Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 15778 431135 429856 2026-10-24T05:20:38Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 431135 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Hokusai portrait.jpg|thumb|right|200px|Кацушика Һокусай бэйэ мэтириэтэ (1839)]] '''Кацушика Һокусай''' (葛飾北斎, [[Алтынньы 31]] [[1760]] – [[Ыам ыйын 10]] [[1849]]), [[Дьоппуон]] [[Эдо кэмэ|Эдо]] кэминээҕи уруhуйдьута. Айар жанра [[укийо-э]]. «Фуджи хайа отут алта көстүүтэ» (富嶽三十六景) диэн маска ойууламмыт гравюралар сериялара кини саамай биллиилээх үлэтэ буолар. == Литература == * Lane, Richard (1989). ''Hokusai: Life and Work.'' E.P. Dutton, New York. ISBN 0-525-24455-7. * Nagata, Seiji (1995). "Hokusai: Genius of the Japanese Ukiyo-e." Kodansha International, Tokyo. * Smith, Henry D. II (1988). ''Hokusai: One Hundred Views of Mt. Fuji.'' George Braziller, Inc., Publishers, New York. ISBN 0-8076-1195-6. * Weston, Mark (1999). ''Giants of Japan: The Lives of Japan's Most Influential Men and Women.'' New York: Kodansha International. ISBN 1-56836-286-2. * Ray, Deborah Kogan (2001). "Hokusai : the man who painted a mountain" Frances Foster Books, New York. ISBN 0-374-33263-0 == Сигэлэр == {{Commons|Katsushika Hokusai}} * [http://digitalmuseum.rekibun.or.jp/app/selected/edo-tokyo?no=200709 Hokusai's works at Tokyo Digital Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003124459/http://digitalmuseum.rekibun.or.jp/app/selected/edo-tokyo?no=200709 |date=2008-10-03 }} * [http://visipix.dynalias.com/search/search.php?q=hokusai&u=&l=en Site with almost 3000 high-quality images of Hokusai prints] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313115739/http://visipix.dynalias.com/search/search.php?q=hokusai&u=&l=en |date=2012-03-13 }} * [http://www.metmuseum.org/Works_of_Art/viewOne.asp?dep=6&viewMode=0&item=JP1847 The Metropolitan Museum of Art's (New York) entry on "The Great Wave at Kanagawa."] * [http://www.book-navi.com/hokusai/hokusai-e.html Hokusai-Museum in Obuse, Japan] * [http://www.hillstead.org/collection/prints_japanese.html Katsushika Hokusai at Hill-Stead Museum, Farmington Connecticut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011233529/http://www.hillstead.org/collection/prints_japanese.html |date=2007-10-11 }} * [http://www.spideronthefloor.com/jordan Academic site on Hokusai's "Great Wave" print] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314190301/http://www.spideronthefloor.com/jordan |date=2010-03-14 }} * [http://lambiek.net/artists/h/hokusai.htm Good images of his ''manga'' etc] * [http://www.book-navi.com/hokusai/link-e.html External links from the Hokusai museum] * [https://web.archive.org/web/20080501060928/http://www.touchandturn.com/hokusai/default.asp?lang=english A complete Hokusai Book, Hokusai Manga Vol 12 in Touch & Turn format] * [http://www.mfa.org/index.asp Museum of Fine Arts, Boston] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004165757/http://www.mfa.org/index.asp |date=2008-10-04 }} Database with approximately 760 images of Hokusai prints. Go to Collections and do a search. * [http://www.hokusai-drawings.com/ Hokusai's Working Method Discovered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805065823/http://www.hokusai-drawings.com/ |date=2009-08-05 }} * [http://www.artsmia.org/search/index.cfm?term=hokusai Hokusai's prints in the Minneapolis Museum of Art] [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1760 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Алтынньы 31 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1849 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Ыам ыйын 10 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Уруһуйдьуттар]] kddgokfwx5f2sp5zpho8hw6xkrn8jhk 0 23588 431129 430855 2026-10-23T19:34:38Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 431129 wikitext text/x-wiki {{lowercase}} '''iPod'' диэн киһи сиэпигэр ильдьэ сылдьар Apple хампаанньа оҥорор музыкальнай плеердарын арааһын аата. Компьютертан плеерга музыканы быраҕан баран наушник нөҥүө истиэххэ сөп. Саҥа iPod плеердарга араас оонньуулары уонна программалары туруоруохха, интернетынан туттуохха сөп. Бастаан аата судургу iPod диэн этэ. 2001 сыллаахха тахсыбыта. Билигин даҕаны оннук iPod оҥоһуллар уонна iPod classic диэн ааттанар. Apple makes a smaller iPod called the iPod nano. It is much smaller than the iPod, but does not hold as many songs. It uses [[flash memory]], a special kind of memory for very small electronics, instead of a hard drive. It replaced a version of the iPod called the iPod mini. Another type of iPod, called the iPod shuffle, is very small, and it uses flash memory, like the iPod nano but it has no screen. It is the least expensive iPod. The most expensive iPod is called the [[iPod touch]]. It has a touch screen, like the [[iPhone]]. The first iPod touch was released in 2007. iPods often contain songs downloaded from an online music store, using a program called [[iTunes]]. (The name of Apple's music and video store is the [[iTunes Store]].) Songs are sold in [[AAC]] file format, not [[MP3]] or [[WMA]]. These are popular formats for [[Data compression|compressing]] (making smaller) music until it does not take up much space and can easily be put on a media player such as the iPod. The App Store is an online shop that is run by [[Apple Inc.]] where people can buy software for their [[iPhone]] or [[iPod Touch]]. It opened on July 11, 2008. Over 100,000 [[applications]] (or apps for short) are available for people to buy. Some apps are available for free. == Models == {| class="wikitable" |- !Model !Generation !Image !Storage space !style="width:60%"|Changes !Connection !Original release date !Pricing ([[United States dollar|USD]]) !Minimum OS to sync<!-- This area is SIMPLY for MINIMUM operating systems required, not a full list of compatible ones --> |- !rowspan="7"|[[iPod classic]] !first | style="text-align:center;"| |5, 10&nbsp;GB |First model, with a scroll wheel that actually moved. 10&nbsp;GB model made later. |[[FireWire]] |[[23 October]] [[2001]] |$399, $499<br /><span style="color:#969696">(5&nbsp;GB later $299)</span> |<small>Mac: [[Mac OS 9|9]]/[[Mac OS X v10.0|10.0]]/[[Mac OS X v10.1|10.1]]</small> |- !second | style="text-align:center;"|[[File:IPod 2G.jpg|http://techdigest.tv/ipod-touch-itunes-wi-fi.jpg|45px|second generation iPod]] |10, 20&nbsp;GB |[[Touchpad|Touch-sensitive]] wheel. FireWire port has a cover. Hold switch has changed. Works with Windows too, by using the [[Musicmatch Jukebox|Musicmatch]] program. |FireWire |[[17 July]] [[2002]] |$399, $499 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.1|10.1]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]</small> |- !third | style="text-align:center;"|[[File:Ipod backlight transparent.png|45px|third generation iPod]] |10, 15, 20, 30, 40&nbsp;GB |First complete redesign. Everything works from the top-screen and the case is slimmer. Musicmatch program is replaced by iTunes 4.7 for Windows. |FireWire <small>([[USB]] for syncing only)</small> |[[28 April]] [[2003]] |$299, $399, $499 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.2|10.2]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]</small> |- !fourth | style="text-align:center;"| |20, 40&nbsp;GB |Has a Click Wheel like the iPod mini. |FireWire or [[USB]] |[[19 July]] [[2004]] |$299, $399 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.3|10.3]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]</small> |- !fourth (photo) (color) | style="text-align:center;"|[[File:IPodphoto4G 1.png|45px|fourth generation iPod]] |'''photo''' : 30, 40, 60&nbsp;GB<br />'''color''': 20, 60&nbsp;GB |Premium version of 4G iPod with colour screen and picture viewing. ''Later became part of the main iPod section again.'' |FireWire or USB |October 2004 |'''photo''': $499, $599<br /><span style="color:#969696">(later $349, $449)</span><br />'''color''': $299, $399 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.3|10.3]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]</small> |- !fifth | style="text-align:center;"|[[File:Ipod 5th Generation white rotated.png|45px|fifth generation iPod]] |30, 60, 80&nbsp;GB |Second full redesign with a slimmer case, and larger screen with video playback. Available in black or white. |USB <small>([[FireWire]] for battery charging only)</small> |[[12 October]] [[2005]] |$299, $399<br /><span style="color:#969696">(later $249, $349)</span> |<small>Mac: [[Mac OS X v10.4|10.4]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]/[[Windows Vista|Vista]]</small> |- !sixth | style="text-align:center;"|[[File:IPod Classic 6th Generation Black.jpg|45px|sixth generation iPod shuffle]] |80, 160&nbsp;GB |First one to have "Classic" at the end of its name. New way to control it. Has an anodized aluminium front plate. Silver replaces white. |USB <small>(FireWire for charging only)</small> |[[5 September]] [[2007]] |$249, $349 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.4|10.4]]/[[Mac OS X v10.5|10.5]]/[[Mac OS X v10.6|10.6]]/[[Mac OS X v10.7|10.7]]/[[Mac OS X v10.8/10.8]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]/[[Windows Vista|Vista]]/[[Windows 7|7]]</small> |- !rowspan="2"|iPod mini<small> (no longer made) </small> !first | style="text-align:center;"| |4&nbsp;GB |New smaller model, available in 5 colours. Introduced the "Click Wheel". |USB or FireWire |[[6 January]] [[2004]] |$249 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.3|10.3]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]</small> |- !second | style="text-align:center;"| |4, 6&nbsp;GB |Brighter colours available, with a battery that last longer. Click Wheel letters match the colour of the case. Gold colour not made any more. ''Later replaced by iPod nano.'' |USB or FireWire |[[22 February]] [[2005]] |$199, $249 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.3|10.3]]/[[Mac OS X 10.4|10.4]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]</small> |- !rowspan="4"|iPod nano !first | style="text-align:center;"|[[File:IPod Nano in its Dock.png|40px|first generation iPod nano]] |1, 2, 4&nbsp;GB |''Replaced iPod mini.'' Available in black or white. Uses flash memory. Colour screen for picture viewing. 1&nbsp;GB version made later. |USB <small>(FireWire for battery charging only)</small> |[[7 September]] [[2005]] |$149, $199, $249 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.4|10.4]]<br />Win: [[Windows|2000]]</small> |- !second | style="text-align:center;"|[[File:Blue iPod Nano.jpg|40px|4&nbsp;GB blue iPod nano]] |2, 4, 8&nbsp;GB |Anodized aluminum casing and 6 colours available. |USB <small>(FireWire for battery charging only)</small> |[[12 September]] [[2006]] |$149, $199, $249 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.4|10.4]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]/[[Windows Vista|Vista]]</small> |- !third | style="text-align:center;"|[[File:IPod nano 3g black.jpg|45px|4&nbsp;GB third iPod nano]] |4, 8&nbsp;GB |2" QVGA screen. Colours changed with chrome made again. New way to control it. Can use with videos. |USB <small>(FireWire for battery charging only)</small> |[[5 September]] [[2007]] |$149, $199 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.4|10.4]]/[[Mac OS X v10.5|10.5]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]/[[Windows Vista|Vista]]</small> |- !fourth | style="text-align:center;"|[[File:IPod Nano 4G black crop.jpg|45px|iPod Nano 4G in Black]] |8, 16&nbsp;GB |Changed back to tall way-round. All-aluminum case with 9 colour choices. Has an accelerometer to allow shake and horizontal viewing. 4GB model available only in a limited number of places. |USB |[[9 September]] [[2008]] |$149, $199 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.5|10.5]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]/[[Windows Vista|Vista]]</small> |- !iPod nano !fifth | style="text-align:center;"| |8, 16&nbsp;GB |Has larger screen and smoother case than iPod nano G4. Built-in video camera. |USB |[[9 September]] [[2009]] |$149,$179 |<small>Mac:[[Mac OS X v10.5|10.5]]/[[Mac OS X v10.6|10.6]]<br />Win:[[Windows XP|XP]]/[[Windows Vista|Vista]]/[[Windows 7|7]]</small> </small> |- !iPod nano !sixth | style="text-align:center;"| |2, 4&nbsp;GB |Reverted to small iPod Shuffle design with a 1.8" multi-touchscreen all around the body. Removes video recording, video playback, FM Radio, speakers, and microphone. |USB |[[1 September]] [[2010]] |$99 |<small>Mac:[[Mac OS X v10.6|10.6]]/[[Mac OS X v10.7|10.7]]/[[Mac OS X 10.8|10.8]]<br />Win:[[Windows 7|7]] </small> |- !iPod nano !seventh | style="text-align:center;"| |2, 4&nbsp;GB |Reverted to iPod Shuffle and iPod Touch crossover with Speakers and Video Playback re-added and Bluetooth added. |USB |[[12 September]] [[2012]] |$129 |<small>Mac:[[Mac OS X v10.7|10.7]]/[[Mac OS X 10.8|10.8]]<br />Win:[[Windows 7]]/[[Windows 8]] </small> |- !rowspan="3"|iPod shuffle !first | style="text-align:center;"|[[File:Ipod Shuffle rotated transparent.png|30px|first generation iPod shuffle]] |512&nbsp;MB, 1&nbsp;GB |New entry-level (cheapest) model. Uses flash memory and has no screen. |USB<br /><small>(no adaptor required)</small> |[[11 January]] [[2005]] |$99, $149<br /><span style="color:#969696">(later $69, $99)</span> |<small>Mac: [[Mac OS X v10.3|10.3]]/[[Mac OS X v10.4|10.4]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]</small> |- !second | style="text-align:center;"|[[File:IPod Shuffle Crop.jpg|45px|second generation iPod shuffle]] |1&nbsp;GB |Smaller clip design with anodized aluminium case. 4 colour options added later. Colours were later refreshed. |USB |[[12 September]] [[2006]] |$79 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.4|10.4]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]/[[Windows Vista|Vista]]</small> |- !third | style="text-align:center;"| |4&nbsp;GB |Reverted back to first generation with controls moved to right headphone cable. Two colours, and has VoiceOver. 3 more colors added later. |USB |[[11 March]] [[2009]] |$79 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.5|10.5]]/[[Mac OS X v10.6|10.6]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]/[[Windows Vista|Vista]]/[[Windows 7|7]]</small> |- !fourth | style="text-align:center;"| |4&nbsp;GB |Reverted back to second generation Shuffle with controls returned to the body of the iPod. Features VoiceOver. |USB |[[1 September]] [[2010]] |$79 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.6|10.6]]/[[Mac OS X v10.7|10.7]]/[[Mac OS X v10.8|10.8]] |- !rowspan="2"|[[iPod touch]] !first | style="text-align:center;"| |8, 16, 32 (released later)&nbsp;GB |With [[Safari (web browser)|Safari]] internet browser, [[Multi-touch]], [[Wi-Fi]], wireless access to the [[iTunes Store]] and [[YouTube]]. |USB <small>(FireWire for battery charging only)</small> |[[5 September]] [[2007]] (32GB [[February]] [[2008]]) |$299, $399, $499 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.4|10.4]]/[[Mac OS X v10.5|10.5]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]/[[Windows Vista|Vista]]</small> |- !second | style="text-align:center;"| |8, 32, 64 &nbsp;GB |New [[tapered]] chrome back with Nike+ function, volume buttons, and built-in speaker added. |USB |[[9 September]] [[2008]] |$299, $399, $499 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.5|10.5]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]/[[Windows Vista]]</small> |- !third | style="text-align:center;"| |8, 32, 64 &nbsp;GB |Features Voice Control from iPhone 3GS. |USB |[[9 September]] [[2009]] |$299, $399, $499 |<small>Mac: [[Mac OS X v10.6|10.6]]<br />Win: [[Windows XP|XP]]/[[Windows Vista|Vista]]/[[Windows 7|7]]</small> |- !fourth | style="text-align:center;"| |8, 16, 32, 64&nbsp;GB |New design from iPhone 4. Features front and back video cameras. |USB |[[1 September]] [[2010]] |$299, $399, $499 |<small>Mac: [[Mac OS X 10.6|10.6]]/[[Mac OS X 10.7|10.7]]/[[Mac OS X 10.8|10.8]]<br />Win: [[Windows 7|7]]</small> |- !fifth | style="text-align:center;"| |8, 16, 32, 64&nbsp;GB |Features larger 4" screen from iPhone 5. First iPod Touch available in several different colors. |USB |[[12 September]] [[2012]] |$299, $399, $499 |<small>Mac: [[Mac OS X 10.7|10.7]]/[[Mac OS X 10.8|10.8]]<br />Win:[[Windows 7|7]]/[[Windows 8|8]]</small> |}[[File:Nano omores.jpg|125px|thumb|right|(PRODUCT)^RED 2G iPod nano.]] == Other websites == {{commons|iPod}} {{wikiquote-en|iPod}} * [http://www.apple.com/ipod/ Apple iPod] — Official website * [http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2001/11/12/313342/index.htm ''Apple's 21st century Walkman''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020602035407/http://www.fortune.com/indext.jhtml?channel=print_article.jhtml&doc_id=204903 |date=2002-06-02 }} — Brent Schlender, ''[[Fortune (magazine)|Fortune]]'', October 2001 * [https://web.archive.org/web/20040720015523/http://msnbc.msn.com/id/5457472/site/newsweek iPod Nation] — [[Steven Levy]], ''[[Newsweek]]'', July 2004 * [https://web.archive.org/web/20100708193709/http://www.engineering.cornell.edu/news/engineering-magazine/archives/cem-fall-2005/Behind-the-Music.cfm ''Behind the Music''] — Ken Aaron, ''Cornell Engineering'', 2005 * [http://www.wired.com/wired/archive/14.11/ipod.html The Perfect Thing] — [[Steven Levy]], ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', November 2006 * [http://techessentials.org/apple Apple Wiki] {{Apple Nav}} {{rq|wikify|translate}} {{омоон}} [[Category:Apple]] l5lktdn2rwclji2anbzwjabvfp0wrao 0 28896 431137 390494 2026-10-24T05:51:12Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 431137 wikitext text/x-wiki [[File:Peace_button_large.png|thumb|220px|[[Эйэ бэлиэтэ]], араас эйэ символларыттан биирдэстэрэ]] '''Эйэ''' диэн [[сэрии]] уонна [[охсуһуу]] суох бириэмэтэ. Улаханнык толкуйдаатахха, эйэ диэн гармония, уу-чуумпу, туох да мэһэйлээбэт туруга. Дойдулар икки ардыгар эйэ баар буоллун диэн элбэх тэрилтэлэр үлэлииллэр. Бастакы оннук тэрилтэнэн [[Аан дойду бастакы сэриитэ|Аан дойду бастакы сэриитин]] бириэмэтигэр [[Лига Наций]] ({{lang-en|League of Nations}}) буола сылдьыбыта. [[Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитин]] тохтоторо кыаллыбатаҕар [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтэ]] үөскээбитэ уонна билигин аан дойдуга эйэни оҥоро сатыыр. Ол аата, билигин биир дойду атын дойдуну саба түстэҕинэ ХНТ дойдулара кэлэн эйэни олохтуурга көмөлөһөллөр. Бу идеяны [[АХШ]] [[Соҕуруу Кэриэйэ]]ни уонна [[Кувейт]]ы хаххалыырга туттубута. [[Альфред Нобель]] сыллааҕы эйэ иһин ситиһиилээхтик үлэлээбит [[киһи]]эхэ [[Нобель эйэ бириэмийэтэ|бириэмийэни]] олохтообута == Эйэ араас религияларга == [[Буддизм|Буддистар]] эйэ аан дойду бары эрэйдэниитэ тохтоотоҕуна биирдэ баар буолар дииллэр. Ону тохтоторго Түөрт Үтүө Кырдьык диэн үөрэх баар буолбута. [[Дьэбэриэйдэр]] уонна [[Христианство|христианнар]] Таҥараны кытта сыһыантан олохтонор диэн итэҕэйэллэр. == Хамсаныылар уонна активизм == === Эйэ иһин хамсааһын === Ханные эмит сэриини тохтотор сыаллаах-соруктаах хамсаныыны аан дойду эйэтин олохтуур хамсааныыга киллэрээччилэр. Ол сыалы тиийэргэ үксүгэр пацифизм, күүһүлээһинэ суох охсуһуу, димпломатия, бойкот, демонстрациялар уонна сокуону уларытар лобби туттуллаччылар. == Быһаарыылар == * https://web.archive.org/web/20110820051826/http://www.einaudi.cornell.edu/PeaceProgram/ == Өссө маны көр == * [[Эйэ-нэм]] [[Категория:Эйэ| ]] 2t7iol6sv8d35oho085lqp554wmvl04 0 34720 431134 364093 2026-10-24T02:06:48Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 431134 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Nevus.jpg|мини|Мэҥ]] '''Мэҥ''' (темная родинка мед. - '''невус''') — төрүөхтэн эбэтэр олорор бириэмэҕэ үөскээбит тириигэ пигменнаах үөскээһин. Араас өҥнөөх буолуон сөп: коричневай, хара, кыһыл, фиолетовай уонна да атын. Тирии таһымыгар эбэтэр тирии таһымыттан үрдэтиллибит буолуон сөп.<ref>[https://правильная-косметология.com/articles/proverka-rodinok Мэҥ: бэрэбиэркэ уратыта]</ref> Мэҥ дьоҥҥо бары кэримиҥэр баар курдук. Медицина этэринэн сирэйгэ баар буолааччыта ордук тарҕаммыт. Саҥа төрөөбүт оҕолорго суох буолааччы, ол гынан баран бастакы сыл устата үөскүүллэр. Быраастар ону чахчыта мэҥнэрэ олус кыра буоланнар көстүбэттэр дииллэр. [[Гормон]] үлэтин быһыытынан ордук половой сайдыы бириэмэтигэр тахсаллар. Көстөр-көстүбэт мэҥнэр хараараллар, кээмэйэ улааталлар. Мэҥнэр бэриэмэннэй дьахталларга тахсаллар, уонна урукку мэҥнэрэ улааталлар уонна өҥүн уларыталлар. == Мэҥ үөскүүр биричиинэлэрэ == Тириигэ пигменнай клеткалар дерма уонна эпидермис икки ардытыгар үөскүүллэр. Биричиинэтэ араас буолуон сөп: • '''Удьуордааһын'''. Киһи ДНКтыгар суруллубут буолуон сөп. • '''Күн уота уонна ультрафиолетовай сыралыйыы'''. Күн аннытыгар наһаа уһуннук сырыттахха тириигэ меланин үөскүүр, онтон мэҥ тахсар. • '''Гормон уларыйыылара'''. Гормоннар сыыһа бардахтарына (стресс, ыарыы, төрөөһүн уонна да атын) урукку мэҥ сүтүөн сөп, эбэтэр саҥа баар буолуон сөп. • '''Радиация, рентген сыралыйыылара, вирустар эбэтэр араас бааһырыы.''' Барытыттан пигментированнай килиэккэлэр эпидермиска хамсыахтарын сөп. == Мэҥ арааһа == Мэҥ икки улахан арааска бытарытыахха сөп: 1. ''Сосудистай мэҥнэр.'' Маннык уларыйыылар хаан каппилярдарын уларыйдахтарына тахсар. 2. ''Пигмент мэҥнэр.'' Меланин аһары элбэх буоллаҕына тахсар. Ону тэҥэ мэҥи ''төрөүҕүттэн баарга'' уонна ''үөскээбит мэҥҥэ'' араарыахха сөп. == Мэҥ куттала== Араас дьайыы кэнниттэн (ол курдук ультрафиолет, механическай бааһырыы уонна да атын) пигменнаах мэҥ меланомаҕа кубулуйуон сөп. [[Меланома]] - биир ордук ыарахан ыраак көрүҥэ буолар. Наар травмаланыан сөптөөх сиргэ баар буоллаҕына (ол курдук, атах уллуҥар, талияҕа эбэтэр саҕахха) бырааһы кытта кэпсэтэн мэҥи суох оҥорор сүбэ баар. == Мэҥи суох оҥоруу ньымалара == - [[лазер]] көмөтүнэн; - [[убаҕас азот]] көмөтүнэн; - [[электрическай туок]] көмөтүнэн; - радиохирургия эбэтэр хирургия ньымаларынан. Наадалаах ньыманы уопуттаах быраас мэҥи үөрэтэн баран быһаарыан сөп. == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20151210055830/http://www.skinmaster.ru/N Многообразие невусов] Фото и описания типов невусов в Буднях дерматолога * [http://www.rodinka.ru/nevus/index.html Родимые пятна] == Быһаарыылар == [[Категория:Дерматология]] ixmqkx36t4x57azqgnw9ky3hhen41k1 0 46918 431132 415095 2026-10-23T20:34:31Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 431132 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель|флаг=Flag_of_Russia.svg|должность_3=Заместитель Губернатора Калужской области — руководитель администрации Губернатора Калужской области|предшественник_4=[[Шубин, Николай Евгеньевич|Николай Евгеньевич Шубин]]<ref>[http://iobninsk.ru/history/ История города Обнинск]</ref>|периодконец_4=2015|периодначало_4=2010|флаг_4=Flag of Obninsk (Kaluga oblast).svg|должность_4=мэр Обнинска|губернатор_3=[[Артамонов, Анатолий Дмитриевич|Анатолий Артамонов]]|преемник_3=[[Никитенко, Алексей Викторович|Алексей Викторович Никитенко]]|предшественник_3=[[Любимов, Николай Викторович|Николай Викторович Любимов]]|периодконец_3=ноябрь 2015|периодначало_3=сентябрь 2015|флаг2_3=Coat of arms of Kaluga Oblast.svg|флаг_3=Flag of Kaluga Oblast.svg|губернатор_2=[[Артамонов, Анатолий Дмитриевич|Анатолий Артамонов]]|флаг2=Emblem_gosduma.png|преемник_2=|предшественник_2=|периодконец_2=сентябрь 2016|периодначало_2=ноябрь 2015|должность_2=Заместитель Губернатора Калужской области|флаг2_2=Coat of arms of Kaluga Oblast.svg|флаг_2=Flag of Kaluga Oblast.svg|преемник=|предшественник=|периодконец=|периодначало=18 сентября 2016|должность=[[Список депутатов Государственной думы Российской Федерации VII созыва|Депутат]] [[Государственная дума Федерального собрания Российской Федерации VII созыва|Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации VII созыва]]|преемник_4=[[Шапша, Владислав Валерьевич|Владислав Валерьевич Шапша]]<ref>[http://shapsha.com/biography/ Владислав Шапша. Биография]</ref>}} [[Билэ:Official portrait of Alexander Avdeev.jpg|мини]] '''Александр Александрович Авдеев''' ([[Атырдьах ыйын 12|Атырдьах ыйын 12 күнэ.]] [[1975 сыл|1975]], Калуга)- Арассыыйа политическай деятелэ. Калужскай уобалас Губернатора, Калужскай уобалас Бырабыыталыстыбатын чилиэнэ (2015 — 2016). Обнинскай куорат мэрэ (2010-2015), 2016 сылтан - VII ыҥырыылаах государственнай Дума депутата буолар. «Единая Россия » фракция чилиэнэ. == Биография == Атырдьах ыйын 12 күнүгэр 1975 сыллаахха Калуга куоракка Калужскай турба собуотугар рабочайдар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. Кэлин аҕата партийнай линиянан сыҕарыйда. 17 №- дээх оскуолаҕа үөрэммитэ. Н.Э. Бауман аатынан МГТУ Калужааҕы филиалын бүтэрбитэ. Массыына оҥорор факультета (1998), «Инженер- механик»идэтинэн. 1999 сыллаахха университет экономическай факультетын «Экономист- менеджер»идэтин бүтэрбитэ. 1999 сыллаахха Калужскай уобалас дьоҕус предпринимательствоны өйүүр государственнай фондатыгар аналитика финансиһын дуоһунаһыгар киирбитэ. 2003 сылтан 2004 сылга диэри салайар кадрдары бэлэмнээһин Президент программатынан үөрэтии ыытылынна. 2001 сылтан 2006 сылга диэри үп аналитига, онтон «Группа Эликор " компанияҕа финансовай- аналитическай отдел начальнига этэ. [[Файл:Кот_учёный_Обнинск.jpg|хаҥас|мини|320x320пкс|Куорат скульптурата Кус ученай Александр Авдеев көҕүлээһининэн 2013 С. Обнинскайга тутуллубут]] Кулун тутар 23 күнүттэн 2010 сылга Обнинскай куорат дьаһалтатын баһылыгын экономическай сайдыыга солбуйааччы. Бэс ыйын 29 күнүгэр 2010 с. Обнинскай куорат Мунньаҕын быһаарыытынан Обнинскай куорат дьаһалтатын баһылыгынан анаммыта.<ref>{{Cite web|url=https://raexpert.ru/database/person/avdeev_aleksandr_aleksandrovich/|title=Персоны: Авдеев Александр Александрович|publisher=raexpert.ru|accessdate=2018-11-22}}</ref>. 19 сентября 2015 года вложилось себя полномочником городоначальника. С сентября его года Авдеев служской области Губернатора Калужской области — руководитель администрации Губернатора Калужской области, с ноября 2015 по сентября 2016-калужской области губернатора. Кыайыылааҕынан балаҕан ыйын 18 күнүгэр 2016 сыллааҕы быыбарга кыайыыны ситистэ VII ыҥырыылаах Российскай Федерация государственнай Думатыгар талылынна депутат Калужскай биир мандааттаах быыбардыыр уокурукка 99 №- дээх, партияны көрдөрөн туран «[[Биир ньыгыл Арассыыйа|Биир Ньыгыл Россия]]»<ref>[https://rg.ru/2016/09/24/postanovlenie-dok.html Постановление Центральной избирательной комиссии Российской Федерации от 23 сентября 2016 г. № 56/541-7 г. Москва «Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации седьмого созыва»]</ref>. == Сокуону оҥорор үлэ == Государственнай Дума депутатын боломуочуйаларын толоруу устатыгар, 2016-2019 сылга диэри федеральнай сокуоннар бырайыактарыгар 10 сокуон барылын хос ааптара уонна уларытыылары киллэрдэ<ref>{{Cite web|url=https://sozd.duma.gov.ru/oz?cond%5BThematicBlockOfBills%5D=any&b%5BPersonDeputy%5D%5B%5D=0BF41983-083A-4D8F-9AF1-8A29FF391B48#data_source_tab_b|title=Объекты законотворчества :: Система обеспечения законодательной деятельности|publisher=sozd.duma.gov.ru|accessdate=2019-08-02}}</ref>. == Дьарыга == Көхтөөх сынньаланы ордорор. Футболунан, баскетболунан, устунан, виндсерфининэн, кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы балыгынан үлүһүйэллэр. Эдэр сылдьан Металлист этим. Тапталлаах музыкальнай бөлөхтөр: Metallica, Nirvana, Scorpions, Megadeth, Ария, Киинэ, Бириэмэ Массыына, Калиновка күргэ. Таптыыр кинигэлэр: «Баһылыыр-көһүлүүр колец», «Атлант саннытын сарайбыт». Айан суолун таптыыр. Ас иһиттэн балыгы ордорор. == Семья == Кэргэнэ-Светлана Вячеславовна Авдеева (баан сулууспата), оҕолор бааллар. == Наҕараадалааһын == * "Калужскай уобалаһын ураты өҥөлөрүн иһин» мэтээл II степеннээх * "За особые заслуги перед Калужской уобаласти» III степеннээх Медаль * Юбилейнай медаль «Калужскай уобалас 70 сыла"» * Российскай Федерация прокуратуратын 290 сыла «Арассыыйа прокуратуратын медала» * "Россия МЧС- тын медалиһа Маршал Василий Чуйков» * "XXII Олимпийскай кыһыҥҥы оонньуулар уонна XI Паралимпийскай оонньуулар кыайыылаахтара. Сочи» * Россия ИДЬМ- тын киин аппаратын ветераннарын Сэбиэтин «Россия сулууспатын иһин " уордьана» == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} == Ссылка == * [http://www.duma.gov.ru/structure/deputies/1756998/ Страница Александра Авдеева на сайте Государственной Думы Российской Федерации.] * [http://www.admoblkaluga.ru/sub/government/rukovod/avdeev.php Информация о Александра Авдеева на сайте государственной власти органов государственной власти.] * [https://web.archive.org/web/20201112202142/http://iobninsk.ru/aleksandr-aleksandrovich-avdeev/ Обнинскай куорат «АЙКИНСКАЙ» интернет- порталын а. Н. А. Авдеев.] * [http://zampolit.com/dossier/avdeev-aleksandr-aleksandrovich/ Электроннай политическай справочник»Замполит".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205002013/http://zampolit.com/dossier/avdeev-aleksandr-aleksandrovich/ |date=2020-12-05 }} * [http://kaluga.bezformata.ru/listnews/predvaritelnogo-golosovaniya-v-kaluzhskoj/47061751/ Эрдэттэн куоластааһын кыттыылаахтарын рейтиннэрэ Калужскай уобаласка. // Портал «Kaluga.bezformata.ru».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027192143/http://kaluga.bezformata.ru/listnews/predvaritelnogo-golosovaniya-v-kaluzhskoj/47061751/ |date=2016-10-27 }} * [http://www.vest-news.ru/article/83232 Александр Авдеев: «биһиги бары биир хамаандаҕа сылдьабыт". // Сайт газеты»Весть". От ыйын 1 күнэ 2016 сыл.] * [http://kaluga.er.ru/persons/2747/ Информация о Александра Авдеева на сайте Калужского регионального совета партии»биир ньыгыл Россия".] * [http://kaluga24.tv/aleksandr-avdeev-dobavit-optimizma/ Александр Авдеев: Оптимизмы эбиэххэ. // Информационный портал «Kaluga24.tv» ыам ыйын 17 күнэ 2016 сыл.] * {{Cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/avdeev-aleksandr-aleksandrovich|title=Авдеев, Александр Александрович|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|accessdate=2019-05-22}} [[Категория:1975 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Атырдьах ыйын 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] jhl03ksenvv1c44kg2z0e37wajihkxy 0 59098 431122 2026-10-23T16:28:45Z ~2026-56625-91 29767 "{{Аһыыр-иһэр | аат = Ленинад | атын аата = {{lang-en|Leninade}} | ойуу = Leninade.png | быһаарыы = Ленинад бытыылката, инники уонна кэнники өттө | көрүҥ = [[алкоголь суох аһыыр-иһэр утах]] | оҥорооччу = Real Soda In Real Bottles, Ltd. | тахсыбыт сирэ = {{Флагификация|АХШ}} | дьүһүн = кыһыл | са..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431122 wikitext text/x-wiki {{Аһыыр-иһэр | аат = Ленинад | атын аата = {{lang-en|Leninade}} | ойуу = Leninade.png | быһаарыы = Ленинад бытыылката, инники уонна кэнники өттө | көрүҥ = [[алкоголь суох аһыыр-иһэр утах]] | оҥорооччу = Real Soda In Real Bottles, Ltd. | тахсыбыт сирэ = {{Флагификация|АХШ}} | дьүһүн = кыһыл | сайт = https://leninade.realsoda.com/ | сүрүн компоненттар = [[Гаастаах уу]], [[тростник саахара]], [[лимон кислотата]], [[гуммиарабик]], айылҕа уонна оҥоһуллубут амтан биэрээччилэр, [[глицерил абиетат]], [[натрий бензоата]]<ref name="BEV">{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}</ref> }} '''Ленинад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[лимонад]] олоҕор оҥоһуллар [[гаастаах уу|гаастаах]] [[алкоголь суох утах]], ''Real Soda In Real Bottles, Ltd'' хампаанньа оҥорон таһаарар. Аата [[Владимир Ленин|Ленин]] аатыттан уонна аҥылыын тылыгар баар ''lemonade'' ({{Lang-sah|лимонад}}) тыл холбоһуутуттан ([[контаминация]]) үөскээбит, оттон тас көрүҥэ [[Сэбиэскэй Социалистильнай Республикалар Союзтара|сэбиэскэй]] стилинэн киэргэтиллибит. == Устуоруйата == Утах [[2000-с сыллар|2000-с сыллар]] саҕаланыыларыттан оҥоһуллар, бастакы чахчылар [[2002 сыл]]га сыһыаннаахтар. Утах сырдык кыһыл өҥнөөх лимонад газировка быһыытынан ойууланар. Утахха [[кофеин]] суох; ингредиентэр быыстарыгар гаастаах уу, тростник саахара, лимон кислотата, гуммиарабик, айылҕа уонна оҥоһуллубут амтан биэрээччилэр, глицерил абиетат уонна натрий бензоата бааллар<ref name="POPSOP">{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}</ref><ref>{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}</ref>. == Дьон сыһыана == [[Ойуу:Leninadebottlecap.jpg|мини|Ленинад бытыылкаларын хаппахтара]] ''[[The Huffington Post]]'' чахчыларынан, амтана Ленинад ордук улахан ситиһиитэ буолбатах — бу утаҕы бытыылка этикеткатыгар суруллубут сэбиэскэй каламбурдар уонна слоганнар нөҥүө атыылыыллар. Бытыылкаҕа баар слоганнар сэбиэскэй фразеологияны уонна [[ССРС пропагандата|сэбиэскэй пропаганданы]] пародийдыыллар, маннык этиилэри тутталлар: - Уочаракка туруохха сөптөөх амтан! - Оҕуруоттаах уонна маەڵаах буолуҥ! - Иһис, таварищ! Иһис! Оннук буолбатаҕына [[ГУЛАГ]] - Сэриини ордук [[Тоҥ сэрии|тоҥ кэмигэр]] биэриэххэ наада - Итии күн тоҥ сэриини кытта сылыппат буолуҥ<ref>{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}</ref>. Кэтрин Шилкатт ''[[Houston Press]]'' хаһыаттан Ленинадтыы сырдык гаастаах лимонад курдук ойуулаабыт: «Миэхэ олус улаханнык охсуста. Бу ирониялаах уонна [[ирония|ирония]] мичээрдээх иһиллэр сырдык, үөрүүлээх сайыҥҥы утах». Стив Таннер ''BevReview'' саайка маннык суруйбут: «Бытыылка бэйэтэ кэрэхсэбиллээх [[сувенир]] буолар, тоҕо диэтэххэ графика быһаччы быыкааҕа суох уруһуйдаммыт. Амтана бытыылкаҕа суруллубатах, уонна бастакы кутан истэххэ быһаарарга устуоруйалаах соҕус. Лимон, цитрус, дөлүһүөҥ уонна грейпфрут ноталара бааллар, миэхэ оннук көһүннэ. Стандарт буолбат амтан профила утахха туспа дьүһүн биэрэргэ көмөлөһөр. Ленинад [[Илин блок|Илин блок]] [[стероидтар]] туттубат олимпийскай спортсменын курдук уратылаах. Сүбэлиибин!» == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == - {{Официальный сайт|http://leninade.realsoda.com}} - {{Facebook|Leninade-53627296210}} [[Категория:Лимонадтар]] [[Категория:Алкоголь суох гаастаах утахтар]] [[Категория:АХШ бэлитиичэскэй сатира]] [[Категория:ССРС туһунан ностальгия]] [[Категория:Владимир Ленин аатынан ааттаммыт эбийиэктэр]] 4ytnrdxw8fgby14nlrnbhxrjny9uofh 0 59099 431123 2026-10-23T19:22:42Z ~2026-56625-91 29767 "{{Кино | сахалыы аата = Куба хоруола / Куба кинээһэ | оригинал аата = The Swan Princess | жанр = [[анимациялыы киинэ|анимация]], [[дььиэ кэргэн киинэтэ|дььиэ кэргэн]], [[фэнтези]] | режиссер = [[Ричард Рич]] | продюсер = | сценарист = | оонньууллар = | композитор = | операт..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431123 wikitext text/x-wiki {{Кино | сахалыы аата = Куба хоруола / Куба кинээһэ | оригинал аата = The Swan Princess | жанр = [[анимациялыы киинэ|анимация]], [[дььиэ кэргэн киинэтэ|дььиэ кэргэн]], [[фэнтези]] | режиссер = [[Ричард Рич]] | продюсер = | сценарист = | оонньууллар = | композитор = | оператор = | монтаж = | кинокомпания = | дистрибьютор = | устата = 01:25:36 | тыла = [[аҥылычан тыла|аҥылычанча]] | дойду = {{АХШ флагы}} [[АХШ]] | сыл = 1994 | тахсыбыт күнэ = | бүддьүөт = $21 млн. | касса хомуура = $9.7 млн.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm|title=The Swan Princess (1994)|website=[[Box Office Mojo]]|accessdate=5 июнь 2012|archive-date=6 сентябрь 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906211346/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm}}</ref> | рейтинг = | imdb_id = 0111333 | сайт = | инники = | кэнники = | ойуу = Swanprincessposter.jpg }} '''«Куба хоруола»''' (аҥ. ''The Swan Princess'') — 1994 сыллаахха уhуллубут американскай анимационнай киинэ. == Сюжет == Тылсыыр кэмнэргэ, дьикти харыйаларлаах тыалар, фантастическай кыыллар уонна куһаҕан тылсымдьыттар баар буолбут остуоруйа кэмигэр бу түбэлтэ буолбут. Куһаҕан тылсымдьыт Ротбарт кубаҕа кубуларбыт кэрэ кыыс уонна принц Дерек, Куба күөлүн кытылыгар олорбут дьикти айылҕа мал-сал, кинилэр тапталлара, доҕордоһуулара уонна куһаҕаны утары охсуһуулара туһунан кэпсиир устуоруйа. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * {{IMDb title|0111333}} [[Категория:1994 сыллаах киинэлэр]] [[Категория:АХШ киинэлэрэ]] [[Категория:Анимационнай киинэлэр]] [[Категория:Фэнтези киинэлэр]] 4fi8jaz3kakgr7ks8mpyhjtmguadcm2 0 59100 431124 2026-10-23T19:23:40Z ~2026-56613-77 29769 "'''iPhone Duo''' (Айфон Дуо) - [[Apple]] тэрилтэ бастакы аһыллар-сабыллар смартфона буолар, алтынньы ый 23 чыыһылатыгар 2026 атыыга тахсыбыта. == Характеристиката == [[en:iPhone Duo]] [[Категория:Флагманнар]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 431124 wikitext text/x-wiki '''iPhone Duo''' (Айфон Дуо) - [[Apple]] тэрилтэ бастакы аһыллар-сабыллар смартфона буолар, алтынньы ый 23 чыыһылатыгар 2026 атыыга тахсыбыта. == Характеристиката == [[en:iPhone Duo]] [[Категория:Флагманнар]] 3y191zrkpq3el919l9fnk98x5cd15r1 0 59101 431125 2026-10-23T19:26:56Z ~2026-56613-77 29769 "'''iPhone 18 Pro''' - 2026 сыллаах Apple тэрилтэ флагмана, былырыыҥҥы флагмантан улахан уратыта суох. [[en:iPhone 18 Pro]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 431125 wikitext text/x-wiki '''iPhone 18 Pro''' - 2026 сыллаах Apple тэрилтэ флагмана, былырыыҥҥы флагмантан улахан уратыта суох. [[en:iPhone 18 Pro]] 9gokqhx0hek0cagkc26z426wmu0x2ku 431126 431125 2026-10-23T19:27:25Z ~2026-56613-77 29769 431126 wikitext text/x-wiki '''iPhone 18 Pro''' - 2026 сыллаах Apple тэрилтэ флагмана, былырыыҥҥы флагмантан улахан уратыта суох. [[en:iPhone 18 Pro]] [[Категория:Флагманнар]] hgnmwij7c1e9s4k6g9wldqjubd0dpga 0 59102 431127 2026-10-23T19:33:18Z ~2026-56613-77 29769 "'''Motorola RAZR V3''' - [[Motorola]] тэрилтэ бастакы дьиибэ флагмана, аһыллар-сабыллар GSM флагмана. 2004 сыллаахха тарҕаммыта, Саха Сиригэр мааны дьахталларга популярнай буолбута, оһуоба оруоһабай өҥнөөҕө. [[en:1Motorola RAZR V3]] [[Категория:Флагманнар]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 431127 wikitext text/x-wiki '''Motorola RAZR V3''' - [[Motorola]] тэрилтэ бастакы дьиибэ флагмана, аһыллар-сабыллар GSM флагмана. 2004 сыллаахха тарҕаммыта, Саха Сиригэр мааны дьахталларга популярнай буолбута, оһуоба оруоһабай өҥнөөҕө. [[en:1Motorola RAZR V3]] [[Категория:Флагманнар]] fxn8zn9d4jvqg8hkjnm8m8ze5p7o3el 431128 431127 2026-10-23T19:34:34Z ~2026-56613-77 29769 431128 wikitext text/x-wiki '''Motorola RAZR V3''' - [[Motorola]] тэрилтэ бастакы дьиибэ флагмана, аһыллар-сабыллар GSM флагмана. 2004 сыллаахха тарҕаммыта, Саха Сиригэр мааны дьахталларга популярнай буолбута, оһуоба оруоһабай өҥнөөҕө. [[en:Motorola RAZR V3]] [[Категория:Флагманнар]] nqqazjea4fdhsy9jpc1oxqz83tuf45c 0 59103 431130 2026-10-23T19:38:10Z ~2026-56613-77 29769 "'''Motorola Razr Fold''' - [[Motorola]] бастакы кинигэ курдук аһыллар-сабыллар смартфона, 2026 сыллаах флагмана. [[en:Motorola Razr Fold]] [[Категория:Флагманнар]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 431130 wikitext text/x-wiki '''Motorola Razr Fold''' - [[Motorola]] бастакы кинигэ курдук аһыллар-сабыллар смартфона, 2026 сыллаах флагмана. [[en:Motorola Razr Fold]] [[Категория:Флагманнар]] 1q52irrt0m9qdgjfmgxnuqdtpylotbg 0 59104 431131 2026-10-23T20:11:17Z ~2026-56625-91 29767 "{{Компьютер оонньуута | аата = Тетрис | ойуу = | ойуу ааттааһына = «Тетрис» оонньуу типичнай процеһа | оҥорооччу = [[Пажитнов Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]] | дизайнер = Алексей Пажитнов | программист = Алексей Пажитнов | таһаарааччы = | тахсыбыт с..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431131 wikitext text/x-wiki {{Компьютер оонньуута | аата = Тетрис | ойуу = | ойуу ааттааһына = «Тетрис» оонньуу типичнай процеһа | оҥорооччу = [[Пажитнов Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]] | дизайнер = Алексей Пажитнов | программист = Алексей Пажитнов | таһаарааччы = | тахсыбыт сыла = {{Арассыыйа флагы}} 1985<ref name="release date">{{cite web|url=https://www.timeextension.com/news/2024/06/anniversary-is-tetris-really-40-this-year|title=Is Tetris Really 40 This Year?|publisher=Time Extension|date=2024-06-18|access-date=2024-06-23|lang=en|archive-date=2024-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623210020/https://www.timeextension.com/news/2024/06/anniversary-is-tetris-really-40-this-year|url-status=live}}</ref> | жанр = [[логическэй оонньуу / головоломка|логическэй оонньуу]] | режим = [[Биир оонньооччулаах оонньуу|биир оонньооччулаах]] | платформалар = Барытиинэ бары }} '''«Те́трис»''' («[[тетрамино]]» уонна «теннис» тыллартан эбэтэр [[Xonix]] оонньууттан тахсыбыт) — сэбиэскэй программист [[Пажитнов Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]] айбыт уонна оҥорбут [[компьютер оонньуута]] буолар. Оонньуу 1985 сыллаахха тахсыбыта — ол саҕана Пажитнов ССРС Билимнэрин академиятын [[А. А. Дородницын аатынан Вычислительнай киинригэр|Вычислительнай киинигэр]] үлэлиир этэ. «Тетрис» диэн түөрт квадраттан турар [[полимино]] көрүҥэ буолар «тетрамино» геометрическэй фигуралары туһанарыгар олоҕрбут логическэй оонньуу буолар. Оонньуу санаатын Пажитновка [[пентамино]] оонньуута көҕүлээбитэ. Оонньуу бастакы барыйаанын Пажитнов [[Паскаль (программирование тыла)|Паскаль тылынан]] «[[Электроника-60]]» компьютерга суруйбута. Коммерческэй барыйаанын америкалыыр [[Spectrum HoloByte]] хампаанньа 1987 сыллаахха таһаарбыта. Кэнники сылларга «Тетрис» араас тэриллэргэ, ол иһигэр компьютердарга, оонньуу консолларыгар, калькулятордарга, мобайл телефоннарга уонна медиаплеердарга көһөрүллүбүтэ. == Быраабылалар == Үөһээттэн 10 киэҥ уонна 20 усталаах стакаҥҥа түбэспит фигуралар түһэллэр. Көтөн иһэн оонньооччу фигураны 90 градуска эргитиэн уонна горизонталынан хамсатыан сөп. Өскөтүн 10 килиэккэлээх горизонталльнай рят толордохсуйан хааллаҕына, ол сүтэр, оттон үөһээ турар бары элементэр биир килиэккэнэн аллара түһэллэр. Оонньуу саҥа фигура стакаҥҥа баппат буоллаҕына түмүктэнэр. == Устуоруйа == ССРС-ка «домино», «тримино», «тетрамино» уонна «пентамино» оонньуулар олус биллиилээх этилэр. Алексей Пажитнов 1984 сыллаахха оонньууну оҥорон саҕалаабыта, 1985 сыллаахха «Электроника-60» компьютерга «Тетриһи» таһаарбыта. IBM PC-ҕа аналлаах оонньууну Турбо Паскаль тылынан 16 саастаах оскуола үөрэнээччитэ [[Герасимов Вадим (программист)|Вадим Герасимов]] саҥаттан суруйбута. 1989 сыллаахха [[Nintendo]] хампаанньа [[Game Boy]] портативнай консолигар аналлаах «Тетрис» барыйаанын таһаарбыта, ол оонньуу аан дойду үрдүнэн тарҕаныытыгар улахан көмө буолбутта — биир эрэ Game Boy аналлаах картриджынан 35 миллионтан тахса копия атыыламмыта. 2007 сыллаахха «Тетрис» АХШ Конгреһын библиотекатыгар харайыыга ылыллыбыт саамай суолталаах компьютернай оонньуулар испииһэктэригэр киирбитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [https://www.tetris.com/ The Tetris Company LCC] — «ТЕТРИС» бренд бас билээччитэ [[Категория:Тетрис]] [[Категория:Компьютер оонньуулара]] [[Категория:ССРС-ка оҥоһуллубут компьютер оонньуулара]] aet3nlyxclzyqgsqq6iiewdv1m0kaym 0 59105 431133 2026-10-23T23:44:49Z Xaahax 10090 "Сайдыыны ситиһии саҥаны айыыны элбэхтик оҥорон туһаннахха кэлэрин бары билэбит. Санаабытыгар ону-маны, саҥаны айыыны оҥоро охсон сайдыыны ситиһэ сатыырбыт элбээн хаалар кэмнээх. Баспыт иһигэр саҥаны айа сатыырбыт ай диэн тылынан этиллэр, онтон..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431133 wikitext text/x-wiki Сайдыыны ситиһии саҥаны айыыны элбэхтик оҥорон туһаннахха кэлэрин бары билэбит. Санаабытыгар ону-маны, саҥаны айыыны оҥоро охсон сайдыыны ситиһэ сатыырбыт элбээн хаалар кэмнээх. Баспыт иһигэр саҥаны айа сатыырбыт ай диэн тылынан этиллэр, онтон ол санаабытын ырытарбытын, быһаарарбытын айар диэн тылынан этэбит. Санаа баспыт иһигэр сылдьарынан икки өрүттээҕэ кыайан арааран быһаарыллыбат уратылаах. Ол иһин, бу санаа ханнык эрэ оҥорор быһыыга кубулуйдаҕына, тугу эмэ оҥорон таһаардаҕына эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллан, биллэн тахсара өй-санаа уонна олох уустуктарын үөскэтэр. Киһи хаһан баҕарар санаатыгар туох көтөн түспүтүн оҥорон иһэр, араас ураты, ким да оҥорон көрө илик быһыыларын оҥорор кыахтааҕа быстах саҥаны айыылары элбэхтик оҥорон кэбиһэригэр тириэрдиэн сөп. Киһи оҥорор быһыылара уонна саҥаны айыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан иһэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсаллара олоххо улахан уустук хамсааһыннары үөскэтэллэрин “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһооно биллэрэр. Сахалар айыы диэн тыллара киһи оҥорор быһыытын биллэрэринэн ол оҥорор быһыылара икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһааран икки өрүттээх өйдөбүлүнэн туттуллара өй-санаа үөрэҕин көрдөбүллэригэр сөп түбэһэр. Дьон өссө билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун оҥоруу саҥаны айыы эбэтэр көннөрү айыы диэн ааттанар. Ол аата, тугу эрэ айар санаа оҥорор быһыыга кубулуйуута саҥаны айыыны оҥорууга тириэрдэр. Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыыта куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара элбиирин быһаарарын былыргылар арааран билбиттэрин “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа быһаарар. Олоххо саҥаны айыылары оҥордоххо эрэ сайдыыны, тупсууну ситиһии кыаллара киһи олору олус сэрэхтээхтик, урукку олох уопутун туһанан оҥордоҕуна эрэ табылларын, туһаны аҕаларын билии эрэйиллэр. Ол иһин, сахалар саҥаны айыыны оҥорууга “Кэс тыл” диэн  олоххо элбэх уопуттаах, билиилээх киһи анаан ыйан, этэн биэрэр этиитин туһанан үчүгэй, туһалаах айыыны оҥорон таһаараллар. Киһи саҥаны айыыны оҥордоҕуна эрэ олоҕор тупсарыыны, улары-йыыны киллэрэн сайдыыны ситиһэр кыахтанар. Ол эрээри, сайдыыны ситиһиигэ тиэтэйэр, ыксыыр табыллыбат. Саҥаны айыыны оҥоруу улахан уустуктардааҕын, быстах санааҕа оҕустаран санаабычча оҥорон кэбистэххэ куһаҕаны оҥорууну элбэтэн кэбиһэрин билэн, олус сэрэхтээх буолуу ирдэнэр көрдөбүл буолар. Киһи саҥаны айыыны оҥороругар ону хайдах оҥороруттан улахан тутулуктанан тахсар. Кыра эмэ сыыһа-халты туттунуу саҥаны айыыны оҥорууну куһаҕаҥҥа кубулутуон сөп. Олоххо улахан уопуттаах, элбэх билиилээх киһи ыйан, этэн биэриитин туһанан оҥордоххо эрэ табыл-лан, сатанан туһаны аҕалар уратылаах. Бу уратыны сахалар билэн, быһааран саҥаны айыыны оҥорууга “Кэс тыл” диэн кырдьаҕас, элбэх билиилээх киһи этэн, ыйан биэриитин туһана сылдьаллар. Киһи арааһы баҕара саныырын курдук, саҥаны айыыны оҥоруу табылла, сатана охсубатыттан, сыыһа-халты тутуннахха куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалар уратылааҕынан улахан уустуктары үөскэтэрин сахалар былыр үйэҕэ быһааран “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн бобууну оҥорор этиилэри үөскэтэн таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһана сылдьаллара эдэрдэри харыстыыр аналлаахтар. Айыы диэн тыл элбэх өрүттээх, олортон биир эрэ үчүгэйи оҥорууну үөскэтэр, онтон атын өрүттэрэ бары куһаҕаны оҥорууга тириэрдэн элбэтэн кэбиһиэхтэрин сөп. Улахан сэрэхтээх тыл, ол иһин иччилээх диэн этиллэр уонна улаханнык саҥарыллыбат, элбэхтик туттуллубат, алгыска туһаныыга сөп түбэспэт тыл буолар. Киһи буолуу уонна киһилии быһыыланыы диэн оҕо улаатан иһэн  ситиһэригэр аналлаах олоҕун сыала буолар. Ол иһин, алгыска “Киһи буол”, “Киһилии быһыылан” диэн этэн алҕааһын киһи олоҕун сыалын буларыгар уонна ситиһэригэр ыҥырыы буолан туһаны оҥорор. Айыыны оҥоруу элбээбитин иэстэбилэ билигин дьоҥҥо кэлэн иһэр. Дьон бэйэлэрэ саҥаны айыылары тохтоло суох оҥорон, саҥа сэрии сэптэрин туһанан иһэллэриттэн “Бэстилиэнэй тыһыынчаны” аҕалан кэбиһиэхтэрин сөп. Ол курдук, аһара күүстээх атомнай буомбаны оҥостуу диэн олус улахан саҥаны айыы буолар уонна бу атомнай буомба эһиннэҕинэ дьон эстэллэрэ кэлиэ диэни син билэн, сэрэнэ, харыстана сатыыллара улаатан сылдьар. Арай икки өрүккэ арахсан хаалыы тус-туспа бөлөхтөһүүгэ тириэрдэрэ “Үрүҥү хара диир” диэн этиигэ тириэртэҕинэ биир тылы булунар кыахтара аҕыйыыра сэрии саҕаланыытыттан сэрэнэллэрин суох оҥорон кэбиһэр. Саҥаны айыыны оҥоруу уонна ол оҥорбуту олоххо киллэрии ура-тыларын, уустуктарын, бу үлэбитигэр ырытыахпыт. Ол курдук, саҥаны айар диэн өй-санаа үлэтэ буоларынан баайа да суох киһи ханнык эрэ саҥаны, уратыны айан баран, онтун оҥорон таһааран олоххо киллэрэригэр кыаҕа, баайа тиийбэтиттэн улахан эрэйдэри көрсүөн эбэтэр букатын кыайбакка таах хаалларан кэбиһиэн сөп. Саҥаны айыыны оҥоруу диэн олус уустук үлэ буоларынан киһи улахан сэрэхтээх, элбэх билиилээх буоларын эрэйэр. Бу уустук үлэни оҥорууга киһи өйө-санаата уонна этэ-сиинэ, хамсаныылары оҥорор кыаҕын, буор кутун тэҥэ, дойду экономикатын сайдыыта бииргэ кыт-тыһалларыттан уустуга өссө улаатан биэрэр. == Туһаныллыбыт литература. == 1.Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: "Ситис", 2026. - 112 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] gbdp9nyxec42dfgnt1ozbin9bmfboaf 0 59106 431136 2026-10-24T05:27:11Z Xaahax 10090 "Сорох суруйааччылар тыл суолтатын, өйдөбүлүн ситэ билбэттэр, биир үлэлэрин иһигэр биллэр өйдөбүллээх тылы тус-туспа суолталаан суруйаллар. Холобурга, Алексей Бродников “Көмүскэ уута” диэн романыгар айыы-хара уонна “аньыы”-хара диэн тыллары б..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431136 wikitext text/x-wiki Сорох суруйааччылар тыл суолтатын, өйдөбүлүн ситэ билбэттэр, биир үлэлэрин иһигэр биллэр өйдөбүллээх тылы тус-туспа суолталаан суруйаллар. Холобурга, Алексей Бродников “Көмүскэ уута” диэн романыгар айыы-хара уонна “аньыы”-хара диэн тыллары биир суолтаҕа хаста да туһанар, сахаларга “аньыы” диэн тыл суоҕун билэ-билэ суруйуутугар киллэрэр. Суруйааччыларга ханнык эрэ саҥа тылы булуу уонна ону сурук-    ка киллэрэ охсуу урутаан иһэрэ итинниккэ тириэрдэрэ үчүгэйи аҕа-лара аҕыйах. Тылы була сатаан тупсара, уларыта сатааһын үөскээбит төрүт өйдөбүлүн уларытан кэбиһэрэ туһанар дьоҥҥо куһаҕаны оҥорор. Тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан араас, маат курдук куһаҕан дьайыылаах тыллары оҥоро сатаан эдэрдэри саха тылыттан тэйитэн эрэллэрин бары билэр буоллулар. - Айка, Айуу – айа, - диэн суруйар Наталья Кычкина. Бу туох өйдөбүллээх саҥа тылларый? Айыкка, айыы диэн төрүт тылларбытын араастаан уларытан, минньитэн, тупсара сатаан суруйуу буолар уон- на саха төрүт тылларын алдьатарга аналланар. Бу саҥа тыллары суруйбутуттан ыарыы, сылайыы саҥаны билии айыы буолан тахсара уларыйан хааларын ону-маны була сатаан суруйааччы билбэт. Киһи урут оҥорботоҕун оҥорон, ол аата айыыны оҥордоҕуна сыыһа-халты туттунан этин-сиинин дэҥнээтэҕинэ эбэтэр сылайдаҕына этигэр-сиинигэр ыарыы үөскүүр, урут билбэт ыарыыта буоллаҕына, аны саҥаны айыы буолан тахсар. Бу ыарыы айыы, айыы-айа диэн былыргыттан ааттанар этэ. Тыл суолтатын, өйдөбүлүн билбэт аата араастаан суруйан уларыта сатаабат буолуу омук үйэтэ уһууругар ордук улахан туһаны оҥорор диэни суруйааччылар билиэ этилэр. Өй-санаа уратылара киһи олорор олоҕуттан тутулуктанан үөскээн тахсалларын бары үөрэхтээхтэр билинэллэрин “Бытье определяет сознание” диэн этии биллэрэр. Ол аата киһи үлэтин-хамнаһын уратылара өйө-санаата тус-туспа буолуутун үөскэтэллэр. Илиитинэн оҥорон, тутан үлэлиир киһи өй-санаа уратыларын, айыыны оҥоруу куһаҕанын, ордук эрэйдээҕин дириҥник билэр. Үлэлии сылдьар киһи биирдэ саҥаны айыыны оҥороору, уларытыы киллэрээри сыыһа- халты туттунан кэбистэҕинэ дэҥнэниэн эбэтэр кырата, оҥорбута табыллыбакка, куһаҕан буолан хаалбытыттан хомойуон сөбө айыы диэн тылы икки өрүттээҕинэн туһанарын олоххо киллэрбит. Үлэни хайдах оҥорортон тутулуктанан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсар: 1. Илии үлэтэ. Киһи этин-сиинин хамсатан, сүгэн, көтөҕөн илиитинэн үлэлээн оҥороро, тутара илии үлэтэ диэн ааттанар. 2. Өй үлэтэ. Өй үлэтинэн дьарыктанааччы уруучуканы эрэ тутарыттан, сыыһа-халты туттунуу диэн эрэйдэр үлэҕэ баалларын букатын да билбэтиттэн, айыыны оҥоруу куһаҕана элбэҕин арааран билбэт буолан хаалар. Үөрэхтээһин аһара барбытыттан өй үлэтинэн дьарыктанааччылар элбэхтэринэн билигин айыыны оҥорууну “үчү-гэй” курдук сыыһа санааччылар элбээн сылдьаллар. Бэйэлэрэ тутан-хабан үлэлээбэт, оҥорон таһаарбат, сылаас сиргэ олорор дьон, тыл үөрэхтээхтэрэ үлэлии сылдьар, бэйэлэрэ тутан- хабан оҥорор дьону үчүгэйгэ, үлэҕэ үөрэтэр кыахтара суох. Тугу     эмэ оҥороллоро кумааҕыга эрэ суруйуу буоларынан, туох бастарыгар көтөн түспүтүн барытын суруйуохтарын сөп. Бу үөрэхтэммит дьон   илэ олохтон арахсыбыттара, тэйбиттэрэ ыраатта. Сэбиэскэй былаас саҕана мааныламмыт, өрө тутуллубут суру-йааччылар өйдөрө-санаалара “Бил баһыттан сытыйар” диэн этиигэ  сөп түбэһэр буолбут кэмэ кэлэн сылдьар. Ол аата, барыны-бары,    дьон өйүн-санаатын билэр-көрөр курдук санаалара аһара улаатан хаалбыт. Бу быһаарыыга холобурунан суруйааччы Винокуров Н.Е. – Урсун суруйуутун толору аҕалабыт. Суруйааччы бу ыстатыйатын Иван Каженкин “Албыннаама” диэн ыстатыйатын ырытан “Эдэр саас” хаһыакка 15.07.09 бэчээттэппитэ. Бастакытынан, биир уол албыннаан “Ууга түстүм!” диэн оонньоо-бутун туһунан Суорун Омоллоон суруйан турар. Ону аатын ааттыах баара – бу көннөрү уос номоҕо буолбакка суруйааччы айыыта. Иккиһинэн, мин санаабар, автор “айыы” уонна “аньыы” (грех) диэн тыллар тустарынан этиитэ аһара барыылаах курдук. Дьон ити тыллары араарар уонна тус-туспатык суруйар да эбит буоллахтарына, итиннэ улахан алдьархай суох. Айыы сирэ, дьоно диэн сырдык өйдөбүлтэн аньыы (грех, баҕар христианскай тардыылаах да буоллун) утары суолталаах өйдөбүлү атыннык саҥарар уонна суруйар куһаҕана суох буолуо этэ. Дьиҥэр итиннэ, быһыыта айаҕынан саҥарыллар “й” дорҕоон (билигин саха алфабитыгар суох, урут латыынныы эрдэҕинэ баара, j диэн уратытык бэлиэтэнэрэ) “буруйдаах” быһыылаах. Ити дорҕоон билиҥҥи “й” уонна “нь” икки ардынан саҥарыллара. Оччоҕо тыл үөрэҕин быһыытынан эттэххэ, “й” дорҕоон сорох ардыгар “нь”-нан солбуллара оннук соһуччута суох. Биир бэйэм хоһооммор айыыны аньыыттан араарарга биирин айыы, иккиһин аньыы диэн суруйабын, чуолкайдыыбын, чопчулуубун. Билиҥҥи орфографияҕа ити киирбэ-тэҕин да иһин, араарар, тылы бутуйбат, онон суолталарын дьэҥкэрдэр ордук дии саныыбын. Ыстатыйа ыччакка туһуламмыт, иитэр-үөрэтэр суолталаах. Мин көрүүбэр куһаҕана суохтук суруллубут. Арай ити “аньыы” диэн тылы, баҕар, тутуһуохха сөп буолуо. Ол эрээри Каженкин ойбон алларар курдук биир точкаҕа охсон, бары үлэлэрин чопчулуур идэлээх, бэйэтэ туспа көрүүлээх. Ол көрүүтүн мөккүөрдээх соҕустук эппит да буоллаҕына, ол кини автор быһыытынан бырааба. Бу кылгас ыс-татыйатыгар ити кэннэ киһи омнуолуоҕа суохха дылы. Н.Винокуров-Урсун.  27.10.09. Айыы сирэ, дойдута диэн өлбүттэр өйдөрө-санаалара сылдьар дойдулара ааттанарын кырдьаҕас суруйааччы ааттаах Н.Винокуров билбэтэ хомолтолоох. Тыыннаах буолан Орто дойдуга олорор дьону өлбүттэр дойдуларыгар, Үөһээ дойдуга ыҥыран таһаара сатыыра үчүгэйи баҕарыы буолбатах, өйүҥ көттүн диэн кырааһыҥҥа тэҥнэнэр. Суруйааччы ону-маны өйүттэн булан кумааҕыга суруйбута айыыны оҥоруу буолбат, өссө да оҥорор быһыы буола илигиттэн айыыны оҥорууга бэлэмнэнии, сыыһатын көннөрө сатааһын эрэ буолар уонна айар эбэтэр айымньы диэн сахалыы тылларынан этиллэрэ таба буоларын билэллэрэ буоллар табыллыа этэ. Тыл үөрэҕэ өй-санаа үөрэҕэ буолбатах. Тыл үөрэхтээхтэрин быһаарыылара, саҥа тыллары оҥоро сатыыллара барылара үрдүттэн, саба быраҕан ылыллыбыт үлэлэр буолаллар. Ол курдук, тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тылбыт бары суолталарын толору бил-бэттэр, аҥардастыы “үчүгэй” эрэ оҥоро сатыыллара киһи оҥорор быһыылара оҥорбутун кэнниттэн биирдэ икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын билбэттэрин биллэрэр. Киһи уратыны айыыны оҥоруута аан бастаан үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарыллыбат уратылаах. Дьоҥҥо туһалаах айыы диэн оҥоруллубут атомнай уот биэрэр станция куһаҕан өрүтэ саҥа арылынна, дэлби тэптэҕинэ атомнай буомбаттан итэҕэһэ суох ку-һаҕаны оҥороро саҥа быһаарыллан таҕыста. Ону тэҥэ, дьон оҥорбут саҥаны айыылара – атомнай буомба эһиннэҕинэ барыларын эһэр кыахтааҕа билигин билиннэ. Ол аата саҥаны айыыны оҥорууттан уонна сыыһа-халты туттунууттан дьон эстиилэрэ кэлиитэ чуолкай-  дык  быһаарыллан тахсыбытынан сэрэнии улаатара эрэйиллэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ сахалар сайдыыларыгар туһалыахтааҕар мөл-төтөр үлэни сэбиэскэй былаас саҕаттан кистии-саба, биллибэтинэн ыыта сылдьалларын тохтотор санаалара киирэ илик. Ол кэмҥэ туттулларга анаан киллэрбит “сонун” диэн тыллара дьон өйүн-санаатын буккуйар, тыл дорҕоонун уларытан солумсах буолуу үөскүүрүн кистээн, суох курдук оҥорон кэбиһэриттэн, онтулара саһан сылдьан улаатан тахсарын кистиир быһыы буоларын, бу дьон өссө   да билэ иликтэринэн сахалары барыларын албынныыллар. Олус былыргы кэмнэргэ дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран  билэ иликтэринэ айыы уонна абааһы диэн икки аҥы арахсыыны тутуһаллара, бэйэ-бэйэлэрин кытта өстөһөллөрө, оннооҕор сиэһэл-лэрэ. Кэлин айыы дьоно бэйэлэрэ үчүгэйдэр уонна куһаҕаннар диэн икки аҥы арахсыбыттарын, үчүгэй киһи таҥара Христос үөскээбитин биһиги суруйааччыларбыт, үөрэхтээхтэрбит өссө да билэ иликтэр. Ол барыта бэйэлэрэ быһаарар өйдөрө-санаалара суоҕуттан, атыттары, олоҥхо кэмин саҕанааҕы дьону үтүктэ сатыылларыттан тахсар. Айыы диэн тылбыт икки аҥы өйдөбүлү холбуу иҥэринэн сылдьарын суох оҥоро сатааһын өй-санаа тиийбэтин, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарыыны билбэт буолууну дакаастыыр. Бу барыта эстибит сэбиэскэй былааска салайааччылар оҥороллоро барыта “үчүгэйдэр” диэн балыйа сылдьыбыттарын сабыдыала буолар. Ол курдук, бэйэлэрин “үчүгэй” эрэ курдук сананарга сэбиэскэй былаас кэмигэр тиийбит тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар айыы диэн тылы икки аҥы араарыыны оҥоро сатаан сахалыы өй-санаа үөрэҕэр буккууру киллэрэн сылдьаллар. Кыра ычалаах, дьадаҥы төрүттээх дьон үлэни оҥоруу уратыларын,  киһи оҥорор быһыыта барыта икки өрүттээх буолан тахсалларын  билбэттэриттэн айыыны оҥоруу барыта “үчүгэй” буолар диэн быстах, сыыһа санааҕа оҕустаран сылдьаллар. Бу быһаарыы үөрэх  төһө да элбээбитин иһин ычаны кыайан кэҥэппэтин биллэрэр. Суругу-бичиги былыргы кэмнэртэн ыла үөрэппит, сааһырбыт  Н.Винокуров сахалыы айыы диэн тыл бэйэтэ “грех” диэн нууччалыы  тылга сөп түбэһэрин, сахаларга “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн оҕолору үөрэтэр аналлаах үөрэхтэр баалларын билэр буолуон  сөп этэ да, билбэт курдук туттунар. Ол аата улаатан истэҕинэ оччотооҕу кэм кыыс оҕолорун курдук “күөх оту тосту үктээбэт”, куһаҕаны  оҥорбот муҥкук эбэтэр аһара көрсүө оҕо буолуон сөп. Суруйааччы суруйуута төһө даҕаны үчүгэй өрүтэ элбэҕин       иһин айыы диэн өй-санаа тутулуктарын быһаарар икки өрүттээх өйдөбүллээх тылбытын икки аҥы; айыы уонна “аньыы” диэннэргэ араара сатыыра сахалыы өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэспэт, киһи оҥорор быһыыта оҥорбутун кэнниттэн биирдэ икки аҥы арахсан тахсалларын билбэтин биллэрэр. Ону тэҥэ, чуолкайдыыбын, чопчулуубун диэн этинэрэ үчүгэйи уонна куһаҕаны кини эрэ арааран билэрин курдук сыыһа өйдөбүлү дьоҥҥо тириэрдэр. Ай диэн тыл киһи саҥаны айа сатыыр санаатын быһаарар уонна санаа киһини салайарын чуолкайдыыр. Санаа туохха да хааттарбат, тугунан да тутуллубат. Киһи тугу барытын саныыра кыайан биллибэт, ол иһин бобуллар, хаайыллар кыаҕа суох. Киһи тугу санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардаҕына ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын дорҕооно эбиллэн айыы диэн тыл үөскүүр уонна санаа оҥорор быһыыга уларыйбытын биллэрэр. Айыы диэн тылбыт “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки утарыта хайысхалаах өйдөбүллээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕын толору быһаарар уратылаах. Бу айыы диэн тыл икки өрүттээҕэ сахалар былыр-былыргыттан, саха тыла үөскүөҕүттэн өй-санаа уларыйар тутулуктарын билэллэрин биллэрэр. Ол курдук, айылҕаҕа үөскүүр тыастары, дорҕооннору үтүктүүттэн киһи саҥара үөрэммитэ дакаас-танар. “Кыр” диэн кыра таас алдьанар тыаһа, “ыы” диэн ытааһын дорҕооно уонна “ыс” диэн ыһар, тарҕатар дорҕоон холбоһоннор кырыыс диэн куһаҕан дьайыылаах тылы үөскэтэллэр. Суруйааччыларбыт дорҕоон киһиэхэ дьайыытын букатын да билбэттэр. “Ы” дорҕоон хатыланан “ыы” диэҥҥэ уларыйдаҕына ытааһын үөскээн тахсарын биир да поэт, тыл үөрэхтээҕэ билбэт. Кыра оҕо “ыы” диэн саҥара оонньоотоҕуна эбэбит Лөкүө тохтото охсор этэ уонна: “Бу оҕо ытыыра чугаһаабыт” диэн быһаарара. Оҕо эбиэккэ тиийбэккэ ытаан, кыҥкыйдаан барара баар этэ. Айыы диэн тылбыт “ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэрэ, бу тыл куһаҕана элбэҕин быһаарар, илэ көрдөрөр. Айыы диэн саамай улахан иччилээх тыл. Бу тылы сатаан туттубат, улаханнык саҥарар дьон тыл иччитин куһаҕан дьайыытыгар хайаан да түбэһэннэр айыы буолууга, ол аата өлүүгэ эрдэлээн тиийэн хаалыахтарын сөп. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар саха тылыгар иҥэн сылдьар сахалыы өйү-санааны билбэттэр уонна ол билбэттэринэн саха дьонун барыларын буккуйа, албынныы сатыыллар. Киһи сыыһа-халты тут-тунна даҕаны, бу оҥоро сатыыр саҥаны айыыта куһаҕаҥҥа кубулуйа охсорун, бу дьон оҥорон көрбөтөх буолан билбэттэр. Үлэ эрэ туох эмэ биллэр туһалааҕы оҥорон омугу сайыннарар, сыыһа-халты туттубатын үөскэтэн уонна майгынын тупсаран, ыча-  тын кэҥэтэн сайдыыны ситиһэригэр тириэрдэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ диэн үлэһиттэр, эр дьон үөрэхтэрэ, ол иһин көрсүө, сэмэй буолууну тутуһан сыыһа-халты туттубакка үөрэтэр. Үлэттэн тэйии уонча сылтан ортоҕуна киһи ол үлэттэн тэйэн, өйө-санаата уларыйан, үлэ таһымыттан хаалан, хайдах үлэлэнэрин билбэтэ, үгүс өттүн сатаабата биллэн тахсар. Бу үлэни хайдах үлэлиир туһунан билиилэрэ букатын хаалан хаалбыт, үлэттэн тэйбит дьон биһиги үлэһит дьоммутун үөрэтэ сатыыллара букатын табыллыбат. Аныгы суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ дьон өйүн-санаатын салайааччы, билээччи буолбатахтар. Тугу да туһалааҕы оҥороллоро суоҕуттан саха төрүт тылларын уларыта, буккуйа сатыырга кытта тиийдилэр. Ол курдук, ийэ диэн төрүт тылбытын “иньэ” диэҥҥэ уларыта сатыыллара сахалары үрэллиигэ тириэрдиэн сөбүн бэйэ-   лэрэ да билбэттэр эбэтэр билэ-билэ соруйан оҥороллор. Сахалар сайдыыны, тупсууну ситиһиэхтэрин баҕараллар. Киһи өйө-санаата сайдыытын аҕалар, саҥа урукку кэмҥэ суох билиилэри киллэрэр, үгэстэри үөскэтэр сахалыы таҥара үөрэҕин билиммэккэ, туората сылдьаллар. Аҥардастыы үрүҥ айыы өттүн диэки халыйан хааланнар сахалары сайдыыны ситиһииттэн хаалларан эрэллэр. Онон былыргыттан дьадаҥы төрүттээх, кыра ычалаах тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна сэбиэскэй былаас учуонайдара сахалары сайыннарар кыахтара суоҕа дакаастанар. (1,104). == Туһаныллыбыт литература. == 1.Каженкин И.И. Ыча. Майгы уратылара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Майгы.]] 2ljnirnthaj2gbvxnmv49a4lcmizf0n 0 59107 431138 2026-10-24T07:55:08Z Xaahax 10090 "Санаа киһи оҥорор быһыытыттан бастаан, инники баран иһэр. Ол курдук, киһи аан бастаан саныыр, онтон ол санаатын ырытар, үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсыан сөбүн эрдэттэн быһаара сатыыр, ол кэнниттэн үчүгэй буолуо диэтэҕинэ ханнык эрэ быһыыны оҥ..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431138 wikitext text/x-wiki Санаа киһи оҥорор быһыытыттан бастаан, инники баран иһэр. Ол курдук, киһи аан бастаан саныыр, онтон ол санаатын ырытар, үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсыан сөбүн эрдэттэн быһаара сатыыр, ол кэнниттэн үчүгэй буолуо диэтэҕинэ ханнык эрэ быһыыны оҥорон таһаарар. Санаа уларыйан оҥорор быһыыга кубулуйар. Санаа оҥорор быһыыга кубулуйара улахан уларыйыыны үөскэтэр, Ол эбэтэр Анараа дойдуттан Бу эбэтэр Орто дойдуга кэлэр, ону тэҥэ, киһи бу оҥорбут быһыытын атыттар илэ көрөн билэр кыахтаналлар уонна үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорбутун чуолкайдык быһааран, үрүҥ эбэтэр хара диэн эбии аат биэрэн иҥэрэллэр. Ай диэн тыл санаа оҥорор үлэтин биллэрэр. Бу санаа оҥорор быһыыга кубулуйдаҕына ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын дорҕооно эбиллэн айыы диэн тыл үөскүүр. Олус былыргы кэмнэртэн биллэр олоҥхолорго айыы диэн тыл баар. Ол аата, олоҥхо кэмин быдан ин-ниттэн сахалар айыы диэн киһи оҥоро сатыыр саҥаны айыыта табыл-лыбакка, сатаммакка куһаҕан буолан тахсара элбэҕин быһаараннар “ыы” диэн ытааһын сыһыарыытын эбэн биэрэннэр куһаҕана элбээн хааларын саха киһитигэр анаан биллэрэллэр. Киһи баһын иһигэр сылдьар санаата үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарыллыбат уратылаах. Ол курдук, киһи араас; үчүгэй да, куһаҕан да санаалары санаталаан ылара кыайан биллибэт, быһаа-рыллыбат, ол иһин хайдах да бобуллар, хаайыллар кыаҕа суох. Сахалар санаа хайдах; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын таба быһаарыыга олох уопутун, ол аата урут дьон оҥорбут быһыы-ларын ырытан, хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсы-быттарын быһааран, тэҥнээн көрөн туһаналлар. Үчүгэйи, туһалааҕы оҥорууга тириэрдибит санааны сиэр диэн ааттыыллар уонна саҥа оҥорор быһыыларын, ол сиэри тутуһан оҥороннор сыыһа-халты, куһаҕан буолан хааларын аҕыйаталлар. Сиэри тутуһан оҥоруллубут быһыы сыыһа-халты буолан тахсара аҕыйыыр уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини тутуһан киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны, ол аата киһи быһыытын үөскэтэн сахалыы таҥара үөрэҕин төрүтэ буолбут. Сиэр киһи оҥорор икки өрүттээх быһыыларын икки ардыларыгар сөп түбэһии үһүс өрүтүн үөскэтэн таһаарар: 1. Үчүгэй быһыылары оҥоруу. 2. Куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһии. 3. Сиэри тутуһан оҥоруллар быһыы бу икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар сөп түбэһэр уонна тэҥнэһиини олохтуур быһыыны үөскэтэрин иһин сахалар туһаналлар. Саҥаны айыыны оҥоруу диэн дьон билбэт, ол иһин өссө оҥоро илик быһыылара буолан сиэри өссө үөскэтэ илигинэн элбэхтик сыыһа-халты буолан хаалара, куһаҕаҥҥа кубулуйара үксээн тахсар. Ол иһин, саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарылла охсубатыттан уонна оҥорбут кэнниттэн куһаҕана элбэҕэ биллэн тах-сарыттан киһи ону оҥороругар улахан сэрэхтээх буоларын, сыыһа-халты туттубатын ирдиир ураты быһыы буолар. Киһи бэйэтин санаатын бэйэтэ эрэ салайар, тупсарар, көннөрөр кыахтаах. Ол иһин, киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэн олоҕор туһанара ирдэнэр көрдөбүл буолар. Оҕо кыра эрдэҕит-тэн төрөппүттэрэ этэллэрин тутуһан уонна бэйэтэ билэн-көрөн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһана үөрэнэрэ эрэйиллэр. Сахалар “Дьон этэринэн сылдьыма” диэн этиини тутуһаннар, атыттар ол-бу, араас, минньигэс, ньаамырҕыыр саҥаларыгар киирэн биэрбэт кыахтаналлар. Ол курдук, дьон аан маҥнай бэйэлэригэр туһа-лааҕы, барыһы биэрэри “үчүгэй” диэн ааттаан кэбиһэн баран олору атыттарга этэ, биллэрэ сатыыллара, анараалар үчүгэй диэн быһаа-рыыларыгар сөп түбэспэккэ хааларын элбэтэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан иһэн “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэҕи билэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоҕор таба туһанарга үөрэнэрин ирдиир. Ону тэҥэ, аан бастаан дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын билэрин уонна олору оҥорботун үөскэтэр “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһанан билиини кэҥэтэн биэрэн куһаҕаны оҥорууну аҕыйатар. Ол курдук, куһаҕан диэни бэйэтэ арааран билэр киһи олору умнан өйүн-санаатын ыраастыыра кыалларыттан уонна оҥорбото үөскүүрүттэн куһаҕан аҕыйыыра ситиһиллэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ “грех” диэн нууччалыы таҥара үөрэҕэ туһанар тылын үтүктэн сахаларга суох “аньыы” диэн саҥа тылы оҥорон куһаҕан манна баар диэн этэн бэйэлэрин диктатураларын үөскэтээри албыны оҥорон киллэрэ сатыыллар. Ким эрэ бу куһаҕан диэн эппитэ бэйэтигэр эрэ куһаҕан буолан баран атыттарга үчүгэй буолан хаалыан сөп. Айыы диэн киһи оҥорор быһыыта икки өрүттэнэн тахсарын билэр үлэһит сахалар бу албыҥҥа киирэн биэрбэттэр. Сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник үөрэтэннэр “Киһини санаата салайар” диэн этиини үөскэтэн олохторугар туһаналлар. Ол иһин оҕо, киһи үчүгэй санаалара элбэх буоларын ситиһэ сатааннар “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн этэн үөрэтэллэр. Алгыһы туһанан киһи үчүгэй санааларын элбэтэннэр үчүгэй быһыылары оҥороро үксүүрүн туһанан олохторо тупсарын ситиһэллэр. Өй-санаа бастаан иһэриттэн уонна хаһан баҕарар аһара барар уратылааҕыттан дьоҥҥо “үчүгэй” диэн ааттыыллара аһара барара үөскээн тахсан, олоххо халыйыылары, омук өйө-санаата улуутумсуйуу диэки салалларын үөскэтэрэ, үчүгэй уонна куһаҕан солбуллуута тии-йэн кэлэригэр аһара улахан утарыта турууга тириэрдиэн сөп. Ол курдук, киһи барыта үчүгэй дии саныырын оҥоро сатыырыттан омук үйэтэ уһаатаҕына үчүгэйэ аһара барара үөскээн тахсан улуутум-суйууга тириэртэҕинэ, сотору кэминэн уларыйан, урукку куһаҕанынан солбуллан, симэлийэрэ кэлэригэр тиийэн хаалыан сөп. Бу быһаарыы дьон үксэ биир санааланан, үчүгэйдэрэ улаатан улуутумсуйууга оҕустаран хааллахтарына “үчүгэй” диэн ааттаабыт-тарын диэки бары кэриэтэ халыйан, ол диэки барыыны тутуһаллара халыйыы улаатарын үөскэтэр. Үчүгэйдэрэ аһара бардаҕына, ханнык эрэ куһаҕаны булан, ону суох оҥоро сатааһын сайдан тахсыыта үөскээтэҕинэ атыттарга куһаҕан дьайыыны оҥороруттан сөбүлэспэт буолуу улаатан туораталлара тиийэн кэлиэн сөп. Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн уларыйан, солбуйсан биэрэн иһэр тутулугу тутуһарыттан аҥар өттүгэр, “үчүгэй” диэки аһара баран халыйыы үөскээһинэ “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно туттуллар кэмэ кэлэригэр тириэрдэр. Бу уларыйыы кэлэрин аһара “үчүгэй” диэн ааттана сылдьыбыт немец фашистара сэриини саҕалаан эстиилэрэ уонна сэбиэскэй былаас сол-буллан, ырыынак олоҕор уларыйбыта биллэрэллэр. Дьон аан бастаан куһаҕан диэни билэн, олору үчүгэй оҥорууга дьулустахтарына уонна үчүгэйгэ көннөрөн, тупсаран биэрэн истэхтэ-ринэ олохторо тупсарын таһынан үчүгэй аһара барара тохтотуллан олох туруктаахтык сайдар кыахтанар. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэ-ҕэ киһи аан бастаан аҕыйах ахсааннаах дьон оҥорор куһаҕан бы-һыыларын билэригэр “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэр. Өй-санаа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн иһэр. Кып-кыра санаа кыыма сонно умнуллан хаалбатаҕына уонна ону хос-хос саныы сырыттахха күүһүрэн ыра эбэтэр баҕа санааҕа кубулуйуон сөп. Ыра эбэтэр баҕа санаалар киһи, ол санааларын оҥорор, толорор, олоххо киллэрэр кыаҕыттан тутулуктанан икки өрүтү үөскэтэллэр: А. Ыра санаа. Киһи эҥин араас санаалары саныыр кыаҕа кыч-чаабат, кыайан бобуллубат. Ол иһин, санаа диэн албына элбэх буолар. Санаа аан маҥнай киһи бэйэтин аралдьытынар, албыннанар ыра санаата буолан үөскүүр. “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хо-һооно бэйэтэ кыаҕа уонна үлэлииргэ баҕа санаата суох киһи араас элбэх ыра, албын санааларга ыллара сылдьара элбэҕин биллэрэрэ ордук суолталаах. (1,22). Ыра санаа диэн киһи саныы сылдьар араас санаатын оҥорор быһыыга, бэйэтин кыаҕа кыратыттан кыайан кубулуппатыттан улахан тутулуктаах. Ыра санааҕа ыллара сылдьыы аһара бардаҕына киһи дьиҥнээх олоҕор ситиһиилэри оҥорорун аҕыйатыан, “Санаатыгар аралдьыйар” киһиэхэ кубулуйан хаалыан сөп. Б. Баҕа санаа. Киһи санаатын бэйэтин кыаҕынан, оҥорор үлэтинэн толорон олоххо киллэрэр кыахтаах буоллаҕына баҕа санаа диэн ааттанар. Бу санаатын киһи толорон, оҥорон таһааран ситистэҕинэ, олоххо киллэрдэҕинэ дьолу билэрэ үөскээн олоҕор ситиһиилэри, кыа-йыылары оҥорор санаатын улаатыннарар. Киһи санааларын маннык икки аҥы араарыы киһи буолуу өйө-санаата сайдыбытын кэнниттэн олоххо киирбит. Ол аата, киһи бэйэтин кыаҕынан толорон олоххо киллэрэр баҕа санаалара сиэри тутуһаннар киһилии санааны, быһыыны үөскэппиттэр. Киһи санаатын үөрэтиини түүллэри үөрэтии саҕалыыр. Ол курдук, киһи түүлүгэр үгэс буолбут санааларын илэ курдук көрөрө санаа үгэскэ кубулуйдаҕына бэйэтэ туспа сылдьар кыахтанарын быһаарар. Түүл диэн киһи үгэс буолбут санааларын көрөрө ааттанар. Бу быһаарыы улахан туһатынан киһи түүлүгэр элбэх куһаҕаны көрөр буоллаҕына, куһаҕан санаалара аһара элбээбиттэрин, олортон ыраастаныы кэмэ кэлбитин биллэрэрэ улахан суолталаах. Ол аата, куһаҕан санаалартан ыраастаныы эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэлбитэ киһи өйүгэр-санаатыгар түүлү көрүүнэн тириэрдиллэр. Түүл дойдута, санаа дойдута сахалыы Анараа эбэтэр Ол дойду диэн ааттанар. Анараа эбэтэр Ол дойду диэн өй-санаа бэйэтэ эрэ сылдьар дойдута буолар. Сахалар тыыннаах уонна өлбүт дьон санаа-лара уларыйалларынан уонна уларыйбат кэмҥэ киирбиттэринэн туту-луктанан тус-туспа арахсан сылдьалларын быһааран Бу уонна Анараа дойдулары олохтообуттар: I. Бу дойду диэн тыыннаах дьон сылдьар сирдэрэ ааттанар. Тыыннаах дьон өйдөрө-санаалара уларыйарыттан, тупсууну, саҥаны айыыны оҥорон киллэрэн иһэллэриттэн Бу дойду өйө-санаата сай-дара, тупсан биэрэрэ ситиһиллэр. II. Ол эбэтэр Анараа дойду. Бу дойдуга өлбүттэр өйдөрө-санаалара уларыйбат турукка киирэн, айыы буолан тыыннаах дьон өйдөрүгэр- санааларыгар өр кэмнээх дьайыыны оҥоро сылдьаллар. Тыыннаах киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн эньиэргийэ ылары-нан чугас сылдьар уонна уларыйар, эбиллэр, көҕүрүүр кыаҕа хаһан баҕарар баар буолар, онтон өлбүт киһи өйө-санаата этин-сиинин быраҕан барарыттан уларыйбат турукка киирэр уонна ыраах барар. Тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын буккуйбаттарын туһугар санааны туспа, Ол эбэтэр Анараа дойдуга олохтообуттар, онтон тыыннаах дьон бэйэлэрэ уонна өйдөрө-санаалара холбуу сылдьар сирдэрин Бу дойду диэн ааттаабыттар. Кэлин өй-санаа сайдан иһиитин уонна үлэни оҥоруу сайдан, тупсубутун кэнниттэн икки өрүттээх буолуу уларыйан “Туох барыта үһүстээх” диэн этии олоххо киирбитин түмүгэр Бу дойдуну Орто дойду диэн ааттааһын олоххо киирэн билигин туттулла сылдьар. Үгэскэ кубулуйбут санаа бэйэтэ туспа сылдьар кыахтанар уонна түүлгэ киирэн көстөр. Ол курдук, түүллэри онно көстөр үгэстэргэ иҥэн сылдьар өйдөбүллэринэн син маарыннатан тойоннуохха сөп. Санаа Анараа эбэтэр Ол дойдуга сылдьара маннык уратылар иҥэн сылдьалларыттан быһаарыллар: а. Санаа туохтан да иҥнибэт, барытын курдаттыы барар. б. Санаа олус түргэн, саныыры кытта онно тиийэ охсор. в. Үгэскэ кубулуйбут санаа субу баар курдук көстүөн сөп. Түһээн көрүү санааны, үгэстэри көрүү буолар уонна Ол эбэтэр Анараа дойдуну кытта киһи тутулугун, сибээһин биллэрэр. Түүлү таба тойонноон инники туох кэтэһэрин билиэххэ сөп. Бу быһаарыы санаа киһи оҥорор быһыытыттан бастаан, сирдээн иһэрин дакаастабыла буолар. Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиилэрэ түүллэри үөрэтииттэн үөскээбитэ итинник быһаарыллар. Киһи саамай кэбирэх сирэ өйө-санаата буолар. Санаа киһи салгын кутун үөскэтэринэн олус түргэнник көтөн, суох буолан хаалыан сөп. Бу  көтөн, баран хаалара ураты кэбирэҕин биллэрэр. Өйө, салгын кута көппүт киһи киһи буолан бүтэр, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэн хаалар, үгэстэринэн салаллыыга, ол аата ийэ кутун салайыытыгар киирэр. Түөһэйбит киһи өйүн-санаатын үөрэтииттэн өй-санаа кэбирэҕэ, көтөн хаалара олус былыргы кэмнэргэ быһаарыллыбыт. Аныгы үйэҕэ арыгыны аһара иһии уонна араас наркотиктары туһаныы элбээбитэ өй-санаа маннык уларыйарыгар, өйө көтөрүгэр эдэрдэр киирэн биэ-риилэрин үксэтэр. Өйө көппүт киһи, сыыһа-халты туттунара элбии-риттэн киһи быһыытын тутуһар кыаҕа суох буолар. Сахалар үөрэхтэринэн киһи салгын кута мэйиитин сарыытыгар олохсуйар. Кыра эмэ доргуйуута, арыгыны аһара иһиитэ, наркотик-тары боруобалааһына өйүн, салгын кутун көтүтэн кэбиһиэн сөп. Өйө көппүт киһи сүөһү, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэр уонна ийэ кутунан салаллан сылдьар кэмэ тиийэн кэлэр. Өй-санаа сайдыыта диэн киһи олох уопутун таба быһааран сиэри булан туһаннаҕына эрэ ситиһиллэр тупсуу кэлиитэ буолар. Санааны аһара барарын иһин сиэри уонна киһи быһыытын тутуһан хааччах-тааһыны сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанан дьон сыыһа-халты тутту-налларын аҕыйатан сайдыыны ситиһэллэрин үөскэтэр. Онон санаа диэн олус кэбирэх уонна киһи өйүн-санаатын, оҥорор быһыытын быһаарар, салгын кутун үөскэтэр сүрүн тутулуга буолар. (2,5). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с. 2. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] 6oanszjpl3dq65cv1luql3b7c1engcz