Үчүгэй, туһалаах саҥаны айыы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Үчүгэй, туһалаах саҥаны айыы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59115</id>
    <revision>
      <id>431152</id>
      <timestamp>2026-10-27T22:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Дьон бары бэйэлэригэр үчүгэйи эрэ баҕаралларыттан үчүгэй диэ-биттэрин сөбүлээннэр элбэхтик оҥороллор уонна бэйэлэрин “үчүгэй-бит” диэн санаалара сыыйа улаатан иһэр. Ол иһин, “үчүгэй” диэн ааттанааччы кэмэ суох эбиллэрэ салҕанан барара үчүгэ...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12261" sha1="cdgo2xwtdn7lfh8mk5up1eltgo7dzo1" xml:space="preserve">Дьон бары бэйэлэригэр үчүгэйи эрэ баҕаралларыттан үчүгэй диэ-биттэрин сөбүлээннэр элбэхтик оҥороллор уонна бэйэлэрин “үчүгэй-бит” диэн санаалара сыыйа улаатан иһэр. Ол иһин, “үчүгэй” диэн ааттанааччы кэмэ суох эбиллэрэ салҕанан барара үчүгэйтэн үчүгэйи салгыы үөскэтэр. Омук олоҕун сайдыыны ситиһэр эбэтэр мөлтүүр кэмнэригэр, бу “үчүгэй” аһара баран хаалыыта улуутумсуйуу өйүн-санаатын аһара ыытан барыларыгар тарҕатан кэбиһэрэ куһаҕаннары булууну  үөскэтэн кэрээнтэн тахсыыга тириэрдиэн сөп.

Саҥаны айыыны оҥоруу урут ким да оҥоро илик быһыыта буоларынан ыксаабыт санааҕа табыллыах курдук буолан баран оҥорору кытта табылла, сатана охсубат уратылаах. Табыллыбыт, сатаммыт уонна сыыһа-халты буолбатах саҥаны айыы эрэ дьоҥҥо туһалаах буолан тахсан үрүҥ айыы диэн ааттанар кыахтанар. 

Үрүҥ диэн тыл күн тахсан халлаан сырдааһынын биллэрэн үчүгэйи бэлиэтииргэ ананан Күн таҥара үөскээбитин кэнниттэн, сырдык буолуута киһи көрөрүн тупсаран ырааҕы, киэҥи баһылыырын үөскэтэрин иһин, туттуллууга киирбит. Үрүҥ диэн тыл киһи үчүгэйи билэрэ уонна туспа арааран туһанара айылҕаттан тутулуктааҕын биллэрэн олоххо киирбит. Киһи оҥорор ураты быһыыта айыы диэн тылынан этиллэн баран икки өрүттэнэн тахсарын арыйан үрүҥ диэн тыл үчүгэйин туспа арааран туһаныыга аналламмыт.

Үрүҥ айыы диэн ааттаммыт саҥаны айыыны дьон бары үтүктэр, хатылаан оҥорор, олохторугар туһанар кыахтаналлар. Олоххо үрүҥ айыылары оҥорон туһаныы тупсуу, сайдыы киирэн иһэрин үөскэтэр.

Дьон бары тугу эмэ уратыны, саҥаны айыыны оҥорон олохторун тупсарынан иһиэхтэрин баҕараллар. Бу баҕа санааларын олус түр-гэнник, атыттартан эрдэлээн уонна эрэйэ суохтук толоро сатаан өйдөрүн-санааларын күүскэ үлэлэтэргэ тиийэллэр, ол иһин тиэтэйбит, ыксаабыт санааларыгар албыҥҥа киирэн биэрэллэрэ элбиир. Ону тэҥэ, бу санаа дьайыытыттан ол-бу саҥаны айыыны булан оҥоро са-тыыллара табыллыбакка, сатаммакка хаалалларын үксэтэллэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн дьон өссө билэ иликтэрин, оҥор-ботторун оҥоруу буолар. Ол иһин, сыыһа-халты буолан хаалара элбэ-ҕин таһынан киһи хайдах оҥороруттан улахан тутулуктааҕынан табыллыбатар, сатамматар эрэ куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылаах.

“Үчүгэй буолуо” диэн быстах, тиэтэйэр санааттан оҥорулла охсубут саҥаны айыы табыллыбакка хаалан куһаҕан буолара быдан элбэх. Ол курдук, от кэбиһиитигэр оҕус сиэтэ сылдьан быһалыы бара охсоору күөл кыйыатын иҥнэритигэр тартаран угаайыны охторон кэбиспит оҕо тиэтэйэр, ыксыыр санаатын аҕыйаттаҕына табыллар.

Сахалар саҥаны айыыны оҥорууга “Кэс тыл” диэн кырдьаҕас, олоххо элбэх билиилээх, уопуттаах киһи этэрин, ыйан биэрэрин тутуһан оҥордоххо табыллара, сатанара элбээн хааларын туһаналлар. Ол аата, саҥаны айыы хантан да халлаантан түспэккэ, олох ситиспит таһымыттан, үлэни хайдах оҥорортон быһаччы тутулуктанан үөскүүр. Саҥаны айыыны олоххо киллэрии аһара барбакка кэһиини оҥорон киллэрии курдук сыыйа киирэн туһалыыра табыллар.

Саҥаны айыы диэн олус уустук, уһуннук үлэлээтэххэ оҥоруллан тахсар уонна табылыннаҕына, сатаннаҕына эрэ үчүгэйгэ кубулуйан сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр ураты быһыы буолар.

Олоххо туһаны аҕалар үлэлэр бары үчүгэйи оҥорууну элбэтэллэр. Бары эмчиттэр дьоҥҥо үчүгэйи, туһалааҕы оҥорорго аналлаах үлэ-лииллэр. Хирург быраас хас биирдии оҥорор операцията улахан саҥа-ны айыы буолан тахсар. Ол курдук, бу операция урут оҥоруллубукка маарыннатан оҥорулларын да иһин, атыттартан туспата, туох эмэ уратылааҕа син-биир биллэн тахсан кэлэр. 

Саҥаны айыылары оҥорууттан уонна олоххо киллэрииттэн сай-дыы, тупсуу кэлэрин бары дойдулар туһаналлар. Дьоҥҥо туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥорбут дьону анаан-минээн бэлиэтииллэр, бочуоттаах ааттары иҥэрэллэр. Дьон барыларын ахсааннарыгар тэҥ-нээтэххэ саҥаны айыыны оҥорбуттар; учуонайдар, араас серти-фикаттары, патеннары ылбыттар отой аҕыйахтар. Ол аата, туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу диэни биир эмэ талааннаах, үлэһит киһи эрэ оҥорор уһун кэмнээх уонна уустук үлэтэ буолар.

Олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥорууну тутуу проегын оҥоруу курдук кумааҕыга эрдэттэн суруйан, бары араас сыыһаларын-халтыларын көннөрөн баран илэтигэр оҥорон таһаардахха табыллар, сатанар, үрүҥ айыы буолар кыаҕа улаатар.

Ханнык баҕарар үлэни үлэлииргэ “Техника безопасности” диэн аналлаах үөрэҕи баһылаатахха эрэ табыллар. Ол курдук, үлэҕэ сыл-дьан ол-бу, араас саҥаны айыылары оҥорон туһана сатааһын аан маҥнай көҥүллэммэт. Үлэ үксэ урукку кэмнэртэн үлэлэнэр буолан сөптөөх хамсаныылары оҥоруулар олохсуйбут үгэскэ кубулуйан сыл-дьаллар. Дьон оҥороллоруттан атыннык, уратытык оҥоруу сыыһа-халты буолан хаалара элбэҕиттэн үлэҕэ саҥаны туһаныы, араас туп-сарыылары киллэрии үгүс үлэттэн ситиһиллэр.

Тыаҕа мас кэрдэ сылдьан хас биирдии тиити охторуу саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Тиити охторорго тыал хантан үрэрин, хайа өттүгэр мутуга элбэҕин, ханан түстэҕинэ табылларын эрдэттэн таба сыаналаан ол диэки охторуу эрэйиллэр.

Тиити хайа диэки охторон түһэрэри эрдэттэн былааннаан, ол диэки сирэйдээн кэрдэн баран кэтэх өттүн кэрдиллэр уонна хайа диэки барарын салайан биэрии оҥоруллар. Тиити охторуу табылыннаҕына эрэ үчүгэй саҥаны айыыны оҥорууга киирсэр уустук үлэ сатанар.

Үчүгэй диэки халыйан барыы үчүгэйи аһара элбэтэн “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно туоларыгар тириэрдэн кэбиһэр. Ол курдук, үчүгэй уонна куһаҕан икки өрүтү үөскэтэллэриттэн кэмэ кэллэҕинэ, хайалара эрэ аһара бардаҕына уларыйан, хардары-таары солбуйсан биэрэр уратылаахтар. Бүгүн “үчүгэй” диэн ааттана сылдьыбыт уурайан, сотору куһаҕан диэн буолан хаалыан сөбүн таба быһааран туһаныы хаһан баҕарар туттулла сылдьара табыллар. Бу уларыйыы кэлэрин сахалар быһааран “Уол биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар” диэн өс хоһооно оҥорон туһаналлар. Бу өс хоһооно куһаҕан үчүгэйгэ уларыйара тиийэн кэлэрин биллэрэрэ улахан үөрэтэр суолталаах.

Айылҕаҕа туох барыта икки өрүттээх буолан тахсалларыттан киһи өйүн-санаатын туһанан олору арааран билэрэ уонна олоҕор туһанара эрэйиллэр. Икки өрүттэри булан ылыы киһи үһүс өрүтү таба быһааран туһанарыгар уонна сөп түбэһиини үөскэтэригэр кыах биэрэр.

Таба, сөптөөх быһаарыыны ылыныы бу икки өрүттэр икки ардыла-рыгар үһүс, сөп түбэһии өрүтэ ортолоругар баарын булууттан үөскээн тахсар. Ол аата, сахалар олоххо таба быһаарыыны булунууну арыйан “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэтэн, бу үһүс өрүтү булан туһанан былыргы үйэҕэ Орто дойдуну олохтообуттар.

Онон биир эмэ талааннаах киһи элбэхтик үлэлээн оҥорбут саҥаны айыыта табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны оҥороро кыаллар, барыһы киллэрэр уонна омукка тупсууну, сайдыыны аҕалар. (1,41).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1.Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>cdgo2xwtdn7lfh8mk5up1eltgo7dzo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куһаҕан, буортулаах саҥаны айыы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59116</id>
    <revision>
      <id>431153</id>
      <timestamp>2026-10-27T22:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан истэҕинэ дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын билэр, олору оҥорбот буоларыгар “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэр. Тоҕус эрэ ахсааннаах содулу үөскэтэр куһаҕан быһыылары о...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19332" sha1="21irecr4xk4oxstpnteuiv4mzp6jr8o" xml:space="preserve">Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан истэҕинэ дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын билэр, олору оҥорбот буоларыгар “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэр. Тоҕус эрэ ахсааннаах содулу үөскэтэр куһаҕан быһыылары оҕо билэн оҥорбот буоллаҕына, киһи буолууну ситиһэрин туһанар. Ону тэҥэ, “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэҕи туһанан оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарын ситиһэр.

Куһаҕаны ким да сөбүлээбэт, бары аҕыйата, оҥорбот буола, тут-туна сатыыллар. Тугу эмэ оҥорбута куһаҕан буолан хаалыан ким да баҕарбат. Ол эрээри, төһө да хомолтолооҕун иһин анаан-минээн куһа-ҕан буоллун диэн саҥаны айыыны оҥорооччулар суох буола иликтэ-риттэн куһаҕан диэн сүтэрэ кыаллыбат. Ону таһынан киһи тугу сирбитин, сөбүлээбэтэҕин куһаҕан диэн ааттаан иһэрэ, куһаҕан суох буолбатын, симэлийэн, сүтэн хаалбатын үөскэтэр. Табыллыбатах, сатамматах саҥаны айыытын киһи үгүстүк куһаҕан диэн ааттаан баран быраҕан, хаалларан кэбиһиэн сөп.

Киһи оҥорор быһыыта, саҥаны айыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буо-лан тахсан иһэллэриттэн үчүгэй элбээбитин да иһин куһаҕан суох буолбакка эмиэ эбиллэн, тэҥҥэ күүһүрэн иһэр. Экономика сайдыыта олох тупсарын тэҥэ, куһаҕан эмиэ күүһүрэн иһэрин үөскэтэрэ эрэйи элбэтэн, киһи өйө-санаата өссө күүһүрэрин, тулуура, туттунар күүһэ улаатарын эрэйэр. Ааспыт үйэҕэ арыгыны иһии дьон өйүн-санаатын буортулуур этэ, саҥа, 21-с үйэҕэ өссө күүстээх наркотик тарҕаныыта эбиллэн, кэҥээн иһэриттэн эдэрдэр өйдөрүн-санааларын улаханнык буккуйан уустуктары үөскэтэр буолла.

Дьон бары үчүгэй эрэ айыыны оҥорор буола өйдөрө-санаалара тупсара өссө да ырааҕын билиннэххэ табыллар. Хас оҕо улаатарыгар өйө-санаата саҥаны айыыны билэриттэн үөскээн тахсар. Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар икки аҥы хайдыһыыны, икки өрүтү үөскэтэн иһэриттэн атыттарга анаан-минээн куһаҕан буоллун диэн саҥаны айыыны оҥорооччулар биллэн тахсаллара аҕыйыы илик. 

Саҥа сэрии сэптэрин оҥорооччулар атыттарга улахан куһаҕан буоларыгар баҕаран туран элбэх киһини өлөрөргө анаан оҥороллор. Дьон саамай улахан саҥаны айыылара атом күүһүн баһылааһыннара буолар. Атом күүһүн туһанан үлэлиир электрическэй уоту биэрэр станциялар барыстара улахан эрээри, араас саахаллартан радиацияны тарҕаталлара билиннэ. Ону тэҥэ, атомнай буомбаны оҥостуу олоххо киирэн сылдьарынан билигин кэлэн, ол улахан буомбалар эһиннэх-тэринэ ханна куотан, саһан быыһаналларын, тыыннаах ордоллорун билбэккэ сыһыаннаахтар эрэйдэнэллэрэ элбээтэ.

Киһи оҥорор бары саҥаны айыылара аан маҥнай оҥорору кытта үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт уратылаахтар. Ол иһин, айыы диэн тыл үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллиэр диэри бэйэтинэн сылдьара өйгө-санааҕа уустуктары үөскэтэрин таба туһаныы эрэйиллэр. Ону тэҥэ, киһи ордук санааһына аһара барарыттан анаан-минээн атыттарга куһаҕан буоллун диэн саҥаны айыыны оҥороро билигин даҕаны аҕыйыы илик. Массыынаҕа олордубата диэн куһаҕан санааларыттан көлүөһэтин бүргэһинэн тэһэ анньан кэбиһээччи эдэрдэр эмиэ бааллар.

2019 сыллаахтан дьоҥҥо коронавирус диэн ыарыы тарҕаныыта саҥаны айыы буолан киэҥник тарҕанан элбэхтэри сутуйбута. Араас прививкалары саҥа айан оҥорон аһара тарҕанарын тохтоппуттара.

Саҥа сэриини саҕалааһын диэн улахан саҥаны айыы буолар. 2022 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр Россия Украинаҕа СВО-ну биллэрбитэ уонна элбэх сирдэрин былдьааһына Аан дойдуну барытын аймаан сылдьар. Үтүө санаалаах демократия үөрэҕин тутуһан эйэни сөбүлүүр дойдулар кыахтара баарынан араас сэрии сэптэрин биэрэннэр Украина букатын симэлийэн хаалбатын туһугар көмөлөһө сатыыллар.

Сэриигэ кыайыыны ситиһии ураты саҥаны айыыны үөскэтэр. Бу айыы киһиэхэ үөскэтэр куһаҕан дьайыытын “Кыайбыт көҥүлэ” уонна “Кыайыыттан төбө эргийэр” диэн өс хоһоонноро биллэрэллэр. Ол кур-дук, кыайыыттан-кыайыыга дьулуһуу, уот күөдьүйэрин курдук үөс-кээн тахсара улахан куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ биллэр.

2023 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр Кытай салгыҥҥа ыытан кэбиспит улахан, маҕан саара Америка үрдүнэн көппүтэ куһаҕан саҥаны айыы буолан дьону соһуппута. Америка сэриилэрэ араас сэкириэппитин уһулбута буолуо диэн, бу саары суулларбыттара.

Дьоҥҥо саамай улахан куһаҕаны оҥоруу диэн саҥа сэрии сэптэрин оҥостуу буолар. Атыттар өссө оҥоро илик саҥаны айыыларын оҥорон саҥа сэрии сэптэрин бары дойдулар саба түһээччилэртэн көмүскэ-нэбит диэн ааттаан оҥостон иһэллэр. Аан дойду иккис сэриитин кэми-гэр элбэх араас дьааттары уонна ыарыыны тарҕатар бактериялары оҥостон бараннар ньиэмэстэр даҕаны, японецтар даҕаны туттаннар, тарҕатан сири-дойдуну киртиппэтэхтэрэ. Кыаттарыы да кэнниттэн сири-дойдуну харыстыыр санаалара баһыйбыта.

Саҥа сэрии сэптэрин оҥостубут кэнниттэн ханна эрэ боруобалыы охсуу син-биир эрэйиллэр. Кыахтаах дойдулар ханнык эрэ кыаммат дойдуну булан, онно саҥа оҥорбут сэриилэрин сэптэрин боруобалаан көрөллөр. 2015 сыллаахтан Сиирийэ сэриитигэр Россия кыттыһан баран элбэх саҥа сэрии сэптэрин боруобалаабыта.

Олус былыргы кэмнэргэ дьон табааҕы тардаллара саҥаны айыы буолан олоххо киирэн билигин да тарда сылдьаллар. Экономика сал-гыы сайдыыта дьон кытаанах арыгылары оҥостон иһэллэригэр ти-риэрдибитэ. Билигин өссө күүстээх өйү-санааны буккуйааччы – нар-котик тарҕанан иһэр. Ол аата, экономика сайдыыта, күүһүрүүтэ үчү-гэйи оҥорууну элбэтэрин таһынан, иккис өрүтүн, куһаҕаны эмиэ күү-һүрдэн биэрэрэ дьон олоҕор саҥаны айыылары оҥорууттан кэлэр кутталы улаатыннаран биэриини үөскэтэн иһэрэ, инникини быһаарар өйдөөхтөрү-санаалаахтары санаарҕатар буолла.

Билигин бу быһаарыы улахан атомнай буомбаларынан дьону кут-тааһын баар буолбутун кэнниттэн таба буолара дакаастанна. Арай сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин дьон бары тутуһа сырыттахтарына эрэ Сиргэ олох уһуура ситиллэр кыахтанарын биллэхтэринэ табыллар буолла.

Айылҕаҕа аҥардастыы аҥар өттүн, сайдыы, үчүгэй диэки бара туруу табыллыбат. Ол курдук, дьон бары ол “үчүгэйи” эккирэтэ, ситиһэ сатааһыннара үөскээһинэ “үчүгэй” аһара барыытыгар тириэр-дэр. Үчүгэй аһара барыыта үөскээтэҕинэ “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно туолара, үчүгэй диэн ааттам-мыт хаалара, атын өрүтүгэр куһаҕаҥҥа уларыйара тиийэн кэлэрэ айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” сокуона олоххо киириитэ буолар.

Үчүгэй аһара барыытын саамай улахан куһаҕанынан “үчүгэй” диэн ааттаммыт, үчүгэйдэрин, кэрэлэрин билиммит дьон кэрээннэриттэн тахсыылара үөскээһинэ уонна куһаҕан диэн ааттаммыттары суох оҥо-рууга турунуулара буолар. Улуутумсуйар санаалара улаатан “үчүгэй” диэн ааттаммыт омук эстиитэ, симэлийиитэ кэлэригэр кэрээнтэн тах-сыылара үөскээн имири эстэллэрэ кэлиэн сөп. Улахан сэриигэ эр дьон өлөн аҕыйааһыннара кэлиилэр, атыттар элбииллэрин үөскэтэн улуу-тумсуйбут омук уларыйара, солбуллара син-биир тиийэн кэлэр.

Айылҕаҕа тыынар-тыыннаахтар үйэлэрэ бүтэн, эдэрдэринэн сол-буллан биэрэллэрэ тохтоон хаалбакка кэлэн иһэр. Тыынар-тыыннаах-тар эттэрэ-сииннэрэ кырдьарыттан уонна буор куттара буккуллан мөлтүүрүттэн кэмэ кэллэҕинэ эттэрин-сииннэрин уларытан, тупсаран биэрэллэрэ эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэлэрэ биллэр бэлиэлэрдээх:

1. Аҕа уустара, аймахтар уларыйыылара.

2. Омуктар симэлийиилэрэ, атыттар саҥалыы үөскээһиннэрэ.

3. Дьон бары кэриэтэ уларыйыылара. 

Киһи бэйэтин олоҕун устата аҕа уустара эстиилэрин уонна атыны-нан солбуллууларын билэр кыахтанар. Соҕотох уолларын аһара маа-нылаан, атаахтатан кэбиспит аймахтар атын аймахтарынан солбуллан араспаанньалара уларыйан хаалара элбэхтик бэлиэтэнэр.

Элбэх аймахтар эстиилэрэ, уларыйыылара омук бэйэтэ уларыйан барарыгар тириэрдэр. Хас үйэ кэлэн аастаҕын аайы омуктарга ула-рыйыылар киирэллэрэ бэлиэтэнэр. Ол курдук, ханна эрэ саҥа омук үөскээн тахсар, хайа эрэ омук күүһүрэр, кыаҕырар, атыттар сирдэрин былдьыыр, онтон биир эмэ мөлтүүр, эстэр кэмҥэ киирэн хаалар.

Саҥаны айыылары оҥорортон дьон эстиигэ, сайдыылара кэхтиити-гэр тиийэллэрэ, айылҕаҕа хаһан баҕарар иккис өрүт үөскээн тахсан иһэриттэн уонна өйдөрө-санаалара туруга суох буоларыттан тутулук-таах. Ону тэҥэ, улахан атомнай буомбалар эһиннэхтэринэ Сир үрдү-гэр радиация тарҕанан ахсааннара элбээн хаалбыт дьону аҕыйатара уонна наркотиктары туһаныы тэнийэн иһэриттэн өйдөрө-санаалара буккуллааччылар элбииллэрэ чуолкайданар кыахтанна.

Дьон бэйэлэригэр туһалаах, барыстаах диэтэхтэринэ ханнык да саҥаны айыыны оҥороллоруттан туттунан тохтооботторун, аһыныы, киһилии быһыыланыы диэн өйдөбүллэрэ тосту уларыйарын, сороҕор суох буолан хааларын араас элбэх наркотиктары, дьааттары, ыарыы-лары оҥорон кыралаан тарҕатан боруобалыы сылдьаллара биллэрэр.

Саха сиригэр Көмньө сайылыкка 1977 сыллаахха 12 киһи өлүүтэ  ханнык эрэ саҥа, биллибэт дьааты боруобалааһын буолуон сөбүн сабан, кистээн кэбиспиттэрэ билигин да арылла илик.

Дьоҥҥо ордук улахан кутталы үөскэтиини коронавирус дьаҥын дьон бэйэлэрэ айан, оҥорон тарҕатыылара оҥордо. Үгүс учуонайдар быһаарыыларынан, бу Аан дойдуга барытыгар тарҕаммыт дьаҥы, дьон куһаҕан, хара саҥаны айыыны бэйэлэрэ оҥорбуттар.

Олус куһаҕан, хара, саҥаны айыыны оҥоруута киһи бэйэтигэр тии-йинэригэр тириэртэҕинэ өйө-санаата айыы буоларын үөскэтэр. Туруга суох өйдөөх-санаалаах, атаахтык иитиллибит оҕо атын ким эрэ туһу-гар олоҕун олорор курдук сыыһа сананыыта үөскээһинэ бэйэтигэр тиийинэригэр тириэрдиэн сөп. Киһиэхэ тулуура уонна туттунар күүһэ сайдыыта өйө-санаата туруктаах буоларын үөскэтэн быстах быһыыга киирэн биэрбэтин үөскэтэрэ олоҕор улахан туһаны оҥорор.

Дьон аҕыйахтара куһаҕан, буортулаах саҥаны айыыны анаан-ми-нээн оҥорон бэйэлэригэр туһаны оҥостуна сатыыллар. Үгүстэр “үчү-гэй буолуо” диэн быстах санааҕа оҕустаралларыттан саҥаны айыыны оҥоро охсубуттара табыллыбакка, сатаммакка хаалара элбиир уонна майгылара туруга суоҕуттан тиэтэйэллэрэ, ыксыыллара киирэн хаалан сыыһа-халты туттунан куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэллэр.

“Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно саха эдэрдэрин тулуурдарын, туттунар күүстэрин улаатыннаран, сыыһа-халты туттуналларын аҕыйатан саҥаттан-саҥа сайдыы үктэллэрин ситиһэн иһэллэрин үөскэтэрин туһанар кэм кэллэ. Бу өс хоһооно саха омугу үөскэтэн бытарҕан тымныылаах хотугу дойдуну баһылыыр кыаҕы биэрбитин итэҕэйиэхпит этэ. Ол курдук, тулуурдара улахан дьон бары ыараханнары кыайан сайдыыны ситиһэр кыахтаналлар.

Онон дьон өйө-санаата тупсан, көнөн истэҕин аайы куһаҕаны оҥо-руу сыыйа-баайа аҕыйаабытын иһин, үчүгэйи кытта тэҥҥэ күүрүрэн тарҕанан иһэриттэн саҥаны айыыны оҥорууга киһи тулуура, туттунар күүһэ улаатан биэрэрэ эрэйиллэр көрдөбүл буолар. (1,43).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1.Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>21irecr4xk4oxstpnteuiv4mzp6jr8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Табыллыбакка, сатаммакка хаалыы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59117</id>
    <revision>
      <id>431154</id>
      <timestamp>2026-10-28T08:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Дьон үчүгэйгэ баҕарар санаалара барыта туолара эбитэ буоллар куһаҕан диэн суох буолбута ырааппыт буолуо этэ. Ону баара айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн тутулуга хаһан баҕарар дьа-йарыттан үчүгэй диэн баара куһаҕаны үөскэтэн иһэр. Ол кур...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13575" sha1="88f9vs46vgf80epzrjm48ie37ugmia3" xml:space="preserve">Дьон үчүгэйгэ баҕарар санаалара барыта туолара эбитэ буоллар куһаҕан диэн суох буолбута ырааппыт буолуо этэ. Ону баара айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн тутулуга хаһан баҕарар дьа-йарыттан үчүгэй диэн баара куһаҕаны үөскэтэн иһэр. Ол курдук, киһи тугу сөбүлээбэтэҕин, сирбитин, туга эрэ тиийбэтин, табыллыбатаҕын, үчүгэй буолбакка хаалбытын барытын куһаҕан диэн ааттаан иһэриттэн эбиллэн биэрэрэ суох буолан хаалбатыгар тириэрдэр. 

Дьон уһун үйэлэр тухары саҥаны айыылары элбэхтик оҥороннор олоххо туһаны аҕалар кыахтаахтара отой аҕыйаабыттар. Биир эмэ талааннаах киһи оҥорор айыыта табыллан, сатанан туһаны оҥорорун атыттар туһанан киэҥник тарҕатаннар сайдыыны ситиһэллэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн олус уустук, элбэх үлэттэн, билииттэн оҥоруллан тахсар олус уустук үлэ буолар. Киһи тугу эмэ саҥаны айыыны оҥороро табылыннаҕына, сатаннаҕына эрэ туох эмэ туһаны таһаарар. Ол иһин ким, хайдах оҥороруттан тутулуктанан икки өрүттэнэн тахсарын тутуһа сырыттахха табыллар:

1. Сахалар саҥаны айыыны оҥорууга олус сэрэхтээхтик, барытын эрдэттэн ырытан, быһааран баран ылсыһарга сүбэлииллэр. Ол иһин, “Кэс тыл” диэн олоххо элбэх уопуттаах, кырдьаҕас киһи этэн, ыйан биэриитин тутуһары эрэйэннэр саҥаны айыыны оҥоруу олох уопу-туттан тутулуктанарын үөскэтэллэр уонна тутуһа сылдьаллар.

2. Эдэрдэр оҥоро сатыыр саҥаны айыылара үгүстүк табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаны элбэтэллэр. Ону тэҥэ, оҕо улаатан иһэн ол-бу саҥаны, уратыны оҥорор санаата элбээн араас быстах саҥаны айыылары оҥоро сатыыра үксээн хааларын “Айыы диэмэ”, Айыыны оҥорума” диэн этэн киһи быһыытыгар киллэрэн биэриини ситиһэллэр.

Табыллыбакка хаалбыт саҥаны айыы туһата суох таах хааларын, ночооту оҥорорун таһынан куһаҕан буолан хаалара ордук элбиир. Саҥаны айыы куһаҕаны үөскэттэҕинэ, куһаҕаҥҥа тириэртэҕинэ хара айыы диэн ааттанар. Куһаҕан айыыны хара диэн түһэрэн, намтатан ааттааһын атыттар, бу айыыны оҥорууну үтүктүбэттэригэр, хатылаан оҥорботторугар аналланар ураты бэлиэ буолар.

Өлбүт киһи үйэтин устата оҥорбут быһыыларын ахтыы, санааһын эмиэ икки өрүттэнэн тахсарын сахалар тутуһаллар:

А. “Киһи үчүгэйи оҥорбута өллөҕүнэ биллэр” диэн этии киһи үйэтин тухары оҥорбут араас элбэх быһыыларыттан өлбүтүн кэннэ үчүгэйдэрин эрэ талан ахталлар, дьон билиитигэр таһааран кэлэр көлүөнэлэр туһаналларыгар анаан үрүҥ айыы оҥороллор.

Б. Сахалар өлбүт киһи оҥорбут куһаҕан, хара айыыларын букатын ахтыбакка хаалларан кэбиһэллэр, ол барыта бу куһаҕан айыылары атыттар, эдэрдэр билбэттэрин үөскэтэн, умнуллан хаалан иһэллэригэр тириэрдэллэр. Бу быһыы дьон оҥорор куһаҕаннара аҕыйаан, онтон үчүгэй быһыылар элбээн иһэллэрин үөскэтэргэ аналланар уонна кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара үчүгэй диэки салалларыгар тириэрдэр.

Уол хантан эрэ тимир туруупканы булан “пугач” бэстилиэт оҥостубута боруобалаан ыппытыгар хайа баран хаалбыта биллэр. Бу быһыы саҥаны айыыны оҥоро сатааһын табыллыбакка хаалыыта куһаҕаҥҥа кубулуйан оһолу үөскэтэрин бэлиэтэ буолар.

Мас кэрдиитигэр охторуллар тиити сыыһа салайан утары турар маска түһэрэн ыйаан кэбистэххэ саҥаны айыыны оҥоруу табыллы-бакка хаалбыта биллэр. Маска ыйанан хаалбыт тиити сиргэ түһэрии бэйэтэ саҥаны айыы буолан элбэх уустуктарданан хаалар. Ону тэҥэ, охторуллар тиит атын тииккэ түстэҕинэ төбөтө, мутуктара тостон кэлэннэр мас кэрдээччини дэҥнииллэрэ биллэр. 

Суоппар саҥаны айыыны оҥорон суол знактарын тутуспакка эрэ түргэнник айаннаатаҕына сыыһа-халты туттунан абаарыйаҕа түбэһиэн сөп. Ол курдук, аһара түргэнник иһэр массыынаны атыттар таба көрөн араарбакка, сэрэммэккэ хаалалларыттан сыыһа туттунуу үөскүөн сөп.

Тугу эмэ саҥаны, дьон өссө билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун оҥоруу айыы буолан тахсар. Аан маҥнай оҥорорго табыллара, сата-нара биллибэтиттэн саҥаны айыыны оҥоруу улахан уустуктары үөс-кэтэр. Урукку олох уопута бу саҥаны айыыны оҥорууга кыайан тут-туллубат буолан хаалара табыллыбатын элбэтэн кэбиһэр. Ону тэҥэ, саҥаны айыы оҥоруллубутун кэнниттэн атыттар билэн-көрөн сыана-лаан үчүгэйин уонна куһаҕанын быһаараллара хойутааһыны үөскэтэр.

Табыллыы диэн ханнык эрэ оҥоруллубут быһыыттан туох эмэ туһалаах үөскээн таҕыстаҕына ааттанар. Киһи оҥорор быһыыта та-былларын туһугар атыттар оҥорбут уопуттарын туһанара хайаан да эрэйиллэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанан киһи быһыытын туту-һарга, ол аата үчүгэйи оҥорбут киһини үтүктэргэ үөрэтэр. 

Киһи быһыыта диэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоруу ааттанар. Ол иһин, оҕо улаатан истэҕинэ тугу барытын улахан, уопут-таах киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр. Оҕону төрөппүт батыһыннара сылдьан тугу барытын бэйэтэ оҥорорун курдук үтүгүннэрэн, көрдөрөн биэрэн үлэҕэ үөрэтэрэ улахан туһалааҕын, тиийимтиэтин сахалар туһана сылдьаллар. 

Оҕо тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэн-нэҕинэ, оннук үгэстэри иҥэриннэҕинэ киһи быһыылаах буолууну ситиһэр. Ол аата, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоруута үгэс буолан иҥэн хаалыыта оҕону киһи буолууну ситиһиигэ, киһилии быһыыланыыга тириэрдэн олоҕун киһи быһыылаахтык олорорун үөскэтэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар

Үчүгэй, киһилии быһыылаах үгэстэри кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иҥэриммит оҕо улаатан баран үйэтин тухары эбиискэ үөрэтиитэ суох олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.

Сатаныы диэн киһи оҥорбут быһыыта ханнык эрэ биллэр барыһы киллэрэрэ ааттанар. “Сатабыллаах саһыл саҕалаах” диэн өс хоһооно сатабыллаах буор куттаах киһи оҥорбут быһыытын, үлэтин атыттар үрдүктүк сыаналыылларыттан ханнык эрэ барыһы киллэрэрин таба туһанара быһаарыллар.

Сатаммакка хаалбыт саҥаны айыы туһаны оҥорбокко таах хаалара элбиир. Ол курдук, оҕо салгыҥҥа көтөр “змейи” оҥоро сатаабыта та-быллыбакка хааллаҕына таах хаалар, быраҕыллар үлэ буолан тахсар. Маннык туһата суох хаалар саҥаны айыылары оҕо улаатан иһэн оҥоро сатыыра олус элбэх буолар.

Саҥаны айыыны оҥоруу табылларын, сатанарын туһугар эрдэттэн кумааҕыга суруйан, араас сыыһаларын, итэҕэстэрин көннөрүү эрэ туһалыыр. Тутуу проегын оҥоруу курдук үлэни туһанан оҥоруллар  айыы табыллар кыахтанар. Ол курдук, санааҕа эрэ ырыта, быһаара сатаан баран туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу кыаллыбата биллэн тахсар. Санаа аһара түргэниттэн уларыйан, атынынан солбуллан иһэрэ элбэҕиттэн таба, туһалаах быһаарыыны ылыныы уустугуран хаалар.

Сахалар саҥаны айыыны оҥорууга кырдьаҕас, олоххо элбэх уопут-таах киһи “Кэс тылы” этэрин тутуһаллар. Оҕо олоххо уопута суоҕунан оҥоро сатыыр саҥаны айыылара куһаҕан буолан тахсаллара элбээн хааларыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ харыстыыр, көмүскүүр аналлаах. Ол иһин олоххо уопуттаах аҕата оҕолорун үөрэтэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ ирдиир. “Аһара барыма” диэн үөрэх өй-санаа киһи быһыытын аһара барарын тохтотон санааны сиэри тутуһууга киллэрэн биэрэрэ оҥорор быһыы табылларын үөскэтэн улахан туһаны оҥорор.

Быстах санаа диэн киһи өйүгэр түргэнник киирэн кэлэр, үчүгэйэ, куһаҕана өссө биллибэт санаа ааттанар. Киһи бу санаатыгар киирэн биэрэрэ “Санаабычча быһыылаах” диэн этиини үөскэппит. Маннык быһыылаах киһи саҥаны айыыны оҥороро хайдах буолан тахсара биллибэтиттэн дьон сэрэнэр, туоратар киһилэрэ буолар.

Онон саҥаны айыыны оҥоруу табыллыбакка, сатаммакка хаалара элбэҕинэн олоххо элбэх уопуттаах киһи эдэрдэргэ ыйан, этэн, сүбэ биэрэрин туһаныы хайаан да эрэйиллэр уустук үлэтэ буолар. (1,48).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>88f9vs46vgf80epzrjm48ie37ugmia3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыыһа-халты туттунан кэбиһии</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59118</id>
    <revision>
      <id>431155</id>
      <timestamp>2026-10-28T08:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Саҥаны айыы диэн дьон өссө да билэ иликтэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар. Ол иһин, саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй эбэтэр куһа-ҕан буолан тахсара эрдэттэн биллибэтэ улахан уустуктары үөскэтэр.   Киһи сыыһа-халты туттунуу диэн соһуччу кэлэр эрэйи бэйэ...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14926" sha1="4jjq4gogqm70pfr20hgzhc0im9v5mp5" xml:space="preserve">Саҥаны айыы диэн дьон өссө да билэ иликтэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар. Ол иһин, саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй эбэтэр куһа-ҕан буолан тахсара эрдэттэн биллибэтэ улахан уустуктары үөскэтэр. 

Киһи сыыһа-халты туттунуу диэн соһуччу кэлэр эрэйи бэйэтэ үөскэтинэн кэбиһэрэ тиийэн кэлиэн сөбүттэн олоххо уопута элбиирэ эрэ быыһыыр. Буор кута ситэ сайдыбатах, хамсаныылары табан, сатаан оҥорбот киһи сыыһа-халты туттуна сылдьара элбээн хаалар. Ол курдук, табатык туттубатахха үчүгэй да буолуон сөптөөҕү сыыһа оҥорон куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһии үгүстүк бэлиэтэнэр. 

“Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн сахалар этэллэр. Бу этии киһи араас быстах санааларыгар оҕустара сылдьарыттан, ол-бу араас, буо-лар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырыттан сыыһа-халты тут-тунара элбиириттэн тутулуктанан үөскээбит. Киһи хаһан баҕарар бэйэ-тигэр үчүгэйи, туһалааҕы оҥостуна сатыыра куруук элбээн хааларын иһин, араас саҥаны айыылары оҥоро сатааһына үксүүр.

Олоххо элбэх уопуту мунньуна илигинэ эдэр киһи араас саҥаны айыылары, уратыны оҥоро сатыыра элбиир кэмэ баар буолар. Ону тэҥэ, улаатан этэ-сиинэ ситэн, күүһэ, кыаҕа киирэн уонна өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ ону-маны саҥаны айыылары оҥоро сатыыра өссө үксүүр. Ол аата, бэргэһэни тиэрэ кэтии, саппыкы оһун тиэрэн кэбиһии курдук олох кыра саҥаны айыылартан саҕалаан ону-маны уратыны, атыттар оҥорботторун оҥороро үксээн хаалыан сөп.

Киһи урут оҥорботох быһыытын оҥороругар сатаан-табан хамсам-макка сыыһа-халты туттунара киирэрэ элбиир. Саҥаны айыы диэн ким да оҥорон көрө илик быһыыта буоларынан элбэх араас ураты, саҥа быһыылары, хамсаныылары оҥорууттан үөскээн тахсара табыллар. Манна тугу эрэ сыыһа-халты туттан кэбиһии, бу саҥаны айыыны куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэрэ үгүстүк тиийэн кэлэр. Уол хараҥаҕа ботуруон гранатаны быраҕаары запалын атын өттүттэн уматан кэбиһэн илиитигэр эстэҕинэ, биир сыыһа туттунуута, бу саҥаны айыыны оҥоруутун куһаҕаҥҥа кубулутар.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһа сыл-дьаллар, ол иһин үчүгэй санаалардаах буолуҥ диэн оҕолору үөрэ-тэллэр. Кут-сүр үөрэҕэ киһи санаатын уратыларын быһаарар. Бу үөрэх этэринэн киһи өйө-санаата үс кукка уонна сүргэ арахсар:

1. Буор кут. Эт-сиин араас хамсаныылары оҥороруттан үөскээн сайдан тахсан үөрүйэхтэри үөскэтэр өй-санаа буолар уонна хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар. Киһи санаатын күүһүнэн быч-чыҥын бэйэтэ хамсатара, күүһүн уонна түргэнин салайан биэрэрэ ситиһилиннэҕинэ буор кут, үөрүйэх үөскээбитэ быһаарыллар. 

2. Ийэ кут. Оҕо саҥа улаатан ийэтин таба көрөр кэмиттэн ыла 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри үгэстэртэн, ол аата тугу саҥаны, уратыны билбититтэн уонна оҥорбутуттан үөскээн иҥэн, мунньуллан иһэр өйө-санаата ийэ кут диэн ааттанар. Киһи саҥалыы оҥорор быһыытын барытын бу үөскээбит ийэ кутун үгэстэригэр тэҥнээн көрөн баран оҥороро өйүн-санаатын кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн үөскэтиллэр ийэ кута салайарын быһаарар. Ол иһин, сахалар Кут-сүр үөрэхтэригэр киһи ийэ кута оҥорор быһыытын барытын салайан биэрэ сылдьара быһаарыллар  уонна төрүт кут диэн ааттаабыттар.

3. Салгын кут. Киһи бу кута үөрэҕи, билиини, саҥаны билэн ылынарыттан үөскээн түргэнник сайдан иһэр. Билии диэн умнуллубат буолбут өй-санаа ааттанар. Киһиэхэ салгын кута сайдарынан саҥаны, уратыны билэрэ түргэтиир, саҥаны айыыны оҥорор уонна оҥорор быһыытын тупсаран, сайыннаран киһи буолууну ситиһэр кыахтанар.

Киһи бу үс куттарын сүр диэн санаатын күүһэ, тулуура холбуу тутан сылдьарыттан өйө-санаата туруктаах буолар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно киһи тулуура, туттунар күүһэ улааттаҕына эрэ киһи буолан сылдьары уонна ситиһиилэри оҥорууну кыайарын быһаарар. Оҕо иитиитигэр бу өс хоһоонун туһаныы эрэ тулуурдаах, киһилии быһыылаах үлэни кыайар дьону улаатыннаран аймахтары уонна омук сайдыытын ситиһиини үөскэтэр.

Сайдыыны ситиһии олоҕу сымнатан, чэпчэтэн иһэр диэн сыыһа өйдөбүл үөскээн сылдьар. Ол курдук, арыгыны аһара испэт буолууну киһи өйө-санаата тулуура, туттунар күүһэ улахан буоллаҕына бэйэтэ, тастан көмөтө суох кыайар кыахтанар. Аныгы үйэҕэ киэҥник тарҕанан иһэр наркотик киһи өйүн-санаатын көтүтэр күүһэ улаханыттан өссө улахан тулуурдаах буоларын ирдиирэ биллэр. Тулуурдаах, туттунар күүстээх киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйаҕыттан саҥаны айыылары оҥоруулара табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны аҕалар кыахтаналлар.

Киһи буор кута араас хамсаныылары оҥороруттан сайдан, тупсан иһэр. Ол иһин куруук үлэлиир, быччыҥнарын хамсатар эр киһи буор кута үйэтин тухары сайдар уонна оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр утумнаан бэриллэн иһэр кыахтанара аймахтар үлэни кыайаллара эбиллэн иһэрин ситиһиигэ тириэрдэр. 

Сайдыыта суох буор куттаах киһи сыыһа-халты туттунара элбээн хаалара хамсаныылары сатаан, табан оҥорботуттан улаханнык туту-луктанар. Дьадаҥы диэн үлэлиэн, хамсыан баҕарбат, үлэлииргэ сүрэҕэ суох, ол аата сайдыыта суох буор куттаах киһи ааттанар.

Сахалар киһи араас үлэ хамсаныыларын хайдах оҥорорун үөрэтэн билэн буор кут сайдыытын, тупсан иһиитин таһымнарын арыйан, тыл-ларыгар киллэрэн туһана сылдьаллар:

1. Муҥнаах. Туһалаах хамсаныылары табан оҥорорго үөрэнэ илик оҕо буор кута муҥнаах диэн ааттанар. Оҥоро сатыыра элбэх да, кыаллара аҕыйаҕа быһаарыллар.

2. Муҥкук. Табан, сатаан хамсаныылары оҥорбото дьайарыттан санаатын күүһэ мөлтөөн тугу да туһалааҕы оҥорбот киһи буолар.

3. Дьадаҥы. Туһалаах хамсаныылары оҥорорго баҕа санаата суо-ҕуттан, аҕыйахтык хамсанар киһи дьадаҥы диэн ааттанар.

4. Үлэһит. Куруук үлэлии сылдьарыттан, тугу оҥорбута табыллан иһэриттэн туһалааҕы оҥорор киһи үлэһит диэн буолар.

5. Дьоҕурдаах. Ханнык баҕарар үлэҕэ саҥа уларыйыылары, тупса-рыылары киллэрэр кыахтаах киһи дьоҕурдаах диэн ааттанар.

6. Сатабыллаах. Бу киһи оҥорбут үлэтэ табыллан, сатанан тахса-рыттан ханнык эрэ барыһы биэрбитин сатаан туһанар кыахтанар.

7. Талааннаах. Атыттар үтүктэр, батыһар үлэлэрин оҥорор киһиэхэ талаан диэн сайдыылаах буор кут баара быһаарыллар.

Буор куттара сайдыыта суох дьон араас уустук хамсаныылары кыайан табатык оҥорботторуттан табыллыан да сөптөөҕү сыыһа-хал-ты туттуналлара элбэҕиттэн куһаҕаҥҥа кубулуталлара үксээн хаалар. Саҥаны айыыны оҥорууну сайдыылаах буор куттаах дьон оҥордох-торуна сыыһа-халты буолан хаалбакка туһаны аҕалыан сөп. 

Сэбиэскэй былаас дьадаҥылар, күүскэ үлэлиэхтэрин баҕарбаттар, үлэни сирээччилэр былаастара этэ. Бу былаас араас үөрэхтээхтэрэ бары тыа сирин ыарахан үлэтиттэн куоракка куоппут быстар дьадаҥы төрүттээхтэрин кистии сылдьаллар. Бу сүрэҕэ суох буор кут куһаҕан дьайыыта кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиитэ биллэн кэлиититтэн, эдэрдэр үлэлиэхтэрин баҕарбаттарыттан туһаны аҕалар үлэ кыаттар-бата үөскээн сэбиэскэй былаас эйэлээхтик эстибитэ.

Дьон буор куттарын тус-туспа арахсыылара үлэни, хамсаныылары хайдах оҥороллоруттан, бу куттара төһө сайдыылааҕыттан быһаарыл-лар. Саҥаны айыылары дьоҕурдаах, сатабыллаах уонна талааннаах дьон оҥорор кыахтара элбэҕин таба туһаныахтара этэ.

Саҥаны айыыны оҥорууга бэлэмнэнии үлэтинэн улахан тутуу проегын эрдэттэн оҥоруу буолар. Ханнык баҕарар саҥаны айыыны оҥорууну тутуу проегын оҥоруу курдук таһымнаахтык оҥордоххо, ку-мааҕыга суруйан эрдэттэн бэлэмнээтэххэ, тупсардахха, сыыһа-халты буолан хаалара аҕыйаан туһаны аҕалар кыахтанар.

Киһи олоҕун сыалынан олоххо туох куһаҕан баарын булан олору үчүгэй оҥоруута буолар. Ол иһин, сахалар таҥараларын үөрэҕэр “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этиини туһанан аан бастаан куһаҕан диэни билэн олору суох оҥоро сатыыллар уонна тупсарыылары киллэрэн үчүгэй оҥорон биэрэннэр куһаҕаны аҕыйатаннар үчүгэй элбээн иһэрин үөскэтэллэрин тэҥэ, үчүгэй өттүн диэки халыйыыны тохтотон үчүгэй аһара баран хааларын суох оҥороллор.

Сахалар бу уһун үйэлээх билиилэрэ дьон бары үчүгэй диэки тардыһа сатыылларыттан, үчүгэй аһара баран хаалбатын үөскэтэн, кэрээнтэн тахсыыны суох оҥорон омук уһун үйэни ситиһэр кыаҕын улаатыннарарга туһалаан уһун үйэни ситиһэллэрэ кыаллыбыт.

Онон киһи уопута, билиитэ аҕыйаҕыттан, ситэтэ суоҕуттан уонна хамсаныылары оҥорор кыаҕа кыратыттан, буор кута сайдыыта суо- ҕуттан сыыһа-халты туттунара элбээн хаалыан сөп. (1,51).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>4jjq4gogqm70pfr20hgzhc0im9v5mp5</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>