1826

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>1826</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7248</id>
    <revision>
      <id>429587</id>
      <parentid>416551</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T08:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Туох буолбута */</comment>
      <origin>429587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4089" sha1="ab40n13qec3mowwfmjt5wrgceapb6th" xml:space="preserve">{{сыллар|1826}}

== Туох буолбута ==
* [[Ыам ыйын 7]] — [[Сперанскай Михаил Михайлович|Михаил Сперанскай]] баһылыктаах [[Арассыыйа импиэрийэтин сокуоннарын толору хомуурунньуга|Арассыыйа импиэрийэтин сокуоннарын бастакы толору хомуурунньугун]] суруйуу үлэтэ саҕаламмыт (1826—1830).
* [[Ыам ыйын 24]] — [[Николай I]] ыраахтааҕы Арассыыйаҕа крепостной быраап туллаҥныа суохтааҕын туһунан манифест таһаарбыт.

* [[Бэс ыйын 5]] күнүгэр [[Дьокуускай]]га уобалас саҥа начаалынньыга кэлбит - муора эппиһиэрэ [[Мягков Николай Иванович|Николай Мягков]]. Кэлээт да уоруйах чунуобуньуктары уодьуганнаабыта. Бу салайааччы атын салайааччылартан ойуччу турар, саха тойотторун кытта өйдөһөн күүскэ үлэлээбитэ, Саха сирин сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрбит киһиннэн ааҕыллар. Сибиир кэмитиэтин тойоно [[Сперанскай Михаил Михайлович|Михаил Сперанскай]] ыраахтааҕыттан көрдөһөн, анаан-минээн муораҕа сыһыаннаах киһини анаттарбыта — ол саҕана Саха сиригэр киирэр Чуумпу далайга турар Охуоскай пуорт сайдыытыгар Арассыыйаҕа улахан суолтаны биэрэллэрэ. [[Уваровскай Афанасий Яковлевич|Афанасий Убаарыскай]] &quot;Ахтыыларыгар&quot; кини туһунан маннык суруйар: Кини салайбыт сылларын саха дьолунан ааҕар.
* [[От ыйын 25]] — [[Санкт-Петербург|Петербуурга]] биэс декабриһы ыйаан өлөрбүттэр: Михаил Бестужев-Рюмин, Пётр Каховскай (өрө туруу кэмигэр М. А. Милорадович генералы өлөрбүт киһи), Сергей Муравьёв-Апостол (подполковник), Павел Пестель (Соҕуруу уопсастыба салайааччыта), Кондратий Рылеев (бэйиэт).
* [[Балаҕан ыйын 16]] — [[Дьокуускай]]га көскө ыытыллыбыт декабристар кэлбиттэр.

=== Чопчу күнэ-ыйа биллибэт ===
* Бу сылтан саҕалаан Саха уйуоһун учуулассатыгар [[I Малдьаҕар]] нэһилиэгиттэн төрүттээх Назар Борисов учууталлаабыт. Бу киһини сахаттан бастакы анал үөрэхтээх учуутал дииллэр. [[Покровскай]] куоракка 2010 с. сэтинньитигэр киниэхэ мэҥэ туруорбуттара.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Тохсунньу 27]] — [[Михаил Салтыков-Щедрин]] — нуучча кылаассык суруйааччыта.

== Өлбүттэр ==
* [[От ыйын 22]] — [[Джузеппе Пьяцци]] — Церера [[астероид]]ын арыйбыт [[Италия]] астронома.
* [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Рене Лаэннек]] (1781 төр.), француз бырааһа уонна анатома, мэдиссиинэҕэ клинико-анатомическай ньыманы төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, [[стетоскоп|стетоскобу]] айбыта.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:1826|*]]</text>
      <sha1>ab40n13qec3mowwfmjt5wrgceapb6th</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муус устар 18</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7576</id>
    <revision>
      <id>429565</id>
      <parentid>406774</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T03:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>429565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9799" sha1="m6nvn5x5b7dbvwc5y4ecjdudkiew1ew" xml:space="preserve">'''Муус устар 18''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 108-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 109-c күнэ). Сыл бүтүө 257 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* [[Радиолюбитель аан дойдутааҕы күнэ]]
* {{Флаг ЮНЕСКО}} [[ЮНЕСКО]] — [[Мэҥэлэр уонна кэрэхсэбиллээх сирдэр аан дойдутааҕы күннэрэ]]

* {{Флагификация|Россия}} — [[Сэриигэ албан аат күннэрэ|Сэриигэ албан аат күнэ]] — Нуучча буойуттара [[Тевтон уордьана|ньиэмэс рыцардарын]]  [[Чудь күөлэ|Чудь күөлүгэр]] [[Мууска кыргыһыы|Мууска кыргыһыыга]] кыайбыт күннэрэ ([[1242]])
* {{Флагификация|Бразилия}} — Доҕор күнэ
* {{Флагификация|Зимбабве}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (1980 сыл)
* {{Флагификация|Иран}} — [[Ираан аармыйатын күнэ]]
* {{Флагификация|Польша}} — Комаҕа сытар ыарыһахтар күннэрэ
* {{Флагификация|Украина}} — [[Устуоруйа уонна култуура мэҥэлэрин күнэ]]
* {{Флагификация|Япония}} — Айааччылар күннэрэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[796]] — [[Нортумбрия]] хоруолун Этельред I Корбриджка өлөрбүттэр. 
* [[1428]] — Ферраратааҕы эйэ сөбүлэҥэ: Венеция өрөспүүбүлүкэтэ, Милан герцогствота, Флоренция өрөспүүбүлүкэтэ уонна Гонзаг хоруоллуга эйэлэспиттэр. Ол эрээри Ломбардия сэриилэрэ намырыы түһэн баран, син биир салҕанан барбыттара, 1454 сыллаахха эрэ Лоди эйэ сөбүлэҥинэн түмүктэммиттэрэ. Онтон, эйэ олохтоммутун кэннэ, Италияҕа аатырбыт [[Ренессанс|Барҕарыы]] (Ренессанс) кэмэ саҕаламмыта.
* [[1521]] — Вормс Кэнгириэһигэр [[Мартин Лютер]] дьыалатын көрүү саҕаламмыт.
* [[1669]] — Улуу Моҕуоллартан төрүттээх Ииндийэ ыраахтааҕыта Аурангзеб [[Индуизм|индуистар]] хыраамнарын урусхаллыырга дьаһайбыт.
* [[1738]] — Мадридка Real Academia de la Historia («Устуоруйа акадьыамыйата») олохтоммут.
* [[1789]] — [[Тобольскай]] куоракка Василий Корнильев диэн киһи [[Сибиир]]гэ бастакы типографияны арыйбыт.
* [[1853]] — [[Азия]]ҕа бастакы тимир суол үлэҕэ киирбит (Бомбей—Тхана, 36 км).
* [[1897]] — [[Греция]] уонна [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтэ]] бэйэ-бэйэлэригэр сэрии биллэрбиттэр. Бу 32 хонуктаах сэриигэ осмааннар кыайбыттара, ол эрээри Европа атын дойдулара султааны тылларыгар киллэрэн тохтоппуттара.
* [[1920]] — [[Дьокуускай]] куоратынааҕы хомсомуол (РКСМ) бастакы тэрийэр мунньаҕа буолбут. РКСМ куораттааҕы кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн [[Кугаевскай Александр Евгеньевич|Александр Кугаевскай]] талыллыбыт. Бу кэннэ куораттарга, нэһилиэктэргэ, уездтарга хомсомуол ячейкалара үөскээн барбыттар. Ол курдук [[1921]] сыл олунньутугар Саха сирин хомсомуолун кэккэтигэр 625 киһи баара.
* [[1922]] — [[Бүлүү улууһа|Бүлүү уеһын]] Хохочой сиригэр [[Орто Бүлүү улууһа|Орто Бүлүүгэ]] баран испит хомсомуол этэрээтэ үрүҥнэр [[Хохочой тоһуура|тоһуурдарыгар]] түбэһэр. 19 киһилээх этэрээттэн икки эрэ киһи тыыннаах хаалар.
* [[1923]] — [[Дзержинскэй Феликс Эдмундович|Феликс Дзержинскэй]] ыйыытынан «Динамо» спорт уопсастыбата тэриллибит.
* [[1946]] 
** [[ХНТ|Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрэ]] олохтоммутунан Наассыйалар лиигэлэрэ үлэтин тохтоппут.
** Гаагатааҕы аан дойду суута бастакы мунньаҕа буолбут.
* [[1955]] — [[Индонезия]] Бандунг куоратыгар бастакы Азия-Африка дойдуларын кэмпиринсийэтигэр 29 дойду кыттыбыт.
* [[1988 сыл|1988]] — [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] сэриилэрэ [[Ираан]] байҕаллааҕы сэбилэниилээх күүстэрин утары эпэрээһийэни саҕалаабыттар: Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн саамай бөдөҥ байҕал кыргыһыыта буолбут.
* [[1989 сыл|1989]] — Сунтаарга [[Бүлүү (өрүс)|Бүлүү өрүһү]] көмүскүүргэ туһуламмыт Саха сиригэр аан бастакы экология миитинэ буолбут. Тэрийээччилэр: В.П. Мекумянов, [[Сайа|Н.В. Михалева]], Ю.Д. Очосов, [[Тулусхан|Э. Соколов-Тулусхан]], В.Г. Трофимов. Миитин кыттыылаахтара ССКП КК Бүлүү өрүһэ 1955 сылтан ыла айгыраабыт экологиятын туһунан сурук ыытарга быһаарбыттара. Бу суруккка 2052 киһи илии баттаан Дм. Фокинов Москубаҕа илдьэн биэрбитэ. Миитин түмүктээх буолбута: КК чинчийэр эспэдииссийэ ыыппыта&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Саха сиригэр экология бастакы миитинэ|издание=Кыым|автор=Юрий Мекумянов|год=2022|месяц=04|число=14|номер=14 (22563)|место=Дьокуускай}}&lt;/ref&gt;.
* [[2010]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.
* [[2018]] — Свазиленд хоруола Мсвати III дойдутун [[Эсватини]] диэн ааттаабыт.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1774]] — [[Лангсдорф Григорий Иванович |Григорий Лангсдорф]] (Георг Генрих фон Лангсдорф, 1774–1852), айылҕаны чинчийээччи, этнограф, Бөтөрбүүрдээҕи НА акадьыамыга.  1807 с. [[Охуоскай]]тан Дьокуускайга аттаммыт уонна аара Өлүөхүмэҕэ, Битиимҥэ, Киренскэйгэ, Верхоленскайга уо.д.а. чинчийиилэри ыыппыт.
* [[1904]] — оччотооҕуннан муус устар 5 күнүгэр сэбиэскэй этнограф, [[Сибиир]] норуоттарын устуоруйатын уонна этнографиятын үөрэппит (ол иһигэр [[дулгааннар]]ы), устуоруйа билимин дуоктара [[Долгих Борис Осипович|Борис Долгих]] [[Рига]]ҕа төрөөбүт (31.12.1971, Москубаҕа өлбүт).
* [[1923]] — [[Апросимов Георгий Ефимович|Георгий Апросимов]] — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, бастаан оскуола учуутала, кэлин СГУ уһуйааччыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (2018 өлб.)

== Өлбүттэр ==
* [[1955]] — [[Альберт Эйнштейн]] (1879 төр.), физик-теоретик, Нобель бириэмийэтин лауреата (1921).
* [[1992]] — [[Башарин Георгий Прокопьевич]] (1912 төр.) — саха аатырбыт устуоруга, уопсастыбаннай диэйэтэлэ, РСФСР уонна Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, устуоруйа билимин дуоктара, профессор.
* [[2002]] — [[Тур Хейердал]] (1914 төр.), [[Норвегия]] айанньыта уонна суруйааччыта.


{{ыйдар}}

[[Категория:Муус устар 18]]</text>
      <sha1>m6nvn5x5b7dbvwc5y4ecjdudkiew1ew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429566</id>
      <parentid>429565</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T03:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>429566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10146" sha1="qk0x3qb84bobr1bmtq0tmlp28ofpw44" xml:space="preserve">'''Муус устар 18''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 108-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 109-c күнэ). Сыл бүтүө 257 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* [[Радиолюбитель аан дойдутааҕы күнэ]]
* {{Флаг ЮНЕСКО}} [[ЮНЕСКО]] — [[Мэҥэлэр уонна кэрэхсэбиллээх сирдэр аан дойдутааҕы күннэрэ]]

* {{Флагификация|Россия}} — [[Сэриигэ албан аат күннэрэ|Сэриигэ албан аат күнэ]] — Нуучча буойуттара [[Тевтон уордьана|ньиэмэс рыцардарын]]  [[Чудь күөлэ|Чудь күөлүгэр]] [[Мууска кыргыһыы|Мууска кыргыһыыга]] кыайбыт күннэрэ ([[1242]])
* {{Флагификация|Бразилия}} — Доҕор күнэ
* {{Флагификация|Зимбабве}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (1980 сыл)
* {{Флагификация|Иран}} — [[Ираан аармыйатын күнэ]]
* {{Флагификация|Польша}} — Комаҕа сытар ыарыһахтар күннэрэ
* {{Флагификация|Украина}} — [[Устуоруйа уонна култуура мэҥэлэрин күнэ]]
* {{Флагификация|Япония}} — Айааччылар күннэрэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[796]] — [[Нортумбрия]] хоруолун Этельред I Корбриджка өлөрбүттэр. 
* [[1428]] — Ферраратааҕы эйэ сөбүлэҥэ: Венеция өрөспүүбүлүкэтэ, Милан герцогствота, Флоренция өрөспүүбүлүкэтэ уонна Гонзаг хоруоллуга эйэлэспиттэр. Ол эрээри Ломбардия сэриилэрэ намырыы түһэн баран, син биир салҕанан барбыттара, 1454 сыллаахха эрэ Лоди эйэ сөбүлэҥинэн түмүктэммиттэрэ. Онтон, эйэ олохтоммутун кэннэ, Италияҕа аатырбыт [[Ренессанс|Барҕарыы]] (Ренессанс) кэмэ саҕаламмыта.
* [[1521]] — Вормс Кэнгириэһигэр [[Мартин Лютер]] дьыалатын көрүү саҕаламмыт.
* [[1669]] — Улуу Моҕуоллартан төрүттээх Ииндийэ ыраахтааҕыта Аурангзеб [[Индуизм|индуистар]] хыраамнарын урусхаллыырга дьаһайбыт.
* [[1738]] — Мадридка Real Academia de la Historia («Устуоруйа акадьыамыйата») олохтоммут.
* [[1789]] — [[Тобольскай]] куоракка Василий Корнильев диэн киһи [[Сибиир]]гэ бастакы типографияны арыйбыт.
* [[1853]] — [[Азия]]ҕа бастакы тимир суол үлэҕэ киирбит (Бомбей—Тхана, 36 км).
* [[1897]] — [[Греция]] уонна [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтэ]] бэйэ-бэйэлэригэр сэрии биллэрбиттэр. Бу 32 хонуктаах сэриигэ осмааннар кыайбыттара, ол эрээри Европа атын дойдулара султааны тылларыгар киллэрэн тохтоппуттара.
* [[1920]] — [[Дьокуускай]] куоратынааҕы хомсомуол (РКСМ) бастакы тэрийэр мунньаҕа буолбут. РКСМ куораттааҕы кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн [[Кугаевскай Александр Евгеньевич|Александр Кугаевскай]] талыллыбыт. Бу кэннэ куораттарга, нэһилиэктэргэ, уездтарга хомсомуол ячейкалара үөскээн барбыттар. Ол курдук [[1921]] сыл олунньутугар Саха сирин хомсомуолун кэккэтигэр 625 киһи баара.
* [[1922]] — [[Бүлүү улууһа|Бүлүү уеһын]] Хохочой сиригэр [[Орто Бүлүү улууһа|Орто Бүлүүгэ]] баран испит хомсомуол этэрээтэ үрүҥнэр [[Хохочой тоһуура|тоһуурдарыгар]] түбэһэр. 19 киһилээх этэрээттэн икки эрэ киһи тыыннаах хаалар.
* [[1923]] — [[Дзержинскэй Феликс Эдмундович|Феликс Дзержинскэй]] ыйыытынан «Динамо» спорт уопсастыбата тэриллибит.
* [[1946]] 
** [[ХНТ|Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрэ]] олохтоммутунан Наассыйалар лиигэлэрэ үлэтин тохтоппут.
** Гаагатааҕы аан дойду суута бастакы мунньаҕа буолбут.
* [[1955]] — [[Индонезия]] Бандунг куоратыгар бастакы Азия-Африка дойдуларын кэмпиринсийэтигэр 29 дойду кыттыбыт.
* [[1988 сыл|1988]] — [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] сэриилэрэ [[Ираан]] байҕаллааҕы сэбилэниилээх күүстэрин утары эпэрээһийэни саҕалаабыттар: Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн саамай бөдөҥ байҕал кыргыһыыта буолбут.
* [[1989 сыл|1989]] — Сунтаарга [[Бүлүү (өрүс)|Бүлүү өрүһү]] көмүскүүргэ туһуламмыт Саха сиригэр аан бастакы экология миитинэ буолбут. Тэрийээччилэр: В.П. Мекумянов, [[Сайа|Н.В. Михалева]], Ю.Д. Очосов, [[Тулусхан|Э. Соколов-Тулусхан]], В.Г. Трофимов. Миитин кыттыылаахтара ССКП КК Бүлүү өрүһэ 1955 сылтан ыла айгыраабыт экологиятын туһунан сурук ыытарга быһаарбыттара. Бу суруккка 2052 киһи илии баттаан Дм. Фокинов Москубаҕа илдьэн биэрбитэ. Миитин түмүктээх буолбута: КК чинчийэр эспэдииссийэ ыыппыта&lt;ref&gt;{{Ыстатыйа|заглавие=Саха сиригэр экология бастакы миитинэ|издание=Кыым|автор=Юрий Мекумянов|год=2022|месяц=04|число=14|номер=14 (22563)|место=Дьокуускай}}&lt;/ref&gt;.
* [[2010]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=270|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[2018]] — Свазиленд хоруола Мсвати III дойдутун [[Эсватини]] диэн ааттаабыт.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1774]] — [[Лангсдорф Григорий Иванович |Григорий Лангсдорф]] (Георг Генрих фон Лангсдорф, 1774–1852), айылҕаны чинчийээччи, этнограф, Бөтөрбүүрдээҕи НА акадьыамыга.  1807 с. [[Охуоскай]]тан Дьокуускайга аттаммыт уонна аара Өлүөхүмэҕэ, Битиимҥэ, Киренскэйгэ, Верхоленскайга уо.д.а. чинчийиилэри ыыппыт.
* [[1904]] — оччотооҕуннан муус устар 5 күнүгэр сэбиэскэй этнограф, [[Сибиир]] норуоттарын устуоруйатын уонна этнографиятын үөрэппит (ол иһигэр [[дулгааннар]]ы), устуоруйа билимин дуоктара [[Долгих Борис Осипович|Борис Долгих]] [[Рига]]ҕа төрөөбүт (31.12.1971, Москубаҕа өлбүт).
* [[1923]] — [[Апросимов Георгий Ефимович|Георгий Апросимов]] — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, бастаан оскуола учуутала, кэлин СГУ уһуйааччыта, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (2018 өлб.)

== Өлбүттэр ==
* [[1955]] — [[Альберт Эйнштейн]] (1879 төр.), физик-теоретик, Нобель бириэмийэтин лауреата (1921).
* [[1992]] — [[Башарин Георгий Прокопьевич]] (1912 төр.) — саха аатырбыт устуоруга, уопсастыбаннай диэйэтэлэ, РСФСР уонна Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, устуоруйа билимин дуоктара, профессор.
* [[2002]] — [[Тур Хейердал]] (1914 төр.), [[Норвегия]] айанньыта уонна суруйааччыта.


{{ыйдар}}

[[Категория:Муус устар 18]]</text>
      <sha1>qk0x3qb84bobr1bmtq0tmlp28ofpw44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэс ыйын 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7622</id>
    <revision>
      <id>429570</id>
      <parentid>429215</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T04:10:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>429570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12936" sha1="eaem9imthlf93xldi3rclipehjwx1wy" xml:space="preserve">'''Бэс ыйын 2''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 153-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 154-c күнэ). Сыл бүтүө 212 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Азербайджан}} — Азербайджан гражданскай абыйаассыйатын күнэ
* {{Флагификация|Россия}} — Сөпкө аһыыр уонна ордук-хоһу аһыыртан батынар күн&lt;ref&gt;[http://calend.ru/holidays/0/0/2760 История российского праздника «День здорового питания и отказа от излишеств в еде».]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Болгария}} — [[Христо Ботев]] күнэ ([[Осман импиэрийэтэ|Османнары]] утары охсуһууга охтубуттар күннэрэ [[1876]]).
* {{Флагификация|Бутан}} 
** Джигме Сингье Вангчук хоруона кэппит күнэ (1974-2006 сс. хоруоллаабыт 4-с Друк Гьялпо, билиҥҥи хоруол аҕата). 
** Социальнай мас олордуу күнэ. Бу күн оҕолор мас олордоллор.
* {{Флагификация|Ииндийэ}} — Телангана күнэ
* {{Флагификация|Италия}} — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (Festa della Repubblica). [[1946]] сыллаахха референдум түмүгэр [[Италия]] өрөспүүбүлүкэ буолбут.
* {{Флагификация|Канаада}} — Бэтэрээннэр күннэрэ (Decoration Day). 1866 сыллаахха бу күн Канаада сэриилэрэ АХШ ирландецтарын сэриитэ (фенианецтар) саба түһүүлэриттэн дойдуну көскээбитэ (1921 сыллаахха кыргыһыы буолбут сирэ устуоруйа мемориалын статуһун ылбыта).
* {{Флагификация|Хотугу Кэриэйэ}} — Оҕо күнэ
* {{Флагификация|Таиланд}} — Ананаас бэстибээлин саҕаланыыта&lt;ref&gt;[https://www.calend.ru/holidays/0/0/1502/ Фестиваль ананаса в Таиланде - 2 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020&lt;]&lt;/ref&gt;

* Таҕыл үлэһиттэрин күнэ ({{lang-en|International Sex Workers Day}}). 1975 сыллаахха Францияҕа Лион куоракка сүүстэн тахса сэлээрчэх дьахтар полиция батталын утары демонстрация оҥорбут. Хойут бу күнү таҕылы ханнарар үлэлээх дьон дьылҕаларыгар болҕомто тардаары аан дойдуга бэлиэтиир буолбуттар

== Түбэлтэлэр ==
* [[455]] — [[Бандааллар]] (урут Висла уонна Одер өрүстэргэ, Паннонияҕа олоро сылдьыбыт, гууннартан күрэнэн Пиреней хайаларын туораан Италияҕа олохсуйбут гэрмээннэр биис уустара) [[Рим]]ҥэ киирбиттэр уонна икки нэдиэлэ устата бу куораты халаабыттар.
* [[1571]] — Хаан Гирей [[Москуба]] куоракка 40 тыһыынча киһилээх сэриилээх кэлбит.
* [[1856]] — [[Амыр]] уонна [[Зея]] өрүстэрин силбэһиилэригэр [[Амур уобалаһа|Амыр уобалаһын]] киинэ [[Благовещенскай]] куората олохтоммут.
* [[1896]] — [[Улуу Британия]]ҕа [[Италия]]ттан төрүттээх Гульельмо Маркони [[араадьыйа]]ҕа патент ылаары сайаапка түһэрбит.
* [[1897]] — [[АХШ|Эмиэрикэ]] суруйааччыта [[Марк Твен]] бэйэтэ өлбүтүн туһунан сураҕы мэлдьэһээри [[Лондон]]тан телеграмма ыыппыт: &quot;Мин өлүүм туһунан сурахтар алыс дэмнээх дарбатыылаахтар&quot;.
* [[1896]] — [[Боотур Уус улууһа|Боотур Уус улууһугар]] өр кэмҥэ көскө олорон саха тылын кырамаатыкатын чинчийбит [[Ястремскай Сергей Васильевич|Сергей Ястремскай]] (1857—1931) босхолонон Иркутскайга, онтон салгыы Одессаҕа көһөн барбыт.  Бу Харьков дэбэрээнин уола 1886 с. Саха сиригэр көскө ыытыллыан иннинэ, устудьуоннуу сылдьан өрөбөлүүссүйэни бэлэмниир үлэҕэ кытынна диэн буруйданан 9 сыл хаатыргаҕа сылдьыбыта. Саха сиригэр уон сыл олорбута. 
* [[1924]] — [[АХШ]] [[индиэйэстэр]]э гражданство ылбыттар.
* [[1928]] — Саха сирин ВКП(б) обкуомун бүрүөтэ [[Саха омук (уопсастыба)|«Саха омук» уопсастыбаны]] бобор туһунан уураах ылыммыт. Бобуу төрүөтүнэн уопсастыбаҕа «сэбиэттэри утарар дьон» (антисоветские элементы) киирэллэрэ, оттон салалтатыгар «омугумсук интэлигиэннэр» (националистически настроенная интеллигенция) киирэллэрэ буолбут. Бу дьиҥнээх төрүөтүнэн [[Ксенофонтов Павел Васильевич|Павел Ксенофонтов]] уонна [[Артемьев Михаил Константинович|Михаил Артемьев]] бастаанньалыыр этэрээттэрин эһии түмүгэ этэ.
* [[1931]] сыллаахха Горнай оройуона тэриллибит. Арҕаа Хаҥалас уонна Нам оройуоннарын уһук нэһилиэктэрин сирин туспа оройуон гыммыттара.
* [[1943]] — [[Сангаар]] руднигар бөһүөлэккэ саамай улахан саахал тахсыбыт. Иккис нүөмэрдээх шаахтаҕа гаас эстиитин түмүгэр 22 шахтер өлбүт. Маны таһынан Уус-Алдантан төрүттээх бааһырбыт оробуочай Иван Жирков хойутуу балыыһаҕа өлбүтэ. Бу күн ити шаахтаҕа Марфа Кочнева түһүөхтээх эбит, ону ыалдьыбыт дьахтары солбуйан чох тиэйиигэ ыытыллыбыт, онон тыыннаах хаалбыт. Кини кэлин Социалистыы Үлэ дьоруойа буолбут П.П. Кочнев ийэтэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=К.Н. Гурьев, В.Г. Слепцов|заглавие=История Сангар в датах и фактах|место=Якутск|издательство=Типография Департамента начального и среднего профессионального образования минобразования РС(Я)|год=2002|страницы=25-27|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;
* [[1953]] — [[Елизавета II]] [[Холбоһуктаах Хоруоллук]], [[Канаада]], [[Австралия]], [[Саҥа Зеландия]] уонна да атын сирдэр ыраахтааҕылара, ону тэҥэ Дойдулар холбоһуктарын баһылыга буолбут. Тэлэбиидэнньэнэн киэҥник көрдөрүллүбүт аан дойдуга бастакы тэрэнсэлээссийэ оҥоһуллубут.
* [[1955]] — [[Байконур]] космодрома олохтоммут.
* [[1955]] — [[ССРС]] уонна [[Югославия]] дьупулумааттыы сыһыаннарын салҕаабыттар (1948 сыллаахтан өйдөспөккө быһа сылдьыбыттара).
* [[1962]] — [[Новочеркасскай]] куоракка сыананы үрдэтиини утары күргүөмнээх хаамыыны(демонстрация) ытыалаабыттар. Бу кэмҥэ ССРС-ка ас-үөл тиийбэт түгэнэ буола сылдьыбыта, Хрущев аан бастаан кыраныысса таһыттан бурдугу атыылаһарга күһэллибитэ. Мантан сылтаан сыана үрдээбитэ. Холобур эт сыаната ортотунан 31%. Ытыалааһын кэмигэр 24 киһи уулуссаҕа өлбүтэ, ол иһигэр тааҥкалары, саллааттары көрө тиийбит оҕолор. Өссө сэттэ киһини суут бириигибэринэн ытан өлөрбүттэрэ.. Бу быһылаан кистэммитэ, бэчээккэ 90-с сс. эрэ кэпсээбиттэрэ. Өссө элбэх, баҕар тыһыынчаннан киһи өлүөҕүн генерал Шапошников бирикээһи толорботоҕо абыраабыта: &quot;Тааҥканнан атаакалыырга иннибэр өстөөҕү көрбөппүн&quot; — диэбитэ уонна  саллааттартан ботуруоннарын хомуттаран ылбыта. Кэлин генералы бу түбэлтэ туһунан суруйааччыларга сурук суруйбутун иһин &quot;антисоветскай пропагандаҕа&quot; күтүрээн холуобунай дьыала тэрийэ сылдьыбыттара.
* [[1996]] — Санкт-Петербург күбүрүнээтэринэн [[Яковлев Владимир Анатольевич|Владимир Яковлев]] талыллыбыт. Саха сиригэр Өлүөхүмэҕэ 1944 с. төрөөбүтэ. Сэрии кэмигэр 1942 с. ийэтэ Хильма Ляхитнен диэн ингерманланд омук дьахтара Ленинград Лимузи дэриэбинэтиттэн көскө ыытыллыбыта.
* [[2000]] — [[Святослав Фёдоров]], аан дойдуга аатырбыт харах бырааһа, сөмөлүөт саахалыгар өлбүт.
* [[2005]] — [[МТС]] хампаанньа Саха Сиригэр үлэлиирин туһунан биллэрбит, атыылыыр офиһын аспыт.
* [[2010]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Михаил Николаев Дьокуускайга Арктика Сэбиэтин XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1935]] — Ньурба [[Куочай|Куочайыгар]] бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы [[Харитонов Николай Иванович|Николай Чуор]].
* [[1944]] — Ньурба [[Чучукаан нэһилиэгэ|Чучукаан нэһилиэгэр]] [[Иннокентьев Николай Николаевич|Николай Иннокентьев]] — саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта.
* [[1955]] — [[Ларионова Анна Семеновна|Анна Ларионова]], ускуустуба дуоктара.

== Өлбүттэр ==
* [[1927]] — [[Кытай]] устуоруга, таҥхалыыр уҥуохха суруктары уонна былыргы айымньылары чинчийбит [[Ван Говэй]] (Уоҥ Гуоуэй). Олоҕун бүтэһик сылларыгар Монгуол Импиэрийэтин устуоруйатын үөрэппитэ.
* [[2010]] — [[Докалова Надежда Петровна|Надежда Докалова]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.


{{ыйдар}}

[[Категория:Бэс ыйын 2]]</text>
      <sha1>eaem9imthlf93xldi3rclipehjwx1wy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429571</id>
      <parentid>429570</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T04:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>429571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12987" sha1="e0jsqha2ejzhwwwrar6qek350eahghd" xml:space="preserve">'''Бэс ыйын 2''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 153-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 154-c күнэ). Сыл бүтүө 212 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Азербайджан}} — Азербайджан гражданскай абыйаассыйатын күнэ
* {{Флагификация|Россия}} — Сөпкө аһыыр уонна ордук-хоһу аһыыртан батынар күн&lt;ref&gt;[http://calend.ru/holidays/0/0/2760 История российского праздника «День здорового питания и отказа от излишеств в еде».]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Болгария}} — [[Христо Ботев]] күнэ ([[Осман импиэрийэтэ|Османнары]] утары охсуһууга охтубуттар күннэрэ [[1876]]).
* {{Флагификация|Бутан}} 
** Джигме Сингье Вангчук хоруона кэппит күнэ (1974-2006 сс. хоруоллаабыт 4-с Друк Гьялпо, билиҥҥи хоруол аҕата). 
** Социальнай мас олордуу күнэ. Бу күн оҕолор мас олордоллор.
* {{Флагификация|Ииндийэ}} — Телангана күнэ
* {{Флагификация|Италия}} — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (Festa della Repubblica). [[1946]] сыллаахха референдум түмүгэр [[Италия]] өрөспүүбүлүкэ буолбут.
* {{Флагификация|Канаада}} — Бэтэрээннэр күннэрэ (Decoration Day). 1866 сыллаахха бу күн Канаада сэриилэрэ АХШ ирландецтарын сэриитэ (фенианецтар) саба түһүүлэриттэн дойдуну көскээбитэ (1921 сыллаахха кыргыһыы буолбут сирэ устуоруйа мемориалын статуһун ылбыта).
* {{Флагификация|Хотугу Кэриэйэ}} — Оҕо күнэ
* {{Флагификация|Таиланд}} — Ананаас бэстибээлин саҕаланыыта&lt;ref&gt;[https://www.calend.ru/holidays/0/0/1502/ Фестиваль ананаса в Таиланде - 2 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020&lt;]&lt;/ref&gt;

* Таҕыл үлэһиттэрин күнэ ({{lang-en|International Sex Workers Day}}). 1975 сыллаахха Францияҕа Лион куоракка сүүстэн тахса сэлээрчэх дьахтар полиция батталын утары демонстрация оҥорбут. Хойут бу күнү таҕылы ханнарар үлэлээх дьон дьылҕаларыгар болҕомто тардаары аан дойдуга бэлиэтиир буолбуттар

== Түбэлтэлэр ==
* [[455]] — [[Бандааллар]] (урут Висла уонна Одер өрүстэргэ, Паннонияҕа олоро сылдьыбыт, гууннартан күрэнэн Пиреней хайаларын туораан Италияҕа олохсуйбут гэрмээннэр биис уустара) [[Рим]]ҥэ киирбиттэр уонна икки нэдиэлэ устата бу куораты халаабыттар.
* [[1571]] — Хаан Гирей [[Москуба]] куоракка 40 тыһыынча киһилээх сэриилээх кэлбит.
* [[1856]] — [[Амыр]] уонна [[Зея]] өрүстэрин силбэһиилэригэр [[Амур уобалаһа|Амыр уобалаһын]] киинэ [[Благовещенскай]] куората олохтоммут.
* [[1896]] — [[Улуу Британия]]ҕа [[Италия]]ттан төрүттээх Гульельмо Маркони [[араадьыйа]]ҕа патент ылаары сайаапка түһэрбит.
* [[1897]] — [[АХШ|Эмиэрикэ]] суруйааччыта [[Марк Твен]] бэйэтэ өлбүтүн туһунан сураҕы мэлдьэһээри [[Лондон]]тан телеграмма ыыппыт: &quot;Мин өлүүм туһунан сурахтар алыс дэмнээх дарбатыылаахтар&quot;.
* [[1896]] — [[Боотур Уус улууһа|Боотур Уус улууһугар]] өр кэмҥэ көскө олорон саха тылын кырамаатыкатын чинчийбит [[Ястремскай Сергей Васильевич|Сергей Ястремскай]] (1857—1931) босхолонон Иркутскайга, онтон салгыы Одессаҕа көһөн барбыт.  Бу Харьков дэбэрээнин уола 1886 с. Саха сиригэр көскө ыытыллыан иннинэ, устудьуоннуу сылдьан өрөбөлүүссүйэни бэлэмниир үлэҕэ кытынна диэн буруйданан 9 сыл хаатыргаҕа сылдьыбыта. Саха сиригэр уон сыл олорбута. 
* [[1924]] — [[АХШ]] [[индиэйэстэр]]э гражданство ылбыттар.
* [[1928]] — Саха сирин ВКП(б) обкуомун бүрүөтэ [[Саха омук (уопсастыба)|«Саха омук» уопсастыбаны]] бобор туһунан уураах ылыммыт. Бобуу төрүөтүнэн уопсастыбаҕа «сэбиэттэри утарар дьон» (антисоветские элементы) киирэллэрэ, оттон салалтатыгар «омугумсук интэлигиэннэр» (националистически настроенная интеллигенция) киирэллэрэ буолбут. Бу дьиҥнээх төрүөтүнэн [[Ксенофонтов Павел Васильевич|Павел Ксенофонтов]] уонна [[Артемьев Михаил Константинович|Михаил Артемьев]] бастаанньалыыр этэрээттэрин эһии түмүгэ этэ.
* [[1931]] сыллаахха Горнай оройуона тэриллибит. Арҕаа Хаҥалас уонна Нам оройуоннарын уһук нэһилиэктэрин сирин туспа оройуон гыммыттара.
* [[1943]] — [[Сангаар]] руднигар бөһүөлэккэ саамай улахан саахал тахсыбыт. Иккис нүөмэрдээх шаахтаҕа гаас эстиитин түмүгэр 22 шахтер өлбүт. Маны таһынан Уус-Алдантан төрүттээх бааһырбыт оробуочай Иван Жирков хойутуу балыыһаҕа өлбүтэ. Бу күн ити шаахтаҕа Марфа Кочнева түһүөхтээх эбит, ону ыалдьыбыт дьахтары солбуйан чох тиэйиигэ ыытыллыбыт, онон тыыннаах хаалбыт. Кини кэлин Социалистыы Үлэ дьоруойа буолбут П.П. Кочнев ийэтэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=К.Н. Гурьев, В.Г. Слепцов|заглавие=История Сангар в датах и фактах|место=Якутск|издательство=Типография Департамента начального и среднего профессионального образования минобразования РС(Я)|год=2002|страницы=25-27|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;
* [[1953]] — [[Елизавета II]] [[Холбоһуктаах Хоруоллук]], [[Канаада]], [[Австралия]], [[Саҥа Зеландия]] уонна да атын сирдэр ыраахтааҕылара, ону тэҥэ Дойдулар холбоһуктарын баһылыга буолбут. Тэлэбиидэнньэнэн киэҥник көрдөрүллүбүт аан дойдуга бастакы тэрэнсэлээссийэ оҥоһуллубут.
* [[1955]] — [[Байконур]] космодрома олохтоммут.
* [[1955]] — [[ССРС]] уонна [[Югославия]] дьупулумааттыы сыһыаннарын салҕаабыттар (1948 сыллаахтан өйдөспөккө быһа сылдьыбыттара).
* [[1962]] — [[Новочеркасскай]] куоракка сыананы үрдэтиини утары күргүөмнээх хаамыыны(демонстрация) ытыалаабыттар. Бу кэмҥэ ССРС-ка ас-үөл тиийбэт түгэнэ буола сылдьыбыта, Хрущев аан бастаан кыраныысса таһыттан бурдугу атыылаһарга күһэллибитэ. Мантан сылтаан сыана үрдээбитэ. Холобур эт сыаната ортотунан 31%. Ытыалааһын кэмигэр 24 киһи уулуссаҕа өлбүтэ, ол иһигэр тааҥкалары, саллааттары көрө тиийбит оҕолор. Өссө сэттэ киһини суут бириигибэринэн ытан өлөрбүттэрэ.. Бу быһылаан кистэммитэ, бэчээккэ 90-с сс. эрэ кэпсээбиттэрэ. Өссө элбэх, баҕар тыһыынчаннан киһи өлүөҕүн генерал Шапошников бирикээһи толорботоҕо абыраабыта: &quot;Тааҥканнан атаакалыырга иннибэр өстөөҕү көрбөппүн&quot; — диэбитэ уонна  саллааттартан ботуруоннарын хомуттаран ылбыта. Кэлин генералы бу түбэлтэ туһунан суруйааччыларга сурук суруйбутун иһин &quot;антисоветскай пропагандаҕа&quot; күтүрээн холуобунай дьыала тэрийэ сылдьыбыттара.
* [[1996]] — Санкт-Петербург күбүрүнээтэринэн [[Яковлев Владимир Анатольевич|Владимир Яковлев]] талыллыбыт. Саха сиригэр Өлүөхүмэҕэ 1944 с. төрөөбүтэ. Сэрии кэмигэр 1942 с. ийэтэ Хильма Ляхитнен диэн ингерманланд омук дьахтара Ленинград Лимузи дэриэбинэтиттэн көскө ыытыллыбыта.
* [[2000]] — [[Святослав Фёдоров]], аан дойдуга аатырбыт харах бырааһа, сөмөлүөт саахалыгар өлбүт.
* [[2005]] — [[МТС]] хампаанньа Саха Сиригэр үлэлиирин туһунан биллэрбит, атыылыыр офиһын аспыт.
* [[2010]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга Арктика Сэбиэтин XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1935]] — Ньурба [[Куочай|Куочайыгар]] бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы [[Харитонов Николай Иванович|Николай Чуор]].
* [[1944]] — Ньурба [[Чучукаан нэһилиэгэ|Чучукаан нэһилиэгэр]] [[Иннокентьев Николай Николаевич|Николай Иннокентьев]] — саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта.
* [[1955]] — [[Ларионова Анна Семеновна|Анна Ларионова]], ускуустуба дуоктара.

== Өлбүттэр ==
* [[1927]] — [[Кытай]] устуоруга, таҥхалыыр уҥуохха суруктары уонна былыргы айымньылары чинчийбит [[Ван Говэй]] (Уоҥ Гуоуэй). Олоҕун бүтэһик сылларыгар Монгуол Импиэрийэтин устуоруйатын үөрэппитэ.
* [[2010]] — [[Докалова Надежда Петровна|Надежда Докалова]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.


{{ыйдар}}

[[Категория:Бэс ыйын 2]]</text>
      <sha1>e0jsqha2ejzhwwwrar6qek350eahghd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атырдьах ыйын 17</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7885</id>
    <revision>
      <id>429577</id>
      <parentid>424513</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T05:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>429577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10620" sha1="16r0z3qywtvhj24ldy414gct54sd941" xml:space="preserve">'''Атырдьах ыйын 17''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 229-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 230-c күнэ). Сыл бүтүө 136 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Арассыыйа}} — [[Арассыыйаҕа Салгын флотун күнэ|Салгын флотун күнэ]]. Сэбиэскэй Сойууска 1933 сылтан атырдьах ыйын 18 күнүгэр бэлиэтэнэрэ. 1993 сыллаахтан Арассыыйаҕа бу күн атырдьах ыйын үһүс баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр буолбута, онон сыл ахсын чыыһылата уларыйа турар.
* {{Флагификация|Аргентина}} — Генерал Хосе де Сан-Мартин күнэ. Бу киһи Аргентинаны, [[Чиили]]ни уонна [[Перу]]ну Испания баһылыырыттан босхолообута
* {{Флагификация|Габон}} — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] (Францияттан, 1960)
* {{Флагификация|Боливия}} — Дуоҕа күнэ
* {{Флагификация|Индонезия}} — [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] (Японияттан, 1945)
* {{Флагификация|Колумбия}} — Инженер күнэ
* {{Флагификация|Словения}} — [[Словения бэлиэ күннэрэ|Прекмурье словеннара ийэ омугу кытта хат холбоспут күннэрэ]]
* {{Флагификация|Ямайка}} — Маркус Гарви күнэ. 2012 сыллаахтан Ямайкаттан төрүттээх панафриканист, хара националист [[Маркус Гарви]] төрөөбүт күнүгэр (1887-1940) бэлиэтэнэр 

* {{Флагификация|Арассыыйа}} — Салабаар күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[1502]] — [[Христофор Колумб]] [[Гондурас]] сирин [[Испания]] бас билиитинэн биллэрбит.
* [[1771]] — Англия учуонайа [[Джозеф Пристли]] [[фотосинтез]] көстүүтүн арыйбыт. Умайыы эбэтэр тыыныы түмүгэр буомурбут салгын күөх үүнээйи дьайыытынан төттөрү тыынарга табыгастаах буоларын бэлиэтии көрбүт.
* [[1899]] — Саха уобалаһын статистикаҕа кэмитиэтэ «Громов» диэн ааттаах [[Громова А. И.|А.И. Громова]] борохуотунан Иркутскайга 200-чэ экспонааты ыыппыт. Экспонааттар эһиил буолуохтаах Парижтааҕы Аан дойду быыстапкатыгар анаммыттар&lt;ref&gt;[https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar?date=2024-08-17 День в календаре (Наассыйа бибилэтиэкэтин саайтыгар)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240818083848/https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar?date=2024-08-17 |date=2024-08-18 }}&lt;/ref&gt;.
* [[1903]] — Джозеф Пулитцер суруналыыстарга [[Пулитцер бириэмийэтэ|Пулитцер бириэмийэтин]] олохтообут.
* [[1908]] — «Фантасмагория» диэн бастакы [[Ойуулук|ойуулук]] [[Париж]]ка көрдөрүллүбүт.
* [[1913]] — Онтарио штатын ([[Канаада]]) үөрэхтээһин департаамена француз тылынан үөрэтиини боппут.
* [[1914 сыл|1914]] — [[Аан дойду бастакы сэриитэ]]: Сталлупонен кыргыһыыта — Пруссияҕа Сталлупонен (билигин Нестеров диэн ааттаах) куорат анныгар генерал Герман фон Франсуа хамаандалаах ньиэмэс аармыйата Пауль фон Ренненкампф хамаандалаах нуучча аармыйатын кыайбыт. Бу улахан суолтата суох эрээри, сэрии илиҥҥи фронугар бастакы кыргыһыы этэ.
* [[1918]] — Бассабыыктар баһылыктарыттан биирдэстэрэ [[Моисей Урицкай]]ы өлөрбүттэр.
* [[1934]] — Москубаҕа [[ССРС]] суруйааччыларын Бүтүн сойуустааҕы бастакы сийиэстэрэ аһыллыбыт (балаҕан ыйын 1 күнүгэр сабыллыбыта). Сүрүн дакылааты оҥорбут [[Максим Горькай]] ССРС омуктарын тылларыттан айымньылары нууччалыы тылбаастыыр туһунан эппит. Сийиэскэ [[Былатыан Ойуунускай]] бырабылыанньа чилиэнинэн талыллыбыта.
* [[1941 сыл|1941]] — ССРС-ка Польша гражданнарын амнистиялыыр туһунан уураах тахсыбыт. Көскө олорбут дьон ханна баҕарар олороллоро көҥүл буолбут (кыраныысса аттынааҕы оройуоннартан ураты).
* [[1945]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]] бүтүүтүгэр [[Индонезия]] тутулуга суоҕун биллэрбит. Бу дойдуну үйэ кэриҥэ баһылаан олорбут [[Нидерланды]] ону билиммэтэх, инньэ гынан 4 сыллаах босхолонуу сэриитэ саҕаламмыт.
* [[1955]] сыллаахха саха буруйа суох репрессияламмыт элбэх дьонун ааттарын сырдыкка таһаарбыт учуонай [[Клиорина Ираида Самоновна|Ираида Клиорина]] толору реабилитацияламмыт. Кини бэйэтэ уонтан тахса сыл лааҕырга, ол кэнниттэн көскө олорбута.
* [[1977]] — «Арктика» сэбиэскэй атомнай ледокол [[Хотугу полюс]]ка тиийбит. Мууһу хайытан айанныыр ааллартан аан дойдуга бастакынан.
* [[1988 сыл|1988]] — Инбэлииттэр бүтүн Арассыыйатааҕы уопсастыбалара үөскээбит. 
* [[1998]] — Сергей Кириенко салайар РФ бырабыыталыстыбата дефолт (ол аата иэһин кэмигэр төлүүр кыаҕа суоҕун туһунан) биллэрбит уонна солкуобай куурсун өйүүр бэлиитикэтин тохтоппут. [[Арассыыйа]] саамай дириҥ кириисистэриттэн биирдэстэрэ саҕаламмыт. Бу төрүөтүнэн аһара улахан бүддьүөт ороскуота (Госдума сарбыйартан аккаастаммытын түмүгэр) уонна аан дойдуга ньиэп сыаната түһүүтэ, Азияҕа 1997 сыллааҕы кириисис буолбуттар.
* [[1999]] — Туурсуйаҕа Измит диэн сиргэ сир хамсааһына буолбут, 17 тыһыынча киһи өлбүт.
* [[2000]] — Аан дойду эспиэрдэрэ Дьокуускай салгын пордун тургутан көрбүттэр. Ол түмүгүнэн &quot;Боинг&quot; сөмүлүөттэр түһэр кыахтаахтара бигэргэтиллибит, саппаас салгын пуорда буолан, хас сөмүлүөт көтөн аастааҕын аайы өрөспүүбүлүкэҕэ валюта киирэр буолбут.
* [[2009]] — [[Хакасия]]ҕа Саян-Шушенскай быһыкка саахал буолбут, 75 киһи  өлбүт.
* [[2010]] — Красноярскай кыраай [[Дьэһиэй]] бөһүөлэгэр &quot;Ситим&quot; медиа бөлөх дириэктэрэ [[Христофорова Мария Николаевна|Мария Христофорова]] салайааччылаах саха уопсастыбаннаһын дэлэгээссийэтэ тиийэ сылдьыбыт. Икки саха учуутала барсан онно үлэлии хаалбыттара.
* [[2016]] — Атырдьах ыйын 17-21 күннэригэр IV Дьокуускайдааҕы аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлэ буолбут. 12 дойдуттан 60 киинэ кыттыбыт. Үс Саха сиригэр уһуллубут киинэ кыайыылаах буолбут: &quot;Мой убийца&quot; (Костас Марсан), &quot;Феррум&quot; (Прокопий Бурцев), &quot;24 снега&quot; (Михаил Барынин).

== Төрөөбүттэр ==
* [[1938]] — [[Негенбля Иван Ефимович|Иван Негенбля]], Саха сирин авиациятын устуоруга, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ]], устуоруйа билимин хандьыдаата, публицист.
* [[1942]] — [[Муслим Магомаев]] (2008 өлб.), [[ССРС]], [[Азербайджан]] уонна Арассыыйа ырыаһыта, [[ССРС норуодунай артыыһа]].
* [[1987 сыл|1987]] — ырыаһыт Надина Эльпис. Казахстааҥҥа төрөөбүт, икки сааһыттан Абый оройуонугар улааппыт, Оттоох Атах диэн сэлиэнньэҕэ уонна Белай Гораҕа олорбут, сахалыы үчүгэйдик билэр, сахалыы ыллыыр.

== Өлбүттэр ==
* [[1972]] — Байкаалга тыыта түҥнэстэн [[Вампилов Александр Валентинович|Александр Вампилов]] (1937 төр.), драматург. Аҕатын — бүрээт учууталын — панмонголизмҥа буруйдаан 1938 сыллаахха суутунан ытан өлөрбүттэрэ.


{{ыйдар}}

[[Категория:Атырдьах ыйын 17]]</text>
      <sha1>16r0z3qywtvhj24ldy414gct54sd941</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атырдьах ыйын 18</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7886</id>
    <revision>
      <id>429578</id>
      <parentid>429100</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T06:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>429578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11579" sha1="3q31ah70dip3y9hugzndjcfu7lph947" xml:space="preserve">'''Атырдьах ыйын 18''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 230-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 231-c күнэ). Сыл бүтүө 135 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Австралия}} — Вьетнам сэриитин бэтэрээннэрин күнэ. 1966 сыллаахха Соҕуруу Вьетнамҥа Лонг-Тан диэн сиргэ буолбут кыргыһыыга Австралия өттүттэн 18 саллаат өлбүтэ.
* {{Флагификация|Азербайджан}} — [[Пограничник күнэ]]
* {{Флагификация|Россия}} — Географ күнэ
* {{Флагификация|Индонезия}} — Конституция күнэ
* {{Флагификация|Казахстан}} — [[Пограничник күнэ (Казахстан)|Пограничник күнэ]]
* {{Флагификация|Македония}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* {{Флагификация|Пакистан}} — Мас олордуутун күнэ
* {{Флагификация|Таиланд}} — Билим күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[1492]] — [[Испаан тыла|Испаан тылын]] бастакы грамматикатын (Gramática de la lengua castellana) Изабелла I королеваҕа көрдөрбүттэр&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hardman-De-Bautista|first=M.J.|title=A Thousand and One Years of the Spanish Language|journal=The Quarterly Journal of the Library of Congress|date=Fall 1983|page=350}}&lt;/ref&gt;.
* [[1572]] — [[Наварра]] хоруола [[Гугеноттар|гугенот]] итэҕэллээх [[Генрих IV|Генрих III]] (кэлин Франция хоруола буолан баран — Генрих IV) католичка Маргарита Валуаны (Франция урукку хоруолун Генрих II кыыһын) ойох ылбыт, протестааннары уонна католиктары иллэһиннэрээри диэн биллэрбиттэр, ол эрээри аҕыйах хонугунан Парижка сыбаайбаҕа кэлбит гугеноттары католиктар өлөртөөбүттэрэ (Варфоломей түүнэ).
* [[1732]] — Иван Федоров, [[Гвоздев Михаил Спиридонович|Михаил Гвоздев]] уонна Кондратий Мошков салайааччылардаах &quot;Св. Гавриил&quot; ботунан &quot;Улахан сири&quot; көрдүү барбыт эспэдииссийэ чилиэннэрэ Хотугу Америка кытылын көрбүттэр. 
* [[1845]] (урукку ааҕыынан атырдьах ыйын 6) — [[Арассыыйа географтарын түмсүүтэ|Нуучча географияҕа уопсастыбата]] тэриллибит. Арассыыйа Импэрээтэрин Билимин Акадьыамыйата уонна Байыаннай-байҕал биэдэмистибэ тэрийбиттэр. Олохтооччуларынан 17 киһи буолбут, олор истэригэр бэрэпиэссэр К.И. Арсеньев, акадьыамык К.М. Бэр, айанньыт уонна адмирал Ф.П. Врангель, этнограф [[Даль Владимир Иванович|В.И. Даль]], Сири нууччалартан бастакынан эргийбит адмирал И. Ф. Крузенштерн.
* [[1868]] — [[Франция]] астронома Пьер Янссен ''[[Күн]] өлүүтүн'' кэмигэр [[Күн]] тас бүрүөһүнүн чинчийэн саҥа элэмиэни, ''[[гелий]]и'', арыйбыт.
* [[1921]] — Корнет [[Михаил Коробейников]] баһылыктаах кыһылларга сулууспалыы сылдьыбыт эпиһиэрдэр бөлөхтөрө [[Дьокуускай]]тан күрээбит. Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр бу этэрээт [[Ньылхан|Ньылхаҥҥа]] тиийбит. Онно Сэбиэскэй былааһы утары өрө турар туһунан кэпсэтии ыыппыттар.
* [[1929 сыл|1929]] — Сарсыарда 7 чааска Дьокуускай үрдүнэн «LZ 127 Zeppelin» дирижабль көтөн ааспыт. Халлаантан үс бакыат бырахпыттар. Көстүбүтүн курдук түргэнник соҕуруулуу-илин диэки көтө турбут, салгыы [[Айаан]] үрдүнэн көтөн [[Токио]]ҕа тиийэн тохтоон ааспыта биллэр. [[Хуго Эккенер]] салалталаах аэростат 21 суукка иһигэр 33 тыһ. км ордугу ааспыт, аара үс сиргэ тохтообут уонна хас да аан дойду рекордун олохтообут&lt;ref&gt;[https://sakhaday.ru/news/18-avgusta-1929-goda-nad-yakutskom-poyavilsya-dirizhabl-graf-ceppelin?from=copy 18 августа 1929 года над Якутском появился дирижабль &quot;Граф Цеппелин&quot;]&lt;/ref&gt;. Бу дирижабльга көтөн испит киһи оччотооҕу Дьокуускайы кинопленкаҕа устубута баар.
* [[1940]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Германия люфтваффе сөмүлүөттэрэ Британия салгынын флотун урусхаллыыр соруктаах улахан риэйдэ оҥорбуттар. Ол саҕанааҕы саамай улахан салгын кыргыһыыта буолбут. Бу күнү Британияҕа &quot;ордук ыарахан күн&quot; (The Hardest Day) диэн аатынан билэллэр. Икки өттүттэн элбэх сөмүлүөт сууллубут.
* [[1958]] — АХШ-ка [[Владимир Набоков]] «Лолита» диэн айдааны тардыбыт арамаана тахсыбыт.
* [[1971]] — Вьетнам сэриитэ: [[Австралия]] уонна [[Саҥа Зеландия]] бэйэлэрин сэбилэниилээх күүстэрин [[Вьетнам]]тан таһаарарга быһаарыы ылбыттар.
* [[1984]] — Москубаҕа «Дружба-84» оонньуулар аһыллыбыттар. Ол сайын [[Лос-Анжелес]]ка буолбут Олимпиаданы социалистыы дойдулар бойкуоттаабыттара. 9 дойду спортсменнара (ССРС, Болгария, Венгрия, ГДР, КНДР, Кууба, Монголия, Польша, Чехословакия) бэс ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри бэйэлэрэ күрэхтэспиттэрэ.
* [[1991]]
** [[Михаил Горбачёв]] Фороска (Кырыым) дьиэтигэр хаайыллыбыт.
** Сойуус саҥа сөбүлэҥин илии баттыырга үлэ салҕанан бара турара (былаан быһыытынан сиэр-туом атырдьах ыйын 20 күнүгэр буолуохтааҕа). Саха ССР дэлэгээссийэтэ Москубаҕа сөбүлэҥҥэ илии баттыырдыы тиийбит.
* [[2010]] — Арассыыйа биллиилээх өрөдьүссүөрэ Алексей Балабанов Выборг куоракка буолбут &quot;Окно в Европу&quot; бэстибээлгэ саҥа &quot;Кочегар&quot; диэн ааттаах киинэтин көрдөрбүт. Сүрүн оруолу Саха тыйаатырын артыыһа [[Скрябин Михаил Архипович|Михаил Скрябин]] оонньообута.
* [[2017]] — [[Финляндия]] устуоруйатыгар бастакы теракт буолбут — Турку куоракка тэрэриис 10 киһини быһаҕынан бааһырдыбыт, онтон иккитэ өлбүттэр. Бу быһылаан кэннэ уопсастыбаҕа миграаннары утары аймалҕан тахсыбыт.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1869]] — [[Мицкевич Сергей Иванович|Сергей Мицкевич]] (1869.08.18(6)—1944.09.12), нуучча бастакы марксистарыттан биирдэстэрэ, кэлин биллиилээх бассабыык, ССРС Өрөбөлүүссүйэтин судаарыстыбаннай түмэлин (билигин нууч. Музей современной истории России) төрүттээччи уонна бастакы салайааччы, Саха сиригэр Өлүөхүмэҕэ көскө олорбута, Халымаҕа быраастаабыта, Халыма бастакы бырааһа.
* [[1912]] — [[Захаров Андрей Иванович|Андрей Захаров]] (29.12.1997 өлб.) — Саха сирин сэбиэскэй кэминээҕи биллиилээх бэлиитигэ. Сэрии бүтүүтэ ыһыахтары сөргүппүтэ. Оҕолор үрдүк уонна орто анал үөрэххэ киирэллэрин хааччыйаары саха оскуолаларыгар нуучча тылын үөрэтиини күүһүрдүбүтэ: ССРС киин уобаластарыттан учууталлары аҕалан үлэлэтэри тэрийбитэ, нуучча тылын 5-с кылаастан буолбакка 1 кылаастан үөрэтэри ситиспитэ.  
* [[1915]] — [[Бессонов Георгий Евдокимович|Георгий Бессонов]] (2005 өлб.) — Тойбохойго үлэлээбит биллиилээх педагог, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
* [[1931]] — [[Сивцева Надежда Сергеевна|Надежда Сивцева]] — саха уонна нуучча тыллара Саха сирин суруйааччыларын айар үлэлэригэр ирээттэрин, тыллар алтыһыыларын үөрэппит чинчийээччи, филология билимин хандьыдаата.
* [[1947]] — [[Новиков Аркадий Михайлович|Аркадий Новиков]], Мэҥэ Хаҥалас оройуонун [[Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Дьаҥхаады]] нэһилиэгин Бөдьөлөк сэлиэнньэтигэр (2015 с. өлб.) — көрдөөх артыыс, режиссер, СӨ үтүөлээх үлэһитэ.
* [[1952]] — [[Софронов Артур Карпович|Артур Софронов]] (21.06.1991 өлб.) — Саха сиригэр билим устуоруйатын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.

== Өлбүттэр ==
* [[2016]] — [[Мохначевский владимир иванович|Владимир Мохначевскай]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, [[Чороон (ВИА)|&quot;Чороон&quot; бөлөх]] мусукаана, ырыаһыта.

{{ыйдар}}

[[Категория:Атырдьах ыйын 18]]</text>
      <sha1>3q31ah70dip3y9hugzndjcfu7lph947</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атырдьах ыйын 27</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7895</id>
    <revision>
      <id>429580</id>
      <parentid>416247</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T07:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>429580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8902" sha1="375uuzrx0rr62kn0y9076nq0v23ky89" xml:space="preserve">'''Атырдьах ыйын 27''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 239-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 240-c күнэ). Сыл бүтүө 126 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Молдавия}} — Тутулуга суох буолуу күнэ ([[1991]])
* {{Флагификация|Россия}} — '''Арассыыйа киинэтин күнэ'''. 1919 сыллаахха бу күн РСФСР норуот хамыһаардарын сэбиэтэ (СНК) киинэҕэ сыһыаннаах чааһынай устуудьуйалар баайдарын-дуолларын судаарыстыба былдьыырын туһунан дэкириэт таһаарбыта. 1980 сыллаахтан ''Сэбиэскэй киинэ күнүн'' быһыытынан бэлиэтэнэр этэ, перестройка саҕана аата билиҥҥигэ уларыйбыта.

* {{Флагификация|Иран}} — [[Абу Бакр Мухаммад ибн Закария ар-Рази|Рази]] күнэ (Аптека эбэтэр фармацевт күнэ).

== Түбэлтэлэр ==
* [[1232]] — Камакура сегунаатыгар «Госэйбай Сикимоку» диэн [[Самураайдар|самураайдар]]ы дьаһайар бастакы дьоппуон кодекса тахсыбыт.
* [[1783]] — [[Охотскай]]тан (ол саҕана Саха сиригэр киирэрэ) Хотугу Америка кытылыгар үс галиотунан атыыһыт уонна айанньыт [[Григорий Шелехов]] эспэдииссийэтэ тахсыбыт.
* [[1859]] — [[АХШ]]-га Тайтусвилл куоратын таһыгар полковник Эдвин Дрейк (Edwin Laurentine Drake) бастакы [[ниэп]] хостуур скважина үүттээбит. Бу дата Америка ниэбин бырамыысыланнаһа төрүттэммит күнүнэн ааҕыллар.
* [[1883]] — [[Кракатау|Кракатау булкаан]] эстиитэ: Кракатау арыыга 4 күүстээх дэлби тэбии буолбут, арыы сүтэ сыспыт, Индонезия арыыларыгар цунами долгуннара элбэх киһини суорума суоллаабыттар, аан дойдуга өр сылларга килиимэт уларыйбыт — атмосфераҕа &quot;сиэркилэ&quot; үөскээн Сир орто температурата түспүт.
* [[1896]] — [[Англия]]-Занзибар сэриитэ: устуоруйаҕа саамай кылгас 38-тан 45 мүнүүтэҕэ дылы эрэ уһуннаах сэрии буолбут. Англичаннар Занзибар саҥа султанын сөбүлээбэккэ кини дыбарыаһын хараабыллартан ытыалаабыттар уонна түргэнник бэриннэрбиттэр.
* [[1912]] — [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар Уобаластааҕы сийиэстэрин]] үһүс күнэ. Сийиэс үһүс-төрдүс күннэригэр пааматынньык тутуутун туһунан кэпсэтии барбыт. Сорохтор утараннар, ол оннугар үөрэнээччилэргэ стипендия анааһын, балыыһа арыйыы, сахалар устуоруйаларын бэчээккэ таһаарыы ордук буолуо диэбиттэр. Устуоруйаны семинария учуутала В.В. Попов суруйуон сөбүн туһунан Г.В. Слепцов эппит. 1913 сыл олунньутугар өссө сийиэс ыҥырар туһунан быһаарыныы ылыммыттар. Ону таһынан Санкт-Петербуурга барар дэлэгээссийэ чилиэннэрин туһунан кэпсэппиттэр. 
* [[1924]] — [[Алдан (өрүс)|Алдаҥҥа]] көмүс булбуттар, бу күнү [[Алдан улууһа|Алдан]] көмүс хостооччулара көмүс бырамыысыланнаһын төрүттэммит күнүнэн ааҕаллар.
* [[1939]] — [[Германия]]ҕа бастакы турбореактивнай сөмөлүөт көппүт — Heinkel He 178. Маннык сөмөлүөттэр [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] бүтүүтүн эрэ диэки маасабайдык оҥоһуллар буолбуттара.
* [[2002]] — Москуба таһыгар [[НКВД]] «Коммунарка» диэн ааттаах урукку полигонун сиригэр (билигин Сибэтиэй Кэтириинэ манастыырын сирэ), политика репрессиятыгар түбэспит саха дьонугар мэҥэ туруоруллубут. Бу тэрээһиҥҥэ улахан бэлэмнэнии үлэтин [[Максим Аммосов]] кыыһа [[Аммосова Лена Максимовна |Лена Аммосова]] ыыппыта.
* [[2007]] — Арассыыйаҕа [[Култуура үлэһитин күнэ|Култуура үлэһитин күнүн]] бэлиэтиир туһунан ыйаах тахсыбыт.
* [[2010]] — [[Тиксии]]ттэн 20 миилэлээх (32 км) сиргэ [[Лаптевтар байҕаллара|Лаптевтар байҕалларыгар]] Буор Хайа хомотугар &quot;Алексей Кулаковскай&quot; диэн &quot;өрүс-байҕал&quot; кылаастаах буксир тимирбит. Аал буурҕаҕа түбэспит атын хараабылы быыһыы баран испитэ. Экипаж 14 киһититтэн 3 эрэ киһини, хапытааны уонна икки мотруһуоһу, быыһыыр сатаммыта. Куттал суох буолуутун быраабылатын кэспитин иһин хапытаан сууттаммыта, 5,5 сыл хаайыыга ыытыллыбыта&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20160616/1448765406.html Капитану затонувшего в 2010 году в море Лаптевых теплохода вынесли приговор]&lt;/ref&gt;.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1899]] — башкиирдар киэн туттар киһилэрэ генерал [[Шаймуратов Минигали Мингазович|Минигали Шаймуратов]] — сэбиэскэй военачальник, кыргыһыы хонуутугар 1943 сыллаахха охтубута, өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
* [[1923]] — Мэҥэ [[Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Иккис Тыыллыматыгар]] [[Никифоров Семен Осипович|Семен Никифоров]] (15.08.1980 өлб.) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. «Дойдум дьоно», «Саллаат дьылҕата» кинигэлэрдээх, «Туркулаах кистэлэҥнэрэ» сэһэни суруйбута.
* [[1952]] — Үөһээ Бүлүүгэ [[Васильев Юрий Иванович|Юрий Васильев — Дьаргыстай]] (2011 өлб.) — элбэх түүр тылларын баһылаабыт лингвист-учуонай, түүр омуктарын кытта сахалар ситимнэһэн олоруохтаахтарын туруорсубут түмэт-диэйэтэл, филология билимин хандьыдаата.

== Өлбүттэр ==
* [[1965]] — [[Ле Корбюзье]] — аатырбыт Франция архитектора, [[модерн архитектура]] уонна [[омуктар икки ардыларынааҕы истиил]] саҕалааччыларыттан биирдэстэрэ.
* [[1983]] — [[Курчатова Зинаида Капитоновна|Зинаида Курчатова]] (1948 с. т.) — [[Саха живописецтара|саха живописеһа]]. Иркутскай уобалас Улахан Баатам сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Бу саха сэлиэнньэтэ сүтэн эрэр, олохтоохторун үгүстэрэ Өлүөхүмэ Чапаево сэлиэнньэтигэр көстүлэр.

{{ыйдар}}

[[Категория:Атырдьах ыйын 27]]</text>
      <sha1>375uuzrx0rr62kn0y9076nq0v23ky89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балаҕан ыйын 7</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7918</id>
    <revision>
      <id>429583</id>
      <parentid>425495</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T07:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>429583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14883" sha1="4uk9irgkqh123498yiw4er9wx58e04g" xml:space="preserve">'''Балаҕан ыйын 7''' диэн [[Грегориан халандаара|Григорий халандаарыгар]] сыл 250-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 251-c күнэ). Сыл бүтүө 115 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|ХНТ}} — [[Полициялар бииргэ үлэлээһиннэрин аан дойдутааҕы күнэ]]. Международный день полицейского сотрудничества (A/RES/77/241)
* {{Флагификация|ХНТ}} — [[Дюшенн былчыҥ дистрофиятын туһунан кэпсиир аан дойдутааҕы күн]]. Всемирный день распространения информации о мышечной дистрофии Дюшенна (A/RES/78/12). [[Дюшенн миодистрофията|Дюшенн миодистрофиятын]] туһунан кэпсээһин күнэ. Бу генетика ыарыытынан уолаттар эрэ ыалдьаллар, икки-үс саастарыгар биллэн барар, охто сылдьар буолаллар, сыыйа тайахтаар хаамар, онтон хаампат буолаллар. Сөпкө эмтэннэҕинэ өр олоруохтарын сөп.
* {{Флагификация|ХНТ}} — [[Күөх халлаан ыраас салгынын аан дойдутааҕы күнэ]]. Международный день чистого воздуха для голубого неба (A/RES/74/212)

* [[Байыаннай оонньууру суох гынар күн]]. Аан дойдуга 1988 сыллаахтан ''Тулаайах уонна төрөппүтэ суох хаалбыт оҕолорго көмөлөһөр ассоциация'' көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. 

* {{Флагификация|Австралия}} — Сүтэн эрэр кыыл-сүөл көрүҥнэрин күннэрэ
* {{Бразилия}} [[Бразилия]] — [[Бразилия бэлиэ күннэрэ|Тутулуга суох буолуу күнэ]] (Португалияттан, 1822)
* {{Мозамбик}} [[Мозамбик]] — Кыайыы күнэ
* {{Украина}} [[Украина]] — Байыаннай разведка күнэ
* {{Флагификация|Фиджи}} — Конституция күнэ

== Түбэлтэлэр ==

* [[1191]] — [[Ричард I]] баһылыктаах [[крестоносецтар]] [[Саладин]] сэриитин Арсуф аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыттар. 
* [[1652]] — 15 000 кэриҥэ хань омук бааһынайдара Тайбааҥҥа Голландия баһылыырын утаран өрө турбуттар. восстают против голландского правления на Тайване .
* [[1654]] — [[Бразилия]]ттан үүрүллүбүт [[дьэбириэйдэр]] Саҥа Амстердаамҥа (билигин [[Нью-Йорк]]) олохсуйан барбыттар. 
* [[1763]] — [[Англия]] хоруола [[Георг III]] [[Канаада]]ны иччилииргэ ыҥырыы таһаарбыт.
* [[1776]] — Подводнай лодка бастакы атааката: американецтар «Чараппаахы» диэн ааттаах подлодкалара Нью-Йорк аттыгар дьаакырга турар Британия «Хотой» диэн флагман хараабылыгар чаһыылаах [[миинэ]] туруора сатаабыт.
* [[1792]] — [[запорожецтар]] [[Тамань (тумул арыы)|Тамань тумул арыыга]] аалларынан устан олохсуйа кэлбиттэр. Икки сыл иһигэр Захарий Чепега атамааннаах 25 тыһыынча хаһаак олохсуйбут, 40 станица олохтообут, киин сэлиэнньэлэрин [[Краснодаар|Екатеринодар]] диэн ааттаабыттар.
* [[1812]] — Бородино кыргыһыытыгар [[Москуба]]ҕа кимэн киирэн иһэр [[Франция]] аармыйата уонна [[Арассыыйа]] аармыйата күөн көрсүспүттэр. Манна икки өттүттэн 250 тыһыынчаттан тахса киһи кыттыбыт, онтон 50 тыһыынчаттан тахса киһи өлбүт. Кыргыһыы чопчу түмүгэ суох буолбут. Бу аан дойду устуоруйатыгар биир күннээх кыргыһыылартан саамай улаханнара.
* [[1822]] — [[Бразилия]] [[Португалия]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит.
* [[1851]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһыгар]] аан бастакы губернатор, действительнай статскай советник, кавалер [[Григорьев Константин Никифорович|Константин Григорьев]] анаммыт. «Об управлении Якутской областью» Саха уобалаһын Иркутскай уобалаһыттан араарар балаһыанньа бу сыл [[от ыйын 11]] күнүгэр бигэргэтиллибит эбит. Онон Саха сирэ губерния бырааптаах туспа уобалас быһыытынан {{OldStyleDate|ахсынньы|20|1851|тохсунньу|1,|1852}} сыллаахха буолбут.
* [[1902]] — [[Дьокуускай]]га реальнай училищеҕа [[Саха сиригэр бастакы революционнай куруһуок|бастакы революционнай куруһуок]] үөскээбитинэн ааҕыллар. Куруһуогу Н. Родионов диэн [[Өлүөхүмэ улууһа|Өлүөхүмэттэн]] сылдьар 6-с кылаас үөрэнээччитэ тэрийбит. Салайааччынан Игорь Будилович диэн көскө ыытыллыбыт [[МГУ|Москубатааҕы университет]] устудьуона буолбут.
* [[1909]] — Эжен Лефевр диэн лүөччүк Райтар саҥа биплааннарынан Париж аттыгар үлтү түһэн өлбүт, саахалга сөмүлүөт лүөччүгүн бастакы өлүүтэ.
* [[1923]] — Дойдулар ардыларынааҕы холуобунай полиция организацията — [[Интерпол]] — тэриллибит.
* [[1928]] — Өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы улуус хаһыата &quot;[[Алданский рабочий]]&quot; хаһыат бастакы нүөмэрэ тахсыбыт. Бастаан кини [[Алдан уокуруга|Алдан уокуругун]] хаһыата этэ (улуус таһымыттан арыый үрдүк). Бастакы нүөмэрэ [[Томмот|Томмокко]] тахсыбыта, сэтинньигэ эрэдээксийэ уокурук салалтатын батыһан Незаметнай бириискэҕэ көспүтэ, 1930 сыллаахха оройуон хаһыатын статуһун ылбыта. Өрөспүүбүлүкэҕэ улуус таһымыгар иккис хаһыатынан 1931 сыллаахха Бүлүүгэ тахсыбыт &quot;Колхоз суола&quot; буолар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Свитич Л.Г., Сидоров О.Г., Смирнова О.В.|заглавие=Улусные (районные) газеты Республики Саха (Якутия): социологическое исследование|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=2017|страницы=9|страниц=140|isbn=978-5-02-038726-3|тираж=350}}&lt;/ref&gt;.
* [[1936]] — [[Тасмания]] зоопаркатыгар бүтэһик тилацин диэн [[Хааһахтаах кыыллар|хааһахтаах]] сиэмэх кыыл өлбүт.
* [[1953 сыл|1953]] — [[Хрущёв Никита Сергеевич|Никита Хрущев]] Сэбиэскэй Сойуус хомуньуус баартыйатын [[ССКП КК генеральнай сэкиритээрэ|бастакы сэкиритээринэн]] талыллыбыт.
* [[2010]] — [[Полярнай аэропорт|Полярнай]]тан [[Москуба]]ҕа көтөн испит &quot;АЛРОСА&quot; көтөр хампаанньа [[Ту-154М]] сөмүлүөтэ навигациятын тэриллэрэ уонна электриката бүүс бүтүннүү арахсан хаалан, быраҕыллыбыт аэродромҥа бэйэтигэр сөбө суох кылгас балаһаҕа түспүт. Сөмүлүөт закрылоктара кыайан тахсан биэрбэккэлэр, аал үстэ төхтүрүйэн, сири таарыйыытыгар аһара түргэнник түспүтэ, балаһаттан 200-чэ миэтэрэни аһара баран, кыра мастары солообута, ол эрээри 72 пассажир уонна экипаж 9 чилиэнэ туох да буолбатахтара. Сөмүлүөт хамаандатыттан 2 киһиэхэ Арассыыйа Дьоруойа ааты иҥэрбиттэрэ, атын 7 киһиэхэ Эр санаа уордьанын туттарбыттара. 
* [[2017 сыл|2017]] — [[Миэксикэ]] соҕуруу өттүгэр Чьяпас штаакка буолбут 8,2 бааллаах бөдөҥ сир хамсааһын кэмигэр 60-тан тахса киһи өлбүт.
* [[2021 сыл|2021]] — [[Эл Салвадор|Сальвадор]]га биткоины төлөбүр сириэстибэтин быһыытынан сокуонунан билиммиттэр.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1533]] — [[Харалыаба Элизабет I]] — [[Англия]], [[Ирландия]] Харалыабата. Кини кэмэ культураҕа, атыыга уонна атын дойдуну арыйыыга олус ситиһиилээх этэ. Тюдор династиятыттан бүтэһик. 
* [[1908]] — [[Сюльскай Семен Семенович|Семен Сюльскай]] — Саха АССР Үөрэҕирии наркома (1937-41 сылларга) уонна миниистирэ (1946-?).
* [[1912]] — [[Слепцов Николай Дмитриевич (Туобулаахап)|Николай Слепцов (Туобулаахап)]] — суруйааччы, драматург, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа.
* [[1922]] — [[Жирков Семен Гаврильевич|Семен Жирков]] — РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, тыа хаһаайыстыбатын бөдөҥ салайааччыта, тэрийээччитэ. Өр сылларга колхоз бэрэссэдээтэлинэн, ол кэннэ [[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] Петр Алексеев аатынан совхоз салайааччытынан, Агрофирма Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. [[Таатта улууһа|Таатта]], [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи]] улуустарын Бочуоттаах олохтооҕо.
* [[1925]] — [[Прокопьев Анисим Григорьевич|Анисим Прокопьев]] — ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, норуот маастара, муосчут. [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа.
* [[1933]] — [[Говоров Иннокентий Иннокентьевич|Иннокентий Говоров]] — [[Чурапчылары көһөрүү|Чурапчы көhүүтүн]] кыттыылааҕа, Арассыыйа тыатын хаhаайыстыбатын туйгуна, [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууhун]] Бочуоттаах гражданина, &quot;Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иhин&quot; II истиэпэннээх уордьан мэтээлин кавалера, үлэ, тыыл ветерана.
* [[1950]] — [[Федосова Эльвира Юрьевна|Эльвира Федосова]] — СӨ култууратын үөтүөлээх үлэһитэ, СӨ култууратын туйгуна.
* [[1973]] — [[Аманатова Варвара Аркадьевна|Варвара Аманатова]] — ырыаһыт, СӨ үтүөлээх артыыһа.
* [[1979]] — [[Колесов Гаврил Гаврильевич|Гаврил Колесов]] — [[дуобат]]чыт, 64 харахтаах дуобакка норуоттар ардыларынааҕы кылаастаах гроссмейстер, аан дойду сэттэ төгүллээх чемпиона — [[Самарканд]] 1996 ([[Нуучча дуобата|нууч.]]), [[Минскай]] 1997 ([[Нуучча дуобата|нууч.]]), [[Одесса]] 2000 ([[Нуучча дуобата|нууч.]]), [[Сан-Паулу]] 2002 ([[Бразилия дуобата|браз.]]), [[Мирнэй]] 2004 ([[Нуучча дуобата|нууч.]]), [[Дьокуускай]] 2006 ([[Нуучча дуобата|нууч.]]), [[Лилль]] 2012 ([[Бразилия дуобата|браз.]]). [[Чурапчы улууһа|Чурапчы улууһун]] бочуоттаах олохтооҕо.

== Өлбүттэр ==
* [[1993]] — [[Данилов Софрон Петрович|Софрон Данилов]] ([[1922]] төр.) — Саха норуодунай суруйааччыта, биллиилээх общественнай диэйэтэл, РФ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ.
* [[2018]] — [[Силин Александр Семёнович|Александр Силин]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

{{ыйдар}}

[[Категория:Балаҕан ыйа]]</text>
      <sha1>4uk9irgkqh123498yiw4er9wx58e04g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литиум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8598</id>
    <revision>
      <id>429558</id>
      <parentid>427538</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T21:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kirill Borisenko</username>
        <id>3718</id>
      </contributor>
      <origin>429558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1761" sha1="5dahhyciy7dp8vdsxg3sfep8wgd66r2" xml:space="preserve">{{Infobox lithium}}
[[Билэ:Wie funktioniert eine Lithium-Schwefel-Batterie?.webm|мини|Литиум]]
[[Билэ:Blausen 0615 Lithium Atom-ru.png|thumb|]]


'''Литий''' (химический бэлиэтэ — Li, лат. Lithium) — [[химия элемена|химин элемена]] 1-й бөлөх (былыргы классификациянан — бастакы бөлөх сүрүн салаата, IA), Д. И. Менделеев периодическай систиэмэтин иккис периодын, [[атом нүөмэрэ]] 3. [[алкали метал|Силиэсти металл]]. 

==Устуоруйата уонна аатын төрүтэ==

Литий 1817 сыллаахха Швеция химигэ уонна минералога Иоганн Арфведсон арыйбыта. Бастаан петалит диэн минералга Li[AlSi&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;] булуллубута, онтон сподуменҥа 2LiAl[Si&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;] уонна лепидолит K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Li&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Al&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;[Si&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;](F,OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;. Металлическай литийи бастакынан 1818 сыллаахха Гемфри Дэви ылбыта.

Литий аата «таастарга» (былыргы гректии λίθος — таас) булуллубутунан иҥэриллибитэ. Бастаан «литион» дэнэрэ, аныгы аатын Берцелиус этэ.

==Физическэй уратыта==

Литий — көмүс түһүмнээх маннык, улахан сылаас, пластичнай металл.

{{Периодик табыл}}

[[Категория:Химия элеменнара]]</text>
      <sha1>5dahhyciy7dp8vdsxg3sfep8wgd66r2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түүр омуктар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10565</id>
    <revision>
      <id>429549</id>
      <parentid>429548</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T13:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hermes085</username>
        <id>22661</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тыл */</comment>
      <origin>429549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16467" sha1="5lvy0k1rrzh47sasl8brva49mg7c1t1" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group|
|image=|image=[[Image:Map-TurkicLanguages.png|300px|]]
Түүр тыллара ил туруктаах дойдулара уонна оптонуомуйалаах өрөгүйүөннэрэ.
|group={{Tnavbar-header|Түүр омуктар|Turkic ethnicity}}
|poptime= 165 мөлүйүөнтэн тахса

Бу дойдулар түүрдэр төрүт сирдэрэ эбэтэр иммигрант быhыытынан бааллар: 
[[Узбекистан]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Туркменистан]], [[Хотугу Кипр Турок Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Кытай]] ([[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]), [[Монголия]], [[Арассыыйа]], [[Иран]], [[Болгария]], [[Молдова]] ([[Гагаузия]]), [[Ирак]], [[Сирия]], [[Греция]], [[Румыния]], [[Арҕааҥҥы Европа]] ([[Германия]], [[Франция]], [[Великобритания]], [[Нидерландылар]], [[Бельгия]], [[Швеция]]), [[АХШ]], [[Канада]], [[Афганистан]], [[Пакистан]], [[Австралия]], [[Финляндия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Турция]], [[Беларусь]] уонна [[Украина]].
|popplace= [[Кыра Азия]] уонна [[Орто Илин]], [[Кавказ]], [[Орто Азия]], [[Илиҥҥи Европа]] уонна [[Балканнар|Балкааннар]], [[Сибиир]], [[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона|Арҕааҥҥы Кытай]], [[Монголия|Арҕааҥҥы Монголия]] уонна иммигрант түмсүүлэрэ [[Австралия]], [[Хоту Америка]] уонна [[Арҕааҥҥы Европа]] дойдуларыгар бааллар.
|langs= [[Түүр тыллара]].
|rels= [[Тенгринизм]], [[ислам]], [[христианство]], [[буддизм]], [[иудаизм]], [[шаманизм]], [[атеизм]], [[агностицизм]] уонна [[синкретизм]].
}}
[[Билэ:Turkic origin and expansion.png|уҥа|раамката_суох|315x315пкс]]
'''Түүр омуктар''' (атыннык '''түүр дьоно''' эбэтэр '''түүрдэр''') диэн [[Евразия]] хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор [[түүр тыллара|түүр тылларынан]] саҥарар уруулуу омуктар.

== Омуктар ==
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:
*[[Азербайджаннар]]
*[[Алтаайдар]]
*[[Араҕас уйгуурдар]]
*[[Балкаардар]]
*[[Башкирдар]]
*[[Гагаузтар]]
*[[Гаджаллар]]
*[[Дулгааннар]]
*[[Или түүрдэр]]
*[[Казахтар]]
*[[Караимнар]]
*[[Каракалпаактар]]
*[[Карапахтар]]
*[[Карачаайдар]]
*[[Кашкайдар]]
*[[Киргиистэр]]
*[[Крым татаардара]]
*[[Кумандиннар]]
*[[Кумыктар]]
*[[Ногайдар]]
*[[Салаардар]]
*[[Сахалар]]
*[[Сирия туркменнэрэ]]
*[[Татаардар]]
*[[Теленгиттэр]]
*[[Телеуттар]]
*[[Тофалар]]
*[[Тубаалар]]
*[[Тывалар]]
*[[Туроктар]]
*[[Туркменнэр]]
*[[Узбектэр]]
*[[Фуюй кыргыыстара]]
*[[Хакастар]]
*[[Хорасан түүрдэрэ]]
*[[Хотуоннар]]
*[[Чалкааннар]]
*[[Чехармехаль түүрдэрэ]]
*[[Чуваштар]]
*[[Чулымнар]]
*[[Шордар]]
Онтон таhынан, былыргы, билигин суох [[хуннулар]], [[кыпчактар]], [[авардар]], [[булгардар]], [[хуннар]] уонна [[хазардар]] эмиэ түүр омуктар этилэр.

== Олорор сирдэрэ ==
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: [[Илин Европа]]ттан уонна [[Сир ортотунааҕы байҕал]]тан [[Сибиир]]гэ уонна арҕаа [[Кытай]]га дылы.

Ордук элбэх түүр дьоно олороллор [[Арҕаа Азия|Арҕаа]] уонна [[Орто Азия]]ҕа, [[Арассыыйа]]ҕа, Кытайга, хоту [[Ирак]]ка уонна хоту [[Иран|Ираҥҥа]].

Билигин кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Турция]], [[Туркменистан]] уонна [[Узбекистан]]. Ил суверенитеттаах түүр автономиялара Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр ([[Саха Сирэ]], [[Тыва]], [[Хакасия]], [[Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Татарстан]], [[Башкортостан]], [[Чувашия]], [[Кабардино-Балкария]], [[Карачаево-Черкесия]], [[Крым]]), Кытайга ([[Синьцзянь-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]) уонна [[Молдова]]ҕа ([[Гагаузия]]). Түүр дьоно олорор өрөгүйүөннэрэ дойдуларынан [[Иран]], [[Ирак]], [[Грузия]], [[Болгария]], [[Македония]], [[Греция]], [[Тадьикистан]], [[Афганистан]] уонна [[Монголия]] буолаллар.

[[Арҕаа Европа]] уонна [[Америка]] дойдуларыгар, уонна [[Австралия]]ҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.

== «Түүр» аат ==
«Түүр» («түрк») аат аан бастаан алтыс үйэҕэ [[күөх түүрдэр]] ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора [[585]] c. Ишбара күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини «Улуу түүр хаан» диэн ааттыыр. [[Былыргы түүр бичигэ|Орхуон бэлиэ суруктарыгар]] ([[735]]) «түрк» уонна «түрүк» диэн тыллар бааллар.

== История ==

== Түүр тыллара ==
{{main|Түүр тыллара}}

[[Image:Orkhon script 8th century wt.jpg|thumb|left|150px|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]].]] 

'''Түүр тыллара''' алтайскай теориянан тунгус-маньчжур уонна монгол тылларын кытары [[алтаай тыллара|алтаай тылларын ыалыгар]] киирэллэр.

[[Image:Turkic_language_speaking.PNG|thumb|150px| Түүр тылларын сирдэрэ.]]

Хас биирдии тюрколог бэйэтин классификациятын оҥорор идэлээх, ол иһин биир уопсай классификация суох. Ол эрээри саҥа классификациялар үксэтинэн уруккутааҕылар саҥардыылара буолаллара. Онон, барытын тэҥнээн көрдөххө маннык классификация тахсыан сөп:
*огуус ветвэ — арҕаа группата (турок, азербайджан, гагауз тыллара), илин группата (туркмен, хорасан түүрүн тыллара);
*карлук ветвэ — хорезм группата (узбек, уйгуур, салаар, илии түүр тыллара) уонна халадж тылын туспа группата;
*кыпчаак ветвэ — нагаай группата (казах, каракалпаак, нагаай, добруджататар, юрта-татаар, алабугат-татаар, карагаш тыллара), Поволжье группата (татаар, башкиир тыллара), половец группата (огуус подгруппата — Крым татаар уонна караим тыллара, кавказ подгруппата — карачаай-балкаар уонна кумык тыллара) уонна кыргыыс тылын туспа группата;
*саха тылын туспа ветвэ;
*Сайаан ветвэ — степь группата (тыва, цэнгэль, күөх манчаак тыллара) уонна тайҕа группата (тофа тыла эрэ баар);
*Куорунай Алтаай ветвэ (хоту уонна соҕуруу алтаай тыллара);
*хакаас ветвэ (хакаас, сарыг-югур уонна фуюй кыргыыс тыллара);
*булгаар ветвэ (чуваш тыла эрэ баар).

'''[[Руналар]]''' илин [[Монголия]]ттан уонна [[Илин Туркистан]]тан арҕаа [[Балкааннар]]га дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.

Кэлин түүр тыллара [[араб алпабыыта|араб]], [[кирилл алпабыыта|кирилл]] уонна [[латин алпабыыта|латин]] алпабыыттарыгар көспүттэрэ.

== Митология ==

== Итэҕэл ==
[[Айыы]]

[[Таҥара итэҕэлэ|Теҥриизм]]

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|&quot;Kokbayraq&quot; (Күөх былаах). Бу былаах [[уйгурдар]] [[Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhына|Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhыннарын]] бэлиэтэ буолар. [[Кытай]]га туттуллара бобуулаах.
Image:Fig6Ishjamts_p166R1.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:Fig5Ishjamts p166R2.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:ToyokAndRjukokuAlphabets.gif|Рукоку уонна Тойок манускриптара, ордук былыргы биллэр түүр алпабыыта.
Image:Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG|[[Күөх түүрдэр]] бичиктэрин копията, [[Анкара]]
Image:Kyzyl orkhon inscription.jpg|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигинэн]] суруллубут бэлиэ сурук, [[Кызыл]]
Image:Tokhtamysh.jpg|[[Алтан Орда]] Арассыыйаҕа кимэн киириитэ, 1382.
Image:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|[[Мехмет II]] [[Истанбул|Константиноплга]] киириитэ.
Image:Sattar Khan.jpg|[[Саттар Хан]] (1868-1914) диэн Иран [[кадьар династията|Кадьар]] периодын бүтүүтүн сүрүн революционера.
Image:Ataturk13.JPG|[[Мустафа Кемал Ататүрк]] саллааттарыныын, [[Чанаккале]], 1915. 
Image:Armed students in Gökçeada.jpg|&quot;Gökçeada Öğretmen Okulu&quot; ([[Гөкчеада]] арыы) сэбилэнилээх студеннара [[греция|гректар]] арыыга саба түһүүлэригэр утарсарга бэлэм тураллар, 03.12.1967.
Image:Samad Behrangi.JPG|[[Самед Бехренги]] (1939-1969) диэн [[Иран Азербайдьана|Иран Азербайдьанын]] социалист суруйааччыта, оҕолорго анаан суруйбут кинигэлэринэн биллэр.
Image:Karachay patriarchs in the 19th c.jpg|[[карачайдар|Карачай]] кырдьаҕастара, XIX үйэ
Image:Whirlingdervishes.JPG|[[мевлеви|Эргийэр дервиштар]], Түркийэ
Image:Qashqai caravan halt.jpg|[[кайшкайдар|Кашкай]] каравана, Иран    
Image:Tatar woman XVIII century.jpg|[[Казан]] [[татаардар|татаар]] дьахтара, XVIII үйэ
Image:Taniec tatarski.jpg|[[кырыым татаардара|Кырыым татаар]] саллаата [[Поляк-Литва Доҕордоhуута|Поляк-Литва Доҕордоhуутун]] саллаатын кытта охсуhар
Image:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|[[II Байезид]] султаны [[Тимур]] бас бэриннэрэр, [[Анкара кыргыhыыта|Анкара кыргыhыытын]] кэнниттэн 
Image:EmperorSuleiman.jpg|[[I Сулейман]]
Image:Babur.jpg| [[Баабыр (киhи)|Баабыр]], [[Моҕол Империята|Моҕол Империятын]] төрүттээччитэ.
&lt;/gallery&gt;

===Дьон===
&lt;gallery&gt;
Image:Azerigirls.JPG|[[Азербайдьан]] кыргыттара
Image:Karachay_national_dance.jpg|[[Карачай]] үҥкүүтэ ([[Арассыыйа]]) 

Image:UzbekStudents.jpg|[[Узбектар|Узбек]] студеннара ([[Узбекистан]])
Image:Turkman girl in national dress.jpg|[[Түркүмэн]] кыыhа ([[Түркменистан]])  
&lt;!-- Image with unknown copyright status removed: Image:Aitys.jpg|[[Kazakh]] people (performing traditional music) ([[Kazakhistan]]) {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} --&gt;
Image:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|[[кыргызтар|Кыргыз]] манасчыта ([[Кыргызстан]])
Image:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] кыыhа ([[Кытай]])
Image:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] оҕолоро ([[Кытай]])
Image:Tuvan Family.jpg|[[Тывалар|Тыва]] ыала ([[Арассыыйа]])
Image:Azeri 7.jpg|[[Азербайдьан]] музыканнара
Image:MinusinskTatars.jpg|[[Минусинскай]] татаардара ([[Арассыыйа]])
Image:Gagauz-children.jpg|[[Гагаузтар]] ([[Молдова]])
Image:Uzbeki_girl.jpg| [[узбектар|Узбек]] кыыhа ([[Узбекистан]])
&lt;!-- Deleted image removed: Image:Yoruks.jpg| A [[Yörük]] couple near [[Eğirdir]], [[Turkey]] {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} --&gt;
Image:Yakut.jpg|[[сахалар|Саха]] ыала, 1911. ([[Саха Сирэ]])
Image:Dolgan with reindeer.jpg| [[Долган]]
&lt;/gallery&gt;

=== Түүр иллэрин былаахтара ===

&lt;gallery&gt;
Image:Flag of Altai Republic.svg|[[Алтай Республиката]]
Image:Flag of Azerbaijan.svg|[[Азербайдьан]]
Image:Flag of Bashkortostan.svg|[[Башкортостан]] 
Image:Flag_of_Chuvashia.svg|[[Чувашия]]
Image:Flag of Gagauzia.svg|[[Гагауз Сирэ]]
Image:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|[[Кабардино-Балкария]]
Image:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|[[Карачай-Черкессия]]   
Image:Flag of Karakalpakstan.svg|[[Каракалпакстан]]
Image:Flag of Kazakhstan.svg|[[Казахстан]]
Image:Flag of Khakassia.svg|[[Хакасия]]
Image:Flag of Kyrgyzstan.svg|[[Кыргызстан]]
Image:Flag of Sakha.svg|[[Саха Сирэ]]
Image:Flag of Tatarstan.svg|[[Татарстан]]
Image:Flag of Turkey.svg|[[Түркийэ]]
Image:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|[[Хоту Кипр Түрк Республиката]]
Image:Flag of Turkmenistan.svg|[[Түркменистан]]
Image:Flag of Tuva.svg|[[Тыва]]
Image:Flag of Uzbekistan.svg|[[Узбекистан]]
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|[[Илин Түркистан]]
File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|[[Кырыым татаардара|Кырыым]].

&lt;/gallery&gt;

== Өссө маны көр ==
*[[Түркчүлүк]]

[[Категория:Түүр омуктар| ]]</text>
      <sha1>5lvy0k1rrzh47sasl8brva49mg7c1t1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429550</id>
      <parentid>429549</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T13:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hermes085</username>
        <id>22661</id>
      </contributor>
      <comment>/* Митология */ Таба суруйуу көннөрүлүннэ</comment>
      <origin>429550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16467" sha1="k20c815sw4i6dgfx5um9xu82q58fcfn" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group|
|image=|image=[[Image:Map-TurkicLanguages.png|300px|]]
Түүр тыллара ил туруктаах дойдулара уонна оптонуомуйалаах өрөгүйүөннэрэ.
|group={{Tnavbar-header|Түүр омуктар|Turkic ethnicity}}
|poptime= 165 мөлүйүөнтэн тахса

Бу дойдулар түүрдэр төрүт сирдэрэ эбэтэр иммигрант быhыытынан бааллар: 
[[Узбекистан]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Туркменистан]], [[Хотугу Кипр Турок Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Кытай]] ([[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]), [[Монголия]], [[Арассыыйа]], [[Иран]], [[Болгария]], [[Молдова]] ([[Гагаузия]]), [[Ирак]], [[Сирия]], [[Греция]], [[Румыния]], [[Арҕааҥҥы Европа]] ([[Германия]], [[Франция]], [[Великобритания]], [[Нидерландылар]], [[Бельгия]], [[Швеция]]), [[АХШ]], [[Канада]], [[Афганистан]], [[Пакистан]], [[Австралия]], [[Финляндия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Турция]], [[Беларусь]] уонна [[Украина]].
|popplace= [[Кыра Азия]] уонна [[Орто Илин]], [[Кавказ]], [[Орто Азия]], [[Илиҥҥи Европа]] уонна [[Балканнар|Балкааннар]], [[Сибиир]], [[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона|Арҕааҥҥы Кытай]], [[Монголия|Арҕааҥҥы Монголия]] уонна иммигрант түмсүүлэрэ [[Австралия]], [[Хоту Америка]] уонна [[Арҕааҥҥы Европа]] дойдуларыгар бааллар.
|langs= [[Түүр тыллара]].
|rels= [[Тенгринизм]], [[ислам]], [[христианство]], [[буддизм]], [[иудаизм]], [[шаманизм]], [[атеизм]], [[агностицизм]] уонна [[синкретизм]].
}}
[[Билэ:Turkic origin and expansion.png|уҥа|раамката_суох|315x315пкс]]
'''Түүр омуктар''' (атыннык '''түүр дьоно''' эбэтэр '''түүрдэр''') диэн [[Евразия]] хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор [[түүр тыллара|түүр тылларынан]] саҥарар уруулуу омуктар.

== Омуктар ==
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:
*[[Азербайджаннар]]
*[[Алтаайдар]]
*[[Араҕас уйгуурдар]]
*[[Балкаардар]]
*[[Башкирдар]]
*[[Гагаузтар]]
*[[Гаджаллар]]
*[[Дулгааннар]]
*[[Или түүрдэр]]
*[[Казахтар]]
*[[Караимнар]]
*[[Каракалпаактар]]
*[[Карапахтар]]
*[[Карачаайдар]]
*[[Кашкайдар]]
*[[Киргиистэр]]
*[[Крым татаардара]]
*[[Кумандиннар]]
*[[Кумыктар]]
*[[Ногайдар]]
*[[Салаардар]]
*[[Сахалар]]
*[[Сирия туркменнэрэ]]
*[[Татаардар]]
*[[Теленгиттэр]]
*[[Телеуттар]]
*[[Тофалар]]
*[[Тубаалар]]
*[[Тывалар]]
*[[Туроктар]]
*[[Туркменнэр]]
*[[Узбектэр]]
*[[Фуюй кыргыыстара]]
*[[Хакастар]]
*[[Хорасан түүрдэрэ]]
*[[Хотуоннар]]
*[[Чалкааннар]]
*[[Чехармехаль түүрдэрэ]]
*[[Чуваштар]]
*[[Чулымнар]]
*[[Шордар]]
Онтон таhынан, былыргы, билигин суох [[хуннулар]], [[кыпчактар]], [[авардар]], [[булгардар]], [[хуннар]] уонна [[хазардар]] эмиэ түүр омуктар этилэр.

== Олорор сирдэрэ ==
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: [[Илин Европа]]ттан уонна [[Сир ортотунааҕы байҕал]]тан [[Сибиир]]гэ уонна арҕаа [[Кытай]]га дылы.

Ордук элбэх түүр дьоно олороллор [[Арҕаа Азия|Арҕаа]] уонна [[Орто Азия]]ҕа, [[Арассыыйа]]ҕа, Кытайга, хоту [[Ирак]]ка уонна хоту [[Иран|Ираҥҥа]].

Билигин кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Турция]], [[Туркменистан]] уонна [[Узбекистан]]. Ил суверенитеттаах түүр автономиялара Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр ([[Саха Сирэ]], [[Тыва]], [[Хакасия]], [[Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Татарстан]], [[Башкортостан]], [[Чувашия]], [[Кабардино-Балкария]], [[Карачаево-Черкесия]], [[Крым]]), Кытайга ([[Синьцзянь-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]) уонна [[Молдова]]ҕа ([[Гагаузия]]). Түүр дьоно олорор өрөгүйүөннэрэ дойдуларынан [[Иран]], [[Ирак]], [[Грузия]], [[Болгария]], [[Македония]], [[Греция]], [[Тадьикистан]], [[Афганистан]] уонна [[Монголия]] буолаллар.

[[Арҕаа Европа]] уонна [[Америка]] дойдуларыгар, уонна [[Австралия]]ҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.

== «Түүр» аат ==
«Түүр» («түрк») аат аан бастаан алтыс үйэҕэ [[күөх түүрдэр]] ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора [[585]] c. Ишбара күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини «Улуу түүр хаан» диэн ааттыыр. [[Былыргы түүр бичигэ|Орхуон бэлиэ суруктарыгар]] ([[735]]) «түрк» уонна «түрүк» диэн тыллар бааллар.

== История ==

== Түүр тыллара ==
{{main|Түүр тыллара}}

[[Image:Orkhon script 8th century wt.jpg|thumb|left|150px|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]].]] 

'''Түүр тыллара''' алтайскай теориянан тунгус-маньчжур уонна монгол тылларын кытары [[алтаай тыллара|алтаай тылларын ыалыгар]] киирэллэр.

[[Image:Turkic_language_speaking.PNG|thumb|150px| Түүр тылларын сирдэрэ.]]

Хас биирдии тюрколог бэйэтин классификациятын оҥорор идэлээх, ол иһин биир уопсай классификация суох. Ол эрээри саҥа классификациялар үксэтинэн уруккутааҕылар саҥардыылара буолаллара. Онон, барытын тэҥнээн көрдөххө маннык классификация тахсыан сөп:
*огуус ветвэ — арҕаа группата (турок, азербайджан, гагауз тыллара), илин группата (туркмен, хорасан түүрүн тыллара);
*карлук ветвэ — хорезм группата (узбек, уйгуур, салаар, илии түүр тыллара) уонна халадж тылын туспа группата;
*кыпчаак ветвэ — нагаай группата (казах, каракалпаак, нагаай, добруджататар, юрта-татаар, алабугат-татаар, карагаш тыллара), Поволжье группата (татаар, башкиир тыллара), половец группата (огуус подгруппата — Крым татаар уонна караим тыллара, кавказ подгруппата — карачаай-балкаар уонна кумык тыллара) уонна кыргыыс тылын туспа группата;
*саха тылын туспа ветвэ;
*Сайаан ветвэ — степь группата (тыва, цэнгэль, күөх манчаак тыллара) уонна тайҕа группата (тофа тыла эрэ баар);
*Куорунай Алтаай ветвэ (хоту уонна соҕуруу алтаай тыллара);
*хакаас ветвэ (хакаас, сарыг-югур уонна фуюй кыргыыс тыллара);
*булгаар ветвэ (чуваш тыла эрэ баар).

'''[[Руналар]]''' илин [[Монголия]]ттан уонна [[Илин Туркистан]]тан арҕаа [[Балкааннар]]га дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.

Кэлин түүр тыллара [[араб алпабыыта|араб]], [[кирилл алпабыыта|кирилл]] уонна [[латин алпабыыта|латин]] алпабыыттарыгар көспүттэрэ.

== Мифология ==

== Итэҕэл ==
[[Айыы]]

[[Таҥара итэҕэлэ|Теҥриизм]]

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|&quot;Kokbayraq&quot; (Күөх былаах). Бу былаах [[уйгурдар]] [[Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhына|Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhыннарын]] бэлиэтэ буолар. [[Кытай]]га туттуллара бобуулаах.
Image:Fig6Ishjamts_p166R1.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:Fig5Ishjamts p166R2.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:ToyokAndRjukokuAlphabets.gif|Рукоку уонна Тойок манускриптара, ордук былыргы биллэр түүр алпабыыта.
Image:Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG|[[Күөх түүрдэр]] бичиктэрин копията, [[Анкара]]
Image:Kyzyl orkhon inscription.jpg|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигинэн]] суруллубут бэлиэ сурук, [[Кызыл]]
Image:Tokhtamysh.jpg|[[Алтан Орда]] Арассыыйаҕа кимэн киириитэ, 1382.
Image:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|[[Мехмет II]] [[Истанбул|Константиноплга]] киириитэ.
Image:Sattar Khan.jpg|[[Саттар Хан]] (1868-1914) диэн Иран [[кадьар династията|Кадьар]] периодын бүтүүтүн сүрүн революционера.
Image:Ataturk13.JPG|[[Мустафа Кемал Ататүрк]] саллааттарыныын, [[Чанаккале]], 1915. 
Image:Armed students in Gökçeada.jpg|&quot;Gökçeada Öğretmen Okulu&quot; ([[Гөкчеада]] арыы) сэбилэнилээх студеннара [[греция|гректар]] арыыга саба түһүүлэригэр утарсарга бэлэм тураллар, 03.12.1967.
Image:Samad Behrangi.JPG|[[Самед Бехренги]] (1939-1969) диэн [[Иран Азербайдьана|Иран Азербайдьанын]] социалист суруйааччыта, оҕолорго анаан суруйбут кинигэлэринэн биллэр.
Image:Karachay patriarchs in the 19th c.jpg|[[карачайдар|Карачай]] кырдьаҕастара, XIX үйэ
Image:Whirlingdervishes.JPG|[[мевлеви|Эргийэр дервиштар]], Түркийэ
Image:Qashqai caravan halt.jpg|[[кайшкайдар|Кашкай]] каравана, Иран    
Image:Tatar woman XVIII century.jpg|[[Казан]] [[татаардар|татаар]] дьахтара, XVIII үйэ
Image:Taniec tatarski.jpg|[[кырыым татаардара|Кырыым татаар]] саллаата [[Поляк-Литва Доҕордоhуута|Поляк-Литва Доҕордоhуутун]] саллаатын кытта охсуhар
Image:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|[[II Байезид]] султаны [[Тимур]] бас бэриннэрэр, [[Анкара кыргыhыыта|Анкара кыргыhыытын]] кэнниттэн 
Image:EmperorSuleiman.jpg|[[I Сулейман]]
Image:Babur.jpg| [[Баабыр (киhи)|Баабыр]], [[Моҕол Империята|Моҕол Империятын]] төрүттээччитэ.
&lt;/gallery&gt;

===Дьон===
&lt;gallery&gt;
Image:Azerigirls.JPG|[[Азербайдьан]] кыргыттара
Image:Karachay_national_dance.jpg|[[Карачай]] үҥкүүтэ ([[Арассыыйа]]) 

Image:UzbekStudents.jpg|[[Узбектар|Узбек]] студеннара ([[Узбекистан]])
Image:Turkman girl in national dress.jpg|[[Түркүмэн]] кыыhа ([[Түркменистан]])  
&lt;!-- Image with unknown copyright status removed: Image:Aitys.jpg|[[Kazakh]] people (performing traditional music) ([[Kazakhistan]]) {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} --&gt;
Image:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|[[кыргызтар|Кыргыз]] манасчыта ([[Кыргызстан]])
Image:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] кыыhа ([[Кытай]])
Image:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] оҕолоро ([[Кытай]])
Image:Tuvan Family.jpg|[[Тывалар|Тыва]] ыала ([[Арассыыйа]])
Image:Azeri 7.jpg|[[Азербайдьан]] музыканнара
Image:MinusinskTatars.jpg|[[Минусинскай]] татаардара ([[Арассыыйа]])
Image:Gagauz-children.jpg|[[Гагаузтар]] ([[Молдова]])
Image:Uzbeki_girl.jpg| [[узбектар|Узбек]] кыыhа ([[Узбекистан]])
&lt;!-- Deleted image removed: Image:Yoruks.jpg| A [[Yörük]] couple near [[Eğirdir]], [[Turkey]] {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} --&gt;
Image:Yakut.jpg|[[сахалар|Саха]] ыала, 1911. ([[Саха Сирэ]])
Image:Dolgan with reindeer.jpg| [[Долган]]
&lt;/gallery&gt;

=== Түүр иллэрин былаахтара ===

&lt;gallery&gt;
Image:Flag of Altai Republic.svg|[[Алтай Республиката]]
Image:Flag of Azerbaijan.svg|[[Азербайдьан]]
Image:Flag of Bashkortostan.svg|[[Башкортостан]] 
Image:Flag_of_Chuvashia.svg|[[Чувашия]]
Image:Flag of Gagauzia.svg|[[Гагауз Сирэ]]
Image:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|[[Кабардино-Балкария]]
Image:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|[[Карачай-Черкессия]]   
Image:Flag of Karakalpakstan.svg|[[Каракалпакстан]]
Image:Flag of Kazakhstan.svg|[[Казахстан]]
Image:Flag of Khakassia.svg|[[Хакасия]]
Image:Flag of Kyrgyzstan.svg|[[Кыргызстан]]
Image:Flag of Sakha.svg|[[Саха Сирэ]]
Image:Flag of Tatarstan.svg|[[Татарстан]]
Image:Flag of Turkey.svg|[[Түркийэ]]
Image:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|[[Хоту Кипр Түрк Республиката]]
Image:Flag of Turkmenistan.svg|[[Түркменистан]]
Image:Flag of Tuva.svg|[[Тыва]]
Image:Flag of Uzbekistan.svg|[[Узбекистан]]
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|[[Илин Түркистан]]
File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|[[Кырыым татаардара|Кырыым]].

&lt;/gallery&gt;

== Өссө маны көр ==
*[[Түркчүлүк]]

[[Категория:Түүр омуктар| ]]</text>
      <sha1>k20c815sw4i6dgfx5um9xu82q58fcfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429551</id>
      <parentid>429550</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T13:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hermes085</username>
        <id>22661</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Түүр тыллара */</comment>
      <origin>429551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16445" sha1="9r0wo8dpqrrwazoai0k0mwgee0whhs7" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group|
|image=|image=[[Image:Map-TurkicLanguages.png|300px|]]
Түүр тыллара ил туруктаах дойдулара уонна оптонуомуйалаах өрөгүйүөннэрэ.
|group={{Tnavbar-header|Түүр омуктар|Turkic ethnicity}}
|poptime= 165 мөлүйүөнтэн тахса

Бу дойдулар түүрдэр төрүт сирдэрэ эбэтэр иммигрант быhыытынан бааллар: 
[[Узбекистан]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Туркменистан]], [[Хотугу Кипр Турок Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Кытай]] ([[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]), [[Монголия]], [[Арассыыйа]], [[Иран]], [[Болгария]], [[Молдова]] ([[Гагаузия]]), [[Ирак]], [[Сирия]], [[Греция]], [[Румыния]], [[Арҕааҥҥы Европа]] ([[Германия]], [[Франция]], [[Великобритания]], [[Нидерландылар]], [[Бельгия]], [[Швеция]]), [[АХШ]], [[Канада]], [[Афганистан]], [[Пакистан]], [[Австралия]], [[Финляндия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Турция]], [[Беларусь]] уонна [[Украина]].
|popplace= [[Кыра Азия]] уонна [[Орто Илин]], [[Кавказ]], [[Орто Азия]], [[Илиҥҥи Европа]] уонна [[Балканнар|Балкааннар]], [[Сибиир]], [[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона|Арҕааҥҥы Кытай]], [[Монголия|Арҕааҥҥы Монголия]] уонна иммигрант түмсүүлэрэ [[Австралия]], [[Хоту Америка]] уонна [[Арҕааҥҥы Европа]] дойдуларыгар бааллар.
|langs= [[Түүр тыллара]].
|rels= [[Тенгринизм]], [[ислам]], [[христианство]], [[буддизм]], [[иудаизм]], [[шаманизм]], [[атеизм]], [[агностицизм]] уонна [[синкретизм]].
}}
[[Билэ:Turkic origin and expansion.png|уҥа|раамката_суох|315x315пкс]]
'''Түүр омуктар''' (атыннык '''түүр дьоно''' эбэтэр '''түүрдэр''') диэн [[Евразия]] хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор [[түүр тыллара|түүр тылларынан]] саҥарар уруулуу омуктар.

== Омуктар ==
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:
*[[Азербайджаннар]]
*[[Алтаайдар]]
*[[Араҕас уйгуурдар]]
*[[Балкаардар]]
*[[Башкирдар]]
*[[Гагаузтар]]
*[[Гаджаллар]]
*[[Дулгааннар]]
*[[Или түүрдэр]]
*[[Казахтар]]
*[[Караимнар]]
*[[Каракалпаактар]]
*[[Карапахтар]]
*[[Карачаайдар]]
*[[Кашкайдар]]
*[[Киргиистэр]]
*[[Крым татаардара]]
*[[Кумандиннар]]
*[[Кумыктар]]
*[[Ногайдар]]
*[[Салаардар]]
*[[Сахалар]]
*[[Сирия туркменнэрэ]]
*[[Татаардар]]
*[[Теленгиттэр]]
*[[Телеуттар]]
*[[Тофалар]]
*[[Тубаалар]]
*[[Тывалар]]
*[[Туроктар]]
*[[Туркменнэр]]
*[[Узбектэр]]
*[[Фуюй кыргыыстара]]
*[[Хакастар]]
*[[Хорасан түүрдэрэ]]
*[[Хотуоннар]]
*[[Чалкааннар]]
*[[Чехармехаль түүрдэрэ]]
*[[Чуваштар]]
*[[Чулымнар]]
*[[Шордар]]
Онтон таhынан, былыргы, билигин суох [[хуннулар]], [[кыпчактар]], [[авардар]], [[булгардар]], [[хуннар]] уонна [[хазардар]] эмиэ түүр омуктар этилэр.

== Олорор сирдэрэ ==
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: [[Илин Европа]]ттан уонна [[Сир ортотунааҕы байҕал]]тан [[Сибиир]]гэ уонна арҕаа [[Кытай]]га дылы.

Ордук элбэх түүр дьоно олороллор [[Арҕаа Азия|Арҕаа]] уонна [[Орто Азия]]ҕа, [[Арассыыйа]]ҕа, Кытайга, хоту [[Ирак]]ка уонна хоту [[Иран|Ираҥҥа]].

Билигин кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Турция]], [[Туркменистан]] уонна [[Узбекистан]]. Ил суверенитеттаах түүр автономиялара Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр ([[Саха Сирэ]], [[Тыва]], [[Хакасия]], [[Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Татарстан]], [[Башкортостан]], [[Чувашия]], [[Кабардино-Балкария]], [[Карачаево-Черкесия]], [[Крым]]), Кытайга ([[Синьцзянь-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]) уонна [[Молдова]]ҕа ([[Гагаузия]]). Түүр дьоно олорор өрөгүйүөннэрэ дойдуларынан [[Иран]], [[Ирак]], [[Грузия]], [[Болгария]], [[Македония]], [[Греция]], [[Тадьикистан]], [[Афганистан]] уонна [[Монголия]] буолаллар.

[[Арҕаа Европа]] уонна [[Америка]] дойдуларыгар, уонна [[Австралия]]ҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.

== «Түүр» аат ==
«Түүр» («түрк») аат аан бастаан алтыс үйэҕэ [[күөх түүрдэр]] ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора [[585]] c. Ишбара күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини «Улуу түүр хаан» диэн ааттыыр. [[Былыргы түүр бичигэ|Орхуон бэлиэ суруктарыгар]] ([[735]]) «түрк» уонна «түрүк» диэн тыллар бааллар.

== История ==

== Түүр тыллара ==
{{main|Түүр тыллара}}

[[Image:Orkhon script 8th century wt.jpg|thumb|left|150px|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]].]] 

'''Түүр тыллара''' алтайскай теориянан тунгус-маньчжур уонна монгол тылларын кытары [[алтаай тыллара|алтаай тылларын ыалыгар]] киирэллэр.

[[Image:Turkic_language_speaking.PNG|thumb|150px| Түүр тылларын сирдэрэ.]]

Хас биирдии тюрколог бэйэтин классификациятын оҥорор идэлээх, ол иһин биир уопсай классификация суох. Ол эрээри саҥа классификациялар үксэтинэн уруккутааҕылар саҥардыылара буолаллара. Онон, барытын тэҥнээн көрдөххө маннык классификация тахсыан сөп:
*огуус ветвэ — арҕаа группата (турок, азербайджан, гагауз тыллара), илин группата (туркмен, хорасан түүрүн тыллара);
*карлук ветвэ — хорезм группата (узбек, уйгуур, салаар, илии түүр тыллара) уонна халадж тылын туспа группата;
*кыпчаак ветвэ — нагаай группата (казах, каракалпаак, нагаай, добруджататар, юрта-татаар, алабугат-татаар, карагаш тыллара), Поволжье группата (татаар, башкиир тыллара), половец группата (огуус подгруппата — Крым татаар уонна караим тыллара, кавказ подгруппата — карачаай-балкаар уонна кумык тыллара) уонна кыргыыс тылын туспа группата;
*саха ветвэ;
*Сайаан ветвэ — степь группата (тыва, цэнгэль, күөх манчаак тыллара) уонна тайҕа группата (тофа тыла эрэ баар);
*Куорунай Алтаай ветвэ (хоту уонна соҕуруу алтаай тыллара);
*хакаас ветвэ (хакаас, сарыг-югур уонна фуюй кыргыыс тыллара);
*булгаар ветвэ (чуваш тыла эрэ баар).

'''[[Руналар]]''' илин [[Монголия]]ттан уонна [[Илин Туркистан]]тан арҕаа [[Балкааннар]]га дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.

Кэлин түүр тыллара [[араб алпабыыта|араб]], [[кирилл алпабыыта|кирилл]] уонна [[латин алпабыыта|латин]] алпабыыттарыгар көспүттэрэ.

== Мифология ==

== Итэҕэл ==
[[Айыы]]

[[Таҥара итэҕэлэ|Теҥриизм]]

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|&quot;Kokbayraq&quot; (Күөх былаах). Бу былаах [[уйгурдар]] [[Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhына|Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhыннарын]] бэлиэтэ буолар. [[Кытай]]га туттуллара бобуулаах.
Image:Fig6Ishjamts_p166R1.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:Fig5Ishjamts p166R2.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:ToyokAndRjukokuAlphabets.gif|Рукоку уонна Тойок манускриптара, ордук былыргы биллэр түүр алпабыыта.
Image:Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG|[[Күөх түүрдэр]] бичиктэрин копията, [[Анкара]]
Image:Kyzyl orkhon inscription.jpg|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигинэн]] суруллубут бэлиэ сурук, [[Кызыл]]
Image:Tokhtamysh.jpg|[[Алтан Орда]] Арассыыйаҕа кимэн киириитэ, 1382.
Image:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|[[Мехмет II]] [[Истанбул|Константиноплга]] киириитэ.
Image:Sattar Khan.jpg|[[Саттар Хан]] (1868-1914) диэн Иран [[кадьар династията|Кадьар]] периодын бүтүүтүн сүрүн революционера.
Image:Ataturk13.JPG|[[Мустафа Кемал Ататүрк]] саллааттарыныын, [[Чанаккале]], 1915. 
Image:Armed students in Gökçeada.jpg|&quot;Gökçeada Öğretmen Okulu&quot; ([[Гөкчеада]] арыы) сэбилэнилээх студеннара [[греция|гректар]] арыыга саба түһүүлэригэр утарсарга бэлэм тураллар, 03.12.1967.
Image:Samad Behrangi.JPG|[[Самед Бехренги]] (1939-1969) диэн [[Иран Азербайдьана|Иран Азербайдьанын]] социалист суруйааччыта, оҕолорго анаан суруйбут кинигэлэринэн биллэр.
Image:Karachay patriarchs in the 19th c.jpg|[[карачайдар|Карачай]] кырдьаҕастара, XIX үйэ
Image:Whirlingdervishes.JPG|[[мевлеви|Эргийэр дервиштар]], Түркийэ
Image:Qashqai caravan halt.jpg|[[кайшкайдар|Кашкай]] каравана, Иран    
Image:Tatar woman XVIII century.jpg|[[Казан]] [[татаардар|татаар]] дьахтара, XVIII үйэ
Image:Taniec tatarski.jpg|[[кырыым татаардара|Кырыым татаар]] саллаата [[Поляк-Литва Доҕордоhуута|Поляк-Литва Доҕордоhуутун]] саллаатын кытта охсуhар
Image:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|[[II Байезид]] султаны [[Тимур]] бас бэриннэрэр, [[Анкара кыргыhыыта|Анкара кыргыhыытын]] кэнниттэн 
Image:EmperorSuleiman.jpg|[[I Сулейман]]
Image:Babur.jpg| [[Баабыр (киhи)|Баабыр]], [[Моҕол Империята|Моҕол Империятын]] төрүттээччитэ.
&lt;/gallery&gt;

===Дьон===
&lt;gallery&gt;
Image:Azerigirls.JPG|[[Азербайдьан]] кыргыттара
Image:Karachay_national_dance.jpg|[[Карачай]] үҥкүүтэ ([[Арассыыйа]]) 

Image:UzbekStudents.jpg|[[Узбектар|Узбек]] студеннара ([[Узбекистан]])
Image:Turkman girl in national dress.jpg|[[Түркүмэн]] кыыhа ([[Түркменистан]])  
&lt;!-- Image with unknown copyright status removed: Image:Aitys.jpg|[[Kazakh]] people (performing traditional music) ([[Kazakhistan]]) {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} --&gt;
Image:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|[[кыргызтар|Кыргыз]] манасчыта ([[Кыргызстан]])
Image:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] кыыhа ([[Кытай]])
Image:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] оҕолоро ([[Кытай]])
Image:Tuvan Family.jpg|[[Тывалар|Тыва]] ыала ([[Арассыыйа]])
Image:Azeri 7.jpg|[[Азербайдьан]] музыканнара
Image:MinusinskTatars.jpg|[[Минусинскай]] татаардара ([[Арассыыйа]])
Image:Gagauz-children.jpg|[[Гагаузтар]] ([[Молдова]])
Image:Uzbeki_girl.jpg| [[узбектар|Узбек]] кыыhа ([[Узбекистан]])
&lt;!-- Deleted image removed: Image:Yoruks.jpg| A [[Yörük]] couple near [[Eğirdir]], [[Turkey]] {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} --&gt;
Image:Yakut.jpg|[[сахалар|Саха]] ыала, 1911. ([[Саха Сирэ]])
Image:Dolgan with reindeer.jpg| [[Долган]]
&lt;/gallery&gt;

=== Түүр иллэрин былаахтара ===

&lt;gallery&gt;
Image:Flag of Altai Republic.svg|[[Алтай Республиката]]
Image:Flag of Azerbaijan.svg|[[Азербайдьан]]
Image:Flag of Bashkortostan.svg|[[Башкортостан]] 
Image:Flag_of_Chuvashia.svg|[[Чувашия]]
Image:Flag of Gagauzia.svg|[[Гагауз Сирэ]]
Image:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|[[Кабардино-Балкария]]
Image:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|[[Карачай-Черкессия]]   
Image:Flag of Karakalpakstan.svg|[[Каракалпакстан]]
Image:Flag of Kazakhstan.svg|[[Казахстан]]
Image:Flag of Khakassia.svg|[[Хакасия]]
Image:Flag of Kyrgyzstan.svg|[[Кыргызстан]]
Image:Flag of Sakha.svg|[[Саха Сирэ]]
Image:Flag of Tatarstan.svg|[[Татарстан]]
Image:Flag of Turkey.svg|[[Түркийэ]]
Image:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|[[Хоту Кипр Түрк Республиката]]
Image:Flag of Turkmenistan.svg|[[Түркменистан]]
Image:Flag of Tuva.svg|[[Тыва]]
Image:Flag of Uzbekistan.svg|[[Узбекистан]]
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|[[Илин Түркистан]]
File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|[[Кырыым татаардара|Кырыым]].

&lt;/gallery&gt;

== Өссө маны көр ==
*[[Түркчүлүк]]

[[Категория:Түүр омуктар| ]]</text>
      <sha1>9r0wo8dpqrrwazoai0k0mwgee0whhs7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429552</id>
      <parentid>429551</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T13:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hermes085</username>
        <id>22661</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Олорор сирдэрэ */ Таба суруйуу көннөрүлүннэ</comment>
      <origin>429552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16445" sha1="lo08tl1g00id8xa8svk9ev4cs6w207w" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group|
|image=|image=[[Image:Map-TurkicLanguages.png|300px|]]
Түүр тыллара ил туруктаах дойдулара уонна оптонуомуйалаах өрөгүйүөннэрэ.
|group={{Tnavbar-header|Түүр омуктар|Turkic ethnicity}}
|poptime= 165 мөлүйүөнтэн тахса

Бу дойдулар түүрдэр төрүт сирдэрэ эбэтэр иммигрант быhыытынан бааллар: 
[[Узбекистан]], [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Туркменистан]], [[Хотугу Кипр Турок Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Кытай]] ([[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]), [[Монголия]], [[Арассыыйа]], [[Иран]], [[Болгария]], [[Молдова]] ([[Гагаузия]]), [[Ирак]], [[Сирия]], [[Греция]], [[Румыния]], [[Арҕааҥҥы Европа]] ([[Германия]], [[Франция]], [[Великобритания]], [[Нидерландылар]], [[Бельгия]], [[Швеция]]), [[АХШ]], [[Канада]], [[Афганистан]], [[Пакистан]], [[Австралия]], [[Финляндия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Турция]], [[Беларусь]] уонна [[Украина]].
|popplace= [[Кыра Азия]] уонна [[Орто Илин]], [[Кавказ]], [[Орто Азия]], [[Илиҥҥи Европа]] уонна [[Балканнар|Балкааннар]], [[Сибиир]], [[Синьцзян-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона|Арҕааҥҥы Кытай]], [[Монголия|Арҕааҥҥы Монголия]] уонна иммигрант түмсүүлэрэ [[Австралия]], [[Хоту Америка]] уонна [[Арҕааҥҥы Европа]] дойдуларыгар бааллар.
|langs= [[Түүр тыллара]].
|rels= [[Тенгринизм]], [[ислам]], [[христианство]], [[буддизм]], [[иудаизм]], [[шаманизм]], [[атеизм]], [[агностицизм]] уонна [[синкретизм]].
}}
[[Билэ:Turkic origin and expansion.png|уҥа|раамката_суох|315x315пкс]]
'''Түүр омуктар''' (атыннык '''түүр дьоно''' эбэтэр '''түүрдэр''') диэн [[Евразия]] хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор [[түүр тыллара|түүр тылларынан]] саҥарар уруулуу омуктар.

== Омуктар ==
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:
*[[Азербайджаннар]]
*[[Алтаайдар]]
*[[Араҕас уйгуурдар]]
*[[Балкаардар]]
*[[Башкирдар]]
*[[Гагаузтар]]
*[[Гаджаллар]]
*[[Дулгааннар]]
*[[Или түүрдэр]]
*[[Казахтар]]
*[[Караимнар]]
*[[Каракалпаактар]]
*[[Карапахтар]]
*[[Карачаайдар]]
*[[Кашкайдар]]
*[[Киргиистэр]]
*[[Крым татаардара]]
*[[Кумандиннар]]
*[[Кумыктар]]
*[[Ногайдар]]
*[[Салаардар]]
*[[Сахалар]]
*[[Сирия туркменнэрэ]]
*[[Татаардар]]
*[[Теленгиттэр]]
*[[Телеуттар]]
*[[Тофалар]]
*[[Тубаалар]]
*[[Тывалар]]
*[[Туроктар]]
*[[Туркменнэр]]
*[[Узбектэр]]
*[[Фуюй кыргыыстара]]
*[[Хакастар]]
*[[Хорасан түүрдэрэ]]
*[[Хотуоннар]]
*[[Чалкааннар]]
*[[Чехармехаль түүрдэрэ]]
*[[Чуваштар]]
*[[Чулымнар]]
*[[Шордар]]
Онтон таhынан, былыргы, билигин суох [[хуннулар]], [[кыпчактар]], [[авардар]], [[булгардар]], [[хуннар]] уонна [[хазардар]] эмиэ түүр омуктар этилэр.

== Олорор сирдэрэ ==
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: [[Илин Европа]]ттан уонна [[Сир ортотунааҕы байҕал]]тан [[Сибиир]]гэ уонна арҕаа [[Кытай]]га дылы.

Ордук элбэх түүр дьоно олороллор [[Арҕаа Азия|Арҕаа]] уонна [[Орто Азия]]ҕа, [[Арассыыйа]]ҕа, Кытайга, хоту [[Ирак]]ка уонна хоту [[Иран|Ираҥҥа]].

Билиҥҥи кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Турция]], [[Туркменистан]] уонна [[Узбекистан]]. Ил суверенитеттаах түүр автономиялара Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр ([[Саха Сирэ]], [[Тыва]], [[Хакасия]], [[Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Татарстан]], [[Башкортостан]], [[Чувашия]], [[Кабардино-Балкария]], [[Карачаево-Черкесия]], [[Крым]]), Кытайга ([[Синьцзянь-Уйгуур оптонуомуйалаах оройуона]]) уонна [[Молдова]]ҕа ([[Гагаузия]]). Түүр дьоно олорор өрөгүйүөннэрэ дойдуларынан [[Иран]], [[Ирак]], [[Грузия]], [[Болгария]], [[Македония]], [[Греция]], [[Тадьикистан]], [[Афганистан]] уонна [[Монголия]] буолаллар.

[[Арҕаа Европа]] уонна [[Америка]] дойдуларыгар, уонна [[Австралия]]ҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.

== «Түүр» аат ==
«Түүр» («түрк») аат аан бастаан алтыс үйэҕэ [[күөх түүрдэр]] ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора [[585]] c. Ишбара күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини «Улуу түүр хаан» диэн ааттыыр. [[Былыргы түүр бичигэ|Орхуон бэлиэ суруктарыгар]] ([[735]]) «түрк» уонна «түрүк» диэн тыллар бааллар.

== История ==

== Түүр тыллара ==
{{main|Түүр тыллара}}

[[Image:Orkhon script 8th century wt.jpg|thumb|left|150px|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигэ]].]] 

'''Түүр тыллара''' алтайскай теориянан тунгус-маньчжур уонна монгол тылларын кытары [[алтаай тыллара|алтаай тылларын ыалыгар]] киирэллэр.

[[Image:Turkic_language_speaking.PNG|thumb|150px| Түүр тылларын сирдэрэ.]]

Хас биирдии тюрколог бэйэтин классификациятын оҥорор идэлээх, ол иһин биир уопсай классификация суох. Ол эрээри саҥа классификациялар үксэтинэн уруккутааҕылар саҥардыылара буолаллара. Онон, барытын тэҥнээн көрдөххө маннык классификация тахсыан сөп:
*огуус ветвэ — арҕаа группата (турок, азербайджан, гагауз тыллара), илин группата (туркмен, хорасан түүрүн тыллара);
*карлук ветвэ — хорезм группата (узбек, уйгуур, салаар, илии түүр тыллара) уонна халадж тылын туспа группата;
*кыпчаак ветвэ — нагаай группата (казах, каракалпаак, нагаай, добруджататар, юрта-татаар, алабугат-татаар, карагаш тыллара), Поволжье группата (татаар, башкиир тыллара), половец группата (огуус подгруппата — Крым татаар уонна караим тыллара, кавказ подгруппата — карачаай-балкаар уонна кумык тыллара) уонна кыргыыс тылын туспа группата;
*саха ветвэ;
*Сайаан ветвэ — степь группата (тыва, цэнгэль, күөх манчаак тыллара) уонна тайҕа группата (тофа тыла эрэ баар);
*Куорунай Алтаай ветвэ (хоту уонна соҕуруу алтаай тыллара);
*хакаас ветвэ (хакаас, сарыг-югур уонна фуюй кыргыыс тыллара);
*булгаар ветвэ (чуваш тыла эрэ баар).

'''[[Руналар]]''' илин [[Монголия]]ттан уонна [[Илин Туркистан]]тан арҕаа [[Балкааннар]]га дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.

Кэлин түүр тыллара [[араб алпабыыта|араб]], [[кирилл алпабыыта|кирилл]] уонна [[латин алпабыыта|латин]] алпабыыттарыгар көспүттэрэ.

== Мифология ==

== Итэҕэл ==
[[Айыы]]

[[Таҥара итэҕэлэ|Теҥриизм]]

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|&quot;Kokbayraq&quot; (Күөх былаах). Бу былаах [[уйгурдар]] [[Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhына|Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhыннарын]] бэлиэтэ буолар. [[Кытай]]га туттуллара бобуулаах.
Image:Fig6Ishjamts_p166R1.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:Fig5Ishjamts p166R2.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, [[Хунну]]- [[Сяньби]] бичигэ ([[Монголия]] уонна [[Ис Монголия]])
Image:ToyokAndRjukokuAlphabets.gif|Рукоку уонна Тойок манускриптара, ордук былыргы биллэр түүр алпабыыта.
Image:Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG|[[Күөх түүрдэр]] бичиктэрин копията, [[Анкара]]
Image:Kyzyl orkhon inscription.jpg|[[Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигинэн]] суруллубут бэлиэ сурук, [[Кызыл]]
Image:Tokhtamysh.jpg|[[Алтан Орда]] Арассыыйаҕа кимэн киириитэ, 1382.
Image:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|[[Мехмет II]] [[Истанбул|Константиноплга]] киириитэ.
Image:Sattar Khan.jpg|[[Саттар Хан]] (1868-1914) диэн Иран [[кадьар династията|Кадьар]] периодын бүтүүтүн сүрүн революционера.
Image:Ataturk13.JPG|[[Мустафа Кемал Ататүрк]] саллааттарыныын, [[Чанаккале]], 1915. 
Image:Armed students in Gökçeada.jpg|&quot;Gökçeada Öğretmen Okulu&quot; ([[Гөкчеада]] арыы) сэбилэнилээх студеннара [[греция|гректар]] арыыга саба түһүүлэригэр утарсарга бэлэм тураллар, 03.12.1967.
Image:Samad Behrangi.JPG|[[Самед Бехренги]] (1939-1969) диэн [[Иран Азербайдьана|Иран Азербайдьанын]] социалист суруйааччыта, оҕолорго анаан суруйбут кинигэлэринэн биллэр.
Image:Karachay patriarchs in the 19th c.jpg|[[карачайдар|Карачай]] кырдьаҕастара, XIX үйэ
Image:Whirlingdervishes.JPG|[[мевлеви|Эргийэр дервиштар]], Түркийэ
Image:Qashqai caravan halt.jpg|[[кайшкайдар|Кашкай]] каравана, Иран    
Image:Tatar woman XVIII century.jpg|[[Казан]] [[татаардар|татаар]] дьахтара, XVIII үйэ
Image:Taniec tatarski.jpg|[[кырыым татаардара|Кырыым татаар]] саллаата [[Поляк-Литва Доҕордоhуута|Поляк-Литва Доҕордоhуутун]] саллаатын кытта охсуhар
Image:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|[[II Байезид]] султаны [[Тимур]] бас бэриннэрэр, [[Анкара кыргыhыыта|Анкара кыргыhыытын]] кэнниттэн 
Image:EmperorSuleiman.jpg|[[I Сулейман]]
Image:Babur.jpg| [[Баабыр (киhи)|Баабыр]], [[Моҕол Империята|Моҕол Империятын]] төрүттээччитэ.
&lt;/gallery&gt;

===Дьон===
&lt;gallery&gt;
Image:Azerigirls.JPG|[[Азербайдьан]] кыргыттара
Image:Karachay_national_dance.jpg|[[Карачай]] үҥкүүтэ ([[Арассыыйа]]) 

Image:UzbekStudents.jpg|[[Узбектар|Узбек]] студеннара ([[Узбекистан]])
Image:Turkman girl in national dress.jpg|[[Түркүмэн]] кыыhа ([[Түркменистан]])  
&lt;!-- Image with unknown copyright status removed: Image:Aitys.jpg|[[Kazakh]] people (performing traditional music) ([[Kazakhistan]]) {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} --&gt;
Image:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|[[кыргызтар|Кыргыз]] манасчыта ([[Кыргызстан]])
Image:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] кыыhа ([[Кытай]])
Image:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|[[уйгурдар|Уйгур]] оҕолоро ([[Кытай]])
Image:Tuvan Family.jpg|[[Тывалар|Тыва]] ыала ([[Арассыыйа]])
Image:Azeri 7.jpg|[[Азербайдьан]] музыканнара
Image:MinusinskTatars.jpg|[[Минусинскай]] татаардара ([[Арассыыйа]])
Image:Gagauz-children.jpg|[[Гагаузтар]] ([[Молдова]])
Image:Uzbeki_girl.jpg| [[узбектар|Узбек]] кыыhа ([[Узбекистан]])
&lt;!-- Deleted image removed: Image:Yoruks.jpg| A [[Yörük]] couple near [[Eğirdir]], [[Turkey]] {{deletable image-caption|1={{subst:#time:l, j F Y| + 7 days}}}} --&gt;
Image:Yakut.jpg|[[сахалар|Саха]] ыала, 1911. ([[Саха Сирэ]])
Image:Dolgan with reindeer.jpg| [[Долган]]
&lt;/gallery&gt;

=== Түүр иллэрин былаахтара ===

&lt;gallery&gt;
Image:Flag of Altai Republic.svg|[[Алтай Республиката]]
Image:Flag of Azerbaijan.svg|[[Азербайдьан]]
Image:Flag of Bashkortostan.svg|[[Башкортостан]] 
Image:Flag_of_Chuvashia.svg|[[Чувашия]]
Image:Flag of Gagauzia.svg|[[Гагауз Сирэ]]
Image:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|[[Кабардино-Балкария]]
Image:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|[[Карачай-Черкессия]]   
Image:Flag of Karakalpakstan.svg|[[Каракалпакстан]]
Image:Flag of Kazakhstan.svg|[[Казахстан]]
Image:Flag of Khakassia.svg|[[Хакасия]]
Image:Flag of Kyrgyzstan.svg|[[Кыргызстан]]
Image:Flag of Sakha.svg|[[Саха Сирэ]]
Image:Flag of Tatarstan.svg|[[Татарстан]]
Image:Flag of Turkey.svg|[[Түркийэ]]
Image:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|[[Хоту Кипр Түрк Республиката]]
Image:Flag of Turkmenistan.svg|[[Түркменистан]]
Image:Flag of Tuva.svg|[[Тыва]]
Image:Flag of Uzbekistan.svg|[[Узбекистан]]
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|[[Илин Түркистан]]
File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|[[Кырыым татаардара|Кырыым]].

&lt;/gallery&gt;

== Өссө маны көр ==
*[[Түркчүлүк]]

[[Категория:Түүр омуктар| ]]</text>
      <sha1>lo08tl1g00id8xa8svk9ev4cs6w207w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оллонов Дмитрий Данилович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13457</id>
    <revision>
      <id>429584</id>
      <parentid>353501</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T08:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үйэлээх аата */</comment>
      <origin>429584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12783" sha1="pcshetlavnqh1grqrvzuacznqsvg9et" xml:space="preserve">{{Байыаннай киһи
 |аата                  = Оллонов Дмитрий Данилович
 |төрөөбүт күнэ        = 1907
 |төрөөбүт сирэ       =  {{ТС|Түүлээх нэһилиэгэ|Түүлээх нэһилиэгэр}}, &lt;br /&gt;[[Уус-Алдан улууһа]], &lt;br /&gt;[[Саха уобалаһа]]
 |өлбүт күнэ          = 23.5.1983
 |өлбүт сирэ         =  {{ӨС|Дьокуускай|Дьокуускайга}}
 |ойуу          = Оллонов.jpg
 |кэтитэ               = 150px
 |ойуу ис хоһооно = 
 |сулууспалаабыт дойдута       =  {{флагификация|ССРС|аармыйа}}
 |сулууспалаабыт сыллара          = 1932—1957
 |солото               =  Гвардия майора {{СССР, Майор}} 
 |сэриилэр көрүҥнэрэ            = 
 |хамаандалаабыт           = 
 |чааһа                = 
 |кыргыһыылар             = Халхин-Гол өрүскэ кыргыһыы; &lt;br /&gt;
[[Аҕа дойду Улуу сэриитэ]]
* Москва иһин кыргыһыы;
* [[Сталинградтааҕы кыргыһыы]];
* Курскай тоҕой кыргыһыыта;
ССРС—Япония сэриитэ
|наҕараадалара              = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Кыһыл Знамя уордьана|1939}}{{!!}} {{Кыһыл Знамя уордьана|1954}}{{!!}} {{Кыһыл Сулус уордьана|1942}}{{!!}} {{Кыһыл Сулус уордьана|1943}}
{{!}}-
{{!}}  {{Кыһыл Сулус уордьана|1949}}{{!!}}{{Мэтээл «Бойобуой өҥөлөрүн иһин»|1944}}{{!!}}{{«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл|1942}}{{!!}}{{«Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл|1945}}
{{!}}-
{{!}} {{«Японияны кыайыы иһин» мэтээл|1945}}{{!!}}{{«Венаны ылыы иһин» мэтээл|1945}}{{!!}}{{«Праганы босхолооһун иһин» мэтээл|1945}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Кыһыл Знамя уордьана (Монголия)|1969}}
{{!}}}
}}
{{амыдайдар|Оллонов}}'''Оллонов Дмитрий Данилович''' (1907, [[Түүлээх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Түүлээх нэһилиэгэ]], [[Уус-Алдан улууһа]] —1983, [[Дьокуускай]]) — гвардия майора, [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа.

== Олоҕун олуктара ==
[[1907]] сыллаахха [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан улууһун]] [[Түүлээх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Түүлээх нэһилиэгэ]]р төрөөбүт.

[[1932]] сылтан Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт.

[[1939]], ыам ыйа — балаҕан ыйа — Халхин-Гол өрүскэ кыргыһыыга кыттыбыт. Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт.

[[1941]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнтэн Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Арҕаа уонна Донской фроннарга сэриилэспит.

Курскай тоҕой кыргыһыытын кыттыылааҕа. 9-с гвардейскай танковай полк танка ротатын хамандыыра.

[[1945]] сыл кулун тутарыттан 1068 №-дээх артиллерия полкатын хамандыырын солбуйааччыта.

Сэриини Мукден куоракка (билиҥҥитэ [[Шэньян]], [[Кытай]]) бүтэрбит. Бу куорат байыаннай комендана буола сылдьыбыт.

1957 сыллаахха Аармыйаттан уурайбыт. Дойдутугар төннөн баран, милиисийэҕэ сулууспалаабыт.

Д. Д. Оллонов 1983 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр Дьокуускайга Хатыҥ-Үрэххэ хомолтолоохтук өлбүт. Дойдутугар, Түүлээх нэһилиэгэр [[Кыыллаайы]] с., көмүллүбүт.
 
== Улуу дойду сэриитигэр кыттыыта ==
Гитлеровскай Германия Советскай Союзка сэриинэн саба туhуутун Оллоглв батальона, Ар5аа фронна, Белоруссия сиригэр Барсуковка дэриэбинэтин көмускээн көрсөр. Тэнэ суох кыргыhыыга батальон командира ата5ар баас ылар. Ол да буоллар Оллонов охсуhуу хонуутуттан туораабат.  Киниэхэ аны, Сож өрус уна биэрэгэр, суоллар быhа охсуhар сурун сирдэрин көмускуур сорудах биэрэллэр. Дмитрий Оллонов механизированнай батальона элбэх киhитин, техникатын сyтэрэн туран, өcтөөх кимэн киириитин харгыстыыр. Онтон ата5ар бааhырбыт танкист Сож өруhу, сарсыардаанны туманынан туhанан, харбаан туораан , өлөр өлуттэн муччу көтөр.
Дмитрий Данилович госпитальга сытан, эмтэнэн утуөрэн тахсарын кытта И.В.Сталин аатынан Кыhыл Армия Байыаннай Академиятыгар уөрэххэ ыыталлар. Академиятын бөтэрээт, капитан званиеламмыт Оллонов КВ-9 диэн 47,5 тонналаах, 100 мм халын куйахтаах, чааска 50 км айанныыр уонтан тахса танкалаах, 100 киhилээх гвардейскай рота командирынан ананар. Сотору кини танковай ротата Сталинград кыргыhыытыгар 2 ыйы быhа сэриилэhэр, фельдмаршал Паулюс армиятын төгуруйуугэ уонна унтуруйууэ кыттыыны ылар. 
1943 сыл сайын, аатырар Курскай То5ой кыргыhыытыгар кыттар. Ол сыл сэтинньитигэр кистэлэн докумуоннары танковай армия штабыгар У-2 самолетунан илдьэ баран истэ5инэ, өссөөх «мессершмитэ» атаакалаан, самолеттарын уматар. Онуоха летчик умайа сылдьар самолету хортуоппуй бааhынатыгар туhэрэн  тыыннаах ордоллор.
1944 сыл от ыйыттан 1945 сыл тохсунньу ыйга диэри Дмитрий Даниловиhы Магнитогорскай куоракка, урдуку бронетанковай оскуола5а уөрэххэ ыыталлар. Бутэрээт 6-с танковай армия5а 1068 самоходнай артиллерийскай полка командирын солбуйааччынан аныыллар. Онон III Украинскай фронт састаабыгар киирэн Венгрия5а, Австрия5а сэриилэhэр, Вена куораты босхолоhор.
Онтон кини полката II Украинскай фронт дьаhалыгар бэриллэр. 1945 сыл ыам ыйын 9 кунугэр, Прага куоракка Д.Д. Оллонов танковай полката бастакынан то5у көтөн киирэн, Улуу Кыайыыны онно көрсөр. 

== Наҕараадалара ==
* [[Кыһыл Знамя уордьана]] (1939; 1954)
* [[Кыһыл Сулус уордьана]] (27.12.1942&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|10768168|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;; 08.12.1943&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|18632930|title=Наградные документы}}&lt;/ref&gt;; 1949)
* МНР уордьана (1969)
* [[«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл]] (1944)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл (1942)
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл (1945)
* [[«Японияны кыайыы иһин» мэтээл]] (1945)
* [[«Венаны ылыы иһин» мэтээл]] (1945)
* [[«Праганы босхолооһун иһин» мэтээл]] (1945)

== Үйэлээх аата ==
* Түүлээх орто оскуолатыгар Д. Д. Оллонов аата иҥэриллибит (2005).
* Танда түмэлигэр гвардия майора Оллонов бойобуой суолун сырдатар аналлаах муннук тэриллибит.
* Оллонов бойобуой наҕараадалара Уус-Алдан улууһун түмэлигэр харайыыга бэриллибиттэр.
* Ини-бии Оллоновтар кэриэстэригэр анаан хас сыл аайы буулдьанан ытыыга күрэхтэһии ыытыллар.
* 2010 сыллаахха Д. Д. Оллонов олорбут дьиэтин эркинигэр (Дьокуускай, Халтурин уул., 6) өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубут.

== Дьиэ кэргэнэ, аймахтара ==
* Ойоҕо — Оллонова (Овчаренко) Александра Пантелеймоновна 
* Убайа [[Оллонов Федор Данилович]] — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 
* Быраата [[Оллонов Прокопий Данилович]] — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 1942 с. Брянскай сиригэр өлбүт. 
* Убайа [[Оллонов Гаврил Данилович]] — аатырбыт булчут, Үлэ Албан аатын уордьанын кавалера.
* Быраата [[Оллонов Николай Данилович]] (1912-1986) — Ленинград оборуонатын, Кенигсберг ылыытын кыттыылааҕа.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Литература ==
* {{книга |автор= |заглавие=Вклад народов Якутии в дело Победы (1941—1945). Документы и материалы |ответственный= |ссылка= |место=Якутск |издательство= |год=1968 |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}
* {{книга |автор=Петров Д. Д. |заглавие=Якутия в годы Великой отечественной войны |ответственный= |ссылка= |место=Якутск |издательство= |год=1978  |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}
* {{книга |автор=Сомов В. М. |заглавие=С верой в победу : очерки |ответственный= |ссылка= |место=Якутск |издательство=Кн. изд-во |год=1983  |страниц=183 |страницы= |isbn= |ref= }}
* {{книга |автор= |заглавие=Энциклопедия Якутии |ответственный= |ссылка= |место=Якутск |издательство= |год=2000 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}

== Сигэлэр ==
* {{статья |автор=Иннокентий Дьячковский. |заглавие=Оллонов Дмитрий Данилович |ссылка=http://14.mvd.ru/mvdrs/istoriy/item/267622/ |язык= |издание= |тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn=}}
* {{статья |автор=Ефремов Петр Дмитриевич. |заглавие=Слово о боевом товарище |ссылка=http://www.sakhagov.ykt.ru/main.asp?c=7388 |язык= |издание=Молодежь Якутии |тип=газета |год=23.02.2005 |номер= |страницы= |doi= |issn=}}

[[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара:Уус-Алдан улууһа]]
[[Категория:Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылаахтара]]</text>
      <sha1>pcshetlavnqh1grqrvzuacznqsvg9et</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2010 сыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15012</id>
    <revision>
      <id>429564</id>
      <parentid>429524</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T03:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Муус устар */</comment>
      <origin>429564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23439" sha1="85ws1ifi0vihm8tkz81b3bhnxosthy7" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт, бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>85ws1ifi0vihm8tkz81b3bhnxosthy7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429567</id>
      <parentid>429564</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T04:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ыам ыйа */</comment>
      <origin>429567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23704" sha1="nv4ahcvbz14nhiraih50sa453j9chq9" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт, бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>nv4ahcvbz14nhiraih50sa453j9chq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429568</id>
      <parentid>429567</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T04:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ыам ыйа */</comment>
      <origin>429568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23817" sha1="n0tlxkli7zxjcy7z0mg5oozif0dj6cd" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>n0tlxkli7zxjcy7z0mg5oozif0dj6cd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429569</id>
      <parentid>429568</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T04:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бэс ыйа */</comment>
      <origin>429569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24432" sha1="jcgzm933fx9xk38vs8s4r6f70f4ju4y" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга [[Арктика Сэбиэтэ|Арктика Сэбиэтин]] XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>jcgzm933fx9xk38vs8s4r6f70f4ju4y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429572</id>
      <parentid>429569</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T04:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* От ыйа */</comment>
      <origin>429572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24945" sha1="iziusur0votkfxer61b0qcayqbvhgsu" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга [[Арктика Сэбиэтэ|Арктика Сэбиэтин]] XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — 2009-2010 сыллардааҕы булт дьылыгар бултанар кыыллар Саха сиригэр ахсааннарын биллэрбиттэр: тайах ахсаан 60,3 тыһ. төбө, кыыл таба Өлүөнэ-Өлөөн популяцията 94,5 тыһ., тайҕа кыыл табата өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 25-30 тыһ., чубуку 45 тыһ., туртас 9,8 тыһ., бүүчээн - 8,9 тыһ., киис - 155,4 тыһ.
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>iziusur0votkfxer61b0qcayqbvhgsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429573</id>
      <parentid>429572</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T05:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атырдьах ыйа */</comment>
      <origin>429573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25378" sha1="3gnmwm0vxxpxsu5kpcfo8r3p8etmfnk" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга [[Арктика Сэбиэтэ|Арктика Сэбиэтин]] XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — 2009-2010 сыллардааҕы булт дьылыгар бултанар кыыллар Саха сиригэр ахсааннарын биллэрбиттэр: тайах ахсаан 60,3 тыһ. төбө, кыыл таба Өлүөнэ-Өлөөн популяцията 94,5 тыһ., тайҕа кыыл табата өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 25-30 тыһ., чубуку 45 тыһ., туртас 9,8 тыһ., бүүчээн - 8,9 тыһ., киис - 155,4 тыһ.
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — Нара диэн дьоппуон куоратыгар [[Но (тыйаатыр)|Но тыйаатыр]] сыанатыгар [[Олоҥхо тыйаатыра|Олоҥхо тыйаатырын]] артыыстара &quot;Кыыс Дэбилийэ&quot; оонньууну көрдөрбүттэр. Көрөөччүлэр наһаа биһирээбиттэр, туран эрэ таһыммыттар.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>3gnmwm0vxxpxsu5kpcfo8r3p8etmfnk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429574</id>
      <parentid>429573</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T05:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атырдьах ыйа */</comment>
      <origin>429574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25770" sha1="mtb8njk56zcsehc9axhbfgz0v3sw58o" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга [[Арктика Сэбиэтэ|Арктика Сэбиэтин]] XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — 2009-2010 сыллардааҕы булт дьылыгар бултанар кыыллар Саха сиригэр ахсааннарын биллэрбиттэр: тайах ахсаан 60,3 тыһ. төбө, кыыл таба Өлүөнэ-Өлөөн популяцията 94,5 тыһ., тайҕа кыыл табата өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 25-30 тыһ., чубуку 45 тыһ., туртас 9,8 тыһ., бүүчээн - 8,9 тыһ., киис - 155,4 тыһ.
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — Нара диэн дьоппуон куоратыгар [[Но (тыйаатыр)|Но тыйаатыр]] сыанатыгар [[Олоҥхо тыйаатыра|Олоҥхо тыйаатырын]] артыыстара &quot;Кыыс Дэбилийэ&quot; оонньууну көрдөрбүттэр. Көрөөччүлэр наһаа биһирээбиттэр, туран эрэ таһыммыттар.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 17]] — Дьэһиэй бөһүөлэгэр &quot;Ситим&quot; медиа бөлөх дириэктэрэ Мария Христофорова салайааччылаах саха уопсастыбаннаһын дэлэгээссийэтэ тиийэ сылдьыбыт. Икки саха учуутала барсан онно үлэлии хаалбыттара.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>mtb8njk56zcsehc9axhbfgz0v3sw58o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429575</id>
      <parentid>429574</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T05:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атырдьах ыйа */</comment>
      <origin>429575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25873" sha1="jf96b17fbzjszorjdh5bv22bzf5pc01" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга [[Арктика Сэбиэтэ|Арктика Сэбиэтин]] XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — 2009-2010 сыллардааҕы булт дьылыгар бултанар кыыллар Саха сиригэр ахсааннарын биллэрбиттэр: тайах ахсаан 60,3 тыһ. төбө, кыыл таба Өлүөнэ-Өлөөн популяцията 94,5 тыһ., тайҕа кыыл табата өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 25-30 тыһ., чубуку 45 тыһ., туртас 9,8 тыһ., бүүчээн - 8,9 тыһ., киис - 155,4 тыһ.
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — Нара диэн дьоппуон куоратыгар [[Но (тыйаатыр)|Но тыйаатыр]] сыанатыгар [[Олоҥхо тыйаатыра|Олоҥхо тыйаатырын]] артыыстара &quot;Кыыс Дэбилийэ&quot; оонньууну көрдөрбүттэр. Көрөөччүлэр наһаа биһирээбиттэр, туран эрэ таһыммыттар.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 17]] — Красноярскай кыраай [[Дьэһиэй]] бөһүөлэгэр &quot;Ситим&quot; медиа бөлөх дириэктэрэ [[Христофорова Мария Николаевна|Мария Христофорова]] салайааччылаах саха уопсастыбаннаһын дэлэгээссийэтэ тиийэ сылдьыбыт. Икки саха учуутала барсан онно үлэлии хаалбыттара.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>jf96b17fbzjszorjdh5bv22bzf5pc01</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429576</id>
      <parentid>429575</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T05:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атырдьах ыйа */</comment>
      <origin>429576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26365" sha1="3enincs17lnit0pcye06zonsuals7vi" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга [[Арктика Сэбиэтэ|Арктика Сэбиэтин]] XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — 2009-2010 сыллардааҕы булт дьылыгар бултанар кыыллар Саха сиригэр ахсааннарын биллэрбиттэр: тайах ахсаан 60,3 тыһ. төбө, кыыл таба Өлүөнэ-Өлөөн популяцията 94,5 тыһ., тайҕа кыыл табата өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 25-30 тыһ., чубуку 45 тыһ., туртас 9,8 тыһ., бүүчээн - 8,9 тыһ., киис - 155,4 тыһ.
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — Нара диэн дьоппуон куоратыгар [[Но (тыйаатыр)|Но тыйаатыр]] сыанатыгар [[Олоҥхо тыйаатыра|Олоҥхо тыйаатырын]] артыыстара &quot;Кыыс Дэбилийэ&quot; оонньууну көрдөрбүттэр. Көрөөччүлэр наһаа биһирээбиттэр, туран эрэ таһыммыттар.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 17]] — Красноярскай кыраай [[Дьэһиэй]] бөһүөлэгэр &quot;Ситим&quot; медиа бөлөх дириэктэрэ [[Христофорова Мария Николаевна|Мария Христофорова]] салайааччылаах саха уопсастыбаннаһын дэлэгээссийэтэ тиийэ сылдьыбыт. Икки саха учуутала барсан онно үлэлии хаалбыттара.
* [[Атырдьах ыйын 18]] — Арассыыйа биллиилээх өрөдьүссүөрэ Алексей балабанов Выборг куоракка буолбут &quot;Окно в Европу&quot; бэстибээлгэ саҥа &quot;Кочегар&quot; диэн ааттаах киинэтин көрдөрбүт. Сүрүн оруолу Саха тыйаатырын артыыһа [[Скрябин Михаил Архипович|Михаил Скрябин]] оонньообута.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>3enincs17lnit0pcye06zonsuals7vi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429579</id>
      <parentid>429576</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T07:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атырдьах ыйа */</comment>
      <origin>429579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27361" sha1="enl01dfzwo5o6bhcamabwyr6k3rhh16" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга [[Арктика Сэбиэтэ|Арктика Сэбиэтин]] XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — 2009-2010 сыллардааҕы булт дьылыгар бултанар кыыллар Саха сиригэр ахсааннарын биллэрбиттэр: тайах ахсаан 60,3 тыһ. төбө, кыыл таба Өлүөнэ-Өлөөн популяцията 94,5 тыһ., тайҕа кыыл табата өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 25-30 тыһ., чубуку 45 тыһ., туртас 9,8 тыһ., бүүчээн - 8,9 тыһ., киис - 155,4 тыһ.
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — Нара диэн дьоппуон куоратыгар [[Но (тыйаатыр)|Но тыйаатыр]] сыанатыгар [[Олоҥхо тыйаатыра|Олоҥхо тыйаатырын]] артыыстара &quot;Кыыс Дэбилийэ&quot; оонньууну көрдөрбүттэр. Көрөөччүлэр наһаа биһирээбиттэр, туран эрэ таһыммыттар.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 17]] — Красноярскай кыраай [[Дьэһиэй]] бөһүөлэгэр &quot;Ситим&quot; медиа бөлөх дириэктэрэ [[Христофорова Мария Николаевна|Мария Христофорова]] салайааччылаах саха уопсастыбаннаһын дэлэгээссийэтэ тиийэ сылдьыбыт. Икки саха учуутала барсан онно үлэлии хаалбыттара.
* [[Атырдьах ыйын 18]] — Арассыыйа биллиилээх өрөдьүссүөрэ Алексей балабанов Выборг куоракка буолбут &quot;Окно в Европу&quot; бэстибээлгэ саҥа &quot;Кочегар&quot; диэн ааттаах киинэтин көрдөрбүт. Сүрүн оруолу Саха тыйаатырын артыыһа [[Скрябин Михаил Архипович|Михаил Скрябин]] оонньообута.
* [[Атырдьах ыйын 27]] — [[Тиксии]]ттэн 20 миилэлээх (32 км) сиргэ [[Лаптевтар байҕаллара|Лаптевтар байҕалларыгар]] Буор Хайа хомотугар &quot;Алексей Кулаковскай&quot; диэн &quot;өрүс-байҕал&quot; кылаастаах буксир тимирбит. Аал буурҕаҕа түбэспит атын хараабылы быыһыы баран испитэ. Экипаж 14 киһититтэн 3 эрэ киһини, хапытааны уонна икки мотруһуоһу, быыһыыр сатаммыта. Куттал суох буолуутун быраабылатын кэспитин иһин хапытаан сууттаммыта, 5,5 сыл хаайыыга ыытыллыбыта&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20160616/1448765406.html Капитану затонувшего в 2010 году в море Лаптевых теплохода вынесли приговор]&lt;/ref&gt;.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>enl01dfzwo5o6bhcamabwyr6k3rhh16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429581</id>
      <parentid>429579</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T07:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балаҕан ыйа */</comment>
      <origin>429581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28515" sha1="rfga8i7o9mxqelzgp8gsrzua76aemmd" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга [[Арктика Сэбиэтэ|Арктика Сэбиэтин]] XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — 2009-2010 сыллардааҕы булт дьылыгар бултанар кыыллар Саха сиригэр ахсааннарын биллэрбиттэр: тайах ахсаан 60,3 тыһ. төбө, кыыл таба Өлүөнэ-Өлөөн популяцията 94,5 тыһ., тайҕа кыыл табата өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 25-30 тыһ., чубуку 45 тыһ., туртас 9,8 тыһ., бүүчээн - 8,9 тыһ., киис - 155,4 тыһ.
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — Нара диэн дьоппуон куоратыгар [[Но (тыйаатыр)|Но тыйаатыр]] сыанатыгар [[Олоҥхо тыйаатыра|Олоҥхо тыйаатырын]] артыыстара &quot;Кыыс Дэбилийэ&quot; оонньууну көрдөрбүттэр. Көрөөччүлэр наһаа биһирээбиттэр, туран эрэ таһыммыттар.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 17]] — Красноярскай кыраай [[Дьэһиэй]] бөһүөлэгэр &quot;Ситим&quot; медиа бөлөх дириэктэрэ [[Христофорова Мария Николаевна|Мария Христофорова]] салайааччылаах саха уопсастыбаннаһын дэлэгээссийэтэ тиийэ сылдьыбыт. Икки саха учуутала барсан онно үлэлии хаалбыттара.
* [[Атырдьах ыйын 18]] — Арассыыйа биллиилээх өрөдьүссүөрэ Алексей балабанов Выборг куоракка буолбут &quot;Окно в Европу&quot; бэстибээлгэ саҥа &quot;Кочегар&quot; диэн ааттаах киинэтин көрдөрбүт. Сүрүн оруолу Саха тыйаатырын артыыһа [[Скрябин Михаил Архипович|Михаил Скрябин]] оонньообута.
* [[Атырдьах ыйын 27]] — [[Тиксии]]ттэн 20 миилэлээх (32 км) сиргэ [[Лаптевтар байҕаллара|Лаптевтар байҕалларыгар]] Буор Хайа хомотугар &quot;Алексей Кулаковскай&quot; диэн &quot;өрүс-байҕал&quot; кылаастаах буксир тимирбит. Аал буурҕаҕа түбэспит атын хараабылы быыһыы баран испитэ. Экипаж 14 киһититтэн 3 эрэ киһини, хапытааны уонна икки мотруһуоһу, быыһыыр сатаммыта. Куттал суох буолуутун быраабылатын кэспитин иһин хапытаан сууттаммыта, 5,5 сыл хаайыыга ыытыллыбыта&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20160616/1448765406.html Капитану затонувшего в 2010 году в море Лаптевых теплохода вынесли приговор]&lt;/ref&gt;.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Полярнай аэропорт|Полярнай]]тан [[Москуба]]ҕа көтөн испит &quot;АЛРОСА&quot; көтөр хампаанньа [[Ту-154М]] сөмүлүөтэ навигациятын тэриллэрэ уонна электриката бүүс бүтүннүү арахсан хаалан, быраҕыллыбыт аэродромҥа бэйэтигэр сөбө суох кылгас балаһаҕа түспүт. Сөмүлүөт закрылоктара кыайан тахсан биэрбэккэлэр, аал үстэ төхтүрэн, сири таарыйыытыгар аһара түргэнник түспүтэ, балаһаттан 200-чэ миэтэрэни аһара баран, кыра мастары солообута, ол эрээри 72 пассажир уонна экипаж 9 чилиэнэ туох да буолбатахтара. Сөмүлүөт хамаандатыттан 2 киһиэхэ Арассыыйа Дьоруойа ааты иҥэрбиттэрэ, атын 7 киһиэхэ Эр санаа уордаьанын туттарбыттара. 
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>rfga8i7o9mxqelzgp8gsrzua76aemmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429582</id>
      <parentid>429581</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T07:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балаҕан ыйа */</comment>
      <origin>429582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28517" sha1="14ac4ivg3b5hth68pn25wj89heo6k21" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга [[Арктика Сэбиэтэ|Арктика Сэбиэтин]] XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — 2009-2010 сыллардааҕы булт дьылыгар бултанар кыыллар Саха сиригэр ахсааннарын биллэрбиттэр: тайах ахсаан 60,3 тыһ. төбө, кыыл таба Өлүөнэ-Өлөөн популяцията 94,5 тыһ., тайҕа кыыл табата өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 25-30 тыһ., чубуку 45 тыһ., туртас 9,8 тыһ., бүүчээн - 8,9 тыһ., киис - 155,4 тыһ.
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — Нара диэн дьоппуон куоратыгар [[Но (тыйаатыр)|Но тыйаатыр]] сыанатыгар [[Олоҥхо тыйаатыра|Олоҥхо тыйаатырын]] артыыстара &quot;Кыыс Дэбилийэ&quot; оонньууну көрдөрбүттэр. Көрөөччүлэр наһаа биһирээбиттэр, туран эрэ таһыммыттар.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 17]] — Красноярскай кыраай [[Дьэһиэй]] бөһүөлэгэр &quot;Ситим&quot; медиа бөлөх дириэктэрэ [[Христофорова Мария Николаевна|Мария Христофорова]] салайааччылаах саха уопсастыбаннаһын дэлэгээссийэтэ тиийэ сылдьыбыт. Икки саха учуутала барсан онно үлэлии хаалбыттара.
* [[Атырдьах ыйын 18]] — Арассыыйа биллиилээх өрөдьүссүөрэ Алексей балабанов Выборг куоракка буолбут &quot;Окно в Европу&quot; бэстибээлгэ саҥа &quot;Кочегар&quot; диэн ааттаах киинэтин көрдөрбүт. Сүрүн оруолу Саха тыйаатырын артыыһа [[Скрябин Михаил Архипович|Михаил Скрябин]] оонньообута.
* [[Атырдьах ыйын 27]] — [[Тиксии]]ттэн 20 миилэлээх (32 км) сиргэ [[Лаптевтар байҕаллара|Лаптевтар байҕалларыгар]] Буор Хайа хомотугар &quot;Алексей Кулаковскай&quot; диэн &quot;өрүс-байҕал&quot; кылаастаах буксир тимирбит. Аал буурҕаҕа түбэспит атын хараабылы быыһыы баран испитэ. Экипаж 14 киһититтэн 3 эрэ киһини, хапытааны уонна икки мотруһуоһу, быыһыыр сатаммыта. Куттал суох буолуутун быраабылатын кэспитин иһин хапытаан сууттаммыта, 5,5 сыл хаайыыга ыытыллыбыта&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20160616/1448765406.html Капитану затонувшего в 2010 году в море Лаптевых теплохода вынесли приговор]&lt;/ref&gt;.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Полярнай аэропорт|Полярнай]]тан [[Москуба]]ҕа көтөн испит &quot;АЛРОСА&quot; көтөр хампаанньа [[Ту-154М]] сөмүлүөтэ навигациятын тэриллэрэ уонна электриката бүүс бүтүннүү арахсан хаалан, быраҕыллыбыт аэродромҥа бэйэтигэр сөбө суох кылгас балаһаҕа түспүт. Сөмүлүөт закрылоктара кыайан тахсан биэрбэккэлэр, аал үстэ төхтүрүйэн, сири таарыйыытыгар аһара түргэнник түспүтэ, балаһаттан 200-чэ миэтэрэни аһара баран, кыра мастары солообута, ол эрээри 72 пассажир уонна экипаж 9 чилиэнэ туох да буолбатахтара. Сөмүлүөт хамаандатыттан 2 киһиэхэ Арассыыйа Дьоруойа ааты иҥэрбиттэрэ, атын 7 киһиэхэ Эр санаа уордьанын туттарбыттара. 
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>14ac4ivg3b5hth68pn25wj89heo6k21</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429585</id>
      <parentid>429582</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T08:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алтынньы */</comment>
      <origin>429585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29069" sha1="d4qb3rcfue7w803pzu4cph2tldqrz0e" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга [[Арктика Сэбиэтэ|Арктика Сэбиэтин]] XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — 2009-2010 сыллардааҕы булт дьылыгар бултанар кыыллар Саха сиригэр ахсааннарын биллэрбиттэр: тайах ахсаан 60,3 тыһ. төбө, кыыл таба Өлүөнэ-Өлөөн популяцията 94,5 тыһ., тайҕа кыыл табата өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 25-30 тыһ., чубуку 45 тыһ., туртас 9,8 тыһ., бүүчээн - 8,9 тыһ., киис - 155,4 тыһ.
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — Нара диэн дьоппуон куоратыгар [[Но (тыйаатыр)|Но тыйаатыр]] сыанатыгар [[Олоҥхо тыйаатыра|Олоҥхо тыйаатырын]] артыыстара &quot;Кыыс Дэбилийэ&quot; оонньууну көрдөрбүттэр. Көрөөччүлэр наһаа биһирээбиттэр, туран эрэ таһыммыттар.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 17]] — Красноярскай кыраай [[Дьэһиэй]] бөһүөлэгэр &quot;Ситим&quot; медиа бөлөх дириэктэрэ [[Христофорова Мария Николаевна|Мария Христофорова]] салайааччылаах саха уопсастыбаннаһын дэлэгээссийэтэ тиийэ сылдьыбыт. Икки саха учуутала барсан онно үлэлии хаалбыттара.
* [[Атырдьах ыйын 18]] — Арассыыйа биллиилээх өрөдьүссүөрэ Алексей балабанов Выборг куоракка буолбут &quot;Окно в Европу&quot; бэстибээлгэ саҥа &quot;Кочегар&quot; диэн ааттаах киинэтин көрдөрбүт. Сүрүн оруолу Саха тыйаатырын артыыһа [[Скрябин Михаил Архипович|Михаил Скрябин]] оонньообута.
* [[Атырдьах ыйын 27]] — [[Тиксии]]ттэн 20 миилэлээх (32 км) сиргэ [[Лаптевтар байҕаллара|Лаптевтар байҕалларыгар]] Буор Хайа хомотугар &quot;Алексей Кулаковскай&quot; диэн &quot;өрүс-байҕал&quot; кылаастаах буксир тимирбит. Аал буурҕаҕа түбэспит атын хараабылы быыһыы баран испитэ. Экипаж 14 киһититтэн 3 эрэ киһини, хапытааны уонна икки мотруһуоһу, быыһыыр сатаммыта. Куттал суох буолуутун быраабылатын кэспитин иһин хапытаан сууттаммыта, 5,5 сыл хаайыыга ыытыллыбыта&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20160616/1448765406.html Капитану затонувшего в 2010 году в море Лаптевых теплохода вынесли приговор]&lt;/ref&gt;.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Полярнай аэропорт|Полярнай]]тан [[Москуба]]ҕа көтөн испит &quot;АЛРОСА&quot; көтөр хампаанньа [[Ту-154М]] сөмүлүөтэ навигациятын тэриллэрэ уонна электриката бүүс бүтүннүү арахсан хаалан, быраҕыллыбыт аэродромҥа бэйэтигэр сөбө суох кылгас балаһаҕа түспүт. Сөмүлүөт закрылоктара кыайан тахсан биэрбэккэлэр, аал үстэ төхтүрүйэн, сири таарыйыытыгар аһара түргэнник түспүтэ, балаһаттан 200-чэ миэтэрэни аһара баран, кыра мастары солообута, ол эрээри 72 пассажир уонна экипаж 9 чилиэнэ туох да буолбатахтара. Сөмүлүөт хамаандатыттан 2 киһиэхэ Арассыыйа Дьоруойа ааты иҥэрбиттэрэ, атын 7 киһиэхэ Эр санаа уордьанын туттарбыттара. 
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.
* [[Алтынньы 23]] — Чурапчыттан төрүттээх экстремал сүүрүк [[Наумов Петр Степанович (сүүрүк)|Петр Наумов]] Калиниградтан муус устар 1 күнүгэр саҕалаабыт айанын Владивостокка түмүктээбит. 12 тыһыынчаттан тахса килэмиэтири 6 ый 23 хонук устата сүүрбүт. Петр Степанович хараҕынан бастакы группалаах имбэлиит.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>d4qb3rcfue7w803pzu4cph2tldqrz0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429586</id>
      <parentid>429585</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T08:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алтынньы */</comment>
      <origin>429586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29394" sha1="low5tdaa47lc6o2vcrqzbpskt5ma8ts" xml:space="preserve">{{Сыллар|2010}}

'''2010''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* (бу сыл эбэтэр 2009 сыл) [[Финляндия]] Билимин уонна литэрэтиирэтин акадьыамыйата &quot;Sakha Ynaga - Cattle of the Yakuts&quot; диэн кинигэни бэчээттээбит, онно MTT уонна Хельсинки университетын Алексантери институтун учуонайдара оҥорбут саха ынаҕын генетикатын чинчийиитин түмүктэрэ киирбиттэр.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Дубай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга аан дойду саамай үрдүк тутуута, [[Бурдж-Халифа]], аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 12]] 
** [[Гаити]]га улахан [[сир хамсааһына]] буолбут. Түмүгэр 220 000-тан 300 000-ҕа дылы киһи өлбүт, Гаити киин куоратын [[Порт-о-Пренс]] үксэ урусхалламмыт.
** Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин прокуратуратын түмэлин арыйбыттар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=261|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Йиэмэн|Йемен]] &quot;Аль-Каида&quot; диэн террор тэрийэр бөлөххө аһаҕас сэриини биллэрбит.
* [[Тохсунньу 19]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] ыйааҕынан, [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] ахсааннара уларыйбыт (8 буолбут), Соҕуруу федеральнай уокурук састаабыттан Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук туспа араарыллыбыт.
* [[Тохсунньу 24]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырыгар]] [[Кындыл Уйбаан]] 80 сааһыгар аналлаах поэзия киэһэтэ ыытыллыбыт. Тэрээһин режиссера — Матрена Корнилова. 1960—1970 сс. тыйаатыр ''[[Потапов Федот Федотович|Сөдүөт Потапов]] уонна Кындыл Уйбаан тыйаатыра'' диэн аатынан биллэрэ.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Сан-Франциско]]ҕа [[Apple]] хампаанньа тойоно [[Стив Джобс]] [[iPad]] диэн планшет көмпүүтэри көрдөрбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 18]] — [[WikiLeaks]] ''Челси Мэннинг'' диэн аатынан биллэр киһиттэн ылбыт сүүһүнэн тыһыынча кистэлэҥ докумуоннарыттан бастакытын бэчээккэ таһаарбыт.
* [[Олунньу 25]] — [[Кыым (хаһыат)|«Кыым» хаһыат]] «Издание на национальном языке» номинацияҕа «Тираж — рекорд года-2009» Арассыыйа бириэмийэтин туппут.
* [[Олунньу 27]] — [[Чиили]] киин оройуоннарыгар 8,8 бааллаах сир хамсааһына буолбут, 500-тэн тахса киһи ҕлбүт, тыһыынчанан дьон эмсэҕэлээбиттэр. Бу сир хамсааһыныттан саҕаламмыт [[цунами]] сотору кэминэн Гавайи арыыларыгар тиийбитэ.
* [[Олунньу 28]] — [[Ванкувер]]га (Канаада) Кыһыҥҥы Олимпиада сабыллыбыт. Олимпиада былааҕа Сочи куоракка бэриллибит.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 9]] — [[Ииндийэ]]ҕэ дойду [[түмэн]]ин кырата үс гыммыт биирэ дьахталлартан туруохтааҕын туһунан сокуон ылыныллыбыт.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Эйафьадлайокудль]] вулкан эстиитэ саҕаламмыт. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ.
* [[Кулун тутар 25]] — [[Кулун тутар 27|27]] — Саха сиригэр норуот тыйаатырдара үөскээбиттэрэ 50 сылын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатырдар бэстибээллэрэ ыытыллыбыт.
* [[Кулун тутар 29]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

=== Муус устар ===
* Муус устар — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин куоһарбыт.
* [[Муус устар 2]] — РФ быраабыыталыстыбатын уурааҕынан СГУ оннугар ХИФУ үөскээбит.
* [[Муус устар 3]] — [[Apple|Apple Inc.]] хампаанньа бастакы iPad планшетын таһаарбыт.
* [[Муус устар 6]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.
* Муус устар 6 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит.
* [[Муус устар 7]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[Муус устар 10]] 
**түөрт үрдүк үөрэх кыһатыттан холбонон [[Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет]] тэриллибит — Японияҕа аккредитациялаах Арассыыйа соҕотох үөрэх кыһата.
** [[Смоленскай]] аттыгар Ту-154 саахалыгар 96 киһи өлбүт, олор истэригэр Польша бэрэсидьиэнэ [[Лех Качиньски]] уонна Польша атын салайааччылара.
* [[Муус устар 14]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ.
* [[Муус устар 16]] 
** [[Колымскай]] сэлиэнньэтигэр СӨ чукчаларын бастакы сийиэстэрэ ыытыллыбыт. Сүүстэн тахса ыалдьыт кэлэ сылдьыбыт (ол иһигэр Чукотка Чаун уонна Билибин оройуоннарыттан).
** Уус-Буотамаҕа баар бизон питомнигар үһүс сүһүөх тарбыйах төрөөбүт (третий приплод). Канаадаттан аҕалыллыбыт бизоннар үһүс сылларын төрүөхтэнэн саҕалаабыттар.
* [[Муус устар 18]] — [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]тэн хайыһарынан айаннаабыт 4 киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү куоратыгар]] фиништээбиттэр. ДЮСШ дириэктэрэ Евгений Григорьев салайааччылаах бөлөх 10 хонук иһигэр 535 км барбыт. Айаннарын Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кыһын бу суолунан балык аҕалар дьоҥҥо анаабыттар.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Кемерово уобалаһа|Кемерово уобалаһыгар]] Распадскай шаахтаҕа [[Метан|метан]] эстибит.
* [[Ыам ыйын 15]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит.

* [[Ыам ыйын 19]] — [[Таиланд]] сэбилэниилээх күүстэрэ диктатуураны утары өрө турууну хам баттаабыттар, өрө туруу баһылыктара бэринэргэ күһэллибиттэр.
* [[Ыам ыйын 31]] — СӨ иккис бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] эмискэ дуоһунаһыттан барбыт (ыйаахха дойду бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев илии баттаабыт), бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччунан [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] буолбут. Бу иннинэ аҕай (ыам ыйын 26 күнүгэр) вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дуоһунаһыттан тохтоон СГУ оннугар саҥа тэриллибит ХИФУ ректора буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — РФ Федерациятын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] Дьокуускайга [[Арктика Сэбиэтэ|Арктика Сэбиэтин]] XIII мунньаҕын арыйбыт. Мунньахха Канаадаттан, Финляндияттан, Францияттан, Данияттан (Гренландия арыыттан), Норвегияттан, Швецияттан уонна АХШ-тан дэлэгээттэр кыттыбыттар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Устуоруйаҕа бастакытын [[астероид]] кыырпаҕын аҕалбыт [[Дьоппуон]] космическэй аппарата [[Хаябуса]] сэттэ сыллаах миссия кэнниттэн [[Сир]]гэ төннөн кэлэн, Австралияҕа түспүт.
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Егор Борисов]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн [[Вячеслав Штыров]] бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Дмитрий Медведев]] быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн [[Ил Түмэн]] бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 25]] — 2009-2010 сыллардааҕы булт дьылыгар бултанар кыыллар Саха сиригэр ахсааннарын биллэрбиттэр: тайах ахсаан 60,3 тыһ. төбө, кыыл таба Өлүөнэ-Өлөөн популяцията 94,5 тыһ., тайҕа кыыл табата өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 25-30 тыһ., чубуку 45 тыһ., туртас 9,8 тыһ., бүүчээн - 8,9 тыһ., киис - 155,4 тыһ.
* [[От ыйын 25]] — Викиликс ({{lang-en|WikiLeaks}}) [[Афганистаан]] сэриитин туһунан кистэлэҥ докуомуоннары бэчээттээбит. Бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] устуоруйатыгар байыаннай кистэлэҥ ордук бөдөҥ бычалыйыыыта этэ.
* [[От ыйын 29]] — [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөҥҥө]] куйаас буолан температура +34,6 тиийбит. Урут хаһан да дойдуга маннык итии бэлиэтэнэ илигэ.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] [[Карачи]] куоракка бэлиитиги өлөрүү кэнниттэн бөдөҥ дьалхаан саҕаламмыт, ол түмүгэр 85-тэн итэҕэһэ суох киһи өлбүт, хоромньу 17 миллиард Пакистаан рупиятыгар тиийбит (200 мөл. АХШ дуоллара).
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Ииндийэ]] [[Джамму уонна Кашмир |Джамму уонна Кашмир]] штаатыгар бөдөҥ халаан буолбутун түмүгэр 71 куораты уу ылбыт, кырата 255 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — Нара диэн дьоппуон куоратыгар [[Но (тыйаатыр)|Но тыйаатыр]] сыанатыгар [[Олоҥхо тыйаатыра|Олоҥхо тыйаатырын]] артыыстара &quot;Кыыс Дэбилийэ&quot; оонньууну көрдөрбүттэр. Көрөөччүлэр наһаа биһирээбиттэр, туран эрэ таһыммыттар.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га дохсун ардах кэмигэр хайа тааһа халҕаһалыы түһэн [[Ганьсу]] провинцияҕа 1400 киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 17]] — Красноярскай кыраай [[Дьэһиэй]] бөһүөлэгэр &quot;Ситим&quot; медиа бөлөх дириэктэрэ [[Христофорова Мария Николаевна|Мария Христофорова]] салайааччылаах саха уопсастыбаннаһын дэлэгээссийэтэ тиийэ сылдьыбыт. Икки саха учуутала барсан онно үлэлии хаалбыттара.
* [[Атырдьах ыйын 18]] — Арассыыйа биллиилээх өрөдьүссүөрэ Алексей балабанов Выборг куоракка буолбут &quot;Окно в Европу&quot; бэстибээлгэ саҥа &quot;Кочегар&quot; диэн ааттаах киинэтин көрдөрбүт. Сүрүн оруолу Саха тыйаатырын артыыһа [[Скрябин Михаил Архипович|Михаил Скрябин]] оонньообута.
* [[Атырдьах ыйын 27]] — [[Тиксии]]ттэн 20 миилэлээх (32 км) сиргэ [[Лаптевтар байҕаллара|Лаптевтар байҕалларыгар]] Буор Хайа хомотугар &quot;Алексей Кулаковскай&quot; диэн &quot;өрүс-байҕал&quot; кылаастаах буксир тимирбит. Аал буурҕаҕа түбэспит атын хараабылы быыһыы баран испитэ. Экипаж 14 киһититтэн 3 эрэ киһини, хапытааны уонна икки мотруһуоһу, быыһыыр сатаммыта. Куттал суох буолуутун быраабылатын кэспитин иһин хапытаан сууттаммыта, 5,5 сыл хаайыыга ыытыллыбыта&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20160616/1448765406.html Капитану затонувшего в 2010 году в море Лаптевых теплохода вынесли приговор]&lt;/ref&gt;.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Полярнай аэропорт|Полярнай]]тан [[Москуба]]ҕа көтөн испит &quot;АЛРОСА&quot; көтөр хампаанньа [[Ту-154М]] сөмүлүөтэ навигациятын тэриллэрэ уонна электриката бүүс бүтүннүү арахсан хаалан, быраҕыллыбыт аэродромҥа бэйэтигэр сөбө суох кылгас балаһаҕа түспүт. Сөмүлүөт закрылоктара кыайан тахсан биэрбэккэлэр, аал үстэ төхтүрүйэн, сири таарыйыытыгар аһара түргэнник түспүтэ, балаһаттан 200-чэ миэтэрэни аһара баран, кыра мастары солообута, ол эрээри 72 пассажир уонна экипаж 9 чилиэнэ туох да буолбатахтара. Сөмүлүөт хамаандатыттан 2 киһиэхэ Арассыыйа Дьоруойа ааты иҥэрбиттэрэ, атын 7 киһиэхэ Эр санаа уордьанын туттарбыттара. 
* [[Балаҕан ыйын 10]] — [[Москуба]]ҕа [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] 55 кг диэри ыйааһыҥҥа [[көҥүл тустуу]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[Балаҕан ыйын 14]] — [[Франция]] сенаата дьахталлар дьон сылдьар сиригэр паранджа, чадра уонна никаб кэтэллэрин бобор сокуону бигэргэппит.

* [[Балаҕан ыйын 25]] — &quot;Беркакит-Томмот-Дьокуускай&quot; тимир суол [[Күөрдэм (Хаҥалас улууһа)|Күөрдэм]] ыстаансыйатыгар үөрүүлээх быһыыга-майгыга тимир суол &quot;үрүҥ көмүс&quot; тиһилигэ ууруллубут. Бу иннинэ муус устарга тимир суол тутуута Алдан уонна Хаҥалас улууһун кирбиилэрин ааспыта.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 6]] — [[Инстаграм]] диэн хаартысканы уонна видеону тарҕатар, ону кытары [[түмэт-ситим]] өҥөтүн оҥорор сиэрбис төрүттэммит.
* [[Алтынньы 14]] — Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис саҕаламмыт.
* [[Алтынньы 23]] 
** Чурапчыттан төрүттээх экстремал сүүрүк [[Наумов Петр Степанович (сүүрүк)|Петр Наумов]] Калиниградтан муус устар 1 күнүгэр саҕалаабыт айанын Владивостокка түмүктээбит. 12 тыһыынчаттан тахса килэмиэтири 6 ый 23 хонук устата сүүрбүт. Петр Степанович хараҕынан бастакы группалаах имбэлиит.
** [[Астана]] куоракка Аан дойду тустуутун федерациятын (FILA) бэрэсидьиэнэ Рафаэль Мартинетти [[хапсаҕай]]ы FILA өйүүр көрүҥнэриттэн биирдэстэринэн билинэр сөбүлэҥҥэ илии баттаабыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 11]] — Москубаҕа «[[Архнадзор]]» диэн түмэт-тэрилтэ &quot;Арассыыйа Федерациятын норуоттарын култуураларын утумун туһунан&quot; ({{lang-ru|«О культурном наследии народов Российской Федерации»}}) сокуону уларытары утаран миитин тэрийбит. Бу уларытыы архитектура мэҥэлэрин алдьатары көҥүллүүр этэ. Маннык миитиннэр Арассыыйа элбэх куораттарыгар буолбуттар.
* [[Ахсынньы 17]] — [[Тунис]]ка Мохамед Буазизи диэн ырыынак атыыһыта бэйэтин уматыммыт. Мантан сылтаан улахан бырачыастар тоҕо тардылыбыттара, Тунис өрөбөлүүссүйэтэ уонна ''[[Арабтар|Арааб]] сааһа'' саҕаламмыттара.

* [[Ахсынньы 19]] — [[Минскай|Минскэй]]гэ бэрэсидьиэн быыбарын күнүгэр оппозиция аахсыйатын хам баттаабыттар.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Розинская Полина Константиновна]] (28.08.1912—2010) — саха норуодунай артыыһа.
* [[Тохсунньу 1]] — [[Захарова Вера Кирилловна|Вера Захарова]] (12.071.1920 төр.) — саха бастакы дьахтар лүөччүгэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. &quot;Үстэ өлбүттэр&quot; диэн репрессияламмыт дьон туһунан кинигэ ааптара, аҕатын Чурапчыттан төрүттээх учуутал идэлээх Кирилл Захаровы сэрии кэмигэр &quot;ыраахтааҕы саҕана сахалары сэриигэ ыыппатахтара&quot; диэтэ диэн хаайаннар, онно өлбүтэ.
* [[Тохсунньу 3]] — [[Кашин Виталий Александрович]] (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* [[Тохсунньу 13]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

* [[Олунньу 11]] — [[Дмитриев Роман Михайлович]] — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ

* [[Ыам ыйын 9]] — Дьокуускай уонна Лиэнискэй эпиискэбэ [[Зосима (эпиискэп)|Зосима]] (12.09.1963 төр.). Өлбүтүн кэннэ Дьокуускай Ытык киһитин аата иҥэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 16]] — Элгээйиттэн төрүттээх композитор [[Самойлов Аркадий Васильевич|Аркадий Самойлов]] өлбүт (1948 төр.), Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]].
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Ангелина Файрушина]] — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта

* [[Бэс ыйын 1]] — [[Андрей Вознесенскай]] (1933 с.т.), бэйиэт уонна прозаик, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Докалова Надежда Петровна]] (1957 с. төрөөбүт), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

* [[От ыйын 9]] — [[Роббек Василий Афанасьевич|Василий Роббек]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, [[Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Института|Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун]] төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
* [[От ыйын 13]] — [[Берестов Николай Савельевич]] (1932 — 2010), композитор.
* [[От ыйын 18]] — [[Рыбаковскай Эдуард Михайлович]] (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс.

* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Сатоси Кон]] — анимацияҕа үлэлээбит [[дьоппуон]] режиссера.

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Еремисов Михаил Николаевич]] - сүүрүк-спортсмен, марафонец.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Харитонов Николай Иванович |Харитонов Николай Иванович (Чуор)]] (02.06.1935—09.09.2010) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Хайа Хотугу институтун дириэктэрэ [[Новопашин Михаил Дмитриевич|Михаил Новопашин]] (29.04.1946 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Алтынньы 24]] — [[Алексеев Егор Егорович|Егор Алексеев]] — аатырбыт саха устуоруга, публицист, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам, Таатта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын, Бүлүүчээн нэһилиэгин ытык олохтооҕо.
* [[Сэтинньи 2]] — ГЧИ дириэктэрэ [[Алексеев Николай Алексеевич|Николай Алексеев]] (29.01.1938 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 6]] — [[Гаврилова Мария Кузьминична]], география доктора, СӨ Наукаларын академиятын академига
* [[Сэтинньи 6]] — СӨ Норуодунай бэйиэтэ [[Тарасов Савва Иванович|Савва Тарасов]] (25.04.1934 төр.)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=А.И. Лукинов, Э.Т. Мярикянова, Ю.А. Филиппова|заглавие=Республика Саха: год 2010|издание=|место=Якутск|издательство=Гриф и К|год=2011|страницы=251|страниц=300|isbn=978-5-8125-1612-3|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Ефимов Моисей Дмитриевич|Моисей Ефимов]] — Саха норуодунай бэйиэтэ. Түөрт уонтан тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһоон хомуурунньугун ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омук тылынан тахсыбыта.

[[Категория:2010| ]]</text>
      <sha1>low5tdaa47lc6o2vcrqzbpskt5ma8ts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карамзин Владимир Семенович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20059</id>
    <revision>
      <id>429561</id>
      <parentid>292722</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T00:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>429561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2029" sha1="0oytebm6ze69ffcfjka2ckc64g6prog" xml:space="preserve">'''Карамзин Владимир Семенович''' — [[Саха графиктара|саха графига]].

== Олоҕун олуктара ==
* [[1930]] сыллаахха [[тохсунньу 31]] күнүгэр [[Хатас|Хатаска]] төрөөбүтэ.
* 1956 сыллаахха [[Дьокуускайдааҕы уус-уран училище|Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены]] бүтэрбитэ. [[Александров Семен Лаврентьевич|Семен Александровка]] үөрэммитэ.
* 1967 с. — Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

2010 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр Карамзин графикатын быыстапката Национальнай уус-уран түмэлгэ аһыллыбыт.

== Айымньылара ==
*Саха ырыалара (1967), линогравюралар сиэрийэлэрэ
*Тыа пейзааһа (1968)
*Саха олоҥхото (1969), [[офорт|офортар]] сиэрийэлэрэ
*От үлэтэ (1970), офортар сиэрийэлэрэ
*Сайын бырааһынньыга (1976), сиэрийэ
*Ыһыах (1968), сиэрийэ
*Кымыстаах чороон (1973), сиэрийэ

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1979)
* РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга (1982)

== Сигэлэр ==
* [http://www.sakhamuseum.ru/shows.php?r=2&amp;id=181&amp;year=2010 Национальный художественный музей РС(Я):Архив выставок с 08.04.10 по 13.05.10]

[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]
[[Категория:1930 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Тохсунньу 31 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Саха графиктара]]</text>
      <sha1>0oytebm6ze69ffcfjka2ckc64g6prog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429562</id>
      <parentid>429561</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T00:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>429562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6055" sha1="53s6xzfurquwjkvqvnrtr9dv346vtna" xml:space="preserve">'''Карамзин Владимир Семенович''' — [[Саха графиктара|саха графига]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга.

== Олоҕун олуктара ==
* [[1930]] сыллаахха [[тохсунньу 31]] күнүгэр [[Хатас|Хатаска]] төрөөбүтэ.
* 1956 сыллаахха [[Дьокуускайдааҕы уус-уран училище|Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены]] бүтэрбитэ. [[Александров Семен Лаврентьевич|Семен Александровка]] үөрэммитэ.
* 1967 с. — Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.


С 1956 по 1985 гг. трудился в системе художественно-производственных мастерских Художественного фонда РСФСР.

Путь в искусство начал в конце 1950-х годов с живописных полотен бытового жанра и портретов (декоративные портреты «Якутская девушка в национальном костюме», 1962; «Портрет С. Орджоникидзе», 1966).

К живописи обратился в годы перестройки и до сего дня работал в основном в жанре лирического пейзажа и портрета.

В 1960-х – начале 1970-х гг. графической манере Карамзина свойственны лаконичность и обобщенность образного языка, смещение пропорций, условное решение деталей, плоскостность изображения и красочная декоративность. Широко известны его серии линогравюр «Якутские народные песни», 1967; серии офортов «Якутский героический эпос», 1969; «Сенокос», 1970; «Праздник серпа и молота», 1973 и др.

В своем творчестве Карамзин неоднократно обращался к теме празднеств – стихии полнокровной и жизнеутверждающей сферы бытия (серия офортов «Праздник ысыах», 1968; литографии «Праздник лета», 1976; цветные линогравюры «Земляки», 1987 и др.).

В середине 1970-х годов график стал тяготеть к объемности в сериях «Праздник лета» (1976), «Якутские вечера» (1978). В поисках новых выразительных средств в 1980-е годы график вводит цвет в серии линогравюр «Якутские орнаменты» (1984), «Летняя пора» (1986), «Земляки» (1989), применяет смешанную технику в серии «Легенда о Манчары» (травленый штрих, линогравюра, 1988).

О многогранности творческой личности свидетельствуют книжные иллюстрации к произведениям якутских художников и героическому эпосу «Нюргун Боотур Стремительный» (совместно с Э.С.Сивцевым, И.Д.Корякиным), ставшие классикой, монументальные росписи на тему олонхо в литературном музее им. П.А.Ойунского, в здании педагогического училища №1 в Якутске, рельефы на фасаде здания объединения «Якутзолото», Якутск (в соавторстве с В.Д.Ивановым); на Мемориале площади Марата в честь павших борцов за советскую власть в годы гражданской войны, Якутск (в соавторстве с архитекторами И.А.Слепцовым и Ю.И.Холмогоровым).

В 1979 году было присвоено почетное звание «Заслуженный деятель искусств ЯАССР», в 1982 – «Заслуженный художник РСФСР», в

2010 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр Карамзин графикатын быыстапката Национальнай уус-уран түмэлгэ аһыллыбыт.

== Айымньылара ==
*Саха ырыалара (1967), линогравюралар сиэрийэлэрэ
*Тыа пейзааһа (1968)
*Саха олоҥхото (1969), [[офорт|офортар]] сиэрийэлэрэ
*От үлэтэ (1970), офортар сиэрийэлэрэ
*Сайын бырааһынньыга (1976), сиэрийэ
*Ыһыах (1968), сиэрийэ
*Кымыстаах чороон (1973), сиэрийэ

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1979)
* РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга (1982) 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (2007).

== Сигэлэр ==
* [http://www.sakhamuseum.ru/shows.php?r=2&amp;id=181&amp;year=2010 Национальный художественный музей РС(Я):Архив выставок с 08.04.10 по 13.05.10]

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1930 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Тохсунньу 31 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Саха графиктара]]</text>
      <sha1>53s6xzfurquwjkvqvnrtr9dv346vtna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429563</id>
      <parentid>429562</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T00:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>429563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5846" sha1="1s02eed0zfqf5rx9mo3d23yaz6faj1a" xml:space="preserve">'''Карамзин Владимир Семенович''' — [[Саха графиктара|саха графига]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга.

== Олоҕун олуктара ==
* [[1930]] сыллаахха [[тохсунньу 31]] күнүгэр [[Хатас|Хатаска]] төрөөбүтэ.
* 1956 сыллаахха [[Дьокуускайдааҕы уус-уран училище|Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены]] бүтэрбитэ. [[Александров Семен Лаврентьевич|Семен Александровка]] үөрэммитэ.
* 1967 с. — Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.


&lt;!-- С 1956 по 1985 гг. трудился в системе художественно-производственных мастерских Художественного фонда РСФСР.

Путь в искусство начал в конце 1950-х годов с живописных полотен бытового жанра и портретов (декоративные портреты «Якутская девушка в национальном костюме», 1962; «Портрет С. Орджоникидзе», 1966).

К живописи обратился в годы перестройки и до сего дня работал в основном в жанре лирического пейзажа и портрета.

В 1960-х – начале 1970-х гг. графической манере Карамзина свойственны лаконичность и обобщенность образного языка, смещение пропорций, условное решение деталей, плоскостность изображения и красочная декоративность. Широко известны его серии линогравюр «Якутские народные песни», 1967; серии офортов «Якутский героический эпос», 1969; «Сенокос», 1970; «Праздник серпа и молота», 1973 и др.

В своем творчестве Карамзин неоднократно обращался к теме празднеств – стихии полнокровной и жизнеутверждающей сферы бытия (серия офортов «Праздник ысыах», 1968; литографии «Праздник лета», 1976; цветные линогравюры «Земляки», 1987 и др.).

В середине 1970-х годов график стал тяготеть к объемности в сериях «Праздник лета» (1976), «Якутские вечера» (1978). В поисках новых выразительных средств в 1980-е годы график вводит цвет в серии линогравюр «Якутские орнаменты» (1984), «Летняя пора» (1986), «Земляки» (1989), применяет смешанную технику в серии «Легенда о Манчары» (травленый штрих, линогравюра, 1988).

О многогранности творческой личности свидетельствуют книжные иллюстрации к произведениям якутских художников и героическому эпосу «Нюргун Боотур Стремительный» (совместно с Э.С.Сивцевым, И.Д.Корякиным), ставшие классикой, монументальные росписи на тему олонхо в литературном музее им. П.А.Ойунского, в здании педагогического училища №1 в Якутске, рельефы на фасаде здания объединения «Якутзолото», Якутск (в соавторстве с В.Д.Ивановым); на Мемориале площади Марата в честь павших борцов за советскую власть в годы гражданской войны, Якутск (в соавторстве с архитекторами И.А.Слепцовым и Ю.И.Холмогоровым).--&gt;


2010 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр Карамзин графикатын быыстапката Национальнай уус-уран түмэлгэ аһыллыбыт.

== Айымньылара ==
*Саха ырыалара (1967), линогравюралар сиэрийэлэрэ
*Тыа пейзааһа (1968)
*Саха олоҥхото (1969), [[офорт|офортар]] сиэрийэлэрэ
*От үлэтэ (1970), офортар сиэрийэлэрэ
*Сайын бырааһынньыга (1976), сиэрийэ
*Ыһыах (1968), сиэрийэ
*Кымыстаах чороон (1973), сиэрийэ

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1979)
* РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга (1982) 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (2007).

== Сигэлэр ==
* [http://www.sakhamuseum.ru/shows.php?r=2&amp;id=181&amp;year=2010 Национальный художественный музей РС(Я):Архив выставок с 08.04.10 по 13.05.10]

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1930 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Тохсунньу 31 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:Саха графиктара]]</text>
      <sha1>1s02eed0zfqf5rx9mo3d23yaz6faj1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыгын оонньуулара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28027</id>
    <revision>
      <id>429588</id>
      <parentid>419204</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара */</comment>
      <origin>429588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22624" sha1="6ram17yz3b415s0joc1z2dkldjb5jc1" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}
'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.  

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 110 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |ртем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>6ram17yz3b415s0joc1z2dkldjb5jc1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429589</id>
      <parentid>429588</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара */</comment>
      <origin>429589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22626" sha1="4071vs8sm5cyoe4zhf2eq4ydg6fu1nx" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}
'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.  

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 110 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>4071vs8sm5cyoe4zhf2eq4ydg6fu1nx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429590</id>
      <parentid>429589</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ */</comment>
      <origin>429590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22739" sha1="hdpz5p8qn0tzxkr3xc2deabfhe47lnj" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}
'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.  

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 110 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|{{Флаг|Кэбээйи улууһа}} [[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>hdpz5p8qn0tzxkr3xc2deabfhe47lnj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429591</id>
      <parentid>429590</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ */</comment>
      <origin>429591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22698" sha1="or5mf15uyu4e6zrktzv6rifs4d58s5y" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}
'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.  

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 110 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>or5mf15uyu4e6zrktzv6rifs4d58s5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429592</id>
      <parentid>429591</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22698" sha1="purd7afrb4f8ap8u4nyagy1gf57x5em" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}
'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.  

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 110 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>purd7afrb4f8ap8u4nyagy1gf57x5em</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429593</id>
      <parentid>429592</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22698" sha1="mv34nis4qp5olecaopxw321u8szvdu7" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}
'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.  

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>mv34nis4qp5olecaopxw321u8szvdu7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429594</id>
      <parentid>429593</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22988" sha1="5e5ga8q3ddlbcz0kp1gw5qwfzf23dqp" xml:space="preserve">{{Дыгын оонньуулара
 | Дыгын оонньуулар 2026       = 2026
 | Портрет             = https://ulus.media/wp-content/uploads/2026/06/image-28-06-26-05-40.jpg
 | Кыайыылаах        = Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
}}
{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}
'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.  

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>5e5ga8q3ddlbcz0kp1gw5qwfzf23dqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429595</id>
      <parentid>429594</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22988" sha1="3pyk7ayygjspjdhheuqa763zyi856o0" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}
'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

{{Дыгын оонньуулара
 | Дыгын оонньуулар 2026       = 2026
 | Портрет             = https://ulus.media/wp-content/uploads/2026/06/image-28-06-26-05-40.jpg
 | Кыайыылаах        = Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])  
}}
Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>3pyk7ayygjspjdhheuqa763zyi856o0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429596</id>
      <parentid>429595</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22696" sha1="0k5lw0826ty6zi1fdqlqxq6qx0zdr9g" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}
'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>0k5lw0826ty6zi1fdqlqxq6qx0zdr9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429597</id>
      <parentid>429596</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22991" sha1="cz9nw6gip06z74khu3olu8lyex3d9ck" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}
{{Дыгын оонньуулара - 2026
 Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}
'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>cz9nw6gip06z74khu3olu8lyex3d9ck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429598</id>
      <parentid>429597</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22697" sha1="1ea6jlqyk80j0rwhu9ghclkvh80t7xf" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}

'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>1ea6jlqyk80j0rwhu9ghclkvh80t7xf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429599</id>
      <parentid>429598</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22781" sha1="19068771iwnd3jgsw27hohsdf9vup9u" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}

'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | {{Флаг|Флаг Кобяйского района Якутии, Россия}} Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>19068771iwnd3jgsw27hohsdf9vup9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429601</id>
      <parentid>429599</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22758" sha1="i4pyw735ys4fyvkf79y0ryu9mg5gjy8" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}

'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | {{Флаг|Флаг Кобяйского района.svg}} Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>i4pyw735ys4fyvkf79y0ryu9mg5gjy8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429602</id>
      <parentid>429601</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22724" sha1="925nlsfpb0stceu8f0erkk2xkq9nr92" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}

'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; |Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | {{Флаг|Россия}} Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>925nlsfpb0stceu8f0erkk2xkq9nr92</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429603</id>
      <parentid>429602</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22734" sha1="5t2dt6yibjftbq0h1oyf52hf5rg90uu" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}

'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | {{Флаг|Амма улууһа}} Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>5t2dt6yibjftbq0h1oyf52hf5rg90uu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429604</id>
      <parentid>429603</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22739" sha1="2vkde781w2xg0xr97sbe9f8vpra7tpf" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}

'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | {{Флаг|Амгинский улус} Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>2vkde781w2xg0xr97sbe9f8vpra7tpf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429605</id>
      <parentid>429604</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22752" sha1="5p5rbixk3r6ddsyckqmsvlwy0hohaqh" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}

'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | {{Флаг|Амгинский улус (район)} Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>5p5rbixk3r6ddsyckqmsvlwy0hohaqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429606</id>
      <parentid>429605</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22730" sha1="beij50d4jgwebn8c82meq4zef67q8xe" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}

'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | {{Флаг|Аргентина} Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>beij50d4jgwebn8c82meq4zef67q8xe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429607</id>
      <parentid>429606</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22731" sha1="p5iiyytsuayqnvs1xugr9ib9rq997yr" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}

'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | {{Флаг|Аргентина}} Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>p5iiyytsuayqnvs1xugr9ib9rq997yr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429608</id>
      <parentid>429607</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22740" sha1="ad0tdcxj9cinhpyyihvm75hx522ctq4" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}

'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | {{Флаг|Амгинский улус}} Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>ad0tdcxj9cinhpyyihvm75hx522ctq4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429609</id>
      <parentid>429608</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T09:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <origin>429609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22699" sha1="5kjloovez85f32oiasjw273y9k7ttzq" xml:space="preserve">{{Тас медиа-билэлэр
 |width     = 210px
 |align     = right
 |video1    = [http://www.youtube.com/watch?v=qtjfY_0C9ek Дыгын оонньуулара. 2013], формат видео — [[:ru:QuickTime]]
}}

'''Дыгын оонньуулара''' — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров ([[Чурапчы улууһа]])(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])(2016-2019,2021), алта төгүллээх — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан]] ([[Уус-Алдан улууһа]])(1999,2007-2012) буолбуттар.

== Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ ==
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, [[Бэрэмэдэй|бэрэмэдэйдээх]] сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 
{|
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! colspan=2|Күрэс көрүҥэ
! Бастаан &lt;br /&gt;ыытыллыбыт сыла
! 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Үс төгүл үс
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 3 кылыы, 3 ыстаҥа, 3 куобах
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тутум эргиир
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Wrestling pictogram.svg|20px]]
| [[Хапсаҕай]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Archery pictogram.svg|20px]]
| Оҕунан ытыы
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 35 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| [[Мас тардыһыыта]]
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| [[Билэ:Athletics pictogram.svg|20px]]
| Кыыһы эккирэтии (сүүрүү)
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 400 м
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| 
| Тааһы көтөҕүү
| &lt;center&gt;&lt;/center&gt;
| 132 кг
|}

== Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;
|'''Оонньуулар''' 
| '''Буолбут сыла''' 
| '''Күрэхтэһээччи''' &lt;br /&gt;'''ахсаана''' 
|bgcolor=&quot;gold&quot;| &lt;center&gt; '''Бастакы''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;silver&quot;| &lt;center&gt; '''Иккис''' &lt;/center&gt;
|bgcolor=&quot;cc9966&quot;| &lt;center&gt; '''Үһүс''' &lt;/center&gt;
| #
|-
| &lt;center&gt;[[I Дыгын оонньуулара|'''I''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1995]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;10&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])  || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Давыдов ([[Эдьигээн улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[II Дыгын оонньуулара|'''II''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1996]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Яков Оконешников || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Пётр Варламов [[Нам улууһа|(Нам улууһа)]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[III Дыгын оонньуулара|'''III''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1997]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Петр Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Томпо улууһа}} Александр Захаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IV Дыгын оонньуулара|'''IV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1998]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Сергей Кузьмин || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов ||
|-
| &lt;center&gt;[[V Дыгын оонньуулара|'''V''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[1999]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;8&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбскай Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Муома улууһа}} Юрий Хабаров  ||
|-
| &lt;center&gt;[[VI Дыгын оонньуулара|'''VI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2000]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || &lt;ref name=&quot;нд&quot;&gt;Николай Дьяконов кыттыбатах.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VII Дыгын оонньуулара|'''VII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2001]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Колодко (Нерюнгри) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} Николай Максимов || &lt;ref name=&quot;нд&quot;/&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[VIII Дыгын оонньуулара|'''VIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2002]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} Пётр Варламов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[IX Дыгын оонньуулара|'''IX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2003]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Александр Кузнецов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[X Дыгын оонньуулара|'''X''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2004]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 7 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Василий Иванов ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XI Дыгын оонньуулара|'''XI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2005]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 8 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XII Дыгын оонньуулара|'''XII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2006]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 14 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Николай Саввинов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIII Дыгын оонньуулара|'''XIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2007]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIV Дыгын оонньуулара|'''XIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2008]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 20 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев (Нам улууһа) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XV Дыгын оонньуулара|'''XV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2009]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Борис Сивцев ([[Нам улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVI Дыгын оонньуулара|'''XVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2010]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 11 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Фёдор Фёдоров || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVII Дыгын оонньуулара|'''XVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2011]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 12 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XVIII Дыгын оонньуулара|'''XVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2012]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt; 16 &lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] ||
|-
| &lt;center&gt;[[XIX Дыгын оонньуулара|'''XIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2013]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Бүлүү улууһа}} Николай Николаев || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]] || &lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Протодьяконова. |заглавие=Имя нового кумира, Победителя «Игр Дыгына-2013″ — Любомир Николаев! |ссылка=http://sakhapress.ru/archives/142225 |язык= |издание=SakhaPress.ru |тип= |год=01.07.2013 |том= |номер= |issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2013 сылтан Иван Белолюбскай кыттыбат.&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;center&gt;[[XX Дыгын оонньуулара|'''XX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2014]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;13&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа}} [[Аринкин Александр Иванович|Александр Аринкин]]  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXI Дыгын оонньуулара|'''XXI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2015]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12 (24)&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]] || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXII Дыгын оонньуулара|'''XXII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2016]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]])  ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIII Дыгын оонньуулара|'''XXIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2017]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Усуйаана улууһа}} Алексей Козлов ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIV Дыгын оонньуулара|'''XXIV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2018]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXV Дыгын оонньуулара|'''XXV''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2019]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVI Дыгын оонньуулара|'''XXVI''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2020]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVII Дыгын оонньуулара|'''XXVII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2021]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXVIII Дыгын оонньуулара|'''XXVIII''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2022]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Николай Матаннанов ([[Таатта улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXIX Дыгын оонньуулара|'''XXIX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2023]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Артем Варданян ([[Нам улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} Айсен Ботуев ||
|-
| &lt;center&gt;[[XXX Дыгын оонньуулара|'''XXX''']]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;[[2024]]&lt;/center&gt; || &lt;center&gt;12&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot;| {{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын || bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;| Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]]) || bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXI Дыгын оонньуулара|'''XXXI''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2025 сыл|2025]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Сунтаар улууһа}} Алексей Соколов
|
|-
| &lt;center&gt;[[XXXII Дыгын оонньуулара|'''XXXII''']]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;[[2026 сыл|2026]]&lt;/center&gt;
| &lt;center&gt;16&lt;/center&gt; || bgcolor=&quot;#F7F6A8&quot; | Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#DCE5E5&quot;|Яков Дмитриев ([[Кэбээйи улууһа]])|| bgcolor=&quot;#FFDAB9&quot;| {{Флаг|Чурапчы улууһа}} Павел Друзьянов
|}

== Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ ==
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Боотур
!Уопсайа
!Хас сыллаахха
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Белолюбский Иван Прокопьевич|Иван Белолюбскай]]
| align=&quot;center&quot; |7
|1999, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
|-
|[[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] ([[Нам улууһа]])
| align=&quot;center&quot; |6
|1998, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006
|-
|Егор Филиппов ([[Хаҥалас улууhа]])
| align=&quot;center&quot; |5
|2016, 2017, 2018, 2019, 2021
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} Иннокентий Макаров
| align=&quot;center&quot; |3
|1995, 1996, 1997
|-
|Юрий Эверстов ([[Нам улууһа]])
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; |1
|2000
|-
|Анатолий Баишев ([[Амма улууһа]])
|2001
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Николаев Любомир Владимирович|Любомир Николаев]]
|2013
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Пётр Старостин]]
|2014
|-
|Алексей Кутуков ([[Нам улууһа]])
|2015
|-
|Леонид Филиппов ([[Амма улууһа]])
|2020
|-
|Алексей Уваровский ([[Кэбээйи улууһа]])
|2022
|-
|Вячеслав Дьяконов ([[Нам улууһа]])
|2023
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} Дьулустан Ноговицын
|2024
|-
|Борис Сдвижков ([[Амма улууһа]])
|2025
|-
|Артем Дьяконов ([[Кэбээйи улууһа]])
|2026
|}

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Улуус
!Боотурдара
!Уопсайа
|-
|[[Нам улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |4
|9
|-
|{{Флаг|Уус-Алдан улууһа}} [[Уус-Алдан улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|7
|-
|[[Хаҥалас улууhа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|5
|-
|{{Флаг|Чурапчы улууһа}} [[Чурапчы улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|4
|-
|[[Амма улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |3
|3
|-
|[[Кэбээйи улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |2
|2
|-
|{{Флаг|Үөһээ Бүлүү улууһа}} [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|-
|{{Флаг|Горнай улууһа}} [[Горнай улууһа]]
| align=&quot;center&quot; |1
|1
|}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806201931/http://modun.ru/index.php/ysyakh-tujmaady-2013/igry-dygyna |date=2013-08-06 }}
* [http://sakhapress.ru/archives/82135 SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости]
* {{статья |автор=Игорь Платонов. |заглавие=Кто выиграет Игры Дыгына? |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/kontakty/97-novosti/501-kto-vyigraet-igry-dygyna |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=27.06.2013 }}
* {{статья |автор=Владислав Коротов. |заглавие=«Дыгын оонньууларын» саҥа кыайыылааҕа — Чурапчы уола Петр Старостин |ссылка=http://modun.ru/index.php/gbu-rtsnvs-im-v-manchaary/97-novosti/745-dygyn-oonnuularyn-sa-a-kyajyylaa-a-churapchy-uola-petr-starostin |язык= |издание= Республиканский центр национальных видов спорта имени Василия Манчаары |тип= |год=03.07.2014 }}

{{Дыгын оонньуулара}}
[[Категория:Дыгын оонньуулара]]</text>
      <sha1>5kjloovez85f32oiasjw273y9k7ttzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шафер Юрий Георгиевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51215</id>
    <revision>
      <id>429559</id>
      <parentid>429489</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T23:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕо */</comment>
      <origin>429559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4920" sha1="owzsuusuv82lka3cv8lrauc01a1quav" xml:space="preserve">'''Шафер Юрий Георгиевич''' (1909—1991) — [[Дьокуускай]]дааҕы Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун төрүттээбит учуонай, физика-математика билимин дуоктара, ССРС билимҥэ уонна техникаҕа Государственнай бириэмийэтин лауреата, Сталинскай бириэмийэ лауреата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кытыылааҕа. Кини Саха сиригэр космофизика чинчийиитин төрүттээччи уонна олохтооччу буолар. Кини тэрийбит СО РАН Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтугар (ИКФИА) 2002 сыллаахха Ю. Г. Шафер аата иҥэриллибитэ.

== Олоҕо ==

1909 сыл балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр ([[тохсунньу 9]] күнүгэр) [[Иркутскай]] куоракка төрөөбүтэ. 1935 сыллаахха Томскайдааҕы судаарыстыбаннай университет физикаҕа факультетын бүтэрбитэ.

1935 сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускайдааҕы педагогическай институт физика кафедратын сэбиэдиссэйинэн ананан кэлбитэ уонна бэйэтэ оҥорбут приборунан куйаар сардаҥаларын (космические лучи) кэтээн көрүүнү саҕалаабыта.

Сэрии сыллара: 1941—1947 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, гвардия майора, политработник. Сталинградтан Берлиҥҥа диэри сэриилэспитэ. Иккитэ бааһырбыта. 1946 с. демобилизацияланан баран Дьокуускайга төннүбүтэ. 

=== Билимҥэ кылаата уонна арыйыылара ===
АСК прибор: Куйаар сардаҥаларын бэйэ автоматтыы бэлиэтиир аппаратуратын (АСК регистратор) айбытын иһин 1950 сыллаахха Сталинскай бириэмийэнэн наҕараадаламмыта.

Институту төрүттээһин: 1961 сыллаахха Дьокуускайга Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун (ИКФИА) тэрийбитэ уонна уһун сылларга салайбыта.
Космос чинчийиитэ: Кини салайааччытынан оҥоһуллубут билим прибордара ССРС бастакы Сир искусственнай спутниктарыгар уонна геофизическай ракеталарыгар туруоруллан, космос радиациятын үөрэтиигэ улахан оруолламмыттара.  

1991 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==

* ССРС Сталинскай бириэмийэтин лауреата (1950).
* Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1957).
* РСФСР билимин уонна техникатын үтүөлээх диэйэтэлэ (1971).
* Үлэ Кыһыл Знамятын ордена (1979).
* Кыһыл Знамя, 
* Отечественнай сэрии I ст. (иккитэ), 
* Кыһыл Сулус орденнара уонна бойобуой медаллар.

== Кини туһунан ==
* ИКФИА СО РАН официальнай сайта: Юрий Георгиевич Шафер биографията — Институт устуоруйатын уонна учуонай олоҕун туһунан матырыйаал.
* Якутский научный центр СО РАН (Билим библиотекатын сирэйэ): Шафер Юрий Георгиевич — Научнай үлэлэрин уонна сэрии сылларынааҕы олоҕун туһунан сиһилии устуоруйа.
* Газета «Якутия Daily»: Космофизик Юрий Шафер прошел Великую Отечественную от Сталинграда до Берлина — Кини сэриигэ сылдьыбыт суолун уонна общественнай үлэтин туһунан ахтыы ыстатыйа.


[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1909 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Тохсунньу 9 күнүгэр төрөөбүттэр]]</text>
      <sha1>owzsuusuv82lka3cv8lrauc01a1quav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429560</id>
      <parentid>429559</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T23:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>429560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5713" sha1="pltza3mxq5flgo44wzo9yw17scdtt9x" xml:space="preserve">'''Шафер Юрий Георгиевич''' (1909—1991) — стратосфераны уонна Сир аттынааҕы космоһы чинчийбит учуонай, [[Дьокуускай]]дааҕы Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун төрүттээбит киһи, физика-математика билимин дуоктара, ССРС билимҥэ уонна техникаҕа Государственнай бириэмийэтин лауреата, Сталинскай бириэмийэ лауреата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кытыылааҕа. Кини Саха сиригэр космофизика чинчийиитин төрүттээччи уонна олохтооччу буолар. Кини тэрийбит СО РАН Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтугар (ИКФИА) 2002 сыллаахха Ю. Г. Шафер аата иҥэриллибитэ.


== Олоҕо ==

1909 сыл балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр ([[тохсунньу 9]] күнүгэр) [[Иркутскай]] куоракка төрөөбүтэ. 1935 сыллаахха Томскайдааҕы судаарыстыбаннай университет физикаҕа факультетын бүтэрбитэ.

1935 сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускайдааҕы педагогическай институт физика кафедратын сэбиэдиссэйинэн ананан кэлбитэ уонна бэйэтэ оҥорбут приборунан куйаар сардаҥаларын (космические лучи) кэтээн көрүүнү саҕалаабыта.

Сэрии сыллара: 1941—1947 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, гвардия майора, политработник. Сталинградтан Берлиҥҥа диэри сэриилэспитэ. Иккитэ бааһырбыта. 1946 с. демобилизацияланан баран Дьокуускайга төннүбүтэ. 

Физика-математика билимин хандьыдаатын диссэртээссийэтин 1951 сыллаахха көмүскээбитэ. Физика-математика билимин дуоктарын диссэртээссийэтин 1970 с. көмүскээбитэ.

=== Билимҥэ кылаата уонна арыйыылара ===
АСК прибор: Куйаар сардаҥаларын бэйэ автоматтыы бэлиэтиир аппаратуратын (АСК регистратор) айбытын иһин 1950 сыллаахха Сталинскай бириэмийэнэн наҕараадаламмыта.

Институту төрүттээһин: 1961 сыллаахха Дьокуускайга Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун (ИКФИА) тэрийбитэ уонна уһун сылларга салайбыта.
Космос чинчийиитэ: Кини салайааччытынан оҥоһуллубут билим прибордара ССРС бастакы Сир искусственнай спутниктарыгар уонна геофизическай ракеталарыгар туруоруллан, космос радиациятын үөрэтиигэ улахан оруолламмыттара.  

1991 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

== Наҕараадалара уонна ытык ааттара ==

* ССРС Сталинскай бириэмийэтин лауреата (1950).
* Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1957).
* РСФСР билимин уонна техникатын үтүөлээх диэйэтэлэ (1971).
* Үлэ Кыһыл Знамятын ордена (1979).
* Кыһыл Знамя, 
* Отечественнай сэрии I ст. (иккитэ), 
* Кыһыл Сулус орденнара уонна бойобуой медаллар.

== Кини туһунан ==
* ИКФИА СО РАН официальнай сайта: Юрий Георгиевич Шафер биографията — Институт устуоруйатын уонна учуонай олоҕун туһунан матырыйаал.
* Якутский научный центр СО РАН (Билим библиотекатын сирэйэ): Шафер Юрий Георгиевич — Научнай үлэлэрин уонна сэрии сылларынааҕы олоҕун туһунан сиһилии устуоруйа.
* Газета «Якутия Daily»: Космофизик Юрий Шафер прошел Великую Отечественную от Сталинграда до Берлина — Кини сэриигэ сылдьыбыт суолун уонна общественнай үлэтин туһунан ахтыы ыстатыйа.

== Аатын үйэтитии ==
2003 сыллаахтан Шафер аатын Космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия института сүгэр.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Учуонайдар]]
[[Категория:1909 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Тохсунньу 9 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1991 сыллаахха өлбүттэр]] 
[[Категория:Балаҕан ыйын 27 күнүгэр өлбүттэр]]</text>
      <sha1>pltza3mxq5flgo44wzo9yw17scdtt9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58705</id>
    <revision>
      <id>429554</id>
      <parentid>429414</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T13:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SmallSonMarex</username>
        <id>26712</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>429554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20138" sha1="mbukhrnt99e06ugpe1jc5f5u4ss8eyz" xml:space="preserve">[[Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|мини|уҥа]]
Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария — сибэтиэнньиктэри уонна таҥара дьиэтин сулууспалаахтарын бэлэмниир правослаўнай таҥаратын дьиэтин [[Дьокуускайдааҕы епархия|Дьокуускайдааҕы епархиятын]] үөрэх кыһата. [[Дьокуускай]] куоракка баар.

1858 сылтан 1870 сылга дылы уонна 1884 сылтан 1920 сылга дылы орто духуобунай үөрэх кыһатын быһыытынан үлэлээбитэ. Бу тэрилтэ Саха сирин сиригэр-уотугар бастакы идэтийбит үөрэх кыһата буолбута уонна үөрэх-билии тарҕаныытыгар олус улахан оруолу мөҥүстээбитэ.

2006 сыл от ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайдааҕы духуобунай училище бэйэтин үлэтин саҥаттан саҕалаабыта. 2011 сыл алтынньы 5 күнүгэр Нуучча правослаўнай таҥаратын дьиэтин Сибэтиэй Синодун быһаарыытынан Дьокуускайдааҕы духуобунай училище Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияҕа кубулутуллубута&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1639572.html|title=Завершился первый день работы зимней сессии Священного Синода Русской Православной Церкви / Новости / Патриархия.ru|publisher=Патриархия.ru|lang=ru|accessdate=2020-04-24|archivedate=2012-11-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CVHi798g?url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1639572.html}}&lt;/ref&gt; .

== Кэпсээн ==
1800 сыллаахха Хаҥалас улууһун кинээһэ Илья Шадрин Император Павел I аатыгар Саха сиригэр духуобунай оскуоланы арыйар туһунан көрдөһүү ыыппыта. Сибэтиэй Синод Дьокуускайдааҕы Спасскай манастыыр таһыгар миссионерскай хайысхалаах духуобунай үөрэх тэрилтэтин арыйар туһунан быһаарыы ылбыта. 1801 сыл тохсунньу 1 күнүгэр бу оскуола бэйэтин үлэтин саҕалаабыта.

1815 сыл сайыныгар Дьокуускайга сылдьыбыт Иркутскайдааҕы, Нерчинскэйдээҕи уонна Дьокуускайдааҕы епископ Михаил (Бурдуков) манастыыр оскуолатын «үөрэнээччитэ аҕыйаҕынан туһата суох уонна үөрэтии сыалыгар эппиэтээбэт» диэн сыаналаабыта уонна аны үлэлэппэт туһунан көрдөһүү ыыппыта. Синод 1817 сыл кулун тутар 30 күнүнээҕи уурааҕынан оскуола сабыллыбыта уонна кини оннугар духуобунай училищены арыйар туһунан боппуруос турбута.
[[Билэ:Якутская_духовная_семинария_(XIX_век).jpg|мини|280x280пкс|XIX үйэ хаартыскатыгар историческай семинария дьиэтэ]]
1818 сыл күһүнүгэр таҥара сулууспалаахтарын оҕолоругар аналлаах уезд уонна приход училищата тэриллибитэ. Бэйэтэ туспа дьиэтэ суох буолан, маҥнай собор таһынааҕы кыамматтар соргуларын көтөҕөр дьиэҕэ (богадельняҕа), онтон Дьокуускайдааҕы Спасскай манастыырга үлэлээбитэ.

1858 сыл тохсунньутугар Дьокуускайдааҕы викариатствоны тэрийэр туһунан Үрдүкү уураах (ыйаах) тахсыбыта. Ол сыл Новоархангельскайдааҕы духуобунай семинария Ситха куораттан Дьокуускайга көһөрүллүбүтэ уонна ол кэнниттэн Дьокуускайдааҕы буолбута. Новоархангельскайдааҕы семинария ректора архимандрит Петр (Екатериновскай), преподавателлэрэ уонна үөрэнээччилэрэ Дьокуускайга 1858 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр кэлбиттэрэ, айан-кэлэн баран, балаҕан ыйын 17 күнүгэр үөрэх процеһа саҕаламмыта&lt;ref name=&quot;novoarhangelskaya&quot;&gt;{{Cite web|url=http://history-mda.ru/publ/novoarhangelskaya_du_99.html|title=Новоархангельская духовная семинария|publisher=Кафедра церковной истории Московской Православной Духовной Академии|date=2011-03-08|accessdate=2019-10-30|archivedate=2016-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160701235326/http://history-mda.ru/publ/novoarhangelskaya_du_99.html}}&lt;/ref&gt; .

1870 сыл тохсунньу 21 күнүгэр баһаар түмүгэр Духуобунай семинария уонна духуобунай училище дьиэлэрэ уокка былдьаммыттара. Итинтэн сылтаан, бэс ыйын 17 күнүгэр Сибэтиэй Синод уурааҕынан Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария Благовещенскай куоракка көһөрүллүбүтэ.

1884 сыллаахха Дьокуускайдааҕы уонна Бүлүүдээҕи епископ Иаков (Домскай) уонна епархия таҥаратын сулууспалаахтарын сыратынан (кыһамньытынан) семинария саҥаттан чөлүгэр түһэриллибүтэ.

1887 сыллаахха Дьокуускайдааҕы семинария икки этээстээх саҥа мас дьиэтэ тутуллубута.

XIX үйэ бүтүөр дылы семинария олус кыра (кыараҕас) этэ, холобур, 1897 сыллаахха барыта 44 эрэ иитиллээччилээҕэ. Епархияны үрдүк таһымнаах (үөрэхтээх) сибэтиэнньиктэринэн хааччыярга кинини бүтэрээччилэр ахсааннара олус аҕыйах этэ. Ону үрдүнэн 1911 сылга диэри семинаристар ахсааннара дэбис (дэлби) үрдээн, үс төгүл кэриҥэ улааппыта (171 киһи буолбута), уонна семинария үөрэнээччитин ахсаанынан региоҥҥа бастакы миэстэҕэ тахсыбыта.

Семинария таһыгар таҥара дьиэтэ уонна духуобунай училище бааллара. 1910 сыл инниттэн семинарияҕа миссионерскай предметтэри үөрэтэр буолбуттара, ол эрээри ити үөрэх сахалар итэҕэллэрин (айыы суолун) кытта дэхси сибээстэспэт этэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mion.isu.ru/filearchive/mion_publcations/church/4_7.html|title=ГЛАВА 4. ПРАВОСЛАВНАЯ ЦЕРКОВЬ ВОСТОЧНОЙ СИБИРИ В 1861-1917 ГОДАХ|publisher=mion.isu.ru|accessdate=2020-04-24|archivedate=2017-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220003510/http://mion.isu.ru/filearchive/mion_publcations/church/4_7.html}}&lt;/ref&gt; .

XIX үйэ бүтүүтүгэр Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа сүүс кэриҥэ үөрэнээччи баара. Кини Саха сиригэр бастакы идэтийбит үөрэх тэрилтэтэ буолбута уонна үөрэх-билии тарҕаныытыгар быһаарар оруолу мөҥүстээбитэ.

1920 сыл муус устар 5 күнүгэр Дьокуускайдааҕы губревком уурааҕынан Дьокуускай куорат бары духуобунай үөрэҕин кыһалара сабыллыбыттара.

2006 сыл от ыйын 19 күнүгэр Нуучча правослаўнай таҥаратын дьиэтин Сибэтиэй Синодун быһаарыытынан Дьокуускайдааҕы духуобунай училище бэйэтин үлэтин саҥаттан саҕалаабыта&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ЖУРНАЛЫ заседаний Священного Синода Русской Православной Церкви (17-19 июля 2006 года)|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/126436.html|work=[[Патриархия.ru]]|date=2006-07-19|accessdate=2024-05-29|archivedate=2021-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802185250/http://www.patriarchia.ru/db/text/126436.html}}&lt;/ref&gt; .

Ол сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр духуобунай училище аһыллыбыта. Иитиллээччилэр Дьокуускайдааҕы епархия толору хааччыйыытыгар (соругар) сылдьыбыттара. Үөрэх куурса икки сылга суоттаммыта. Училищеҕа Православнай итэҕэл олохторун, сиэр-майгы уонна догматика богословиетын таһынан Саха сирин устуоруйатын, [[Саха тыла|саха тылын]] уонна Саха сиригэр Православие устуоруйатын үөрэтии көрүллүбүтэ.

2011 сыл алтынньы 5 күнүгэр Патриарх Кирилл алгыһынан уонна Нуучча правослаўнай таҥаратын дьиэтин Сибэтиэй Синодун быһаарыытынан Дьокуускайдааҕы духуобунай училище Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияҕа кубулутуллубута&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/1639858.html|title=ЖУРНАЛЫ заседания Священного Синода от 5-6 октября 2011 года|publisher=[[Патриархия.ru]]|date=2011-10-06|accessdate=2020-04-24|archivedate=2021-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211108033828/http://www.patriarchia.ru/db/text/1639858.html}}&lt;/ref&gt; .

2023 сыл ыам ыйын 16 күнүгэр семинария Дьокуускайдааҕы епархия таҥара дьиэтин испэссиэлиистэрин бэлэмниир Епархиялар ардыларынааҕы киин буола кубулутуллубута. Синод Москубатааҕы духуобунай академия уонна Дьокуускайдааҕы епархия бииргэ үлэлииллэр уонна Епархиялар ардыларынааҕы киин бүтэрээччилэрэ Дьокуускайдааҕы епархия үөрэх инфраструктуратыгар олоҕуран тэйиччирэтэн үөрэтииစистиэмэтин туһанан МДА-ҕа духуобунай үөрэхтэрин салгыырга баһыйар (бастакы) бырааптаах буолалларын туһунан дуогабар түһэрсэллэригэр уураах таһаарбыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/6027150.html|title=ЖУРНАЛЫ Священного Синода от 16 мая 2023 года (ЖУРНАЛ № 41)|date=2023-05-16|publisher=[[Патриархия.ru]]|archivedate=2023-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230517025942/http://www.patriarchia.ru/db/text/6027150.html|accessdate=2023-05-17}}&lt;/ref&gt; .

== Билигин семинария ==
Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария — Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр Москубатааҕы патриархат соҕотох үрдүкү духуобунай үөрэх кыһата буолар.

Семинарияҕа богословие, устуоруйа, таҥара дьиэтин практиката уонна уопсай гуманитарнай бириэмиэттэр (дисциплиналар) үөрэтиллэллэр. Семинария бэйэтэ спортсаллаах буолан, семинаристар спорт активнай көрүҥнэринэн дьарыктаналларыгар кыах бэриллэр.

Устудьуоннар үөрэниилэрэ, аһааһынара уонна олорор сирдэрэ Дьокуускайдааҕы уонна Ленскэйдээҕи епархия үбүнэн-аһынан (харчытынан) хааччыйыллар.

Үөрэх болдьоҕо — 4 сыл (бакалавриат).

Буолаары турар сибэтиэнньиктэр үөрэнэр пастырскай салааларын таһынан, семинария тиэхиньичэскэй салааларыгар таҥара дьиэтин ырыаһыттарын уонна катехизатордарын (итэҕэли тарҕатааччылары) бэлэмниир программалар аһыллыбыттар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pravyakutia.ru/content/Yakutian_Orthodox_Theological_Seminary_Gradiation_2013.html|title=2013 год дал Церкви в Якутии 16 новых служителей|accessdate=2013-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160327182654/http://pravyakutia.ru/content/Yakutian_Orthodox_Theological_Seminary_Gradiation_2013.html|archivedate=2016-03-27}}&lt;/ref&gt; .

== Ректордар ==

* архимандрит Пётр (Екатериновскай) (1858)
* протоиерей Димитрий Хитров (1858—1868), 1862 сыл тохсунньу 11 күнүгэр дылы эбээһинэһи толорооччу

* протоиерей Стефан Добротворскай (1884—1888)

* архимандрит Иоанникий (Надеждин) (1888 сыл кулун тутар 31 күнэ — 1891)

* Николай Петрович Трусковскай (1892)

* архимандрит Стефан (Киструсскай) (1892 сыл тохсунньу 29 күнэ — 1895 сыл тохсунньу 13 күнэ)

* протоиерей Феодор Стуков (1895—1907)

* архимандрит Дионисий (Прозоровскай) (1907—1910)

* протоиерей Василий Ильинскай (1910 — 1917 сыл кэнниттэн)

* игумен Андрей (Мороз) (2011 сыл алтынньы 5 күнэ — 2014 сыл ыам ыйын 30 күнэ)

* иеромонах Иларион (Варежкин) (2014 сыл ыам ыйын 30 күнэ — 2018 сыл алтынньы 15 күнэ)

* архиепископ Роман (Лукин) (2018 сыл алтынньы 15 күнэ — 2023 сыл ыам ыйын 16 күнэ).

== Бэлиэтээһиннэр ==
{{Быһаарыылар|2}}

== Литэрэтиирэ ==

* ''Корнильцев А. Н.'' Якутская духовная семинария: опыт прошлого, взгляд на будущее // Труды V Международной студенческой научно-духовной конференции Санкт-Петербургской православной духовной академии. Докумуоннар хомуурунньуктара. 2013. - С. 222-227.
* ''[[Павлов, Афанасий Афанасьевич|Павлов А. А.]]'' Первый общеобразовательный учреждение Якутии - Якутская духовная семинария // Северо-Восточный гуманитарный вестник. 2014. - № 1 (8). - С. 11-14.
* Корнильцев А. Н. История Якутской духовной семинарии (краткий исторический обзор) // Сборник сочинений Якутской духовной семинарии. — 2014 с. — № 1 . — С. 93—105 .
* ''Тишина Т.П.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/opyt-prepodavaniya-istorii-kultury-narodov-severa-yakutii-v-yakutskoy-duhovnoy-seminarii Опыт преподавания истории культуры народов Севера (Якутии) в Якутской духовной семинарии] // Сборник сочинений Якутской духовной семинарии. 2017. - № 4. - С. 143-147.
* ''[[Никандр (Горбатюк)]], иеромонах, [[Евгения (Сеньчукова)|Евгения (Сенчукова)]], монах.'' [https://church-and-time.ru/wp-content/uploads/2019/10/churchtime_84.pdf#page=96 Особенности развития духовного училища на примере Якутской духовной семинарии при святом Иннокентии (Вениаминова) и ректоре епископа Дионисия (Хитровым)] // Церковь и время. - 2018. - № 3 (84). - С. 96-108.
* ''Юрганова И. И., Корнильцев А. Н.'' [https://www.yapds.ru/wp-content/uploads/2019/12/sbornik-trudov-yads.-vyp.-6.pdf#page=8 Якутская духовная семинария: историческая миссия в прошлом и настоящее время] // Сборник произведений Якутской духовной семинарии. 2019. - № 6. - С. 8-13.

== Ссылкалар ==

* [https://www.yapds.ru Официальный сайт Якутской духовной семинарии.]   Архивная копия .
* [http://pravoslavie.ru/news/39323.htm Его Святейший Патриарх Кирилл: Будущие учащиеся Якутской духовной семинарии продолжат традиции Святой Иннокентий (Вениаминова).]   Архивная копия
* [https://web.archive.org/web/20160304124607/http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?7_3046 Якутская духовная семинария] на сайте русского православия
* [http://www.interfax-russia.ru/FarEast/news.asp?id=241986&amp;sec=1671 В Якутске откроется духовная семинария.]   Архивная копия .
* [http://2011.gazetayakutia.ru/08/56/01/611/2737/ Епископ Роман Якутский и Ленского: Племенной место для якутской интеллигенции] (ссылка суох)
* [http://www.patriarchia.ru/db/text/1659382.html Ректор Якутской семинарии, Гегумен Андрей (Мороз): Его Святейший Патриарх определил стратегию Якутского духовного училища – быть центром духовного воспитания народов Севера.]   Архивная копия .
* [http://www.pravmir.ru/rektor-yakutskoy-seminarii-trudom-umnozhat-territoriyu-raya/ Ректор Якутской семинарии: «Через труд, увеличим территорию рая».]   ҥа Архивная копия
[[Категория:Тылбаастара тургутуллубатах сирэйдэр]]</text>
      <sha1>mbukhrnt99e06ugpe1jc5f5u4ss8eyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дьокуускайдааҕы епархия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58712</id>
    <revision>
      <id>429553</id>
      <timestamp>2026-06-27T13:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SmallSonMarex</username>
        <id>26712</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/152369318|Якутская епархия]]» сирэйи тылбаастаан оҥоһуллубут</comment>
      <origin>429553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17416" sha1="9n6rfl42yrq04jeg3yc1ooamxbxs556" xml:space="preserve">Дьокуускайдааҕы епархия — [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] границатыгар баар приходтары уонна монастырдары холбуур Православнай таҥара дьиэтин епархията.

== Кэпсээн ==
1620 сылтан 1731 сылга диэри Саха сирэ Тобольскайдааҕы епархия састаабыгар киирэрэ. 1731 сылтан 1852 сылга диэри Саха сирэ Иркутскайдааҕы епархия састаабыгар баара.

1853 сылтан 1870 сылга диэри Саха сирэ Камчаткатааҕы епархия Дьокуускайдааҕы викариатствотын быһыытынан тэриллэр. Камчатка уонна Алеут аан маҥнайгы епископа, сибэтиэй Иннокентий (Вениаминов), Дьокуускайга 1853 сыл балаҕан ыйын 11 күнүттэн олорбута, аллараа Благовещенскайга 1860 сыллаахха көһөрүгэр бэйэтин оннугар епископ Павелы (Попову) викарийынан хаалларбыта. Викариатство официальнайдык тэриллиитэ 1858 сыл тохсунньу 11 күнүгэр эбэтэр, атын сибидиэнньэлэринэн, 1859 сыл сэтинньи 16 күнүгэр сыһыаннаах.

1869 сыл бүтүүтэ сибэтиэй Иннокентий (Вениаминов) элбэх сыллаах үлэтин түмүгүнэн Дьокуускайдааҕы епархияны тэрийэр туһунан Ираахтааҕы Ыйааҕа илии баттанан тахсыбыта.

1899 сыллаахха, Камчаткатааҕы епархия уларыта тутуллуутугар (уларытыллан тэриллиитигэр), Дьокуускайдааҕы кафедраҕа Муора кытылын (Приморскай) уобалаһын Охотскайдааҕы уокуруга бэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?3_1019|title=Епархии|accessdate=2013-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015232717/http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?3_1019|archivedate=2013-10-15}}&lt;/ref&gt;.

Гражданскай сэрии сылларыгар епархия быстах кэмҥэ архиерейа суох хаалбыта, тоҕо диэтэр 1917—1918 сыллааҕы Поместнай соборга Москубаҕа айаннаабыт епископ Евфимий (Лапин) төттөрү кыайан кэлбэтэҕэ. Ол иһин Омскайдааҕы быстах кэмнээҕи үрдүкү сыаркап управлениетэ 1919 сыллаахха Дьокуускайдааҕы епархияны быстах кэмҥэ салайары Софронийга (Арефьевка) соруйбута (кинини 1921 сыл балаҕан ыйыгар тутан хаайбыттара уонна епархияттан утаарбыттара). 1920-с сыллар бүтүүлэригэр Саха сиригэр обновленческай епархия үөскээбитэ. 1927 сыллаахха обновленец Н. И. Винокуров (национальноһынан [[Сахалар|саха]]) Орто Халымаҕа епископ сааныгар олорбута. Ол эрээри Дьокуускайдааҕы епархия, ордук советскай былаас Дьокуускайдааҕы Спаскай эр дьон монастырын былдьаабытын (конфискациялаабытын) кэнниттэн, дьадаҥы этэ. 1920-с сыллар бүтүүлэригэр (1929 сыллаахха) обновленецтар Михаил (Николаевы) Дьокуускай архиерейиннан анаабыттара, ол эрээри кини, быһаардахха, үп-ас тиийбэтиттэн сылтаан Иркутскайтан ырааппатаҕа (далай барбатаҕа). 1930 сыллаахха Саха сирин обновленецтара икки таҥара дьиэлээх этилэр, уонна 1931 сыллаахха обновленческай Синод Дьокуускайдааҕы епархияны Илин Сибиирдээҕи митрополия састаабыгар киллэрбитэ. Саха сиригэр обновленчество сайдыыта 1920-с сыллар бүтүүлэриттэн таҥара дьиэлэрин маассабайдык сабыы уонна сибэтиэнньиктэри тутан хаайыы барыытын кытта тэҥҥэ барбыта. Түмүгэр сыыйа-бастаан бары духуобунай тэрилтэлэр эһиллибиттэрэ. Таҥара дьиэлэрэ уораныллыбыттара уонна сирэйдэммиттэрэ (киртитиллибиттэрэ). Сыаркап баайа-дуола уонна тэриллэрэ былдьаммыттара (конфискацияламмыттара). Ол содулугар, 1930-с сыллаахха Саха сирэ хос Иркутскайдааҕы епархия састаабыгар киирбитэ. 1939 сыллаахха Саха сиригэр бүтэһик үлэлии турар таҥара дьиэтэ сабылыбыта.

=== 1983 Саҥа кэмнээҕи устуоруйа ===
1983 сыллаахха [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|СССР]] Миниистирдэрин Сэбиэтин иһинээҕи Итэҕэл дьыалаларын сэбиэтэ итэҕэйээччилэр өр кэмнээх көрдөһүүлэрин кэнниттэн Дьокуускайга православнай приходу регистрациялыыр туһунан быһаарыныыны ылыммыта. Ол приходо сибэтиэй Николай Чудотворец аатынан мэлииппэ дьиэтэ буолбута.

1993 сыл олунньу 23 күнүгэр Патриарх Алексий II уонна Нуучча Православнай Таҥаратын дьиэтин Сибэтиэй Синода Саха Өрөспүүбүлүкэтин (Якутия) сиригэр-уотугар Дьокуускайдааҕы уонна Бүлүүдээҕи епархияны хаттаан тилиннэрии (хос тэрийии) туһунан уурааҕы ылыммыттара. Саҥа тэриллибит епархия аан маҥнайгы епискобынан архимандрит Герман (Моралин) анаммыта, кини ахтыытынан, епархия тэриллэр кэмигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр (Якутия) [[Дьокуускай]] куоракка соҕотох эрэ «быраҕыллыбыт» (көрүүтэ суох хаалбыт) кыра мас таҥара дьиэтэ баара, онно Иркутскайтан «буруйдаммыт» сибэтиэнньиктэри ыыталлара. Ону таһынан, [[Нүөрүҥгүрү|Нерюнгри]] куорат уһугар эргэ баракка баар мэлииппэ дьиэтэ үлэлиирэ, онно анал командировкалаах сибэтиэнньик сулууспалыыра&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Священный синод отправил Ювеналия на покой|url=https://www.kommersant.ru/doc/498734|work=[[Коммерсантъ]]|date=2004-08-19|accessdate=2019-04-07|archivedate=2019-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190407044701/https://www.kommersant.ru/doc/498734}}&lt;/ref&gt; .

2000 сыллаахха епархия катехизаторскай, ыччат, социальнай уонна байыаннай отделлара, абырааҥҥа 2001 сыллаахха миссионерскай отдела тэриллибиттэрэ.

Сибэтиэй Синод 1995 сыл ахсынньы 26 күнүнээҕи уурааҕынан епархия аата уларытыллыбыта. Бу быһаарыныы [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]] куоратыгар 7000 эрэ олохтоох баарыттан уонна православнай приход суоҕуттан, ол кэмҥэ ''[[Лиэнскэй]]'' куоракка 30 тыһыынчаттан тахса киһи олороруттан уонна православнай таҥара дьиэтэ тутулла турарыттан сылтаан ылыныллыбыта.

004 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр Сибэтиэй Синод уурааҕынан Герман (Моралин) Курскайдааҕы уонна Рыльскайдааҕы архиепискобынан анаммыта, кини оннугар (заменнааччытынан) Епископ Зосима (Игорь Васильевич Давыдов) анаммыта.

2005 сылтан Дьокуускайга Рождествооҕу ааҕыылар (Рождественские чтения) куруук ыытыллар буолбуттара&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2006 сыл атырдьах ыйыгар алгыһынан [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария|Дьокуускайга духуобунай училище]] хаттаан тэриллибитэ (тиллибитэ)&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2009 сыллаахха Библия тылбааһын институтугар Псалтирь [[Саха тыла|сахалыы тылынан]] бэчээттэнэн тахсыбыта&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2011 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайга Спаскай монастыры хаттаан чөлүгэр түһэрии (хос тутуу) саҕаламмыта.
[[Билэ:Transfiguration_Cathedral_Yakutsk_Postcard_Russia_2010.jpg|уҥа|мини|250x250пкс|Дьокуускайдааҕы епархия 140 сыла. Дьокуускай куораттааҕы [[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор|Преображенскай кафедральнай собор]]]]

*

== Бэлиэтээһиннэр ==
{{Быһаарыылар}}

== Литэрэтиирэ ==

* ''Юрганова И. И.'' Православное христианство в Якутии // Сибирь на перекрестье мировых религий: Материалы 30-й межрегион. науч.-практ. конф., посвящ. памяти выдающегося ученого и педагога, специалиста по библеистике, проф. НГУ Михаила Иосифовича Рижского.— Новосибирск, 2006. — С. 217—221.
* Якутская епархия: история и современность (к 375-летию вхождения Якутии в состав Российского государства) // Журнал Московской Патриархии. — 2007. — № 12. — С. 22—45.
* {{Кинигэ|автор=[[Юрганова, Инна Игоревна|Юрганова И. И.]]|заглавие= Епископы Якутии|место=Омск|издательство=Полиграфический центр КАН|год=2010|страниц=124|isbn=978-5-9931-0118-7}}
* ''Юрганова И. И.'' Церкви Якутии: (краткая история). — Изд. 2-е, перераб. и доп. — Якутск : Якутская епархия Русской Православной Церкви, 2010. — 396 с. — ISBN 978-5-902864-05-9.
* ''[[Дмитриева, Ирина Александровна|Дмитриева И. А.]]'' На Север сквозь века. История православия в Якутии. Часть I. Середина XVII — первая половина XIX веков. Якутск: Издательский отдел Якутской епархии Русской Православной Церкви Московского Патриархата, 2013. — 166 с.
* ''Юрганова И. И.'' Православное христианство в Якутском крае (краткий исторический очерк) // Миссия Русской Православной Церкви в Сибири и Америке (к 125-летию со дня рождения Святителя Иннокентия (Вениаминова): материалы Всероссийской научно-практической конференции с международным участием, Свято-Троицкая Сергиева Лавра (г. Сергиев Посад, Московской области), 24.11.2012 г. / [сост.: А. А. Курчатова]. — Якутск: Офсет, 2014. — С. 12—22.
* ''Юрганова И. И.'' Миссионерская деятельность Русской Православной церкви в Якутии (XVII — нач. XX вв.) // Вестник Российского университета дружбы народов. Сер. История России. — 2014. — № 3. — С. 117—128.
* ''Дмитриева И. А., Юрганова И. И.'' Божьи люди. История православия в Якутии. Часть II. (1852 − 1917 годы). — Якутск: Изд. отдел Якутской епархии РПЦ, 2015. — 208 с.
* Юрганова И. И. Неизвестные страницы истории обновленчества в Якутии // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Политология. Религиоведение. — 2015. — С. 218—219.
* {{Кинигэ|автор=Юрганова И. И.|заглавие=Православие в Якутском крае: сборник статей|место=Иркутск|издательство=Изд-во ИГУ|год=2016|страниц=299|isbn=978-5-9624-1334-1}}
* ''Юрганова И. И.'' «Тобольский период» деятельности Русской православной церкви в Якутии: начало межцивилизационного диалога // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2016. — № 2 (40). — С. 5-13.
* ''Юрганова И. И.'' Якутия в составе Камчатской епархии (1856—1869 гг.): особенности церковного управления // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2016. — № 2 (66). — С. 62-67.
* Захарова Т. В., Романенко А. Н. Новейший период в истории Якутской епархии по материалам республиканской периодической печати (1993-2004 гг.) // Сборник трудов Якутской духовной семинарии. — 2019. — № 6. — С. 223—226. — doi:10.24411/2686-9497-2019-00033.

== Ссылкалар ==

* [http://www.patriarchia.ru/db/text/38549.html Якутская епархия] на сайте Patriarchia.ru Архивная копия  
* [http://pravyakutia.ru/ Официальный сайт Якутской епархии.]   Архивная копия .
* [http://www.sedmitza.ru/text/1479275.html История Якутской и Ленской епархии] Архивная копия</text>
      <sha1>9n6rfl42yrq04jeg3yc1ooamxbxs556</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429555</id>
      <parentid>429553</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T13:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SmallSonMarex</username>
        <id>26712</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>429555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17417" sha1="bqekf0b4c4kk1cltj2dpl980gq5gd9i" xml:space="preserve">
Дьокуускайдааҕы епархия — [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] границатыгар баар приходтары уонна монастырдары холбуур Православнай таҥара дьиэтин епархията.

== Кэпсээн ==
1620 сылтан 1731 сылга диэри Саха сирэ Тобольскайдааҕы епархия састаабыгар киирэрэ. 1731 сылтан 1852 сылга диэри Саха сирэ Иркутскайдааҕы епархия састаабыгар баара.

1853 сылтан 1870 сылга диэри Саха сирэ Камчаткатааҕы епархия Дьокуускайдааҕы викариатствотын быһыытынан тэриллэр. Камчатка уонна Алеут аан маҥнайгы епископа, сибэтиэй Иннокентий (Вениаминов), Дьокуускайга 1853 сыл балаҕан ыйын 11 күнүттэн олорбута, аллараа Благовещенскайга 1860 сыллаахха көһөрүгэр бэйэтин оннугар епископ Павелы (Попову) викарийынан хаалларбыта. Викариатство официальнайдык тэриллиитэ 1858 сыл тохсунньу 11 күнүгэр эбэтэр, атын сибидиэнньэлэринэн, 1859 сыл сэтинньи 16 күнүгэр сыһыаннаах.

1869 сыл бүтүүтэ сибэтиэй Иннокентий (Вениаминов) элбэх сыллаах үлэтин түмүгүнэн Дьокуускайдааҕы епархияны тэрийэр туһунан Ираахтааҕы Ыйааҕа илии баттанан тахсыбыта.

1899 сыллаахха, Камчаткатааҕы епархия уларыта тутуллуутугар (уларытыллан тэриллиитигэр), Дьокуускайдааҕы кафедраҕа Муора кытылын (Приморскай) уобалаһын Охотскайдааҕы уокуруга бэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?3_1019|title=Епархии|accessdate=2013-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015232717/http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?3_1019|archivedate=2013-10-15}}&lt;/ref&gt;.

Гражданскай сэрии сылларыгар епархия быстах кэмҥэ архиерейа суох хаалбыта, тоҕо диэтэр 1917—1918 сыллааҕы Поместнай соборга Москубаҕа айаннаабыт епископ Евфимий (Лапин) төттөрү кыайан кэлбэтэҕэ. Ол иһин Омскайдааҕы быстах кэмнээҕи үрдүкү сыаркап управлениетэ 1919 сыллаахха Дьокуускайдааҕы епархияны быстах кэмҥэ салайары Софронийга (Арефьевка) соруйбута (кинини 1921 сыл балаҕан ыйыгар тутан хаайбыттара уонна епархияттан утаарбыттара). 1920-с сыллар бүтүүлэригэр Саха сиригэр обновленческай епархия үөскээбитэ. 1927 сыллаахха обновленец Н. И. Винокуров (национальноһынан [[Сахалар|саха]]) Орто Халымаҕа епископ сааныгар олорбута. Ол эрээри Дьокуускайдааҕы епархия, ордук советскай былаас Дьокуускайдааҕы Спаскай эр дьон монастырын былдьаабытын (конфискациялаабытын) кэнниттэн, дьадаҥы этэ. 1920-с сыллар бүтүүлэригэр (1929 сыллаахха) обновленецтар Михаил (Николаевы) Дьокуускай архиерейиннан анаабыттара, ол эрээри кини, быһаардахха, үп-ас тиийбэтиттэн сылтаан Иркутскайтан ырааппатаҕа (далай барбатаҕа). 1930 сыллаахха Саха сирин обновленецтара икки таҥара дьиэлээх этилэр, уонна 1931 сыллаахха обновленческай Синод Дьокуускайдааҕы епархияны Илин Сибиирдээҕи митрополия састаабыгар киллэрбитэ. Саха сиригэр обновленчество сайдыыта 1920-с сыллар бүтүүлэриттэн таҥара дьиэлэрин маассабайдык сабыы уонна сибэтиэнньиктэри тутан хаайыы барыытын кытта тэҥҥэ барбыта. Түмүгэр сыыйа-бастаан бары духуобунай тэрилтэлэр эһиллибиттэрэ. Таҥара дьиэлэрэ уораныллыбыттара уонна сирэйдэммиттэрэ (киртитиллибиттэрэ). Сыаркап баайа-дуола уонна тэриллэрэ былдьаммыттара (конфискацияламмыттара). Ол содулугар, 1930-с сыллаахха Саха сирэ хос Иркутскайдааҕы епархия састаабыгар киирбитэ. 1939 сыллаахха Саха сиригэр бүтэһик үлэлии турар таҥара дьиэтэ сабылыбыта.

=== 1983 Саҥа кэмнээҕи устуоруйа ===
1983 сыллаахха [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|СССР]] Миниистирдэрин Сэбиэтин иһинээҕи Итэҕэл дьыалаларын сэбиэтэ итэҕэйээччилэр өр кэмнээх көрдөһүүлэрин кэнниттэн Дьокуускайга православнай приходу регистрациялыыр туһунан быһаарыныыны ылыммыта. Ол приходо сибэтиэй Николай Чудотворец аатынан мэлииппэ дьиэтэ буолбута.

1993 сыл олунньу 23 күнүгэр Патриарх Алексий II уонна Нуучча Православнай Таҥаратын дьиэтин Сибэтиэй Синода Саха Өрөспүүбүлүкэтин (Якутия) сиригэр-уотугар Дьокуускайдааҕы уонна Бүлүүдээҕи епархияны хаттаан тилиннэрии (хос тэрийии) туһунан уурааҕы ылыммыттара. Саҥа тэриллибит епархия аан маҥнайгы епискобынан архимандрит Герман (Моралин) анаммыта, кини ахтыытынан, епархия тэриллэр кэмигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр (Якутия) [[Дьокуускай]] куоракка соҕотох эрэ «быраҕыллыбыт» (көрүүтэ суох хаалбыт) кыра мас таҥара дьиэтэ баара, онно Иркутскайтан «буруйдаммыт» сибэтиэнньиктэри ыыталлара. Ону таһынан, [[Нүөрүҥгүрү|Нерюнгри]] куорат уһугар эргэ баракка баар мэлииппэ дьиэтэ үлэлиирэ, онно анал командировкалаах сибэтиэнньик сулууспалыыра&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Священный синод отправил Ювеналия на покой|url=https://www.kommersant.ru/doc/498734|work=[[Коммерсантъ]]|date=2004-08-19|accessdate=2019-04-07|archivedate=2019-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190407044701/https://www.kommersant.ru/doc/498734}}&lt;/ref&gt; .

2000 сыллаахха епархия катехизаторскай, ыччат, социальнай уонна байыаннай отделлара, абырааҥҥа 2001 сыллаахха миссионерскай отдела тэриллибиттэрэ.

Сибэтиэй Синод 1995 сыл ахсынньы 26 күнүнээҕи уурааҕынан епархия аата уларытыллыбыта. Бу быһаарыныы [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]] куоратыгар 7000 эрэ олохтоох баарыттан уонна православнай приход суоҕуттан, ол кэмҥэ ''[[Лиэнскэй]]'' куоракка 30 тыһыынчаттан тахса киһи олороруттан уонна православнай таҥара дьиэтэ тутулла турарыттан сылтаан ылыныллыбыта.

004 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр Сибэтиэй Синод уурааҕынан Герман (Моралин) Курскайдааҕы уонна Рыльскайдааҕы архиепискобынан анаммыта, кини оннугар (заменнааччытынан) Епископ Зосима (Игорь Васильевич Давыдов) анаммыта.

2005 сылтан Дьокуускайга Рождествооҕу ааҕыылар (Рождественские чтения) куруук ыытыллар буолбуттара&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2006 сыл атырдьах ыйыгар алгыһынан [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария|Дьокуускайга духуобунай училище]] хаттаан тэриллибитэ (тиллибитэ)&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2009 сыллаахха Библия тылбааһын институтугар Псалтирь [[Саха тыла|сахалыы тылынан]] бэчээттэнэн тахсыбыта&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2011 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайга Спаскай монастыры хаттаан чөлүгэр түһэрии (хос тутуу) саҕаламмыта.
[[Билэ:Transfiguration_Cathedral_Yakutsk_Postcard_Russia_2010.jpg|уҥа|мини|250x250пкс|Дьокуускайдааҕы епархия 140 сыла. Дьокуускай куораттааҕы [[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор|Преображенскай кафедральнай собор]]]]

*

== Бэлиэтээһиннэр ==
{{Быһаарыылар}}

== Литэрэтиирэ ==

* ''Юрганова И. И.'' Православное христианство в Якутии // Сибирь на перекрестье мировых религий: Материалы 30-й межрегион. науч.-практ. конф., посвящ. памяти выдающегося ученого и педагога, специалиста по библеистике, проф. НГУ Михаила Иосифовича Рижского.— Новосибирск, 2006. — С. 217—221.
* Якутская епархия: история и современность (к 375-летию вхождения Якутии в состав Российского государства) // Журнал Московской Патриархии. — 2007. — № 12. — С. 22—45.
* {{Кинигэ|автор=[[Юрганова, Инна Игоревна|Юрганова И. И.]]|заглавие= Епископы Якутии|место=Омск|издательство=Полиграфический центр КАН|год=2010|страниц=124|isbn=978-5-9931-0118-7}}
* ''Юрганова И. И.'' Церкви Якутии: (краткая история). — Изд. 2-е, перераб. и доп. — Якутск : Якутская епархия Русской Православной Церкви, 2010. — 396 с. — ISBN 978-5-902864-05-9.
* ''[[Дмитриева, Ирина Александровна|Дмитриева И. А.]]'' На Север сквозь века. История православия в Якутии. Часть I. Середина XVII — первая половина XIX веков. Якутск: Издательский отдел Якутской епархии Русской Православной Церкви Московского Патриархата, 2013. — 166 с.
* ''Юрганова И. И.'' Православное христианство в Якутском крае (краткий исторический очерк) // Миссия Русской Православной Церкви в Сибири и Америке (к 125-летию со дня рождения Святителя Иннокентия (Вениаминова): материалы Всероссийской научно-практической конференции с международным участием, Свято-Троицкая Сергиева Лавра (г. Сергиев Посад, Московской области), 24.11.2012 г. / [сост.: А. А. Курчатова]. — Якутск: Офсет, 2014. — С. 12—22.
* ''Юрганова И. И.'' Миссионерская деятельность Русской Православной церкви в Якутии (XVII — нач. XX вв.) // Вестник Российского университета дружбы народов. Сер. История России. — 2014. — № 3. — С. 117—128.
* ''Дмитриева И. А., Юрганова И. И.'' Божьи люди. История православия в Якутии. Часть II. (1852 − 1917 годы). — Якутск: Изд. отдел Якутской епархии РПЦ, 2015. — 208 с.
* Юрганова И. И. Неизвестные страницы истории обновленчества в Якутии // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Политология. Религиоведение. — 2015. — С. 218—219.
* {{Кинигэ|автор=Юрганова И. И.|заглавие=Православие в Якутском крае: сборник статей|место=Иркутск|издательство=Изд-во ИГУ|год=2016|страниц=299|isbn=978-5-9624-1334-1}}
* ''Юрганова И. И.'' «Тобольский период» деятельности Русской православной церкви в Якутии: начало межцивилизационного диалога // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2016. — № 2 (40). — С. 5-13.
* ''Юрганова И. И.'' Якутия в составе Камчатской епархии (1856—1869 гг.): особенности церковного управления // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2016. — № 2 (66). — С. 62-67.
* Захарова Т. В., Романенко А. Н. Новейший период в истории Якутской епархии по материалам республиканской периодической печати (1993-2004 гг.) // Сборник трудов Якутской духовной семинарии. — 2019. — № 6. — С. 223—226. — doi:10.24411/2686-9497-2019-00033.

== Ссылкалар ==

* [http://www.patriarchia.ru/db/text/38549.html Якутская епархия] на сайте Patriarchia.ru Архивная копия  
* [http://pravyakutia.ru/ Официальный сайт Якутской епархии.]   Архивная копия .
* [http://www.sedmitza.ru/text/1479275.html История Якутской и Ленской епархии] Архивная копия</text>
      <sha1>bqekf0b4c4kk1cltj2dpl980gq5gd9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429556</id>
      <parentid>429555</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T13:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SmallSonMarex</username>
        <id>26712</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>429556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17598" sha1="15jay2h0u225n84og1pwp0janafede6" xml:space="preserve">[[Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|мини|уҥа|Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]
Дьокуускайдааҕы епархия — [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] границатыгар баар приходтары уонна монастырдары холбуур Православнай таҥара дьиэтин епархията.

== Кэпсээн ==
1620 сылтан 1731 сылга диэри Саха сирэ Тобольскайдааҕы епархия састаабыгар киирэрэ. 1731 сылтан 1852 сылга диэри Саха сирэ Иркутскайдааҕы епархия састаабыгар баара.

1853 сылтан 1870 сылга диэри Саха сирэ Камчаткатааҕы епархия Дьокуускайдааҕы викариатствотын быһыытынан тэриллэр. Камчатка уонна Алеут аан маҥнайгы епископа, сибэтиэй Иннокентий (Вениаминов), Дьокуускайга 1853 сыл балаҕан ыйын 11 күнүттэн олорбута, аллараа Благовещенскайга 1860 сыллаахха көһөрүгэр бэйэтин оннугар епископ Павелы (Попову) викарийынан хаалларбыта. Викариатство официальнайдык тэриллиитэ 1858 сыл тохсунньу 11 күнүгэр эбэтэр, атын сибидиэнньэлэринэн, 1859 сыл сэтинньи 16 күнүгэр сыһыаннаах.

1869 сыл бүтүүтэ сибэтиэй Иннокентий (Вениаминов) элбэх сыллаах үлэтин түмүгүнэн Дьокуускайдааҕы епархияны тэрийэр туһунан Ираахтааҕы Ыйааҕа илии баттанан тахсыбыта.

1899 сыллаахха, Камчаткатааҕы епархия уларыта тутуллуутугар (уларытыллан тэриллиитигэр), Дьокуускайдааҕы кафедраҕа Муора кытылын (Приморскай) уобалаһын Охотскайдааҕы уокуруга бэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?3_1019|title=Епархии|accessdate=2013-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015232717/http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?3_1019|archivedate=2013-10-15}}&lt;/ref&gt;.

Гражданскай сэрии сылларыгар епархия быстах кэмҥэ архиерейа суох хаалбыта, тоҕо диэтэр 1917—1918 сыллааҕы Поместнай соборга Москубаҕа айаннаабыт епископ Евфимий (Лапин) төттөрү кыайан кэлбэтэҕэ. Ол иһин Омскайдааҕы быстах кэмнээҕи үрдүкү сыаркап управлениетэ 1919 сыллаахха Дьокуускайдааҕы епархияны быстах кэмҥэ салайары Софронийга (Арефьевка) соруйбута (кинини 1921 сыл балаҕан ыйыгар тутан хаайбыттара уонна епархияттан утаарбыттара). 1920-с сыллар бүтүүлэригэр Саха сиригэр обновленческай епархия үөскээбитэ. 1927 сыллаахха обновленец Н. И. Винокуров (национальноһынан [[Сахалар|саха]]) Орто Халымаҕа епископ сааныгар олорбута. Ол эрээри Дьокуускайдааҕы епархия, ордук советскай былаас Дьокуускайдааҕы Спаскай эр дьон монастырын былдьаабытын (конфискациялаабытын) кэнниттэн, дьадаҥы этэ. 1920-с сыллар бүтүүлэригэр (1929 сыллаахха) обновленецтар Михаил (Николаевы) Дьокуускай архиерейиннан анаабыттара, ол эрээри кини, быһаардахха, үп-ас тиийбэтиттэн сылтаан Иркутскайтан ырааппатаҕа (далай барбатаҕа). 1930 сыллаахха Саха сирин обновленецтара икки таҥара дьиэлээх этилэр, уонна 1931 сыллаахха обновленческай Синод Дьокуускайдааҕы епархияны Илин Сибиирдээҕи митрополия састаабыгар киллэрбитэ. Саха сиригэр обновленчество сайдыыта 1920-с сыллар бүтүүлэриттэн таҥара дьиэлэрин маассабайдык сабыы уонна сибэтиэнньиктэри тутан хаайыы барыытын кытта тэҥҥэ барбыта. Түмүгэр сыыйа-бастаан бары духуобунай тэрилтэлэр эһиллибиттэрэ. Таҥара дьиэлэрэ уораныллыбыттара уонна сирэйдэммиттэрэ (киртитиллибиттэрэ). Сыаркап баайа-дуола уонна тэриллэрэ былдьаммыттара (конфискацияламмыттара). Ол содулугар, 1930-с сыллаахха Саха сирэ хос Иркутскайдааҕы епархия састаабыгар киирбитэ. 1939 сыллаахха Саха сиригэр бүтэһик үлэлии турар таҥара дьиэтэ сабылыбыта.

=== 1983 Саҥа кэмнээҕи устуоруйа ===
1983 сыллаахха [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|СССР]] Миниистирдэрин Сэбиэтин иһинээҕи Итэҕэл дьыалаларын сэбиэтэ итэҕэйээччилэр өр кэмнээх көрдөһүүлэрин кэнниттэн Дьокуускайга православнай приходу регистрациялыыр туһунан быһаарыныыны ылыммыта. Ол приходо сибэтиэй Николай Чудотворец аатынан мэлииппэ дьиэтэ буолбута.

1993 сыл олунньу 23 күнүгэр Патриарх Алексий II уонна Нуучча Православнай Таҥаратын дьиэтин Сибэтиэй Синода Саха Өрөспүүбүлүкэтин (Якутия) сиригэр-уотугар Дьокуускайдааҕы уонна Бүлүүдээҕи епархияны хаттаан тилиннэрии (хос тэрийии) туһунан уурааҕы ылыммыттара. Саҥа тэриллибит епархия аан маҥнайгы епискобынан архимандрит Герман (Моралин) анаммыта, кини ахтыытынан, епархия тэриллэр кэмигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр (Якутия) [[Дьокуускай]] куоракка соҕотох эрэ «быраҕыллыбыт» (көрүүтэ суох хаалбыт) кыра мас таҥара дьиэтэ баара, онно Иркутскайтан «буруйдаммыт» сибэтиэнньиктэри ыыталлара. Ону таһынан, [[Нүөрүҥгүрү|Нерюнгри]] куорат уһугар эргэ баракка баар мэлииппэ дьиэтэ үлэлиирэ, онно анал командировкалаах сибэтиэнньик сулууспалыыра&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Священный синод отправил Ювеналия на покой|url=https://www.kommersant.ru/doc/498734|work=[[Коммерсантъ]]|date=2004-08-19|accessdate=2019-04-07|archivedate=2019-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190407044701/https://www.kommersant.ru/doc/498734}}&lt;/ref&gt; .

2000 сыллаахха епархия катехизаторскай, ыччат, социальнай уонна байыаннай отделлара, абырааҥҥа 2001 сыллаахха миссионерскай отдела тэриллибиттэрэ.

Сибэтиэй Синод 1995 сыл ахсынньы 26 күнүнээҕи уурааҕынан епархия аата уларытыллыбыта. Бу быһаарыныы [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]] куоратыгар 7000 эрэ олохтоох баарыттан уонна православнай приход суоҕуттан, ол кэмҥэ ''[[Лиэнскэй]]'' куоракка 30 тыһыынчаттан тахса киһи олороруттан уонна православнай таҥара дьиэтэ тутулла турарыттан сылтаан ылыныллыбыта.

004 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр Сибэтиэй Синод уурааҕынан Герман (Моралин) Курскайдааҕы уонна Рыльскайдааҕы архиепискобынан анаммыта, кини оннугар (заменнааччытынан) Епископ Зосима (Игорь Васильевич Давыдов) анаммыта.

2005 сылтан Дьокуускайга Рождествооҕу ааҕыылар (Рождественские чтения) куруук ыытыллар буолбуттара&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2006 сыл атырдьах ыйыгар алгыһынан [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария|Дьокуускайга духуобунай училище]] хаттаан тэриллибитэ (тиллибитэ)&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2009 сыллаахха Библия тылбааһын институтугар Псалтирь [[Саха тыла|сахалыы тылынан]] бэчээттэнэн тахсыбыта&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2011 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайга Спаскай монастыры хаттаан чөлүгэр түһэрии (хос тутуу) саҕаламмыта.
[[Билэ:Transfiguration_Cathedral_Yakutsk_Postcard_Russia_2010.jpg|уҥа|мини|250x250пкс|Дьокуускайдааҕы епархия 140 сыла. Дьокуускай куораттааҕы [[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор|Преображенскай кафедральнай собор]]]]

*

== Бэлиэтээһиннэр ==
{{Быһаарыылар}}

== Литэрэтиирэ ==

* ''Юрганова И. И.'' Православное христианство в Якутии // Сибирь на перекрестье мировых религий: Материалы 30-й межрегион. науч.-практ. конф., посвящ. памяти выдающегося ученого и педагога, специалиста по библеистике, проф. НГУ Михаила Иосифовича Рижского.— Новосибирск, 2006. — С. 217—221.
* Якутская епархия: история и современность (к 375-летию вхождения Якутии в состав Российского государства) // Журнал Московской Патриархии. — 2007. — № 12. — С. 22—45.
* {{Кинигэ|автор=[[Юрганова, Инна Игоревна|Юрганова И. И.]]|заглавие= Епископы Якутии|место=Омск|издательство=Полиграфический центр КАН|год=2010|страниц=124|isbn=978-5-9931-0118-7}}
* ''Юрганова И. И.'' Церкви Якутии: (краткая история). — Изд. 2-е, перераб. и доп. — Якутск : Якутская епархия Русской Православной Церкви, 2010. — 396 с. — ISBN 978-5-902864-05-9.
* ''[[Дмитриева, Ирина Александровна|Дмитриева И. А.]]'' На Север сквозь века. История православия в Якутии. Часть I. Середина XVII — первая половина XIX веков. Якутск: Издательский отдел Якутской епархии Русской Православной Церкви Московского Патриархата, 2013. — 166 с.
* ''Юрганова И. И.'' Православное христианство в Якутском крае (краткий исторический очерк) // Миссия Русской Православной Церкви в Сибири и Америке (к 125-летию со дня рождения Святителя Иннокентия (Вениаминова): материалы Всероссийской научно-практической конференции с международным участием, Свято-Троицкая Сергиева Лавра (г. Сергиев Посад, Московской области), 24.11.2012 г. / [сост.: А. А. Курчатова]. — Якутск: Офсет, 2014. — С. 12—22.
* ''Юрганова И. И.'' Миссионерская деятельность Русской Православной церкви в Якутии (XVII — нач. XX вв.) // Вестник Российского университета дружбы народов. Сер. История России. — 2014. — № 3. — С. 117—128.
* ''Дмитриева И. А., Юрганова И. И.'' Божьи люди. История православия в Якутии. Часть II. (1852 − 1917 годы). — Якутск: Изд. отдел Якутской епархии РПЦ, 2015. — 208 с.
* Юрганова И. И. Неизвестные страницы истории обновленчества в Якутии // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Политология. Религиоведение. — 2015. — С. 218—219.
* {{Кинигэ|автор=Юрганова И. И.|заглавие=Православие в Якутском крае: сборник статей|место=Иркутск|издательство=Изд-во ИГУ|год=2016|страниц=299|isbn=978-5-9624-1334-1}}
* ''Юрганова И. И.'' «Тобольский период» деятельности Русской православной церкви в Якутии: начало межцивилизационного диалога // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2016. — № 2 (40). — С. 5-13.
* ''Юрганова И. И.'' Якутия в составе Камчатской епархии (1856—1869 гг.): особенности церковного управления // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2016. — № 2 (66). — С. 62-67.
* Захарова Т. В., Романенко А. Н. Новейший период в истории Якутской епархии по материалам республиканской периодической печати (1993-2004 гг.) // Сборник трудов Якутской духовной семинарии. — 2019. — № 6. — С. 223—226. — doi:10.24411/2686-9497-2019-00033.

== Ссылкалар ==

* [http://www.patriarchia.ru/db/text/38549.html Якутская епархия] на сайте Patriarchia.ru Архивная копия  
* [http://pravyakutia.ru/ Официальный сайт Якутской епархии.]   Архивная копия .
* [http://www.sedmitza.ru/text/1479275.html История Якутской и Ленской епархии] Архивная копия</text>
      <sha1>15jay2h0u225n84og1pwp0janafede6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429557</id>
      <parentid>429556</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T13:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SmallSonMarex</username>
        <id>26712</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>429557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17602" sha1="9hg9s9919hig6xxgs6heu0o8a0w6ass" xml:space="preserve">[[Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|мини|уҥа|[[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]]]
Дьокуускайдааҕы епархия — [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] границатыгар баар приходтары уонна монастырдары холбуур Православнай таҥара дьиэтин епархията.

== Кэпсээн ==
1620 сылтан 1731 сылга диэри Саха сирэ Тобольскайдааҕы епархия састаабыгар киирэрэ. 1731 сылтан 1852 сылга диэри Саха сирэ Иркутскайдааҕы епархия састаабыгар баара.

1853 сылтан 1870 сылга диэри Саха сирэ Камчаткатааҕы епархия Дьокуускайдааҕы викариатствотын быһыытынан тэриллэр. Камчатка уонна Алеут аан маҥнайгы епископа, сибэтиэй Иннокентий (Вениаминов), Дьокуускайга 1853 сыл балаҕан ыйын 11 күнүттэн олорбута, аллараа Благовещенскайга 1860 сыллаахха көһөрүгэр бэйэтин оннугар епископ Павелы (Попову) викарийынан хаалларбыта. Викариатство официальнайдык тэриллиитэ 1858 сыл тохсунньу 11 күнүгэр эбэтэр, атын сибидиэнньэлэринэн, 1859 сыл сэтинньи 16 күнүгэр сыһыаннаах.

1869 сыл бүтүүтэ сибэтиэй Иннокентий (Вениаминов) элбэх сыллаах үлэтин түмүгүнэн Дьокуускайдааҕы епархияны тэрийэр туһунан Ираахтааҕы Ыйааҕа илии баттанан тахсыбыта.

1899 сыллаахха, Камчаткатааҕы епархия уларыта тутуллуутугар (уларытыллан тэриллиитигэр), Дьокуускайдааҕы кафедраҕа Муора кытылын (Приморскай) уобалаһын Охотскайдааҕы уокуруга бэриллибитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?3_1019|title=Епархии|accessdate=2013-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015232717/http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?3_1019|archivedate=2013-10-15}}&lt;/ref&gt;.

Гражданскай сэрии сылларыгар епархия быстах кэмҥэ архиерейа суох хаалбыта, тоҕо диэтэр 1917—1918 сыллааҕы Поместнай соборга Москубаҕа айаннаабыт епископ Евфимий (Лапин) төттөрү кыайан кэлбэтэҕэ. Ол иһин Омскайдааҕы быстах кэмнээҕи үрдүкү сыаркап управлениетэ 1919 сыллаахха Дьокуускайдааҕы епархияны быстах кэмҥэ салайары Софронийга (Арефьевка) соруйбута (кинини 1921 сыл балаҕан ыйыгар тутан хаайбыттара уонна епархияттан утаарбыттара). 1920-с сыллар бүтүүлэригэр Саха сиригэр обновленческай епархия үөскээбитэ. 1927 сыллаахха обновленец Н. И. Винокуров (национальноһынан [[Сахалар|саха]]) Орто Халымаҕа епископ сааныгар олорбута. Ол эрээри Дьокуускайдааҕы епархия, ордук советскай былаас Дьокуускайдааҕы Спаскай эр дьон монастырын былдьаабытын (конфискациялаабытын) кэнниттэн, дьадаҥы этэ. 1920-с сыллар бүтүүлэригэр (1929 сыллаахха) обновленецтар Михаил (Николаевы) Дьокуускай архиерейиннан анаабыттара, ол эрээри кини, быһаардахха, үп-ас тиийбэтиттэн сылтаан Иркутскайтан ырааппатаҕа (далай барбатаҕа). 1930 сыллаахха Саха сирин обновленецтара икки таҥара дьиэлээх этилэр, уонна 1931 сыллаахха обновленческай Синод Дьокуускайдааҕы епархияны Илин Сибиирдээҕи митрополия састаабыгар киллэрбитэ. Саха сиригэр обновленчество сайдыыта 1920-с сыллар бүтүүлэриттэн таҥара дьиэлэрин маассабайдык сабыы уонна сибэтиэнньиктэри тутан хаайыы барыытын кытта тэҥҥэ барбыта. Түмүгэр сыыйа-бастаан бары духуобунай тэрилтэлэр эһиллибиттэрэ. Таҥара дьиэлэрэ уораныллыбыттара уонна сирэйдэммиттэрэ (киртитиллибиттэрэ). Сыаркап баайа-дуола уонна тэриллэрэ былдьаммыттара (конфискацияламмыттара). Ол содулугар, 1930-с сыллаахха Саха сирэ хос Иркутскайдааҕы епархия састаабыгар киирбитэ. 1939 сыллаахха Саха сиригэр бүтэһик үлэлии турар таҥара дьиэтэ сабылыбыта.

=== 1983 Саҥа кэмнээҕи устуоруйа ===
1983 сыллаахха [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|СССР]] Миниистирдэрин Сэбиэтин иһинээҕи Итэҕэл дьыалаларын сэбиэтэ итэҕэйээччилэр өр кэмнээх көрдөһүүлэрин кэнниттэн Дьокуускайга православнай приходу регистрациялыыр туһунан быһаарыныыны ылыммыта. Ол приходо сибэтиэй Николай Чудотворец аатынан мэлииппэ дьиэтэ буолбута.

1993 сыл олунньу 23 күнүгэр Патриарх Алексий II уонна Нуучча Православнай Таҥаратын дьиэтин Сибэтиэй Синода Саха Өрөспүүбүлүкэтин (Якутия) сиригэр-уотугар Дьокуускайдааҕы уонна Бүлүүдээҕи епархияны хаттаан тилиннэрии (хос тэрийии) туһунан уурааҕы ылыммыттара. Саҥа тэриллибит епархия аан маҥнайгы епискобынан архимандрит Герман (Моралин) анаммыта, кини ахтыытынан, епархия тэриллэр кэмигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр (Якутия) [[Дьокуускай]] куоракка соҕотох эрэ «быраҕыллыбыт» (көрүүтэ суох хаалбыт) кыра мас таҥара дьиэтэ баара, онно Иркутскайтан «буруйдаммыт» сибэтиэнньиктэри ыыталлара. Ону таһынан, [[Нүөрүҥгүрү|Нерюнгри]] куорат уһугар эргэ баракка баар мэлииппэ дьиэтэ үлэлиирэ, онно анал командировкалаах сибэтиэнньик сулууспалыыра&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Священный синод отправил Ювеналия на покой|url=https://www.kommersant.ru/doc/498734|work=[[Коммерсантъ]]|date=2004-08-19|accessdate=2019-04-07|archivedate=2019-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190407044701/https://www.kommersant.ru/doc/498734}}&lt;/ref&gt; .

2000 сыллаахха епархия катехизаторскай, ыччат, социальнай уонна байыаннай отделлара, абырааҥҥа 2001 сыллаахха миссионерскай отдела тэриллибиттэрэ.

Сибэтиэй Синод 1995 сыл ахсынньы 26 күнүнээҕи уурааҕынан епархия аата уларытыллыбыта. Бу быһаарыныы [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]] куоратыгар 7000 эрэ олохтоох баарыттан уонна православнай приход суоҕуттан, ол кэмҥэ ''[[Лиэнскэй]]'' куоракка 30 тыһыынчаттан тахса киһи олороруттан уонна православнай таҥара дьиэтэ тутулла турарыттан сылтаан ылыныллыбыта.

004 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр Сибэтиэй Синод уурааҕынан Герман (Моралин) Курскайдааҕы уонна Рыльскайдааҕы архиепискобынан анаммыта, кини оннугар (заменнааччытынан) Епископ Зосима (Игорь Васильевич Давыдов) анаммыта.

2005 сылтан Дьокуускайга Рождествооҕу ааҕыылар (Рождественские чтения) куруук ыытыллар буолбуттара&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2006 сыл атырдьах ыйыгар алгыһынан [[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария|Дьокуускайга духуобунай училище]] хаттаан тэриллибитэ (тиллибитэ)&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2009 сыллаахха Библия тылбааһын институтугар Псалтирь [[Саха тыла|сахалыы тылынан]] бэчээттэнэн тахсыбыта&lt;ref name=&quot;eparhia.ya1.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|title=История Якутской епархии на официальном сайте епархии, раздел «ВОЗРОЖДЕНИЕ»|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406231234/http://eparhia.ya1.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=63|archivedate=2011-04-06}}&lt;/ref&gt;.

2011 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайга Спаскай монастыры хаттаан чөлүгэр түһэрии (хос тутуу) саҕаламмыта.
[[Билэ:Transfiguration_Cathedral_Yakutsk_Postcard_Russia_2010.jpg|уҥа|мини|250x250пкс|Дьокуускайдааҕы епархия 140 сыла. Дьокуускай куораттааҕы [[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор|Преображенскай кафедральнай собор]]]]

*

== Бэлиэтээһиннэр ==
{{Быһаарыылар}}

== Литэрэтиирэ ==

* ''Юрганова И. И.'' Православное христианство в Якутии // Сибирь на перекрестье мировых религий: Материалы 30-й межрегион. науч.-практ. конф., посвящ. памяти выдающегося ученого и педагога, специалиста по библеистике, проф. НГУ Михаила Иосифовича Рижского.— Новосибирск, 2006. — С. 217—221.
* Якутская епархия: история и современность (к 375-летию вхождения Якутии в состав Российского государства) // Журнал Московской Патриархии. — 2007. — № 12. — С. 22—45.
* {{Кинигэ|автор=[[Юрганова, Инна Игоревна|Юрганова И. И.]]|заглавие= Епископы Якутии|место=Омск|издательство=Полиграфический центр КАН|год=2010|страниц=124|isbn=978-5-9931-0118-7}}
* ''Юрганова И. И.'' Церкви Якутии: (краткая история). — Изд. 2-е, перераб. и доп. — Якутск : Якутская епархия Русской Православной Церкви, 2010. — 396 с. — ISBN 978-5-902864-05-9.
* ''[[Дмитриева, Ирина Александровна|Дмитриева И. А.]]'' На Север сквозь века. История православия в Якутии. Часть I. Середина XVII — первая половина XIX веков. Якутск: Издательский отдел Якутской епархии Русской Православной Церкви Московского Патриархата, 2013. — 166 с.
* ''Юрганова И. И.'' Православное христианство в Якутском крае (краткий исторический очерк) // Миссия Русской Православной Церкви в Сибири и Америке (к 125-летию со дня рождения Святителя Иннокентия (Вениаминова): материалы Всероссийской научно-практической конференции с международным участием, Свято-Троицкая Сергиева Лавра (г. Сергиев Посад, Московской области), 24.11.2012 г. / [сост.: А. А. Курчатова]. — Якутск: Офсет, 2014. — С. 12—22.
* ''Юрганова И. И.'' Миссионерская деятельность Русской Православной церкви в Якутии (XVII — нач. XX вв.) // Вестник Российского университета дружбы народов. Сер. История России. — 2014. — № 3. — С. 117—128.
* ''Дмитриева И. А., Юрганова И. И.'' Божьи люди. История православия в Якутии. Часть II. (1852 − 1917 годы). — Якутск: Изд. отдел Якутской епархии РПЦ, 2015. — 208 с.
* Юрганова И. И. Неизвестные страницы истории обновленчества в Якутии // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Политология. Религиоведение. — 2015. — С. 218—219.
* {{Кинигэ|автор=Юрганова И. И.|заглавие=Православие в Якутском крае: сборник статей|место=Иркутск|издательство=Изд-во ИГУ|год=2016|страниц=299|isbn=978-5-9624-1334-1}}
* ''Юрганова И. И.'' «Тобольский период» деятельности Русской православной церкви в Якутии: начало межцивилизационного диалога // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2016. — № 2 (40). — С. 5-13.
* ''Юрганова И. И.'' Якутия в составе Камчатской епархии (1856—1869 гг.): особенности церковного управления // Вестник Кемеровского государственного университета. — 2016. — № 2 (66). — С. 62-67.
* Захарова Т. В., Романенко А. Н. Новейший период в истории Якутской епархии по материалам республиканской периодической печати (1993-2004 гг.) // Сборник трудов Якутской духовной семинарии. — 2019. — № 6. — С. 223—226. — doi:10.24411/2686-9497-2019-00033.

== Ссылкалар ==

* [http://www.patriarchia.ru/db/text/38549.html Якутская епархия] на сайте Patriarchia.ru Архивная копия  
* [http://pravyakutia.ru/ Официальный сайт Якутской епархии.]   Архивная копия .
* [http://www.sedmitza.ru/text/1479275.html История Якутской и Ленской епархии] Архивная копия</text>
      <sha1>9hg9s9919hig6xxgs6heu0o8a0w6ass</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халыып:Флагификация/Флаг Кобяйского района Якутии, Россия</title>
    <ns>10</ns>
    <id>58713</id>
    <revision>
      <id>429600</id>
      <timestamp>2026-06-28T09:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37203-69</username>
        <id>29224</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Kobyaysky_District.svg#/media/File:Flag_of_Kobyaysky_District.svg&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>429600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="2kdzw6bt9o9l01e1gmkf5hs1a2o4854" xml:space="preserve">https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Kobyaysky_District.svg#/media/File:Flag_of_Kobyaysky_District.svg</text>
      <sha1>2kdzw6bt9o9l01e1gmkf5hs1a2o4854</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>