Бикипиэдьийэ
sahwiki
https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9
MediaWiki 1.47.0-wmf.8
first-letter
Миэдьийэ
Аналлаах
Ырытыы
Кыттааччы
Кыттааччы ырытыыта
Бикипиэдьийэ
Бикипиэдьийэ ырытыыта
Билэ
Билэ ырытыыта
MediaWiki
MediaWiki-ни ырытыы
Халыып
Халыыбы ырытыы
Көмө
Көмөнү ырытыы
Категория
Категорияны ырытыы
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Түүр омуктар
0
10565
429544
429541
2026-06-27T11:16:03Z
Hermes085
22661
429544
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group|
|image=|image=[[Image:Map-TurkicLanguages.png|300px|]]
Түүр тыллара ил туруктаах дойдулара уонна оптонуомуйалаах өрөгүйүөннэрэ.
|group={{Tnavbar-header|Түүр омуктар|Turkic ethnicity}}
|poptime= 165 мөлүйүөнтэн тахса
Бу дойдулар түүрдэр төрүт сирдэрэ эбэтэр иммигрант быhыытынан бааллар:
[[Узбекистан]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Туркменистан]], [[Хотугу Кипр Турок Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Кытай]] ([[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]), [[Монголия]], [[Арассыыйа]], [[Иран]], [[Болгария]], [[Молдова]] ([[Гагаузия]]), [[Ирак]], [[Сирия]], [[Греция]], [[Румыния]], [[Арҕааҥҥы Европа]] ([[Германия]], [[Франция]], [[Великобритания]], [[Нидерландылар]], [[Бельгия]], [[Швеция]]), [[АХШ]], [[Канада]], [[Афганистан]], [[Пакистан]], [[Австралия]], [[Финляндия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Турция]], [[Беларусь]] уонна [[Украина]].
|popplace= [[Кыра Азия]] уонна [[Орто Илин]], [[Кавказ]], [[Орто Азия]], [[Илиҥҥи Европа]] уонна [[Балканнар|Балкааннар]], [[Сибиир]], [[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона|Арҕааҥҥы Кытай]], [[Монголия|Арҕааҥҥы Монголия]] уонна иммигрант түмсүүлэрэ [[Австралия]], [[Хоту Америка]] уонна [[Арҕааҥҥы Европа]] дойдуларыгар бааллар.
|langs= [[Түүр тыллара]].
|rels= [[Тенгринизм]], [[ислам]], [[христианство]], [[буддизм]], [[иудаизм]], [[шаманизм]], [[атеизм]], [[агностицизм]] уонна [[синкретизм]].
}}
[[Билэ:Turkic origin and expansion.png|уҥа|раамката_суох|315x315пкс]]
'''Түүр омуктар''' (атыннык '''түүр дьоно''' эбэтэр '''түүрдэр''') диэн [[Евразия]] хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор [[түүр тыллара|түүр тылларынан]] саҥарар уруулуу омуктар.
== Омуктар ==
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:
*[[Азербайдьаннар]]
*[[Алтайдар]]
*[[Балкардар]]
*[[Башкиирдар]]
*[[Дулгааннар]]
*[[Гагаузтар]]
*[[Ирак түркүмэннэрэ]]
*[[Йөрүктэр]]
*[[Карачайдар]]
*[[Карайдар]]
*[[Каракалпактар]]
*[[Карапапактар]]
*[[Казахтар]]
*[[Кумыктар]]
*[[Кырыымчактар]]
*[[Кыргызтар]]
*[[Кырыым татаардара]]
*[[Месхети түүрдэрэ]]
*[[Нагайбактар]]
*[[Ногайдар]]
*[[Кашкайдар]]
*[[Салардар]]
*[[Сахалар]]
*[[Сибиир татаардара]]
*[[Татаардар]]
*[[Тофалардар]]
*[[Туурактар|Түүрктэр]]
*[[Түркүмэннэр]]
*[[Тывалар]]
*[[Уйгурдар]]
*[[Узбектар]]
*[[Чуваштар]]
*[[Чулым омуктар|Чулымнар]]
*[[Хакаастар]]
Онтон таhынан, былыргы, билигин суох [[хуннулар]], [[кыпчактар]], [[авардар]], [[булгардар]], [[хуннар]] уонна [[хазардар]] эмиэ түүр омуктар этилэр.
== Олорор сирдэрэ ==
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: [[Илин Эуропа]]ттан уонна [[Сир ортотунааҕы байҕал]]тан [[Сибиир]]гэ уонна арҕаа [[Кытай]]га дылы.
Ордук элбэх түүр дьоно олороллор [[Арҕаа Азия|Арҕаа]] уонна [[Орто Азия]]ҕа, [[Арассыыйа]]ҕа, Кытайга, хоту [[Ирак]]ка уонна хоту [[Иран|Ираҥҥа]].
Билигин кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: [[Азербайдьан]], [[Казахстан]], [[Кыргызстан]], [[Түркийэ]], [[Түркменистан]] уонна [[Узбекистан]]. Ил суверенитеттаах түүр аутономиялара бааллар Арассыыйа Федерациятыгар ([[Башкортостан]], [[Татарстан]], [[Чувашия]], [[Хакасия]], [[Тыва]], [[Саха Сирэ]], [[Алтай Республиката]], [[Кабардино-Балкария]] уонна [[Карачай-Черкесия]]), Кытайга ([[Синдьээҥ|Синдьээҥ Уйгур Аутоном Региона]]), [[Молдова]]ҕа ([[Гагауз Сирэ]]) уонна [[Украина]]ҕа ([[Кырыым Аутоном Республиката]]). Түүр дьоно олорор регионнардаах дойдуларынан буолаллар Иран, Ирак, [[Грузия]], [[Болгария]], [[Македония]], [[Греция]], [[Тадьикистан]], [[Афганистан]] уонна [[Монголия]].
[[Арҕаа Эуропа]] уонна [[Америка]] дойдуларыгар, уонна [[Аустралия]]ҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.
== Түүр аат ==
"Түүр" ("Түрк") аат аан бастаан алтыс үйэҕэ [[Күөх түүрдэр]] ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора [[585]] c. Ишбара диэн Күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини "Улуу Түрк Хаан" диэн ааттыыр. [[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бэлиэ суруктарыгар]] ([[735]]) "Түрк" уонна "Түрүк" диэн тыллар бааллар.
== История ==
== Тыл ==
{{main|Түүр тыллара}}
[[Image:Orkhon script 8th century wt.jpg|thumb|left|150px|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]].]]
'''Түүр тыллара''' [[алтай тыллара|алтай тылларын ыалыгар]] киирэр. Алтай тылларын ыалыгар 66 тыл киирэр, кинилэринэн 348 млн киhи саҥарар, сүрүннээн орто уонна хотугулуу илин [[азия|Азияҕа]].
[[Image:Turkic_language_speaking.PNG|thumb|150px| Түүр тылларын сирдэрэ.]]
Түүр тылларын үксүн географияларынан бөлөхтүүллэр: [[огуз тыллара|огуз]] (соҕуруулуу арҕаа), [[кыпчак тыллара|кыпчак]] (хотугулуу арҕаа), илин ([[уйгур тыла]]), хоту ([[алтай тыла|алтай]] уонна [[саха тыла|саха]] тыллара) уонна туспа ([[чуваш тыла]]). Атын классификациялар элбэхтэр.
'''Түүр алпабыыттара''' үгүс түүр тылларыгар туттуллар бичиктэртэн ([[руналар]]) турар бэйэ бэйэлэриниин майгыннаhар этилэр. Түүр алпабыыттарынан суруллубут бэлиэ суруктар илин [[Монголия]]ттан уонна [[Илин Түркистан]]тан арҕаа [[Балканнар]]га дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.
Кэлин түүр тыллара [[араб алпабыыта|араб]], [[кирилл алпабыыта|кирилл]] уонна [[латин алпабыыта|латин]] алпабыыттарыгар көспүттэрэ.
== Митология ==
== Итэҕэл ==
[[Айыы]]
[[Таҥара итэҕэлэ|Теҥриизм]]
== Галерея ==
<gallery>
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|"Kokbayraq" (Күөх былаах). Бу былаах [[уйгурдар]] [[Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhына|Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhыннарын]] бэлиэтэ буолар. [[Кытай]]га туттуллара бобуулаах.
Image:Fig6Ishjamts_p166R1.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:Fig5Ishjamts p166R2.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:ToyokAndRjukokuAlphabets.gif|Рукоку уонна Тойок манускриптара, ордук былыргы биллэр түүр алпабыыта.
Image:Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG|[[Күөх түүрдэр]] бичиктэрин копията, [[Анкара]]
Image:Kyzyl orkhon inscription.jpg|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигинэн]] суруллубут бэлиэ сурук, [[Кызыл]]
Image:Tokhtamysh.jpg|[[Алтан Орда]] Арассыыйаҕа кимэн киириитэ, 1382.
Image:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|[[Мехмет II]] [[Истанбул|Константиноплга]] киириитэ.
Image:Sattar Khan.jpg|[[Саттар Хан]] (1868-1914) диэн Иран [[кадьар династията|Кадьар]] периодын бүтүүтүн сүрүн революционера.
Image:Ataturk13.JPG|[[Мустафа Кемал Ататүрк]] саллааттарыныын, [[Чанаккале]], 1915.
Image:Armed students in Gökçeada.jpg|"Gökçeada Öğretmen Okulu" ([[Гөкчеада]] арыы) сэбилэнилээх студеннара [[греция|гректар]] арыыга саба түһүүлэригэр утарсарга бэлэм тураллар, 03.12.1967.
Image:Samad Behrangi.JPG|[[Самед Бехренги]] (1939-1969) диэн [[Иран Азербайдьана|Иран Азербайдьанын]] социалист суруйааччыта, оҕолорго анаан суруйбут кинигэлэринэн биллэр.
Image:Karachay patriarchs in the 19th c.jpg|[[карачайдар|Карачай]] кырдьаҕастара, XIX үйэ
Image:Whirlingdervishes.JPG|[[мевлеви|Эргийэр дервиштар]], Түркийэ
Image:Qashqai caravan halt.jpg|[[кайшкайдар|Кашкай]] каравана, Иран
Image:Tatar woman XVIII century.jpg|[[Казан]] [[татаардар|татаар]] дьахтара, XVIII үйэ
Image:Taniec tatarski.jpg|[[кырыым татаардара|Кырыым татаар]] саллаата [[Поляк-Литва Доҕордоhуута|Поляк-Литва Доҕордоhуутун]] саллаатын кытта охсуhар
Image:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|[[II Байезид]] султаны [[Тимур]] бас бэриннэрэр, [[Анкара кыргыhыыта|Анкара кыргыhыытын]] кэнниттэн
Image:EmperorSuleiman.jpg|[[I Сулейман]]
Image:Babur.jpg| [[Баабыр (киhи)|Баабыр]], [[Моҕол Империята|Моҕол Империятын]] төрүттээччитэ.
</gallery>
===Дьон===
<gallery>
Image:Azerigirls.JPG|[[Азербайдьан]] кыргыттара
Image:Karachay_national_dance.jpg|[[Карачай]] үҥкүүтэ ([[Арассыыйа]])
Image:UzbekStudents.jpg|[[Узбектар|Узбек]] студеннара ([[Узбекистан]])
Image:Turkman girl in national dress.jpg|[[Түркүмэн]] кыыhа ([[Түркменистан]])
<!-- Image with unknown copyright status removed: Image:Aitys.jpg|[[Kazakh]] people (performing traditional music) ([[Kazakhistan]]) {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} -->
Image:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|[[кыргызтар|Кыргыз]] манасчыта ([[Кыргызстан]])
Image:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] кыыhа ([[Кытай]])
Image:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] оҕолоро ([[Кытай]])
Image:Tuvan Family.jpg|[[Тывалар|Тыва]] ыала ([[Арассыыйа]])
Image:Azeri 7.jpg|[[Азербайдьан]] музыканнара
Image:MinusinskTatars.jpg|[[Минусинскай]] татаардара ([[Арассыыйа]])
Image:Gagauz-children.jpg|[[Гагаузтар]] ([[Молдова]])
Image:Uzbeki_girl.jpg| [[узбектар|Узбек]] кыыhа ([[Узбекистан]])
<!-- Deleted image removed: Image:Yoruks.jpg| A [[Yörük]] couple near [[Eğirdir]], [[Turkey]] {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} -->
Image:Yakut.jpg|[[сахалар|Саха]] ыала, 1911. ([[Саха Сирэ]])
Image:Dolgan with reindeer.jpg| [[Долган]]
</gallery>
=== Түүр иллэрин былаахтара ===
<gallery>
Image:Flag of Altai Republic.svg|[[Алтай Республиката]]
Image:Flag of Azerbaijan.svg|[[Азербайдьан]]
Image:Flag of Bashkortostan.svg|[[Башкортостан]]
Image:Flag_of_Chuvashia.svg|[[Чувашия]]
Image:Flag of Gagauzia.svg|[[Гагауз Сирэ]]
Image:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|[[Кабардино-Балкария]]
Image:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|[[Карачай-Черкессия]]
Image:Flag of Karakalpakstan.svg|[[Каракалпакстан]]
Image:Flag of Kazakhstan.svg|[[Казахстан]]
Image:Flag of Khakassia.svg|[[Хакасия]]
Image:Flag of Kyrgyzstan.svg|[[Кыргызстан]]
Image:Flag of Sakha.svg|[[Саха Сирэ]]
Image:Flag of Tatarstan.svg|[[Татарстан]]
Image:Flag of Turkey.svg|[[Түркийэ]]
Image:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|[[Хоту Кипр Түрк Республиката]]
Image:Flag of Turkmenistan.svg|[[Түркменистан]]
Image:Flag of Tuva.svg|[[Тыва]]
Image:Flag of Uzbekistan.svg|[[Узбекистан]]
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|[[Илин Түркистан]]
File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|[[Кырыым татаардара|Кырыым]].
</gallery>
== Өссө маны көр ==
*[[Түркчүлүк]]
[[Категория:Түүр омуктар| ]]
hkux5pj03rvlqngxkbz19cay6r0v0nz
429545
429544
2026-06-27T11:20:06Z
Hermes085
22661
/* Омуктар */ Таба суруйуу көннөрүлүннэ, өссө норуоттары эптим, субэтностары испииһэхтэн соттордум
429545
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group|
|image=|image=[[Image:Map-TurkicLanguages.png|300px|]]
Түүр тыллара ил туруктаах дойдулара уонна оптонуомуйалаах өрөгүйүөннэрэ.
|group={{Tnavbar-header|Түүр омуктар|Turkic ethnicity}}
|poptime= 165 мөлүйүөнтэн тахса
Бу дойдулар түүрдэр төрүт сирдэрэ эбэтэр иммигрант быhыытынан бааллар:
[[Узбекистан]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Туркменистан]], [[Хотугу Кипр Турок Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Кытай]] ([[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]), [[Монголия]], [[Арассыыйа]], [[Иран]], [[Болгария]], [[Молдова]] ([[Гагаузия]]), [[Ирак]], [[Сирия]], [[Греция]], [[Румыния]], [[Арҕааҥҥы Европа]] ([[Германия]], [[Франция]], [[Великобритания]], [[Нидерландылар]], [[Бельгия]], [[Швеция]]), [[АХШ]], [[Канада]], [[Афганистан]], [[Пакистан]], [[Австралия]], [[Финляндия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Турция]], [[Беларусь]] уонна [[Украина]].
|popplace= [[Кыра Азия]] уонна [[Орто Илин]], [[Кавказ]], [[Орто Азия]], [[Илиҥҥи Европа]] уонна [[Балканнар|Балкааннар]], [[Сибиир]], [[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона|Арҕааҥҥы Кытай]], [[Монголия|Арҕааҥҥы Монголия]] уонна иммигрант түмсүүлэрэ [[Австралия]], [[Хоту Америка]] уонна [[Арҕааҥҥы Европа]] дойдуларыгар бааллар.
|langs= [[Түүр тыллара]].
|rels= [[Тенгринизм]], [[ислам]], [[христианство]], [[буддизм]], [[иудаизм]], [[шаманизм]], [[атеизм]], [[агностицизм]] уонна [[синкретизм]].
}}
[[Билэ:Turkic origin and expansion.png|уҥа|раамката_суох|315x315пкс]]
'''Түүр омуктар''' (атыннык '''түүр дьоно''' эбэтэр '''түүрдэр''') диэн [[Евразия]] хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор [[түүр тыллара|түүр тылларынан]] саҥарар уруулуу омуктар.
== Омуктар ==
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:
*[[Азербайджаннар]]
*[[Алтаайдар]]
*[[Араҕас уйгуурдар]]
*[[Балкаардар]]
*[[Башкирдар]]
*[[Гагаузтар]]
*[[Гаджаллар]]
*[[Дулгааннар]]
*[[Или түүрдэр]]
*[[Казахтар]]
*[[Караимнар]]
*[[Каракалпактар]]
*[[Карапахтар]]
*[[Карачайдар]]
*[[Кашкайдар]]
*[[Киргиистэр]]
*[[Крым татаардара]]
*[[Кумандиннар]]
*[[Кумыктар]]
*[[Ногайдар]]
*[[Салаардар]]
*[[Сахалар]]
*[[Сирия туркменнэрэ]]
*[[Татаардар]]
*[[Теленгиттэр]]
*[[Телеуттар]]
*[[Тофалар]]
*[[Тубаалар]]
*[[Тывалар]]
*[[Туроктар]]
*[[Туркменнэр]]
*[[Узбектэр]]
*[[Фуюй кыргыыстара]]
*[[Хакастар]]
*[[Хорасан түүрдэрэ]]
*[[Хотуоннар]]
*[[Чалкааннар]]
*[[Чехармехаль түүрдэрэ]]
*[[Чуваштар]]
*[[Чулымнар]]
*[[Шордар]]
Онтон таhынан, былыргы, билигин суох [[хуннулар]], [[кыпчактар]], [[авардар]], [[булгардар]], [[хуннар]] уонна [[хазардар]] эмиэ түүр омуктар этилэр.
== Олорор сирдэрэ ==
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: [[Илин Эуропа]]ттан уонна [[Сир ортотунааҕы байҕал]]тан [[Сибиир]]гэ уонна арҕаа [[Кытай]]га дылы.
Ордук элбэх түүр дьоно олороллор [[Арҕаа Азия|Арҕаа]] уонна [[Орто Азия]]ҕа, [[Арассыыйа]]ҕа, Кытайга, хоту [[Ирак]]ка уонна хоту [[Иран|Ираҥҥа]].
Билигин кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: [[Азербайдьан]], [[Казахстан]], [[Кыргызстан]], [[Түркийэ]], [[Түркменистан]] уонна [[Узбекистан]]. Ил суверенитеттаах түүр аутономиялара бааллар Арассыыйа Федерациятыгар ([[Башкортостан]], [[Татарстан]], [[Чувашия]], [[Хакасия]], [[Тыва]], [[Саха Сирэ]], [[Алтай Республиката]], [[Кабардино-Балкария]] уонна [[Карачай-Черкесия]]), Кытайга ([[Синдьээҥ|Синдьээҥ Уйгур Аутоном Региона]]), [[Молдова]]ҕа ([[Гагауз Сирэ]]) уонна [[Украина]]ҕа ([[Кырыым Аутоном Республиката]]). Түүр дьоно олорор регионнардаах дойдуларынан буолаллар Иран, Ирак, [[Грузия]], [[Болгария]], [[Македония]], [[Греция]], [[Тадьикистан]], [[Афганистан]] уонна [[Монголия]].
[[Арҕаа Эуропа]] уонна [[Америка]] дойдуларыгар, уонна [[Аустралия]]ҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.
== Түүр аат ==
"Түүр" ("Түрк") аат аан бастаан алтыс үйэҕэ [[Күөх түүрдэр]] ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора [[585]] c. Ишбара диэн Күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини "Улуу Түрк Хаан" диэн ааттыыр. [[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бэлиэ суруктарыгар]] ([[735]]) "Түрк" уонна "Түрүк" диэн тыллар бааллар.
== История ==
== Тыл ==
{{main|Түүр тыллара}}
[[Image:Orkhon script 8th century wt.jpg|thumb|left|150px|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]].]]
'''Түүр тыллара''' [[алтай тыллара|алтай тылларын ыалыгар]] киирэр. Алтай тылларын ыалыгар 66 тыл киирэр, кинилэринэн 348 млн киhи саҥарар, сүрүннээн орто уонна хотугулуу илин [[азия|Азияҕа]].
[[Image:Turkic_language_speaking.PNG|thumb|150px| Түүр тылларын сирдэрэ.]]
Түүр тылларын үксүн географияларынан бөлөхтүүллэр: [[огуз тыллара|огуз]] (соҕуруулуу арҕаа), [[кыпчак тыллара|кыпчак]] (хотугулуу арҕаа), илин ([[уйгур тыла]]), хоту ([[алтай тыла|алтай]] уонна [[саха тыла|саха]] тыллара) уонна туспа ([[чуваш тыла]]). Атын классификациялар элбэхтэр.
'''Түүр алпабыыттара''' үгүс түүр тылларыгар туттуллар бичиктэртэн ([[руналар]]) турар бэйэ бэйэлэриниин майгыннаhар этилэр. Түүр алпабыыттарынан суруллубут бэлиэ суруктар илин [[Монголия]]ттан уонна [[Илин Түркистан]]тан арҕаа [[Балканнар]]га дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.
Кэлин түүр тыллара [[араб алпабыыта|араб]], [[кирилл алпабыыта|кирилл]] уонна [[латин алпабыыта|латин]] алпабыыттарыгар көспүттэрэ.
== Митология ==
== Итэҕэл ==
[[Айыы]]
[[Таҥара итэҕэлэ|Теҥриизм]]
== Галерея ==
<gallery>
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|"Kokbayraq" (Күөх былаах). Бу былаах [[уйгурдар]] [[Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhына|Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhыннарын]] бэлиэтэ буолар. [[Кытай]]га туттуллара бобуулаах.
Image:Fig6Ishjamts_p166R1.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:Fig5Ishjamts p166R2.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:ToyokAndRjukokuAlphabets.gif|Рукоку уонна Тойок манускриптара, ордук былыргы биллэр түүр алпабыыта.
Image:Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG|[[Күөх түүрдэр]] бичиктэрин копията, [[Анкара]]
Image:Kyzyl orkhon inscription.jpg|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигинэн]] суруллубут бэлиэ сурук, [[Кызыл]]
Image:Tokhtamysh.jpg|[[Алтан Орда]] Арассыыйаҕа кимэн киириитэ, 1382.
Image:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|[[Мехмет II]] [[Истанбул|Константиноплга]] киириитэ.
Image:Sattar Khan.jpg|[[Саттар Хан]] (1868-1914) диэн Иран [[кадьар династията|Кадьар]] периодын бүтүүтүн сүрүн революционера.
Image:Ataturk13.JPG|[[Мустафа Кемал Ататүрк]] саллааттарыныын, [[Чанаккале]], 1915.
Image:Armed students in Gökçeada.jpg|"Gökçeada Öğretmen Okulu" ([[Гөкчеада]] арыы) сэбилэнилээх студеннара [[греция|гректар]] арыыга саба түһүүлэригэр утарсарга бэлэм тураллар, 03.12.1967.
Image:Samad Behrangi.JPG|[[Самед Бехренги]] (1939-1969) диэн [[Иран Азербайдьана|Иран Азербайдьанын]] социалист суруйааччыта, оҕолорго анаан суруйбут кинигэлэринэн биллэр.
Image:Karachay patriarchs in the 19th c.jpg|[[карачайдар|Карачай]] кырдьаҕастара, XIX үйэ
Image:Whirlingdervishes.JPG|[[мевлеви|Эргийэр дервиштар]], Түркийэ
Image:Qashqai caravan halt.jpg|[[кайшкайдар|Кашкай]] каравана, Иран
Image:Tatar woman XVIII century.jpg|[[Казан]] [[татаардар|татаар]] дьахтара, XVIII үйэ
Image:Taniec tatarski.jpg|[[кырыым татаардара|Кырыым татаар]] саллаата [[Поляк-Литва Доҕордоhуута|Поляк-Литва Доҕордоhуутун]] саллаатын кытта охсуhар
Image:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|[[II Байезид]] султаны [[Тимур]] бас бэриннэрэр, [[Анкара кыргыhыыта|Анкара кыргыhыытын]] кэнниттэн
Image:EmperorSuleiman.jpg|[[I Сулейман]]
Image:Babur.jpg| [[Баабыр (киhи)|Баабыр]], [[Моҕол Империята|Моҕол Империятын]] төрүттээччитэ.
</gallery>
===Дьон===
<gallery>
Image:Azerigirls.JPG|[[Азербайдьан]] кыргыттара
Image:Karachay_national_dance.jpg|[[Карачай]] үҥкүүтэ ([[Арассыыйа]])
Image:UzbekStudents.jpg|[[Узбектар|Узбек]] студеннара ([[Узбекистан]])
Image:Turkman girl in national dress.jpg|[[Түркүмэн]] кыыhа ([[Түркменистан]])
<!-- Image with unknown copyright status removed: Image:Aitys.jpg|[[Kazakh]] people (performing traditional music) ([[Kazakhistan]]) {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} -->
Image:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|[[кыргызтар|Кыргыз]] манасчыта ([[Кыргызстан]])
Image:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] кыыhа ([[Кытай]])
Image:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] оҕолоро ([[Кытай]])
Image:Tuvan Family.jpg|[[Тывалар|Тыва]] ыала ([[Арассыыйа]])
Image:Azeri 7.jpg|[[Азербайдьан]] музыканнара
Image:MinusinskTatars.jpg|[[Минусинскай]] татаардара ([[Арассыыйа]])
Image:Gagauz-children.jpg|[[Гагаузтар]] ([[Молдова]])
Image:Uzbeki_girl.jpg| [[узбектар|Узбек]] кыыhа ([[Узбекистан]])
<!-- Deleted image removed: Image:Yoruks.jpg| A [[Yörük]] couple near [[Eğirdir]], [[Turkey]] {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} -->
Image:Yakut.jpg|[[сахалар|Саха]] ыала, 1911. ([[Саха Сирэ]])
Image:Dolgan with reindeer.jpg| [[Долган]]
</gallery>
=== Түүр иллэрин былаахтара ===
<gallery>
Image:Flag of Altai Republic.svg|[[Алтай Республиката]]
Image:Flag of Azerbaijan.svg|[[Азербайдьан]]
Image:Flag of Bashkortostan.svg|[[Башкортостан]]
Image:Flag_of_Chuvashia.svg|[[Чувашия]]
Image:Flag of Gagauzia.svg|[[Гагауз Сирэ]]
Image:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|[[Кабардино-Балкария]]
Image:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|[[Карачай-Черкессия]]
Image:Flag of Karakalpakstan.svg|[[Каракалпакстан]]
Image:Flag of Kazakhstan.svg|[[Казахстан]]
Image:Flag of Khakassia.svg|[[Хакасия]]
Image:Flag of Kyrgyzstan.svg|[[Кыргызстан]]
Image:Flag of Sakha.svg|[[Саха Сирэ]]
Image:Flag of Tatarstan.svg|[[Татарстан]]
Image:Flag of Turkey.svg|[[Түркийэ]]
Image:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|[[Хоту Кипр Түрк Республиката]]
Image:Flag of Turkmenistan.svg|[[Түркменистан]]
Image:Flag of Tuva.svg|[[Тыва]]
Image:Flag of Uzbekistan.svg|[[Узбекистан]]
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|[[Илин Түркистан]]
File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|[[Кырыым татаардара|Кырыым]].
</gallery>
== Өссө маны көр ==
*[[Түркчүлүк]]
[[Категория:Түүр омуктар| ]]
nv25gr4l2cznkc2r1u06vmq7rh821nw
429546
429545
2026-06-27T11:22:19Z
Hermes085
22661
/* Омуктар */ Таба суруйуу көннөрүлүннэ
429546
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group|
|image=|image=[[Image:Map-TurkicLanguages.png|300px|]]
Түүр тыллара ил туруктаах дойдулара уонна оптонуомуйалаах өрөгүйүөннэрэ.
|group={{Tnavbar-header|Түүр омуктар|Turkic ethnicity}}
|poptime= 165 мөлүйүөнтэн тахса
Бу дойдулар түүрдэр төрүт сирдэрэ эбэтэр иммигрант быhыытынан бааллар:
[[Узбекистан]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Туркменистан]], [[Хотугу Кипр Турок Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Кытай]] ([[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]), [[Монголия]], [[Арассыыйа]], [[Иран]], [[Болгария]], [[Молдова]] ([[Гагаузия]]), [[Ирак]], [[Сирия]], [[Греция]], [[Румыния]], [[Арҕааҥҥы Европа]] ([[Германия]], [[Франция]], [[Великобритания]], [[Нидерландылар]], [[Бельгия]], [[Швеция]]), [[АХШ]], [[Канада]], [[Афганистан]], [[Пакистан]], [[Австралия]], [[Финляндия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Турция]], [[Беларусь]] уонна [[Украина]].
|popplace= [[Кыра Азия]] уонна [[Орто Илин]], [[Кавказ]], [[Орто Азия]], [[Илиҥҥи Европа]] уонна [[Балканнар|Балкааннар]], [[Сибиир]], [[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона|Арҕааҥҥы Кытай]], [[Монголия|Арҕааҥҥы Монголия]] уонна иммигрант түмсүүлэрэ [[Австралия]], [[Хоту Америка]] уонна [[Арҕааҥҥы Европа]] дойдуларыгар бааллар.
|langs= [[Түүр тыллара]].
|rels= [[Тенгринизм]], [[ислам]], [[христианство]], [[буддизм]], [[иудаизм]], [[шаманизм]], [[атеизм]], [[агностицизм]] уонна [[синкретизм]].
}}
[[Билэ:Turkic origin and expansion.png|уҥа|раамката_суох|315x315пкс]]
'''Түүр омуктар''' (атыннык '''түүр дьоно''' эбэтэр '''түүрдэр''') диэн [[Евразия]] хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор [[түүр тыллара|түүр тылларынан]] саҥарар уруулуу омуктар.
== Омуктар ==
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:
*[[Азербайджаннар]]
*[[Алтаайдар]]
*[[Араҕас уйгуурдар]]
*[[Балкаардар]]
*[[Башкирдар]]
*[[Гагаузтар]]
*[[Гаджаллар]]
*[[Дулгааннар]]
*[[Или түүрдэр]]
*[[Казахтар]]
*[[Караимнар]]
*[[Каракалпаактар]]
*[[Карапахтар]]
*[[Карачаайдар]]
*[[Кашкайдар]]
*[[Киргиистэр]]
*[[Крым татаардара]]
*[[Кумандиннар]]
*[[Кумыктар]]
*[[Ногайдар]]
*[[Салаардар]]
*[[Сахалар]]
*[[Сирия туркменнэрэ]]
*[[Татаардар]]
*[[Теленгиттэр]]
*[[Телеуттар]]
*[[Тофалар]]
*[[Тубаалар]]
*[[Тывалар]]
*[[Туроктар]]
*[[Туркменнэр]]
*[[Узбектэр]]
*[[Фуюй кыргыыстара]]
*[[Хакастар]]
*[[Хорасан түүрдэрэ]]
*[[Хотуоннар]]
*[[Чалкааннар]]
*[[Чехармехаль түүрдэрэ]]
*[[Чуваштар]]
*[[Чулымнар]]
*[[Шордар]]
Онтон таhынан, былыргы, билигин суох [[хуннулар]], [[кыпчактар]], [[авардар]], [[булгардар]], [[хуннар]] уонна [[хазардар]] эмиэ түүр омуктар этилэр.
== Олорор сирдэрэ ==
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: [[Илин Эуропа]]ттан уонна [[Сир ортотунааҕы байҕал]]тан [[Сибиир]]гэ уонна арҕаа [[Кытай]]га дылы.
Ордук элбэх түүр дьоно олороллор [[Арҕаа Азия|Арҕаа]] уонна [[Орто Азия]]ҕа, [[Арассыыйа]]ҕа, Кытайга, хоту [[Ирак]]ка уонна хоту [[Иран|Ираҥҥа]].
Билигин кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: [[Азербайдьан]], [[Казахстан]], [[Кыргызстан]], [[Түркийэ]], [[Түркменистан]] уонна [[Узбекистан]]. Ил суверенитеттаах түүр аутономиялара бааллар Арассыыйа Федерациятыгар ([[Башкортостан]], [[Татарстан]], [[Чувашия]], [[Хакасия]], [[Тыва]], [[Саха Сирэ]], [[Алтай Республиката]], [[Кабардино-Балкария]] уонна [[Карачай-Черкесия]]), Кытайга ([[Синдьээҥ|Синдьээҥ Уйгур Аутоном Региона]]), [[Молдова]]ҕа ([[Гагауз Сирэ]]) уонна [[Украина]]ҕа ([[Кырыым Аутоном Республиката]]). Түүр дьоно олорор регионнардаах дойдуларынан буолаллар Иран, Ирак, [[Грузия]], [[Болгария]], [[Македония]], [[Греция]], [[Тадьикистан]], [[Афганистан]] уонна [[Монголия]].
[[Арҕаа Эуропа]] уонна [[Америка]] дойдуларыгар, уонна [[Аустралия]]ҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.
== Түүр аат ==
"Түүр" ("Түрк") аат аан бастаан алтыс үйэҕэ [[Күөх түүрдэр]] ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора [[585]] c. Ишбара диэн Күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини "Улуу Түрк Хаан" диэн ааттыыр. [[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бэлиэ суруктарыгар]] ([[735]]) "Түрк" уонна "Түрүк" диэн тыллар бааллар.
== История ==
== Тыл ==
{{main|Түүр тыллара}}
[[Image:Orkhon script 8th century wt.jpg|thumb|left|150px|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]].]]
'''Түүр тыллара''' [[алтай тыллара|алтай тылларын ыалыгар]] киирэр. Алтай тылларын ыалыгар 66 тыл киирэр, кинилэринэн 348 млн киhи саҥарар, сүрүннээн орто уонна хотугулуу илин [[азия|Азияҕа]].
[[Image:Turkic_language_speaking.PNG|thumb|150px| Түүр тылларын сирдэрэ.]]
Түүр тылларын үксүн географияларынан бөлөхтүүллэр: [[огуз тыллара|огуз]] (соҕуруулуу арҕаа), [[кыпчак тыллара|кыпчак]] (хотугулуу арҕаа), илин ([[уйгур тыла]]), хоту ([[алтай тыла|алтай]] уонна [[саха тыла|саха]] тыллара) уонна туспа ([[чуваш тыла]]). Атын классификациялар элбэхтэр.
'''Түүр алпабыыттара''' үгүс түүр тылларыгар туттуллар бичиктэртэн ([[руналар]]) турар бэйэ бэйэлэриниин майгыннаhар этилэр. Түүр алпабыыттарынан суруллубут бэлиэ суруктар илин [[Монголия]]ттан уонна [[Илин Түркистан]]тан арҕаа [[Балканнар]]га дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.
Кэлин түүр тыллара [[араб алпабыыта|араб]], [[кирилл алпабыыта|кирилл]] уонна [[латин алпабыыта|латин]] алпабыыттарыгар көспүттэрэ.
== Митология ==
== Итэҕэл ==
[[Айыы]]
[[Таҥара итэҕэлэ|Теҥриизм]]
== Галерея ==
<gallery>
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|"Kokbayraq" (Күөх былаах). Бу былаах [[уйгурдар]] [[Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhына|Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhыннарын]] бэлиэтэ буолар. [[Кытай]]га туттуллара бобуулаах.
Image:Fig6Ishjamts_p166R1.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:Fig5Ishjamts p166R2.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:ToyokAndRjukokuAlphabets.gif|Рукоку уонна Тойок манускриптара, ордук былыргы биллэр түүр алпабыыта.
Image:Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG|[[Күөх түүрдэр]] бичиктэрин копията, [[Анкара]]
Image:Kyzyl orkhon inscription.jpg|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигинэн]] суруллубут бэлиэ сурук, [[Кызыл]]
Image:Tokhtamysh.jpg|[[Алтан Орда]] Арассыыйаҕа кимэн киириитэ, 1382.
Image:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|[[Мехмет II]] [[Истанбул|Константиноплга]] киириитэ.
Image:Sattar Khan.jpg|[[Саттар Хан]] (1868-1914) диэн Иран [[кадьар династията|Кадьар]] периодын бүтүүтүн сүрүн революционера.
Image:Ataturk13.JPG|[[Мустафа Кемал Ататүрк]] саллааттарыныын, [[Чанаккале]], 1915.
Image:Armed students in Gökçeada.jpg|"Gökçeada Öğretmen Okulu" ([[Гөкчеада]] арыы) сэбилэнилээх студеннара [[греция|гректар]] арыыга саба түһүүлэригэр утарсарга бэлэм тураллар, 03.12.1967.
Image:Samad Behrangi.JPG|[[Самед Бехренги]] (1939-1969) диэн [[Иран Азербайдьана|Иран Азербайдьанын]] социалист суруйааччыта, оҕолорго анаан суруйбут кинигэлэринэн биллэр.
Image:Karachay patriarchs in the 19th c.jpg|[[карачайдар|Карачай]] кырдьаҕастара, XIX үйэ
Image:Whirlingdervishes.JPG|[[мевлеви|Эргийэр дервиштар]], Түркийэ
Image:Qashqai caravan halt.jpg|[[кайшкайдар|Кашкай]] каравана, Иран
Image:Tatar woman XVIII century.jpg|[[Казан]] [[татаардар|татаар]] дьахтара, XVIII үйэ
Image:Taniec tatarski.jpg|[[кырыым татаардара|Кырыым татаар]] саллаата [[Поляк-Литва Доҕордоhуута|Поляк-Литва Доҕордоhуутун]] саллаатын кытта охсуhар
Image:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|[[II Байезид]] султаны [[Тимур]] бас бэриннэрэр, [[Анкара кыргыhыыта|Анкара кыргыhыытын]] кэнниттэн
Image:EmperorSuleiman.jpg|[[I Сулейман]]
Image:Babur.jpg| [[Баабыр (киhи)|Баабыр]], [[Моҕол Империята|Моҕол Империятын]] төрүттээччитэ.
</gallery>
===Дьон===
<gallery>
Image:Azerigirls.JPG|[[Азербайдьан]] кыргыттара
Image:Karachay_national_dance.jpg|[[Карачай]] үҥкүүтэ ([[Арассыыйа]])
Image:UzbekStudents.jpg|[[Узбектар|Узбек]] студеннара ([[Узбекистан]])
Image:Turkman girl in national dress.jpg|[[Түркүмэн]] кыыhа ([[Түркменистан]])
<!-- Image with unknown copyright status removed: Image:Aitys.jpg|[[Kazakh]] people (performing traditional music) ([[Kazakhistan]]) {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} -->
Image:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|[[кыргызтар|Кыргыз]] манасчыта ([[Кыргызстан]])
Image:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] кыыhа ([[Кытай]])
Image:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] оҕолоро ([[Кытай]])
Image:Tuvan Family.jpg|[[Тывалар|Тыва]] ыала ([[Арассыыйа]])
Image:Azeri 7.jpg|[[Азербайдьан]] музыканнара
Image:MinusinskTatars.jpg|[[Минусинскай]] татаардара ([[Арассыыйа]])
Image:Gagauz-children.jpg|[[Гагаузтар]] ([[Молдова]])
Image:Uzbeki_girl.jpg| [[узбектар|Узбек]] кыыhа ([[Узбекистан]])
<!-- Deleted image removed: Image:Yoruks.jpg| A [[Yörük]] couple near [[Eğirdir]], [[Turkey]] {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} -->
Image:Yakut.jpg|[[сахалар|Саха]] ыала, 1911. ([[Саха Сирэ]])
Image:Dolgan with reindeer.jpg| [[Долган]]
</gallery>
=== Түүр иллэрин былаахтара ===
<gallery>
Image:Flag of Altai Republic.svg|[[Алтай Республиката]]
Image:Flag of Azerbaijan.svg|[[Азербайдьан]]
Image:Flag of Bashkortostan.svg|[[Башкортостан]]
Image:Flag_of_Chuvashia.svg|[[Чувашия]]
Image:Flag of Gagauzia.svg|[[Гагауз Сирэ]]
Image:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|[[Кабардино-Балкария]]
Image:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|[[Карачай-Черкессия]]
Image:Flag of Karakalpakstan.svg|[[Каракалпакстан]]
Image:Flag of Kazakhstan.svg|[[Казахстан]]
Image:Flag of Khakassia.svg|[[Хакасия]]
Image:Flag of Kyrgyzstan.svg|[[Кыргызстан]]
Image:Flag of Sakha.svg|[[Саха Сирэ]]
Image:Flag of Tatarstan.svg|[[Татарстан]]
Image:Flag of Turkey.svg|[[Түркийэ]]
Image:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|[[Хоту Кипр Түрк Республиката]]
Image:Flag of Turkmenistan.svg|[[Түркменистан]]
Image:Flag of Tuva.svg|[[Тыва]]
Image:Flag of Uzbekistan.svg|[[Узбекистан]]
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|[[Илин Түркистан]]
File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|[[Кырыым татаардара|Кырыым]].
</gallery>
== Өссө маны көр ==
*[[Түркчүлүк]]
[[Категория:Түүр омуктар| ]]
o502ybptyxqmi1qxhgi76zia088pt2i
429547
429546
2026-06-27T11:35:53Z
Hermes085
22661
/* Олорор сирдэрэ */ Таба суруйуу көннөрүлүннэ
429547
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group|
|image=|image=[[Image:Map-TurkicLanguages.png|300px|]]
Түүр тыллара ил туруктаах дойдулара уонна оптонуомуйалаах өрөгүйүөннэрэ.
|group={{Tnavbar-header|Түүр омуктар|Turkic ethnicity}}
|poptime= 165 мөлүйүөнтэн тахса
Бу дойдулар түүрдэр төрүт сирдэрэ эбэтэр иммигрант быhыытынан бааллар:
[[Узбекистан]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Туркменистан]], [[Хотугу Кипр Турок Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Кытай]] ([[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]), [[Монголия]], [[Арассыыйа]], [[Иран]], [[Болгария]], [[Молдова]] ([[Гагаузия]]), [[Ирак]], [[Сирия]], [[Греция]], [[Румыния]], [[Арҕааҥҥы Европа]] ([[Германия]], [[Франция]], [[Великобритания]], [[Нидерландылар]], [[Бельгия]], [[Швеция]]), [[АХШ]], [[Канада]], [[Афганистан]], [[Пакистан]], [[Австралия]], [[Финляндия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Турция]], [[Беларусь]] уонна [[Украина]].
|popplace= [[Кыра Азия]] уонна [[Орто Илин]], [[Кавказ]], [[Орто Азия]], [[Илиҥҥи Европа]] уонна [[Балканнар|Балкааннар]], [[Сибиир]], [[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона|Арҕааҥҥы Кытай]], [[Монголия|Арҕааҥҥы Монголия]] уонна иммигрант түмсүүлэрэ [[Австралия]], [[Хоту Америка]] уонна [[Арҕааҥҥы Европа]] дойдуларыгар бааллар.
|langs= [[Түүр тыллара]].
|rels= [[Тенгринизм]], [[ислам]], [[христианство]], [[буддизм]], [[иудаизм]], [[шаманизм]], [[атеизм]], [[агностицизм]] уонна [[синкретизм]].
}}
[[Билэ:Turkic origin and expansion.png|уҥа|раамката_суох|315x315пкс]]
'''Түүр омуктар''' (атыннык '''түүр дьоно''' эбэтэр '''түүрдэр''') диэн [[Евразия]] хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор [[түүр тыллара|түүр тылларынан]] саҥарар уруулуу омуктар.
== Омуктар ==
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:
*[[Азербайджаннар]]
*[[Алтаайдар]]
*[[Араҕас уйгуурдар]]
*[[Балкаардар]]
*[[Башкирдар]]
*[[Гагаузтар]]
*[[Гаджаллар]]
*[[Дулгааннар]]
*[[Или түүрдэр]]
*[[Казахтар]]
*[[Караимнар]]
*[[Каракалпаактар]]
*[[Карапахтар]]
*[[Карачаайдар]]
*[[Кашкайдар]]
*[[Киргиистэр]]
*[[Крым татаардара]]
*[[Кумандиннар]]
*[[Кумыктар]]
*[[Ногайдар]]
*[[Салаардар]]
*[[Сахалар]]
*[[Сирия туркменнэрэ]]
*[[Татаардар]]
*[[Теленгиттэр]]
*[[Телеуттар]]
*[[Тофалар]]
*[[Тубаалар]]
*[[Тывалар]]
*[[Туроктар]]
*[[Туркменнэр]]
*[[Узбектэр]]
*[[Фуюй кыргыыстара]]
*[[Хакастар]]
*[[Хорасан түүрдэрэ]]
*[[Хотуоннар]]
*[[Чалкааннар]]
*[[Чехармехаль түүрдэрэ]]
*[[Чуваштар]]
*[[Чулымнар]]
*[[Шордар]]
Онтон таhынан, былыргы, билигин суох [[хуннулар]], [[кыпчактар]], [[авардар]], [[булгардар]], [[хуннар]] уонна [[хазардар]] эмиэ түүр омуктар этилэр.
== Олорор сирдэрэ ==
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: [[Илин Европа]]ттан уонна [[Сир ортотунааҕы байҕал]]тан [[Сибиир]]гэ уонна арҕаа [[Кытай]]га дылы.
Ордук элбэх түүр дьоно олороллор [[Арҕаа Азия|Арҕаа]] уонна [[Орто Азия]]ҕа, [[Арассыыйа]]ҕа, Кытайга, хоту [[Ирак]]ка уонна хоту [[Иран|Ираҥҥа]].
Билигин кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Турция]], [[Туркменистан]] уонна [[Узбекистан]]. Ил суверенитеттаах түүр автономиялара Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр ([[Саха Сирэ]], [[Тыва]], [[Хакасия]], [[Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Татарстан]], [[Башкортостан]], [[Чувашия]], [[Кабардино-Балкария]], [[Карачаево-Черкесия]], [[Крым]]), Кытайга ([[Синьцзянь-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]) уонна [[Молдова]]ҕа ([[Гагаузия]]). Түүр дьоно олорор өрөгүйүөннэрэ дойдуларынан [[Иран]], [[Ирак]], [[Грузия]], [[Болгария]], [[Македония]], [[Греция]], [[Тадьикистан]], [[Афганистан]] уонна [[Монголия]] буолаллар.
[[Арҕаа Европа]] уонна [[Америка]] дойдуларыгар, уонна [[Австралия]]ҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.
== Түүр аат ==
"Түүр" ("Түрк") аат аан бастаан алтыс үйэҕэ [[Күөх түүрдэр]] ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора [[585]] c. Ишбара диэн Күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини "Улуу Түрк Хаан" диэн ааттыыр. [[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бэлиэ суруктарыгар]] ([[735]]) "Түрк" уонна "Түрүк" диэн тыллар бааллар.
== История ==
== Тыл ==
{{main|Түүр тыллара}}
[[Image:Orkhon script 8th century wt.jpg|thumb|left|150px|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]].]]
'''Түүр тыллара''' [[алтай тыллара|алтай тылларын ыалыгар]] киирэр. Алтай тылларын ыалыгар 66 тыл киирэр, кинилэринэн 348 млн киhи саҥарар, сүрүннээн орто уонна хотугулуу илин [[азия|Азияҕа]].
[[Image:Turkic_language_speaking.PNG|thumb|150px| Түүр тылларын сирдэрэ.]]
Түүр тылларын үксүн географияларынан бөлөхтүүллэр: [[огуз тыллара|огуз]] (соҕуруулуу арҕаа), [[кыпчак тыллара|кыпчак]] (хотугулуу арҕаа), илин ([[уйгур тыла]]), хоту ([[алтай тыла|алтай]] уонна [[саха тыла|саха]] тыллара) уонна туспа ([[чуваш тыла]]). Атын классификациялар элбэхтэр.
'''Түүр алпабыыттара''' үгүс түүр тылларыгар туттуллар бичиктэртэн ([[руналар]]) турар бэйэ бэйэлэриниин майгыннаhар этилэр. Түүр алпабыыттарынан суруллубут бэлиэ суруктар илин [[Монголия]]ттан уонна [[Илин Түркистан]]тан арҕаа [[Балканнар]]га дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.
Кэлин түүр тыллара [[араб алпабыыта|араб]], [[кирилл алпабыыта|кирилл]] уонна [[латин алпабыыта|латин]] алпабыыттарыгар көспүттэрэ.
== Митология ==
== Итэҕэл ==
[[Айыы]]
[[Таҥара итэҕэлэ|Теҥриизм]]
== Галерея ==
<gallery>
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|"Kokbayraq" (Күөх былаах). Бу былаах [[уйгурдар]] [[Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhына|Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhыннарын]] бэлиэтэ буолар. [[Кытай]]га туттуллара бобуулаах.
Image:Fig6Ishjamts_p166R1.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:Fig5Ishjamts p166R2.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:ToyokAndRjukokuAlphabets.gif|Рукоку уонна Тойок манускриптара, ордук былыргы биллэр түүр алпабыыта.
Image:Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG|[[Күөх түүрдэр]] бичиктэрин копията, [[Анкара]]
Image:Kyzyl orkhon inscription.jpg|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигинэн]] суруллубут бэлиэ сурук, [[Кызыл]]
Image:Tokhtamysh.jpg|[[Алтан Орда]] Арассыыйаҕа кимэн киириитэ, 1382.
Image:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|[[Мехмет II]] [[Истанбул|Константиноплга]] киириитэ.
Image:Sattar Khan.jpg|[[Саттар Хан]] (1868-1914) диэн Иран [[кадьар династията|Кадьар]] периодын бүтүүтүн сүрүн революционера.
Image:Ataturk13.JPG|[[Мустафа Кемал Ататүрк]] саллааттарыныын, [[Чанаккале]], 1915.
Image:Armed students in Gökçeada.jpg|"Gökçeada Öğretmen Okulu" ([[Гөкчеада]] арыы) сэбилэнилээх студеннара [[греция|гректар]] арыыга саба түһүүлэригэр утарсарга бэлэм тураллар, 03.12.1967.
Image:Samad Behrangi.JPG|[[Самед Бехренги]] (1939-1969) диэн [[Иран Азербайдьана|Иран Азербайдьанын]] социалист суруйааччыта, оҕолорго анаан суруйбут кинигэлэринэн биллэр.
Image:Karachay patriarchs in the 19th c.jpg|[[карачайдар|Карачай]] кырдьаҕастара, XIX үйэ
Image:Whirlingdervishes.JPG|[[мевлеви|Эргийэр дервиштар]], Түркийэ
Image:Qashqai caravan halt.jpg|[[кайшкайдар|Кашкай]] каравана, Иран
Image:Tatar woman XVIII century.jpg|[[Казан]] [[татаардар|татаар]] дьахтара, XVIII үйэ
Image:Taniec tatarski.jpg|[[кырыым татаардара|Кырыым татаар]] саллаата [[Поляк-Литва Доҕордоhуута|Поляк-Литва Доҕордоhуутун]] саллаатын кытта охсуhар
Image:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|[[II Байезид]] султаны [[Тимур]] бас бэриннэрэр, [[Анкара кыргыhыыта|Анкара кыргыhыытын]] кэнниттэн
Image:EmperorSuleiman.jpg|[[I Сулейман]]
Image:Babur.jpg| [[Баабыр (киhи)|Баабыр]], [[Моҕол Империята|Моҕол Империятын]] төрүттээччитэ.
</gallery>
===Дьон===
<gallery>
Image:Azerigirls.JPG|[[Азербайдьан]] кыргыттара
Image:Karachay_national_dance.jpg|[[Карачай]] үҥкүүтэ ([[Арассыыйа]])
Image:UzbekStudents.jpg|[[Узбектар|Узбек]] студеннара ([[Узбекистан]])
Image:Turkman girl in national dress.jpg|[[Түркүмэн]] кыыhа ([[Түркменистан]])
<!-- Image with unknown copyright status removed: Image:Aitys.jpg|[[Kazakh]] people (performing traditional music) ([[Kazakhistan]]) {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} -->
Image:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|[[кыргызтар|Кыргыз]] манасчыта ([[Кыргызстан]])
Image:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] кыыhа ([[Кытай]])
Image:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] оҕолоро ([[Кытай]])
Image:Tuvan Family.jpg|[[Тывалар|Тыва]] ыала ([[Арассыыйа]])
Image:Azeri 7.jpg|[[Азербайдьан]] музыканнара
Image:MinusinskTatars.jpg|[[Минусинскай]] татаардара ([[Арассыыйа]])
Image:Gagauz-children.jpg|[[Гагаузтар]] ([[Молдова]])
Image:Uzbeki_girl.jpg| [[узбектар|Узбек]] кыыhа ([[Узбекистан]])
<!-- Deleted image removed: Image:Yoruks.jpg| A [[Yörük]] couple near [[Eğirdir]], [[Turkey]] {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} -->
Image:Yakut.jpg|[[сахалар|Саха]] ыала, 1911. ([[Саха Сирэ]])
Image:Dolgan with reindeer.jpg| [[Долган]]
</gallery>
=== Түүр иллэрин былаахтара ===
<gallery>
Image:Flag of Altai Republic.svg|[[Алтай Республиката]]
Image:Flag of Azerbaijan.svg|[[Азербайдьан]]
Image:Flag of Bashkortostan.svg|[[Башкортостан]]
Image:Flag_of_Chuvashia.svg|[[Чувашия]]
Image:Flag of Gagauzia.svg|[[Гагауз Сирэ]]
Image:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|[[Кабардино-Балкария]]
Image:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|[[Карачай-Черкессия]]
Image:Flag of Karakalpakstan.svg|[[Каракалпакстан]]
Image:Flag of Kazakhstan.svg|[[Казахстан]]
Image:Flag of Khakassia.svg|[[Хакасия]]
Image:Flag of Kyrgyzstan.svg|[[Кыргызстан]]
Image:Flag of Sakha.svg|[[Саха Сирэ]]
Image:Flag of Tatarstan.svg|[[Татарстан]]
Image:Flag of Turkey.svg|[[Түркийэ]]
Image:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|[[Хоту Кипр Түрк Республиката]]
Image:Flag of Turkmenistan.svg|[[Түркменистан]]
Image:Flag of Tuva.svg|[[Тыва]]
Image:Flag of Uzbekistan.svg|[[Узбекистан]]
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|[[Илин Түркистан]]
File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|[[Кырыым татаардара|Кырыым]].
</gallery>
== Өссө маны көр ==
*[[Түркчүлүк]]
[[Категория:Түүр омуктар| ]]
i0swn33anh1d44xp8u8k57bylz7i8yn
429548
429547
2026-06-27T11:51:28Z
Hermes085
22661
/* Түүр аат */ Таба суруйуу көннөрүлүннэ
429548
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group|
|image=|image=[[Image:Map-TurkicLanguages.png|300px|]]
Түүр тыллара ил туруктаах дойдулара уонна оптонуомуйалаах өрөгүйүөннэрэ.
|group={{Tnavbar-header|Түүр омуктар|Turkic ethnicity}}
|poptime= 165 мөлүйүөнтэн тахса
Бу дойдулар түүрдэр төрүт сирдэрэ эбэтэр иммигрант быhыытынан бааллар:
[[Узбекистан]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Туркменистан]], [[Хотугу Кипр Турок Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Кытай]] ([[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]), [[Монголия]], [[Арассыыйа]], [[Иран]], [[Болгария]], [[Молдова]] ([[Гагаузия]]), [[Ирак]], [[Сирия]], [[Греция]], [[Румыния]], [[Арҕааҥҥы Европа]] ([[Германия]], [[Франция]], [[Великобритания]], [[Нидерландылар]], [[Бельгия]], [[Швеция]]), [[АХШ]], [[Канада]], [[Афганистан]], [[Пакистан]], [[Австралия]], [[Финляндия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Турция]], [[Беларусь]] уонна [[Украина]].
|popplace= [[Кыра Азия]] уонна [[Орто Илин]], [[Кавказ]], [[Орто Азия]], [[Илиҥҥи Европа]] уонна [[Балканнар|Балкааннар]], [[Сибиир]], [[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона|Арҕааҥҥы Кытай]], [[Монголия|Арҕааҥҥы Монголия]] уонна иммигрант түмсүүлэрэ [[Австралия]], [[Хоту Америка]] уонна [[Арҕааҥҥы Европа]] дойдуларыгар бааллар.
|langs= [[Түүр тыллара]].
|rels= [[Тенгринизм]], [[ислам]], [[христианство]], [[буддизм]], [[иудаизм]], [[шаманизм]], [[атеизм]], [[агностицизм]] уонна [[синкретизм]].
}}
[[Билэ:Turkic origin and expansion.png|уҥа|раамката_суох|315x315пкс]]
'''Түүр омуктар''' (атыннык '''түүр дьоно''' эбэтэр '''түүрдэр''') диэн [[Евразия]] хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор [[түүр тыллара|түүр тылларынан]] саҥарар уруулуу омуктар.
== Омуктар ==
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:
*[[Азербайджаннар]]
*[[Алтаайдар]]
*[[Араҕас уйгуурдар]]
*[[Балкаардар]]
*[[Башкирдар]]
*[[Гагаузтар]]
*[[Гаджаллар]]
*[[Дулгааннар]]
*[[Или түүрдэр]]
*[[Казахтар]]
*[[Караимнар]]
*[[Каракалпаактар]]
*[[Карапахтар]]
*[[Карачаайдар]]
*[[Кашкайдар]]
*[[Киргиистэр]]
*[[Крым татаардара]]
*[[Кумандиннар]]
*[[Кумыктар]]
*[[Ногайдар]]
*[[Салаардар]]
*[[Сахалар]]
*[[Сирия туркменнэрэ]]
*[[Татаардар]]
*[[Теленгиттэр]]
*[[Телеуттар]]
*[[Тофалар]]
*[[Тубаалар]]
*[[Тывалар]]
*[[Туроктар]]
*[[Туркменнэр]]
*[[Узбектэр]]
*[[Фуюй кыргыыстара]]
*[[Хакастар]]
*[[Хорасан түүрдэрэ]]
*[[Хотуоннар]]
*[[Чалкааннар]]
*[[Чехармехаль түүрдэрэ]]
*[[Чуваштар]]
*[[Чулымнар]]
*[[Шордар]]
Онтон таhынан, былыргы, билигин суох [[хуннулар]], [[кыпчактар]], [[авардар]], [[булгардар]], [[хуннар]] уонна [[хазардар]] эмиэ түүр омуктар этилэр.
== Олорор сирдэрэ ==
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: [[Илин Европа]]ттан уонна [[Сир ортотунааҕы байҕал]]тан [[Сибиир]]гэ уонна арҕаа [[Кытай]]га дылы.
Ордук элбэх түүр дьоно олороллор [[Арҕаа Азия|Арҕаа]] уонна [[Орто Азия]]ҕа, [[Арассыыйа]]ҕа, Кытайга, хоту [[Ирак]]ка уонна хоту [[Иран|Ираҥҥа]].
Билигин кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Турция]], [[Туркменистан]] уонна [[Узбекистан]]. Ил суверенитеттаах түүр автономиялара Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр ([[Саха Сирэ]], [[Тыва]], [[Хакасия]], [[Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Татарстан]], [[Башкортостан]], [[Чувашия]], [[Кабардино-Балкария]], [[Карачаево-Черкесия]], [[Крым]]), Кытайга ([[Синьцзянь-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]) уонна [[Молдова]]ҕа ([[Гагаузия]]). Түүр дьоно олорор өрөгүйүөннэрэ дойдуларынан [[Иран]], [[Ирак]], [[Грузия]], [[Болгария]], [[Македония]], [[Греция]], [[Тадьикистан]], [[Афганистан]] уонна [[Монголия]] буолаллар.
[[Арҕаа Европа]] уонна [[Америка]] дойдуларыгар, уонна [[Австралия]]ҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.
== «Түүр» аат ==
«Түүр» («түрк») аат аан бастаан алтыс үйэҕэ [[күөх түүрдэр]] ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора [[585]] c. Ишбара күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини «Улуу түүр хаан» диэн ааттыыр. [[Былыргы түүр бичигэ|Орхуон бэлиэ суруктарыгар]] ([[735]]) «түрк» уонна «түрүк» диэн тыллар бааллар.
== История ==
== Тыл ==
{{main|Түүр тыллара}}
[[Image:Orkhon script 8th century wt.jpg|thumb|left|150px|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]].]]
'''Түүр тыллара''' [[алтай тыллара|алтай тылларын ыалыгар]] киирэр. Алтай тылларын ыалыгар 66 тыл киирэр, кинилэринэн 348 млн киhи саҥарар, сүрүннээн орто уонна хотугулуу илин [[азия|Азияҕа]].
[[Image:Turkic_language_speaking.PNG|thumb|150px| Түүр тылларын сирдэрэ.]]
Түүр тылларын үксүн географияларынан бөлөхтүүллэр: [[огуз тыллара|огуз]] (соҕуруулуу арҕаа), [[кыпчак тыллара|кыпчак]] (хотугулуу арҕаа), илин ([[уйгур тыла]]), хоту ([[алтай тыла|алтай]] уонна [[саха тыла|саха]] тыллара) уонна туспа ([[чуваш тыла]]). Атын классификациялар элбэхтэр.
'''Түүр алпабыыттара''' үгүс түүр тылларыгар туттуллар бичиктэртэн ([[руналар]]) турар бэйэ бэйэлэриниин майгыннаhар этилэр. Түүр алпабыыттарынан суруллубут бэлиэ суруктар илин [[Монголия]]ттан уонна [[Илин Түркистан]]тан арҕаа [[Балканнар]]га дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.
Кэлин түүр тыллара [[араб алпабыыта|араб]], [[кирилл алпабыыта|кирилл]] уонна [[латин алпабыыта|латин]] алпабыыттарыгар көспүттэрэ.
== Митология ==
== Итэҕэл ==
[[Айыы]]
[[Таҥара итэҕэлэ|Теҥриизм]]
== Галерея ==
<gallery>
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|"Kokbayraq" (Күөх былаах). Бу былаах [[уйгурдар]] [[Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhына|Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhыннарын]] бэлиэтэ буолар. [[Кытай]]га туттуллара бобуулаах.
Image:Fig6Ishjamts_p166R1.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:Fig5Ishjamts p166R2.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:ToyokAndRjukokuAlphabets.gif|Рукоку уонна Тойок манускриптара, ордук былыргы биллэр түүр алпабыыта.
Image:Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG|[[Күөх түүрдэр]] бичиктэрин копията, [[Анкара]]
Image:Kyzyl orkhon inscription.jpg|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигинэн]] суруллубут бэлиэ сурук, [[Кызыл]]
Image:Tokhtamysh.jpg|[[Алтан Орда]] Арассыыйаҕа кимэн киириитэ, 1382.
Image:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|[[Мехмет II]] [[Истанбул|Константиноплга]] киириитэ.
Image:Sattar Khan.jpg|[[Саттар Хан]] (1868-1914) диэн Иран [[кадьар династията|Кадьар]] периодын бүтүүтүн сүрүн революционера.
Image:Ataturk13.JPG|[[Мустафа Кемал Ататүрк]] саллааттарыныын, [[Чанаккале]], 1915.
Image:Armed students in Gökçeada.jpg|"Gökçeada Öğretmen Okulu" ([[Гөкчеада]] арыы) сэбилэнилээх студеннара [[греция|гректар]] арыыга саба түһүүлэригэр утарсарга бэлэм тураллар, 03.12.1967.
Image:Samad Behrangi.JPG|[[Самед Бехренги]] (1939-1969) диэн [[Иран Азербайдьана|Иран Азербайдьанын]] социалист суруйааччыта, оҕолорго анаан суруйбут кинигэлэринэн биллэр.
Image:Karachay patriarchs in the 19th c.jpg|[[карачайдар|Карачай]] кырдьаҕастара, XIX үйэ
Image:Whirlingdervishes.JPG|[[мевлеви|Эргийэр дервиштар]], Түркийэ
Image:Qashqai caravan halt.jpg|[[кайшкайдар|Кашкай]] каравана, Иран
Image:Tatar woman XVIII century.jpg|[[Казан]] [[татаардар|татаар]] дьахтара, XVIII үйэ
Image:Taniec tatarski.jpg|[[кырыым татаардара|Кырыым татаар]] саллаата [[Поляк-Литва Доҕордоhуута|Поляк-Литва Доҕордоhуутун]] саллаатын кытта охсуhар
Image:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|[[II Байезид]] султаны [[Тимур]] бас бэриннэрэр, [[Анкара кыргыhыыта|Анкара кыргыhыытын]] кэнниттэн
Image:EmperorSuleiman.jpg|[[I Сулейман]]
Image:Babur.jpg| [[Баабыр (киhи)|Баабыр]], [[Моҕол Империята|Моҕол Империятын]] төрүттээччитэ.
</gallery>
===Дьон===
<gallery>
Image:Azerigirls.JPG|[[Азербайдьан]] кыргыттара
Image:Karachay_national_dance.jpg|[[Карачай]] үҥкүүтэ ([[Арассыыйа]])
Image:UzbekStudents.jpg|[[Узбектар|Узбек]] студеннара ([[Узбекистан]])
Image:Turkman girl in national dress.jpg|[[Түркүмэн]] кыыhа ([[Түркменистан]])
<!-- Image with unknown copyright status removed: Image:Aitys.jpg|[[Kazakh]] people (performing traditional music) ([[Kazakhistan]]) {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} -->
Image:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|[[кыргызтар|Кыргыз]] манасчыта ([[Кыргызстан]])
Image:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] кыыhа ([[Кытай]])
Image:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] оҕолоро ([[Кытай]])
Image:Tuvan Family.jpg|[[Тывалар|Тыва]] ыала ([[Арассыыйа]])
Image:Azeri 7.jpg|[[Азербайдьан]] музыканнара
Image:MinusinskTatars.jpg|[[Минусинскай]] татаардара ([[Арассыыйа]])
Image:Gagauz-children.jpg|[[Гагаузтар]] ([[Молдова]])
Image:Uzbeki_girl.jpg| [[узбектар|Узбек]] кыыhа ([[Узбекистан]])
<!-- Deleted image removed: Image:Yoruks.jpg| A [[Yörük]] couple near [[Eğirdir]], [[Turkey]] {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} -->
Image:Yakut.jpg|[[сахалар|Саха]] ыала, 1911. ([[Саха Сирэ]])
Image:Dolgan with reindeer.jpg| [[Долган]]
</gallery>
=== Түүр иллэрин былаахтара ===
<gallery>
Image:Flag of Altai Republic.svg|[[Алтай Республиката]]
Image:Flag of Azerbaijan.svg|[[Азербайдьан]]
Image:Flag of Bashkortostan.svg|[[Башкортостан]]
Image:Flag_of_Chuvashia.svg|[[Чувашия]]
Image:Flag of Gagauzia.svg|[[Гагауз Сирэ]]
Image:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|[[Кабардино-Балкария]]
Image:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|[[Карачай-Черкессия]]
Image:Flag of Karakalpakstan.svg|[[Каракалпакстан]]
Image:Flag of Kazakhstan.svg|[[Казахстан]]
Image:Flag of Khakassia.svg|[[Хакасия]]
Image:Flag of Kyrgyzstan.svg|[[Кыргызстан]]
Image:Flag of Sakha.svg|[[Саха Сирэ]]
Image:Flag of Tatarstan.svg|[[Татарстан]]
Image:Flag of Turkey.svg|[[Түркийэ]]
Image:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|[[Хоту Кипр Түрк Республиката]]
Image:Flag of Turkmenistan.svg|[[Түркменистан]]
Image:Flag of Tuva.svg|[[Тыва]]
Image:Flag of Uzbekistan.svg|[[Узбекистан]]
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|[[Илин Түркистан]]
File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|[[Кырыым татаардара|Кырыым]].
</gallery>
== Өссө маны көр ==
*[[Түркчүлүк]]
[[Категория:Түүр омуктар| ]]
n3vuojexy0c87iiy3ao9s0xf475mm17
Лэкиэс
0
18227
429542
421829
2026-06-26T15:15:28Z
~2026-37048-12
29217
Олорбут сыллара
429542
wikitext
text/x-wiki
'''Лэкиэс''' - Иннокентий Гаврильев - [[AARTyk|aARtyk]] ("Аартык") айар студия, [[Дапсы]] бөлөх салайааччыта.
"Маэстро-2007" куонкуруска "Бастыҥ аранжировщик" аатын ылбыта<ref>[http://sakhasire.ykt.ru/index.php?itemid=1313 Эдэр саас]. 14.11.2007</ref>.
[[2025 сыл|2025]], [[алтынньы 20]] улахан ыарыыттан өлбүтэ.
22.12.1972-20.10.2025
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]
[[Категория:Муусука]]
bk3apeab2nyo6czn0g0rib92omtf5fy
Мадонна (артистка)
0
30265
429543
392101
2026-06-26T17:57:58Z
Niegodzisie
16756
/* Дискалара */
429543
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist
|Background = solo_singer
|Name = Мадонна
|Img = Madonna à Nice 17 edit.jpg
|Img_capt = 2012 сыллаахха MDNA тур бириэмэтигэр кэнсиэригэр
|birth_name = Мадонна Луиза Вероника Чикконе
|birth_date = {{birth date and age|1958|8|16}}
|birth_place = [[Бэй Сити, Мичиган]], [[АХШ]]
|origin = [[Нью Йорк]], АХШ
|Genre = [[Поп]], [[Рок]], [[Дэнс]], [[Электроннай]]
|Occupation = Ырыа суруйааччы, ырыаһыт, артыыс, суруйааччы, режиссер, филантроп
|Years_active = 1982 – билиҥҥигэ дылы
|Label = [[Уорнер Бразерс.]]<br>Маверик<br>Сире<br>[[Уорнер Мьюзик Груп]]
|URL = [http://www.madonna.com madonna.com]
}}
'''Мадонна Луиза Вероника Чикконе''' ({{lang-en|Madonna Louise (Veronica) Ciccone}}, {{birth date and age|1958|8|16}} төрөөбүт) — [[АХШ]] [[ырыаһыт]]а, [[ырыа суруйааччыта]], [[суруйааччы]]та, режиссера. Бэй Ситига төрөөбүтэ, ол гынан баран үлэлии Нью Йоркка 1977 сыллаахха көспүтэ.
Олоҕун устата 300 мөл. тахса дискалары атыылаабыта, дьахтар ырыаһыттартан ордук элбэх дискалар копияларын атыылаабыт буолар. Ордук биллэр альбомнара ''Like a Virgin'', ''Like a Prayer'', уонна ''Ray of Light''. Сэттэ [[Грэмми]] бириэмийэлэрин ылбыта. Мадоннаны дьон Поп королевата диэн ааттыылар. Мадонна араас киинэлэргэ уһуллубута ''Desperately Seeking Susan'' (1985) диэн киинэҕэ уһулуччулаахтык кыттыбыта диэн бэлиэтииллэр.<ref>{{cite web|last=Ebert|first=Roger|title=Desperately Seeking Susan|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19850329/REVIEWS/503290301|publisher=Chicago Sun-Times|accessdate=2012-03-03}}</ref> ''Evita'' (1996) диэн киинэтэ Кыһыл көмүс глобус бириэмийэтин ылбыта.
==1983—1989==
1983 сыллахха бастакы "Madonna" диэн ааттаах альбомун таһаарбыт. Олус ситиһиилээх альбом боулбут.<ref name="bbalbums">{{cite web|url={{Allmusic|class=artist|id=madonna-p64565/charts-awards/billboard-albums|pure_url=yes}}|publisher=[[Allmusic]]. Rovi Corporation|accessdate=2010-02-24|title=Madonna – Charts & Awards – Billboard Albums}}</ref><ref name="bbsingles">{{cite web|url={{Allmusic|class=artist|id=madonna-p64565/charts-awards/billboard-singles|pure_url=yes}}|publisher=Allmusic. Rovi Corporation|accessdate=2010-02-24|title = Madonna – Charts & Awards – Billboard Singles}}</ref> Аныгыскы альбома "Like a Virgin" (1984) АХШга 6 мөл. тахса копиянан атыыламмыт, онтон аан дойдуну эптэххэ 10 мөл. копияттан тахсар. "True Blue" альбома номнуо 25 мөл копияны атыылаабыт. Онтон "Like a Prayer" диэн альбома араас мөккүөрү таһаарбыт, тоҕо диэн Христианство тематын таарыйар этэ, ол гынан баран аан дойдуга 15 мөл тахса копия атыыламмыт. 1980-с сылларга Мадонна мода иконата этэ. Мөлүйүөүнэн эдэр дьоҥҥо икона курдук этэ.
==1990—1999==
1990 сыллаахха "The Immaculate Collection" хиттарын сборнигын "The Immaculate Collection" биир ордук киэҥник атыыланар альбом буолбута. 1994 сыллаах "Bedtime Stories" диэн альбома 7 мөл. копиянан атыыламмыта. Ол бириэмэҕэ Эвита киинэҕэ уһуллубута уонна ол оруолун иһин Кыһыл көмүс глобус бириэмийэтин ылбыта. 1997 сыллаах "Ray of Light" альбома биир ордук үчүгэй альбомунан биллэр уонна аан дойдуга 18 мөл копияттан элбэх атыыламмыта.
==2000—2009==
2000 сыллаахха "Music" диэн альбомун таһаарбыта, ол альбом аан дойдуга 15 мөл копиянан атыыламмыта. 2002 сыллаахха "Die Another Day" тахсыбыта. Музыкатын видеота биир ордук ыарахан сыаналаах килиип буолбута. Хас да дойдуга бастакы миэстэҕэ тиийбитэ.
2003 сыллаахха "American Life" диэн альбома тахсан хас да дойдуга бастакы миэстэҕэ тиийбитэ уонна 5 мөл. копиянан атыыламмыта.
== Дискалара ==
* ''Madonna'' (1983): 10 мөл. копия атыыламмыта.
* ''[[Like a Virgin (Madonna album)|Like a Virgin]]'' (1984): 21 мөл. копия атыыламмыта.
* ''True Blue'' (1986): 25 мөл. копия атыыламмыта.
* ''Like a Prayer'' (1989): 15 мөл. копия атыыламмыта.
* ''Erotica'' (1992): 5 мөл. копия атыыламмыта.
* ''Bedtime Stories'' (1994): 7 мөл. копия атыыламмыта.
* ''Ray of Light'' (1998): 18 мөл. копия атыыламмыта.
* ''Music'' (2000): 15 мөл. копия атыыламмыта.
* ''American Life'' (2003): 4 мөл. копия атыыламмыта.
* ''Confessions on a Dance Floor'' (2005): 12 мөл. копия атыыламмыта.
* ''[[Hard Candy (Madonna album)|Hard Candy]]'' (2008): 4 мөл. копия атыыламмыта.
* ''[[MDNA (album)|MDNA]]'' (2012): 2 мөл. копия атыыламмыта.
* ''[[Rebel Heart]]'' (2015)
* ''[[Madame X]]'' (2019)
* ''Confessions II'' (2026)
== Чааһынай олоҕо ==
Мадонна иккитэ кэргэн тахса сылдьбыта, ол гынан баран арахсыбыта. Бастаан [[Шон Пенн]] актерга кэргэн тахсыбыта уонна 1985-1989 сылларга биирдэ олорбута. Иккис кэргэнэ [[Гай Ричи]] режиссерга 2000-2008 сыллаахха бииргэ олорбуттара. Кыыстаах — Лурде уонна уоллаах Рокко диэн. Уонна өссө Малави уолун Давид Банданы уонна Мерси диэн кыыһы иитиигэ ылбыта.
== Быһаарыылар==
{{Быһаарыылар}}
{{Song-stub}}
{{Bio-stub}}
[[Category:АХШ актрисалара]]
[[Category:Дьоннор алпабыытынан]]
[[Категория:1958 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Ырыаһыттар]]
[[Категория:Суруйааччылар]]
pxi1wodddxoq94jbbuispmjhjb7kktu