]] — Арассыыйа устудьуон этэрээттэрин күнэ * [[Олунньу 19]] — Орнитолог күнэ * [[Олунньу 23]] — [[Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ]] * [[Олунньу 27]] — [[Туспа аналлаах сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ]] === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 10]] — [[Арассыыйа архыыптарын күнэ|Архыып күнэ]] * [[Кулун тутар 11]]  ** Чааһынай харабыллыыр тэрилтэлэр үлэһиттэрин күнэ<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/2392/ День работника органов наркоконтроля России - 11 марта. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020</ref> ** [[Наркотигы хонтуруоллуур уорганнар үлэһиттэрин күнэ]] * [[Кулун тутар 12]] — [[Минюст холуобунай систиэмэтин үлэһиттэрин күнэ]] * [[Кулун тутар 16]] — МВД экэниэмикэҕэ буруйу оҥорууну утары охсуһар салаатын ({{lang-ru|[[Отдел по борьбе с экономическими преступлениями|ОБЭП]]}}, уруккута [[Отдел по борьбе с хищениями социалистической собственности|ОБХСС]]) күнэ, [[1937]] сыллаахха НКВД (ис дьыалаларга норуот комиссариата) иһинэн тэриллибитэ<ref>[http://www.calend.ru/day/3-16/ Праздники 16 марта]</ref> * [[Кулун тутар 19]] — [[Подводник-моряк күнэ]] * [[Кулун тутар 22]] [[Дагестан]], [[Башкорстостан]], [[Татарстан]] өрөспүүбүлүкэлэргэ ({{флагификация|Казахстан}}, {{флагификация|Албания}}, {{флагификация|Азербайджан}}, {{флагификация|Пакистан}}, {{флагификация|Туркменистан}}, {{флагификация|Иран}} уо.д.а. эмиэ бэлиэтииллэр) — [[Наурыз]] * [[Кулун тутар 24]] — Авиация штурманын күнэ * [[Кулун тутар 25]] — [[Култуура үлэһитин күнэ]] — аан бастаан 2008 сылллаахха бэлиэтэммитэ * [[Кулун тутар 27]] — [[Арассыыйа национальнай гвардиятын күнэ]]. Урут МВД ис сэриилэрин күнэ (1996—2016) * [[Кулун тутар 29]] — [[Юридическэй сулууспа үлэһитин күнэ]]<ref>[http://www.rg.ru/2006/06/03/voennye-prazdniki-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 31 мая 2006 г. № 549 Об установлении профессиональных праздников и памятных дней в Вооружённых Силах Российской Федерации]{{V|20|10|2010}}</ref> === Муус устар === * [[Муус устар 2]] (Беларуська эмиэ бэлиэтэнэр) — [[Арассыыйа уонна Белорусия норуоттара бииргэ буолууларын күнэ|Арассыыйа уонна Белорусия норуоттара бииргэ буолууларын күнэ]]. Бу күн 1996 сыллаахха Белоруссия уонна Арассыыйа туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт. * [[Муус устар 6]] — [[Силиэстийэлиир уорганнар үлэһиттэрин күнэ]] * [[Муус устар 7]]  ** Өлбүт подводниктар күннэрэ<ref>Отмечается в годовщину гибели — 7 апреля [[1989 год|1989 года]] [[Атомная подводная лодка|АПЛ]] «[[Комсомолец (подводная лодка)|Комсомолец]]»</ref> ** [[Рунет]] үөскээбит күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2403 День рождения Рунета — 7 апреля.]</ref> * [[Муус устар 8]]  ** Арассыыйа анимациятын күнэ ** ({{Флагификация|Белоруссия}} эмиэ бэлиэтиир) — [[Байыаннай комиссариаттар күннэрэ]]<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/794/7 День сотрудников военных комиссариатов — 8 апреля]</ref>. * [[Муус устар 12]] ({{Флагификация|Беларусь}} эмиэ бэлиэтиир) — Космонавтика күнэ * [[Муус устар 17]] — МВД ис дьыалатын бэтэрээннэрин күнэ (2011 сыллаахтан) * [[Муус устар 18]] — [[Сэриигэ албан аат күннэрэ|Сэриигэ албан аат күнэ]] — Нуучча буойуттара [[Тевтон уордьана|ньиэмэс рыцардарын]] [[Чудь күөлэ|Чудь күөлүгэр]] [[Мууска кыргыһыы|Мууска кыргыһыыга]] кыайбыт күннэрэ ([[1242]]) * [[Муус устар 19]] — Арассыыйа полиграфиятын күнэ. 2013 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Нууччалыы бастакы кинигэ бэчээттэниитин кытта ситимнээх * [[Муус устар 20]] ** Донор күнэ<ref>[https://ria.ru/20160420/1415036122.html Национальный день донора крови в России]</ref>. ** {{Флагификация|Карелия}} — Карел уонна вепсс суруктарын-бичиктэрин күнэ. Бу күн 1989 с. Карел АССР миниистирдэрин сэбиэтэ [[Карел тыла|карел]] уонна [[вепсс тыла|вепсс]] тылларын алпаабыттарын бигэрэгэппит. * [[Муус устар 21]] — Олохтоох салайыныы күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/3083/ День местного самоуправления в России.]</ref> * [[Муус устар 22]] — Экология кутталыттан көмүскэнии күнэ уонна Программист күнэ * [[Муус устар 26]] ** Радиациялаах саахалларга өлбүт дьону ахтан ааһар күн ** Нотариат күнэ<ref>{{Cite web|lang=|url=http://base.garant.ru/71385058/|title=Указ Президента РФ от 26.04.2016 N 195 «О Дне нотариата» {{!}} ГАРАНТ|author=|website=base.garant.ru|date=|publisher=|accessdate=2020-07-22}}</ref> * [[Муус устар 27]] — Парламентаризм күнэ * [[Муус устар 28]] — Суһал көмө үлэһитин күнэ * [[Муус устар 30]] — Баһаарынай сулууспа күнэ * [[Ыам ыйын 5]] — Водолаз күнэ. 1882 сыллаахха Кронштадт куоракка ыраахтааҕы Александр III ыйааҕынан водолазтар оскуолалара тэриллибит. * [[Ыам ыйын 7]] — Арассыыйаҕа, Арменияҕа, Белорусияҕа Араадьыйа күнэ. * [[Ыам ыйын 12]] — Экология үөрэҕин күнэ<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/3114/ День экологического образования - 12 мая. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020]</ref> * [[Ыам ыйын 13]] ** Черноморскай флот күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/42 День Черноморского флота — 13 мая.]</ref> ** МВД харабыллыыр-хонбуойдуур сулууспатын күнэ. * [[Ыам ыйын 18]] — [[Билэ:Middle Emblem of the Russian Navy.svg|25px]] [[ВМФ]] [[Арассыыйа Федерациятын Байҕал байыаннай флотун Балтиятааҕы флотун|Балтиятааҕы флотун]] күнэ * [[Ыам ыйын 20]] — [[Волга]] өрүс күнэ<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/3118/ День Волги - 20 мая. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020]</ref> * [[Ыам ыйын 21]]  ** Байыаннай тылбаасчыт күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2458 День военного переводчика — 21 мая]</ref>; ** Үлэтэ суох буолууттан көмүскэнии күнэ <ref>[https://www.rusevents.ru/prazdnik/den-zashchity-ot-bezraboticy/ День защиты от безработицы отмечается в 2020 году 21 мая - Праздники России]</ref>; ** Тихоокеанскай байыаннай флот күнэ; ** Хапхаас сэриитин сиэртибэлэрин ахтар күн; ** Полярник күнэ<ref>[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d466c41f428961e0ed.pdf День полярника — 21 мая]</ref>; * [[Ыам ыйын 24]] — [[Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ]] * [[Ыам ыйын 26]] — [[Арассыыйа урбаанньытын күнэ]]. 2007 сылтан бэрэсидьиэн ыйааҕынан бэлиэтэнэр * [[Ыам ыйын 28]] — [[Пограничник күнэ]] * [[Ыам ыйын 31]] — [[Адвокатура күнэ]]<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/2066/ День российской адвокатуры - 31 мая. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020]</ref> === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 1]]  ** Хотугу флот күнэ<ref>{{Cite web|url=http://www.calend.ru/holidays/0/0/2454/|title=День Северного флота в России.|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>; ** Хиппи күнэ ** Байыаннай транспортнай авиация күнэ<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/3473/ День военно-транспортной авиации России — 1 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020]</ref>; ** Сибээс сэриитэ төрүттэммит күнэ<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/3156/ День создания правительственной связи России — 1 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020]</ref> * [[Бэс ыйын 2]] — Сөпкө аһыыр уонна ордук-хоһу аһыыртан батынар күн<ref>[http://calend.ru/holidays/0/0/2760 История российского праздника «День здорового питания и отказа от излишеств в еде».]</ref> * [[Бэс ыйын 4]] — [[Крановщик]] күнэ ([[2014]])<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/3375/ День крановщика (День машиниста крана) в России - 4 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020]</ref> * [[Бэс ыйын 4]] [[Ингушетия]] — Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ * [[Бэс ыйын 5]] ** [[Эколог күнэ]]; ** Полиция үөскээбит күнэ ([[1718]])<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/3454/ День образования российской полиции — 5 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> ** Үүнээйи харантыынын судаарыстыбаннай сулууспата үөскээбит күнэ ([[1931]])<ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/3206/ День создания Государственной службы карантина растений в России — 5 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * [[Бэс ыйын 6]] — Нуучча тылын күнэ. 2011 сыллаахтан Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан бэлиэтэнэр. * [[Бэс ыйын 7]] — [[Краудфандинг]] күнэ<ref>[https://www.vzsar.ru/news/2020/06/07/v-rossii-otmechaetsya-den-kraydfandinga.html В России отмечается День краудфандинга | Новости Саратова и области — Информационное агентство "Взгляд-инфо"]</ref> * [[Бэс ыйын 8]] — Социальнай үлэһит күнэ * [[Бэс ыйын 10]] — [[МВД]] [[пресс-служба|пресс-сулууспатын]] күнэ<ref>https://xn--b1aew.xn--p1ai {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220428000057/https://xn--b1aew.xn--p1ai/ |date=2022-04-28 }}</ref>. * [[Бэс ыйын 11]] — Арассыыйаҕа [[Тарҕаммыт склероз]] күнэ<ref>[https://tvsamara.ru/news/rasseyannyi-skleroz-simptomy-i-profilaktika/ Рассеянный склероз: симптомы и профилактика — Новости Самары и Самарской области — ГТРК Самара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200611052151/https://tvsamara.ru/news/rasseyannyi-skleroz-simptomy-i-profilaktika/ |date=2020-06-11 }}</ref> * [[Бэс ыйын 12]] — '''[[Арассыыйа күнэ]].''' Сэбиэскэй Сойуус үрэллэр кэмигэр [[1990]] сыллаахха Арассыыйа суверенитетын туһунан декларация ылыныллыбыта. Бу күнү 1994 сыллаахтан судаарыстыба бырааһынньыгын быһыытынан бэлиэтиир буолбуттара. [[1998]] сыллаахха "Арассыыйа күнэ" диэн ааттаммыта. 2002 сыллаахха Үлэ туһунан кодексаҕа бигэргэтиллибитэ. * [[Бэс ыйын 14]] — Миграция сулууспатын үлэһиттэрин күнэ * [[Бэс ыйын 18]] — Сэбилэниилээх күүстэр байыаннай биллэрии сулууспаларын күнэ * Бэс ыйын үһүс баскыһыанньата — Мэдиссиинэ үлэһитин күнэ (бэс ыйын ''үһүс'' баскыһыанната) * [[Бэс ыйын 20]] — [[ВМФ]] миинэлиир-торпедалыыр сулууспатын күнэ<ref>[https://flot.com/news/dayinhistory/index.php?ELEMENT_ID=7232 День специалистов минно-торпедной службы ВМФ]</ref> (РФ ВМФ-тын главкомун 15.07.1993 сыллааҕы бирикээһэ) * [[Бэс ыйын 22]] — [[Кутурҕан күнэ]], 1941 сыллаахха [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ]] саҕаламмыт * [[Бэс ыйын 23]] — Балалайка күнэ <ref>[https://tvkultura.ru/article/show/article_id/179888/ 23 июня в России празднуют День балалайки / Новости культуры / Tvkultura.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626135121/https://tvkultura.ru/article/show/article_id/179888/ |date=2020-06-26 }}</ref> * [[Бэс ыйын 25]] ** Славяннар доҕордоһууларын уонна сомоҕолоһууларын күнэ <ref>[https://www.eventnn.ru/articles/item/12/2777/ День дружбы и единения славян: праздник для каждого из нас<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> ** Статистика үлэһиттэрин күнэ * [[Бэс ыйын 27]] — [[Ыччат күнэ]] * [[Бэс ыйын 29]] — Арассыыйаҕа [[Бартыһааннар уонна подпольщиктар күннэрэ]]. 2010 сыллаахтан Брянскай уобалас дууматын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. 1941—1945 сс. Аҕа дойду улуу сэриитигэр фашистары утары өстөөх тыылыгар охсуспут дьону кэриэстииллэр. == От ыйа == * [[От ыйын 1]] — Реставратор күнэ <ref>{{Cite web|url=https://mus-col.com/events/20828/|title=События|website=mus-col.com|accessdate=2021-03-01}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://kpfu.ru/imoiv/v-rossii-otmechajut-den-restavratora-390781.html|title=В России отмечают День реставратора|website=kpfu.ru|accessdate=2021-03-01}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://archaeology.nsc.ru/v-muzee-pod-otkrytym-nebom-otmetili-vserossijskij-den-restavratora/|title=Всероссийский День реставратора в Музее под открытым небом|date=2020-07-01|accessdate=2021-03-01}}</ref> * [[От ыйын 3]] — [[ГАИ күнэ]] * [[От ыйын 8]] — Арассыыйаҕа дьиэ кэргэн, таптал уонна бэриниилээх буолуу күнэ (Петр уонна Феврония күннэрэ). 2008 сылтан бэлиэтэнэр. * [[От ыйын 10]] — Полтааваҕа кыайыы күнэ ([[1709]] с. от ыйын 8 күнүгэр буолбута); * [[От ыйын 16]] — Оҕо лааҕырдарыгар Нептун күнүн бэлиэтииллэр * [[От ыйын 17]]: ** '''[[Этнограф күнэ]]'''. ССРС-ка 1970-с сс. бэлиэтэнэр. Бу күн эдэр этнографтары "сүрэхтиир" идэлээхтэр. ** ВМФ авиациятын күнэ <ref>[https://tass.ru/info/2124250 День авиации ВМФ России. Досье - Биографии и справки - ТАСС]</ref> * [[От ыйын 18]] — Уокка куттал суох буолуутун кэтиир уорганнар төрүттэммит күннэрэ<ref>[https://11.mchs.gov.ru/glavnoe-upravlenie/professionalnye-prazdniki/18-iyulya-den-sozdaniya-organov-gosudarstvennogo-pozharnogo-nadzora 18 июля - День создания органов государственного пожарного надзора - Профессиональные праздники - Главное управление МЧС России по Республике Коми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200719071424/https://11.mchs.gov.ru/glavnoe-upravlenie/professionalnye-prazdniki/18-iyulya-den-sozdaniya-organov-gosudarstvennogo-pozharnogo-nadzora |date=2020-07-19 }}</ref> * [[От ыйын 24]]: ** [[Кадастровай инженер]] күнэ<ref>[http://www.roscadastre.ru/?id=138 День кадастрового инженера.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105174032/http://www.roscadastre.ru/?id=138 |date=2012-01-05 }}</ref> ** [[Флорист]] күнэ <ref>[https://www.kp.ru/putevoditel/kalendar-prazdnikov/den-florista/ День флориста 2021: история и традиции праздника]</ref> * [[От ыйын 25]]: ** РФ силиэстийэлиир уорганнарын күнэ ** Өрүс полициятын күнэ <ref>[https://xn--b1aew.xn--p1ai/news/item/10757458 25 июля - День речной полиции<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200725080450/https://xn--b1aew.xn--p1ai/news/item/10757458 |date=2020-07-25 }}</ref> ** Владимир Высоцкайы ахтан ааһар күн * [[От ыйын 28]] — Пиарщик күнэ. Арассыыйаҕа бу идэ 2003 сыллаахха идэлэр испииһэктэригэр киирбитэ. == Атырдьах ыйа == * [[Атырдьах ыйын 1]] ** [[Бастакы Аан дойду сэриитин сиэртибэлэрин ахтан ааһар күн]] ** {{Флагификация|Адыгея}} — [[Чэркиэс мухаджирдара|Репатрианнар]] күннэрэ.<ref>[http://adygheya.ru/press/news/show/?newsid=6401 Adygheya.ru:''День репатриантов традиционно отмечается 1 августа в день возвращения на историческую родину косовских адыгов''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002140700/http://adygheya.ru/press/news/show/?newsid=6401 |date=2015-10-02 }}</ref><ref>[http://adygi.ru/index.php?newsid=8940 Adygi.ru:''О мухаджирах, «великом возвращении» и других последствиях Кавказской войны''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002165123/http://adygi.ru/index.php?newsid=8940 |date=2015-10-02 }}</ref> * [[Атырдьах ыйын 2]] — Десантниктар күннэрэ * [[Атырдьах ыйын 6]] — Тимир суол сэриилэрин күнэ * [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Арассыыйа албан аатын күннэрэ|Арассыыйа албан аатын күнэ]] (Гангуттааҕы кыргыһыы) * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Салгын сэбилэниилээх күүстэрин күнэ]] * [[Атырдьах ыйын 15]] — [[Археолог күнэ]] * Атырдьах ыйын үһүс баскыһыннаьата — [[Арассыыйаҕа Салгын флотун күнэ|Салгын флотун күнэ]]. Сэбиэскэй Сойууска 1933 сылтан атырдьах ыйын 18 күнүгэр бэлиэтэнэрэ. 1993 сыллаахтан Арассыыйаҕа бу күн атырдьах ыйын үһүс баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр буолбута, онон сыл ахсын чыыһылата уларыйа турар. * [[Атырдьах ыйын 17]] — Салабаар күнэ * [[Атырдьах ыйын 18]] — Географ күнэ *[[Атырдьах ыйын 22]] ** Былаах күнэ ** {{Флагификация|Коми}} — [[Коми Өрөспүүбүлүкэтэ|Өрөспүүбүлүкэ күнэ]] * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Курскай тоҕой кыргыһыытын күнэ]] * [[Атырдьах ыйын 27]] — '''Арассыыйа киинэтин күнэ'''. 1919 сыллаахха бу күн РСФСР норуот хамыһаардарын сэбиэтэ (СНК) киинэҕэ сыһыаннаах чааһынай устуудьуйалар баайдарын-дуолларын судаарыстыба былдьыырын туһунан дэкириэт таһаарбыта. 1980 сыллаахтан ''Сэбиэскэй киинэ күнүн'' быһыытынан бэлиэтэнэр этэ, перестройка саҕана аата билиҥҥигэ уларыйбыта. * [[Атырдьах ыйын 30]] — {{Флагификация|Татарстаан}}, '''Өрөспүүбүлүкэ күнэ''' ([[1990]] сылтан бэлиэтэнэр) * [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Арассыыйа бэтэринээрин күнэ]]. == Балаҕан ыйа == * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Билии күнэ]] * [[Балаҕан ыйын 2]] — Ботурууллуур-постовой сулууспа күнэ * [[Балаҕан ыйын 3]] — Японияны кыайыы күнэ, [[Терроризмы утарыыга сомоҕолоһуу күнэ]] * [[Балаҕан ыйын 4]] — Ядернай хааччыйыы үлэһитин күнэ * [[Балаҕан ыйын 8]]  ** Бородино кыргыһыытын күнэ. ** [[Ленинград]] көмүскээччилэрин ахтан ааһар күн. [[Ленинград блокаадата|Ленинград блокаадатын]] саҕаланыыта ([[1941]] сыл) * [[Балаҕан ыйын 19]] — Сэрии сэбин оҥорооччу күнэ * [[Балаҕан ыйын 21]] ** Арассыыйа байыаннай килбиэнин күнэ. Куликово хонуутугар кыргыһыыга кыайыы күнэ (1380 сыл). Арассыыйа судаарыстыбаннаһа төрүттэммит күнэ (862 сыл) ** Коллекционер күнэ * [[Балаҕан ыйын 27]] — Оскуола иннинэ үөрэтии үлэһиттэрин күнэ * [[Балаҕан ыйын 28]] — Аатом бырамыысыланнаһын үлэһиттэрин күнэ == Алтынньы == * [[Алтынньы 1]] — Хонуутааҕы сэриилэр күннэрэ * [[Алтынньы 3]] — ОМОН күнэ * [[Алтынньы 4]] ** Космос сэриилэрин күнэ ** МЧС гражданскай оборона сэриилэрин күнэ * [[Алтынньы 5]] ** Холуобунай ирдэбил үлэһиттэрин күнэ. 1918 сыллаахха бу күн РСФСР НКВД-тын иһинэн Холуобунай ирдэбил киин управлениета (Центророзыск) тэриллибит ** Учуутал күнэ (1965 сылтан ССРС-ка алтынньы бастакы баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрэ, 1994 сылтан Арассыыйаҕа алтынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр, аан дойдутааҕы күнү кытта сөп түбэһэр) * [[Алтынньы 6]] — Арассыыйа страховщигын күнэ * [[Алтынньы 7]] — ИДьМ (МВД) штабын подразделениеларын төрүттэммит күннэрэ * [[Алтынньы 8]] — Уу үрдүнээҕи, уу аннынааҕы уонна көтөр аал хамандыырын күнэ * [[Алтынньы 15]] — Аҕа күнэ (алтынньы үһүс өрөбүлүгэр 2021 сылтан бэлиэтэнэр). * [[Алтынньы 20]] — Байыаннай связист күнэ * [[Алтынньы 23]] — Эрэкилээмэ үлэһиттэрин күнэ * [[Алтынньы 24]] ** Өлбүт ракетчиктары кэриэстиир күн ** Ураты аналлаах подразделениелар (спецназ) күннэрэ * [[Алтынньы 25]] ** Таможенник күнэ ** Хаабыл бырамыысыланнаһын үлэһитин (кабельщик) күнэ * [[Алтынньы 29]] — Харабыллыыр сулууспа күнэ * [[Алтынньы 30]]  ** Бэлиитикэ репрессияларыттан эмсэҕэлээбиттэри кэриэстиир күн. Бу күнү ССРС урукку өрөспүүбүлүкэлэригэр эмиэ бэлиэтииллэр ** Инженер-механик күнэ * [[Алтынньы 31]] ** [[Хамсаныы тыла|Хамсаныы тылын]] тылбаасчытын күнэ ** Силиэстийэ хаайыытын уонна түрмэ үлэһиттэрин күнэ == Сэтинньи == * [[Сэтинньи 1]] ** Суут бириистэбин күнэ ** [[Тыва|Тыыбаҕа]] '''Тыыба тылын күнэ'''. 2016 сыллаахтан суруйааччы Александр Даржай көҕүлээһининэн, өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнин ыйааҕынан бэлиэтэнэр. * [[Сэтинньи 3]] — Алаадьы күнэ * [[Сэтинньи 4]] — Сомоҕолоһуу күнэ * [[Сэтинньи 4]] — Сомоҕолоһуу күнэ ** {{Флагификация|Удмуртия}} (Арассыыйа) — Удмуртия судаарыстыбаннаһын күнэ * [[Сэтинньи 5]] — Байыаннай чуҥнааччы (разведчик) күнэ * [[Сэтинньи 6]] (Татарстан) — Татарстан Конституциятын күнэ * [[Сэтинньи 9]] — Түргэнник хардарар анал этэрээт (СОБР) күнэ * [[Сэтинньи 10]] — Ис дьыала уорганнарын үлэһитин күнэ * [[Сэтинньи 12]] — Сбербаан күнэ. Бу күн (уруккунан алтынньы 30) 1841 сыллаахха [[Николай I]] Арассыыйа импиэрийэтигэр мунньар каассалары арыйар туһунан ыйаах таһаарбыт<ref>https://vesiskitim.ru/2020/11/09/162608-kogda-den-rabotnikov-sberbanka-rossii-v-2020-godu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211111220401/https://vesiskitim.ru/2020/11/09/162608-kogda-den-rabotnikov-sberbanka-rossii-v-2020-godu |date=2021-11-11 }}</ref> * [[Сэтинньи 13]] ** Аармыйаҕа судаарыстыба кистэлэҥин харыстыыр сулууспа үөскээбит күнэ (урут шифровальщик күнэ диэн ааттанара). ** Радиационнай, химическэй уонна биологическай көмүскэл (РХБЗ) сэриилэрин күнэ. * [[Сэтинньи 15]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы сулууспаҕа ыҥырыллыбыттар (призывниктар) күннэрэ. * [[Сэтинньи 17]] — Полиция участковайын күнэ * [[Сэтинньи 18]] — Тымныы Оҕонньор төрөөбүт күнэ. Бу күнү-дьылы Улуу Устюгка баччаҕа тымныылар саҕаланалларын иһин талбыттар * [[Сэтинньи 19]] ** Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ ** [[Өстүөкүлэ]] оҥорооччу күнэ * [[Сэтинньи 20]] — Көлө үлэһитин күнэ * [[Сэтинньи 21]] — [[Арассыыйа нолуок уорганнарын үлэһитин күнэ]] * [[Сэтинньи 22]] — Психолог (уйлҕаһыт) күнэ. 1994 сыллаахха бу күн Арассыыйа психология уопсастыбатын тэрийэр сийиэһэ буолбута * сэтинньи бүтэһик баскыһыанньата — Ийэ күнэ * [[Сэтинньи 25]] — Хирург күнэ. Улуу быраас, чинчийээччи Пирогов төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. * [[Сэтинньи 27]]  — [[Байҕал пехотатын күнэ]]. Бүөтүр I ыраахтааҕы дойдуга бастакы «байҕал саллааттарын полкатын» туһунан ыйааҕа 1705 сыл урукку истиилинэн сэтинньи 16 күнүгэр, аныгынан бүгүн тахсыбыт. == Ахсынньы == * [[Ахсынньы 1]] — Синоп кыргыһыытын күнэ. Павел Нахимов салалталаах Арассыыйа эскадрата 1853 сыллаахха Синоп тумул аттыгар туурак эскадратын кыайыытыгар ананар. Дьиҥэр кыргыһыы сэтинньи 18 (30) күнүгэр буолбута * [[Ахсынньы 2]] — [[Баан]] үлэһитин күнэ * [[Ахсынньы 3]] ** Юрист күнэ ** [[Биллибэт саллаат күнэ]] * [[Ахсынньы 4]] — Арассыыйа [[информатика]]тын күнэ. 1948 сыллааха бу күн [[ССРС]] миниистирдэрин сэбиэтин аныгы техниканы киллэрэр Государственнай кэмитиэтэ электроннай ааҕар массыынаны айыы туhунан № 10 475 кумааҕыны И. С. Брукка уонна Б. И. Рамеевка биэрбит * [[Ахсынньы 5]] — Арассыыйа байыаннай килбиэнин күнэ — 1941 сыллаахха [[Москуба]] иһин кыргыһыыга утары кимэн киирии саҕаланыыта.\ * [[Ахсынньы 7]] — [[Эрмитаж|Эрмитаж күнэ]] * [[Ахсынньы 9]] ** Аҕа дойду дьоруойдарын күнэ ** [[Тимир суол]] сэбилэниилээх харабылын күнэ * [[Ахсынньы 10]] **{{Флагификация|Марий Эл}} — [[Марийдар|Мари]] суругун-бичигин күнэ ** Ис дьыала министиэристибэтин сибээс сулууспата тэриллибит күнэ * [[Ахсынньы 11]] — Андреевскай былаах күнэ * [[Ахсынньы 12]] — [[Арассыыйа Конституциятын күнэ]] * [[Ахсынньы 14]] (Башкортостан) — [[Башкиир тыла|Башкиир тылын]] күнэ * [[Ахсынньы 15]] ** Арассыыйа Салгын-сэбилэниилээх күүстэрин Радиотехническэй сэриилэр тэриллиилэрин күнэ ** Идэлэрин эбээһинэстэрин толоро сылдьан өлбүт суруналыыстар кэриэстэбиллэрин күнэ * [[Ахсынньы 17]] ** Стратегическэй аналлаах ракетнай сэриилэр күннэрэ ** Судаарыстыбаннай фельдъегерь сулууспатын үлэһиттэрин күнэ * [[Ахсынньы 18]] ** ЗАГС үлэһиттэрин күнэ ** Арассыыйа Ис дьыала уорганнарын Бэйэ куттала суох буолуутун чаастарын күнэ * [[Ахсынньы 19]] — ФСБ Байыаннай контрразведкатын чаастарын күнэ * [[Ахсынньы 20]] — Арассыыйа куттала суох буолуутун үлэһиттэрин күнэ * [[Ахсынньы 22]] — Энергетик күнэ * [[Ахсынньы 24]] — [[Арассыыйа сэриигэ албан аатын күнэ]] — [[Суворов Александр Васильевич|Александр Суворов]] хамаандалаах нуучча сэриитэ [[Измаилы ылыы|туурак кириэппэһин Измаилы]] 1790 с. ылбыт * [[Ахсынньы 27]] — [[Быыһааччылар күннэрэ (Арассыыйа)|Быыһааччылар күннэрэ]] * [[Ахсынньы 31]] — Саҥа Дьылы көрсүү == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Арассыыйа бэлиэ күннэрэ]] [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] g3to6gavlx7phwf7ft31z5isz8ugub5 0 56314 428171 428110 2026-05-07T00:03:27Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 428171 wikitext text/x-wiki '''АХШ бэлиэ күннэрэ''' — Америка Холбоһуктаах штааттарыгар бэлиэтэнэр күннэр. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 1]] ** Эмансипация күнэ. ** Аан дойдутааҕы дьиэ кэргэн күнэ. ** ({{Флагификация|Канада}} эмиэ бэлиэтиир) — [[Үрүҥ эһэ]]лии (тымныы ууга) сөтүө күнэ. * [[Тохсунньу 4]] — [[Спагетти]] күнэ === Олунньу === * [[Олунньу 1]] ** дойдуга Көҥүл күнэ ** Десерт дойдулар ардыларынааҕы күнэ ** ({{Флагификация|Канаада}} эмиэ бэлиэтиир) — Хара устуоруйа ыйын саҕаланыыта. Бэлиэтээһин 1926 сыллаахха негрдар устуоруйаларын нэдиэлэтиттэн саҕаламмыта. Маннык ый кэлин Британияҕа уонна Ирландияҕа алтынньыга бэлиэтэнэр буолла * [[Олунньу 2]] — ({{Флагификация|Канада}} эмиэ бэлиэтиир) [[Таарбаҕан күнэ]]. АХШ-ка уонна Канаадаҕа бэлиэтииллэр. Бу күн [[таарбаҕан]] хороонуттан тахсан бэйэтин күлүгүн көрөн куттанан төттөрү түстэҕинэ, ол аата кыһын уһуур, оттон былыттаах буолан күлүгүттэн куттамматаҕына саас түргэнник кэлэр диэн билгэлииллэр. * [[Олунньу 3]]  ** [[Түөрт капеллан]] күнэ. 1943 сыллаахха АХШ аармыйатын 4 капеллана (методистар сыаркаптарын, реформистар сыаркаптарын, католиктар сыаркаптарын аҕабыыттара уонна раввин) ньиэмэс торпедатыттан тимирэн эрэр хараабылтан дьону быыһаабыттара, дагдатар сэлиэччиктэрин атын дьоҥҥо биэрбиттэрэ уонна хараабылы кытта тимирбиттэрэ. ** Моркуоп туордун күнэ * [[Олунньу 5]] — Күн-дьыл билгэһитин национальнай күнэ ({{lang-en|National Weatherperson's Day}}). * [[Олунньу 7]] — Хара тириилээхтэр ВИЧ/СПИД туһунан билиилэрин күнэ ({{lang-en|National Black HIV/AIDS Awareness Day}}) * [[Олунньу 11]] — Айааччы национальнай күнэ * [[Олунньу 12]] ** Ыал буолуу көҥүлүн национальнай күнэ ** [[Авраам Линкольн|Линкольн]] төрөөбүт күнэ ** {{Флагификация|Джорджия}} — Джорджия күнэ * [[Олунньу 15]] ** {{Флагификация|Филадельфия}} — [[ЭНИАК]] (ENIAC) күнэ. Пенсильвания университетыгар 1946 сыллаахха бу күн бастакы көмпүүтэри "баараҕай мэйии" диэн ааттаан көрдөрбүттэр ** {{Флагификация|Флорида}} — Сьюзан Б. Энтони күнэ. Сьюзен Энтони (1820 — 1906) төрөөбүт күнүгэр дьахтар быыбарга кыттар быраабын кэрэһилээн бэлиэтииллэр, Флорида штаакка бу күн өрүүллэр, Калифорнияҕа оскуолаларга үөрэх буолбат, уопсастыбанай үлэнэн дьарыктаналлар, атын штааттарга араас тэрээһиннэри ыыталлар * [[Олунньу 16]] — Елизабет Ператрович күнэ (1988 сыллаахтан бэлиэтэнэр). [[Елизабет Ператрович]] (1911-1958, төрүүрүгэр Ḵaax̲gal.aat, тлинкииттии "бэйэтэ бэйэтин сууланар"), киһи быраабын туруулаһааччы, Аляска төрүт олохтоохторун аатыттан тэҥ быраап иһин охсуспута. Кини туруорсуутунан Аляскаҕа бу күн 1945 сыллаахха Дискриминацияны утары охсуһуу сокуона ылыныллыбыта. * [[Олунньу 22]] — [[Джордж Вашингтон]] төрөөбүт күнэ === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 2]] ** Ааҕыы күнэ ** {{Флагификация|Техас}} — Тутулуга суох буолуу күнэ * [[Кулун тутар 3]] — {{Флагификация|Вирджиния}}, Босхолонуу уонна көҥүл күнэ (Шарлоттсвилль) * [[Кулун тутар 10]] ** Гарриет Табман күнэ. Хара тириилээх кулут кэргэнигэр төрөөбүт Гарриет Табман (1822—1913) АХШ-ка гражданскай сэрии кэмигэр 70-ча хара тириилээх ыалы күрэтэн быыһаабыта, кини салайар этэрээтэ 700-тэн тахса кулуту Комбахы өрүс туорааһыныгар босхолообута, сэрии кэнниттэн дьахталлар быыбарга кытталларын туһугар охсуспута ** Дьахталларга уонна кыргыттарга ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн * [[Кулун тутар 12]] — Скаут кыргыттар күннэрэ * [[Кулун тутар 17]] [[Бостон]] — Эвакуация күнэ ([[1776]] сыллаахха Англия сэриилэрэ Бостонтан эвакуацияламмыттар) * [[Кулун тутар 20]] — Америка төрүт олохтоохторугар ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн * [[Кулун тутар 21]] — Тыа хаһаайыстыбатын күнэ * [[Кулун тутар 25]] {{Флагификация|Мэриленд}} — Мэриленд күнэ * [[Кулун тутар 26]] [[Гаваай арыылара]] — Кухио күнэ * [[Кулун тутар 29]] — Вьетнам сэриитин бэтэрээннэрин күнэ * [[Кулун тутар 30]] — Быраас күнэ * [[Кулун тутар 31]] ** [[Виргин арыылара (АХШ)|Виргин арыылара]], Биэрии күнэ. Дания Вест-Индиятын арыыларын (Пуэрто-Рико аттыгар баар үс бөдөҥ арыы) АХШ 25 мөл. дуолларга атыыласпыт. Оччотооҕуга бу Дания сыллааҕы бүддьүөтүн аҥаара этэ. ** [[Калифорния]], [[Сесар Чавес күнэ]] === Муус устар === * [[Муус устар 7]], [[Нью Йорк, штат|Нью-Йорк штаат]] — Вераццано күнэ<ref>В память об открытии в апреле 1524 года итальянским мореплавателем [[Верраццано Джованни]] [[Нью-Йорк бухта|Нью-Йоркской бухты]]</ref> * [[Муус устар 9]]  ** Аппоматтокс кыргыһыытын күнэ. 1865 сыллаахха АХШ Гражданскай сэриитин кэмигэр буолбута, манан сэрии түмүктэммитэ ** Билиэннэйдэри ахтар күн. 1942 сыллаахха 65 тыһ. Филипиин уонна 10 тыһ. АХШ саллаата Батаан тумул арыыга дьоппуоннарга бэриммиттэрэ, бу кэнниттэн "Батаан өлүү марша" саҕаламмыта — билиэннэйдэри бастаан сатыы, онтон пуойас богуоннарыгар туруору симэн, онтон эмиэ сатыы хаамтаран лааҕырга илдьибиттэрэ, дьон уонча бырыһыана аара өлбүтэ. 1988 сыллаахтан АХШ Кэнгириэһин быһаарытынан бэлиэтэнэр. * [[Муус устар 10]] — Коммодор [[Перри Мэтью Кэлбрейт|Перри]] күнэ. 1854 с. Мэтью Перри (1794-1858) хамаандалаах байыаннай эскадра "хара хараабыллара" Япония Хакодате куоратын хомотугар тохтообуттар, "ыалдьыттааһын" түмүгэр Япония уонна АХШ ыккардыларыгар сөбүлэҥнэр түһэрсиллибиттэр, бу кэнниттэн дойдуга "Эдо кэмэ" түмүктэнэн, Япония аан дойдуга аһыллан барбыта. * [[Муус устар 12]], [[Хоту Каролина|Хотугу Каролина]] — Галифакс күнэ. 1776 сыллаахха Хотугу Каролина Галифакс куоратыгар буолбут мунньахха дьон (сепаратистар) Британияттан арахсан туспа судаарыстыба буолар туһунан аан бастакы быһаарыыныы ылбыттар. Манна суруллубут докумуон Тутулуга суох буолуу декларациятыттан үс ый курдугунан эрдэ ылыллыбыта. * [[Муус устар 13]] — Томас Джефферсон төрөөбүт күнэ * [[Муус устар 15]] ** Джеки Робинсон күнэ. 1947 сыллаахха бу хара тириилээх спортсмен бейсбол үрдүкү лиигатыгар оонньуур буолбут. АХШ-ка спорт бу көрүҥэр 80 сыллаах тирии өҥүнэн араары (сегрегация) суох буолбут ** — АХШ хамсанан этэр тылын күнэ. АХШ уонна Канаада тыла суохтара Британия тыла суохтарыттан атын тылынан кэпсэтэллэр, бу тыл Франция тыла суохтарын тылларыгар маарынныыр. Ону таһынан бу тылынан Арҕаа уонна Соҕуруулуу Илин Африка дойдуларыгар кэпсэтэллэр ** ({{Флагификация|Пилипиин}} эмиэ бэлиэтиир) — Нолуок күнэ ** "Бостон биир күнэ" диэн ааттаммыт атын дьоҥҥо үтүөнү оҥоруу уонна көмөлөһүү күнэ. Бостон марафонугар 2013 сыллахха буолбут теракт биир сыла туолуутугар Бостон баһылыга Марти Уолш биллэрбитэ. Бу күн дьон хаан туттараллар, быстар дьадаҥыларга көмөлөһөр пуондаларга ас-таҥас бэрсэллэр, түмэллэргэ босхо киллэрэллэр ** {{Флагификация|Гаваайдар}} — Дамиан аҕабыыт күнэ. Бу Бельгияттан төрүттээх католик аҕабыыт 1889 сыллаахха бу күн өлбүт. 1873 сыллаахтан Гаваай арыыларыгар олорбут, онтон 11 сыл [[Араҥ|араҥ]] ыарыылаахтар лааҕырдарыгар олорон ыарыһахтары эмтээбит, санааларын бөҕөргөппүт, бэйэтэ [[Сэллик|сэллигинэн]] уонна араҥынан ыалдьан өлбүт * [[Муус устар 16]] ** [[Хосе де Диего]] төрөөбүт күнэ ({{Флагификация|Пуэрто-Рико}} эмиэ бэлиэтэнэр) ** {{Флагификация|Вашингтон (Колумбия уокуруга)}}, Колумбия уокуруга — Босхолонуу күнэ ** [[Массачусетс]], [[Мэн (штаат)|Мэн]] штааттар — Патриоттар күннэрэ. ** Эмтэнии туһунан быһаарыныы күнэ ({{lang-en|National Healthcare Decisions Day}}). Бу күн ыарыыны сэрэтии, ыарыыны баалаппакка эрдэ эмтэнии туһунан толкуйдуурга ыҥыраллар * [[Муус устар 21]], [[Техас]] — Сан-Хасинто күнэ * [[Муус устар 22]] — Оклахома штаат — Оклахома күнэ * [[Муус устар 26]] {{флагификация|Флорида}} (АХШ) — Конфедерацияны ахтар күн * [[Муус устар 30]] — Кырдьык күнэ === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 1]] **Лояльность күнэ **Оҕо чөл туругун харыстабылын күнэ **Быраап күнэ ** {{Флагификация|Гавайи}}, [[АХШ]] — Леи күнэ. Леи — моойго кэтиллэр сибэкки оҕуруо. Бу күн Гавайи арыыларыгар бэстибээллэр, үҥкүүлээх хаамыылар буолаллар, леи оҥорорго, хула үҥкүүлүүргэ, хала баайарга маастар кылаастар ыытыллаллар. * [[Ыам ыйын 4]] ** Көтөр күнэ ** [[Род Айлэнд|Род-Айленд]] штаат — Тутулуга суох буолуу күнэ * [[Ыам ыйын 5]] — Олохтоох омуктартан сураҕа суох сүппүт дьахталлар тустарынан кэпсиир күн. Бу күн [[Канаада]]ҕа эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Ыам ыйын 6]] — Сиэстэрэ күнэ * [[Ыам ыйын 7]] — Ордук турук күнэ. АХШ оччотооҕу бэрэсидьиэнин кэргэнэ Мелания Трамп 2018 сыллаахха "Be Best" ("Ордук буол" диэн тылбаастыахха сөп) диэн тылларынан ыччаты эт-хаан уонна уйулҕа өттүнэн чөл туруктаах буоларга уонна ситим-сойуолаһыыны (кибербуллинг) утарарга ыҥырбыта, онтон ыла бу күн сыл ахсын бэлиэтэнэр * [[Ыам ыйын 8]] — [[Миссури штаат]] — Трумэн күнэ * [[Ыам ыйын 10]] {{флагификация|Хотугу Каролина}}, {{флагификация|Соҕуруу Каролина}} — Конфедерацияны ахтар күн * [[Ыам ыйын 11]] {{Флагификация|Миннесота}} — Судаарыстыбаннас күнэ. * [[Ыам ыйын 15]] — Бэрээдэги көрөөччүлэр күннэрэ * [[Ыам ыйын 19]] ** [[Чуумпу далай|Чуумпу Далай]] олохтоохторугар ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн ** Быар сыстыганнаах ыарыытыгар анаалыс туттарар күн ** {{Флагификация|Иллинойс}}, {{Флагификация|Миссури}} (АХШ) — [[Малкольм Икс]] күнэ. Бу кэлин Малик эль-Шабаз диэн ааты ылыммыт киһи (1925-1965) АХШ-ка хараҥа тириилээхтэр бырааптарын турууласпыта, ону таһынан ислаамы тарҕаппыта === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 1]]  [[Теннесси]] — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Бэс ыйын 3]] [[Кентукки]], [[Луизиана]] уонна [[Теннеси]] — Конфедераттары ахтан ааһар күн * [[Бэс ыйын 4]] — Ыал күнэ * [[Бэс ыйын 4]] ([[Алабама (штат)|Алабама]]) — [[Дэвис Джефферсон|Джефферсон Дэвис]] күнэ * [[Бэс ыйын 7]] ([[Гавайи (штат)|Гавайи]]) — Камелих таҥара күнэ<ref>{{Cite web |url=https://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=348&id=1421694&type=news |title=Архивированная копия |accessdate=2020-06-08 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608064503/http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=348&id=1421694&type=news |deadlink=yes }}</ref> * [[Бэс ыйын 10]] — [[Аноним алкоголиктар]] түмсүүлэрин күнэ * [[Бэс ыйын 11]] ([[Гавайи]]) — [[Гавайи|Гаваай арыыларыгар]] [[Камехамеха күнэ]]. 1810 сыллаахха Гаваай арыыларын түмпүт [[Камехамеха I]] хоруолу ахталлар. Дойдутугар түһээн тиһигин киллэрбитэ, Европаны уонна АХШ штааттарын кытта атыыны-эргиэни саҕалаабыта. Дьиктитэ диэн бу сэрииһит хоруол сэрии кэмигэр көннөрү дьон (ол иһигэр оҕолор, дьахталлар, кырдьаҕастар) эмсэҕэлиэ суохтаахтарын туһунан суругунан сокуон таһаарбыт. Кини тыыннааҕын тухары Гаваай арыылара тутулуга суох этилэр (ол саҕана Полинезия атын арыылара бары холуонньа буолбуттара). * [[Бэс ыйын 14]] — Былаах күнэ * [[Бэс ыйын 19]] — Кулуттары босхолообут күн. 1865 сыллаахха Техааска аармыйа генерала Грейнджер кулуттары босхолуур туһунан бирикээһэ тахсыбыт. Уруккуттан хара тириилээхтэр киэҥник бэлиэтиир күннэрэ, былырыыҥҥыттан бэрэсидьиэн Байден ыйааҕынан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр ** штат [[Техас]] — Эмансипация күнэ * [[Бэс ыйын 20]] — [[Арҕаа Вирдьиния|Арҕаа Вирджиния]] күнэ * [[Бэс ыйын 25]] ** Сом балык күнэ. 1987 сыллаахтан бэрэсидьиэн Рейган ыйааҕынан балык иитэн атыылыыр бырамыысыланнаһы өйөөн бэлиэтэнэр ** {{Флагификация|Вирджиния}} — Судаарыстыбаннас күнэ == От ыйа == * [[От ыйын 3]] [[Виргин арыылара (АХШ)]] — Кулуттааһынтан босхолонуу күнэ ([[1848]]) * [[От ыйын 13]], [[Теннеси]] штаат — [[Форрест, Натаниэль Бедфорд|Натан Форрест]] күнэ * [[От ыйын 24]] (Юта штаат) — Пионердар (Европаттан кэлбит бастакы олохсуйааччылар) күннэрэ == Атырдьах ыйа == * [[Атырдьах ыйын 1]], [[Колорадо (штаат)|Колорадо штаат]] — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Атырдьах ыйын 4]], {{Флагификация|Иллинойс}} — [[Барак Обама]] күнэ. Обама 1997-2004 сс. бу штаат Сенаатын чилиэнэ этэ, онтон 2005 сылтан 2008 сыллаахха АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыар диэри АХШ Сенаатыгар бу штаат бэрэстэбиитэлэ буола сылдьыбыта. Штаат анал сокуонунан бигэргэтиллибит бэлиэ күн, ол эрээри өрөөбөттөр. * [[Атырдьах ыйын 7]] — Пурпур сүрэх күнэ. Purple Heart диэн АХШ байыанай наҕараадата, бэрэсидьиэн аатыттан өлбүт эбэтэр бааһырбыт саллааттарга бэриллэр. * [[Атырдьах ыйын 9]] — Ойууру өртөн көмүскээһин күнэ * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Винил]] пластинка күнэ ([[Томас Эдисон|Эдисон]] [[фонограф]] айбыт күнүгэр бэлиэтэнэр)<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-vinyl-record-day-august-12/ NATIONAL VINYL RECORD DAY — August 12 — National Day Calendar</ref> * [[Атырдьах ыйын 24]] : ** Ураты муусука күнэ<ref>[https://nationaldaycalendar.com/international-strange-music-day-august-24/ INTERNATIONAL STRANGE MUSIC DAY - August 24 - National Day Calendar]</ref> ** Баахыла күнэ <ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-waffle-day-august-24/ NATIONAL WAFFLE DAY - August 24 - National Day Calendar]</ref> * [[Атырдьах ыйын 26]] — Дьахталлар тэҥнэһиилэрин күнэ ({{lang-en|Women's Equality Day}}) == Балаҕан ыйа == * [[Балаҕан ыйын 9]] — Калифорния киириитин күнэ. 1850 сыллаахха 31-с штаат быһыытынан киирбит * [[Балаҕан ыйын 11]] — 2001 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр терактарга өлбүт дьону ахтарга аналлаах Патриот күнэ * [[Балаҕан ыйын 14]] — Өрөгөй ырыатын күнэ * [[Балаҕан ыйын 17]] — Конституция күнэ (субуотаҕа түбэстэҕинэ иннинээҕи бээтинсэҕэ, өрөбүлгэ түбэстэҕинэ бэнидиэнньиккэ көһөрүллэр) * [[Балаҕан ыйын 18]] — дойду үрдүнэн ВИЧ/СПИД уонна кырдьыы туһунан кэпсиир күн * [[Балаҕан ыйын 22]] — Америка урбаанньыт дьахталларын күнэ. * [[Балаҕан ыйын 25]] ** Дойду комиксын күнэ. ** Дойду [[билим]] администратордарын күнэ * [[Балаҕан ыйын 26]] — Үтүө ыаллыылар күннэрэ == Алтынньы == * [[Алтынньы 6]] — [[Ниэмэстэр|Ньиэмэс]] американецтар күннэрэ * [[Алтынньы 8]] ** Олохтоох омуктар күннэрэ ** {{Флагификация|Гавайи}} — Бастакы арыйааччы күнэ * [[Алтынньы 9]] ** Лейф Эриксон күнэ. Лейф Эриксон диэн [[Христофор Колумб]] быдан иннинэ [[Хотугу Америка]]ҕа сылдьыбыт скандинав айанньыта. Исландияҕа, Норвегияҕа эмиэ бэлиэтэнэр. ** Национальнай нанотехнология күнэ ** Өрт уотун бохсуу күнэ. Канаадаҕа эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Алтынньы 11]] ** Генерал Пуласки күнэ. АХШ туспа дойду буолуутугар поляктар суолталарын ахтан ааһар соруктаах поляк төрүттээх Казимир Пуласки 1779 сыллаахха өлбүтүн АХШ бэрэсидьиэнин көҕүлээһининэн 1929 сыллаахтан бэлиэтииллэр ** Каминг-аут күнэ * [[Алтынньы 12]] — [[Колумб]] күнэ * [[Алтынньы 15]] — СПИД-ынан Латинскай Америкаҕа ыалдьыы туһунан билиини тарҕатыы күнэ. * [[Алтынньы 15]] — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ * [[Алтынньы 16]] — Тойон (босс) күнэ * [[Алтынньы 18]] — Аляска күнэ * [[Алтынньы 24]] — Ас-үөл күнэ * [[Алтынньы 29]] — [[Куоска күнэ]] * [[Алтынньы 30]] — Мэник түүнэ ({{lang-en|Mischief Night}}), бу түүн обургу оҕолор эгэлгэ дьээбэни-хообону оҥороллор * [[Алтынньы 31]] — Кыыс [[Скаут|скауттар]] тэрилтэлэрин олохтооччу күнэ. Джульетта Гордон Лоу төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр == Сэтинньи == * [[Сэтинньи 1]] — дойду үрдүнээҕи Тиис суунар суокка күнэ * [[Сэтинньи 2]] ([[Хоту Дакота|Хотугу Дакота]], [[Соҕуруу Дакота]]) — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Сэтинньи 9]] — Аан дойдутааҕы көҥүл күнэ. 2001 сыллаахтан 1989 сыллааҕы Берлин эркинэ сууллуутун бэлиэтииллэр * [[Сэтинньи 10]] — АХШ Байҕал пехотатын куорпуһа үөскээбит күнэ * [[Сэтинньи 11]] — [[Бэтэрээннэр күннэрэ (США)|Бэтэрээннэр күннэрэ]]. Бастаан Аан дойду бастакы сэриитин бэтэрээннэрин ахтар күн быһыытынан олохтоммута, онтон 1954 сыллаахтан бары сэриилэр бэтэрээннэрин ахтар күҥҥэ кубулуйбута. * [[Сэтинньи 13]] — [[Сэди Хокинс күнэ]] (Дьахтар эр дьону бултаһар күнэ) — комикс сүдьүөтүгэр олоҕурбут көрдөөх-нардаах күнү АХШ-ка бэлиэтиллэр. 1934–1978 сылларга тахса сылдьыбыт комикска Сэди Хокинс диэн сулумах дьахтар ойох тахсыан баҕарарын бу күн биллэрбит уонна эр дьону сырсарын саҕалаабыт эбит. * [[Сэтинньи 15]] — Бөҕү уларытан туһаныы күнэ. * [[Сэтинньи 23]], {{Флагификация|Мэриленд}}, Фредерик уокурук, (АХШ) — Батыныы күнэ. 1765 сыллаахха уокурук 12 судьуйата Британияҕа түһээн хомуйартан батыммыттара. Бу күнү кэрэһилээн уокурукка билигин күн аҥаара өрүүллэр == Ахсынньы == * [[Ахсынньы 4]] — Дойду үрдүнэн бэчиэнньэ күнэ * [[Ахсынньы 7]] — [[Пёрл-Харбор кэриэстэбилин күнэ]] * [[Ахсынньы 11]] — [[Индиана]] штаат күнэ * [[Ахсынньы 13]] — [[Акадия]] олохтоохторун кэриэстиир күн. Акадия диэн [[Хотугу Америка]] хотугулуу илин сорҕотун ааттыыллар (билигин үксэ [[Канаада]] сирэ). XVII уонна XVIII үйэлэргэ бу сиргэ Францияттан (соҕуруулуу арҕаа өттүттэн, Окситанияттан) дьон бөҕө кэлэн олохсуйбута. 1756-1763 сс. [[Улуу Британия|Британия]] уонна [[Франция]] аан дойдуну баһылыыр иһин [[Сэттэ сыллаах сэрии|Сэттэ сыллаах сэриилэригэр]] Акадия олохтоохторун французтары өйөөтүлэр диэн Британия былаастара күүстэринэн Америка атын сирдэригэр, Англияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ, бу күүһүнэн көһөрүү кэмигэр тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Билигин француз тылын түөлбэ тылынан саҥарар акадецтар ахсааннара Канаадаҕа 96 тыһ. киһи (2006) * [[Ахсынньы 14]] (Алабама штаат) — Алабама күнэ * [[Ахсынньы 15]] — [[Быраап туһунан билль (АХШ)|Киһи быраабын туһунан билль]] күнэ. 1941 сыллаахха бэрэсидьиэн [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]] билль ратификацията 150 сыла туолуутун кэрэһилээн бу күнү аан бастаан бэлиэтииргэ уурбута * [[Ахсынньы 15]] ({{Флагификация|Соҕуруу Каролина}}) — Иккис көннөрүү күнэ * [[Ахсынньы 17]] — Ини-бии Райттар күннэрэ. Авиация күнэ * [[Ахсынньы 24]] (АХШ итальянецтара) — Сэттэ балык күнэ. Христианствоаҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта систимнээх. * [[Ахсынньы 26]] — [[Кванза]] бастакы күнэ. Бу АХШ Африкаттан төрүттээх олохтоохторо ахсынньы 26 күнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр диэри бэлиэтиир бырааһынньыктара. Өбүгэлэрэ бу күннэргэ үүнүү малааһынан оҥороллор эбит ** {{Флагификация|Техас}} (Хьюстон) — Мауро Хамза күнэ * [[Ахсынньы 31]] — Бастакы түүн == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:АХШ бэлиэ күннэрэ]] [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] jrl5f2pgj0s108bkzlkmmoxe7mn8we2 428177 428171 2026-05-07T00:07:00Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 428177 wikitext text/x-wiki '''АХШ бэлиэ күннэрэ''' — Америка Холбоһуктаах штааттарыгар бэлиэтэнэр күннэр. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 1]] ** Эмансипация күнэ. ** Аан дойдутааҕы дьиэ кэргэн күнэ. ** ({{Флагификация|Канада}} эмиэ бэлиэтиир) — [[Үрүҥ эһэ]]лии (тымныы ууга) сөтүө күнэ. * [[Тохсунньу 4]] — [[Спагетти]] күнэ * [[Тохсунньу 5]] — [[Көтөрдөр]] күннэрэ === Олунньу === * [[Олунньу 1]] ** дойдуга Көҥүл күнэ ** Десерт дойдулар ардыларынааҕы күнэ ** ({{Флагификация|Канаада}} эмиэ бэлиэтиир) — Хара устуоруйа ыйын саҕаланыыта. Бэлиэтээһин 1926 сыллаахха негрдар устуоруйаларын нэдиэлэтиттэн саҕаламмыта. Маннык ый кэлин Британияҕа уонна Ирландияҕа алтынньыга бэлиэтэнэр буолла * [[Олунньу 2]] — ({{Флагификация|Канада}} эмиэ бэлиэтиир) [[Таарбаҕан күнэ]]. АХШ-ка уонна Канаадаҕа бэлиэтииллэр. Бу күн [[таарбаҕан]] хороонуттан тахсан бэйэтин күлүгүн көрөн куттанан төттөрү түстэҕинэ, ол аата кыһын уһуур, оттон былыттаах буолан күлүгүттэн куттамматаҕына саас түргэнник кэлэр диэн билгэлииллэр. * [[Олунньу 3]]  ** [[Түөрт капеллан]] күнэ. 1943 сыллаахха АХШ аармыйатын 4 капеллана (методистар сыаркаптарын, реформистар сыаркаптарын, католиктар сыаркаптарын аҕабыыттара уонна раввин) ньиэмэс торпедатыттан тимирэн эрэр хараабылтан дьону быыһаабыттара, дагдатар сэлиэччиктэрин атын дьоҥҥо биэрбиттэрэ уонна хараабылы кытта тимирбиттэрэ. ** Моркуоп туордун күнэ * [[Олунньу 5]] — Күн-дьыл билгэһитин национальнай күнэ ({{lang-en|National Weatherperson's Day}}). * [[Олунньу 7]] — Хара тириилээхтэр ВИЧ/СПИД туһунан билиилэрин күнэ ({{lang-en|National Black HIV/AIDS Awareness Day}}) * [[Олунньу 11]] — Айааччы национальнай күнэ * [[Олунньу 12]] ** Ыал буолуу көҥүлүн национальнай күнэ ** [[Авраам Линкольн|Линкольн]] төрөөбүт күнэ ** {{Флагификация|Джорджия}} — Джорджия күнэ * [[Олунньу 15]] ** {{Флагификация|Филадельфия}} — [[ЭНИАК]] (ENIAC) күнэ. Пенсильвания университетыгар 1946 сыллаахха бу күн бастакы көмпүүтэри "баараҕай мэйии" диэн ааттаан көрдөрбүттэр ** {{Флагификация|Флорида}} — Сьюзан Б. Энтони күнэ. Сьюзен Энтони (1820 — 1906) төрөөбүт күнүгэр дьахтар быыбарга кыттар быраабын кэрэһилээн бэлиэтииллэр, Флорида штаакка бу күн өрүүллэр, Калифорнияҕа оскуолаларга үөрэх буолбат, уопсастыбанай үлэнэн дьарыктаналлар, атын штааттарга араас тэрээһиннэри ыыталлар * [[Олунньу 16]] — Елизабет Ператрович күнэ (1988 сыллаахтан бэлиэтэнэр). [[Елизабет Ператрович]] (1911-1958, төрүүрүгэр Ḵaax̲gal.aat, тлинкииттии "бэйэтэ бэйэтин сууланар"), киһи быраабын туруулаһааччы, Аляска төрүт олохтоохторун аатыттан тэҥ быраап иһин охсуспута. Кини туруорсуутунан Аляскаҕа бу күн 1945 сыллаахха Дискриминацияны утары охсуһуу сокуона ылыныллыбыта. * [[Олунньу 22]] — [[Джордж Вашингтон]] төрөөбүт күнэ === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 2]] ** Ааҕыы күнэ ** {{Флагификация|Техас}} — Тутулуга суох буолуу күнэ * [[Кулун тутар 3]] — {{Флагификация|Вирджиния}}, Босхолонуу уонна көҥүл күнэ (Шарлоттсвилль) * [[Кулун тутар 10]] ** Гарриет Табман күнэ. Хара тириилээх кулут кэргэнигэр төрөөбүт Гарриет Табман (1822—1913) АХШ-ка гражданскай сэрии кэмигэр 70-ча хара тириилээх ыалы күрэтэн быыһаабыта, кини салайар этэрээтэ 700-тэн тахса кулуту Комбахы өрүс туорааһыныгар босхолообута, сэрии кэнниттэн дьахталлар быыбарга кытталларын туһугар охсуспута ** Дьахталларга уонна кыргыттарга ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн * [[Кулун тутар 12]] — Скаут кыргыттар күннэрэ * [[Кулун тутар 17]] [[Бостон]] — Эвакуация күнэ ([[1776]] сыллаахха Англия сэриилэрэ Бостонтан эвакуацияламмыттар) * [[Кулун тутар 20]] — Америка төрүт олохтоохторугар ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн * [[Кулун тутар 21]] — Тыа хаһаайыстыбатын күнэ * [[Кулун тутар 25]] {{Флагификация|Мэриленд}} — Мэриленд күнэ * [[Кулун тутар 26]] [[Гаваай арыылара]] — Кухио күнэ * [[Кулун тутар 29]] — Вьетнам сэриитин бэтэрээннэрин күнэ * [[Кулун тутар 30]] — Быраас күнэ * [[Кулун тутар 31]] ** [[Виргин арыылара (АХШ)|Виргин арыылара]], Биэрии күнэ. Дания Вест-Индиятын арыыларын (Пуэрто-Рико аттыгар баар үс бөдөҥ арыы) АХШ 25 мөл. дуолларга атыыласпыт. Оччотооҕуга бу Дания сыллааҕы бүддьүөтүн аҥаара этэ. ** [[Калифорния]], [[Сесар Чавес күнэ]] === Муус устар === * [[Муус устар 7]], [[Нью Йорк, штат|Нью-Йорк штаат]] — Вераццано күнэ<ref>В память об открытии в апреле 1524 года итальянским мореплавателем [[Верраццано Джованни]] [[Нью-Йорк бухта|Нью-Йоркской бухты]]</ref> * [[Муус устар 9]]  ** Аппоматтокс кыргыһыытын күнэ. 1865 сыллаахха АХШ Гражданскай сэриитин кэмигэр буолбута, манан сэрии түмүктэммитэ ** Билиэннэйдэри ахтар күн. 1942 сыллаахха 65 тыһ. Филипиин уонна 10 тыһ. АХШ саллаата Батаан тумул арыыга дьоппуоннарга бэриммиттэрэ, бу кэнниттэн "Батаан өлүү марша" саҕаламмыта — билиэннэйдэри бастаан сатыы, онтон пуойас богуоннарыгар туруору симэн, онтон эмиэ сатыы хаамтаран лааҕырга илдьибиттэрэ, дьон уонча бырыһыана аара өлбүтэ. 1988 сыллаахтан АХШ Кэнгириэһин быһаарытынан бэлиэтэнэр. * [[Муус устар 10]] — Коммодор [[Перри Мэтью Кэлбрейт|Перри]] күнэ. 1854 с. Мэтью Перри (1794-1858) хамаандалаах байыаннай эскадра "хара хараабыллара" Япония Хакодате куоратын хомотугар тохтообуттар, "ыалдьыттааһын" түмүгэр Япония уонна АХШ ыккардыларыгар сөбүлэҥнэр түһэрсиллибиттэр, бу кэнниттэн дойдуга "Эдо кэмэ" түмүктэнэн, Япония аан дойдуга аһыллан барбыта. * [[Муус устар 12]], [[Хоту Каролина|Хотугу Каролина]] — Галифакс күнэ. 1776 сыллаахха Хотугу Каролина Галифакс куоратыгар буолбут мунньахха дьон (сепаратистар) Британияттан арахсан туспа судаарыстыба буолар туһунан аан бастакы быһаарыыныы ылбыттар. Манна суруллубут докумуон Тутулуга суох буолуу декларациятыттан үс ый курдугунан эрдэ ылыллыбыта. * [[Муус устар 13]] — Томас Джефферсон төрөөбүт күнэ * [[Муус устар 15]] ** Джеки Робинсон күнэ. 1947 сыллаахха бу хара тириилээх спортсмен бейсбол үрдүкү лиигатыгар оонньуур буолбут. АХШ-ка спорт бу көрүҥэр 80 сыллаах тирии өҥүнэн араары (сегрегация) суох буолбут ** — АХШ хамсанан этэр тылын күнэ. АХШ уонна Канаада тыла суохтара Британия тыла суохтарыттан атын тылынан кэпсэтэллэр, бу тыл Франция тыла суохтарын тылларыгар маарынныыр. Ону таһынан бу тылынан Арҕаа уонна Соҕуруулуу Илин Африка дойдуларыгар кэпсэтэллэр ** ({{Флагификация|Пилипиин}} эмиэ бэлиэтиир) — Нолуок күнэ ** "Бостон биир күнэ" диэн ааттаммыт атын дьоҥҥо үтүөнү оҥоруу уонна көмөлөһүү күнэ. Бостон марафонугар 2013 сыллахха буолбут теракт биир сыла туолуутугар Бостон баһылыга Марти Уолш биллэрбитэ. Бу күн дьон хаан туттараллар, быстар дьадаҥыларга көмөлөһөр пуондаларга ас-таҥас бэрсэллэр, түмэллэргэ босхо киллэрэллэр ** {{Флагификация|Гаваайдар}} — Дамиан аҕабыыт күнэ. Бу Бельгияттан төрүттээх католик аҕабыыт 1889 сыллаахха бу күн өлбүт. 1873 сыллаахтан Гаваай арыыларыгар олорбут, онтон 11 сыл [[Араҥ|араҥ]] ыарыылаахтар лааҕырдарыгар олорон ыарыһахтары эмтээбит, санааларын бөҕөргөппүт, бэйэтэ [[Сэллик|сэллигинэн]] уонна араҥынан ыалдьан өлбүт * [[Муус устар 16]] ** [[Хосе де Диего]] төрөөбүт күнэ ({{Флагификация|Пуэрто-Рико}} эмиэ бэлиэтэнэр) ** {{Флагификация|Вашингтон (Колумбия уокуруга)}}, Колумбия уокуруга — Босхолонуу күнэ ** [[Массачусетс]], [[Мэн (штаат)|Мэн]] штааттар — Патриоттар күннэрэ. ** Эмтэнии туһунан быһаарыныы күнэ ({{lang-en|National Healthcare Decisions Day}}). Бу күн ыарыыны сэрэтии, ыарыыны баалаппакка эрдэ эмтэнии туһунан толкуйдуурга ыҥыраллар * [[Муус устар 21]], [[Техас]] — Сан-Хасинто күнэ * [[Муус устар 22]] — Оклахома штаат — Оклахома күнэ * [[Муус устар 26]] {{флагификация|Флорида}} (АХШ) — Конфедерацияны ахтар күн * [[Муус устар 30]] — Кырдьык күнэ === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 1]] **Лояльность күнэ **Оҕо чөл туругун харыстабылын күнэ **Быраап күнэ ** {{Флагификация|Гавайи}}, [[АХШ]] — Леи күнэ. Леи — моойго кэтиллэр сибэкки оҕуруо. Бу күн Гавайи арыыларыгар бэстибээллэр, үҥкүүлээх хаамыылар буолаллар, леи оҥорорго, хула үҥкүүлүүргэ, хала баайарга маастар кылаастар ыытыллаллар. * [[Ыам ыйын 4]] ** Көтөр күнэ ** [[Род Айлэнд|Род-Айленд]] штаат — Тутулуга суох буолуу күнэ * [[Ыам ыйын 5]] — Олохтоох омуктартан сураҕа суох сүппүт дьахталлар тустарынан кэпсиир күн. Бу күн [[Канаада]]ҕа эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Ыам ыйын 6]] — Сиэстэрэ күнэ * [[Ыам ыйын 7]] — Ордук турук күнэ. АХШ оччотооҕу бэрэсидьиэнин кэргэнэ Мелания Трамп 2018 сыллаахха "Be Best" ("Ордук буол" диэн тылбаастыахха сөп) диэн тылларынан ыччаты эт-хаан уонна уйулҕа өттүнэн чөл туруктаах буоларга уонна ситим-сойуолаһыыны (кибербуллинг) утарарга ыҥырбыта, онтон ыла бу күн сыл ахсын бэлиэтэнэр * [[Ыам ыйын 8]] — [[Миссури штаат]] — Трумэн күнэ * [[Ыам ыйын 10]] {{флагификация|Хотугу Каролина}}, {{флагификация|Соҕуруу Каролина}} — Конфедерацияны ахтар күн * [[Ыам ыйын 11]] {{Флагификация|Миннесота}} — Судаарыстыбаннас күнэ. * [[Ыам ыйын 15]] — Бэрээдэги көрөөччүлэр күннэрэ * [[Ыам ыйын 19]] ** [[Чуумпу далай|Чуумпу Далай]] олохтоохторугар ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн ** Быар сыстыганнаах ыарыытыгар анаалыс туттарар күн ** {{Флагификация|Иллинойс}}, {{Флагификация|Миссури}} (АХШ) — [[Малкольм Икс]] күнэ. Бу кэлин Малик эль-Шабаз диэн ааты ылыммыт киһи (1925-1965) АХШ-ка хараҥа тириилээхтэр бырааптарын турууласпыта, ону таһынан ислаамы тарҕаппыта === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 1]]  [[Теннесси]] — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Бэс ыйын 3]] [[Кентукки]], [[Луизиана]] уонна [[Теннеси]] — Конфедераттары ахтан ааһар күн * [[Бэс ыйын 4]] — Ыал күнэ * [[Бэс ыйын 4]] ([[Алабама (штат)|Алабама]]) — [[Дэвис Джефферсон|Джефферсон Дэвис]] күнэ * [[Бэс ыйын 7]] ([[Гавайи (штат)|Гавайи]]) — Камелих таҥара күнэ<ref>{{Cite web |url=https://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=348&id=1421694&type=news |title=Архивированная копия |accessdate=2020-06-08 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608064503/http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=348&id=1421694&type=news |deadlink=yes }}</ref> * [[Бэс ыйын 10]] — [[Аноним алкоголиктар]] түмсүүлэрин күнэ * [[Бэс ыйын 11]] ([[Гавайи]]) — [[Гавайи|Гаваай арыыларыгар]] [[Камехамеха күнэ]]. 1810 сыллаахха Гаваай арыыларын түмпүт [[Камехамеха I]] хоруолу ахталлар. Дойдутугар түһээн тиһигин киллэрбитэ, Европаны уонна АХШ штааттарын кытта атыыны-эргиэни саҕалаабыта. Дьиктитэ диэн бу сэрииһит хоруол сэрии кэмигэр көннөрү дьон (ол иһигэр оҕолор, дьахталлар, кырдьаҕастар) эмсэҕэлиэ суохтаахтарын туһунан суругунан сокуон таһаарбыт. Кини тыыннааҕын тухары Гаваай арыылара тутулуга суох этилэр (ол саҕана Полинезия атын арыылара бары холуонньа буолбуттара). * [[Бэс ыйын 14]] — Былаах күнэ * [[Бэс ыйын 19]] — Кулуттары босхолообут күн. 1865 сыллаахха Техааска аармыйа генерала Грейнджер кулуттары босхолуур туһунан бирикээһэ тахсыбыт. Уруккуттан хара тириилээхтэр киэҥник бэлиэтиир күннэрэ, былырыыҥҥыттан бэрэсидьиэн Байден ыйааҕынан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр ** штат [[Техас]] — Эмансипация күнэ * [[Бэс ыйын 20]] — [[Арҕаа Вирдьиния|Арҕаа Вирджиния]] күнэ * [[Бэс ыйын 25]] ** Сом балык күнэ. 1987 сыллаахтан бэрэсидьиэн Рейган ыйааҕынан балык иитэн атыылыыр бырамыысыланнаһы өйөөн бэлиэтэнэр ** {{Флагификация|Вирджиния}} — Судаарыстыбаннас күнэ == От ыйа == * [[От ыйын 3]] [[Виргин арыылара (АХШ)]] — Кулуттааһынтан босхолонуу күнэ ([[1848]]) * [[От ыйын 13]], [[Теннеси]] штаат — [[Форрест, Натаниэль Бедфорд|Натан Форрест]] күнэ * [[От ыйын 24]] (Юта штаат) — Пионердар (Европаттан кэлбит бастакы олохсуйааччылар) күннэрэ == Атырдьах ыйа == * [[Атырдьах ыйын 1]], [[Колорадо (штаат)|Колорадо штаат]] — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Атырдьах ыйын 4]], {{Флагификация|Иллинойс}} — [[Барак Обама]] күнэ. Обама 1997-2004 сс. бу штаат Сенаатын чилиэнэ этэ, онтон 2005 сылтан 2008 сыллаахха АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыар диэри АХШ Сенаатыгар бу штаат бэрэстэбиитэлэ буола сылдьыбыта. Штаат анал сокуонунан бигэргэтиллибит бэлиэ күн, ол эрээри өрөөбөттөр. * [[Атырдьах ыйын 7]] — Пурпур сүрэх күнэ. Purple Heart диэн АХШ байыанай наҕараадата, бэрэсидьиэн аатыттан өлбүт эбэтэр бааһырбыт саллааттарга бэриллэр. * [[Атырдьах ыйын 9]] — Ойууру өртөн көмүскээһин күнэ * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Винил]] пластинка күнэ ([[Томас Эдисон|Эдисон]] [[фонограф]] айбыт күнүгэр бэлиэтэнэр)<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-vinyl-record-day-august-12/ NATIONAL VINYL RECORD DAY — August 12 — National Day Calendar</ref> * [[Атырдьах ыйын 24]] : ** Ураты муусука күнэ<ref>[https://nationaldaycalendar.com/international-strange-music-day-august-24/ INTERNATIONAL STRANGE MUSIC DAY - August 24 - National Day Calendar]</ref> ** Баахыла күнэ <ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-waffle-day-august-24/ NATIONAL WAFFLE DAY - August 24 - National Day Calendar]</ref> * [[Атырдьах ыйын 26]] — Дьахталлар тэҥнэһиилэрин күнэ ({{lang-en|Women's Equality Day}}) == Балаҕан ыйа == * [[Балаҕан ыйын 9]] — Калифорния киириитин күнэ. 1850 сыллаахха 31-с штаат быһыытынан киирбит * [[Балаҕан ыйын 11]] — 2001 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр терактарга өлбүт дьону ахтарга аналлаах Патриот күнэ * [[Балаҕан ыйын 14]] — Өрөгөй ырыатын күнэ * [[Балаҕан ыйын 17]] — Конституция күнэ (субуотаҕа түбэстэҕинэ иннинээҕи бээтинсэҕэ, өрөбүлгэ түбэстэҕинэ бэнидиэнньиккэ көһөрүллэр) * [[Балаҕан ыйын 18]] — дойду үрдүнэн ВИЧ/СПИД уонна кырдьыы туһунан кэпсиир күн * [[Балаҕан ыйын 22]] — Америка урбаанньыт дьахталларын күнэ. * [[Балаҕан ыйын 25]] ** Дойду комиксын күнэ. ** Дойду [[билим]] администратордарын күнэ * [[Балаҕан ыйын 26]] — Үтүө ыаллыылар күннэрэ == Алтынньы == * [[Алтынньы 6]] — [[Ниэмэстэр|Ньиэмэс]] американецтар күннэрэ * [[Алтынньы 8]] ** Олохтоох омуктар күннэрэ ** {{Флагификация|Гавайи}} — Бастакы арыйааччы күнэ * [[Алтынньы 9]] ** Лейф Эриксон күнэ. Лейф Эриксон диэн [[Христофор Колумб]] быдан иннинэ [[Хотугу Америка]]ҕа сылдьыбыт скандинав айанньыта. Исландияҕа, Норвегияҕа эмиэ бэлиэтэнэр. ** Национальнай нанотехнология күнэ ** Өрт уотун бохсуу күнэ. Канаадаҕа эмиэ бэлиэтэнэр. * [[Алтынньы 11]] ** Генерал Пуласки күнэ. АХШ туспа дойду буолуутугар поляктар суолталарын ахтан ааһар соруктаах поляк төрүттээх Казимир Пуласки 1779 сыллаахха өлбүтүн АХШ бэрэсидьиэнин көҕүлээһининэн 1929 сыллаахтан бэлиэтииллэр ** Каминг-аут күнэ * [[Алтынньы 12]] — [[Колумб]] күнэ * [[Алтынньы 15]] — СПИД-ынан Латинскай Америкаҕа ыалдьыы туһунан билиини тарҕатыы күнэ. * [[Алтынньы 15]] — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ * [[Алтынньы 16]] — Тойон (босс) күнэ * [[Алтынньы 18]] — Аляска күнэ * [[Алтынньы 24]] — Ас-үөл күнэ * [[Алтынньы 29]] — [[Куоска күнэ]] * [[Алтынньы 30]] — Мэник түүнэ ({{lang-en|Mischief Night}}), бу түүн обургу оҕолор эгэлгэ дьээбэни-хообону оҥороллор * [[Алтынньы 31]] — Кыыс [[Скаут|скауттар]] тэрилтэлэрин олохтооччу күнэ. Джульетта Гордон Лоу төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр == Сэтинньи == * [[Сэтинньи 1]] — дойду үрдүнээҕи Тиис суунар суокка күнэ * [[Сэтинньи 2]] ([[Хоту Дакота|Хотугу Дакота]], [[Соҕуруу Дакота]]) — Судаарыстыбаннас күнэ * [[Сэтинньи 9]] — Аан дойдутааҕы көҥүл күнэ. 2001 сыллаахтан 1989 сыллааҕы Берлин эркинэ сууллуутун бэлиэтииллэр * [[Сэтинньи 10]] — АХШ Байҕал пехотатын куорпуһа үөскээбит күнэ * [[Сэтинньи 11]] — [[Бэтэрээннэр күннэрэ (США)|Бэтэрээннэр күннэрэ]]. Бастаан Аан дойду бастакы сэриитин бэтэрээннэрин ахтар күн быһыытынан олохтоммута, онтон 1954 сыллаахтан бары сэриилэр бэтэрээннэрин ахтар күҥҥэ кубулуйбута. * [[Сэтинньи 13]] — [[Сэди Хокинс күнэ]] (Дьахтар эр дьону бултаһар күнэ) — комикс сүдьүөтүгэр олоҕурбут көрдөөх-нардаах күнү АХШ-ка бэлиэтиллэр. 1934–1978 сылларга тахса сылдьыбыт комикска Сэди Хокинс диэн сулумах дьахтар ойох тахсыан баҕарарын бу күн биллэрбит уонна эр дьону сырсарын саҕалаабыт эбит. * [[Сэтинньи 15]] — Бөҕү уларытан туһаныы күнэ. * [[Сэтинньи 23]], {{Флагификация|Мэриленд}}, Фредерик уокурук, (АХШ) — Батыныы күнэ. 1765 сыллаахха уокурук 12 судьуйата Британияҕа түһээн хомуйартан батыммыттара. Бу күнү кэрэһилээн уокурукка билигин күн аҥаара өрүүллэр == Ахсынньы == * [[Ахсынньы 4]] — Дойду үрдүнэн бэчиэнньэ күнэ * [[Ахсынньы 7]] — [[Пёрл-Харбор кэриэстэбилин күнэ]] * [[Ахсынньы 11]] — [[Индиана]] штаат күнэ * [[Ахсынньы 13]] — [[Акадия]] олохтоохторун кэриэстиир күн. Акадия диэн [[Хотугу Америка]] хотугулуу илин сорҕотун ааттыыллар (билигин үксэ [[Канаада]] сирэ). XVII уонна XVIII үйэлэргэ бу сиргэ Францияттан (соҕуруулуу арҕаа өттүттэн, Окситанияттан) дьон бөҕө кэлэн олохсуйбута. 1756-1763 сс. [[Улуу Британия|Британия]] уонна [[Франция]] аан дойдуну баһылыыр иһин [[Сэттэ сыллаах сэрии|Сэттэ сыллаах сэриилэригэр]] Акадия олохтоохторун французтары өйөөтүлэр диэн Британия былаастара күүстэринэн Америка атын сирдэригэр, Англияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ, бу күүһүнэн көһөрүү кэмигэр тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Билигин француз тылын түөлбэ тылынан саҥарар акадецтар ахсааннара Канаадаҕа 96 тыһ. киһи (2006) * [[Ахсынньы 14]] (Алабама штаат) — Алабама күнэ * [[Ахсынньы 15]] — [[Быраап туһунан билль (АХШ)|Киһи быраабын туһунан билль]] күнэ. 1941 сыллаахха бэрэсидьиэн [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]] билль ратификацията 150 сыла туолуутун кэрэһилээн бу күнү аан бастаан бэлиэтииргэ уурбута * [[Ахсынньы 15]] ({{Флагификация|Соҕуруу Каролина}}) — Иккис көннөрүү күнэ * [[Ахсынньы 17]] — Ини-бии Райттар күннэрэ. Авиация күнэ * [[Ахсынньы 24]] (АХШ итальянецтара) — Сэттэ балык күнэ. Христианствоаҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта систимнээх. * [[Ахсынньы 26]] — [[Кванза]] бастакы күнэ. Бу АХШ Африкаттан төрүттээх олохтоохторо ахсынньы 26 күнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр диэри бэлиэтиир бырааһынньыктара. Өбүгэлэрэ бу күннэргэ үүнүү малааһынан оҥороллор эбит ** {{Флагификация|Техас}} (Хьюстон) — Мауро Хамза күнэ * [[Ахсынньы 31]] — Бастакы түүн == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:АХШ бэлиэ күннэрэ]] [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] 7dtbwibrsgz8j8fo7j6jsrwjdyrqs4o 0 56335 428176 427804 2026-05-07T00:06:33Z Ojkhol 24881 428176 wikitext text/x-wiki '''Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр күннэр''' * [[Тохсунньу 5]], [[Харбин]] — Харбиннааҕы муус уонна хаар оҥоһуктар дойдулар ардыларынааҕы фестиваллара * [[Кулун тутар 5]] — Лэй Фэнтэн үөрэнии күнэ. [[Лэй Фэн]] (1940-1962) — Кытай аармыйатын саллаата, саахалга түбэһэн өлбүтүн кэннэ бэчээттэммит күннүгүн Кытай былаастара ыччаты иитэр пропагандаҕа дойдуга бэриниилээх уонна ситиһиилээх буолуу холобурун быһыытынан туһаммыттара. * [[Кулун тутар 12]] ({{Флагификация|Тайвань}} эмиэ бэлиэтиир) — Мас олордуу күнэ * [[Кулун тутар 28]], [[Тибиэт]] — [[Тибиэт олохтоохторо кулуттааһынтан босхоломмут күннэрэ]] * [[Муус устар 23]] — Байҕал сэбилэниилээх күүстэрин күнэ. * [[Муус устар 24]] — Космонавтика күнэ (2016 сылтан бэлиэтэнэр<ref>{{cite web|title=国务院关于同意设立“中国航天日”的批复|url=http://www.gov.cn/zhengce/content/2016-03/21/content_5055835.htm|publisher=[[Госсовет КНР]]|date=2016-03-21|accessdate=2020-04-30}}</ref>) * [[Ыам ыйын 4]] — Ыччат күнэ. 1919 сыллаахха устудьуоннар өрө туруулара саҕаламмыт, бу түгэни куоракка олорор кытай ыччата эргэрбит олох-дьаһах утары, дойдуга саҥаны киллэриигэ туруммут күнэ диэн бэлиэтииллэр. * [[Бэс ыйын 1]] — Оҕо күнэ * [[От ыйын 1]] — Хомуньуус баартыйа олохтоммут күнэ * [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Кытай Народнай босхолуур аармыйата]] төрүттэммит күнэ * [[Атырдьах ыйын 15]] — [[Аччык иччилэр бэстибээллэрэ]] * [[Атырдьах ыйын 20]] — Виноград бэстибээлэ саҕаланар (Турфан куорат) * [[Балаҕан ыйын 3]] — Японияны кыайыы күнэ * [[Балаҕан ыйын 10]] — Учуутал күнэ * [[Балаҕан ыйын 26]] — Күһүн ортото * [[Алтынньы 1]] — Кытай Норуотун Өрөспүүбүлүкэтин күнэ * [[Алтынньы 10]] — Икки уон күнэ. 1911 сыллааҕы Синьхай өрөбөлүүссүйэтин саҕалаабыт Учааннааҕы өрө турууну бэлиэтиир күн * [[Сэтинньи 11]] — [[Сулумахтар күннэрэ]]. 11-с ый 11-с хонугар бэлиэтэнэр. Биир сыыппара соҕотох сылдьыыны кытта ситимнээҕин иһин бэлиэтиир буолбуттар * [[Ахсынньы 13]] — [[Нанкин]] кэйгэллээһинин кэриэстиир күнэ * [[Ахсынньы 21]] эбэтэр [[ахсынньы 22]] — [[Күн туруута|Күн туруутун]] кэмигэр Илииҥи дойдуларга тэриллэр [[Дунчжи]] бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Кытай]] aotbjfsmejqms511wqxpyf18wp6zl58 0 56338 428173 428094 2026-05-07T00:04:59Z Ojkhol 24881 /* Олунньу */ 428173 wikitext text/x-wiki '''Ииндийэ бэлиэ күннэрэ''' — Ииндийэҕэ бэлиэтэнэр күннэр испииһэктэрэ. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 5]] — Гобинд Сингх гуру төрөөбүт күнэ === Олунньу === * [[Олунньу 8]] — Ойох тахсарга тыл көтөҕүү күнэ. Тапталга билинэллэр, сибэкки бэлэхтииллэр * [[Олунньу 14]] — Төрөппүттэргэ сүгүрүйүү күнэ (Матру Питру Пуджан Дивас). 2007 сылтан арҕаа култууралар сүүрээннэригэр утары туруу курдук биир куоракка бэлиэтээбиттэрэ, кэлин элбэх штаат иилэ хабан ылан бэлиэтиир буолбута * [[Олунньу 19]] ([[Махараштра штаат]]) — Шиваджи Джаянти. [[Шиваджи Бхонсале I]] (1630-1680) — маратхи омук ыраахтааҕыта * [[Олунньу 22]] — Ийэ күнэ * [[Олунньу 27]] ([[Махараштра штаат]]) — Маратхи тылын күнэ * [[Олунньу 28]] — Дойду билимин күнэ === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 18]] — Артиллерия собуоттарын күнэ * [[Кулун тутар 22]] — [[Бихар штаат (Ииндийэ)|Бихар штаат]] күнэ, 1912 сыллаахха Бихар [[Бенгалия]]ттан араарыллан туспа сир буолбут === Муус устар === * [[Муус устар 1]] (Одиша штаат) — Одиша күнэ * [[Муус устар 5]] — Байҕал күнэ. 1919 сыллаахха SS Loyalt диэн Ииндийэ бэйэтэ бас билэр хараабыла бастакы рейсин оҥорбут. * [[Муус устар 15]] — Арҕаа Бенгалия, Трипура уонна Ассам штааттар — Поһила Бойшах (Бенгалия Саҥа дьыла) * [[Муус устар 21]] — Судаарыстыбаҕа сулууспа күнэ * [[Муус устар 24]] — Панчаяти Радж (олохтоох салайыныы) күнэ === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 1]] — Махараштра күнэ * [[Ыам ыйын 4]] — Шахтер күнэ * [[Ыам ыйын 11]] — Ньыматык (технология) күнэ * [[Ыам ыйын 21]] — Терроризмы утарыы күнэ ([[Раджив Ганди]] кэриэһигэр) === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 2]] — Телангана күнэ * [[Бэс ыйын 29]] — Статистика күнэ * [[От ыйын 1]] — Быраас күнэ * [[От ыйын 26]] — Каргил кыайыытын күнэ (Kargil Vijay Diwas). 1999 сыллаахха Пакистаан сэбилэниилээх күүстэрин 60-ча күн устата сэриилэһэн тохтоппут, Сиачень булууһу Ииндийэ бас билиитигэр хаалларбыт саллааттары ахталлар. * [[От ыйын 29]] — Мохун Баган күнэ (Mohun Bagan). 1911 сыллаахха Мохун Баган (Калькутта) кулууп хамаандата Ииндийэ футболун куубагар аҥылычааннар хамаандаларын кыайбыта. Бу кыайыы Ииндийэ төрүт олохтоохторун сүргэтин көтөхпүтэ, дойду босхолоноругар кылааты киллэрбитинэн билиниллэр. * [[Атырдьах ыйын 14]] — Араарыллыы ынырыгын ахтар күн. 1946 сыллаахха бу күн урукку Британия Ииндийэтэ икки доминиоҥҥа араарыллыбыта: Билиҥҥи Ииндийэ уонна Пакистаан (кэлин Пакистаантан Бангладеш арахсыбыта). Бу араарыллыы түмүгэр элбэх ыал төрүт сирдэриттэн көһөргө күһэллибиттэрэ, элбэх киһи атааннаһыы кэмигэр өлбүттэрэ. * [[Атырдьах ыйын 15]] — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]]. Британияттан 1947 сыллаахха * [[Атырдьах ыйын 20]] — Манипури тылын күнэ. Дойду официальнай тылларын испииһэгэр киирбит күнүгэр бэлиэтииллэр. * [[Атырдьах ыйын 29]]: **Спорт күнэ **Телугу тылын күнэ * [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Учуутал күнэ]] (''[[Радхакришнан Сарвепалли]]'' төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр) * [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Хинди]] тыл күнэ. 1949 сыллаахха үс сыллаах мөккүөр кэнниттэн хинди Ииндийэҕэ ил тыла буолбута (соҕуруу штааттар ааҥыл тылын туруорсубуттара) * [[Балаҕан ыйын 17]] — Махараштра — Маратвада босхолонуутун күнэ * [[Алтынньы 8]] — Халлаан сэбилэниилээх күүстэрин күнэ * [[Алтынньы 9]] — Дипломат сулууспатын күнэ * [[Алтынньы 17]] — Сыыппара уопсастыбатын күнэ * [[Алтынньы 21]] — Ииндийэ полициятын кэриэстэбил күнэ * [[Алтынньы 26]] {{Флагификация|Джамму уонна Кашмир}} — Холбоһуу күнэ * [[Алтынньы 30]] — Тевар Джаянти. Пасумпон Мутурамалинга Тевар диэн уопсастыбаннай диэйэтэл төрөөбүт күнүн (1908-1963) тевардарбыт диэн ааттанар, Тамил Наду диэн Ииндийэ соҕуруу өттүгэр баар сиртэн төрүттээх дьон бэлиэтииллэр. Официальнай бырааһынньык буолбатах эрээри, сорох оскуолалар, тэрилтэлэр өрүүллэр * [[Алтынньы 31]] — Сомоҕолоһуу күнэ === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 1]] (дойду хотугулуу-илин өттүгэр бэлэиэтэнэр) — Чаванг Кут * [[Сэтинньи 1]] ** (Чхаттисгарх) — Чхаттисгарх Раджётсава ** (Карнатака) — Карнатака Раджотсава ** (Керала) — Керала күнэ * [[Сэтинньи 5]] (Карнатака) — Канака Даса күнэ. Канака Даса (1509–1609) — аатырбыт композитор, каннада тылынан суруйбут бэйиэт, бөлөһүөк уонна мусукаан, бу күн төрөөбүт эбит * [[Сэтинньи 7]] (лотха-нага омуктарга) — Тоху Эмонг * [[Сэтинньи 9]] ([[Уттаракханд]]) — Уттаракханд күнэ. Бу Ииндийэ хотугу штаата, уруккута туспа судаарыстыба (823–1804 сс. Гархвал хоруоллук, 1816–1947 сс. Техри Гархвал княжество-дойду) Уттар Прадеш штаакка уобалас быһыытынан киирэрэ. 2000 сыллаахха хас да сыллаах, хаан тохтуулаах иҥин туруулаһыы кэнниттэн, бу күн туспа штаат (Ииндийэ иһинэн судаарыстыба) буолбута * [[Сэтинньи 11]] — Үөрэх күнэ. Дойду бастакы үөрэҕин миниистирин [[Абул Калам Азад]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр * [[Сэтинньи 14]] — [[Оҕолор күннэрэ (Ииндийэ)|Оҕолор күннэрэ]]. Оҕо үөрэнэригэр улахан болҕомтону биэрбит Ииндийэ салайааччыта [[Джавахарлал Неру]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтииллэр * [[Сэтинньи 17]] (Одиса штаат) — Британия бас билиитин утары хамсааһын салайааччыта [[Лала Ладжпат Рай]] (1865–1928) өлбүт күнэ. Бу «Пенджаб хахайа» диэн ааттаммыт киһи эйэлээх демонстрация кэмигэр полиция бааһырдыбытыттан сылтаан өлбүтэ * [[Сэтинньи 19]] (Уттар-Прадеш) — Толук буолбут дьон күнэ * [[Сэтинньи 24]] ** Ассам штат, — Лачит Дивас (Лачит күнэ). Лачит Борпхукан (1622-1672) Ахам саарыстыба (билиҥҥи Ассам) полководеһа этэ, Улуу Моҕуоллар аармыйаларын бу күн тохтоппута, дойдутун көмүскээбитэ. ** {{Флагификация|Индия}} — Тегх Баһадур гуру кэриэстэбилин күнэ. Сикх итэҕэлин төрүттээбит уон гурулартан тохсустара. Улуу Моҕуоллар былааска кэлэн 1675 сыллаахха бу күн төбөтүн быспыттара. Ииндийэҕэ сикхтэр уонна мусульмаан буолбатахтар бу киһи хорсун быһыытын өрө туталлар, мусульмааннар баһылыылларын утарар сиимбэл быһыытынан туһаналлар * [[Сэтинньи 26]] — Конституция күнэ === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 4]] — Байыаннай флот күнэ * [[Ахсынньы 7]] — Сэбилэниилээх күүстэр былаахтарын күнэ. * [[Ахсынньы 16]] — Кыайыы күнэ. [[Индира Ганди]] дойдуну салайар кэмигэр 1971 сыллаахха 93000 киһилээх Пакистаан аармыйата бэриммит, Бангладеш туспа барыытын туһугар Пакистаанныын сэрии түмүктэммит * [[Ахсынньы 19]] (Гоа) — Гоа босхолонуутун күнэ. Ииндийэ Гоа штаата 1961 сыллаахха Португалия 450 сыллаах салайыытыттан босхоломмут. * [[Ахсынньы 22]] — Математика күнэ * [[Ахсынньы 23]] ([[Уттар Прадыш|Уттар Прадеш]]) — Кисан Дивас * [[Ахсынньы 25]] — Үчүгэй салайыы күнэ. 2014 сыллаахха Нарендра Моди бырабыыталыстыба дьон иннигэр эппиэтинэстээҕэр болҕомто тардаары бу күнү урукку премьер-миниистирдии сылдьыбыт Атала Бихари Ваджпаи төрөөбүт күнүгэр бэлиэтииргэ уураах таһаарбыта [[Категория:Ииндийэ]] [[Категория:Муус устар 24]] [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] dkh6szxxgdlo0nn6e0v38gclp5vo33x 428174 428173 2026-05-07T00:05:14Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 428174 wikitext text/x-wiki '''Ииндийэ бэлиэ күннэрэ''' — Ииндийэҕэ бэлиэтэнэр күннэр испииһэктэрэ. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 5]] — [[Гобинд Сингх гуру]] төрөөбүт күнэ === Олунньу === * [[Олунньу 8]] — Ойох тахсарга тыл көтөҕүү күнэ. Тапталга билинэллэр, сибэкки бэлэхтииллэр * [[Олунньу 14]] — Төрөппүттэргэ сүгүрүйүү күнэ (Матру Питру Пуджан Дивас). 2007 сылтан арҕаа култууралар сүүрээннэригэр утары туруу курдук биир куоракка бэлиэтээбиттэрэ, кэлин элбэх штаат иилэ хабан ылан бэлиэтиир буолбута * [[Олунньу 19]] ([[Махараштра штаат]]) — Шиваджи Джаянти. [[Шиваджи Бхонсале I]] (1630-1680) — маратхи омук ыраахтааҕыта * [[Олунньу 22]] — Ийэ күнэ * [[Олунньу 27]] ([[Махараштра штаат]]) — Маратхи тылын күнэ * [[Олунньу 28]] — Дойду билимин күнэ === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 18]] — Артиллерия собуоттарын күнэ * [[Кулун тутар 22]] — [[Бихар штаат (Ииндийэ)|Бихар штаат]] күнэ, 1912 сыллаахха Бихар [[Бенгалия]]ттан араарыллан туспа сир буолбут === Муус устар === * [[Муус устар 1]] (Одиша штаат) — Одиша күнэ * [[Муус устар 5]] — Байҕал күнэ. 1919 сыллаахха SS Loyalt диэн Ииндийэ бэйэтэ бас билэр хараабыла бастакы рейсин оҥорбут. * [[Муус устар 15]] — Арҕаа Бенгалия, Трипура уонна Ассам штааттар — Поһила Бойшах (Бенгалия Саҥа дьыла) * [[Муус устар 21]] — Судаарыстыбаҕа сулууспа күнэ * [[Муус устар 24]] — Панчаяти Радж (олохтоох салайыныы) күнэ === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 1]] — Махараштра күнэ * [[Ыам ыйын 4]] — Шахтер күнэ * [[Ыам ыйын 11]] — Ньыматык (технология) күнэ * [[Ыам ыйын 21]] — Терроризмы утарыы күнэ ([[Раджив Ганди]] кэриэһигэр) === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 2]] — Телангана күнэ * [[Бэс ыйын 29]] — Статистика күнэ * [[От ыйын 1]] — Быраас күнэ * [[От ыйын 26]] — Каргил кыайыытын күнэ (Kargil Vijay Diwas). 1999 сыллаахха Пакистаан сэбилэниилээх күүстэрин 60-ча күн устата сэриилэһэн тохтоппут, Сиачень булууһу Ииндийэ бас билиитигэр хаалларбыт саллааттары ахталлар. * [[От ыйын 29]] — Мохун Баган күнэ (Mohun Bagan). 1911 сыллаахха Мохун Баган (Калькутта) кулууп хамаандата Ииндийэ футболун куубагар аҥылычааннар хамаандаларын кыайбыта. Бу кыайыы Ииндийэ төрүт олохтоохторун сүргэтин көтөхпүтэ, дойду босхолоноругар кылааты киллэрбитинэн билиниллэр. * [[Атырдьах ыйын 14]] — Араарыллыы ынырыгын ахтар күн. 1946 сыллаахха бу күн урукку Британия Ииндийэтэ икки доминиоҥҥа араарыллыбыта: Билиҥҥи Ииндийэ уонна Пакистаан (кэлин Пакистаантан Бангладеш арахсыбыта). Бу араарыллыы түмүгэр элбэх ыал төрүт сирдэриттэн көһөргө күһэллибиттэрэ, элбэх киһи атааннаһыы кэмигэр өлбүттэрэ. * [[Атырдьах ыйын 15]] — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]]. Британияттан 1947 сыллаахха * [[Атырдьах ыйын 20]] — Манипури тылын күнэ. Дойду официальнай тылларын испииһэгэр киирбит күнүгэр бэлиэтииллэр. * [[Атырдьах ыйын 29]]: **Спорт күнэ **Телугу тылын күнэ * [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Учуутал күнэ]] (''[[Радхакришнан Сарвепалли]]'' төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр) * [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Хинди]] тыл күнэ. 1949 сыллаахха үс сыллаах мөккүөр кэнниттэн хинди Ииндийэҕэ ил тыла буолбута (соҕуруу штааттар ааҥыл тылын туруорсубуттара) * [[Балаҕан ыйын 17]] — Махараштра — Маратвада босхолонуутун күнэ * [[Алтынньы 8]] — Халлаан сэбилэниилээх күүстэрин күнэ * [[Алтынньы 9]] — Дипломат сулууспатын күнэ * [[Алтынньы 17]] — Сыыппара уопсастыбатын күнэ * [[Алтынньы 21]] — Ииндийэ полициятын кэриэстэбил күнэ * [[Алтынньы 26]] {{Флагификация|Джамму уонна Кашмир}} — Холбоһуу күнэ * [[Алтынньы 30]] — Тевар Джаянти. Пасумпон Мутурамалинга Тевар диэн уопсастыбаннай диэйэтэл төрөөбүт күнүн (1908-1963) тевардарбыт диэн ааттанар, Тамил Наду диэн Ииндийэ соҕуруу өттүгэр баар сиртэн төрүттээх дьон бэлиэтииллэр. Официальнай бырааһынньык буолбатах эрээри, сорох оскуолалар, тэрилтэлэр өрүүллэр * [[Алтынньы 31]] — Сомоҕолоһуу күнэ === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 1]] (дойду хотугулуу-илин өттүгэр бэлэиэтэнэр) — Чаванг Кут * [[Сэтинньи 1]] ** (Чхаттисгарх) — Чхаттисгарх Раджётсава ** (Карнатака) — Карнатака Раджотсава ** (Керала) — Керала күнэ * [[Сэтинньи 5]] (Карнатака) — Канака Даса күнэ. Канака Даса (1509–1609) — аатырбыт композитор, каннада тылынан суруйбут бэйиэт, бөлөһүөк уонна мусукаан, бу күн төрөөбүт эбит * [[Сэтинньи 7]] (лотха-нага омуктарга) — Тоху Эмонг * [[Сэтинньи 9]] ([[Уттаракханд]]) — Уттаракханд күнэ. Бу Ииндийэ хотугу штаата, уруккута туспа судаарыстыба (823–1804 сс. Гархвал хоруоллук, 1816–1947 сс. Техри Гархвал княжество-дойду) Уттар Прадеш штаакка уобалас быһыытынан киирэрэ. 2000 сыллаахха хас да сыллаах, хаан тохтуулаах иҥин туруулаһыы кэнниттэн, бу күн туспа штаат (Ииндийэ иһинэн судаарыстыба) буолбута * [[Сэтинньи 11]] — Үөрэх күнэ. Дойду бастакы үөрэҕин миниистирин [[Абул Калам Азад]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр * [[Сэтинньи 14]] — [[Оҕолор күннэрэ (Ииндийэ)|Оҕолор күннэрэ]]. Оҕо үөрэнэригэр улахан болҕомтону биэрбит Ииндийэ салайааччыта [[Джавахарлал Неру]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтииллэр * [[Сэтинньи 17]] (Одиса штаат) — Британия бас билиитин утары хамсааһын салайааччыта [[Лала Ладжпат Рай]] (1865–1928) өлбүт күнэ. Бу «Пенджаб хахайа» диэн ааттаммыт киһи эйэлээх демонстрация кэмигэр полиция бааһырдыбытыттан сылтаан өлбүтэ * [[Сэтинньи 19]] (Уттар-Прадеш) — Толук буолбут дьон күнэ * [[Сэтинньи 24]] ** Ассам штат, — Лачит Дивас (Лачит күнэ). Лачит Борпхукан (1622-1672) Ахам саарыстыба (билиҥҥи Ассам) полководеһа этэ, Улуу Моҕуоллар аармыйаларын бу күн тохтоппута, дойдутун көмүскээбитэ. ** {{Флагификация|Индия}} — Тегх Баһадур гуру кэриэстэбилин күнэ. Сикх итэҕэлин төрүттээбит уон гурулартан тохсустара. Улуу Моҕуоллар былааска кэлэн 1675 сыллаахха бу күн төбөтүн быспыттара. Ииндийэҕэ сикхтэр уонна мусульмаан буолбатахтар бу киһи хорсун быһыытын өрө туталлар, мусульмааннар баһылыылларын утарар сиимбэл быһыытынан туһаналлар * [[Сэтинньи 26]] — Конституция күнэ === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 4]] — Байыаннай флот күнэ * [[Ахсынньы 7]] — Сэбилэниилээх күүстэр былаахтарын күнэ. * [[Ахсынньы 16]] — Кыайыы күнэ. [[Индира Ганди]] дойдуну салайар кэмигэр 1971 сыллаахха 93000 киһилээх Пакистаан аармыйата бэриммит, Бангладеш туспа барыытын туһугар Пакистаанныын сэрии түмүктэммит * [[Ахсынньы 19]] (Гоа) — Гоа босхолонуутун күнэ. Ииндийэ Гоа штаата 1961 сыллаахха Португалия 450 сыллаах салайыытыттан босхоломмут. * [[Ахсынньы 22]] — Математика күнэ * [[Ахсынньы 23]] ([[Уттар Прадыш|Уттар Прадеш]]) — Кисан Дивас * [[Ахсынньы 25]] — Үчүгэй салайыы күнэ. 2014 сыллаахха Нарендра Моди бырабыыталыстыба дьон иннигэр эппиэтинэстээҕэр болҕомто тардаары бу күнү урукку премьер-миниистирдии сылдьыбыт Атала Бихари Ваджпаи төрөөбүт күнүгэр бэлиэтииргэ уураах таһаарбыта [[Категория:Ииндийэ]] [[Категория:Муус устар 24]] [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] jch1hc619t0xzfwp8ks4qdwq1y6g2v4 0 56339 428183 428052 2026-05-07T00:36:07Z Ojkhol 24881 428183 wikitext text/x-wiki '''Армения бэлиэ күннэрэ''' — [[Армения]]ҕа бэлиэтэнэр күннэр испииһэктэрэ. * [[Тохсунньу 6]] — Ороһооспо (Армян Апостол Сыаркаба) * [[Олунньу 13]] — Терендез * [[Олунньу 19]] — Кинигэ бэлэхтиир күн * [[Олунньу 21]] — Төрөөбүт тыл күнэ * [[Муус устар 7]] — Ийэ күнэ * [[Муус устар 16]] — [[Армения полициятын үлэһитин күнэ|Полиция үлэһитин күнэ]]. * [[Муус устар 24]] — Осмаан импиэрийэтигэр буолбут Армяннар геноцидтарын сиэртибэлэрин күнэ. [[Франция бэлиэ күннэрэ|Франция]]ҕа эмиэ бу күн бэлиэтэнэр. * [[Муус устар 24]] — Пограничник күнэ. * [[Ыам ыйын 7]] — [[Арассыыйа бэлиэ күннэрэ|Арассыыйаҕа]], Арменияҕа, [[Беларусь бэлиэ күннэрэ|Беларусь]]ка Араадьыйа күнэ. * [[Ыам ыйын 8]] — Еркрап күнэ * [[Ыам ыйын 15]] — Дьиэ кэргэн күнэ<ref>{{Cite web|url=https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=129503|title=DocumentView|publisher=www.arlis.am|accessdate=2019-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.am/rus/news/66273.html|title=15 мая – День семьи|publisher=news.am|lang=ru|accessdate=2019-05-18}}</ref> * [[Ыам ыйын 26]] — [[Сардарапат кыргыһыы|Сардарапат кыргыһыытыгар]] кыайыы күнэ * [[Ыам ыйын 28]] — [[Армения Бастакы Өрөспүүбүлүкэтэ|Бастакы Өрөспүүбүлүкэ]] күнэ (1918) * [[От ыйын 1]] — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/1990/ День работника прокуратуры Армении — 1 июля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref>. * [[От ыйын 5]] — [[Армения конституцията|Конституция]] күнэ * [[Атырдьах ыйын 11]] — [[Омук быһыытынан билинии күнэ (Армения)|Омук быһыытынан бэйэни билинии күнэ]] (Навасард)<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2171/ День национальной идентичности в Армении — 11 августа. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref>. 2009 сыллаахха олохтоммута. * [[Атырдьах ыйын 23]] — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1990 сыллаахха декларация ылыныллыбыт<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.armeniasputnik.am/society/20200823/24197586/Mechta-obrela-zhizn-rukovodstvo-Armenii-o-vazhnosti-Deklaratsii-nezavisimosti.html|title=Саркисян и Мирзоян назвали важность принятия Декларации независимости Армении|website=ru.armeniasputnik.am|accessdate=2020-08-23}}</ref> * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Билии күнэ]] * [[Балаҕан ыйын 4]] — Быыһыыр сулууспа үлэһитин күнэ * [[Балаҕан ыйын 18]] — Астрономия күнэ * [[Балаҕан ыйын 21]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (1991, Сэбиэскэй Сойуустан) * [[Алтынньы 16]] — Эрмээн прессэтин күнэ. 1794 сыллаахха Мадрас куоракка (Ииндийэ) эрмээн тылынан бастакы «Аздарар» («Сорук-боллур») сурунаал тахсыбыт. * [[Алтынньы 19]] — Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ * [[Сэтинньи 5]] — Байыаннай чуҥнааччы (разведчик) күнэ * [[Ахсынньы 7]] — Сир хамсааһынын сиэртибэлэрин кэриэстиир күн * [[Ахсынньы 20]] — Судаарыстыбаннай уонна национальнай куттала суох буолуу үлэһиттэрин күнэ * [[Ахсынньы 22]] — Энергетик күнэ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Муус устар 24]] [[Категория:Армения]] [[Категория:Бэлиэ күннэр]] fgoxg8lnttnfmjrrcxsz07laqz0s689 428204 428183 2026-05-07T06:39:05Z Ojkhol 24881 428204 wikitext text/x-wiki '''Армения бэлиэ күннэрэ''' — [[Армения]]ҕа бэлиэтэнэр күннэр испииһэктэрэ. * [[Тохсунньу 6]] — Ороһооспо (Армян Апостол Сыаркаба) * [[Тохсунньу 7]] — Өлбүттэри кэриэстиир күн * [[Олунньу 13]] — Терендез * [[Олунньу 19]] — Кинигэ бэлэхтиир күн * [[Олунньу 21]] — Төрөөбүт тыл күнэ * [[Муус устар 7]] — Ийэ күнэ * [[Муус устар 16]] — [[Армения полициятын үлэһитин күнэ|Полиция үлэһитин күнэ]]. * [[Муус устар 24]] — Осмаан импиэрийэтигэр буолбут Армяннар геноцидтарын сиэртибэлэрин күнэ. [[Франция бэлиэ күннэрэ|Франция]]ҕа эмиэ бу күн бэлиэтэнэр. * [[Муус устар 24]] — Пограничник күнэ. * [[Ыам ыйын 7]] — [[Арассыыйа бэлиэ күннэрэ|Арассыыйаҕа]], Арменияҕа, [[Беларусь бэлиэ күннэрэ|Беларусь]]ка Араадьыйа күнэ. * [[Ыам ыйын 8]] — Еркрап күнэ * [[Ыам ыйын 15]] — Дьиэ кэргэн күнэ<ref>{{Cite web|url=https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=129503|title=DocumentView|publisher=www.arlis.am|accessdate=2019-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.am/rus/news/66273.html|title=15 мая – День семьи|publisher=news.am|lang=ru|accessdate=2019-05-18}}</ref> * [[Ыам ыйын 26]] — [[Сардарапат кыргыһыы|Сардарапат кыргыһыытыгар]] кыайыы күнэ * [[Ыам ыйын 28]] — [[Армения Бастакы Өрөспүүбүлүкэтэ|Бастакы Өрөспүүбүлүкэ]] күнэ (1918) * [[От ыйын 1]] — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/1990/ День работника прокуратуры Армении — 1 июля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref>. * [[От ыйын 5]] — [[Армения конституцията|Конституция]] күнэ * [[Атырдьах ыйын 11]] — [[Омук быһыытынан билинии күнэ (Армения)|Омук быһыытынан бэйэни билинии күнэ]] (Навасард)<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2171/ День национальной идентичности в Армении — 11 августа. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref>. 2009 сыллаахха олохтоммута. * [[Атырдьах ыйын 23]] — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1990 сыллаахха декларация ылыныллыбыт<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.armeniasputnik.am/society/20200823/24197586/Mechta-obrela-zhizn-rukovodstvo-Armenii-o-vazhnosti-Deklaratsii-nezavisimosti.html|title=Саркисян и Мирзоян назвали важность принятия Декларации независимости Армении|website=ru.armeniasputnik.am|accessdate=2020-08-23}}</ref> * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Билии күнэ]] * [[Балаҕан ыйын 4]] — Быыһыыр сулууспа үлэһитин күнэ * [[Балаҕан ыйын 18]] — Астрономия күнэ * [[Балаҕан ыйын 21]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (1991, Сэбиэскэй Сойуустан) * [[Алтынньы 16]] — Эрмээн прессэтин күнэ. 1794 сыллаахха Мадрас куоракка (Ииндийэ) эрмээн тылынан бастакы «Аздарар» («Сорук-боллур») сурунаал тахсыбыт. * [[Алтынньы 19]] — Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ * [[Сэтинньи 5]] — Байыаннай чуҥнааччы (разведчик) күнэ * [[Ахсынньы 7]] — Сир хамсааһынын сиэртибэлэрин кэриэстиир күн * [[Ахсынньы 20]] — Судаарыстыбаннай уонна национальнай куттала суох буолуу үлэһиттэрин күнэ * [[Ахсынньы 22]] — Энергетик күнэ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Муус устар 24]] [[Категория:Армения]] [[Категория:Бэлиэ күннэр]] 563b84ggdv0wblzdfwz9tnm5czxcz8p 0 56343 428188 428109 2026-05-07T00:41:12Z Ojkhol 24881 428188 wikitext text/x-wiki '''Италия бэлиэ күннэрэ''' — [[Италия]]ҕа бэлиэтэнэр күннэр. * [[Тохсунньу 1]] — Конституция күнэ. * [[Тохсунньу 6]] — Бефана күнэ. Бефана диэн эмээхсин оҕолорго бэлэх аҕалар * [[Олунньу 10]] — Үүрүллүбүттэри уонна Фойба сиэртибэлэрин кэриэстиир күн (Giorno del ricordo). Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Истрия уонна Далмация (Югославия) сирдэриттэн 230-350 тыһ. олохтоох итальянеһы күүһүнэн көһөрбүттэрэ. Бу күн 1947 сыллаахха Парижтааҕы эйэ сөбүлэҥинэн урукку Италия сирдэрэ Югославияҕа бэриллибиттэрэ * [[Кулун тутар 17]] — [[Былыргы Рим|Былыргы Римҥэ]] бу күн [[Либер_(мифология)|Либер]], [[Либера|Либера]] уонна [[Церера (мифология)|Церера]] таҥараларга анаммыт либералия күнэ бэлиэтэнэр эбит. Сири оҥоруу уонна өҥ үүнүү таҥаралара * [[Кулун тутар 18]] — COVID-19 сиэртибэлэрин күнэ * [[Кулун тутар 19]] — ({{Флагификация|Мальта}}, {{Флагификация|Лихтенштейн}} эмиэ бэлиэтииллэр) — Сибэтиэй Уоһук күнэ * [[Кулун тутар 21]] ({{Флагификация|Бельгия}}, {{Флагификация|Лесото}}, {{Флагификация|Португалия}} эмиэ бэлиэтииллэр) — [[Мас олордуутун күнэ]] * [[Муус устар 21]] — [[Рим]] куорат олохтоммут күнэ *[[Муус устар 25]] ** Фашизмтан босхолонуу күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/362/ День освобождения от фашизма в Италии — 25 апреля]</ref>. ** Марк евангелист күнэ * [[Бэс ыйын 2]] — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (Festa della Repubblica). [[1946]] сыллаахха референдум түмүгэр [[Италия]] өрөспүүбүлүкэ буолбут. * [[От ыйын 2]] — [[Сиенатааҕы ат сүүрдүүтэ (Палио)]]. * [[Алтынньы 2]] — Эбэлэр уонна эһэлэр күннэрэ * [[Алтынньы 15]] — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ * [[Сэтинньи 17]] — Хара куоска күнэ * [[Ахсынньы 26]] — Сибэтиэй Стефан күнэ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Италия]] md3mjtl128sypfh3zy2xovo2gr2wj94 428205 428188 2026-05-07T06:39:35Z Ojkhol 24881 428205 wikitext text/x-wiki '''Италия бэлиэ күннэрэ''' — [[Италия]]ҕа бэлиэтэнэр күннэр. * [[Тохсунньу 1]] — Конституция күнэ. * [[Тохсунньу 6]] — Бефана күнэ. Бефана диэн эмээхсин оҕолорго бэлэх аҕалар * [[Тохсунньу 7]] — Былаах күнэ. Циспадана Өрөспүүбүлүкэтэ диэн кылгас кэмҥэ Наполеон өйөбүлүнэн Италияҕа баар буола сылдьыбыт дойду бастакы былааҕы бу күн 1797 сыллаахха ылыммыт эбит * [[Олунньу 10]] — Үүрүллүбүттэри уонна Фойба сиэртибэлэрин кэриэстиир күн (Giorno del ricordo). Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Истрия уонна Далмация (Югославия) сирдэриттэн 230-350 тыһ. олохтоох итальянеһы күүһүнэн көһөрбүттэрэ. Бу күн 1947 сыллаахха Парижтааҕы эйэ сөбүлэҥинэн урукку Италия сирдэрэ Югославияҕа бэриллибиттэрэ * [[Кулун тутар 17]] — [[Былыргы Рим|Былыргы Римҥэ]] бу күн [[Либер_(мифология)|Либер]], [[Либера|Либера]] уонна [[Церера (мифология)|Церера]] таҥараларга анаммыт либералия күнэ бэлиэтэнэр эбит. Сири оҥоруу уонна өҥ үүнүү таҥаралара * [[Кулун тутар 18]] — COVID-19 сиэртибэлэрин күнэ * [[Кулун тутар 19]] — ({{Флагификация|Мальта}}, {{Флагификация|Лихтенштейн}} эмиэ бэлиэтииллэр) — Сибэтиэй Уоһук күнэ * [[Кулун тутар 21]] ({{Флагификация|Бельгия}}, {{Флагификация|Лесото}}, {{Флагификация|Португалия}} эмиэ бэлиэтииллэр) — [[Мас олордуутун күнэ]] * [[Муус устар 21]] — [[Рим]] куорат олохтоммут күнэ *[[Муус устар 25]] ** Фашизмтан босхолонуу күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/362/ День освобождения от фашизма в Италии — 25 апреля]</ref>. ** Марк евангелист күнэ * [[Бэс ыйын 2]] — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (Festa della Repubblica). [[1946]] сыллаахха референдум түмүгэр [[Италия]] өрөспүүбүлүкэ буолбут. * [[От ыйын 2]] — [[Сиенатааҕы ат сүүрдүүтэ (Палио)]]. * [[Алтынньы 2]] — Эбэлэр уонна эһэлэр күннэрэ * [[Алтынньы 15]] — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ * [[Сэтинньи 17]] — Хара куоска күнэ * [[Ахсынньы 26]] — Сибэтиэй Стефан күнэ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Италия]] k2p1g77g7hlyb5nuvyzfdsxfubhmcd6 0 56362 428185 428051 2026-05-07T00:39:11Z Ojkhol 24881 428185 wikitext text/x-wiki * [[Тохсунньу 6]] — ({{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} православнайдара эмиэ бэлиэтииллэр) — Чэчиэринньик * [[Олунньу 6]] ({{Флагификация|Россия}} эмиэ бэлиэтиир) — Бармен күнэ * [[Олунньу 15]] — Тас дойдулар сирдэригэр-уоттарыгар сэриилэспит дьону чиэстиир күн * [[Олунньу 20]] — Халлаан сотнятын Дьоруойдарын күнэ * [[Кулун тутар 9]] — [[Тарас Шевченко]] төрөөбүт күнэ. * [[Кулун тутар 14]] — Доброволец күнэ<ref>[http://zakon0.rada.gov.ua/laws/show/1822-19 Про встановлення Дня українського добровольця]</ref> * [[Кулун тутар 23]] — [[Култуура үлэһиттэрин уонна норуот айымньытын сөбүлээччилэр күннэрэ]] * [[Кулун тутар 26]] — [[Украина Национальнай гвардиятын күнэ|Национальнай гвардия күнэ]]. * [[Муус устар 12]] — Ракетнай-космическай салаа үлэһиттэрин күнэ * [[Муус устар 18]] — [[Устуоруйа уонна култуура мэҥэлэрин күнэ]] * [[Муус устар 26]] — Радиациялаах саахалларга өлбүт дьону ахтан ааһар күн * [[Ыам ыйын 8]] — Өйдөбүнньүк уонна эйэлэһии күнэ ({{lang-uk|День пам'яті та примирення}})<ref>{{Cite web|url =http://www.president.gov.ua/documents/19104.html|title =Указ президента Украины Петра Порошенко|author =|work =|date =|publisher =|deadlink =yes|archiveurl =https://web.archive.org/web/20150510025334/http://www.president.gov.ua/documents/19104.html|archivedate =2015-05-10}}</ref> * [[Ыам ыйын 19]] — Бэлиитикэ репрессиятын сиэртибэлэрин ахтар күн * [[Ыам ыйын 20]] — Баан үлэһиттэрин күнэ * [[Ыам ыйын 25]] — [[Киев күнэ]] * [[Бэс ыйын 6]] — Суруналыыс күнэ * [[Бэс ыйын 12]] — Фонда ырыынагын үлэһитин күнэ * [[Бэс ыйын 22]] — [[Кутурҕан күнэ]], 1941 сыллаахха [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ]] саҕаламмыт * [[Бэс ыйын 23]] — Судаарыстыбаннай сулууспа күнэ * [[Бэс ыйын 28]] — Конституция (Төрүт сокуон)күнэ * [[От ыйын 1]] — Архитектура күнэ * [[От ыйын 2]] — [[Украинаҕа Нолуок сулууспатын үлэһитин күнэ|Нолуок сулууспатын үлэһитин күнэ]]. * [[От ыйын 28]] — Русь сүрэхтэммит күнэ<ref name="Ukr">[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=668%2F2008 Текст президентского указа № 668/2008 «Про День крещения Киевской Руси»{{ref-uk}}]</ref> * [[Атырдьах ыйын 2]] — Десантниктар күннэрэ * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Украина былааҕын күнэ|Былаах күнэ]] * [[Атырдьах ыйын 24]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (ССРС-тан, [[1991]]) * [[Атырдьах ыйын 29]]: ** Украина көмүскээччилэрин ахтан ааһар күн ** Шахтер күнэ * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Билии күнэ]] * [[Балаҕан ыйын 2]] — Нотариат күнэ * [[Балаҕан ыйын 7]] — Байыаннай разведка күнэ * [[Балаҕан ыйын 9]] — Бронетанковай сэриилэр күннэрэ * [[Балаҕан ыйын 10]] — Физкультура уонна успуорт күнэ * [[Балаҕан ыйын 17]] — Украина өрүһүйээччитин (спасатель) күнэ * [[Балаҕан ыйын 22]] — Партизан килбиэнин күнэ. * [[Балаҕан ыйын 30]]  ** Бүтүн Украинатааҕы бибилэтиэкэ күнэ ** Оҕону ииттии күнэ * [[Алтынньы 8]] — Украина юриһин күнэ * [[Алтынньы 10]] — Украина стандартизация и метрология үлэһиттэрин күнэ * [[Алтынньы 14]] ** Украина көмүскээччитин күнэ ** Украина [[хаһаак]]тарын күнэ * [[Алтынньы 27]] — Украина суругун-бичигин уонна тылын күнэ. Нестор Летописец төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Бастаан сэтинньи 9 күнүгэр бэлиэтэнэр этэ. * [[Алтынньы 28]] — Украина фашист халабырдьыттартан босхолонуутун күнэ * [[Сэтинньи 3]] ** Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ ** Инженернэй сэриилэр күннэрэ * [[Сэтинньи 4]] — Тимир суол үлэһитин күнэ * [[Сэтинньи 9]] — Украина суругун-бичигин уонна тылын күнэ * [[Сэтинньи 16]] — Араадьыйа, тэлэбиидэнньэ уонна сибээс үлэһиттэрин күнэ * [[Сэтинньи 18]] — Украина Сэбилэниилээх күүстэрин сержанын күнэ. * [[Сэтинньи 19]] ** [[Өстүөкүлэ]] оҥорооччу күнэ ** Гидрометеорология сулууспатын үлэһиттэрин күнэ * [[Сэтинньи 20]] — Тыа хаһаайыстыбатын үлэһитин күнэ * [[Сэтинньи 21]] — [[Дьоһун уонна көҥүл күнэ]] <!-- * {{Флагификация|Украина}} — Штурмалыыр десант сэриилэрин күнэ--> * [[Сэтинньи 30]] — Украина сэбилэниилээх күүстэрин Радиотехническай сэриилэрин күнэ * [[Ахсынньы 1]] — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ * [[Ахсынньы 5]] — Статистика үлэһиттэрин күнэ * [[Ахсынньы 6]] — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * [[Ахсынньы 7]] — Олохтоох салайыныы күнэ * [[Ахсынньы 12]] — Хонуутааҕы сэриилэр күннэрэ * [[Ахсынньы 14]] — [[Чернобыль саахала|Чернобыль саахалын]] ликвидациятын кыттыылаахтарын чиэстиир күн * [[Ахсынньы 15]] — Суут үлэһиттэрин күнэ * [[Ахсынньы 17]] — Украина судаарыстыбаннай (буруйдааһыны) толорторуу сулууспатын үлэһитин күнэ * [[Ахсынньы 19]] — Адвокатура күнэ * [[Ахсынньы 22]] ** Энергетик күнэ ** Дипломатическэй сулууспа үлэһитин күнэ * [[Ахсынньы 24]] — [[Украина архыыбын тэрилтэлэрин күнэ|Украинаҕа архыып тэрилтэлэрин күнэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Украина бэлиэ күннэрэ]] [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] i6lhpp3sy145ggxrey6penb2i7lioy3 0 56371 428178 428129 2026-05-07T00:07:34Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 428178 wikitext text/x-wiki [[Япония]] бэлиэ күннэрэ. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 3]] — Тамасесери бэстибээл күнэ. * [[Тохсунньу 5]] — [[Джома Синдзи]]. Камакура куоракка ыытыллар мацурилартан (бэстибээллэртэн) биирдэстэрэ. Куһаҕан тыыны куттууллар, оҕунан ытыалыыллар === Олунньу === * [[Олунньу 3]] — [[Сэцубун]]. * [[Олунньу 4]] — Риссюн — Саас саҕаланыыта (Саҥа дьыл) * [[Олунньу 7]] — Хотугу сирдэр күннэрэ * [[Олунньу 11]] — Ил олохтоммут күнэ * [[Олунньу 18]] — Амами арыыларын түөлбэ тылын күнэ. Рюкю тыллара диэн ааттанар түөрт тыл баар, Амами арыыларын тыла олортон ордук хотугу сытааччылара. Урут дьоппуон тылыттан улахан уратылаахтара, атын дьоппуоннары өйдөөбөттөрө, билигин саҥарар киһи аҕыйаан, тыла-өһө дьоппуон тылыгар чугаһаан "хортуоска тыла" диэн (ол аата тыалар тыллара) сэнэбиллээхтик ааттанар, судаарыстыба атын тыл диэбэт, дьоппуон тылын түөлбэ тылынан билинэр. * [[Олунньу 22]] — [[Куоска күнэ]] * [[Олунньу 23]] — [[Нарухито]] импэрээтэр төрөөбүт күнэ * [[Олунньу 25]] — Китано Байка-сай эбэтэр «Слива тыллыытын күнэ» === Саас === * [[Кулун тутар 3]] — [[Хинамацури]] — кыргыттар эбэтэр куукулалар күннэрэ. * [[Кулун тутар 12]] — О-мидзутори мацури (Нара куорат), кудуктан ууну таһаарыы күнэ<ref>[http://nippon-history.ru/books/item/f00/s00/z0000002/st043.shtml Краткий календарь японских праздников [1990 Маркарьян С.Б., Молоднякова Э.В. - Праздники в Японии. Обычаи, обряды, социальные функции&#93]</ref> * [[Кулун тутар 13]] — Касуга-мацури, Япония сүрүн бэлиэ күннэриттэн биирдэстэрэ, XIII үйэттэн биллэр. * [[Кулун тутар 14]] (уонна атын Азия дойдулара) — [[Үрүҥ күн (Япония)|Үрүҥ күн]], Валентин күнүн кэнниттэн биир ый буолан баран бэлиэтэнэр, ол күн бэлэх ылбыттар бэлэхтээбит дьоҥҥо хоруйдаан аны бэйэлэрэ бэлэх оҥороллор. 1978 сыллаахтан Японияҕа бэлиэтэнэр буолбут, кэлин атын дойдуларга тарҕаммыт * [[Кулун тутар 15]] — [[Хонэн-мацури|Өлгөм сыл күнэ]] * [[Кулун тутар 21]] — Сааскы күн тэҥнэһиитэ. * [[Кулун тутар 27]] — Сакура тыллыытын күнэ * [[Муус устар 1]] — [[Мияко одори]] (үҥкүү сааскы бэстибээлэ) * [[Муус устар 17]] — Оҕо көмүскэлин күнэ<ref name="1tv_">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/sprojects_utro_video/si33/v79|title=Живые драгоценности. 100 лет подвигу. Нелегальные иммигранты. Редкая болезнь. День защиты детей в Японии|publisher=1tv.ru|author=|date=|description=День защиты детей в Японии|lang=ru|accessdate=2012-04-18|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * [[Муус устар 18]] — Айааччылар күннэрэ * [[Муус устар 29]] — [[Сёва күнэ]]<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/259/ День Сёва в Японии — 29 апреля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref> * [[Ыам ыйын 3]] — Конституция күнэ (1948 сыллаахха бастаан бэлиэтээбиттэр) * [[Ыам ыйын 4]] — Күөх от-мас күнэ. (みどりの日, Midori no Hi). Көмүс сэттиэлэ (Огон Шукан, 黄金週間) — Японияҕа муус устар 29-тан ыам ыйын 5 күнүгэр диэри бэлиэтэнэр судаарыстыба бырааһынньыктарыттан биирдэстэрэ. Бастаан урукку импэрээтэр төрөөбүт күнүн атын импэрээтэр бүрүстүөлгэ олорбутун кэннэ маннык ааттаабыттар (урукку импэрээтэр оту-маһы сөбүлүүрүн кэриэстээн), онтон Көмүс сэттиэлэни уһатар соруктаах отой да атын күҥҥэ көһөрбүттэр. * [[Ыам ыйын 5]] — Танго но сэкку (эбэтэр Аямэ-но-хи — баҕа батаһын күнэ). Былыргыттан ыраахтааҕы дьиэтигэр ыытыллар Госэкку диэн ааттанар 5 сиэртэн биирдэстэрэ * [[Ыам ыйын 5]] — Оҕо күнэ. [[Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ|Соҕуруу Кэриэйэ]]ҕэ эмиэ бу күн бэлиэтэнэр. * [[Ыам ыйын 15]] — [[Аой-мацури]], [[Мальва|мальва]] бэстибээлэ * [[Ыам ыйын 17]] — [[Тосегу]] бэстибээл ([[паланкин]]нар икки күннээҕи параадтара) <ref>[https://100mt.ru/japan/festivali-yaponii/ Традиционные праздники и фестивали в Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030094805/https://100mt.ru/japan/festivali-yaponii/ |date=2020-10-30 }}</ref> * [[Ыам ыйын 27]] — Байыаннай байҕал флотун күнэ === Сайын === * [[Бэс ыйын 10]] — Чаһы күнэ <ref>[https://ru.theoutlook.com.ua/news/730/den-chasov-v-yaponii.html День часов в Японии. | OUTLOOK]</ref> * [[От ыйын 7]] — [[Танабата (бэстибээл)|Танабата]] диэн таптал бэстибээлэ (урукку аата Сулус бэстибээлэ) ыытыллар. Үһүйээн быһыытынан, бу эрэ түүн таптаспыт сулустар көрсөр кыахтаахтар эбит. * [[От ыйын 10]] — [[Натто]] күнэ ([[соя|сояттан]] оҥоһуллар ас-үөл) * [[От ыйын 13]] — {{нихонго|[[Обон]]|お盆}} эбэтэр {{нихонго|Бон|盆}}, өлбүттэри ахтан ааһар күн ([[от ыйын 16]] диэри). [[Буддизм|Буддистар]] бу үс күн тухары өлбүттэр дьиэлэригэр таарыйан ааһаллар диэн итэҕэйэллэр. Бон одори диэн үҥкүү сиэрэ-туома толоруллар. * [[От ыйын 17]] — Гион Мацури (Gion Matsuri) * [[От ыйын 19]] — Дьахтар-миниистирдэр күннэрэ <ref>ru.qwe.wiki/wiki/Masa_Nakayama</ref> * [[Атырдьах ыйын 6]] — аан дойдуга '''Хиросима күнэ''' бэлиэтэнэр. Ядернай сэрии сэбин бобуу аан дойдутааҕы күнэ<ref>[http://ria.ru/spravka/20130806/954277544.html День Хиросимы — Всемирный день борьбы за запрещение ядерного оружия]</ref> * [[Атырдьах ыйын 9]] — Куустуһуу күнэ * [[Атырдьах ыйын 11]] — Хайа күнэ. 2014 сыллаахха Япония түмэнэ бу күнү 2016 сыллаахтан бэлиэтиир туһунан сокуон ылыммыта. Онно дьоппуон култууратыгар далай уонна хайа ураты суолталаахтара ыйыллыбыт. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Обон (Япония)|Обон]] саҕаланар — өлбүттэри ахтар сиэр-туом (атырдьах ыйын 13—15 күннэрэ). === Күһүн=== * [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Хризантема күнэ (Япония)|Хризантема күнэ]] эбэтэр Кику-но-Секку * [[Балаҕан ыйын 18]] — [[Окинава]] арыы олохтоохторун түөлбэ тылларын күнэ * [[Балаҕан ыйын 23]] — Сюбун-но-хи диэн күн-түүн күһүҥҥү тэҥнэһиитин күнэ. Бу күн дьон өбүгэлэрин уонна өлбүттэри кэриэстииллэр. * [[Алтынньы 9]] — Такаяма Күһүҥҥү бэстибээлэ * [[Алтынньы 13]] (Сикокучуо, Эхимэ провинция) — Дои тайкомацури (алтынньы 13–15), үүнүү өлгөм буоларыгар сиэр-туом толороллор * [[Алтынньы 22]] (Киото) — Дзидай Мацури. 1868 сыллаахха Япония киин куоратынан Токио буолбутугар, импэрээтэр, кини аймахтара, чаҕардара уонна тыһыынчанан чунуобунньуктар Киототтан көһүүлэрин сиэрэ-туома оҥоһуллубут. Бу күн сыл ахсын Киото куоракка дьон былыргылыы таҥнан баран ол көһүүнү үтүктэллэр * [[Сэтинньи 1]] — Бэйэни көмүскэнии күүстэрин күнэ * [[Сэтинньи 3]] — [[Култуура]] күнэ * [[Сэтинньи 15]] — Сити-го-сан («сэттэ-биэс-үс»). Биэс уонна үс саастаах уолаттары, сэттэ уонна үс саастаах кыргыттары кимоно эбэтэр атын мааны таҥаһы таҥыннаран синто храмыгар илдьэллэр уонна сиэр-туом толороллор. Бу бырааһынньык оҕо улаатар кэмин биир улахан олуга буолар. * [[Сэтинньи 23]] — Үлэ иһин махтал күнэ * [[Сэтинньи 28]] — Хоонко. Буддизм Япониятааҕы салаата [[Дзёдо Синсю]] (шин буддизм) бу күн бэйэтин олохтооччутун Синран Шонины ахтар. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 8]] ** Бодхи күнэ ([[Будда]] өйүн сырдааһынын күнэ) ** (Киото уонна Кансай эрэгийиэннэргэ) — Хари-Куйо. Тостубут иннэ күнэ, бу күн иистэнэр сатабылы тупсарыы күнүнэн ааҕаллар, синтоистар уонна буддистар ол туһугар таҥараҕа үҥэллэр. Канто эрэгийиэҥҥэ олунньу 8 күнүгэр бэлиэтииллэр. * [[Ахсынньы 14]] — Түөрт уон сэттэ ронины ахтар-саныыр күн. Бу күн Сэнгаку-дзи диэн Токиоҕа баар таҥара дьиэтигэр көмүллэ сытар даймену уонна кини рониннарын ахталлар. Бу XVIII үйэҕэ буолбут түбэлтэни дьоппуоннар бэриниилээх буолуу холобурун быһыытынан былыргыттан билинэллэр * [[Ахсынньы 21]] эбэтэр [[ахсынньы 22]] — [[Күн туруута|Күн туруутун]] кэмигэр илиҥҥи дойдуларга тэриллэр [[Дунчжи]] бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр * [[Ахсынньы 23]] — Сынньалаҥҥа олорор импэрээтэр төрөөбүт күнэ * [[Ахсынньы 31]] — Омисока == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Япония]] 1svteijj1bpzvu2eimd9ucpq5gzmtt9 428207 428178 2026-05-07T06:40:42Z Ojkhol 24881 /* Тохсунньу */ 428207 wikitext text/x-wiki [[Япония]] бэлиэ күннэрэ. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 3]] — Тамасесери бэстибээл күнэ. * [[Тохсунньу 5]] — [[Джома Синдзи]]. Камакура куоракка ыытыллар мацурилартан (бэстибээллэртэн) биирдэстэрэ. Куһаҕан тыыны куттууллар, оҕунан ытыалыыллар * [[Тохсунньу 7]] — Сэттэ от бэстибээлэ (Нанакуса-но сэкку). Бу былыргы үгэс Японияҕа [[Кытай]]тан кэлбит. Сэттэ оттоох рис хааһыны сииллэр, оччоҕо уһун олохтонуохпут, чэгиэн туруктаныахпыт, куһаҕаны үүрүөхпүт диэн итэҕэйэллэрэ === Олунньу === * [[Олунньу 3]] — [[Сэцубун]]. * [[Олунньу 4]] — Риссюн — Саас саҕаланыыта (Саҥа дьыл) * [[Олунньу 7]] — Хотугу сирдэр күннэрэ * [[Олунньу 11]] — Ил олохтоммут күнэ * [[Олунньу 18]] — Амами арыыларын түөлбэ тылын күнэ. Рюкю тыллара диэн ааттанар түөрт тыл баар, Амами арыыларын тыла олортон ордук хотугу сытааччылара. Урут дьоппуон тылыттан улахан уратылаахтара, атын дьоппуоннары өйдөөбөттөрө, билигин саҥарар киһи аҕыйаан, тыла-өһө дьоппуон тылыгар чугаһаан "хортуоска тыла" диэн (ол аата тыалар тыллара) сэнэбиллээхтик ааттанар, судаарыстыба атын тыл диэбэт, дьоппуон тылын түөлбэ тылынан билинэр. * [[Олунньу 22]] — [[Куоска күнэ]] * [[Олунньу 23]] — [[Нарухито]] импэрээтэр төрөөбүт күнэ * [[Олунньу 25]] — Китано Байка-сай эбэтэр «Слива тыллыытын күнэ» === Саас === * [[Кулун тутар 3]] — [[Хинамацури]] — кыргыттар эбэтэр куукулалар күннэрэ. * [[Кулун тутар 12]] — О-мидзутори мацури (Нара куорат), кудуктан ууну таһаарыы күнэ<ref>[http://nippon-history.ru/books/item/f00/s00/z0000002/st043.shtml Краткий календарь японских праздников [1990 Маркарьян С.Б., Молоднякова Э.В. - Праздники в Японии. Обычаи, обряды, социальные функции&#93]</ref> * [[Кулун тутар 13]] — Касуга-мацури, Япония сүрүн бэлиэ күннэриттэн биирдэстэрэ, XIII үйэттэн биллэр. * [[Кулун тутар 14]] (уонна атын Азия дойдулара) — [[Үрүҥ күн (Япония)|Үрүҥ күн]], Валентин күнүн кэнниттэн биир ый буолан баран бэлиэтэнэр, ол күн бэлэх ылбыттар бэлэхтээбит дьоҥҥо хоруйдаан аны бэйэлэрэ бэлэх оҥороллор. 1978 сыллаахтан Японияҕа бэлиэтэнэр буолбут, кэлин атын дойдуларга тарҕаммыт * [[Кулун тутар 15]] — [[Хонэн-мацури|Өлгөм сыл күнэ]] * [[Кулун тутар 21]] — Сааскы күн тэҥнэһиитэ. * [[Кулун тутар 27]] — Сакура тыллыытын күнэ * [[Муус устар 1]] — [[Мияко одори]] (үҥкүү сааскы бэстибээлэ) * [[Муус устар 17]] — Оҕо көмүскэлин күнэ<ref name="1tv_">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/sprojects_utro_video/si33/v79|title=Живые драгоценности. 100 лет подвигу. Нелегальные иммигранты. Редкая болезнь. День защиты детей в Японии|publisher=1tv.ru|author=|date=|description=День защиты детей в Японии|lang=ru|accessdate=2012-04-18|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * [[Муус устар 18]] — Айааччылар күннэрэ * [[Муус устар 29]] — [[Сёва күнэ]]<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/259/ День Сёва в Японии — 29 апреля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref> * [[Ыам ыйын 3]] — Конституция күнэ (1948 сыллаахха бастаан бэлиэтээбиттэр) * [[Ыам ыйын 4]] — Күөх от-мас күнэ. (みどりの日, Midori no Hi). Көмүс сэттиэлэ (Огон Шукан, 黄金週間) — Японияҕа муус устар 29-тан ыам ыйын 5 күнүгэр диэри бэлиэтэнэр судаарыстыба бырааһынньыктарыттан биирдэстэрэ. Бастаан урукку импэрээтэр төрөөбүт күнүн атын импэрээтэр бүрүстүөлгэ олорбутун кэннэ маннык ааттаабыттар (урукку импэрээтэр оту-маһы сөбүлүүрүн кэриэстээн), онтон Көмүс сэттиэлэни уһатар соруктаах отой да атын күҥҥэ көһөрбүттэр. * [[Ыам ыйын 5]] — Танго но сэкку (эбэтэр Аямэ-но-хи — баҕа батаһын күнэ). Былыргыттан ыраахтааҕы дьиэтигэр ыытыллар Госэкку диэн ааттанар 5 сиэртэн биирдэстэрэ * [[Ыам ыйын 5]] — Оҕо күнэ. [[Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ|Соҕуруу Кэриэйэ]]ҕэ эмиэ бу күн бэлиэтэнэр. * [[Ыам ыйын 15]] — [[Аой-мацури]], [[Мальва|мальва]] бэстибээлэ * [[Ыам ыйын 17]] — [[Тосегу]] бэстибээл ([[паланкин]]нар икки күннээҕи параадтара) <ref>[https://100mt.ru/japan/festivali-yaponii/ Традиционные праздники и фестивали в Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030094805/https://100mt.ru/japan/festivali-yaponii/ |date=2020-10-30 }}</ref> * [[Ыам ыйын 27]] — Байыаннай байҕал флотун күнэ === Сайын === * [[Бэс ыйын 10]] — Чаһы күнэ <ref>[https://ru.theoutlook.com.ua/news/730/den-chasov-v-yaponii.html День часов в Японии. | OUTLOOK]</ref> * [[От ыйын 7]] — [[Танабата (бэстибээл)|Танабата]] диэн таптал бэстибээлэ (урукку аата Сулус бэстибээлэ) ыытыллар. Үһүйээн быһыытынан, бу эрэ түүн таптаспыт сулустар көрсөр кыахтаахтар эбит. * [[От ыйын 10]] — [[Натто]] күнэ ([[соя|сояттан]] оҥоһуллар ас-үөл) * [[От ыйын 13]] — {{нихонго|[[Обон]]|お盆}} эбэтэр {{нихонго|Бон|盆}}, өлбүттэри ахтан ааһар күн ([[от ыйын 16]] диэри). [[Буддизм|Буддистар]] бу үс күн тухары өлбүттэр дьиэлэригэр таарыйан ааһаллар диэн итэҕэйэллэр. Бон одори диэн үҥкүү сиэрэ-туома толоруллар. * [[От ыйын 17]] — Гион Мацури (Gion Matsuri) * [[От ыйын 19]] — Дьахтар-миниистирдэр күннэрэ <ref>ru.qwe.wiki/wiki/Masa_Nakayama</ref> * [[Атырдьах ыйын 6]] — аан дойдуга '''Хиросима күнэ''' бэлиэтэнэр. Ядернай сэрии сэбин бобуу аан дойдутааҕы күнэ<ref>[http://ria.ru/spravka/20130806/954277544.html День Хиросимы — Всемирный день борьбы за запрещение ядерного оружия]</ref> * [[Атырдьах ыйын 9]] — Куустуһуу күнэ * [[Атырдьах ыйын 11]] — Хайа күнэ. 2014 сыллаахха Япония түмэнэ бу күнү 2016 сыллаахтан бэлиэтиир туһунан сокуон ылыммыта. Онно дьоппуон култууратыгар далай уонна хайа ураты суолталаахтара ыйыллыбыт. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Обон (Япония)|Обон]] саҕаланар — өлбүттэри ахтар сиэр-туом (атырдьах ыйын 13—15 күннэрэ). === Күһүн=== * [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Хризантема күнэ (Япония)|Хризантема күнэ]] эбэтэр Кику-но-Секку * [[Балаҕан ыйын 18]] — [[Окинава]] арыы олохтоохторун түөлбэ тылларын күнэ * [[Балаҕан ыйын 23]] — Сюбун-но-хи диэн күн-түүн күһүҥҥү тэҥнэһиитин күнэ. Бу күн дьон өбүгэлэрин уонна өлбүттэри кэриэстииллэр. * [[Алтынньы 9]] — Такаяма Күһүҥҥү бэстибээлэ * [[Алтынньы 13]] (Сикокучуо, Эхимэ провинция) — Дои тайкомацури (алтынньы 13–15), үүнүү өлгөм буоларыгар сиэр-туом толороллор * [[Алтынньы 22]] (Киото) — Дзидай Мацури. 1868 сыллаахха Япония киин куоратынан Токио буолбутугар, импэрээтэр, кини аймахтара, чаҕардара уонна тыһыынчанан чунуобунньуктар Киототтан көһүүлэрин сиэрэ-туома оҥоһуллубут. Бу күн сыл ахсын Киото куоракка дьон былыргылыы таҥнан баран ол көһүүнү үтүктэллэр * [[Сэтинньи 1]] — Бэйэни көмүскэнии күүстэрин күнэ * [[Сэтинньи 3]] — [[Култуура]] күнэ * [[Сэтинньи 15]] — Сити-го-сан («сэттэ-биэс-үс»). Биэс уонна үс саастаах уолаттары, сэттэ уонна үс саастаах кыргыттары кимоно эбэтэр атын мааны таҥаһы таҥыннаран синто храмыгар илдьэллэр уонна сиэр-туом толороллор. Бу бырааһынньык оҕо улаатар кэмин биир улахан олуга буолар. * [[Сэтинньи 23]] — Үлэ иһин махтал күнэ * [[Сэтинньи 28]] — Хоонко. Буддизм Япониятааҕы салаата [[Дзёдо Синсю]] (шин буддизм) бу күн бэйэтин олохтооччутун Синран Шонины ахтар. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 8]] ** Бодхи күнэ ([[Будда]] өйүн сырдааһынын күнэ) ** (Киото уонна Кансай эрэгийиэннэргэ) — Хари-Куйо. Тостубут иннэ күнэ, бу күн иистэнэр сатабылы тупсарыы күнүнэн ааҕаллар, синтоистар уонна буддистар ол туһугар таҥараҕа үҥэллэр. Канто эрэгийиэҥҥэ олунньу 8 күнүгэр бэлиэтииллэр. * [[Ахсынньы 14]] — Түөрт уон сэттэ ронины ахтар-саныыр күн. Бу күн Сэнгаку-дзи диэн Токиоҕа баар таҥара дьиэтигэр көмүллэ сытар даймену уонна кини рониннарын ахталлар. Бу XVIII үйэҕэ буолбут түбэлтэни дьоппуоннар бэриниилээх буолуу холобурун быһыытынан былыргыттан билинэллэр * [[Ахсынньы 21]] эбэтэр [[ахсынньы 22]] — [[Күн туруута|Күн туруутун]] кэмигэр илиҥҥи дойдуларга тэриллэр [[Дунчжи]] бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр * [[Ахсынньы 23]] — Сынньалаҥҥа олорор импэрээтэр төрөөбүт күнэ * [[Ахсынньы 31]] — Омисока == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Япония]] 75guubxtxnhz92hy2an8ow2udlpnszx 0 56404 428175 428071 2026-05-07T00:05:56Z Ojkhol 24881 428175 wikitext text/x-wiki [[Беларусь]] бэлиэ күннэрэ * [[Тохсунньу 5]] — Социальнай көмүскэл үлэһиттэрин күнэ * [[Олунньу 15]] ({{Флагификация|Россия}} эмиэ бэлиэтиир) — Интернационалист буойуттар кэриэстэбиллэрин күнэ * [[Олунньу 21]] — Сири оҥоруу уонна картография-геодезия сулууспатын үлэһитин күнэ * [[Олунньу 23]] — Аҕа дойду көмүскээччитин уонна сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * [[Кулун тутар 4]] — Милиисийэ күнэ * [[Кулун тутар 15]] — [[Конституция Белоруссия Конституцията|Конституция]] күнэ * [[Кулун тутар 18]] — Өрөспүүбүлүкэ ис сэриилэрин күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/1284/ День внутренних войск Беларуси — 18 марта. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref> * [[Кулун тутар 25]] — Көҥүл күнэ * [[Муус устар 2]] (Арассыыйаҕа эмиэ бэлиэтэнэр) — [[Арассыыйа уонна Белорусия норуоттара бииргэ буолууларын күнэ|Арассыыйа уонна Белорусия норуоттара бииргэ буолууларын күнэ]]. Бу күн 1996 сыллаахха Белоруссия уонна Арассыыйа туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт. * [[Муус устар 8]] ({{Флагификация|Россия}} эмиэ бэлиэтиир) — [[Байыаннай комиссариаттар күннэрэ]]<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/794/7 День сотрудников военных комиссариатов — 8 апреля]</ref>. * [[Муус устар 12]] ({{Флагификация|Россия}} эмиэ бэлиэтиир) — Космонавтика күнэ * [[Ыам ыйын 5]] — Бэчээт күнэ (урукку аата ''Сэбиэскэй бэчээт күнэ'') * [[Ыам ыйын 7]] — Арассыыйаҕа, Арменияҕа, Белорусияҕа Араадьыйа күнэ. * [[Ыам ыйын 28]] — [[Пограничник күнэ]] * [[Бэс ыйын 5]] — [[Евфросиния Полоцкая|Евфросиния Полоцкаяны]] ахтан ааһар күн * [[Бэс ыйын 22]] — [[Кутурҕан күнэ]], 1941 сыллаахха [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ]] саҕаламмыт * [[Бэс ыйын 26]] — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ<ref>[https://mag.relax.by/prazdnik/professional/10345871-deny-rabotnika-prokuratury-v-belarusi/ День работника прокуратуры в Беларуси 2016. 26 июня — День прокуратуры<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * [[От ыйын 3]] — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1996 с. дойдуга буолбут референдум быһаарыытынан бу күнү 1944 сыллаахха [[Минскай|Минскэй]] куорат ньиэмэс оккупааннарыттан босхоломмут күнүгэр бэлиэтиир буолбуттара (бу иннинэ бу күнү ''Минскэй күнэ'' диэн аатынан бэлиэтииллэрэ) * [[От ыйын 21]] — Зажинки (Казаан иконата 1579 сыллаахха көстүбүт күнүн илиҥҥи славяннар бэлиэтиир буолбуттар)<ref>[https://www.sb.by/articles/starinnyy-obryad-zazhinki-proveli-v-ozertse.html Старинный обряд «Зажинки» провели в Озерце]</ref> * [[От ыйын 25]] — Баһаарынай сулууспа күнэ * [[Атырдьах ыйын 2]] — Десантниктар күннэрэ * [[Атырдьах ыйын 23]] — Статистика үлэһиттэрин күнэ. * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Билии күнэ]] * [[Балаҕан ыйын 15]] — Бибилэтиэкэлэр күннэрэ * [[Балаҕан ыйын 17]] — Норуот сомоҕолоһуутун күнэ<ref>{{cite web|url = https://www.belta.by/president/view/v-belarusi-uchredili-den-narodnogo-edinstva-444876-2021/ |title = В Беларуси учредили День народного единства |lang = ru |publisher = [[БелТА]] |date = 2021-06-07 |accessdate = 2021-06-07 }}</ref> * [[Балаҕан ыйын 20]] — Таможенник күнэ<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org459/sbor7/text6442.htm Указ Президента Республики Беларусь от 20 сентября 1996 г. № 372 «Об установлении праздника — Дня таможенника»]</ref> * [[Алтынньы 6]] — Архивист күнэ * [[Алтынньы 14]] — Ийэ күнэ * [[Алтынньы 15]] — Фармацевтика уонна микробиология бырамыысыланнаһын үлэһиттэрин күнэ. * [[Алтынньы 25]] — Миэлиҥсэһиттэр бырааһынньыктара * [[Сэтинньи 2]] — Дзяды. Өлбүттэри кэриэстиир күн ([[Католик Таҥара дьиэтэ|Рим католик сыаркаба]], англиканство) * [[Сэтинньи 5]] — Байыаннай чуҥнааччы (разведчик) күнэ * [[Сэтинньи 7]] — [[Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ|Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин]] күнэ * [[Сэтинньи 19]] — Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ * [[Ахсынньы 17]] — Беларусь киинэтин күнэ * [[Ахсынньы 20]] — Судаарыстыбаннай уонна национальнай куттала суох буолуу үлэһиттэрин күнэ * [[Ахсынньы 22]] — Энергетик күнэ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Беларусь]] 34pxsu6g9txltc4deh3olj3h6ox3jxv 0 56406 428208 428042 2026-05-07T06:41:48Z Ojkhol 24881 428208 wikitext text/x-wiki [[Болгария]] бэлиэ күннэрэ. * [[Тохсунньу 8]] — Бабин ден, саҥа төрөөбүт дьахталлар төрүүргэ көмөлөспүт дьахтардарын чиэстиир күннэрэ * [[Олунньу 19]] — [[Васил Левскай]]ы кэриэстиир күн. Көҥүл Апостола диэн ааттаммыт болгар омугун дьоруойа, Осмаан импиэрийэтиттэн босхолонуу тосхолун оҥорбут киһи * [[Кулун тутар 3]] — [[Болгария осмааннар батталларыттан босхоломмут күнэ|Осмааннар батталларыттан босхолонуу күнэ]] * [[Кулун тутар 10]] — Холокост сиэртибэлэрин күнэ * [[Муус устар 16]] — «Бастакы конситуция күнэ», «Юрист күнэ». * [[Ыам ыйын 6]] — Георгий Победоносец күнэ (Аармыйа күнэ) * [[Ыам ыйын 21]] — [[Предой]] <ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/2613/ Предой в Болгарии - 21 мая. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020]</ref>. * [[Ыам ыйын 24]] — [[Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ]] * [[Бэс ыйын 2]] — [[Христо Ботев]] күнэ ([[Осман импиэрийэтэ|Османнары]] утары охсуһууга охтубуттар күннэрэ [[1876]]). * [[От ыйын 1]] — Джулай, ыччат байҕал кытылыгар мустар күнэ * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Холбоһуу күнэ (Болгария)|Холбоһуу күнэ]] * [[Балаҕан ыйын 17]] — [[София]] күнэ * [[Балаҕан ыйын 22]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (1908, [[Осмаан импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтиттэн]]). * [[Алтынньы 16]] — Салгын сэбилэниилээх күүстэрин күнэ * [[Сэтинньи 1]] — Дойду уһуктуутун күнэ * [[Ахсынньы 26]] — Аҕа күнэ. Христианствоҕа ытыктанар Сибэтиэй Стефаны кытта ситимнээх == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] kz3sb3212pfmg935ovye5b30emmvl3f 0 56483 428209 427779 2026-05-07T06:42:14Z Ojkhol 24881 428209 wikitext text/x-wiki '''Греция бэлиэ күннэрэ''' * [[Тохсунньу 8]] — Гинайкратия, дьахтар күнэ * [[Кулун тутар 25]] — [[Греция тутулуга суох буолуутун күнэ|Тутулуга суох буолуу күнэ]]. 1821 сыллаахха гириэктэр Осмаан импиэрийэтиттэн тутулуга суох буолуу иһин сэриини саҕалаабыттар * [[Ыам ыйын 19]] — [[Понт гириэктэрин геноцида|Понт гириэктэрин геноцидын]] толук буолбут дьонун ахтар күн. Осмаан импиэрийэтигэр олорбут гириэктэри Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр уонна кини кэнниттэн үүрбүттэрин-үтүрүйбүттэрин түмүгэр өлбүт дьону ахталлар * [[Ыам ыйын 21]] — [[Пировассия]] (уотунан хаамыы) <ref>[https://www.calend.ru/holidays/0/0/2157/ Пировассия — огнехождение в Греции - 21 мая. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020]</ref> * [[Алтынньы 27]] — Былаах күнэ * [[Алтынньы 28]] — [[Оха күнэ]]. 1940 сыллаахха фашистыы Италия ультиматумугар Греция "суох" («'Οχι») диэн хоруйдаабыта уонна бас бэриммэтин биллэрбитэ. * [[Сэтинньи 21]] — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] [[Категория:Греция]] iebfdxig8z47sms3nvxheztuzknteab 0 56573 428182 427975 2026-05-07T00:35:22Z Ojkhol 24881 428182 wikitext text/x-wiki * [[Тохсунньу 6]] — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * [[Олунньу 18]] (Курдистаан) — Курд устудьуоннар сомоҕолоһууларын күнэ * [[Кулун тутар 1]] (Ираак Курдистаана) — Мустафа Барзани күнэ * [[Кулун тутар 7]] — Бэйэ-бэйэни тулуйуу уонна эйэлээхтик олоруу күнэ. Дойду премьер-миниистирэ Рим паапата Франциск уонна шииттэр баһылыктара аятолла Али Аль-Систани 2021 сыллаахха көрсүүлэрүн кэнниттэн биллэрбитэ * [[Кулун тутар 21]] — Саас күнэ * [[Муус устар 16]] ({{Флагификация|Ираак Курдистаана}}) — Балисаҥҥа уонна Шейх Васаҥҥа химическэй атааканы ахтыы күнэ * [[Бэс ыйын 13]] ({{Флагификация|Ираак Курдистаана}}) — Сулеймания куорат өлбүттэрин кэриэстиир күн. 1991 сыллаахха куурдар өрө турууларын кырыктаахтык баттааһын кэмигэр тыһыынчанан киһи өлбүтэ. * [[От ыйын 14]] — [[Ираакка Өрөбөлүүссүйэ күнэ|Өрөбөлүүссүйэ күнэ]] * [[От ыйын 17]] — Өрөбүлүүссүйэ күнэ ([[БААС]], [[1968]]) * [[Алтынньы 3]] — Британияттан босхолонуу күнэ (1932) * [[Ахсынньы 11]] (Ираак Курдистаана) — [[Куурд тыллара|Курд]] дьахталларын сойууһа төрүттэммит күнэ * [[Ахсынньы 17]] ({{Флагификация|Курдистаан}}, [[куурд омуктар]]) — куурд былааҕын күнэ [[Категория:Ираак]] [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] 2svk21zr0cgt0rk81ksd8yj3ts412ig 0 58343 428143 427489 2026-05-06T12:20:31Z Makenzis 21882 /* Сигэлэр */ 428143 wikitext text/x-wiki [[File:Santos Logo.png|200px|thumb|right|]] '''Сантос''' ({{lang-pt|Santos Futebol Clube}}) диэн [[Бразилия]] [[Сан Паулу штата|Сан Паулу штатын]] [[Сантус]] куоратыттан төрүттээх футбол кулууба. 1912 сыл муус устар 14 күнүгэр олохтоммута. Сантос Сан Паулу уонна Бразилия төрүкү биир күүстээх кулууба буолар. 2000 сыллааҕы [[ФИФА]] версиятынан ХХ үйэ бастыҥ футбол кулууптарын тиһигэр бэһис оруннаах. Бу кулуупка [[Пеле]] карьератын бастыҥ ситиһиилээх сыллара ааспыта. Сантос Бразилия аҕыс төгүллээх чемпиона, Сан Паулу штатын сүүрбэ икки төгүллээх чемпиона, Либертадорес куубагын уонна Континеннардааҕы куубак иккилии төгүллээх кыайыылааҕа. Дьиэтээҕи стадиона [[Вила Белмиро]] (16 798 көрөөччүлээх). Хос аата "балыктар" ({{lang-pt|Peixe}}). Сүрүн утарсааччылара [[Коринтианс]], [[Палмейрас]], [[Сан Паулу ФК|Сан Паулу]]. == Ситиһиилэрэ == [[билэ:Memorial SantosFC.JPG|thumb|250px|right|«Сантос» трофейдара]] * [[Лига Паулиста|Сан Паулу штатын чемпиона]] ('''22'''): 1935, 1955, 1956, 1958, 1960, 1961, 1962, 1964, 1965, 1967, 1968, 1969, 1973, 1978, 1984, 2006, 2007, 2010, 2011, 2012, 2015, 2016 * [[Рио-Сан Паулу турнира|Рио-Сан Паулу турнирын]] кыайыылааҕа ('''5'''): 1959, 1963, 1964, 1966, 1997 * [[бразилия чемпионата|Бразилия чемпиона]] ('''8'''): 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1968, 2002, 2004 * [[бразилия куубага|Бразилия куубагын]] чемпиона: 2010 * [[Либертадорес|Либертадорес куубагын]] кыайыылааҕа ('''3'''): 1962, 1963, 2011 * Либертадорес куубагын финалиһа ('''2'''): 2003, 2020 * [[КОНМЕБОЛ куубага|КОНМЕБОЛ куубагын]] кыайыылааҕа: 1998 * [[Recopa Sudamericana|Соҕуруу Америка суперкуубагын]] кыайыылааҕа: 2012 * [[Континеннардааҕы куубак]] кыайыылааҕа ('''2'''): 1962, 1963 * [[континеннардааҕы чемпионнар суперкуубага|Континеннардааҕы чемпионнар суперкуубагын]] кыайыылааҕа: 1968 == Чулуу оонньооччулара == * [[Пеле]] * [[Неймар]] * [[Робиньо]] * [[Габриэль Барбоза]] * [[Пепе]] * [[Зито]] * [[Жилмар]] * [[Мауро Рамос]] == Сигэлэр == * [https://www.santosfc.com.br/ santosfc.com.br] * [https://www.soccerway.com/team/santos/n3QdnjFB/ Soccerway] [[Категория:футбол кулууптара]] [[Категория:бразилия футбол кулууптара]] [[Категория:сантос| ]] q2rrndmeria9dlax1k3avyc7q4fn2tj 14 58447 428145 2026-05-06T18:22:01Z Qohlt 22667 "[[Категория:куораттар дойдуларынан]] [[Категория:франция]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 428145 wikitext text/x-wiki [[Категория:куораттар дойдуларынан]] [[Категория:франция]] 2d3o5g54hojotc6ccrzjumlanbl4t2g 14 58448 428146 2026-05-06T18:22:40Z Qohlt 22667 "[[Категория:франция куораттара]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 428146 wikitext text/x-wiki [[Категория:франция куораттара]] pd6a6f75v5yh26o97tfj5zgfsr9zlvb 0 58449 428147 2026-05-06T18:23:36Z Qohlt 22667 "[[File:Île-de-France region locator map2.svg|200px|thumb|right|Иль-де-Франс Франция хаартатыгар]] '''Иль-де-Франс''' ({{lang-fr|Île-de-France}}) диэн [[Франция]] биир региона. Олохтоохторун ахсаана 12,271,794 киһи. Франция ордук элбэх киһилээх региона буолар. Иэнэ 12,012 км². Манна дойду киинэ Пари..." саҥа сирэй оҥоһулунна 428147 wikitext text/x-wiki [[File:Île-de-France region locator map2.svg|200px|thumb|right|Иль-де-Франс Франция хаартатыгар]] '''Иль-де-Франс''' ({{lang-fr|Île-de-France}}) диэн [[Франция]] биир региона. Олохтоохторун ахсаана 12,271,794 киһи. Франция ордук элбэх киһилээх региона буолар. Иэнэ 12,012 км². Манна дойду киинэ [[Париж]] баар. Иль-де-Франс Франция дойдутун төрүттүүр киинэ буолар. Иль-де-Франс аҕыс департаменнаах: * [[Париж]] (Paris) * [[Сена уонна Марна]] (Seine-et-Marne) * [[Ивелин]] (Yvelines) * [[Эсон]] (Essonne) * [[О-де-Сен]] (Hauts-de-Seine) * [[Сен-Сен-Дени]] (Seine-Saint-Denis) * [[Валь-де-Марн]] (Val-de-Marne) * [[Валь-д’Уаз]] (Val-d’Oise) [[Категория:франция]] iabwah0w0u7yhqgh51cob4nch7kpz3r 0 58450 428148 2026-05-06T18:24:26Z Qohlt 22667 "[[File:France.seine.350pix.jpg|200px|thumb|right|Сена хаартата]] '''Сена''' ({{lang-fr|Seine}}) диэн [[Франция]] биир өрүһэ. Устата 776 км. Бассейнын иэнэ 78 650 км². Сүрүн салаалара: уҥа — Об, Марна, Уаза, Андель; хаҥас — Йонна, Эр. Сүрүн портара [[Париж]], [[Руан]], [[Гавр]]. Категория:өрүстэр..." саҥа сирэй оҥоһулунна 428148 wikitext text/x-wiki [[File:France.seine.350pix.jpg|200px|thumb|right|Сена хаартата]] '''Сена''' ({{lang-fr|Seine}}) диэн [[Франция]] биир өрүһэ. Устата 776 км. Бассейнын иэнэ 78 650 км². Сүрүн салаалара: уҥа — Об, Марна, Уаза, Андель; хаҥас — Йонна, Эр. Сүрүн портара [[Париж]], [[Руан]], [[Гавр]]. [[Категория:өрүстэр]] [[Категория:франция өрүстэрэ]] hh1r5773yoi0ir79w9v3o34a95l5kix 0 58451 428149 2026-05-06T18:27:33Z Qohlt 22667 Утаарыы: [[Юлий Цезарь]] 428149 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юлий Цезарь]] 5y1cznj2n8dvo3cdji30ydbszxu9a9k 0 58452 428150 2026-05-06T18:28:23Z Qohlt 22667 Утаарыы: [[Сүүс сыллаах сэрии]] 428150 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сүүс сыллаах сэрии]] 0bg8e2s446o1qmvvkhea2gwupn2p85n 0 58453 428151 2026-05-06T18:29:11Z Qohlt 22667 Утаарыы: [[Франция Улуу Революцията]] 428151 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Франция Улуу Революцията]] g5kl4kt8duo7ni78ogkjeju8q2dj8t9 0 58454 428152 2026-05-06T18:30:28Z Qohlt 22667 Утаарыы: [[Ислам дойдута]] 428152 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ислам дойдута]] r8609geaumj99f9h3rmmmhp8kermlwg 0 58455 428154 2026-05-06T18:31:53Z Qohlt 22667 Утаарыы: [[Муора таһымыттан үрдүгэ]] 428154 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Муора таһымыттан үрдүгэ]] r3l5inktcy077ywkjlqfu9wv09v74ci 0 58456 428155 2026-05-06T18:32:52Z Qohlt 22667 Утаарыы: [[Брутто ис оҥоhук]] 428155 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Брутто ис оҥоhук]] 50jxmygw1170y46zerhd66h3z80onu7 0 58457 428158 2026-05-06T18:34:00Z Qohlt 22667 Qohlt [[Fortune 500]] сирэй аатын маннык [[Fortune Global 500]] уларыппыт 428158 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Fortune Global 500]] 84hpe3n46bzipsn7hs0p3fm51hj864y 0 58458 428161 2026-05-06T18:47:25Z Qohlt 22667 Qohlt [[Шарль де Голь Аирпорт]] сирэй аатын маннык [[Шарль де Голль аэропорта]] уларыппыт 428161 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Шарль де Голль аэропорта]] 16y19quxq1dwrj7q5lua4imk8xf96iz 0 58459 428164 2026-05-06T18:51:17Z Qohlt 22667 Утаарыы: [[Disneyland Paris]] 428164 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disneyland Paris]] jlrvi52t72x5z8no5pganar97s2m650