Карачай-Черкесия

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Карачай-Черкесия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13035</id>
    <revision>
      <id>431139</id>
      <parentid>405443</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TauluAlan</username>
        <id>29709</id>
      </contributor>
      <origin>431139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10204" sha1="gp2dpawhsn3gfqdjhxf1porfkla962m" xml:space="preserve">{{Данные о субъекте Российской Федерации
|RuNm       = Карачаево-Черкесская
|RuPostfix  = Өрөспүүбүлүкэ
|OfNm1      = Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтэ&lt;br /&gt;Карачаево-Черкесская Республика&lt;br /&gt;Къарачай-Черкес Республика&lt;br /&gt;Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ
|OfNm2      = 
|FSFlag     = [[Билэ:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|160px|Флаг КЧР]]
|FSCoA      = [[Билэ:Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg|100px|Герб КЧР]]
|FlagLnk    = Карачай-Черкесия былааҕа
|CoALnk     = Карачай-Черкесия дьаралыга
|FSMap  = [[Билэ:Map of Russia - Karachay-Cherkess Republic (2008-03).svg|300px]]
|FSCtrWhat  = Киинэ
|FSCtrNm    = [[Черкесск]]
|AreaRnk    = 77-я
|TotArea    = 14 300
|WaterPrcnt = 0,6
|PopRnk     = 75-я
|PopQty     = 434 500 к.
|PopCtDate  = 2005
|PopDens    = 30,8 к.
|FedDistrNm = [[Соҕуруу федерал уокурук|Соҕуруу]]
|EcRegNm    = [[Хоту Хапхаас экономика оройуона|Хоту Хапхаас]]
|CadNo      =  09
|LangLangs  = s
|OfLangs    = [[абазин тыла|абазин]], [[карачай тыла|карачай]], [[ногай тыла|ногай]], [[нуучча тыла|нуучча]] уонна [[черкес тыла|черкес]]
|HeadTtl    = Президент
|HeadNm     = [[Эбзеев, Борис Сафарович|Борис Эбзеев]]
|ViceTtl    = Дьаhалта салайааччыта
|ViceNm     = [[Кайшев, Владимир Григорьевич|Владимир Кайшев]]
|LegislTtl  = &lt;!--Глава законодательной власти--&gt;
|LegislNm   =
|FSAnthem   = [[Гимн Карачаево-Черкесии|Древней Родиной горжусь я!]]
|MSKS       = 0
|}}

'''Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтэ''' ([[Нууччалыы]]: ''Карачаево-Черкесская Республика''; [[Кабарда-Черкестыы]]: ''Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ''; [[Карачай-Балкардыы]]: ''Къарачай-Черкес Республика'') диэн [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ|Арассыыйа Федерациятын]] [[Арассыыйа Федерациятын субъектара|субъега]]. Киин куората [[Черкесск]].

[[Тохсунньу 12]] [[1922]] тэриллибитэ.

== Географията ==
* ''Иэнэ'': 14,100 км2
* ''Кыраньыыссалара'':
** ''ис'': [[Краснодар кыраайа]] (Х/ХИ/И), [[Кабардино-Балкария]] (И/СИ), [[Ставрополь кыраайа]] (А/ХА).
** ''тас'': [[Грузия]] (С/СА).
* ''Үрдүкү сирэ'': [[Эльбрус]] хайа (5,642&amp;nbsp;м)

=== Өрүстэр ===
Республика сиригэр 172&amp;nbsp;өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ:
* [[Аксаут]]
* [[Большая Лаба]]
* [[Большой Зеленчук]]
* [[Даут]]
* [[Кубань өрүс|Кубань]]
* [[Кума]]
* [[Кьяфар]]
* [[Малый Зеленчук]]
* [[Маруха]]
* [[Подкумок]]
* [[Теберда]]
* [[Уруп]]

=== Күөллэр ===
Республикаҕа 130 кэриҥэ күөл баар.

=== Хайалар ===
[[Билэ:Карачаево-Черкесия, Архыз, Лунная поляна.jpg|thumb|275px|[[Архыз]]]]


Республика сирин улахан өттө хайалаах (сирин ~80%).  [[Эуропа]] ордук үрдүк хайата [[Эльбрус]], [[Кабардино-Балкария]] кыраньыыссатыгар баар.

=== Сир баайдара ===
Карачай-Черкесия сирин баайдара: [[кыһыл көмүс]], [[чох]], [[туой]] уо.д.а.

=== Климата ===
* ''Тохсунньу орто температурата'': -3.2&amp;nbsp;°C
* ''От ыйын орто температурата'': +20.6&amp;nbsp;°C
* ''Сыллааҕы [[сөҥүү]] орто таhыма'': 550 мм (сыhыыларга), 2500 (хайаларга)

== Дьоно уонна омуктара ==
Карачай-Черкесия элбэх омуктардаах республика: кини сиригэр 80 тахса омук олорор. Дьонун бүтүн ахсаана 434,5 тыh. к. ([[2005]]). Дьон чиҥэ — 30,8 к./км² ([[2005]]), куорат олохтоохторо — 44,1 % ([[2005]]).
{| class=&quot;standard&quot;
!Омук ||Ахсаана [[2002]], &lt;br /&gt; тыh. киhи ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010063451/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2011-10-10 }})
|-
|[[Карачайдар]]|| 169,2 (38,5 %)
|-
|[[Нууччалар]]|| 145,4 (33,5 %)
|-
|[[Адыгтар]] ([[Черкестар]])|| 49,6 (11,3 %)
|-
|[[Абазиннар]]|| 32,3 (7,4 %)
|-
|[[Ногайдар]]|| 14,9 (3,4 %)
|-
|[[Осетиннар]]|| 3,3
|-
|[[Украиннар]]|| 3,3
|-
|[[Эрмээннэр]]|| 3,2
|-
|[[Казактар]]|| 2,5 (0,6 %)
|-
|[[Татаардар]]|| 2,0
|-
|[[Чеченнар]]|| 1,8
|-
|[[Гректар]]|| 1,3
|-
|[[Азербайдьаннар]]|| 1,0
|-
|}

=== Олохтоох пууннар ===
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0 2em 0 2em&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; | '''5 тыh. тахса олохтоохтордоох пууннар'''&lt;br /&gt; Тохсунньу 1 2008 туругунан
|-
|
&lt;table width=&quot;500&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Черкесск]]&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;116,3&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Теберда]]&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;7,4&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Усть-Джегута]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;30,1&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Псыж]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;6,8 (2002)&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Зеленчукская]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;21,0 (2002)&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Преградная]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;6,6 (2002)&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Карачаевск]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;20,0&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Терезе]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;6,3 (2002)&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Учкекен]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;15,1 (2002)&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Хабез]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;5,8 (2002)&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Сторожевая]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;8,0 (2002)&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Первомайское (Карачай-Черкесия)|Первомайское]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;5,3 (2002)&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Кардоникская (станица)|Кардоникская]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;7,8 (2002)&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Али-Бердуковский]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;5,1 (2002)&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
  
&lt;/table&gt;
|}
&lt;/div&gt;

== Администрациянан араарыыта ==
[[Image:Karachay Cherkess03.png|thumb|250px|right]]
Республика 10 муниципальнай оройуоҥҥа арахсар, олорго 144&amp;nbsp;олохтоох пуун баар, олортон — 4&amp;nbsp;куорат: [[Черкесск]], [[Карачаевск]], [[Усть-Джегута]] уонна [[Теберда]].

{| class=&quot;standard&quot;
!Оройуон || Дьон ахсаана, к. &lt;br /&gt; [[Тохсунньу 1]] [[2007]]
|-
|[[Абазин оройуона]] || align=&quot;right&quot; | 13 835
|-
|[[Адыг-Хабльскай оройуона]] || align=&quot;right&quot; |26 223
|-
|[[Зеленчук оройуона]] || align=&quot;right&quot; | 50 493
|-
|[[Карачай оройуона]] || align=&quot;right&quot; | 24 693
|-
|[[Малокарачаевскай оройуона]] || align=&quot;right&quot; | 39 787
|-
|[[Ногай оройуона]] || align=&quot;right&quot; | ???
|-
|[[Прикубанскай оройуона]] || align=&quot;right&quot; | 27 654
|-
|[[Уруп оройуона]] || align=&quot;right&quot; | 17 858
|-
|[[Усть-Джегута оройуона]] || align=&quot;right&quot; | 48 927
|-
|[[Хабез оройуона]] || align=&quot;right&quot; | 28 118
|-
|}

== Экономиката ==
Индустрия күүстэрэ үксэ республика киин куоратыгар [[Черкесск]]айга бааллар. Сайдыылаах салаалара [[химия]], [[мас]] уонна [[ас]] оҥоруулара.

{{Российскай Федерация субъектара}}

[[Категория:Арассыыйа Федерациятын өрөспүүбүлүкэлэрэ]]
[[Категория:Арассыыйа| ]]
[[Категория:Арассыыйа Өрөспүүбүлүкэлэрэ]]</text>
      <sha1>gp2dpawhsn3gfqdjhxf1porfkla962m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санаа туолуута</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59108</id>
    <revision>
      <id>431140</id>
      <timestamp>2026-10-24T23:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Санаа туолуута диэн киһи санаабыт санаатын оҥорон таһааран ханнык эрэ быһыыга кубулутуута, тугу эмэ оҥоруута ааттанар. Санаа элбэхтэ хатыланнаҕына, умнуллубат буолууга кубулуйан күүһүрэн иһэрэ уонна ыра эбэтэр баҕа санааны, үгэстэри үөскэтэрэ...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15376" sha1="m8qom8d1g7g4vvloorb5qt5i35va027" xml:space="preserve">Санаа туолуута диэн киһи санаабыт санаатын оҥорон таһааран ханнык эрэ быһыыга кубулутуута, тугу эмэ оҥоруута ааттанар. Санаа элбэхтэ хатыланнаҕына, умнуллубат буолууга кубулуйан күүһүрэн иһэрэ уонна ыра эбэтэр баҕа санааны, үгэстэри үөскэтэрэ элбэх уратылардаах. Үгэһи үөскэппит санаа киһи этин-сиинин хамсатар кыахтанан ханнык эрэ быһыыны оҥороругар тириэрдиэн сөп. 

Кып-кыра санаа сыыһа кылам гына киирэн баран умнуллан хаал-лаҕына төһө даҕаны хос-хос саныы сатаабыт иһин биллибэт буола симэлийэр. Санаа бу уратытын ханнык эрэ түүлү түһээн баран, тугу түһээтим диэн саныы сатааһын быһаарар. Биир эмэ өйдөнөн хаалбыт бэлиэттэн сылтанан түүлү барытын өйдөөн кэлиэххэ сөп. Түүлү түһээн баран хос санаан, өйдүү сатаан чиҥэтэн биэрдэххэ умнуллубат буола уларыйара ситиһиллэр. Үгүстэр бу уратыны табан туһаммакка тугу эрэ түһээн баран умнан кэбиһэбит диэн этэллэр.

“Санаа диэн санаа буоллаҕа” диэн этии санаа уларыйар, сол-буллар кыаҕа түргэниттэн, суох буолан хаалара элбэҕиттэн туту-луктанар. Санаа элбэхтик хатыланан уларыйыылары бардаҕына, умнуллубат буолан үгэскэ кубулуйдаҕына эрэ толоруллар, киһи быһыытыгар кубулуйар кыахтанара киһи өйө-санаата уустугун бил-лэрэр. Ол курдук, ийэ кут диэн өй-санаа, оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтэ иҥэрэн биэрбит үгэстэрэ ааттаналлар. Бу үгэстэр хайдахтарыттан оҕо салгыы олоҕо барыта тутулуктанарын төрөппүттэр билэн оҕону иитиигэ туһаныахтара, кыра эрдэҕиттэн үчүгэй, туһалаах үгэстэри иҥэрэн биэрэргэ кыһаныахтара этэ:

1. Үчүгэй иитиилээх. Үчүгэй быһыылары оҥорон ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит оҕо итинник ааттанар уонна улааттаҕына үчү-гэй быһыылары элбэҕи оҥорор кыахтанар.

2. Куһаҕан иитиилээх диэн кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хаалбыт, атаахтык иитиллэн бэйэмсэҕэ улаатан хаалбыт оҕо буолар. Куһаҕан үгэһэ тарда сылдьарыттан сыыһа-халты туттунара элбээн хаалыан сөп.

Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии маннык икки өрүттээх уратыланан тахсарын төрөппүттэр билэн улаатан истэҕинэ, 1 саа-һыттан 6-тыгар диэри кэми аһаран кэбиспэккэ үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэрэргэ кыһаныа этилэр.

“Санааҕар тутума” диэн этии киһи сөбүлээбэт санаатын умнан, хаалларан иһэригэр сүбэлиирэ ордук туһалаах. Ол курдук, куһаҕан да санаа киһиэхэ үгэһи үөскэтэн кэбистэҕинэ, аны ол үгэһин бэйэтэ толорон кэбиһэрэ үөскээн хаалыан сөбүттэн сэрэниигэ, харыстаныыга, куһаҕан санааны санаабакка сылдьарга анаан, бу этии туттуллар.

“Санаатыгар аралдьыйар” диэн ыра санаатыгар элбэхтик ыллара сылдьар киһини этэллэр. Киһи хаһан да кыайан толорбот ыра санаа-тыгар ыллара сылдьара туһалааҕы оҥорорун аҕыйатар, ханнык эрэ чэпчэкини, аптаах остуоруйаҕа курдук оҥоруллары эккирэтэ сатыыр санаатын улаатыннаран кэбиһиэн сөп.

“Санаатын сорук оҥостон” диэн этии киһини санаата салайарын биллэрэр. Бу этии киһи ханнык эрэ санаатын толороору үлэлиирин, тугу эмэ оҥорорун, барарын-кэлэрин биллэрэрэ улахан суолталаах.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиилэрэ киһи ханнык эрэ баҕа санаатын толороору тугу эмэ туһалааҕы оҥорор кыахтанарын быһаарар. Ол курдук, оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр “Туһа киһитэ” буолан үлэлииргэ үгэһи үөскэтинэн иҥэриммитэ баҕа санаа буолан үлэлиир кыаҕын улаатыннарар.

“Санаабытын ситиһэр” диэн этии киһи олоххо дьулуурун, ылыммыт сыалын ситиһиигэ дьаныарын быһаарар. Киһиэхэ санаата баарын таһынан өссө дьулуурдаах, дьаныардаах буолара эрэ санаабыт санаатын толорор кыаҕы биэрэрин бу этии биллэрэр.

“Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно киһи тулуурун, туттунар күүһүн, өһөс санаатын кыра эрдэҕиттэн улаа-тыннаран биэрэн олоҕор ылыммыт туһалаах сыалын ситиһэригэр тириэрдэриттэн, бу бытарҕан тымныылаах хотугу дойдуну сахалар баһылаан сайыннарар кыахтаммыттар.

“Үчүгэй санаалаах буол” диэн этии алгыс курдук дьайыылаах, киһи үчүгэй санаата элбээтэҕинэ үчүгэйи оҥороро үксүүрүн этэн биэрэр. Арай дьон бары тугу “үчүгэй” диэбиттэрин эккирэтэ, баһылыы сатыыллара аһара баран хааларын, куһаҕан диэн баарын билэллэрэ уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн өс хоһоонун тутуһаллара аҕыйатар. Ол аата дьоҥҥо “үчүгэй” диэки халыйан хаалыы үөскээн кэлэн иһэриттэн аналлаах харысхаллаах буолаллара ирдэнэр. Бу харысхалы куһаҕан диэн баарын билии уонна олору туоратан, үчүгэйгэ уларытан иһии үөскэтэрин сахалар билэн оҕолорун “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэн дьон оҥорор куһаҕаннарын урутаан билэллэрин ситиһэннэр олору оҥороллорун аҕыйаталлар.

Санаа билиини үөскэтэр уратытын туһанан сахалар оҕолорун үөрэтэннэр дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын эрдэлээн билэллэрин үөскэтэн олору оҥорботторугар тириэрдэллэр. Ол аата, куһаҕан диэни аан бастаан билбит оҕо, олору оҥороро аҕыйыырын туһанан үчүгэйи элбэҕи оҥороругар тириэрдии буолар. 

“Куһаҕаны санаама” диэн этии киһиэхэ өй-санаа үөскээһинин, үгэскэ кубулуйан хааларын биллэрэр. Ол курдук, куһаҕаны элбэхтик саныы сырыттахха, бу куһаҕан үгэскэ кубулуйан хааллаҕына, киһи бэйэтэ ону оҥорон кэбиһиэн сөбө тиийэн кэлэриттэн өйү-санааны харыстааһын, ыраастана сылдьыы эрэйиллэр.

“Куһаҕан санаалартан ыраастаныы” диэн сахалыы таҥара үөрэҕэ толорор туома буолар. Киһи араас куһаҕан санааларын умуннаҕына, хааллардаҕына өйө-санаата ырааһыран үчүгэй санаалары саныыр кыаҕа улаатан үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанар. Өй-санаа бу уларыйыыта уустук, аан бастаан бу санаа куһаҕан диэн билиннэххэ эрэ умнан кэбиһии кыаллар. Сахалар ол иһин “Айыы этиитэ” диэн куһаҕаны оҥорбуту билинии туомун туһаналлар.

Санаа элбэхтэ хос-хос хатыланнаҕына, күүһүрэр уонна умнул-лубат турукка тиийэрэ ситиһиллэр. Умнуллубат буолбут санаа араас; ыра, баҕа санаалары үөскэтиэн сөп. Киһи араас ыра, баҕа санаатын элбэхтик хатылаан санаан үгэскэ кубулутан кэбиһэр кыахтаах. Санаа үгэскэ кубулуйдаҕына киһини бэйэтин хамсатар, тугу эмэ оҥотторор кыахтанар. Биллибэт курдук сылдьан эрэ үөскээн хаалбыт үгэһин киһи бэйэтэ толорон кэбиһэрэ тиийэн кэлэрэ санаа үлэтин биллэрэр. Ол иһин, санаа хайдаҕын; үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу эрдэттэн арааран билэн таба сыаналааһын киһиттэн эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Санаа хайдаҕын быһаарыыга сахалар олох урукку уопутун туһаналлар. Ол курдук, бу санаа ханнык быһыыны оҥорууга тириэрдибитэ, субу оҥоруллубут быһыы хайдаҕыттан эрэ көрөн быһаарыллар кыахтааҕа уустугу үөскэтэр. Сахалар үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санааны сиэр диэн ааттыыллар уонна бу сиэри тутуһан уонна кэһиини киллэрэн биэрэн саҥа быһыыларын оҥороллор.

Сиэри тутуһан оҥоруллар быһыылар үчүгэй буолан, табыллан тахсар кыахтара улаатар. Ол иһин сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи бары оҥорор быһыыларын сиэри тутуһан, таһынан барбакка эрэ оҥорорун ирдиир. Үчүгэй быһыылары оҥорууну сиэри тутуһуу элбэтэр уонна кэһиини киллэрэн биэрии олоххо уларытыылары үөскэтэринэн омук тупсара, сайдыыны ситиһэрэ табыллар.

Куһаҕан быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа хара айыыны оҥо-рууну үөскэтэр уонна умнуллууга, хаалыыга аналланар. Дьон өйдөрө-санаалара сайдан куһаҕан диэн баарын билэн, олору суох оҥорон, хаалларан истэхтэринэ үчүгэй эбиллэрин ситиһэллэр. Үчүгэй аһара барыытынан буолбакка, куһаҕан диэн ааттаммыт тупсарыттан, аҕы-йыырыттан ситиһиллэр тупсуу киириитэ омугу сайыннарар уонна өйүн-санаатын туруктаах оҥорор. 

Санаабыт санааны толоруу диэн киһи бу санаатын туһанан оҥорон таһаарар быһыыта буолар. Бары киһи оҥорор быһыыларын курдук быһыылары оҥоруулара киһи быһыыта диэн ааттанар уонна үчүгэй буолан тахсара эрдэттэн быһаарыллар.

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн дьон өссө билбэт, ол иһин оҥорбот быһыыларын оҥоруу буолар. Ол иһин, аан маҥнай үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсара биллибэт уратылаах. Саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсара оҥоруллубутун кэнниттэн, атыттар билэн-көрөн баран ырытан быһаарыыларыттан чуолкайданан тахсар. Ол курдук, киһи бэйэтэ оҥорор быһыыларын “үчүгэй” диэн саныыра элбэҕиттэн, кыайан таба быһаарыыны оҥороро уустугуран хааларыттан атыттар сыана биэрэллэрэ табыллар.

Киһи санаабыт санаатын толорор, ол аата, бу санаатын оҥорон таһаарар буоллаҕына эрэ киһи буолара кыаллар. Араас элбэх ыра санааларга ыллара сылдьыы киһилии быһыы буолбатах, албыҥҥа киирэн хаалан бириэмэни таах атаарыы буолар.

Онон санаа элбэх уларыйыыны, хос-хос санаан күүһүрдүүнү эрдэттэн бардаҕына, үгэскэ кубулуйдаҕына эрэ туһалааҕы оҥорууга тириэрдэр кыахтанара санаа уустугун биллэрэр. 

== Туһаныллыбыт литература. ==
1.Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис. - 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>m8qom8d1g7g4vvloorb5qt5i35va027</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>