Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 4775 431147 427893 2026-10-26T20:54:43Z Upwinxp 25334 президент, премьер миниистир 431147 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Cловения Республиката |conventional_long_name = ''Republika Slovenija'' |common_name = Slovenia |image_flag = Flag of Slovenia.svg |image_coat = Coat of Arms of Slovenia.svg |image_map = Location Slovenia EU Europe.png |map_caption = {{map caption|location_color=dark green|country='''Slovenia'''|region=[[Europe]]|region_color=dark grey|subregion=the [[European Union]]|subregion_color=light green|legend=Location Slovenia EU Europe.png}} |national_anthem = {{nowrap|7th stanza of ''[[Zdravljica]]''}} |official_languages = [[Словен тыла]]¹ |demonym = Словениялар, [[Словеннар]] |capital = [[Любляна]] |latd=46 |latm=03 |latNS=N |longd=14 |longm=30 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Парламент республиката]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_title2 = [[Премьер миниистир]] |leader_name1 = [[Наташа Пирц-Мусар]] |leader_name2 = [[Янез Янша]] |accessionEUdate = 1 ыам ыйа 2004 |area_rank = 153rd |area_magnitude = 1_E10 |area_km2 = 20,273 |area_sq_mi = 7,827 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 0.6 |population_estimate = 2,039,399 ² |population_estimate_year = 2008 |population_estimate_rank = 143rd |population_census = 1,964,036 |population_census_year = 2002 |population_density_km2 = 99.6 |population_density_sq_mi = 251 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 80th |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $54.714 billion<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=961&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=67&pr.y=1|title=Report for Selected Countries and Subjects<!-- Bot generated title -->}}</ref> |GDP_PPP_rank = 83rd |GDP_PPP_per_capita = $27,227<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |GDP_PPP_per_capita_rank = 29th |GDP_nominal = $46.084 billion<ref name="autogenerated1" /> |GDP_nominal_rank = 67th |GDP_nominal_year = 2007 |GDP_nominal_per_capita = $22,932<ref name="autogenerated1" /> (IMF) |GDP_nominal_per_capita_rank = 30th |HDI_year = 2005 |HDI = {{increase}} 0.917 |HDI_rank = 27th |HDI_category = <span style="color:#009900;">high</span> |sovereignty_type = [[Independence]] |sovereignty_note = from [[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|Yugoslavia]] |established_event1 = Declared |established_event2 = Recognised |established_date1 = 25 June 1991 |established_date2 = 1992 |currency = [[эуро]] ([[Euro sign|€]])³ |currency_code = EUR |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = right |cctld = [[.si]]⁴ |calling_code = 386 |ISBN_code = 961, 86 |ISO_3166-1_alpha2 = SI |ISO_3166-1_alpha3 = SVN |ISO_3166-1_num = 705 |alt_sport_code = SLO |vehicle_code = SLO |aircraft_code = S5 |footnotes = ¹ [[Italian language|Italian]] and [[Hungarian language|Hungarian]] are recognised as official languages in the residential municipalities of the Italian or Hungarian national community.<br />² Source: [http://www.stat.si/eng/novica_prikazi.aspx?ID=1950 Statistical Office of the Republic of Slovenia: Population, Slovenia, 30 June 2008]<br />³ Prior to 2007: [[Slovenian tolar]]<br />⁴ Also [[.eu]], shared with other [[European Union]] member states. }} {{Булкуйума|Словакия}} '''Словения''' ({{lang-sl|Slovenija}}), официаллык '''Словения Республиката''' ({{langi|sl|Republika Slovenija}}) диэн [[Орто Эуропа]] дойдута. [[Адриатик байҕал]] хотугулуу-илин кытылыгар баар. Кирбиилэhэр [[Италия|Италиялыын]] арҕаа, [[Хорватия|Хорватиялыын]] соҕуруу уонна илин, [[Мадьаар Сирэ|Мадьаар Сириниин]] хотугулуу-илин уонна [[Аустрия|Аустриялыын]] хоту. == Словения бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 8]] — Прешерн күнэ (словенныы: Prešernov dan), толору аата "Прешерн күнэ, словеннар култуураларын бырааһынньыга" — Словения аатырбыт бэйиэтэ [[Франс Прешерн]] 1849 сыллаахха өлбүт күнүгэр судаарыстыба бэлиэтиир күнэ. 1991 сыллаахтан өрөбүл * [[Кулун тутар 25]] — Ийэ күнэ * [[Муус устар 27]] — Оккупааннары утары өрө туруу күнэ * [[Ыам ыйын 15]] — Аармыйа күнэ * [[Бэс ыйын 8]] — Примож Трубар күнэ. Бу киһи (Primož Trubar, 1508-1586) словен тылынан бастакы бэчээттэммит кинигэни суруйбута * [[Бэс ыйын 25]] — Судаарыстыбаннас күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2093/ День государственности Словении — 25 июня. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]</ref>. * [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Словения бэлиэ күннэрэ|Прекмурье словеннара ийэ омугу кытта хат холбоспут күннэрэ]] * [[Алтынньы 25]] — Сүбэрэнитиэт күнэ * [[Алтынньы 31]] — [[Реформация]] күнэ * [[Сэтинньи 23]] — [[Рудольф Майстер]] күнэ. Бу генерал салалтатынан бу күн Марибор куоракка (билигин Словения иккис улахан куората) словеннар былааһы ылбыттара, Австрияҕа холбонулларын тохтоппуттара * [[Ахсынньы 26]] — Тутулуга суох уонна бииргэ буолуу күнэ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [http://www.slovenia.si/ Slovenia.si]. Your gateway to information on Slovenia. * [http://www.vlada.si/en/ Government of the Republic of Slovenia] {{Geo-stub}} {{Countries of Europe}} [[Категория:Словения| ]] qq1zurr0sp257c6zof59v4cr60qdw1i 0 59019 431148 430929 2026-10-27T00:44:05Z Sauit 26795 431148 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Мэрия Якутска.jpg|мини|Дьокуускай куорат салалтатын дьиэтэ]] '''Дьокуускай куорат баһылыга''' ({{Lang-ru|Глава Якутска}}), толору аата — '''«Дьокуускай куорат» куорат уокуругун баһылыга''' ({{Lang-ru|Глава городского округа «город Якутск»}}), өссө '''Дьокуускай мээрэ''' диэн дииллэр, диэн [[Дьокуускай|Дьокуускай куоракка]] үрдүкү дуоһунас буолар. Кини [[Дьокуускай куорат уокуруга|«Дьокуускай куорат» куорат уокуругун]] уонна кини уокуруктааҕы салалтатын салайар. Билигин Дьокуускай куорат баһылыгынан [[Садовников Дмитрий Дмитриевич]] буолар. == Баһылыктар испииһэгэ == {{Main|Дьокуускай баһылыктара}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Баһылык аата ! rowspan="2" |Хаартыската ! rowspan="2" |Срога ! colspan="2" rowspan="2" |Үлэлээбит кэмэ ! colspan="3" |Быыбар |- ! colspan="2" |Баартыйата !Түмүгэ |- !1 |[[Томтосов Алексей Александрович]] |[[Билэ:Aysen Nikolayev on celebration of 80th anniversary of Alexey Tomtosov 03.jpg|раамката_суох|120x120пкс]] |Бастакы |[[1993]] сыл [[муус устар 19]] күнэ |[[1995]] сыл муус устар 9 күнэ | bgcolor="#CCCCCC" | |Тутулуга суох |[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнинэн]] анаммыта<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куораттааҕы быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-10-04}}</ref> |- !2 |[[Борисов Спартак Степанович]] | |Бастакы |[[1995]] сыл муус устар 9 күнэ |[[1997 сыл|1997]] сыл | bgcolor="#CCCCCC" | |Тутулуга суох |[[Дьокуускай куорат баһылыгын быыбара (1995)|27,9% (I туур), 52,5% (II туур)]]<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1995/|title=Выборы — 1995|work=Дьокуускай куораттааҕы быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-10-04}}</ref> |- ! rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Михальчук Илья Филиппович]] | rowspan="2" |[[Билэ:Ilya Filippovich Mikhalchuk 2009 3x4 portrait.jpg|раамката_суох|160x160пкс]] |Бастакы |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 11]] күнэ |[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнэ |bgcolor="#CCCCCC" | |Тутулуга суох |[[Дьокуускай куорат баһылыгын быыбара (1997)|31,5% (I туур), 56,0% (II туур)]]<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1997/|title=Выборы — 1997|work=Дьокуускай куораттааҕы быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1998/|title=Выборы — 1998|lang=ru|work=Дьокуускай куораттааҕы быыбардыыр комиссията}}</ref> |- |Иккис |[[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнэ |[[2007]] сыл [[балаҕан ыйын 10]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |[[Дьокуускай куорат баһылыгын быыбара (2002)|66,94%]]<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-2002/|title=Выборы — 2002|work=Дьокуускай куораттааҕы быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-10-04}}</ref> |- !и.&nbsp;о. |[[Тресков Игорь Борисович]] |[[Билэ:Сенатор Российской Федерации, Тресков Игорь Борисович.jpg|раамката_суох|120x120пкс]] |— |[[2007]] сыл [[балаҕан ыйын 10]] күнэ |[[2007]] сыл [[ахсынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |— |- !4 |[[Заболев Юрий Вадимович]] | |Бастакы |[[2007]] сыл [[ахсынньы 2]] күнэ |[[2011 сыл|2011]] сыл [[ахсынньы 23]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |[[Дьокуускай куорат баһылыгын быыбара (2007)|45,25%]]<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-2007/|title=Выборы — 2007|work=Дьокуускай куораттааҕы быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-10-04}}</ref> |- !и.&nbsp;о. |[[Никифоров Игорь Германович]] | |— |[[2011 сыл|2011]] сыл [[ахсынньы 23]] күнэ |[[2012 сыл|2012]] сыл [[кулун тутар 15]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |—<ref>{{Cite web|url=https://1sn.ru/ispolnyayushhii-obyazannosti-mera-yakutska-vyidet-na-pryamoi-razgovor|title=Исполняющий обязанности мэра Якутска выйдет на «Прямой разговор»|date=2012-02-10|work=SakhaNews|lang=ru|accessdate=2026-10-04}}</ref> |- ! rowspan="2" |5 | rowspan="2" |[[Николаев Айсен Сергеевич]] | rowspan="2" |[[Билэ:Aysen Nikolayev (kremlin.ru).jpg|раамката_суох|160x160пкс]] |Бастакы |[[2012 сыл|2012]] сыл [[кулун тутар 15]] күнэ |[[2017 сыл|2017]] сыл [[балаҕан ыйын 10]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |[[Дьокуускай куорат баһылыгын быыбара (2012)|47,73%]]<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-2012/vybory-glavy-go-gorod-yakutsk-4-marta-2012-goda/|title=ВЫБОРЫ ГЛАВЫ ГО «ГОРОД ЯКУТСК» 4 МАРТА 2012 ГОДА|work=Дьокуускай куораттааҕы быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-04-10}}</ref> |- |Иккис |[[2017 сыл|2017]] сыл [[балаҕан ыйын 10]] күнэ |[[2018 сыл|2018]] сыл [[ыам ыйын 28]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |[[Дьокуускай куорат баһылыгын быыбара (2017)|68,40%]]<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-2017/2017itogi-golosovaniya/|title=Выборы главы городского округа «город Якутск»|date=2017-09-14|lang=ru|accessdate=2026-10-04|work=Дьокуускай куораттааҕы быыбардыыр комиссията}}</ref> |- !и.&nbsp;о. |[[Ефремов Пётр Семенович|Ефремов Петр Семенович]] | |— |[[2018 сыл|2018]] сыл [[ыам ыйын 28]] күнэ |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 17]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |—<ref>{{Cite web|url=https://sakhaday.ru/news/petr-efremov-ispolnyayushhij-obyazannosti-glavy-goroda-yakutska|title=Петр Ефремов - исполняющий обязанности главы города Якутска|date=2018-05-31|work=SakhaDay|lang=ru|accessdate=2026-10-04}}</ref> |- !6 |[[Авксентьева Сардаана Владимировна]] |[[Билэ:Sardana Avksenteva (2021-10-19) 01 (cropped).jpg|раамката_суох|160x160пкс]] |Бастакы |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 17]] күнэ |[[2021 сыл|2021]] сыл [[тохсунньу 14]] күнэ |bgcolor="#CC4947" | |«[[Арассыыйа тиллиитин баартыйата]]» |[[Дьокуускай куорат баһылыгын быыбара (2018)|39,98%]]<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Досрочные выборы главы городского округа "город Якутск"|lang=ru|accessdate=2026-10-04|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията}}</ref> |- !и.&nbsp;о. | rowspan="2" |[[Григорьев Евгений Николаевич]] | rowspan="2" |[[Билэ:Еегений Григорьев.jpg|раамката_суох|160x160пкс]] |— |[[2021 сыл|2021]] сыл [[тохсунньу 14]] күнэ |[[2021 сыл|2021]] сыл [[кулун тутар 28]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |—<ref>{{Cite web|url=https://gtrksakha.ru/news/2021/01/14/2021-01-14-07-13-47/|title=Депутаты Якутской городской Думы приняли отставку Сарданы Авксентьевой|date=2021-01-14|work=ГТРК «Саха»|accessdate=2026-10-04|lang=ru}}</ref> |- !7 |Бастакы |[[2021 сыл|2021]] сыл [[кулун тутар 28]] күнэ |[[2026 сыл|2026]] сыл [[от ыйын 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |[[Дьокуускай куорат баһылыгын быыбара (2021)|44,27]]<ref>{{Cite web|url=http://www.yakut.izbirkom.ru/izbirkom_pages/|title=Досрочные выборы главы городского округа "город Якутск"|work=Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-10-04}}</ref> |- !8 |[[Садовников Дмитрий Дмитриевич]] |[[Билэ:Sadovnikov Dmitry Dmitrievich.jpg|раамката_суох|180x180пкс]] |Бастакы |[[2026 сыл|2026]] сыл [[от ыйын 20]] күнэ | |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |[[Дьокуускай куорат дуумата|Дьокуускай куорат дууматынан]] анаммыта<ref>{{Cite web|url=https://yktgorduma.ru/f/ryagd-27-2.pdf|title=Об избрании главы городского округа «город Якутск»|author=Дьокуускай куорат дуумата|date=2026-07-20|lang=ru|accessdate=2026-10-04|format=PDF}}</ref> |} == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} == Тас сигэлэр == * [https://yakutskcity.ru/?ysclid=ldkum6nssa69763534# Дьокуускай куорат салалтатын саайта] [[Категория:Дьокуускай баһылыктара]] [[Категория:Дьокуускай былааһын уорганнара]] jqyn94biyu26oyvnzrav32uknib3erz 0 59112 431149 2026-10-27T01:32:38Z Xaahax 10090 "Ай диэн тыл өй-санаа саҥаны; үчүгэйи да, куһаҕаны да санаатыгар айарын холбуу ылан биллэрэр. Ол иһин, бу тыл бэйэтэ икки өрүттэнэр эрээри, бас иһигэр сылдьарынан, ханнык да быһыыны оҥорботунан, хайата да буолбутун иһин, туох да уларыйыыны оҥор-бот. К..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431149 wikitext text/x-wiki Ай диэн тыл өй-санаа саҥаны; үчүгэйи да, куһаҕаны да санаатыгар айарын холбуу ылан биллэрэр. Ол иһин, бу тыл бэйэтэ икки өрүттэнэр эрээри, бас иһигэр сылдьарынан, ханнык да быһыыны оҥорботунан, хайата да буолбутун иһин, туох да уларыйыыны оҥор-бот. Киһи ханнык баҕарар, араас, буолар-буолбат да санаалары санаталаан ылара биллибэт, кыайан хааччахтаммат, бобуллубат. Сахалар санаа үлэтин киһи оҥорор быһыытыттан туспа арааран дьайыы диэн ааттыыллар. Ол аата санаа дьайыыны оҥорор. Баспыт иһигэр санаа оҥорор үлэтэ, арааһы барытын боруобалаан көрүүтэ, оҥоро сатааһына, өссө киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйа илигинэ дьайыы диэн ааттанар, икки өрүттэнэр уонна айар, айымньы, арыйар диэн тылларынан этиллэн атыттарга бэриллэр. Киһи оҥорор быһыыта саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу буоллаҕына уонна сиэри таһынан, киһи быһыытын аһара, бардаҕына айыы диэн ааттанар, онтон аһара барбатаҕына киһи быһыытын иһигэр киирэн арыйыы диэн тылынан этиллэр. Арый, арыйар диэн урут суоҕу санааҕа оҥорон көрөн ырытыыны уонна илэ оҥорууну быһаарар тыллар. Бу тыллар оҥорор быһыы киһи быһыытын аһара барбатын биллэрэр эбии суолталаахтар. Баспыт иһигэр санаабытыгар айбыппытын илэтигэр оҥорон та- һаардахпытына улахан уларыйыыны барар, санаа киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйар. Бу оҥорор быһыыбыт урут дьон оҥорбот,  билбэт быһыылара буолан сиэри кэһэр, киһи быһыытын таһынан  барар буоллаҕына саҥаны айыы диэн ааттанар. Санааттан киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйбутун арааран бэлиэтээн “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыланар, куһаҕан өрүтэ элбээбитэ ыйыллан бэриллэр. Санаа диэн атын дойдуга, Ол дойдуга сылдьар өй-санаа буолар. Ол иһин аһара түргэн, ханна баҕарар санаатахха эрэ тиийэ охсор уонна туохтан да иҥнибэт, кыайан хааттарбат, тугунан да тутуллубат. Ай диэн баспыт иһигэр сылдьар санааны биллэрэр тылбытыгар “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиититтэн киһи оҥорор бы-һыыта үөскээн, туспа араарыллан тахсар. Ол аата саныыр санаабыт  Ол дойдуттан Бу дойдуга кэлэр уонна киһи оҥорор быһыытыгар ку- булуйарыттан куһаҕан өрүтэ элбээн хаалара бэлиэтэнэр. Айыы диэн тыл бары өйдөбүллэрэ манныктар: 1. Үчүгэйи, туһалааҕы саҥаны айыы. Олоххо сайдыыны ситиһэргэ туһалааҕы, барыһы киллэриини оҥордоххо эрэ табыллар, ол иһин саҥаны айыыны оҥоруу үрүҥ айыы диэн ааттанар. 2. Куһаҕаны, олоххо туһата суоҕу айыы, хара айыы буолан тахсар уонна умнуллар, быраҕыллар, хаалар дьылҕаланар. 3. Киһи айыыны, үчүгэйи оҥоробун диэн санаатыттан уратыны булан оҥоро охсубута куһаҕан буолан тахсыыта. 4. Айыыны оҥоро сатаан тиэтэйииттэн, ыксааһынтан үчүгэй да буолуон сөбүн куһаҕаҥҥа кубулутуу үөскээн тахсар. 5. Киһи билбэт, оҥорбот быһыытын, айыыны оҥоро сатааһын сыыһа-халты туттунууну үөскэтэн кэбиһэн куһаҕаны элбэтэр. 6. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолан сылдьаллара тыын-наах киһи өйүн-санаатын угуйаллара, ыҥыраллара дьайыытыттан бэйэтин үйэтин кылгатан кэбиһэригэр тириэрдиэхтэрин сөп. Бу өйдөбүллэртэн айыы диэн тыл биир эрэ үчүгэйдээҕэ арыллар, онтон атыттара бары куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Ол иһин айыы диэн тыл куһаҕан өйдөбүллээх тыл буолар уонна оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллара анаан-минээн хааччахтаннаҕына эрэ табыллар.  Киһи оҥорор быһыыта үчүгэй эрэ буолбатаҕын, куһаҕан эмиэ буолан тахсарын, бу тыл “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа бил-лэрэр уонна ону былыргыттан икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах өйдөбүллээҕэ өссө чуолкайдаан биэрэр. Айыы диэн тылы таба туһаныыга уустугу, биллибэти субу оҥоруллубут саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана сонно, оҥорору кытта араарыллан биллибэтэ үөскэтэр. Аан маҥнай оҥорору кытта үчүгэй курдук буолан баран, кэлин куһаҕаннара арыллан тахсар саҥаны айыылар ордук элбэхтэр. Ол курдук, Улуу Өктөөп өрө туруутун, былааһы дьадаҥылар, үлэһиттэр былдьаан ылыыларын “үчүгэй” дии сылдьыбыппыт баара, 74 сыл кэнниттэн биирдэ куһаҕана биллэн тахсан, бу былаас эйэлээхтик эстибитэ. Айыыны оҥоруу үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана, бу айыы оҥоруллубу-   тун кэнниттэн, атыттар билэн, үөрэтэн эрэ баран быһааралларыттан арыллан тахсар. Ол курдук, киһи бэйэтэ оҥорбут айыытын “үчүгэй” диэн сыаналыыра хаһан да уларыйан хаалбат. Дьон олоҕор улахан сыыһаны, халыйыыны оҥорбут Улуу Өктөөп өрө туруута дьон өйүн-санаатын сымыйа “коммунизмынан” албын-наан таҥнары буккуйа илигинэ саха дьоно оҕолорун “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэллэрэ. (1,6). Ол кэмҥэ көрсүө, сэмэй, үлэһит саха дьоно куһаҕан быһыылары оҥороллоро букатын аҕыйаҕа, бары кыайа-хото үлэни үлэлээн барыс киллэрэллэрэ уонна ахсааннара биллэрдик эбиллэн испитэ. Тыл үөрэхтээхтэрин, суруйааччылар “айыы үөрэҕин” айбыт улахан сыыһаларыттан саха дьоно айыы диэн тыл иччитин уһугуннаран оҥорор быһыылара киһиттэн таһынан баралларыттан сыыһа-халты туттунааччылар уонна бэйэлэригэр тиийинээччилэр элбээтилэр. “Айыы үөрэҕин” албыныттан кыра кыргыттар улаатталлар эрэ, бэйэлэрэ кыайар биир айыыларын оҥоро сатааннар кыыстарын харыстаабаттар уонна уһуннук үөрэтэр оскуолаҕа уолаттары кытта сылдьан бэйэ-бэйэлэрин үтүктэллэриттэн бары кэриэтэ эдэр дьах-талларга кубулуйаллар, кэргэн таҕыстахтарына эр киһи утумун сал-гыыр оҕону төрөтөр кыахтарын сүтэрэн кэбиһэллэр. Киһи оҥорор куһаҕан быһыытын тыл үөрэхтээхтэрэ булбут “аньыы” диэн тылларынан ааттааһын улахан сыыһа. Ол курдук, киһи оҥорор быһыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсара хаһан баҕарар баар буола турар. Ону тэҥэ, үчүгэй буолуо диэн быстах санааттан киһи оҥорон кэбиспитэ куһаҕан буолан тахсара ордук элбэх. Биир киһи оҥорор үчүгэй да, куһаҕан да быһыыларын икки аҥы арааран кэбиһии кыаллыбат. Ыгыыны туһаннахха арай диктатураҕа эрэ тириэрдэн кэбиһиэххэ сөп. Куһаҕан “аньыыны” атын дьон оҥо-роллорун курдук сыыһа өйдөбүлү үөскэтэн, албыҥҥа киллэрэн дьону икки аҥы хайдыһыыга тириэрдиэххэ сөп. “Аньыы” диэн тыл саха тыла буолбатах. 19-с үйэҕэ нуучча аҕабыыттара православнай таҥара үөрэҕин “грех” диэн тылын саха-лыы тылбаастаарылар булан кэбиспит саҥа тыллара буолар. “Аньыы” диэн сымыйа тылы туһанар киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны, үрүҥү уонна хараны кыайан араарбакка атын дьон этиилэригэр, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыыларыгар киирэн биэрэр киһи буолан тахсар. Атыттар тугу куһаҕан “аньыы” диэбиттэрин үтүктээччи, батыһааччы эрэ буолара, була сатаан сымы-йаны эттэхтэринэ кырдьык курдук ылынарыгар тириэрдэрэ, улахан-нык сыыһа туттунарын үөскэтиэн сөп. Үрүҥү, хараны бэйэлэрэ таба арааран олохторугар туһанар үлэһит саха дьоно бу “аньыы” диэн сымыйа тылы туттубаттар, албыҥҥа киирэн биэбэттэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр бары дьадаҥы үөрэхтээхтэр кумааҕыга тугу эмэни суруйбуттарын айыыны оҥоруу курдук сыыһа санааҕа киирэннэр “айыыны оҥоруу үчүгэй” диэн сымыйа үөрэҕи өрө туп-путтара, айыыны оҥорууну “үчүгэй” эрэ курдук этэргэ тиийбиттэрэ. Онтон киһи куһаҕаны оҥоруутун нуучча аҕабыыттарын үтүктэннэр, “грех” диэн тылы туруору тылбаастааннар, “аньыы” диэн тылы булан туһанан сахалары барыларын албынныы сатыыллар. Дьон олоҕор “үчүгэй” өттүгэр халыйыыны үөскэппит сэбиэскэй былаас эстибитин кэнниттэн айыыны “үчүгэй” диэһин, айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук этии тохтуура табыллыа этэ. Билигин даҕаны эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар, нуучча тылын быһалыы үтүктээччилэр, бу улахан сыыһаны салҕаан иһэллэриттэн бэйэлэрэ эстиигэ, симэлийиигэ тиийиэхтэрин сөп. Ол курдук, ырыынак олоҕор үгүс сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрэ букатын да туһата суохтара бы-һаарыллан тахсан үлэлэрин уларытан сылдьаллар. Айыы буолуу диэн өй-санаа уларыйбат турукка киириитэ аатта-  нар. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата, куттара туспа бараннар айыы буоланнар Үөһээ дойдуга өр кэмҥэ сылдьаллар. Ол иһин сахаларга айыы буолуу диэн этии үөскээбит. Айыы буолбут өй-санаа эттэн-сиинтэн эньиэргийэ ылара тохтоон, аны уларыйбат турукка киирэр, ол иһин бэйэтинэн уһуннук сылдьыан сөп. Айыы буолуу итэҕэлэ хас биирдии омуктарга тус-туспалар, арҕааҥҥы омуктар “святойдар” диэн ааттаан өй-санаа ити уратытын туһана сылдьаллар. Айыы буолуу диэн инники олорон ааспыт өбүгэлэр билиилэрэ буоларынан, хас биирдии омук былыргы кэмҥэ үөскээбит үгэстэрин харыстыырынан, уларыппатынан итэҕэл үрүҥ айыы буолуу өрүтэ хас омук аайы тус-туспалар. Былыргылар элбэх араас билиилэриттэн үчүгэйин, аныгы олох-     хо туһалааҕын талан ылан туһаныы сахаларга үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар уонна ол кэмҥэ оҥорбут куһаҕан, хара айыылара умнуллан хаалан иһиилэрин туһанан сайдыыга тириэрдэллэр. Омук үрүҥ айыытын итэҕэлин харыстыыр, уларыйбакка уһун үйэлэргэ баар буоларыгар, өссө салгыы сайдарыгар, тупсарыгар кыһанар. Ону баара омук бэйэтин үйэтэ 900 сылтан кыайан ордубат. Эт-сиин сылайар, элэйэр, ол иһин уларыйар, тупсарынар кэмэ тиийэн кэлэр. Ол аата омук саҥалыы үөскүүр эбэтэр саҥа омук сайдан тах-сар кэмэ саҕаланар. Бу кэм кэлиитин уһун үйэлээх сахалар “Хаан тупсарыыта” диэн ааттаан туһаналлар, атын омуктары кытта эт-хаан холбоһуута үөскээтэҕинэ күүһүрэрин, кыаҕырарын билэллэр. Хаан тупсарыыта омук үйэтин тухары тохтообокко, быстан хаалбакка салҕанан баран истэҕинэ омук үйэтэ бэйэтэ, сыыйа-баайа уһуур. Сахалар “Уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук” диэн өс хоһоонун тутуһалларыттан үйэлэрэ уһуурун ситиһэ сылдьаллар. Итэҕэл үөрэҕэ икки өрүттээх, икки өттүттэн тутулуктаах: А. Сахалыы таҥара үөрэҕэ. Б. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Итэҕэл бу икки өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын сүтэр-бэккэ салгыы сайыннахтарына эрэ омук уларыйан хаалбакка уһун үйэлэнэр уонна туруктаах сайдыыны ситиһэр кыахтанар: А. Омук бэйэтэ атын омуктуун эйэлээхтик олороруттан уонна сайдыыны ситиһиититтэн, өйө-санаата уларыйыытыттан саҥа омук үөскээн тахсарынан арахсыы, тус-туспа барыы үөскүүрэ итэҕэл таҥара үөрэҕэ диэн өрүтүттэн ордук тутулуктанар. Бэйэтэ таҥара итэҕэллээх омук саҥа киирэр сайдыыны ситиһэн иһэр кыаҕа улаа-  тар. Ол курдук, таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, саҥа үгэстэри үөскэтэн, иҥэринэн иһэригэр туһалыыра сайдыыны аҕалар. Саҥа омук үөскээн тахсарыгар аһара элбэх саҥаны, саҥа тыллары атын омуктартан киллэрдэҕинэ, омук бэйэтин уларыйан хаалыыга тириэрдиэн сөп. Ол аата саҥа тыллар киириилэрэ омук урукку тылын баһыйан уларыттахтарына саҥа омук үөскээн тахсыан сөп. Б. Үрүҥ айыы итэҕэлэ аһара бардаҕына омук былыргытынан олорорун, өйүн-санаатын уларыппатын, саҥаны киллэрбэтин үөскэ-тэр. Олоҥхо кэмин курдук былыргы кэм өйүн-санаатын тутустахтары-на сайдыыны ситиһииттэн хаалан хаалыы үөскүүрүттэн омук ах-  саана быста аҕыйаан барарыгар тиийиэн сөп. Тыл үөрэхтээхтэрэ айбыт “айыыларын үөрэҕэ” туһаны аҕалара бүтэн, аны туһалыырынааҕар сахалар сайдыыны ситиһэллэрин атах-тыыра, өйү-санааны аһара ыытыыга тириэрдэн үрэллиини үөскэтэрэ биллэн эрэр. Ону маннык быһаарыылартан билиэххэ сөп: 1. Сайдыылаах омуктан киирэр саҥа тыллары туһаныыга тиэр-миннэри оҥоробут диэн ааттаан саҥа тылы, ким да тыла өҕүллэн кыайан саҥарбат тылын үөскэтэн туһаннара сатыыллара сайдыы киириитин атахтыыр, сайдыыттан хаалыыга тириэрдэр. 2. Олус былыргы олоҥхо кэмин саҕанааҕы өйү-санааны, билиини тутуһа сатааннар дьон өйө-санаата киһилии суолунан сайдыыны ситиһэрин атахтыыллар. Ол курдук, олоҥхо кэмин саҕана дьон сири-дойдуну икки аҥы; Бу уонна Ол эбэтэр Анараа диэн эрэ арааралла-  рын арбыы сатааннар өй-санаа сайдыытын, үс дойду үөскээһинин, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран туһаныыны билиммэттэр. 3. Саха төрүт тылларын уларытаннар дьон өйүн-санаатын туруга суох оҥордулар. Ол курдук, солун диэн тылы “сонун” диэн сахалар-   га суох тылга уларытаннар солумсах буолууну суох курдук оҥороннор саһа сылдьан аһара барарыгар тириэртилэр. Бэйэлэрэ үлэлээн эппэттэрин таһынан, атын ким да үлэлиэн баҕарбатын үөскэттилэр. 4. Эйэ-нэм диэн холбуу этиини эйэ-“дэм” диэҥҥэ уларытаннар сахалар бэйэ-бэйэлэригэр эйэлээх сыһыаннарын, эйэҕэ сэрэхтээхтик, харыстабыллаахтык, нэмин билэн, икки өттүттэн тэҥнэһиини тутуһан сыһыаннаһыы табылларын суох оҥоро сылдьаллар. 5. “Й” дорҕоону сатаан саҥарбатаҕа буолан төрүт тылларбытыгар “нь” дорҕоону туһанан ньаамырҕаан саҥарыыны киллэрэ сатаан саха ийэ диэн төрүт тылын улаханнык буккуйан эрэллэр. 6. Остуоруйа диэн ааттанар былыргы олохпут кэпсээнин быраҕан, умуннаран, саҥа “устуоруйа” диэн тылы булан ааттаан былыргы остуоруйалаах сахалары үрэйэн, хаалларан саҥа “устуоруйалаах” омугу сахалар оннуларыгар үөскэтэр санаалаахтара билиннэ. 7. “Айыы үөрэҕэ” айыыны оҥорууну барытын “үчүгэй” диэн сымыйанан этэрэ эдэрдэр буолар-буолбат, ол-бу саҥаны айыылары оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара, куһаҕаны оҥороллоро элбиирин үөскэттилэр, бэйэлэригэр тиийинэллэрин элбэттилэр. 8. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини сахалар тутуһалларын биллэрэр айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы аҥардастыы биир, үчүгэй эрэ оҥоро сатааннар өй-санаа тутулуктарын билбэттэрин биллэрэллэр. Айыы диэн тыл икки өрүттээҕин хаһан да сүтэрбэтин, киһи оҥорор быһыылара; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан икки өрүттэнэн тахсан иһэллэрин билинэ иликтэр. 9. “Аньыы” диэн куһаҕаны этэргэ анаан сахаларга суох тылы булан киллэрэ сатааннар итэҕэл үөрэҕэр улахан буккууру оҥордулар, саха дьонун барыларын албынныы сатыыллар. Айыыны “үчүгэй” диэн сымыйанан этэн куһаҕан быһыыны үөскэтии элбээн бүтүн Россия үрдүнэн тарҕанан 2016 сыллаахха 700 оҕо бэйэлэригэр тиийинэн өлбүттэр. Интернет эйгэтигэр бэйэҕэ тиийи-нэргэ ыҥырар сайтар баар эбиттэр. Ирина Яровая диэн госдума депутата туруорсуутунан саҥа сокуон ылынаары сылдьаллар. Бу сокуон оҕону бэйэтигэр тиийиниитигэр тириэрдээччи 12 сыл көҥүлэ быһылларын ирдиир буолуохтаах. Саха сиригэр оҕолор бэйэлэригэр тиийиниилэрэ Россия атын регионнарыттан быдан үрдүк. Ол барыта тыл үөрэхтээхтэрэ уонна сэбиэскэй былаас учуонайдара айбыт, билигин туттулла сылдьар “айыы үөрэҕин” улахан сыыһатыттан үөскүүр куһаҕан сабыдыал дьайыыта буолар. Оҕолору үөрэтиигэ айыы диэн тылы аҕыйахтык тутта сатааһын, бу куһаҕан сабыдыалы биллэрдик аҕыйатыа этэ.  Онон куһаҕан өрүтэ элбэх айыы диэн тылы табан туһаныы, улаханнык саҥарбат буолуу саха дьонуттан ирдэнэр. == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Саха тыла.]] 9788t7mbkx8eitqn0507zdp2kmv23j5 0 59113 431150 2026-10-27T07:30:03Z Xaahax 10090 "Улахан айыы диэн киһи саҥаны айыыны оҥоруута олоҕор биллэр уларыйыылары, хамсааһыннары киллэрэр буоллаҕына этиллэр. Ол аата, улахан саҥаны айыыны оҥоруу киһи олоҕор кутталы быһаччы үөскэтиэн сөп. Ол курдук, массыына абаарыйатыгар түбэһии, муус а..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431150 wikitext text/x-wiki Улахан айыы диэн киһи саҥаны айыыны оҥоруута олоҕор биллэр уларыйыылары, хамсааһыннары киллэрэр буоллаҕына этиллэр. Ол аата, улахан саҥаны айыыны оҥоруу киһи олоҕор кутталы быһаччы үөскэтиэн сөп. Ол курдук, массыына абаарыйатыгар түбэһии, муус алдьанан ууга түһүү диэн саҥаны айыылар киһи олоҕун улахан кутталга киллэрэллэрэ биллэр. Киһи санаата сайдарынан араас элбэх саҥаны айыылары оҥорорго бэлэмнэнэ сылдьар. Үгүс ураты санаалары саныыр уонна ол санаала-рын оҥоро сатаан сыыһа-халты туттунууну оҥоруон сөп. Киһи оҥорор саҥаны айыылара барылара үчүгэй буолан тахсан үөрүүнү аҕалбат-тарын “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар” диэн өс хоһооно биллэрэр. Бу өс хоһооно олоххо уопута суох эдэр киһи бэйэтэ булан оҥоро сатаабыт саҥаны айыыта табыллыбакка хаалан улахан куһаҕа-ны оҥорууга тириэрдэрин биллэрэр суолталаах. Оҕо улахан саҥаны айыыны оҥороро күһүн муус саҥа тоҥон эрдэҕинэ ыйааһына кыратынан туһанан чараас мууска киирэрэ буо-лар. Бу кутталы төрөппүттэр бары билэллэриттэн “Чараас мууска кии-римэ” диэн этэ, үөрэтэ сатыыллар, оҕолорун харыстыылларын биллэ-рэллэр уонна муус тоҥоро чугаһаата диэтэхтэринэ сэрэхтэрин улаа-тыннаран, өссө хатылаан биэрэллэрэ эрэйиллэр. Ааһан иһэр массыынаҕа киһи киирэн биэриитэ улахан саҥаны айыыны оҥоруута буолар. Оҕо тиэтэйэр уонна киһиргиир санаата улааттаҕына итинник санаабычча, түргэнник оҥоруллар саҥаны айыы дьайыытыгар киирэн биэриэн сөп. Ол иһин сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону тиэтэйимэ, ыксаама, киһиргээмэ диэн этэн үөрэтэн сыыһа-халты туттунара киирэриттэн харыстааһыны оҥорор. Улахан куһаҕаны, хара айыыны оҥоруу сэти үөскэтэр. Сэт үөскээ-һинин эппиэтэ иэстэбил диэн ааттанан хойутаан да буоллар тиийэн кэлэр. Дьон сайдыыны ситиһиилэрин чыпчаалынан аатыран улахан атомнай буомбалары оҥостон кэлэр сэриигэ бэлэмнэнэн сэти үөс-кэппиттэрин кэнниттэн, бу буомбаларыттан бэйэлэрэ куттаналлара улааппытын тэҥэ, аны эстэн хааллахтарына хайа дойдуга тиийэн ханна саһан быыһаныахтарын билбэккэ эрэйдэнэ сылдьаллар. Улахан туһалаах диэн ааттанар атомнай уот биэрэр станциялар киһи сыыһа туттунарыттан уонна айылҕа дьайыытыттан алдьанан радиацияны киэҥник тарҕатан кэбиһиэхтэрин сөп. Германия дойдута бу атомнай станциялартан аккаастаммыта ыраатта эрээри, ньиэп сыаната ыараан урукку оҥостубуттарын туһанан эрэллэр. 2019 сыллаахтан тарҕаммыт коронавирус ыарыыта, айылҕаҕа үөс-кээбит ыарыы буолбакка, дьон оҥорбут саҥаны айыылара буолара дакаастанан сылдьар. Арай буруйдааҕы булуу, эппиэккэ тардыы сы-һыаннаах дойдулар балыссыыларын үөскэтэриттэн улахан уустук-танан тахсан, бу кэмҥэ кыайан быһаарылла илик. Сир үрдүгэр дьон эстиилэрэ урукку кэмҥэ суох саҥаны айыылары оҥороллоруттан тиийэн кэлэрин үөрэхтэммит дьон син билиэхтэрэ этэ. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн олоххо туһалаах үөрэхтэрин туһана сылдьыы эрэ сир үрдүгэр дьон олохторо уһуурун үөскэтиэн сөбүн билинэр кэм кэлэн иһэр. Саҥаны айыыны оҥоруу улахана диэн сэриини саҕалааһын буолар. Дойду дьонун барыларын хаарыйар улахан саҥаны айыыны оҥорууну - СВО-ну 2022 сыллаахха олунньу 24 күнүттэн Россия саҕалаабыта. Бэйэлэрин улаханнык сананарга тиийэн хаалбыт сэриилэрэ үс хону-гунан кыайыыны ситиһэн Аан дойдуга биллэр улахан саҥаны айыыны оҥорор санааламмыттара табыллыбакка хаалбыта. Украина норуота уонна сэриилэрэ эрдэттэн биир санаалаахтарын көмөлөрүнэн туһанан үчүгэйдик бэлэмнэнэн соһуччу саба түһүүгэ кыаттарбакка улахан утарылаһыыны оҥорбуттара. Балаҕан ыйын 21 күнүгэр Россияҕа мобилизацияны биллэрэн эдэрдэри хомуйбуттара. Үлэни кыайбат дьоҥҥо элбэх харчыны биэрии баҕа өттүлэринэн барааччылары элбэтэрэ туһаны оҥорор. Украина дойдутуттан босхолообут сирдэригэр олохтоохтору мун-ньан референдум диэн куоластааһыны ыытан Россияҕа холбоһууну сөбүлээбиттэрин биллэрбиттэрин атын дойдулар ылымматтар. Госдума уонна Федерация Совета биир киһи курдук куоластааннар бу саҥа холбоммут регионнары Россия сирдэринэн ааттыыбыт диэн эппиттэрэ саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрии буолар. Бу аһара түргэнник ыытыллыбыт референдумнар быһаарыыларын соҕотох Севернэй Корея дойдута эрэ билинэн сылдьар. Россия кыраныыссатын атын омуктар кэстэхтэринэ, сэриилэрин киллэрдэхтэринэ ядернай сэрии сэбин туһаныан сөп диэн быһаа-рыыны бары билинэллэр. Россия бу улахан сэриилэрин сэптэрэ хаһан баҕарар бэлэмнээхтэрэ биллэр. Ол курдук, ядернай сэрии сэптээх поезд Украина диэки бара сылдьыбыта. Ону тэҥэ, ядернай “Посейдон” диэн ааттаах торпедалаах К-329 “Белгород” диэн атомнай подводнай лодка ханна эрэ баран сүтэн хаалара биллэр. Ядернай сэриини саҕалааһын диэн дьону эстиигэ тириэрдиэн сөптөөх саҥаны айыы буоларын “Өлөн иһэн өйдөммүт” диэн сахалар өс хоһоонноро биллэрэр. Ол курдук, киһи оҥорбут быһыытын улахан куһаҕаныттан кэһэйдэҕинэ өйө, харыстанар санаата дьэ киирэрин былыргы үйэлэргэ быһааран олохторугар туһана сылдьаллар. Олоххо суоһаабыт куттал төһө да улаханын, тиийэн кэлиэн сөбүттэн төһө да саллыбыттарын иһин, ким да куттаммыта биллэ илик. Тоҕо диэтэххэ, атыттар эмиэ саҥаны айыыны оҥороору, элбэх атомнай буомбалаахтарын ханна эрэ боруобалыы охсоору ким аан бастаан эһэрин эрэ кэтэһэ сылдьаллар. Бары атомнай буомбаларын эстэхтэринэ Россияҕа эрэ буолбакка, барыларыгар улахан куһаҕан үөскүөн сөп эрээри, ким да иннин биэрэр санаата суоҕа “Үрүҥү, хара диир” диэн сахалар үөрэхтэригэр сөп түбэһэр. Атомнай буомба радиациятын киэҥник дьайыытыттан буомбаны эспит дойду бэйэтэ эмиэ кэһэйиэҕэ диэн санаа дьоҥҥо баар эрээри, урутаан түспүт барыһырара хаһан баҕарар баарыттан, угуйар күүһэ улаатан хаалар. Атомнай буомбалар эстиилэрэ элбэх омуктары холбуу хаарыйарынан уонна радиациятын дьайыыта киэҥ сирдэргэ тарҕа-нарынан ордон хаалааччы аҕыйах буолуо диэн этэллэр. Ол аата, бу саҥаны айыыны бары туһанан элбэх буомбалары эстэхтэринэ Аан дойдуга дьон-аймах эстиилэрэ кэлиэн сөп. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыыны айылҕа тутуһа сылдьарыттан кэмэ кэллэҕинэ, бу икки өрүттэр солбуйсан биэриилэрэ кэлэрэ хаһан да уларыйбат. Сир үрдүгэр дьон сайдыыны ситиһиилэрэ аҥар өрүтэ буолан хаалара, атын утары өрүтэ баар буоларын уонна биирин солбуйарын үөскэтэр. Бу иккис өрүт үөскээн тахсара дьон былыргы дьыллар мындааларын аһара баран төннүүлэрэ буолара саарбаҕа суох быһаарыллар кыахтанна. Сиргэ үөскүүр улахан тыынар-тыыннаахтар киһи уонна сүөһү диэн икки өрүккэ былыргыттан арахсаллар. Төһө эрэ кэминэн киһи этэ-сиинэ сылайарыттан уонна буор кута буккулларыттан мөлтөөн-ахсаан барыыта иккис өрүт, кыыллар уонна сүөһүлэр сайдан, баһылаан ба-ралларын үөскэтэрэ тиийэн кэлиэн сөп. Өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьон, бу улахан кутталлаах иккис өрүтү, дьон кыыллар өйдөрүгэр-санааларыгар төннүүлэрин үөскэппэт туһугар кыһанар кэмнэрэ кэлбитэ атомнай буомбаларынан куттааһын баар буолбутуттан биллэр буолла. Өй-санаа сайдыыта үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки өрүттэрэ тэҥҥэ сайдалларын быһаарыы дьон бэйэлэрэ аһара улахан саҥаны айыыны оҥорон туһаныыларыттан эстиилэрэ, симэлийиилэрэ тиийэн кэлиэн сөбүн биллэрэр. Сэриини саҕалаан саҥаны айыыны оҥоруу ыҥырар, угуйар күүһэ улаханыттан тарҕанан барар кыахтанна. АХШ, Израил уонна Иран сэриилэрэ саҕаланыыта ол дьайыы улаханын биллэрэр. Бу саҕалам-мыт сэрии хаһан бүтэрэ, ким кыайара букатын биллибэт. Өй-санаа аһара барыыта, киһи быһыытын тутуспат буолуута саҥа-ны айыыны оҥорууга тириэрдэр. Ол иһин, киһилии быһыылаах саха дьоно биир эмэ, олоххо чахчы туһалаах саҥаны айыыны оҥорорго “Кэс тылы” этиини тутуһа сылдьаллара туһалыыр. Олоххо сахалар таҥараларын үөрэҕин туһаныы дьон өйө-санаата туруктаахтык, киһи быһыытын аһара барбакка эрэ сайдарын үөскэтэр. Ол иһин “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн саҥаны айыыны оҥорууга олус улахан сэрэхтээх буолууну ирдиир үөрэхтэрэ Сир үрдүгэр дьон олохторо уһуурун ситиһиигэ туһалыыр аналлаахтар. Онон дьон сайдыыны ситиһэр аатыгар улахан кутталлаах саҥаны айыылары оҥорор буолан иһэллэрэ олоххо туһаны оҥороллорунааҕар кутталы үөскэтэллэрэ улаатарыгар тириэрдэр. == Туһаныллыбыт литература. == 1.Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] 709ln1w2w9i2vaoi05ftn1wyhllekmm 0 59114 431151 2026-10-27T07:48:22Z Xaahax 10090 "Сахабыт сирэ сылтан сыл аайы сайдан, сир дойду аайы улахан тутуулар дьэндэһэн тахсан иһэллэр. Ордук киин куораппыт сүүнэ улахан, үтүө, мааны көрүҥнээх тутууларынан, дьон олорор дьиэлэ-ринэн, көнө уулуссаларынан киэркэйэрэ кэлин түргэтээтэ. Атын..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431151 wikitext text/x-wiki Сахабыт сирэ сылтан сыл аайы сайдан, сир дойду аайы улахан тутуулар дьэндэһэн тахсан иһэллэр. Ордук киин куораппыт сүүнэ улахан, үтүө, мааны көрүҥнээх тутууларынан, дьон олорор дьиэлэ-ринэн, көнө уулуссаларынан киэркэйэрэ кэлин түргэтээтэ. Атын ханна да суох көрүҥнээх саҥа, улахан тутууну тутарга аан маҥнай, бу тутуу проега оҥоруллар. Тутуу проегын саҕалааччы – архитектор, саҥаны айааччы уонна онтун олоххо киллэрэ сатааччы киһи буолар. Архитектор санаабыт санаатын, араас саҥа идиэйэлэрин кумааҕыга уруһуйдаан проект оҥоруутун саҕалыыр. Кини бу оҥорор проегын бары араас элбэх тутуу урут оҥоруллубут нуормаларыгар, СНиП-тэргэ сөп түбэһиннэрдэҕинэ эрэ тутуута тутуллар кыахтанар. Бу араас нуормалар, СНиП-тэр уһун кэмнээх тутууну тутуу уопутта-рыттан, тупсаран биэриилэриттэн хомуллан оҥоруллар буоланнар, бу тутуллуохтаах тутуу эрэллээх, тупсаҕай, аналлаах сыалыгар сөп түбэ-һэр буоларын хааччыйар сыаллаахтар. Ол аата, тутууну тутан саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрэргэ тутуулар уопуттарын барытын мунньан, таба сыаналаан туһаннахпытына эрэ табыллар. Ханнык баҕарар тутуу, саҥаны айыы эрэллээх, тупсаҕай буоларын проект хааччыйарга аналланар. Проекка смета оҥоруллан, бу тутуу төһө сыаналаах буолара быһаарылларын тэҥэ, тутуу төһө уһун үйэлээхтик турарын проект эмиэ быһаарара эрэйиллэр. Холобурга, дьон олорор дьиэлэрэ 50-тан 100 сылга диэри сүрүн конструкциялара хамсаабакка, алдьаммакка эрэ туралларын проект хааччыйара ирдэ-нэр. Ол аата, бу тутууга туттуллар бары матырыйаалларга, конст-рукцияларга уонна бу тутуу турар сиригэр итиччэ сыллар усталарыгар ханнык да тутууну буортулуур уларыйыылар тахсыа суохтаахтар диэн проект гарантия биэрдэҕинэ табыллар. Элбэх дьоҥҥо туһалаах улахан тутуу үчүгэйи, туһалааҕы саҥаны  оҥорууга киирсэрэ ханнык да саарбаҕа суох эрээри, бары өттүнэн бөҕө, дьоҥҥо ханнык да кутталы үөскэппэт буолара хайаан да ирдэ-нэр. Проект оҥорооччу саҥаны айан, субу баар, туттулла сылдьар тутуу конструкцияларын туһанан олоххо киллэриитэ ситиһиигэ, тутуу тутуллан бүтэн олоххо киириитигэр тириэртэҕинэ биирдэ саҥаны айыы буолан дьэндэйэн тахсар. Сорох аһара барбыт санаалары олоххо киллэрэ сатааһын тутуу конструкцияларын оҥоруу ситэн сайда илигинэ кыаллар кыаҕа уустук, суох да буолуон сөп. Бу быһаарыы экономика кыаҕыттан, туругуттан эрдэлээн, урутаан хаалбыт саҥаны айа сатааһын кыайан олоххо киир-бэккэ таах хаалан хааларын биллэрэр. Өй-санаа саҥаны айарга үлэтин тутуу проегын оҥоруу үлэтин хаа-мыыта дакаастыыр. Ол курдук, элбэх саҥаны оҥоро сатыыр архитек-тор санаатыгар олус үтүө көрүҥнээх, ханна да тутулла илик тутууну кумааҕыга уруһуйдаан баран, бу уруһуйун тутууну тутааччыны кытта сөбүлэһиннэрэрэ ирдэнэр. Бу тутуллуохтаах тутуу билигин баар тут-тулла сылдьар тутуу конструкцияларыгар, бары нуормаларга, СНиП-тэргэ сөп түбэһэр буоллаҕына эрэ тутуллар, саҥаны айа сатаабыппыт олоххо киирэн, оҥорор быһыыга кубулуйан айыы буолар кыахтанар. Бары саҥаны айыылар олох уопутугар тирэҕирэллэрэ ирдэнэр. Ол иһин, сахалар кырдьаҕас киһи ыйан, этэн биэриитин саҥаны айыыны оҥороллоругар туһаналлара “Кэс тыл” этиитэ диэн ааттанар. Саҥа тутуу проега дьиҥнээх, олоххо киирэрэ чугаһаабыт саҥаны айа сатааһын буолар. Ол эрээри, бу саҥаны айа сатааһыммыт кумаа-ҕыга эрэ уруһуйданан дьиҥнээх саҥаны айыы буолбакка, саҥаны айыыга тириэрдэр суол, бэлэмнэнии эрэ буолар уонна айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Сахалар өй-санаа бу уратытын былыр үйэҕэ быһаараннар ай диэн төрүттэн тахсар айар диэн тылы үөскэтэн туһаналлар. Кумааҕыга уруһуйдаммыт проекпытынан тутуу тутул-лубакка хааллаҕына, бу саҥаны айбыппыт кыайан олоххо киирбэккэ таах хаалан хаалыан сөп. Ол курдук, үгүс оҥоруллубут проектар туохтара эрэ табыллыбакка кыайан тутуллубакка эрэ хаалаллар. Проект оҥоруута уустук, уһун кэми ылар. Ол барыта проегынан тутуллар тутуу уһун үйэлээх, хаачыстыбалаах буолуутун хааччыйарга аналланар уонна өй-санаа сайдыытын, саҥаны айыы олоххо киириитэ уустугун чуолкайдаан биэрэргэ туһалыыр. Киһи мэйиитин саҥаны айарга үлэтэ эмиэ проект оҥоруутугар сөп түбэһэр. Элбэх саҥаны, ону-маны, үчүгэйи, куһаҕаны барытын баспыт иһигэр, санаабытыгар саныыр, айан, оҥорон көрө сатыыр буоллахпы-тына, олорбутун барыларын илэтигэр оҥорон таһаарар кыахпыт суох. Ол курдук, сорохторун оҥорорбутугар кыахпыт-күүспүт тиийбэтэ мэ-һэйдээн табыллыбаттара элбиир, онтон атыттара аны куһаҕаннарын, дьоҥҥо туһата суохтарын эбэтэр буортулаахтарын билэрбититтэн бэйэбит туттунан оҥорбоппут, хаалларабыт. Аан маҥнай баспыт иһигэр айабыт, элбэхтик толкуйдуубут, ыры-табыт, онтон кумааҕыга суруйан туох тахсан кэлэрин быһаарабыт, арыйан көрөбүт, ол эрэ кэнниттэн илэтигэр оҥорон таһаардахпытына, оҥордохпутуна, туттахпытына, бу быһыыбыт дьэ биирдэ айыы буолан тахсар. Бары саҥаны оҥоруулар маннык суолунан баран истэхтэринэ сыыһа-халты буолан хаалыылара уонна куһаҕаҥҥа кубулуйуулара биллэрдик аҕыйаан үрүҥ, үчүгэй айыы буолан тахсаннар, дьоҥҥо туһаны аҕалаллара кыаллар. Үрүҥ айыыны, туһалааҕы оҥоруу халлаантан түһэн кэлбэт, олох таһымыттан, сайдыытыттан быһаччы тутулуктаннаҕына табыллар. Ол аата киһи ханнык баҕарар саҥаны айыыны оҥороругар, бу саҥаны айыытыттан туох уларыйыылар, содуллар үөскээн тахсалларын эрдэт-тэн, айыыны оҥоруон инниттэн билэр буолара хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Ол иһин, сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону, ситэ өйө-санаата сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэ илигинэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. (1,24). Бу этиилэр оҕону ситэ билбэтиттэн, билиитэ, уопута тиийбэтиттэн сыыһа-халты туттунарыттан көмүскүүр, харыстыыр аналлаахтарын бу кэмҥэ ситэ өйдөөбөккө, туһаммакка, хаалларан сылдьабыт. “Айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэн тыл үөрэхтээхтэрэ сыыһа үөрэтэллэрин түмүгүнэн эдэрдэрбит, уолаттарбыт сыыһа-халты туттуналлара, хаа-йыыга түбэһэллэрэ билигин элбээтэ. Ханнык баҕарар саҥаны айыыны оҥоруу маннык суолу тутуһан сайдан бардаҕына сыыһа-халты буолара аҕыйаан туһата элбиир: 1. Санааҕа оҥорон, айан көрүү, хос-хос хатылааһыны туһаныы. 2. Саҥаны айары кумааҕыга суруйан, суоттаан, ырытан көрүү, сыыһатын-халтытын көннөрүү уонна тупсарыылары киллэрии. 3. Дьиҥнээхтик илэтигэр саҥаны айыыны оҥорон таһаарыы. Саҥаны айыыга тириэрдэргэ аналлаах суоллары биир-биир ылам-мыт арыыйда дириҥник ырытыахпыт: 1. Санааҕа оҥоро охсон көрөн баран оҥоруллар саҥаны айыылар үгүстэрэ табыллыбаккалар быстах быһыыга кубулуйаллар уонна сыы-һа-халты буолуулара элбэҕиттэн куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. “Санаабычча быһыылаах” диэн сахалар тугу эрэ саныы эбэтэр туох эмэ өйүгэр көтөн түстэр эрэ оҥоро охсор, сыыһа-халты туттунара үгүс киһини этэллэр. Санаабычча оҥоруллан иһэр быһыылар быстах быһыылар диэн ааттаналлар уонна олоххо элбэхтик куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Ону тэҥэ, араас элбэх ыра санаалаахтар, фантазия-һыттар, сорох философтар санаалара олохтон, сайдыыны ситиһииттэн тутулуга суохтарыттан олоххо киирэр кыахтара суох, кыайан дьоҥҥо туһалаабаттар, ыра санаа эрэ буолан хаалаллара элбиир. 2. Киһи сыыһа-халты туттубатын туһугар куруук “Сэттэтэ мээрэй-дээн баран биирдэ быс” диэн этиини туһана сылдьара табыллар. Ол аата, тугу эмэ туһалааҕы оҥоруон баҕарар киһи субу оҥорор быһыы-тын санаатыгар элбэхтэ оҥорон, боруобалаан көрөн баран илэтигэр оҥордоҕуна табыллан туһата элбиир кыахтанар. Уустук, улахан саҥаны айа сатааһыннар бары кэриэтэ эрдэттэн бэлэмнэнэн, кумааҕыга суруллан, суоттанан, ырытыллан баран оҥору-луннахтарына эрэ киһиэхэ, олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыылар буолан тахсар кыахтаналлар. Ол курдук, киһи баһын иһигэр тутан сыаналыыра кээмэйэ аҕыйаҕыттан уустугу, улаханы уонна үйэлээҕи айарыгар барытын табатык сыаналыыр кыаҕа суоҕуттан, олорун ку-мааҕыга суруйан көрөрө, эрдэттэн сыыһатын-халтытын көннөрөрө, туһалааҕы эбэн биэрэрэ, онтон сыаналыыра быдан олохтоох, ол иһин таба буолар кыаҕын улаатыннарар. Тутуу проегын оҥоруу эмиэ кумааҕы үлэтигэр киирсэр. Проегы оҥоруллар кэмигэр үчүгэйдик ырытан, көннөрөн, тупсаран биэрдэххэ хаачыстыбата тупсан, сыыһата-халтыта суох буолан оҥорууга табыл-лар кыахтанар. Ол иһин, бу проегынан тутуллар тутуу хаачыс-тыбалаах, туһалаах уонна уһун үйэлээх буолар кыаҕа улаатар. Бары саҥаны айыылар, айыыны оҥоруулар тутуу проегын оҥоруу хаамыытын курдук үктэллэри салгыы баран иһэллэрэ аныгы сайдыы-лаах, үөрэхтээх дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сахалар бу быһаа-рыыны былыргы кэмнэртэн ыла туһаналларын “Кэс тыл” диэн этии баара биллэрэр. Ол курдук, олоххо элбэх уопуттаах, кырдьаҕас киһи айыыны маннык оҥорон кэһиини киллэрэн тупсарыыны оҥор диэн этэн, ыйан биэриитин тутуһан эдэрдэр оҥордохторуна табыллан, сатанан тахсарынан туһаны оҥорор кыахтанар. Суруйуу үлэтэ диэн дьиҥнээхтик илэ оҥоруу буолбатах, тугу эмэ оҥорууга бэлэмнэнии, санаабыт санааны кумааҕыга киллэрэн бэлиэ-тээһин эрэ буолар уонна айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Кумааҕыга тугу баҕарар суруйдахха төһө баҕарар уйуоҕа, туох да буолуо суоҕа диэн быһаарыы таба буолан туттулла сылдьар. Суруйааччы саҥаны айар эрэ, айыыны оҥорбот диэн этии итинник быһаарыллара табыллар. Тугу да суруйбут иһин кыайан оҥорул-лубакка кумааҕыга таах хаалан хаалыан эмиэ сөп. 3. Кумааҕыга суруллубут, суоттаммыт, туох содул үөскүүрэ быһаарыллыбыт, бары куһаҕана барыта ылан быраҕыллыбыт саҥаны айбыппытын илэтигэр оҥорон, тутан таһаардахпытына дьэ биирдэ үрүҥ, үчүгэй айыы буолан тахсар, сыыһа-халты буолара суох оҥоруллар уонна дьоҥҥо элбэх туһаны аҕалар кыахтанар. (1,132). Онон дьон бары саҥаны айан олоххо киллэрэллэригэр бу быһаа-рыылары туһана сылдьаллара буоллар, элбэх тутууну тутуу курдук туһалаах, сыыһата-халтыта аҕыйаабыт, тупсарыылары киллэриммит саҥаны айыылары оҥороллоро кыаллыа этэ. (2,32). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с. 2. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] lac8l9elsc6hyg9008hydytv2jznyr9