Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 59097 431121 2026-10-23T05:34:28Z Xaahax 10090 "Тыл үөрэхтээхтэрэ омук тыла атын, сайдыылаах омук тыллара киирэн иһэллэриттэн эбиллэн байар диэн этэллэр. Сайдыыны сити-һииттэн киирэн иһэр саҥа тыллартан омук тыла уларыйан барарын аналлаах үөрэхтээхтэр эмиэ билинэллэр. Киирии омук тылларын..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431121 wikitext text/x-wiki Тыл үөрэхтээхтэрэ омук тыла атын, сайдыылаах омук тыллара киирэн иһэллэриттэн эбиллэн байар диэн этэллэр. Сайдыыны сити-һииттэн киирэн иһэр саҥа тыллартан омук тыла уларыйан барарын аналлаах үөрэхтээхтэр эмиэ билинэллэр. Киирии омук тылларын барыларын бэйэ омугун тылыгар тыл-баастаан туһаныахха сөп диэн тыл үөрэхтээхтэрэ этэллэр уонна бэйэлэрэ талбыттарынан саҥа тыллары үөскэтэ сатыыллар, бэчээккэ таһаараллар. Бу саҥа үөскэппит тылларын дьон билиниитэ атын   омук тылын билэрдээҕэр, ылынардааҕар ордук ыараан, уһаан тах-сарын уонна дорҕоонноро уларыйаннар, өйгө-санааҕа сөп түбэс-пэккэлэр киһи өйүгэр түһэ охсубаттарын, өй-санаа үөрэҕэр кыра да сыһыаннара суоҕуттан аахсыбакка сылдьаллар. Бэссэстибэ, үнүстүтүүт, номуука диэн тыл үөрэхтээхтэрэ булан  айар тыллара эдэрдэри саха тылыттан ордук күүскэ тэйитэллэрин,    бу дьон өссө билэ иликтэр. Эдэрдэр сахалыы саҥарбаттара эбил-лиитэ, уустук тыллар тэйитэр, өйгө түспэт дьайыыларыттан улаатта. Омук сайдыыны ситиһэрин, ол аата саҥарар тыла уларыйан иһиитин элбэх саҥа тыллар үөскээн эбэтэр атын омук тылыттан эбии киирэн иһиилэрэ үөскэтэр. Онно эбии дьон олоххо саҥаны айар, айыыны оҥорон киллэрэр санаалара элбээтэҕинэ араас, ол-бу саҥа тыллары булан урукку баар тылларын солбуйан иһиилэриттэн омук тыла уларыйарын тэҥэ, бэйэтэ уларыйара түргэтээн биэрэр. Омук тыла улаханнык уларыйдаҕына бэйэтэ атын омук буолан хааларын үөрэхтээх дьон бары билэллэр. Саҥарар, туттуллар тыл-лары харыстааһын, ол аата омук төрүт тылларын букатын уларыппат буолуу, бэйэ омугун харыстааһын, уһун үйэлээһин диэн ааттанар. Саха төрүт тыллара; ийэ, аҕа, эбэ, эһэ диэн тыллар саха буолуу-   ну быһааралларын билэн харыстаатахпытына, ол аата бэйэлэринэн туһана сырыттахпытына, омукпут уһун үйэни ситиһэрин үөскэтэбит. Нуучча омук уларыйара, саҥа тыллаах омук буоларга бэлэмнэнэрэ илэ кэлэн иһэрин маат диэн үөхсэргэ аналлаах тыллар элбээн, туттуллан иһиилэрэ тарҕанара үөскэтэр. “Саҥарар тыла барыта   маат” диэн этии маат аһара элбэхтик туттулларын дьон бары билэллэрин, бэйэлэрэ эмиэ тутталларын биллэрэр. Маат курдук куһаҕан тыллары саҥарыы киһи уоҕун-кылынын таһааран уоскуйарыгар туһалыыра биллэр. Россия дьоно элбэхтик үөхсэллэрэ, үгүстүк маатыраны тутталлара былыргыттан олохторо куһаҕаныттан, эрэйдээҕиттэн, баҕаларын хоту табыллыбатыттан өй-дөрө-санаалара буорту буолан, куһаҕан санааларынан туолан сыл-дьарын таһаара сатыылларын биллэрэр. Урукку кэмҥэ элбэх кыра омуктары бэйэтигэр холбоон баран, ыган, хаайан нуучча тылын үөрэттэрэ сатыылларын олор утарсаннар маа-ты хардары киллэрэн, бу тылы бэйэтин уларытан эрэллэр. Нууч-чалары сөбүлээбэт кыра омуктар маат диэн ааттанар араас үөхсэр тыллары элбэхтик туһанан нуучча тыла уларыйарыгар тириэртилэр. Маат диэн тылы атын суолтаҕа туттуу, урукку суолтатын уларытан туһаныы ааттанар. Элбэхтик туттуллубат тылы атын суолталаан туһаныы маат тарҕанан иһиитин үөскэтэр. (12,126). Биллэр өйдө-  бүллээх тылы атын суолталаан туһаныы элбээһинэ омук саҥарар тыла түргэнник уларыйан барыытыгар тириэрдэр. Нуучча тыла уларыйан иһэрин үгүстэр билинэн мааты туттуллуу-   га киллэриэххэ диэн этээччилэр элбээн эрэллэр. Дьон оҥорор быһыыларын атын суолталаан туһаныы араас суол мааты үөскэтэр. Манна ордук элбэхтик эр киһи уонна дьахтар оҥорор ураты бы-һыылара аан бастаан киирсэллэр. (1,276). Омук кырдьан, өйө-санаата мөлтөөн истэҕинэ олоххо туһалаах саҥаны айыылары оҥорон туһаҕа таһаарара аҕыйаан барар. Бу сайдыыны киллэринэр кыаҕа мөлтөөбүт кэмигэр кыайардыы саҥа-  рар тылын уларытан, араастаан ньаамырҕаан, сыыбырҕаан, атын суолталаан саҥаран, туох эрэ саҥаны айыыны киллэрбит курдук бэйэтин албыннанарын маат үөскээн, тарҕанан иһэрэ биллэрэр. Олоххо туһалаах, чахчы сайдыыны аҕалар саҥаны айыылары оҥоруу эрэйдээх, элбэх үлэни-хамнаһы, баайы угууну эрэйэр, ол   иһин мөлтөөбүт, үлэни-хамнаһы кыайбат кыахха киирбит омук олору табан, сатаан оҥорбот, эбэтэр оҥоро сатаабытын туһаҕа кыайан таһаарбакка хаалларан кэбиһэрин атын омуктар ылан туһаналлар, барыһын бэйэлэригэр киллэрэллэр. Ол курдук, саҥаны айыыны оҥо-руу уонна олору туһаҕа таһааран олоххо туһаныы тус-туспалар, экономика өттүнэн улахан уратылаахтар. Биир эмэ саҥаны айыыны дьадаҥы, аҕыйах баайдаах да киһи оҥоруон сөп буоллаҕына, ону олоххо киллэрии ордук элбэх баайы, экономика сайдыылааҕын, кыаҕа элбэҕин эрэйэр. Экономиката мөл-төх, дьадаҥы дойду дьоно саҥаны айыыны төһө да оҥорбуттарын иһин олору олоххо киллэрэллэрэ букатын кыаллыбат быһыы буолар. Ол курдук, саҥаны айыыны олоххо киллэрии өссө элбэх баайы, харчыны эрдэттэн киллэрдэххэ эрэ кыаллар кыахтанар. Туһалаах, сайдыыны аҕалар саҥаны айыылары оҥорор оннугар  ол-бу, буолар-буолбат, олоххо туһаны аҕалбат быстах саҥаны айыы-лары оҥоро сатааһын саҥа тылы булбута буолан омук саҥарар ты-лын уларытыы диэки хайысхаланан хааллаҕына мөлтөөбүт, үлэни-хамнаһы кыайара аҕыйаабыт омукка саҥаны айыыны оҥоруу курдук дьайыыланан аһара элбиирин маат тарҕанан иһэрэ биллэрэр. “Сука” диэн үөхсэр тыл нуучча тылыгар хаайыылаахтар көмө-лөрүнэн киирбитэ биллэр. Ахто Леви диэн хаайыылаахтар олохторун дириҥник үөрэтэн кинигэ суруйбут киһи быһаарыытынан “сука” диэн уоруйахтар үлэлээбэт сокуоннарын тутуспат дьону ааттыыллар. (2,354). Ол аата күүһүлээн, ыган, хаайан үлэни үлэлэтии хаа-йыылааҕы “сука” буолууга тириэрдэр. Туох эмэ олоххо туһалааҕы, барыс киллэрэри оҥорорун оннугар үөхсэн, ону-маны араастаан ааттаан, мааты туһанар буолуу омук са-ҥарар тыла уларыйан барыытын үөскэтэр, ону тэҥэ, омук бэйэтэ уларыйан иһиитэ түргэтиир. Элбэх омуктар бииргэ түмсэн олорор сирдэригэр куһаҕаннык ааттаһар, үөхсэр, үлэни кыайан үлэлээбэт омук дьоно ахсааннара биллэрдик аҕыйаан, атыттарга холбоһон симэлийэн бараллара быһаарыллар. Омуктары бааһынайдар сайыннараллар. Саҥа үөскээн иһэр бааһынайдартан ким да куһаҕан ааттаах, үлэни-хамнаһы кыайбат омук аатын ылыныан баҕарбат кэмэ үөскээтэҕинэ, куһаҕан ааттаах омук ахсаана биллэрдик аҕыйаан барыыта саҕаланар. Бу быһаа-   рыы табатын импиэрийэ үөскээбит дойдутугар урукку баһылыы сылдьыбыт омук ахсаана аҕыйаатаҕына симэлийэрин, бу дойдуга саҥа омук үөскээн сайдарын биллэрэр. Билигин Россия омуктарыттан нууччалар ахсааннара биллэрдик аҕыйаан иһэрэ бэлиэтэнэр. Дьахталлар оҕолоноллорун көҕүлээри араас суол көмөлөрү дойду оҥоро сатыыра элбээтэ. Иккис оҕо төрөөтөҕүнэ эбии харчы, элбэх оҕолоох ыалга сир бэриллэр буолла. Арай бу туһалаах көмөлөр Россия элбэх ахсааннаах омуктарыттан элбэхтик оҕолору төрөтөр мусульманнарга ордук улаханнык туһа-лыылларыттан ахсааннара биллэрдик эбиллэр. Бэйэлэрин улаханнык, үрдүктүк сананалларыттан атын омуктары кытта холбоһон, ыал буолан “Хааннарын тупсарбат”, бааһынайдары үөскэппэт омуктар эстиигэ, симэлийиигэ бэйэлэрэ киирэн биэрэл-  лэр. Бу быһаарыы импиэрийэлэр улаатымсыйбыт, үрдүктүк сананар баһылыыр омуктара кэмэ кэллэҕинэ эстиилэрин табатык быһаарар. “Хаан тупсарыыта” диэн сахалар үөрэхтэрин туһаммат буолуу омук этэ-сиинэ уонна буор кута мөлтөөннөр, ахсаана эбиллибэт кэмэ кэлиитин үөскэтэр. Бу сахалар былыр-былыргыттан олохторугар туһана сылдьар үөрэхтэрэ омук киһитэ ыраахтан, туспа хааннаах  омук дьахтарын кэргэн ылан аймахтарын хаанын тупсарарыттан тирэх ылан сайдыбыт уонна “Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй” диэн өс хоһоонунан суолтата толору бэриллэр. (3,151). Маат тарҕаныыта урут суох, саҥа тыллары булан, олору туһанан омук саҥарар тылын уларытан иһиитин үөскэтэн сайыннарар. Тыл үөрэхтээхтэрэ онтон-мантан булан, саҥа оҥорон киллэрэ сатыыр  тыллара мааттааҕар ордук куһаҕан дьайыылаахтарыттан эдэрдэр саха тылын үөрэтэллэрин быраҕан эрэллэр. Онон мааты туһаныы элбээһинэ омук тыла уонна бэйэтэ уларыйан эрэрин туоһулаан биллэрэр чахчы буолар. == Туһаныллыбыт литература. == 1. Константинов А. Бандитский Петербург-98. – М.: “ОЛМА-ПРЕСС”, 1999. – 560 с. 2. Ахто Леви. Записки серого волка. – М.: Изд-во “Константа”, 1994. – 392 с. 3. Саха өһүн хоһоонноро = Якутские пословицы и поговорки. –Якутск: Бичик, 2017. – 256 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Саха тыла.]] pahxpmkv16n8q6c393zxgozko30wnob