Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 957 429698 428049 2026-07-08T18:06:55Z Roman desso 28806 /* */ 429698 wikitext text/x-wiki {{Халыып:Арассыыйа субъегын дааннайдара| OfNm1=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ| FSFlag=[[Билэ:Flag of Sakha.svg|150px|Саха Өрөспүүбүлэкэтин Былааҕа]]| FSCoA=[[Билэ:Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg|100px|Саха Өрөспүүбүлэкэтин гиэрбэтэ]]| FlagLnk=Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа | CoALnk=Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга | FSMapName=Sakha (Yakutia) Republic| FSCtrWhat=Киин куората| FSCtrNm=[[Дьокуускай]]| AreaRnk=1-я| TotArea=3&nbsp;103&nbsp;200| WaterPrcnt=0,1| PopRnk=58-я| PopQty= 1 006 561 | PopCtDate=2025| PopDens=0,3| FedDistrNm=[[ Уһук Илин федеральнай уокурук|Уһук Илин]]| EcRegNm=[[Уһук Илин экономика оройуона|Уһук Илин]]| CadNo=14| LangLangs=| OfLangs=[[Саха тыла]], [[Нуучча тыла]]| HeadTtl=Ил Дархан| HeadNm=[[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] |FSUTC=[[MSK+6]] ([[UTC+9]]) [[MSK+7]] ([[UTC+10]]) [[MSK+8]] ([[UTC+11]])}} '''Саха сирэ''', [https://sakhatyla.ru/translate?q=сорумдьу сорумдьу] аата '''Саха Өрөспүүбүлүкэтэ''' ({{lang-ru|Республика Саха (Якутия)}}) [[1851]] с. ''Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа'' диэн ааттанан тэриллибитэ. [[Муус устар 27]] күнүгэр [[1922]] с. [[Саха АССР]] тэриллибитэ. [[Ахсынньы 28]] күнүгэр [[1991]] с. Саха ССР, [[1992]] с. кулун тутар 27 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтэ. [[Сибиир]] хотугулуу-илин өттүгэр сытар. Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ|Арассыыйа Бэдэрээссийэтин]] саамай улахан субъега. Нунавут ([[Канада]]) кэннэ — аан дойдуга ордук улахан дьаһалта биирдэмэ (единицата). <!--{| cellspacing="0" cellpadding="0" style="clear: {{{clear|left}}}; margin-bottom: .5em; float: right; padding: .5em 0 .8em 1.4em; background: none; width: {{{width|{{{1|auto}}}}}};" | __TOC__ |}<noinclude>--> == Географията == === Кэм зоналара === Саха сирэ 3 [[Кэм курдааһына|кэм курдааһыныгар]] сытар ({{MSK+6}} — арҕаа өттө, [[Дьокуускай|Дьокуускайы]] кытта, {{MSK+7}} — ортото, [[Саҥа Сибиир арыылара|Саҥа Сибиир арыыларын]] кытта, {{MSK+8}} — илин өттө). # [[Билэ:Map of Russia - Yakutsk time zone.svg|left|75px]] [[Дьокуускай кэмэ|Дьокуускай кэм зоната]] (YAKT). [[UTC+9]]&nbsp;(YAKT). Өрөспүүбүлүкэ [[Өлүөнэ]] өрүстэн арҕаа сытар сирдэрэ.<div style="clear:left"></div> # [[Билэ:Map of Russia - Vladivostok time zone.svg|left|75px]] [[Владивосток кэмэ|Владивосток кэм зоната]] (VLAT). [[UTC+10]]&nbsp;(VLAT). Республика 127°E уонна 140°E икки ардынааҕы [[усталааһын]]ҥа сытар сирдэрэ.<div style="clear:left"></div> # [[Билэ:Map of Russia - Magadan time zone.svg|left|75px]] [[Магадан кэмэ|Магадан кэм зоната]] (MAGT). [[UTC+11]]&nbsp;(MAGT). Өрөспүүбүлүкэ 140°E усталааhынтан илин сытар сирдэрэ.<div style="clear:left"></div> === Өрүстэр === [[Билэ:Amga.jpg|thumb|[[Амма өрүс]]]] Саха Сиригэр 700 тыh. тахса [[өрүс]] уонна [[үрэх]] баар. Кинилэр бары холбоон уhуннара 2 млн. км кэриҥэ буолаллар. Өрөспүүбүлүкэ устар аал сырыылаах ордук улахан өрүстэрэ [[Өлүөнэ]] (уhуна — 4400 км), [[Бүлүү өрүс|Бүлүү]] (2650 км), [[Өлөөн]] (2292 км), [[Алдан өрүс|Алдан]] (2273 км), [[Халыма]] (2129 км), [[Индигир]] (1726 км), [[Өлүөхүмэ (өрүс)|Өлүөхүмэ]] (1436 км), [[Анаабыр]] (939 км) уонна [[Дьааҥы]] (872 км). Атын улахан өрүстэр: *[[Алаһыай]] (1590 км), *[[Амма өрүс|Амма]] (1462 км) Алдан салаата, *[[Марха (өрүc)|Марха]] (1181 км) Бүлүү салаата, *[[Түҥ]] (1092 км) Бүлүү салаата, *[[Маайа (өрүс)|Маайа]] (1053 км) Алдан салаата, *[[Моркуока]] (812 км) Марха салаата, *[[Учур]] (812 км) Алдан салаата, *[[Лииндэ (өрүс)|Лииндэ]] (804 км) Өлүөнэ салаата, *[[Ньүүйэ (өрүс)|Ньүүйэ]] (798 км) Өлүөнэ салаата, *[[Силээннээх (өрүс)|Силээннээх]] (796 км) Индигир салаата. === Хайалар === Саха сирин саамай улахан иэннээх хайата — [[Үөһээ Дьааҥы сис хайата|Верхоянскай сис хайата]]. Өлүөнэ өрүһү сэргэлэһэ турар, Охотскай байҕалтан Лаптев байҕалыгар диэри ханньары сурааһынынан сытар. [[Черскэй хайалара|Черскай сис хайата]] Верхоянскай сис хайатын илин өттүгэр баар. [[Победа хайа|Пик Победа]] — Саха сирин саамай үрдүкү (3147 м.) өргөһө. Иккис үрдүк өргөс — [[Муус Хайа|Муус Хайа өргөһө]] 3011 м үрдэллээх. [[Билэ:Udachnaya pipe.JPG|thumb|[[Удачнай туруупката]]]] == Демография == Саха сирин олохтоохторун ахсаана '''996 243''' <ref>http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2017.xls</ref> киһи (2023). Куораттарга олорор дьон — '''67,09''' % (2022) Нэһилиэнньэ чиҥэтэ '''0,32''' киһи/км². Инньэ гынан, Саха сиригэр дьон олорор чиҥэтэ Арассыыйа регионнарыттан саамай намыһыах. === Олохтоох дьон ахсаанын уларыйыыта === Дьон ахсаана уларыйыыта (тыһ. киһинэн). {|class="standard" style="text-align: center" width="150" |- ! Сыл ! Нэһилиэнньэ ахсаана |- |1959 |style="text-align: right"|487 |- |1978 |style="text-align: right"|842 |- |1989 |style="text-align: right"|1049 |- |2002 |style="text-align: right"|949 |- |2010<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi2106.htm Информационные материалы о предварительных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> |style="text-align: right"|958,3 |- |2021 |style="text-align: right"|996,2 |} === Эр киһитин-дьахтарын ахсаана === 2002 cыл бүтүн Арассыыйа биэрэпиһин түмүгүнэн: {|class="standard" style="text-align: center" width="500" |- ! !Куорат олохтоохторо !Тыа дьоно !Барыта !% |- |style="text-align: left"|[[Эр киһи|Эр киhи]] |296 155 |168 062 |464 217 |48,9 |- |style="text-align: left"|[[Дьахтар]] |313 844 |171 219 |485 063 |51,1 |} === Омуктара === ''1''939—2010 ыытыллыбыт сурутуу түмүгүнэн омуктар: {| class="wikitable" |- !Омуктара ![[1939]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=77 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> ![[1959]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=91 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> ![[1970]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=88 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> ![[1979]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=88 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> ![[1989]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=74 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> ![[2002]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=80 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> !2010<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> |- |[[Сахалар]] |233 273 (56,5 %) |{{decrease}} 226 053 (46,4 %) |{{increase}} 285 749 (43,0 %) |{{increase}} 313 917 (36,9 %) |{{increase}} 365 236 (33,4 %) |{{increase}} 432 290 (45,5 %) |{{increase}} 466 492 (49,9 %) |- |[[Нууччалар]] |146 741 (35,5 %) |{{increase}} 215 328 (44,2 %) |{{increase}} 314 308 (47,3 %) |{{increase}} 429 588 (50,4 %) |{{increase}} 550 263 (50,3 %) |{{decrease}} 390 671 (41,1 %) |{{decrease}} 353 649 (37,8 %) |- |[[Эбэҥкилэр]] |10 432 (2,5 %) |{{decrease}} 9505 (2,0 %) |{{decrease}} 9097 (1,4 %) |{{increase}} 11 584 (1,4 %) |{{increase}} 14 428 (1,3 %) |{{increase}} 18 232 (1,9 %) |{{increase}} 21 008 (2,2 %) |- |[[Украиннар]] |4229 (1,0 %) |{{increase}} 12 182 (2,5 %) |{{increase}} 20 253 (3,0 %) |{{increase}} 46 326 (5,4 %) |{{increase}} 77 114 (7,0 %) |{{decrease}} 34 633 (3,65 %) |{{decrease}} 20 341 (2,2 %) |- |[[Эбээннэр]] |3133 (0,8 %) |{{increase}} 3537 (0,7 %) |{{increase}} 6471 (1,0 %) |{{decrease}} 5763 (0,7 %) |{{increase}} 8668 (0,8 %) |{{increase}} 11 657 (1,2 %) |{{increase}} 15 071 (1,6 %) |- |[[Татаардар]] |4420 (1,1 %) |{{increase}} 5172 (1,1 %) |{{increase}} 7678 (1,2 %) |{{increase}} 10 976 (1,3 %) |{{increase}} 17 478 (1,6 %) |{{decrease}} 10 768 (1,1 %) |{{decrease}} 8122 (0,9 %) |} == Дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыыы == ''(Сүрүн ыстатыйа: [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы]])'' Саха Сирин интерактивнай картатыгар кыһыл өҥүнэн Дьокуускай уонна Сатай бэлиэтэммит. [[Билэ:Sakha Republic Municipal Divisions.PNG]] {| class="wikitable sortable" |- ! № на <br/>карте ! Аат ! Код ОКАТО ! Олорооччулар, <br/> тис. олох. ! Територия, <br/> тис. км² ! Нэһилиэнньэ хойуута, <br/> дьон./км² ! Улуус<br/> киинэ |+ |- bgcolor="#e6eaec" | colspan="9" | '''Куораттаҕы уокурук''' |-class="shadow" |-class="shadow" | align="center" | I | [[Жатай|Сатай]] | 98 401 554 000 | 10,3 | align=right| 0,0022 | align=right| | align=right| | align=center | |-class="shadow" | align="center" | I |[[Дьокуускай]] | 98 401 000 000 | align=right| 274,9 | align=right|0,1 | align=right| | align=center | |+ |- bgcolor="#e6eaec" | colspan="9" | '''Муниципальнай оройуон (улууһа)''' |- | align="center" | 1 | [[Абый улууһа]] | 98 201 000 000 | align=right| 4,8 | align=right| 69,4 | align=right| 0,09 | align=center | [[Үрүҥ Хайа (бөһүөлэк)|Үрүҥ Хайа]] |- | align="center" | 2 | [[Алдан улууһа]] | 98 203 000 000 | align=right| 49,4 | align=right| 156,8 | align=right| 0,32 | align=center | [[Алдан (куорат)|Алдан]] |- | align="center" | 3 | [[Аллайыаха улууһа|Аллайыаха улууhа]] | 98 206 000 000 | align=right| 3,2 | align=right| 107,3 | align=right| 0,04 | align=center | [[Чокуурдаах]] |- | align="center" | 4 | [[Амма улууһа]] | 98 208 000 000 | align=right| 17,3 | align=right| 29,4 | align=right| 0,59 | align=center | [[Амма (улуус киинэ)|Амма]] |- | align="center" | 5 | [[Анаабыр улууһа|Анаабыр национальнай (дулгаан-эбэҥки) улууhа]] | 98 210 000 000 | align=right| 3,7 | align=right| 55,6 | align=right| 0,07 | align=center | [[Сааскылаах]] |- | align="center" | 6 | [[Булуҥ улууһа]] | 98 212 000 000 | align=right| 9,7 | align=right| 235,1 | align=right| 0,05 | align=center | [[Тиксии]] |- | align="center" | 7 | [[Үөһээ Бүлүү улууһа]] | 98 214 000 000 | align=right| 21,2 | align=right| 43,2 | align=right| 0,5 | align=center | [[Үөһээ Бүлүү]] |- | align="center" | 8 | [[Үөһээ Халыма улууһа]] | 98 215 000 000 | align=right| 6,9 | align=right| 67,8 | align=right| 0,1 | align=center | [[Зырянка]] |- | align="center" | 9 | [[Үөһээ Дьааҥы улууһа]] | 98 216 000 000 | align=right| 13,7 | align=right| 24,7 | align=right| 0,12 | align=center | [[Баатаҕай]] |- | align="center" |10 | [[Бүлүү улууһа]] | 98 218 000 000 | align=right| 27,6 | align=right| 55,2 | align=right| 0,5 | align=center | [[Бүлүү]] |- | align="center" | 11 | [[Горнай улууһа|Горнай улууhа]] | 98 220 000 000 | align=right| 11,2 | align=right| 45,6 | align=right| 0,25 | align=center | [[Бэрдьигэстээх]] |- | align="center" | 13 | [[Эдьигээн улууһа|Эдьигээн национальнай эбэҥки улууһа]] | 98 222 000 000 | align=right| 3,98 | align=right| 140,2 | align=right| | align=center | [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]] |- | align="center" | 13 | [[Кэбээйи улууһа]] | 98 224 000 000 | align=right| 14,0 | align=right| 107,8 | align=right| 0,13 | align=center | [[Сангаар]] |- | align="center" | 14 | [[Ленскэй улууһа]] | 98 227 000 000 | align=right| 38,8 | align=right| 77,0 | align=right| 0,5 | align=center | [[Лиэнскэй]] |- | align="center" | 15 | [[Мэҥэ Хаҥалас улууһа]] | 98 229 000 000 | align=right| 32,1 | align=right| 11,7 | align=right| 2,74 | align=center | [[Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Аллараа Бэстээх]] |- | align="center" | 16 | [[Мирнэй улууһа]] | 98 231 000 000 | align=right| 86,0 | align=right| 165,8 | align=right| | align=center | [[Мииринэй]] |- | align="center" | 17 | [[Муома улууһа]] | 98 233 000 000 | align=right| 4,5 | align=right| 101,7 | align=right| 0,04 | align=center | [[Хонуу]] |- | align="center" | 18 | [[Нам улууһа]] | 98 235 000 000 | align=right| 24,3 | align=right| 11,9 | align=right| 2,04 | align=center | [[Нам (улуус киинэ)|Нам]] |- | align="center" | 19 | [[Нүөрүҥгүрү улууһа|Нүөрүҥгүрү улууhа]] | align=right| 85,8 | align=right| 93,0 | align=right| 0,92 | align=center | [[Нүөрүҥгүрү]] |- | align="center" | 20 | [[Аллараа Халыма улууһа|Аллараа Халыма улууhа]] | 98 237 000 000 | align=right| 5,3 | align=right| 86,8 | align=right| 0,06 | align=center | [[Чиэрскэй]] |- | align="center" | 21 | [[Ньурба улууһа]] | 98 226 000 000 | align=right| 25,9 | align=right| 52,4 | align=right| | align=center | [[Ньурба]] |- | align="center" | 22 | [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөн улууhа]] | 98 239 000 000 | align=right| 13,4 | align=right| 92,2 | align=right| | align=center | [[Өймөкөөн (Өймөкөөн улууһа)|Өймөкөөн]] |- | align="center" | 23 | [[Өлөөн улууһа|Өлөөн эбэҥки национальнай улууһа]] | 98 242 000 000 | align=right| 4,1 | align=right| 318,1 | align=right| | align=center | [[Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)|Өлөөн]] |- | align="center" | 24 | [[Өлүөхүмэ улууһа]] | 98 241 000 000 | align=right| 29,6 | align=right| 166,7 | align=right| 0,19 | align=center | [[Өлүөхүмэ (куорат)|Өлүөхүмэ]] |- | align="center" | 25 | [[Орто Халыма улууһа|Орто Халыма улууhа]] | 98 246 000 000 | align=right| 7,9 | align=right| 125,2 | align=right| 0,08 | align=center | [[Орто Халыма]] |- | align="center" | 26 | [[Сунтаар улууһа]] | 98 248 000 000 | align=right| 25,5 | align=right| 57,8 | align=right| 0,46 | align=center | [[Сунтаар]] |- | align="center" | 27 | [[Таатта улууһа]] | 98 204 000 000 | align=right| 17,3 | align=right| 18,98 | align=right| 0,9 | align=center | [[Ытык-Күөл (Таатта улууһа)|Ытык-Күөл]] |- | align="center" | 28 | [[Томпо улууһа|Томпо улууhа]] | 98 250 000 000 | align=right| 15,1 | align=right| 135,8 | align=right| 0,11 | align=center | [[Хаандыга]] |- | align="center" | 29 | [[Уус-Алдан улууһа]] | 98 252 000 000 | align=right| 22,4 | align=right| 18,3 | align=right| 1,22 | align=center | [[Бороҕон нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Бороҕон]] |- | align="center" | 30 | [[Уус-Майа улууһа|Уус-Маайа улууhа]] | 98 254 000 000 | align=right| 10,6 | align=right| 95,3 | align=right| | align=center | [[Усс-Майа]] |- | align="center" | 31 | [[Усуйаана улууһа]] | 98 256 000 000 | align=right| 8,7 | align=right| 120,3 | align=right| 0,07 | align=center | [[Усуйаана|Депутатскай]] |- | align="center" | 32 | [[Хаҥалас улууhа]] | 98 244 000 000 | align=right| 34,7 | align=right| 24,7 | align=right| | align=center | [[Покровскай]] |- | align="center" | 33 | [[Чурапчы улууһа|Чурапчы улууhа]] | 98 258 000 000 | align=right| 19,9 | align=right| 12,6 | align=right| 1,52 | align=center | [[Чурапчы]] | |- | align="center" | 34 | [[Эбээн-Бытантай улууһа|Эбээн-Бытантай национальнай улууhа]] | 98 259 000 000 | align=right| 2,8 | align=right| 55,6 | align=right| 0,05 | align=center | [[Баатаҕай-Алыыта]] |} === Олохтоох дьонун ахсаана === Саха сиригэр 949,3 тыһ. киһи олорор ([[2010]]). Куорат олохтоохторун удельнай ыйааһына: 65,5 % ([[2010]]), олорор чиҥэ: 0,3 киһ./км² ([[2005]]). Онон Саха сирин олохтоохторугар ортотунан [[Россия|Россия Федерациятыгар]] саамай элбэх сир тиксэр. === Урбанизация === Олохтоохтортон 65,54 % куоракка олороллор, оттон 34,46 %, тыаҕа. Бөдөҥ куораттара: [[Дьокуускай]] (267,9 тыh.), [[Нүөрүҥгүрү]] (62,3 тыh.), [[Мирнэй]] (36,0 тыh.), [[Ленскэй]] (24,4 тыh.) уонна [[Алдан]] (23,4 тыh.). <div align="center"> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''7 тыһыынчаттан тахса олохтоох нэһилиэнньэлээх пууннар'''<br /> 2010 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Дьокуускай]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">267 983</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10 060</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Нүөрүҥгүрү]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">62 333</td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Ньурба]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">9508</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Мирнэй]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">35 994</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">[[Жатай]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">9263</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Ленскэй]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">24 373</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Томмот]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">8626</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Алдан (куорат)|Алдан]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">23 371</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Өлүөхүмэ]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">8485</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">[[Айхал]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">15208</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">[[Уус Ньара]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">8385</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Удачнай]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">14 290</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">[[Нам]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">8200 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">[[Сунтаар]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10 303</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">[[Чурапчы]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7500 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;">[[Покровскай]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10 223</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">[[Майа]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7000 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">[[Чульман]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10 158</td> </tr> </table> |} </div> == Экономика == [[File:Sakha Yakutia rep.png|right|thumb|250px]] [[Уопсай регион бородууктата|Уопсай региональнай бородуукта]] [[2019|2023]] сыллаахха 2,3 трлн. солкуобай. Киһиэхэ аахтахха Россия субъектарыттан сэттис миэстэ этэ (хас киһи аайы 2,3 млн. солк). Структуратынан көрдөххө 45,2% промышленность, атыы-эргиэн өттүгэр 9,3%, тутууга 8,1%, сибээс 5,6% уонна тыа хаһаайыстыбатыгар 3,9% ылар эбит, атын эйгэлэргэ 28,5% ааҕыллар эбит [http://www.protown.ru/russia/obl/articles/7409.html Саха Сирин экономикатын кылгас характеристиката (нуучч.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814081604/http://protown.ru/russia/obl/articles/7409.html |date=2013-08-14 }}. Үлэтэ суох дьон ахсаана 2045 сыллаахха 10% эбит, ол эбэтэр 46,6 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саха сирэ Арассыыйа регионнарын тэҥнээтэххэ 74 миэстэни ылан олорбут ([http://statistic.su/blog/unemployment_in_russia/2012-03-27-624. ''Уровень безработицы в России'']). === Энергетика === === Көлө (транспорт) === [[Транспорт]] суолтата Саха сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, [[массыына]] (бастатан туран [[«Өлүөнэ» (магистрал суол)]]) уонна салгын транспора. 2004 с. Дьокуускайы уонна Нүөрүҥгүрүнү ситимниир [[тимир суол]] линията тутуллан эрэр. [[Аллараа Бэстээх]]хэ дылы тимир суол учаастага өссө да тутулла турар (официальнайдык 2011 сыл балаҕан ыйыгар аһыллыбыта), үлэ ноҕурууската саҕалана илик. Билигин [[Өлүөнэ]] өрүс нөҥүө массыына суолун кытта дьүөрэлэспит муоста тутуллуутун, ону тэҥэ тимир суолу салҕыы [[Муома улууһа|Муомаҕа]], [[Магаданскай уобалас|Магадаҥҥа]] дылы тутуутун боппуруостара быһаарылла тураллар. Саха Сирин соҕуруулуу-илин өттүгэр Эльгинскай чох хостуур сирин [[БАМ]]ы кытта холбуур Улак-Эльга тупик тимир суола тутуллан бүтэн эрэр. === Өҥө оҥорор сфера === Саха сиригэр [[Туризм|туризмы]] сайыннарарга дьулуһаллар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары [[Өлүөнэ|Өлүөнэ өрүс]] устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан [[Өлүөнэ туруук хайалара]] баар сиригэр национальнай эркээйи сир диэн ааттанар паарка баар. Онно кэлин элбэх киһи сылдьар буолла. Сорох фирмалар бултааһыны тэрийэн хайаларга [[чубуку|чубукуну]] эҥин бултаталлар. === Индустрия === Саха сирин [[индустрия|индустрията]] сүрүннээн сир баайын хостооһун. Саха сиригэр дойду биир улахан Элкэннээҕи [[уран]] сытар сирэ баар, бигэргэтиллибит ыйааһына 344 тыһ. тонна. Индустрия сүрүн хайысхалара: * [[Өҥнөөх металлургия]], сүрүннээн [[алмаас]] уонна [[кыһыл көмүс]] (Арассыыйаҕа хостонор алмаас 90% уонна кыһыл көмүс 24%). [[АЛРОСА]] акционернай хампаанньа — аан дойдуга биир улахан алмаас хостооччунан биллэр; аан дойдуга алмаас атыытынан иккис миэстэҕэ турар. * [[Таас чох|Таас чоҕу]] хостуур индустрия. * Тутууга сыһыаннаах матырыйааллары оҥоруу. * [[мас|Маһы]] таҥыыр индустрия. * Массыына өрөмүөнэ. * [[Таҥас]] уонна [[ас]] индустрията. === Тыа хаһаайыстабата === * Күндү түүлээҕи иитии — [[киис|кииһи]], хара [[саһыл|саһылы]], [[кырса|кырсаны]] үксүн иитэллэр. * [[Эт]]-[[үүт]] — сахалар былыр былыргыттан [[ынах]] сүөһүнү уонна [[сылгы|сылгыны]] иитэллэр. * Оҕуруот аһа — бу үксүн XX үйэҕэ үөдүйбүт көрүҥ буолар. Өрөбөлүүссүйэ да иннинэ холобур [[хатас|Хатаска]] арбуз үүннэрэн сииллэрин туһунан архыыпка дөкүмүөннэр бааллар. * [[Таба]], сылгы иитиитэ. * Куораттарга (Дьокуускай, Нүөрүҥгүрү, Мирнэй, Ньурба) көтөр уонна чооску фермалара бааллар. == Култуура == Саха сиригэр бэчээттэнэр хаһыаттар: «Якутия», «Саха сирэ», «Якутск вечерний», «Кыым» ону тэҥэ сурунааллар — «Күрүлгэн», «Чолбон», «Полярная Звезда» уонна 34 улуус хаһыаттара. [[Дьокуускай театрдара|Дьокуускай куоратыгар]] Нуучча драматическай театра, Саха академическай театра, Опера уонна Балет театра. Куоракка уонна өссө Национальнай художественнай музей, Хоту норуоттар историятын уонна культуратын түмэлэ, Сахацирк, уонна аан дойдуга соҕотох Аан дойду норуоттарын хомус түмэлэ баар. == Саха Сирин биллиилээх дьоно == * '''[[Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус дьоруойдара]]''' === Төрөөбүттэр === * [[Кондаков Николай Алексеевич]] (1920-1979) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа. * [[Степанов Николай Саввич]] (1922-1992) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа. * [[Дмитриев Роман Михайлович]] (1949—2010) — тустуук, 1972 с. Олимп оонньууларын чемпиона, 1976 с. Монреальга буолбут Олимп оонньууларын үрүҥ көмүс призёра, Аан дойду уонна европа чемпиона, ССРС алта төгүллээх чемпиона. * [[Кулачиков Серафим Романович]] (1904—1976) — поэт, тылбаасчыт. * [[Кульбертинов Иван Николаевич]] (1917—1993) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх бэргэн ытааччы. * [[Ларионов Владимир Петрович]] (1938—2004) — биллиилээх учуонай, РАН академига. * [[Николаев Михаил Ефимович]] (1937) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы президенэ. * [[Охлопков Фёдор Матвеевич]] (1908—1968) — участник Второй Мировой Войны, снайпер 234-го стрелкового полка (уничтожил 429&nbsp;фашистов из снайперской винтовки и более 1000 пулеметным огнем), [[Герой Советского Союза]]. * [[Тыгын Дархан]] (?—1632) — Өлүөнэ өрүс орто сүүрээнигэр уонна Бүлүүгэ бэйэтин былааһын тарҕаппыт, XVI—XVII үйэлэр быыстарыгар олоро сылдьыбыт сахалар баһылыктара. * [[Ходулов Дмитрий Федорович]] (1912—1977) — ССРС норуодунай худуоһунньуга. * [[Чусовской Николай Николаевич]] (1910—1977) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа. <gallery> </gallery> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == {{Commonscat|Sakha Republic}} * [http://www.sakha.gov.ru/ Саха Республикатын официаллык сервера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222084119/http://www.sakha.gov.ru/ |date=2011-02-22 }} * [http://www.1sn.ru/ Первый республиканский информационно-аналитический портал SakhaNews.ru] * [http://www.sakha.ru/ Республика портала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050122034328/http://sakha.ru/ |date=2005-01-22 }} * [http://palaeoentomolog.ru/Collections/yakutia.html Ископаемые насекомые с территории Якутии] * [http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=14& Республика Саха (Якутия). Справочник административно-территориального деления на 1.01.2005 г. — каталог] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312013348/http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=14& |date=2007-03-12 }} {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} {{Арассыыйа Федерациятын субъектара}} {{Дальневосточнай федеральнай уокурук}} {{Түүр дойдулара}} [[Категория:Саха Сирэ| ]] [[Категория:Арассыыйа| ]] [[Категория:Арассыыйа Өрөспүүбүлүкэлэрэ]] ovrzb65m10y7z0ktbbio6ftpnywsxqs 0 4012 429696 426078 2026-07-08T13:49:07Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429696 wikitext text/x-wiki {{infobox Website | name = {{SITENAME}} | logo = [[Билэ:Wikipedia-logo-v2.svg|100px]] | screenshot = [[Билэ:Www.wikipedia screenshot (2021).png|border|300px|Wikipedia's multilingual portal shows the project's different language editions.]] | caption = Screenshot of Wikipedia's multilingual portal. | url = [http://www.wikipedia.org www.wikipedia.org] | type of organization = [[Nonprofit]] | location = [[Майами, Флорида]] | type = [[Интэриниэт-эниссикилэппиэдийэ|Онлайн энциклопедия]] | language = 236 active editions (253 in total)<ref name="GrandTotal">[[meta:List of Wikipedias#Grand Total|Grand Total]]. Wikimedia.org. June 10, 2012. Retrieved June 11, 2012.</ref> | registration = Булгуччута суох | owner = [[Wikimedia Foundation]] | author = [[Дьимми Уэйлс]], [[Ларри Сэнгер]]<!-- Please, please, [discuss] on talk page before rewriting history. This has been in this article for years. --><ref name=projectorigins>{{cite news|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|author=Jonathan Sidener|title=Everyone's Encyclopedia|accessdate=2006-10-15|publisher=San Diego Union Tribune}}</ref> | launch date = {{birth date|mf=yes|2001|1|15}} | commercial = Суох | alexa = #7<ref name="AlexaStats">{{cite web |url = http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikipedia.org?range=5y&size=large&y=t |title = Five-year traffic statistics for wikipedia.org |publisher = [[Alexa Internet]] |accessdate = 2008-07-15 |archiveurl = https://www.webcitation.org/616bJoY1M?url=http://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y |archivedate = 2011-08-21 }}</ref> | current status = perpetual work-in-progress<ref>{{cite web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_is_a_work_in_progress |title=Wikipedia:Wikipedia is a work in progress |accessdate=2008-07-03 |publisher=Wikipedia}}</ref> | slogan = The free encyclopedia that anyone can edit. }} '''{{PAGENAME}}''' ({{lang-en|Wikipedia}}) диэн [[Бикиппиэдийэ:Көҥүл туһаныллар айымньылар|көҥүл]], элбэх тыллаах [[эниссикилэппиэдийэ]]. Бикиппиэдийэ үлэтин [[Wikimedia Foundation]] диэн түмэт-тэрилтэ хааччыйар, үбүн салайар. Билигин {{PAGENAME}}ҕэ 285 тылынан 40 мөл. тахса ыстатыйа баар. Бу ыстатыйалары тус бэйэлэрин баҕаларынан бүтүн аан дойдуттан кыттааччылар киирэн суруйаллар уонна тупсараллар. {{PAGENAME}}ни 2001 с. [[Дьимми Уэйлс]] уонна [[Ларри Сэҥер]] 2001 сыллаахха тохсунньуга саҕалаабыттара.<ref name="Miliard"> {{cite news | url = https://www.cityweekly.net/utah/feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia/Content?oid=2131674 | title = Wikipediots: Who are these devoted, even obsessive contributors to Wikipedia? | accessdate = 2018-05-22 | date = 2008-02-20 | publisher = [[Salt Lake City Weekly]] | first = Mike | last = Miliard }} </ref>, Бикиппиэдийэ аан бастаан [[тохсунньу 10]] күнүгэр үөскээбитэ, ол эрээри туспа домеҥҥа биэс хонон баран көһөрүллүбүтэ, онон үөскээбит күнүнэн [[тохсунньу 15]] күнэ ааҕыллар. Бикиппиэдийэ билигин саамай улахан уонна ордук элбэхтик көрүллэр<ref name="AlexaStats"></ref> ыйынньык (справочник) буолар<ref> {{cite news |url = http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1595184,00.html |title = Look Who's Using Wikipedia |first = Bill |last = Tancer |date = 2007-05-01 |work = [[Time (magazine)|Time]] |accessdate = 2007-12-01 |quote = The sheer volume of content […] is partly responsible for the site's dominance as an online reference. When compared to the top 3,200 educational reference sites in the U.S., Wikipedia is #1, capturing 24.3% of all visits to the category }} ([http://weblogs.hitwise.com/bill-tancer/2007/03/wikipedia_search_and_school_ho.html the author’s blog post on the article] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325220239/http://weblogs.hitwise.com/bill-tancer/2007/03/wikipedia_search_and_school_ho.html |date=2012-03-25 }})</ref><ref name="go-to site"> {{cite news | url = https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSN0819429120070708 | title = Wikipedia remains go-to site for online news | date = 2007-07-08 | accessdate = 2007-12-16 | first = Alex | last = Woodson | publisher = [[Reuters]] | quote = Online encyclopedia Wikipedia has added about 20 million unique monthly visitors in the past year, making it the top online news and information destination, according to Nielsen//NetRatings }} </ref><ref name="AlexaTop500"> {{cite web | url = http://www.alexa.com/topsites/global | title = The top 500 sites on the web | accessdate = 2015-06-09 | publisher = [[Alexa Internet]] }} </ref>. Улаханынан уонна хабар тиэмэтин киэҥинэн Бикиппиэдийэ киһи аймах устуоруйатын тухары айыллыбыт эниссикилэппиэдийэлэртэн саамай толорулара<ref>[http://www.polit.ru/science/2008/03/18/250th.popup.html Русская Википедия перешла рубеж в {{s|250 тысяч}} статей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129091256/http://polit.ru/science/2008/03/18/250th.popup.html |date=2009-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cybersecurity.ru/news/39612.html |title=Википедия отмечает 7-й день рождения (2008) |accessdate=2008-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090409121951/http://www.cybersecurity.ru/news/39612.html |archivedate=2009-04-09 |deadlink=yes }}</ref>. == Аатын устуоруйата == Бикипиэдьийэ бастаан Нупедия диэн онлайн-энциклопедия быһыытынан үөскээбитэ, кини атын энциклопедиялартан улахан уратыта суоҕа. Кэлин бырайыак вики-технологияҕа (биики ньыматыкка) көспүтэ, уонна Бикипиэдьийэ (Wikipedia) диэн ааттаммыта. Биики ньыматык уратыта дьоҥҥо бэйэлэригэр саайты уларытар, эбэр-сабар, тупсарар кыах биэрии. Биики ньыматыгы туһанар ситим-сиргэ бэйэтин иһигэр уларытар кыах "угулла" сылдьар. Бикипиэдьийэ диэн аат икки тылтан турар. «Пиэдьийэ» (pedia) диэнэ энциклопедия диэн тыл сорҕото сылдьар. Оттон «биики» (wiki) диэнэ биики ньыматыгы туһанарын көрдөрөр. «Биики» диэн тылы көмпүүтэргэ сыһыаннаах тиэрмин быһыытынан аан бастаан Уорд Каннингем диэн киһи 1995 сыллаахха туттубута, кини [[WikiWikiWeb]] диэн ааттаах бастакы биики-тиһиги оҥорбута, онтун «Портленд холобурдары харайар ыскылаата» диэн ситим-сиргэ<ref>[http://c2.com/ppr/ Portland Pattern Repository]</ref> 1995 сыл кулун тутар 25 күнүгэр аан бастаан туһаммыта. Оннук ааттыырыгар Каннингем Гонолулу аэропордун үлэһитин өйдөөн кэлбит, ол киһи киниэхэ аэропорт биир дьиэтиттэн атын дьиэтигэр барарга «биики-биики-шаттлынан» туһанарыгар сүбэлээбит, «биики» диэн гаваай омук тылыгар «түргэн» диэн суолталаах (wiki-wiki — түргэн түргэнник)<ref>[http://c2.com/doc/etymology.html Correspondence on the Etymology of Wiki], [[Каннингем, Уорд|Ward Cunningham]], c2.com </ref><ref>[http://www.mauimapp.com/moolelo/hwnwdshw.htm Hawaiian words; hawaiian to english] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914154748/http://www.mauimapp.com/moolelo/hwnwdshw.htm |date=2008-09-14 }}, mauimapp.com</ref>. Каннингем буоллаҕына саайты төһө кыалларынан түргэнник уларытар, ыстатыйалары түргэнник айарга туһуламмыт хамсатыгы (движогу) оҥорорго санана сылдьыбыт эбит. == Быһаарыылар == {{Reflist|2}} [[Категория:{{SITENAME}}]] frlpn24mhlvp4t5d4k9x8hv6v985444 0 23663 429697 418614 2026-07-08T14:00:30Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429697 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Leonid Brezjnev, leider van de Sovjet-Unie, Bestanddeelnr 925-6564.jpg|мини|1972]] '''Брежнев Леонид Ильич''' ([[1906]], Екатеринославскай губерния — [[1982]], [[Москуба уобалаһа]]) — 18 сыл тухары дойдуну салайбыт сэбиэскэй судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй, байыаннай диэйэтэл. [[1964]] сыллаахтан [[1982]] сыллаахха өлүөр дылы [[Сэбиэскэй Сойуус|Сэбиэскэй Сойууска]] чыпчаал үрдүкү дуоһунастарга олорбута. 1906 сыллаахха ахсынньы 6 (19) күнүгэр (сорох дааннайынан 19 күнүгэр, ол эбэтэр 1907 сыл тохсунньу 1 күнүгэр) Екатеринослав күбүөрүнэтин Каменскай сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1982 сыллаахха [[сэтинньи 10]] күнүгэр өлбүтэ. == Сигэлэр == * [http://www.brejnevli.ru/ Брежнев Леонид Ильич. Айымньыларын хомуурунньуга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618033701/http://brejnevli.ru/ |date=2022-06-18 }} * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=9j0a8 Дакылааттара, тыл этиилэрэ, айымньылара Biblus ситим-сиргэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221117044342/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=9j0a8 |date=2022-11-17 }} * [http://leonidbrezhnev.narod.ru/ Брежневкэ аналлаах ситим-сир] * [http://cccp.tv/person/leonid_brezhnev/ СССР ТВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101026205938/http://cccp.tv/person/leonid_brezhnev/ |date=2010-10-26 }} Сэбиэскэй телевидение портаалыгар * [http://www.nikkka.ru/2music_breznev.shtml Брежнев сорох тыл этиилэрин] истиэххэ сөп [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1906 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:1982 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:ССРС]] 3l8nz4enewx0p7da1kjtoff53jqfmxi