Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 5077 431160 391520 2026-10-29T20:04:46Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 431160 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Parisian_Mime_Crowd.JPG|thumb|right|300px|Мим таhырдьа дьону аралдьытар. [[Париж]], [[Франция]]]] '''Аралдьыйыы''' диэн дьон астынар эбэтэр сынньанар дьарыктара. Атын ааттара- суоллара омос көрүүгэ, күрүө- хаһаа уо. д. А. Энергозативноһынан араас индивидуальнай уонна бөлөхтөр баар буолаллар. Искусство араас көрүҥнэрэ куруһуогу ыытар ньыманан буолуохтарын сөп. == Аралдьыйыы холобурдара == * [[Анимация]] * [[Киинэ]] * [[Театр]] * [[Сыырка]] * [[Комедия]] * [[Комикс]] * [[Үҥкүү]] * [[Ааҕыы]] * [[Оонньуу]] * [[Музыка]] * [[Кэнсиэр]] * [[Ап]] * [[Спорт]] * [[Масс медиа]] * [[Ревү]] * [[Телевидение]] * [[Радио]] * [[Кэпсээhин]] Вечерний — человек (сотору- сотору доҕоттор, билэр) көрсүһүү, сүрүннээн, дьарык уонна сынньалаҥ. Киэһэлик киэһэлик ыытыллар, хантан, туох диэн өйдөбүлү үөскэтэр. Вечерний вечера очень праздником или фестивале, но этот термин для огромных, чтобы своих встречений, а таких государственных или религиозных наждах. {{rq|translate}} Киэһээҥҥи сирдэр — тус олорор дьиэ, рестораннар уонна кафелар уонна да атын хостонор дьиэлэр, ону тэҥэ автотранспорт. Вечерний дня рождения - человека. [[Сиэр]]и- [[туом]]у кэһии диэн түүҥҥү сырыы — аан дойду үгүс [[культура]]та, сиэрэ- туома ыытылынна.<ref>[https://prazdnoteka.ru/sozdat-otkrytku-s-dnyom-rozhdeniya/ Саҥа төрөөбүт күнүн бырааһынньыктаан, аһыллан оҥоһуллубут сервис] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220427134208/https://prazdnoteka.ru/sozdat-otkrytku-s-dnyom-rozhdeniya/ |date=2022-04-27 }}</ref> Арҕааҥы культураларга, ордук [[АХШ]], [[Великобритания]]ҕа, [[Австралия]]ҕа уонна [[Саҥа Зеландия]]ҕа, төрөөбүт күнүн сотору- сотору кырааскалаах киэргэллэри, флажкалары сотору- сотору арыаллыыллар. Үксүгэр үөрэ- көтө аһыыр тортка үксүгэр чүмэчи умайан, эрдэ таайтараары гынна. Оҕолорго бастакы куһуок биэриэхтээхтэр. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Аралдьыйыы|*]] hc70to0g8e3vdq0e7jtafxxzw2divdb 0 7603 431175 425388 2026-10-30T04:36:33Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 431175 wikitext text/x-wiki '''Ыам ыйын 15''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 135-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 136-c күнэ). Сыл бүтүө 230 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — Аан дойдуга [[Ыал аан дойдутааҕы күнэ]] [[Дьиэ кэргэн күнэ]] * {{Флагификация|ХНТ}} — Килиимэт аан дойдутааҕы күнэ<ref>[http://www.planetarium-moscow.ru/about/news/15-maya-mezhdunarodnyy-den-klimata/ 15 мая — Международный день климата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218143542/http://www.planetarium-moscow.ru/about/news/15-maya-mezhdunarodnyy-den-klimata |date=2020-02-18 }}</ref> * [[Билэ:Earth flag PD.jpg|25px]] [[Байыаннай сулууспаттан батынааччылар күннэрэ]] * {{Флагификация|Армения}} — Дьиэ кэргэн күнэ<ref>{{Cite web|url=https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=129503|title=DocumentView|publisher=www.arlis.am|accessdate=2019-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.am/rus/news/66273.html|title=15 мая – День семьи|publisher=news.am|lang=ru|accessdate=2019-05-18}}</ref> * {{Флагификация|АХШ}} — Бэрээдэги көрөөччүлэр күннэрэ * {{Флагификация|Иран}} — [[Перс тылын күнэ]] * {{Флагификация|Колумбия}}, {{Флагификация|Миэксикэ}}, {{Флагификация|Республика Корея}} — Учуутал күнэ * {{Флагификация|Литва}} — Өрөспүүбүлүкэ күнэ, Тэрийэр мунньах күнэ * {{Флагификация|Соҕуруу Осетия}}, {{Флагификация|Хотугу Осетия}} — Осетин тылын уонна литэрэтиирэтин күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2525 День осетинского языка и литературы — 15 мая.]</ref> * {{Флагификация|Государство Палестина}} — [[«Накба»]] күнэ * {{Флагификация|Парагвай}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан, 1811 с.). Ийэ күнэ * {{Флагификация|Словения}} — Аармыйа күнэ * {{Флагификация|Япония}} — [[Аой-мацури]], мальва бэстибээлэ <!-- * {{Флагификация|СӨ}} — Туругу бөҕөргөтөр сүүрүү күнэ (2021, ыам ыйын уонна балаҕан ыйын үһүс өрөбүллэригэр)--> == Түбэлтэлэр == * [[1745]] — статскай советник [[Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович)|Генрих Конрад]] Саха сирин бойобуодатын дуоһунаһыттан уурайбыт, бу дуоһунаска балтараа сыл кэриҥэ олорбут — 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүттэн. Дьокуускайга өлбүтэ биллэр. * [[1852]] — Илин Сибиир генерал-губернатора предписание таһаарбыт. Бу дьаһалы толорон Саха Сирин уобаластааҕы бырабылыанньата уонна Киренскэй исправнига Саха Сирин Иркутскай губернияны кытта кыраныыссатын чуолкайдаабыттар. * [[1858]] — [[Япония]] Хакодате куоратыгар [[Арассыыйа импиэрийэтэ|Арассыыйа Импиэрийэтин]] бастакы консульствота арыллыбыт. * [[1909]] — К. А. Волоссович экспедицията Нуучча Устьетыгар тиийбит. Онно олорон Улахан-Сис хайаны чинчийбит, онтон байҕал кытылынан Дьааҥы өрүскэ барбыт. * [[1915]] — «[[Биир күннээх хаһыаттар|День печати в Якутии]]» диэн ааттаммыт биирдэ эрэ тахсыбыт хаһыат тарҕаммыт. Эрэдээктэр - Е.Г.Олейникова. * [[1931]] — [[Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Чыамайыкы]]га бастакы оскуоланы астарбыт учуутал [[Михайлов Савва Николаевич|Савва Михайловы]] [[Алтан Сарын]] дьыалатыгар эрийэн туппуттар. Ол сыл олунньу 18 күнүгэр ытыллыбыт. 1989 сылаахха буруйа суоҕунан реабилитацияламмыт. * [[1931]] — Чурапчы райсоветын исполкома урукку Сулҕаччы Бабаҕатыгар ([[Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Одьулуун нэһилиэгэ]]) "Иһэр кэккэ" диэн ааттаах [[Холбоһон сири таҥастыыр табаарыстыба|ТСОЗ]] тэриллибитин бигэргэппитэ. * [[1935]] — [[Москуба|Москубаҕа]] метрополитен бастакы линията аһыллыбыт. * [[1936]] — Оҕо-ыччат өрөспүүбүлүкэтээҕэ хаһыата "[[Кэскил - Юность Севера|Бэлэм буол]]" бастакы нүөмэрэ тахсыбыт. Тирааһа 980 экземпляр эбит. Бастакы эрэдээктэринэн бэйиэт [[Абаҕыыныскай]] буолбут. * [[1940]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Нидерланд мөлтөх сэбилэниилээх аармыйата күүстээх утарылаһыы кэнниттэн ньэмэстэргэ бэриммит. Биэс сыллаах оккупация саҕаламмыт. * [[1940]] — [[АХШ|Америкаҕа]] бастакы [[МакДональдс]] ресторана аһыллыбыт. * [[1948]] — [[Палестина]]ҕа Британия мандаата тохтоотун кытта Эгиипэт, Трансиордания, Ливан, Сирия, Ираак уонна Сауд Аравията Израильга саба түспүттэр, [[Араабтар уонна Израиль ыккардынааҕы 1948 сыллааҕы сэрии]] саҕаламмыт. * [[1972]] — Москубаҕа аан бастаан [[Николай Якутскай]] "Көмүстээх үрүйэ" сэһэнинэн уһуллубут "Тайна предков" уус-уран киинэ көстүбүт. Сценарийын 1966 сыллаахха [[Лев Габышев]] суруйбута, онтун Таджикфильмҥа үлэлиир артыыска уонна режиссерга Марат Арыповка көрдөрбүтэ, киинэни устуу үлэтэ 1969 сыллаахтан саҕаламмыта. Сүрүн оруоллары саха артыыстара оонньообуттара. * [[1972]] — [[Рюкю арыылара]] [[Япония]]ҕа төннөрүллүбүттэр, 1945 сыллаахха [[АХШ]] ылбыта. * [[1975]] — Дьокуускайга Политпрос дьиэтигэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга 16 хомсомуолу БАМ тутуутугар атаарыы буолбут. Олор истэригэр Покровскайтан төрүттээх мас ууһа [[Адамов Гавриил Николаевич|Гавриил Адамов]] баара. * [[1988]] — аҕыс сылтан ордук [[Афганистаан|Афганистааҥҥа]] турбут Сэбиэскэй аармыйа сэриилэрэ дойдуттан тахсыылара саҕаламмыт. Барыта 115 000 байыаннай тахсыбыта. * [[1999]] — Арассыыйа Госдууматыгар бэрэсидьиэн [[Борис Ельцин|Борис Ельциҥҥэ]] импичмент биллэрэр туһунан куоластааһын буолбут. Бэрэсидьиэни дуоһунаһыттан туоратарга уонна атын боппуруостары быһаарарга куолас тиийбэтэх. * [[2010]] — 16 саастаах [[Австралия]] кыыһа Джессика Уотсон Сири соҕотоҕун тохтообокко устан эргийбит саамай эдэр киһи буолбут. 10 миэтэрэ уһуннаах парустаах оҥочото Сиднейтэн 2009 сыл алтынньы 18 күнүгэр тахсыбыт, 201 күн устата экватор соҕуруу өттүнэн устан (Антлантикаҕа экваторы быһа охсубут) төттөрү бу күн кэлбит. Австралия Улахан хомотугар күүстээх тыалга түбэһэ сылдьыбыт, мачтата үстэ ууга охсуллубут, долгуннар үрдүктэрэ 12 миэтэрэҕэ тиийэр эбит. Кыыс устарын тухары оҥочотун өрөмүөнүн туораттан көмөтө суох бэйэтэ оҥорбут. Кэлбитэ үс хонон баран кыыс 17 сааһын бэлиэтээбит. == Төрөөбүттэр == * [[1845]] — Харьков анныгар уһулуччулаах учуонай [[Мечников Илья Ильич|Илья Мечников]]. Тапталлаах кэргэнэ сэлликтэн өлбүтүгэр 28 саастаах учуонай бэйэтигэр тиийинэ сатаабыта, онтон кинини кэриэстээн сэллиги чинчийбитэ, салгыы физиологияҕа, цитологияҕа элбэх арыйыылары оҥорбута, фагоцитоһу арыйбыт өҥөтүгэр [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] ылбыта. * [[1913]] сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун [[Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ|Иккис Нөөрүктээйи]] нэһилиэгэр Саха сириттэн [[Александр Невскэй уордьана|Александр Невскай уордьанын]] бастакы кавалера [[Филатов Алексей Алексеевич|Алексей Филатов]]. * [[1933]] — Сулҕаччы Бабаҕатыгар Оҕо Мэҥэтэ алааска холкуостаах кэргэнигэр саха эстрадатын бастакы үҥкүүһүттэритттэн биирдэстэрэ [[Неустроев Дмитрий Михайлович|Дмитрий Неустроев]]. * [[1961]] — [[Васильев Юрий Алексеевич (Бахлай)]] — Чолбон рок-бөлөх кыттыылааҕа. * [[1961]] сыллаахха Сунтаар улууһун Кутана с. суруналыыс, суруйааччы [[Нельбисова Галина Васильевна|Галина Нельбисова]]. == Өлбүттэр == * [[1157]] — [[Юрий Долгорукай]], Суздаль кинээһэ, Киев улуу кинээһэ, Москуба төрүттээччитэ. Пиир кэмигэр сүһүрдэн өлөрбүттэрэ. * [[1857]] — [[Тропинин Василий Андреевич|Василий Тропинин]] (1776 с.т.), аатырбыт нуучча реалист уонна романтик худуоһунньуга, мэтириэти суруйарынан биллэрэ. {{ыйдар}} [[Категория:ыам ыйын 15]] jnqg908dkjb6jucyf3r2zdt6i08lmq2 0 12751 431165 431111 2026-10-30T02:46:57Z Sauit 26795 /* Фракциялар */ 431165 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#AAAAAA"| |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === IV ыҥырыы (2008—2013) === {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- | bgcolor="#2E4EA4" | |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="6" | |- | bgcolor="#CC1111" | |КПРФ |7 |- | bgcolor="#FF9933" | |Сиэрдээх Арассыыйа |5 |- | |«Согласие» дьокуттааттар бөлөҕө |2 |- | |Гражданскай платформа |2 |- | colspan="2" |''Вакантнай миэстэлэр'' |3 |} === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |''Фракцияҕа киирбэт дьокуттаат (ЛДПР чилиэнэ)'' |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Дьокутааттар == {{Main|Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара}} == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] ew2zathi91fdzgtcl9h44iem3171vpd 431166 431165 2026-10-30T02:47:07Z Sauit 26795 /* IV ыҥырыы (2008—2013) */ 431166 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#AAAAAA"| |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === IV ыҥырыы (2008—2013) === {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- | bgcolor="#2E4EA4" | |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="6" | |- | bgcolor="#CC1111" | |КПРФ |7 |- | bgcolor="#FF9933" | |Сиэрдээх Арассыыйа |5 |- | |«Согласие» дьокуттаат бөлөҕө |2 |- | |Гражданскай платформа |2 |- | colspan="2" |''Вакантнай миэстэлэр'' |3 |} === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |''Фракцияҕа киирбэт дьокуттаат (ЛДПР чилиэнэ)'' |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Дьокутааттар == {{Main|Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара}} == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] ci6xsjcmo9gc737qextvsdt0dt62xni 431167 431166 2026-10-30T02:47:24Z Sauit 26795 /* IV ыҥырыы (2008—2013) */ 431167 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#AAAAAA"| |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === IV ыҥырыы (2008—2013) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- | bgcolor="#2E4EA4" | |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="6" | |- | bgcolor="#CC1111" | |КПРФ |7 |- | bgcolor="#FF9933" | |Сиэрдээх Арассыыйа |5 |- | |«Согласие» дьокуттаат бөлөҕө |2 |- | |Гражданскай платформа |2 |- | colspan="2" |''Вакантнай миэстэлэр'' |3 |} </center> === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |''Фракцияҕа киирбэт дьокуттаат (ЛДПР чилиэнэ)'' |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Дьокутааттар == {{Main|Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара}} == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] gwbs40kj9bavknah6j5i9cwbga4iajg 431168 431167 2026-10-30T02:50:48Z Sauit 26795 /* IV ыҥырыы (2008—2013) */ 431168 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#AAAAAA"| |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === IV ыҥырыы (2008—2013) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- | bgcolor="#2E4EA4" | |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="6" | |- | bgcolor="#CC1111" | |КПРФ |7 |- | bgcolor="#FF9933" | |Сиэрдээх Арассыыйа |5 |- | bgcolor="#aaaaaa" | |«Согласие» дьокуттаат бөлөҕө |2 |- | bgcolor="#420F77" | |Гражданскай платформа |2 |- | colspan="2" |''Вакантнай миэстэлэр'' |3 |} </center> === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |''Фракцияҕа киирбэт дьокуттаат (ЛДПР чилиэнэ)'' |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Дьокутааттар == {{Main|Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара}} == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] 5yiv8sqj8o6pnq0kbwzs7jhy6vqgiwd 431169 431168 2026-10-30T02:59:07Z Sauit 26795 /* Фракциялар */ 431169 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#AAAAAA"| |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === IV ыҥырыы (2008—2013) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- | bgcolor="#2E4EA4" | |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="6" |[[Билэ:Sakha Republic Il Tumen 2008.svg|орто|раамката_суох]] |- | bgcolor="#CC1111" | |КПРФ |7 |- | bgcolor="#FF9933" | |Сиэрдээх Арассыыйа |5 |- | bgcolor="#aaaaaa" | |«Согласие» дьокуттаат бөлөҕө |2 |- | bgcolor="#420F77" | |Гражданскай платформа |2 |- | colspan="2" |''Вакантнай миэстэлэр'' |3 |} </center> === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |''Фракцияҕа киирбэт дьокуттаат (ЛДПР чилиэнэ)'' |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] | | |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ | | |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] | | |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ | | |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ | | |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Дьокутааттар == {{Main|Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара}} == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] 2bl97zcmfu6uld0z0rx29zdmpgcscdp 431170 431169 2026-10-30T03:05:35Z Sauit 26795 /* Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ */ 431170 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#AAAAAA"| |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === IV ыҥырыы (2008—2013) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- | bgcolor="#2E4EA4" | |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="6" |[[Билэ:Sakha Republic Il Tumen 2008.svg|орто|раамката_суох]] |- | bgcolor="#CC1111" | |КПРФ |7 |- | bgcolor="#FF9933" | |Сиэрдээх Арассыыйа |5 |- | bgcolor="#aaaaaa" | |«Согласие» дьокуттаат бөлөҕө |2 |- | bgcolor="#420F77" | |Гражданскай платформа |2 |- | colspan="2" |''Вакантнай миэстэлэр'' |3 |} </center> === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |''Фракцияҕа киирбэт дьокуттаат (ЛДПР чилиэнэ)'' |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | rowspan="6" | | rowspan="6" |''Фракциялар суохтара'' |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Дьокутааттар == {{Main|Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара}} == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] smegwirkdmnxgaxh7jjph1sk8sqagfp 431171 431170 2026-10-30T03:06:12Z Sauit 26795 /* Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ */ 431171 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}} {{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|[[ЛДПР]]: 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#AAAAAA"| |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === IV ыҥырыы (2008—2013) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- | bgcolor="#2E4EA4" | |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="6" |[[Билэ:Sakha Republic Il Tumen 2008.svg|орто|раамката_суох]] |- | bgcolor="#CC1111" | |КПРФ |7 |- | bgcolor="#FF9933" | |Сиэрдээх Арассыыйа |5 |- | bgcolor="#aaaaaa" | |«Согласие» дьокуттаат бөлөҕө |2 |- | bgcolor="#420F77" | |Гражданскай платформа |2 |- | colspan="2" |''Вакантнай миэстэлэр'' |3 |} </center> === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |''Фракцияҕа киирбэт дьокуттаат (ЛДПР чилиэнэ)'' |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | rowspan="6" bgcolor="#aaaaaa" | | rowspan="6" |''Фракциялар суохтара'' |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Дьокутааттар == {{Main|Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара}} == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] atds4h06ndhobt8vue9hidtbwggym3s 431172 431171 2026-10-30T03:07:31Z Sauit 26795 431172 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}}{{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}}{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|Фракцията суох ([[ЛДПР]] чилиэнэ): 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#AAAAAA"| |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === IV ыҥырыы (2008—2013) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- | bgcolor="#2E4EA4" | |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="6" |[[Билэ:Sakha Republic Il Tumen 2008.svg|орто|раамката_суох]] |- | bgcolor="#CC1111" | |КПРФ |7 |- | bgcolor="#FF9933" | |Сиэрдээх Арассыыйа |5 |- | bgcolor="#aaaaaa" | |«Согласие» дьокуттаат бөлөҕө |2 |- | bgcolor="#420F77" | |Гражданскай платформа |2 |- | colspan="2" |''Вакантнай миэстэлэр'' |3 |} </center> === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |''Фракцияҕа киирбэт дьокуттаат (ЛДПР чилиэнэ)'' |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | rowspan="6" bgcolor="#aaaaaa" | | rowspan="6" |''Фракциялар суохтара'' |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Дьокутааттар == {{Main|Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара}} == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара]] * [[Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] qgp9brtuf9hukid7yq849oo47xuea22 431173 431172 2026-10-30T03:08:28Z Sauit 26795 /* Өссө маны көр */ 431173 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}}{{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}}{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|Фракцията суох ([[ЛДПР]] чилиэнэ): 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#AAAAAA"| |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === IV ыҥырыы (2008—2013) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- | bgcolor="#2E4EA4" | |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="6" |[[Билэ:Sakha Republic Il Tumen 2008.svg|орто|раамката_суох]] |- | bgcolor="#CC1111" | |КПРФ |7 |- | bgcolor="#FF9933" | |Сиэрдээх Арассыыйа |5 |- | bgcolor="#aaaaaa" | |«Согласие» дьокуттаат бөлөҕө |2 |- | bgcolor="#420F77" | |Гражданскай платформа |2 |- | colspan="2" |''Вакантнай миэстэлэр'' |3 |} </center> === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |''Фракцияҕа киирбэт дьокуттаат (ЛДПР чилиэнэ)'' |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | rowspan="6" bgcolor="#aaaaaa" | | rowspan="6" |''Фракциялар суохтара'' |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Дьокутааттар == {{Main|Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара}} == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] 9vt13ielb6hmv5vowzzddt46m1xtb6b 431178 431173 2026-10-30T09:44:18Z Sauit 26795 /* VII ыҥырыы (2023—2028) */ 431178 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн|хаһыат буолар, оттон бу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Түмэн|парламена]]}} [[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|мини|{{legend|#2E4EA4|[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]: 56 дьокутаат}}{{legend|#47C2C0|[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]: 6 дьокутаат}}{{legend|#CC1111|[[КПРФ]]: 4 дьокутаат}} {{legend|#FF9933|[[Сиэрдээх Арассыыйа]]: 3 дьокутаат}} {{legend|#4488CC|Фракцията суох ([[ЛДПР]] чилиэнэ): 1 дьокутаат}}]] '''Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ''' ({{Lang-ru|Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)}}) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палаталаах парламена. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын хонтуруоллуур представительнэй уонна сокуоннары оҥорор уоргана буолар. Ил Түмэн туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 4 баһыгар сурунар<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#54_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 54 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтинэн биэс сыллаах болдьоххо талыллар. 70 бар дьонун дьокутаатыттан турар, олортон 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллар, оттон хаалбыт 35 — партийнай испииһэктэринэн<ref>[[s:Саха_Өрөспүүбүлүкэтин_Төрүт_Сокуона#55_%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%D0%B0|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун 55 ыстатыйата]] — Бикитиэкэ</ref>. == Устуоруйата == {{Main|Саха сиригэр олохтоох салайыныы үөскээһинэ, сайдыыта}} Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы [[Арассыыйа]] империятыгар баар буола сылдьыбыт [[Степной Дуума]]тыттан тардар. Онтон Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс [[1922]] сыл [[ахсынньы 27]] күнүттэн [[1923]] сыл [[тохсунньу 19]] күнүгэр дылы буолбута. [[1937]] сыллаахха [[Саха АССР Конституцията]] уларыйбытын түмүгэр [[Саха АССР]] Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна [[1938]] сыл [[кулун тутар 26]] күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта. [[1992]] сыл [[муус устар 27]] күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар. [[1993]] сыл [[ахсынньы 12]] күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21. [[2002]] сыл [[ахсынньы 29]] күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы). [[Билэ:Parliament Yakutia building.jpg|мини|Ил Түмэн (2009)]] [[2008]] сыл [[кулун тутар 2]] күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн. == Быыбар бэрээдэгэ == 1993 сыллаахтан Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолар. Маҥнайгы быыбардар мажоритарнай систиэмэнэн буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэ Палаататыгар улуустан, куораттааҕы уокуруктан биир дьокутаат барар. Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар Саха сирин биир мандааттаах уокуруктарга араарбыттар, уопсайа 21 дьокутаат алын палаатаҕа киирбитэ. Быыбар икки туурунан буолуон сөп этэ. Уопсайа уокурукка 50% дьон куоластаабатах буоллаҕына быыбары табыллыбатах курдук ааҕар этилэр<ref>{{Cite web|url=https://yagtik.ru/vybory-i-referendumy/vybory-1993/|title=Выборы — 1993|work=Дьокуускай куорат быыбардыыр коммиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-26}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://old.sakhaparliament.ru/istoriya/2019/04/i-chetvert-veka-dlitsya-put/|title=И четверть века длится путь|date=2019-04-26|lang=ru|work=«Ил Түмэн» хаһыат|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 4 сылга талыллыбыта. 1997 сыллаахха икки палаатаҕа тэҥ дьокутаат ахсаанын оҥорбуттара: 35 уонна 35<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iltumen.ru/historical-review/ykt|title=Историяны анааран көрдөххө|work=Ил Түмэн официальнай саайта|lang=sah|accessdate=2026-09-26}}</ref>. Ил Түмэн 5 сылга талыллар буолбута<ref name=":1" />. Быыбарга 35% киһи эрэ кыттыбыт буоллаҕына, быыбары буолбут уонна табыллыбыт курдук ааҕыллар буолбут. 2002 сыллаахха Ил Түмэн биир палааталаах буолбута. Партийнай испииһэктэр уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэтээҕи уокурук диэн суох этэ. 2008 сыллаахтан быыбар смешаннай систиэмэнэн буолар буолбут: 35 уокуруктарынан, 35 партийнай испииһэктэринэн. Партийнай чааска 7 %-наах боруок баар буолбута. 2013 сыллаахтан боруок 5% буолбута. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" |Быыбар ! colspan="2" rowspan="2" |Биир палааталаах Ил Түмэн (2002&nbsp;сылтан) ! colspan="2" |Икки палааталаахИл Түмэн (1993—2002) |- !Өрөспүүбүлүкэ Палаатата !Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |- !Партияларынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан !Уокуруктарынан |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1993)|I ыҥырыы (1993 ахсынньы 12)]] | rowspan="2" |— | rowspan="2" |— | rowspan="2" |35 (улуустан, куораттааҕы уокуруктан биирдии) |21 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (1997)|II ыҥырыы (1997 ахсынньы 28)]] |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2002)|III ыҥырыы (2002 ахсынньы 29)]] |0 |70 | rowspan="5" |— | rowspan="5" |— |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2008)|IV ыҥырыы (2008 кулун тутар 2)]] |35 (7 %-наах боруок) | rowspan="4" |35 |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2013)|V ыҥырыы (2013 балаҕан ыйын 8)]] | rowspan="3" |35 (5 %-наах боруок) |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2018)|VI ыҥырыы (2018 балаҕан ыйын 9)]] |- |[[Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)|VII ыҥырыы (2023 балаҕан ыйын 10)]] |} == Кэнники быыбар == {{Main|Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара (2023)}} <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="11" |[[Билэ:2023 Yakutia legislative election diagram.svg|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! colspan="5" |Партияларынан ! colspan="2" |Уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !± % !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4"| |«Биир ньыгыл Арассыыйа» |170&nbsp;832 |54,36 |{{Profit}}3,52 |22 |{{Profit}}2 |33 |{{Profit}}6 |'''55''' |{{Profit}}8 |- |bgcolor="#47C2C0"| |«Саҥа дьон» |44&nbsp;528 |14,17 |''Саҥа'' |5 |''Саҥа'' |1 |''Саҥа'' |'''6''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |41&nbsp;344 |13,16 |{{Decrease}}6,28 |4 |{{Decrease}}3 |0 |{{Decrease}}3 |'''4''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#FF9933"| |«Сиэрдээх Арассыыйа» |29&nbsp;503 |9,39 |{{Decrease}}6,95 |3 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}4 |'''3''' |{{Decrease}}6 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |16&nbsp;928 |5,39 |{{Decrease}}4,18 |1 |{{Decrease}}2 |0 |{{Decrease}}1 |'''1''' |{{Decrease}}3 |- | |«Родина» |3&nbsp;201 |1,02 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |'''0''' |''Саҥа'' |- |bgcolor="#AAAAAA"| |Тутулуга суох хандьыдааттар |— |— |— |— |— |1 |{{Profit}}1 |'''1''' |{{Profit}}1 |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар !306&nbsp;336 !97,49 !{{Profit}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар !7&nbsp;900 !2,51 !{{Decrease}}1,31 !— !— !— !— !— !— |- ! colspan="2" |Барытын холбоон !314&nbsp;236 !100 !0 !35 !0 !35 !0 !70 !0 |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка ! ! ! !— !— !— !— !— !— |} </center> == Фракциялар == === IV ыҥырыы (2008—2013) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- | bgcolor="#2E4EA4" | |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="6" |[[Билэ:Sakha Republic Il Tumen 2008.svg|орто|раамката_суох]] |- | bgcolor="#CC1111" | |КПРФ |7 |- | bgcolor="#FF9933" | |Сиэрдээх Арассыыйа |5 |- | bgcolor="#aaaaaa" | |«Согласие» дьокуттаат бөлөҕө |2 |- | bgcolor="#420F77" | |Гражданскай платформа |2 |- | colspan="2" |''Вакантнай миэстэлэр'' |3 |} </center> === V ыҥырыы (2013—2018) === <center> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |51 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2013.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |8 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |1 |- |bgcolor="#ff496c"| |Арассыыйа дьахталларын туһугар |1 |} </center> === VI ыҥырыы (2018—2023) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |47 | rowspan="4" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2018.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |10 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |9 |- |bgcolor="#4488CC"| |ЛДПР |4 |} </center> === VII ыҥырыы (2023—2028) === <center> {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фракция !Дьокутаат !Диаграмма |- |bgcolor="#2E4EA4"| |Биир ньыгыл Арассыыйа |56 | rowspan="5" |[[Билэ:State Assembly of Yakutia 2026, after by-elections.svg|раамката_суох]] |- |bgcolor="#47C2C0"| |Саҥа дьон |6 |- |bgcolor="#CC1111"| |КПРФ |4 |- |bgcolor="#FF9933"| |Сиэрдээх Арассыыйа |3 |- |bgcolor="#4488CC"| |''Фракцияҕа киирбэтэх дьокуттаат (ЛДПР чилиэнэ)'' |1 |} </center> == Тутула == === Ил Түмэн Бэрэсэдээтэллэрэ === {| class="wikitable" |+Ил Түмэн бары палааталарын уонна ыҥырыыларын Бэрэсэдээтэллэрэ<ref name=":2" /> !Ыҥырыы !Парламент (палаата) аата !Бэрэсэдээтэл аата !Талыллыбыт күнэ ! colspan="2" |Фракция |- ! rowspan="2" |I (1993—1997) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Ларионов Егор Михайлович]] | rowspan="2" |[[1994]] сыл [[тохсунньу 25]] күнэ | rowspan="6" bgcolor="#aaaaaa" | | rowspan="6" |''Фракциялар суохтара'' |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара |[[Илларионов Афанасий Петрович]] |- ! rowspan="2" |II (1997—2002) |Өрөспүүбүлүкэ Палаатата |[[Филиппов Василий Васильевич]] | rowspan="2" |[[1998 сыл|1998]] сыл [[тохсунньу 22]] күнэ |- |Бэрэстэбиитэллэр Палааталара | rowspan="2" |[[Соломов Николай Иванович]] |- ! rowspan="2" |III (2002—2008) | rowspan="7" |Ил Түмэн |[[2003 сыл|2003]] сыл [[тохсунньу 23]] күнэ |- |[[Тимофеев Ньургун Семенович]] |[[2005 сыл|2005]] сыл [[ыам ыйын 19]] күнэ |- !IV (2008—2013) |[[Басыгысов Виталий Николаевич]] |[[2008]] сыл [[кулун тутар 20]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !V (2013—2018) |[[Жирков Александр Николаевич]] |[[2013 сыл|2013]] сыл [[алтынньы 2]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- ! rowspan="2" |VI (2018—2023) |[[Гоголев Петр Васильевич]] |[[2018 сыл|2018]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- | rowspan="2" |[[Еремеев Алексей Ильич]] |[[2021 сыл|2021]] сыл [[бэс ыйын 30]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |- !VII (2023—) |[[2023 сыл|2023]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнэ |bgcolor="#2E4EA4"| |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |} === Ил Түмэн кэмитиэттэрэ уонна хамыыһыйалара === === Эдэр ыччат парламена === == Дьокутааттар == {{Main|Ил Түмэн сэттис ыҥырыытын дьокутааттара}} == Омугунан == Ылыллыбыт сирэ<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/etnicheskiy-sostav-politicheskih-elit-polietnicheskih-regionov-rossii</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Омуктара !! colspan="2" | I ыҥырыыта !! colspan="2" |II ыҥырыыта !! colspan="2" | III ыҥырыыта |- | ахсааннара || % || ахсааннара || % || ахсааннара || % |- | [[Сахалар]] ||31 || 60,7 || 49 || 73,2 || 38 || 55,0 |- | [[Нууччалар]] || 14 || 27,4 || 13 || 19,4 || 27 || 39,2 |- | [[Эбээннэр]] || 1 || 1,9 || 2 || 3,0 || 2 || 2,8 |- | [[Эбэҥкилэр]] || 1 || 1,9 || - || - || 1 || 1,4 |- | [[Украиналар]] || 3 || 5,8 || 3 || 4,5 || 1 || 1,4 |- | [[Ньиэмэстэр]] || 1 || 1,9 || - || - || - || - |- | Барыта || 51 || - || 67 || - || 69 || - |} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Ил Түмэн (хаһыат)]] * [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ]] {{Саха сирэ тиэмэлэргэ}} [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Түмэн]] sc9x9xilitjpj7gxexc8or529v81nm3 0 20487 431164 296622 2026-10-29T23:15:37Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 431164 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Coat of arms of Concepcion, Chile.svg|left|120px]] [[Билэ:Flag of Concepcion, Chile.svg|right|240px]] [[Билэ:Concepcion-Chile(001).jpg|left|240px]] [[Билэ:Comuna de Concepción.svg|right|320px]] '''Консепсьон''' ({{lang-es|Concepcíon}}) диэн [[Чили]] уонна бүтүн [[Соҕуруу Америка]]. Олохтоохторун ахсаана 216,061 уонна иэнэ 221,6 км2. === Кэм зоната === * UTC-4 & Сайын (DST): UTC-3 == Уэбсайт == * [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Concepcion.cl] {{rq|wikify|style|sources|stub|}} [[Категория:Чили куораттара]] gfk49gtdd9weil2uisarezbqrn3bdqb 0 34196 431161 315267 2026-10-29T20:30:31Z Spokiyny 27052 /* */ 431161 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Першотравневе |image_skyline = |imagesize = 250px |image_caption = |image_flag = |image_shield = |image_map = |map_caption = |subdivision_type = [[Дойду]] |subdivision_name = {{flagicon|Ukraine}} [[Украина]] |established_title = Бастакы ахтыллыыта |established_date = |leader_party = |leader_title = [[Баhылык]] уонна [[губернатор]] |leader_name = |area_total_km2 = 4 |population_total = 2517 |population_metro = |population_density_km2= 629.25 |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd = 51 | latm = 23 | lats = 21 |latNS = N |longd = 28 | longm = 51 |longs = 45 | longEW = E |elevation_m = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''Першотравневое''' ({{lang-uk|Першотравневе}}) диэн [[Украина]] [[Житомир уобалас|Житомир уобалаһын]] куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2500 (2023). == Историята == == Айылҕата == == Географията == == Климата == == Оройуонунан арахсыыта == == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{rq|stub}} {{Ukraine-geo-stub}} [[Категория:Украина куораттара]] scadyr3qu4mvxpphw3g36tzmuf49s5e 0 45747 431174 419944 2026-10-30T03:17:28Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 431174 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Tuba Büyüküstün.jpg|thumb|Туба Бюйюкюстюн]] '''Хатиджé Туба́ Бюйюкюстю́н''' ({{Lang-tr|Hatice Tuba Büyüküstün}}; 1982 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт, [[Истанбул|Стамбул]], [[Туурсуйа|Турция]]) — [[Туурактар|турок]] омук тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, биллиилээх моделаь. == Олоҕо == Туба Бюйюкюстюн [[1982]] сыллаахха [[от ыйын 5]] күнүгэр [[Турция]] [[Стамбул]] куоратыгар күн сирин көрбүтэ. «Doğus» үрүдүкү оскуолатын бүтэрбитэ уонна ол кэннэ Мимара Синан аатынан ойуулуур дьүһүннүүр ускуустубалар университиеттарын көстүүм уонна декорация худуоһунньуга идэлээх бүтэрбитэ<ref>{{Cite web|url=http://tuba-buyukustun.com/hakkinda|title=HAKKINDA {{!}} Tuba Büyüküstün<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2012-10-08}}</ref>. == Карьерата == Туба университетка үөрэнэр сылларыгар «Pantene», «Maximum Cart», «Kremini», «Molped» диэбит курдук биллэр ааттаах суоллаах, аан додй бренэ буолбут хампаанньалар рекламаларыгар уһуллан саҕалаабыта. Өтөр кинини Томрис Гиритлиоглу диэн биллиилээх режиссер хамаандата таба көрбүтэ. Туба аан бастаан «Султан Макамы» диэн киинэ сэрийээлигэр уһуллубута. Ол кэнниттэн «Çemberimde Gül Oya» сэрийээлгэ, «Гюлизар», «Отец и сын» диэн биллэр киинэлэргэ артыыс быһыытынан оонньообута. Тубы сулустаах чааһа [[2005|2005 сыллаахха]] «Под сенью лип» диэн сэрийээлтэн саҕаламмыта. Кини онно Бюлент Иналому кытта сүрүн оруоллары оонньообуттара. Ити кэннэ «Аси» диэн 2007—2009 сылларга тэлэбиидэнньэгэ тахсыбыт киинэ сэрийээлигэр кыттыбат. Онно Туба эмиэ сүрүн оруолу оонньообута. Кини партнера биллиилээх артыыс Мурат Йылдырым буолбута. 21.05.2014 сыллаахха Туба Турцияҕа [[ХНТ Оҕо пуондата|ЮНИСЕФ]] үтүө санаа амарах дьулуур Национальнай посола буолбута. 2015 сыл от ыйыгар «Воспоминания ветра» кылга, тэттик экрчиктээх киинэҕэ уһуллубута. Туба Бюйюкюстюн күн бүгүҥҥэ диэри араас киинэлэргэ, киинэ сэрийээллэригэр, тэлэбиидэнньэҕэ араас оруолларга уһуллар. == Тус олоҕо == Туба [[2005|2005 сыллаахха]] «Под сенью лип» сэрийээлгэ уһуллубут Бюлент Иналы кытта билсэн сылдьыбыта, ол гынан баран кинилэр [[2007|2007 сыллаахха]] арахсыбыттара. Ол кэннэ «Аси» киинэҕэ уһулла сылдьан Сами Сайданныын билсэн саҕалаабыта уонна 2010 сыллаахха арахсыбата. [[2011 сыл|2011 сыллаахха]] Туба [[Париж]] куоракка Онур Сайлак артыыска ойох тахсыбыта. Кэргэнниилэр игирэ оҕолордоохтор. Ол эрээри 2017 сыллаахха арахсыбыттара. == Бэлиэтээһиннэр == {{Быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [https://web.archive.org/web/20140217163617/http://tuba-buyukustun.com/ Личный сайт Тубы Бююкюстюн] * Официальный сайт актрисы https://web.archive.org/web/20190313014555/http://tubabuyukustun.com.tr/ [[Категория:1982 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:От ыйын 5 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Түүрдэр]] 7dgwwrclh77zhvx6oylp3ww9sc8yil4 0 51214 431159 429968 2026-10-29T19:00:58Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 431159 wikitext text/x-wiki {{Сыл навигацията|2023}} '''2023 сыл''' (MMXXIII) — [[Григориан халандаара|Григориан халандаарынан]] баскыһыанньаҕа саҕаламмыт биһиги эрабыт 2023-с сыла, 3-с тыһыынча сыл уонна XXI үйэ 23-с сыла, 2020-с сыллар төрдүс сыллара. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 1]] — [[Хорватия]] [[евро]]ны ылыммыт (еврозона 20-с дойдута буолбут) уонна Шенген зонатыгар киирбит (27-с чилиэнинэн). * [[Тохсунньу 9]] — Икки киһи [[Дьокуускай]]га хаһаах [[Дежнев Семен|Сэмэн Дежнев]] мэҥэтин муннун эрбээн кэбиспиттэр, 870 тыһ. солк. хоромньуну аҕалбыттар<ref>[https://sakhaday.ru/news/v-yaknete-vozmutilis-susmme-ushcherba-za-nos-pamyatnika-dezhnevu-v-yakutske В якнете возмутились сумме ущерба за нос памятника Дежневу в Якутске Подробности: https://sakhaday.ru/news/v-yaknete-vozmutilis-susmme-ushcherba-za-nos-pamyatnika-dezhnevu-v-yakutske?from=copy]</ref>. Буруйдаахтар тутуллан сууттаммыттар уонна 250 уонна 150 чаас күһэлэҥ үлэҕэ ууруллубуттар. * [[Тохсунньу 10]] — Саха сирин күүстээх саахыматчыттара -40 кыраадыска таһырдьа түргэн саахымакка турнир ыыппыттар<ref>[https://www.yakutia.kp.ru/daily/27592/4864115/ Экстремальные шашки. В Якутске при температуре минус 40 под открытым небом прошло соревнование между сильнейшими шашистами республики]</ref>. * [[Тохсунньу 14]] — Чурапчы Улахан Күөлүн ыанньыксыта Гаврил Терентьев лотереяҕа 10 мөлүйүөн солкуобайы сүүйбүт. Бу түбэлтэни уонна Терентьев мүлчүргэннээх сырыыларын хаһыаттар, ситим-сирдэр уонна өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо уһуннук кэпсэл оҥостубуттара<ref>[https://sportkp.ru/drugoe/nid350941%20au68auauau%20cr68crcrcr%20doyar-iz-yakutii-vyigral-10-millionov-v-lotereyu-i-spustil-dengi-na-lyubovnic-kto-i-kak-ego-razvel Дояр из Якутии выиграл 10 миллионов в лотерею и спустил деньги на любовниц: кто и как его развел]</ref>. * [[Тохсунньу 16]] — Дьокуускайга саха омук төрдүн-ууһун чинчийбит биллиилээх учуонай [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич|Гавриил Ксенофонтов]] төрөөбүтэ 135 сылын бэлиэтиир тэрээһиннэр буолбуттар: киин куоракка кини аатынан саҥа уулусса аһылыбыт, СӨ Национальнай бибилэтиэкэтигэр «Гавриил Ксенофонтов: кэмин инникилээбит учуонай» диэн төгүрүк остуол ыытыллыбыт. * [[Тохсунньу 19]] — [[Барахов Исидор Никифорович|Исидор Барахов]] үбүлүйүөн көрсө [[Сиэн Мунду|А.Амбросьев–Сиэн Мунду]] үлэтэ «Исидор Барахов» кинигэ ЖЗЛ сиэрийэҕэ тахсыытын биһирэмэ СӨ Национальнай бибилэтиэкэтигэр буолбут. * [[Тохсунньу 22]] — Иккис Кыһыҥҥы "Азия оҕолоро" спорт оонньууларын уотун "Өлүөнэ турууктара" пааркаҕа умаппыттар, уоту Дьокуускайга атынан аҕалбыттар уонна -46 кыраадыска куорат уулуссаларынан уот эстафетатын тэрийбиттэр. Бу кэнниттэн уот Кузбасска, оонньуулар буолуохтаах сирдэригэр ыытыллыбыт<ref>[https://rg.ru/2023/01/22/reg-dfo/v-iakutii-v-50-gradusnyj-moroz-zazhgli-ogon-igr-deti-azii.html В Якутии в 50-градусный мороз зажгли огонь Игр "Дети Азии"]</ref>. * [[Тохсунньу 24]] — "[[Оскар (бириэмийэ)|Оскар]]" бириэмийэҕэ "Бастыҥ документальнай киинэ" номинацияҕа 5 номинант иһигэр Саха сириттэн сылдьар Максим уонна Евгения Арбугаевтар "Выход" диэн документальнай короткометражкалара киирбитэ биллибит. Бу 25 мүнүүтэлээх киинэҕэ [[Чукотка байҕала|Чукотка байҕалыгар]] [[Мордьолор уустара|мордьо]]лору чинчийэр учуонай үлэтэ көстөр. === Олунньу === * [[Олунньу 1]] — Арктика улуустарыгар первичнай специализированнай мэдиссиинэ көмөтүн оҥорор мобильнай биригээдэлэр өрөспүүбүлүкэтээҕи кииннэрин үлэтэ саҕаламмыт (маны тэрийэр үлэ 2022 сыл ахсынньы 14 күнүгэр саҕаламмыта). * [[Олунньу 4]] — Дьокуускайга Хатас аттыгар Речевой оскуола уонна кини интэринээтин саҥа таас дьиэлэрэ үлэҕэ киирбит. Бу иннинэ оскуола 1964 сыллаахха тутуллубут эргэ мас дьиэҕэ үлэлии олорбута. Манна бүтүн өрөспүүбүлүкэттэн мунньан сатаан саҥарбат 120 оҕону үөрэтэллэр<ref>[https://minobrnauki.sakha.gov.ru/news/front/view/id/3343547 Республиканская речевая школа справила долгожданное новоселье]</ref>. * [[Олунньу 6]] — [[Туурсуйа]] соҕуруу өттүгэр уонна киинигэр, ону таһынан [[Сирия|Сиирийэ]] хоту уонна арҕаа өттүгэр 7,8 МВт сир хамсааһына, онтон 7,7 МВт күүстээх афтершок буолбут. Бу түмүгэр 59 000 тахса киһи өлбүт, 121 000 киһи бааһырбыт. * [[Олунньу 13]] ** "Сахалыы" диэн ааттаах саха тылын саҥа үөрэтэн эрээччилэргэ анаммыт төлөпүөҥҥэ туруоруллар сэмсэни ааптардар [[Бэчигэн Лилия|Лилия]] уонна [[Бэчигэн Ньургун |Ньургун Бэчигэннэр]] уонна оҥорорго кыттыбыт дьон Өрөспүүбүлүкэ Пресс-Киинигэр Дьокуускайга көрдөрбүттэр<ref>Российская газета: [https://rg.ru/2023/02/13/reg-dfo/poiavilos-pervoe-mobilnoe-prilozhenie-dlia-izucheniia-iakutskogo-iazyka.html Появилось первое мобильное приложение для изучения якутского языка]</ref>. ** Ил Дархан [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] Төрүт тыллар күннэрин бэлиэтиир Опера уонна балет тыйаатырыгар буолбут тэрээһиҥҥэ тыл этэригэр "Барҕарыы" пуондата тылы өйүүр тэрээһиннэри үбүлүөн сөбүн туһунан эппит. ** Өксөкүлээх аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтэ, Олоҥхо Ассоциацията, "Ийэ тыл" түмсүү Саха тылын күнүн бэлиэтээһини тэрийбиттэр. [[Байгожаева Яна |Яна Байгожаева]] өйүгүнэн [[Лебедев Виктор Николаевич|Виктор Лебедев]] үбүлээн "Саха тылын туруулаһыытын иһин" түмэт бириэмийэ (Ҥ дорҕоон бэлиэтэ) туттарыллыбыт — Куорсуннаахха, Санаайаҕа, Анатолий Бурнашевка. ** [[Сунтаар улууһа|Сунтаар улууһугар]] Төрүт тыл сылын биллэрбиттэр. Муус устарга тылга сыһыаннаах улуустааҕы улахан сугулааны ыыппыттар. * [[Олунньу 14]]-[[Олунньу 15|15]] — Дьокуускайга учуонай, суруйааччы [[Алтан Сарын]] төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах «Терминология уонна терминография дисципилиинэлэр кээмэйдэригэр» диэн ааттаах омук сириттэн кыттыылаах билим кэмпириэнсийэтэ буолбут. * [[Олунньу 16]] — РФ Государственнай Дуумата Европа Сэбиэтин 21 конвенциятыттан Арассыыйа тахсарыгар куоластаабыттар. * [[Олунньу 17]]-[[Олунньу 18|18]] — Дьокуускайга оҕону сахалыы иитиигэ аналлаах ''Төрөппүт сугулаана'' буолбут. Тэрээһиҥҥэ 12 улуустан 117 төрөппүт, оскуолалар уонна уһуйааннар салайааччылара, учууталлар, иитээччилэр кыттыбыттар<ref>Киин куорат: [https://kiinkuorat.ru/articles/t-r-pp-t-sugulaana-bastakytyn-yytylynna Төрөппүт сугулаана бастакытын ыытылынна]</ref>. === Кулун тутар-муус устар === * [[Кулун тутар 10]] — Кытайга Бүтүн Кытай норуотун бэрэстэбиитэллэрэ [[Си Цзиньпин]]ы [[КНР|Кытай Народнай Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнинэн үһүс болдьоххо талбыттар. * [[Кулун тутар 14]] — [[OpenAI]] хампаанньа ChatGPT-га GPT-4 диэн улахан кыахтаах тыл хомуурун таһаарбыт. * [[Кулун тутар 15]]-19 — Табаны көрүүгэ аан дойдутааҕы чөмпүйэнээт Нүөрүҥгүрү оройуонугар буолбут. Туркуну үрдүнэн ыстаҥа, аркааны быраҕыы, эстафета, таба сүүрүүтэ курдук уруккуттан ыытыллар күрэхтэһиилэри табаһыттар тэҥэ тыһы имитиигэ, ураһаны туоруорууга, таба тээбирин оҥорууга, табаны тутууга уонна көлүйүүгэ, снегоход алдьаммытын оҥорууга күрэхтэспиттэр. Дойду 13 эрэгийиэниттэн, уонна Кытай, Монголия, Гренландия уонна Исландия табаһыттара кыттыыны ылбыттар. * [[Кулун тутар 24]] - 25 — Үөһээ Бүлүү улууһугар "Омук күүһэ тылыгар" диэн нэһилиэктэр бары кыттыылаах улахан мунньах ыытыллыбыт. "Ийэ тыл кэскилэ" түмсүү уонна ГЧИ учуонайдара тэрийэн ыыппыт оҕолор сахалыы билэр таһымнарын чинчийиилэрин түмүгүн Вилюяна Никитина кэпсээбит. * [[Кулун тутар 30]] — удьуор сылгыһыт, экстремальнай туризмы тарҕатааччы [[Дугуйдаан Винокуров]] төрөөбүт сириттэн Өймөкөөн [[Үчүгэй (нэһилиэк)|Үчүгэй]] сэлиэнньэтиттэн Магадаан уобалаһын [[Сэйимчээн]] бөһүөлэгэр диэри атынан айанын түмүктээбит. 800 килэмиэтир уһуннаах суолу айанньыт олунньу 21 күнүттэн саҕалаан 6 нэдиэлэ тухары айаннаабыт. Бөһүөлэккэ киириигэ үөрүүлээх көрсүү буолбут, сарсыныгар уобалас олохтоохторун кытта көрсүһүүлэри тэрийбиттэр уонна оскуола оҕолорун кытта көрсөн саха атын туһунан кэпсээбит. * [[Муус устар 4]] — [[Финляндия]] [[Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ|НАТО]] 31-с чилиэнэ буолбут. * [[Муус устар 18]] — ХНТ [https://www.unfpa.org/sites/default/files/swop23/SWOP2023-RUSSIAN-v230413b-web.pdf дакылаатыгар] [[Ииндийэ]] [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]ы олохтооҕун ахсаанынан 2023 сыл ортотугар куоһарар буолбутун туһунан сабаҕалыырын эппит. Ииндийэҕэ 2024 сыллаахха биэрэпис ааһыахтаах, онно дойду олохтоохторун ахсаана чопчу биллиэхтээх. * [[Муус устар 29]] — Дьокуускайга сүрэх ыарыһахтары эмтиир 150 куойкалаах кардиодиспансер саҥа дьиэтэ үлэҕэ киирбит. Тэрилтэҕэ 260 быраас уонна 560 атын үлэһит үлэлииллэрэ былааннаммыт<ref>РИА Новости: [https://ria.ru/20220430/dispanser-1786296725.html В Якутске открыли новый республиканский кардиологический диспансер]</ref>. * [[Муус устар 30]] — улахан экрааҥҥа [[Бурнашев Степан Степанович|Степан Бурнашев]] "Айта" диэн киинэтэ тахсыбыт уонна саха киинэтин устуоруйатыгар саамай элбэх харчыны хомуйбут. Маны таһынан киинэ ыам ыйын 4 күнүгэр стриминг платформаларга тахсыбыта. Ол эрээри балаҕан ыйын ортотугар Роскомнадзор "Арассыыйа омуктарын бииргэ буолууларын утарар алдьатыылаах информациялаах" диэн күтүрээн киинэни онлайн киинэ тыйаатырдарыгар көрдөрөрү боппута. Бу кэнниттэн балаҕан ыйын 25 күнүгэр РФ Минкульта бэйэтин саайтыгар киинэни прокаттыыр урут биэрбит көҥүлүн төттөрү ыларын туһунан суруйбута<ref>[https://www.vedomosti.ru/media/articles/2023/09/19/995973-roskomnadzor-obyasnil-zapret-na-pokaz-filma-aita Роскомнадзор объяснил запрет на показ фильма «Айта»]</ref>. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 6]] — [[Лондон|Лондоҥҥа]] Британия хоруола [[Карл III]] бүрүстүөлгэ бэргэһэлэнэр сиэрэ-туома ыытыллыбыт. Дьиҥэр 7 ый ынараа өттүгэр, ийэтэ [[Елизавета II]] өлөөтүн кытта хоруол буолбута. * [[Ыам ыйын 13]] — [[Гуанчжоу]] куоракка Кытай сахаларын ыһыаҕа буолбут. 160-тан тахса киһи кыттыыны ылбыт<ref>[https://sakhaday.ru/news/ysyah-v-kitae Ысыах в Китае]</ref>. * [[Ыам ыйын 15]] — саха альпиниһэ Евгений Кривошапкин аан дойду саамай үрдүк чыпчаалыгар [[Джомолунгма]]ҕа (Эверест) сахалартан бастакынан тахсыбыт уонна СӨ былааҕын көтөхпүт. * [[Ыам ыйын 16]] — Саха тылын, литэрэтиирэтин уонна култууратын үөрэтии аан бастакы кэнсиэпсийэтин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата 387-р № уурааҕынан бигэргэппит. * [[Ыам ыйын 14]] — [[АЛРОСА]] генеральнай дириэктэринэн Павел Маринычев анаммыт. * [[Ыам ыйын 20]] — [[Алматы]] аттыгар «Ариал» гольф клуб сиригэр Казахстан сахаларын ыһыаҕа буолбут. 2 тыһыынчаттан тахса киһи сылдьыбыт<ref>[https://yakutskgo.ru/2023/05/22/pervyj-v-etom-godu-ysyah-proshel-v-kazahstane/ Первый в этом году Ысыах прошел в Казахстане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240105043209/https://yakutskgo.ru/2023/05/22/pervyj-v-etom-godu-ysyah-proshel-v-kazahstane/ |date=2024-01-05 }}</ref>. Бу Саха сирин тас өттүгэр ыытыллар ыһыахтартан саамай улаханнара буолбут. * [[Ыам ыйын 23]] — InDrive Арассыыйатааҕы салаата — Drivee — ийэ хампаанньаттан туспа барбыта уонна салгыы бэйэтэ үлэтин саҕалаабыта биллибит<ref>TAdviser [https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BA%D1%82:Drivee Drivee 2023: Запуск сервиса]</ref>. * [[Ыам ыйын 28]] — Туурсуйаҕа бэрэсидьиэн быыбарын иккис тууругар [[Эрдоган Реджеп Тайип|Реджеп Тайип Эрдоган]] куолас 52,18% ылан Кемаль Кылычдароглуну кыайар, үһүс болдьоххо хаалар. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 3]]-[[Бэс ыйын 4|4]] — Дьокуускайга Өрөспүүбүлүкэ лиссиэйигэр ыытыллыбыт «Төрөөбүт тыл түмэр түһүлгэтэ» диэн тэрээһин саҕана сахалыы үөрэнэр оскуола улахан кылааһын оҕолоро "Күн" диэн түмсүүнү тэрийбиттэр. Бу түмсүү оҕолоро сайыҥҥыттан саҕалаан сыл бүтүөр диэри араас тэрээһиннэргэ сылдьан, 11 улахан улууһу кэрийэн, төрөөбүт тыл туһунан кэпсэтиилэри ыыппыттар, бэйэлэрэ этэллэринэн "оҕолор оҕолору, учууталлар учууталлары кытта үлэлиир методикаларын тобулбуттар". * [[Бэс ыйын 5]] — Дьокуускайга бастакы крематорий үлэтин саҕалаабыт.<ref>Якутск вечерний. – 2023. – 9 июня. – С. 5.</ref> * [[Бэс ыйын 6]] ** СӨ бырабыыталыстыбатын Тиэрмиҥҥэ хамыыһыйата тэриллибит, балаһыанньата уонна састааба бигэргэтиллибит<ref>Гарант.ру [https://base.garant.ru/407099328/ Распоряжение Правительства Республики Саха (Якутия) от 6 июня 2023 г. N 454-р "О создании республиканской комиссии по терминологии языка саха при Правительстве Республики Саха (Якутия)" (с изменениями и дополнениями)]</ref>. Хамыыһыйа бастакы мунньаҕын от ыйын 13 күнүгэр ыыппыта<ref>МК в Якутии: [https://yakutia.mk.ru/culture/2023/07/13/v-yakutii-sostoyalos-pervoe-zasedanie-komissii-po-terminologii-yazyka.html В Якутии состоялось первое заседание комиссии по терминологии языка]</ref>. ** Дьокуускайга өрөспүүбүлүкэҕэ сэттэ сыл буолбатах «Спортивные якутяне» (Урукку аата "Оскуола оҕолорун спартакиадата") күрэхтэһии түмүктүүр этаабын аһыллыыта буолбут. Финаалга 32 улуустан 1 200 ыччат кыттыбыт. * [[Бэс ыйын 8]] ** Саха сиригэр бастакы крематорийга бастакы уматыы буолбут<ref>СИА: [https://ysia.ru/pohorony-cherez-szhiganie-rukovoditel-krematoriya-yakutska-rasskazal-o-stoimosti-i-nyuansah-krematsii/ Похороны через сжигание: руководитель крематория Якутска рассказал о стоимости и нюансах кремации]</ref>. ** [[Ил Түмэн]] VI ыҥырыытын тиһэх мунньаҕа буолбут. 5 сыл иһигэр түмэн 44 пленарнай мунньаҕы ыытан 618 сокуону уонна 1 286 уурааҕы таһаарбыт<ref>[https://www.sakhaparliament.ru/politika/16799-itogi-raboty-vi-sozyva-gosudarstvennogo-sobraniya-il-tumen-respubliki-sakha-yakutiya-2018-2023-gody-v-tsifrakh Итоги работы VI созыва Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия) 2018-2023 годы в цифрах]</ref>. * [[Бэс ыйын 12]] — Өлүөнэ өрүс баһыгар Иркутскай уобаласка икки танкер харсыыларын түмүгэр өрүскэ бензин тохтубут, Киренскай оройуоҥҥа ЧС оттон Саха сиригэр бэлэмнээх буолуу эрэсиимин биллэрбиттэр. * [[Бэс ыйын 20]] — [[Улаанбаатар|Улан Баатартан]] алта көстөөх Тэрэлж диэн саха [[Аар баҕах|аар баҕаҕа]] турар сиригэр Монголия сахаларын ыһыаҕа буолбут. Саха сириттэн биллэр артыыстар ыалдьыттаабыттар<ref>[https://sakhalife.ru/fotofakt-v-mongolii-proshel-yakutskij-ysyah/ Фотофакт: В Монголии прошел якутский ысыах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240105041926/https://sakhalife.ru/fotofakt-v-mongolii-proshel-yakutskij-ysyah/ |date=2024-01-05 }}</ref>. * [[Бэс ыйын 23]] ** Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр мөлүйүөнүс олохтоох баар буолбут — Саина диэн кыыс Онуфриевтар дьиэ кэргэннэригэр иккис оҕоннон Дьокуускайга Мэдиссиинэ киинигэр төрөөбүт. Кыыс ыйааһына 4,1 кг, уҥуоҕа 56 см диэн үөрүүлээх сонуну Ил Дархан [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] Туймаада Ыһыаҕар биллэрбитэ. Саҥа төрөөбүт кыыс ийэтэ Арина Онуфриева "кыыспытын сахалыы ааттыыр былааннаахпыт" диэн «Якутия24» ханаалга эппитин биэрбиттэр. ** Евгений Пригожин баһылыктаах Вагнер бөлөҕө Арассыыйа байыаннайдарын утары турар, Ростов-на-Дону куораты уонна Воронеж уобалаһын сорҕотун ылар, онтон нөҥүө күнүгэр [[Беларусь]] бэрэсидьиэнэ Лукашенко көмөтүнэн эйэлэһэр уонна төннөр. * [[Бэс ыйын 23]]-[[Бэс ыйын 30|30]] — саас М.С. Щепкин аатынан Үрдүкү теат­ральнай училищены бүтэрбит алтыс саха устуудьуйатын оҕолоро дойдуларыгар төннөннөр көрөөччүлэргэ У. Шекспир “Сайыҥҥы түүҥҥэ түүл” (“Сон в летнюю ночь”), Б.Шоу “Сакалаат сал­лаат” (“Шоколадный солдатик”), А.Островскай “Гроза”, Ж-Б Мо­льер “Дон Жуан или каменный пир”, А.Вампилов “Улахан уол” испэктээктэри көрдөрбүттэр<ref>[https://edersaas.ru/moskvattan-shhepkineczter/ Москваттан — «Саҥа щепкинецтэр»!]</ref>. * [[Бэс ыйын 24]]–[[Бэс ыйын 25|25]] — Үс Хатыҥ диэн сиргэ [[Туймаада ыһыаҕа|Туймаада ыһыаҕа]] буолбут. Ол саҕана 30 кыраадыстаах куйаас турбут. 235 тыһ. киһи кыттыбыт (2022 сылллахха — 220 тыһ. киһи этэ). * [[Бэс ыйын 25]] — Тыгын оонньууларын кыайыылааҕынан [[Вячеслав Дьяконов]] буолбут. Аҕата [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] урукку сылларга бу күрэхтэһиини алта төгүл кыайбыта. === От ыйа === * [[От ыйын 1]] — Өймөкөөн улууһун киинигэр [[Томтор (Өймөкөөн улууһа)|Томтор]]го [[Олоҥхо ыһыаҕа|Олоҥхо ыһыаҕын]] аһыллыыта буолбут. "Олоҥхо ыһыаҕа манна ыытыллыбыта Саха сирэ илиҥҥи өттүгэр хайысханы, тардыһыыны күүһүрдэр суолталаах. Ити Олоҥхо ыһыаҕын саҥа тыынныыр, саха тайаан олорор сирин көрүүтүн кэҥэтэр," — диир сир түннүгэ [[Винокурова Ульяна Алексеевна|Ульяна Винокурова]]. * [[От ыйын 8]]-[[От ыйын 9|9]] — Сахалар олорор Красноярскай кыраай Дьэһиэй бөһүөлэгин ыһыаҕа буолбут. Ыһыах бөһүөлэк төрүттэммитэ 395 сылыгар анаммыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн култуура миниистирэ Афанасий Ноев салайааччылаах дэлэгээссийэ кыттыбыт<ref>СИА: [https://ysia.ru/delegatsiya-iz-yakutii-posetila-poselok-essei-v-krasnoyarskom-krae/ Делегация из Якутии посетила посёлок Ессей в Красноярском крае]</ref>. * [[От ыйын 9]] — Дьокуускайга уонна Саха сирин киин улуустарыгар балаһа тыал түһэн элбэх сиргэ уот бара сылдьыбыт. Энергетиктар эппиттэринэн 280 сайаапка киирбит<ref>[https://ysia.ru/energetiki-prodolzhayut-ustranyat-posledstviya-shkvalistogo-vetra-v-yakutske-i-tsentralnyh-rajonah/ Энергетики продолжают устранять последствия шквалистого ветра в Якутске и Центральных районах]</ref>. * [[От ыйын 12]] - [[От ыйын 16|16]] — туруктарынан хааччахтаах дьон спорт адаптивнай көрүҥнэригэр "Дьулуур" XIV спартакиадата Аммаҕа буолбут. 24 хамаанда, 683 спортсмен кыттыбыт, 81 мэтээл кэмпилиэгэ оонньоммут<ref>Улус-Медиа: [https://ulus.media/2023/07/16/duluur-do-svidaniya-amga/ «Дьулуур»: до свидания, Амга!]</ref>. * [[От ыйын 19]] — Дьокуускайга Эргэ Куоракка чуурка мостобуойу оҥорооччуга мэҥэ аһыллыбыт. Ааптардар Ньукулай Чуоччааһап уонна М. Рожина<ref>Якутия. – 2023. – 20 июля. – С. 2.</ref>. * [[От ыйын 29]] — ситимҥэ биир тааҥка икки тааҥканы уонна хас да куйахтаах массыынаны суох гынарын дронтан устубуттарын тарҕаппыттар, кэлин биллибитинэн ол кыргыһыыга икки саха уола кыттыбыттар эбит: Филипп Евсеев уонна Алексей Неустроев. Кэлин Кириэмилгэ дьоруой аатын иҥэриллэригэр Арассыыйа бэрэсидьиэнин кытта көрсүһүүгэ Алексей төрөөбүт дойдутугар Тандаҕа диэри оҥоһуулаах суол тутуохтарын баҕарарын эппит, оттон Филипп төрөөбүт дойдутугар Элгээйигэ кытылы бөҕөргөтөр үлэни ыытыахтарын баҕарбыт<ref>[https://rg.ru/2023/09/12/reg-dfo/ekipazh-mashiny-boevoj.html Как бойцов героического танка "Алеша" встретили на малой родине]</ref>. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 1]] — Саҥа тэриллибит "[https://t.me/sakhatyla400 СахаТыла400]" хамсааһын көҕүлээһининэн Дьокуускай куорат баһылыга Евгений Григорьев "Саха сирин киин куоратын тыла-өһө" (Языковое пространство столицы Якутии) диэн сүбэ мунньаҕы тэрийбит<ref>[https://blogi.nlrs.ru/93005/113459 Шушутаж или что мы упускаем в Якутске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240107011526/https://blogi.nlrs.ru/93005/113459 |date=2024-01-07 }}</ref><ref>[https://exo-ykt.ru/articles/evgeniy-grigorev-provel-zasedanie-kruglogo-stola-yazykovoe-prostranstvo-stolicy-yakutii Евгений Григорьев провел заседание круглого стола «Языковое пространство столицы Якутии»]</ref>. Бу хамсааһын бастатан туран куорат ыччатыгар уонна сахалыы билбэт дьоҥҥо туһуланар, кинилэр саха тылын ылыналларын, сайдыытын өйүүллэрин хааччыйар соруктаах. * [[Атырдьах ыйын 13]] — Дьокуускайга Ykt Geek Fest тохсус төгүлүн ыытыллыбыт. Тоҕус тыһыынчаттан тахса поп-култуураны сэргээччини мунньубут. Мээр Евгений Григорьеев көҕүлээһининэн бастакытын сахалыы таҥастаах дьон күрэһэ ыытыллыбыт. * [[Атырдьах ыйын 14]] — Москуба бииржатыгар дуоллар сыаната 101 солкуобайы куоһарбыт. Нөҥүө күнүгэр Арассыыйа Баана рефинансирование ставкатын 12% диэри улаатыннарбыт, эспиэрдэр Арассыыйа олохтоохторо дьадайыытын туһунан саҥараллара хойдубут. * [[Атырдьах ыйын 15]] — Дьокуускайга улахан толору циклаах киинэ павильона тутуллара бигэргэммит<ref>Арассыыйа бэрэсидьиэнин ситим-сирэ: [http://www.kremlin.ru/acts/assignments/orders/72053 Перечень поручений по итогам посещения выставки «Развитие креативной экономики в России»]</ref>. * [[Атырдьах ыйын 23]] ** Ииндийэ «Чандраян-3» хараабыла Ый соҕуруу полюһун аттыгар ситиһиилээхтик олорор. ** Вагнер хампаанньа (Wagner Group) салайааччыта Евгений Пригожин, төрүттээччитэ Дмитрий Уткин уонна 8 киһи Арассыыйаҕа сөмүлүөттэрэ саахалга түбэһэн өлөллөр. ** Дьокуускайга Наассыйа бибилэтиэкэтин эргэ дьиэтигэр этнограф [[Попов Андрей Иннокентьевич (статистик)|Андрей Поповка]] аналлаах мэҥэ хаптаһын арыйбыттара. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 1]] — Дьокуускай Прометей түөлбэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр саамай улахан 39-с нүөмэрдээх оскуола бастакы үөрэнээччилэрин көрсүбүт. Оскуолаҕа саха тылынан оскуолаҕа үөрэниини туруорсубут [[Шарин Николай Иванович|Николай Шарин]] аата иҥэриллибитэ. * [[Балаҕан ыйын 5]] ** ХИФУ Математика институтун үлэһитэ Владимир Леверьев сахалыы саҥаны тиэкискэ кубулутар телеграм-робот оҥорбут. Робот [https://commonvoice.mozilla.org/sah КоммонВойс] диэн саайт аһаҕас дааннайдарын туһанар, онно ким баҕалаах кыттан сахалыы тиэкистэри бэйэтин куолаһынан ааҕыан сөп. ** [[Калмыкия]] киин куоратыгар [[Элистаа]]ҕа «Тодо бичиг» айыллыытын 375 сылын бэлиэтиир тэрээһиннэр истэринэн ойрат-монгол каллиграфиятын «Заясн бичг» диэн быыстапката арыллыбыт, «Тодо бичг» – калмыык омугун култууратын куода» диэн төгүрүк остуол уонна пресс-кэмпириэнсийэ буолбуттар<ref>[http://www.elista.org/culture/v_eliste_otkroetsya_mezhdunarodnaya_vystavka_ojrat-mongol_skoj_kalligrafii_zayasn_bichg_posvyawennaya_375-letiyu_sozdaniya_ojrat/ В Элисте откроется Международная выставка ойрат-монгольской каллиграфии «Заясн бичг», посвященная 375-летию создания ойрат-калмыцкой письменности «тодо бичг»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240108094330/http://www.elista.org/culture/v_eliste_otkroetsya_mezhdunarodnaya_vystavka_ojrat-mongol_skoj_kalligrafii_zayasn_bichg_posvyawennaya_375-letiyu_sozdaniya_ojrat/ |date=2024-01-08 }}</ref>. * [[Балаҕан ыйын 5]]-[[Балаҕан ыйын 8|8]] — Дьокуускайга Көҥүл тустууга аан дойдутааҕы Коркин аатынан XIV турнир буолбут. Күрэхтэһиигэ 15 тас дойдуттан уонна Арассыыйа 12 эрэгийиэниттэн 200-чэ тустуук кэлбит. Быйылгы күрэхтэһии улуу тириэньэр [[Коркин Дмитрий Петрович|Дмитрий Коркин]] төрөөбүтэ 95 сылыгар анаммыт. Олорбут дьиэтигэр мэҥэ хаптаһын ыйаабыттар, Тустуу саалатын аттыгар баар мэҥэтигэр сибэкки дьөрбөтүн ууруу сиэрэ-туома ыытыллыбыт, Тутуу баһаарыгар быыстапка аһыллыбыт, Чурапчы спорт кыһатын бүтэрбиттэр үөрүүлээх көрсүһүүлэрэ буолбут. Ону таһынан Саха тыйаатыра үбүлүөйгэ анаан “Андаҕар” диэн испэктээги туруорбута<ref>[https://sakhalife.ru/2023-god-top-10-sportivnyh-sobytij-yakutii-vyzvavshih-naibolshij-rezonans/ 2023 год: Топ-10 спортивных событий Якутии, вызвавших наибольший резонанс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240111030707/https://sakhalife.ru/2023-god-top-10-sportivnyh-sobytij-yakutii-vyzvavshih-naibolshij-rezonans/ |date=2024-01-11 }}</ref>. * [[Балаҕан ыйын 8]] — Дьокуускайга күүстээх тыал түспүтүн түмүгэр биллборд охтон 58 саастаах дьахтар эмсэҕэлээбит (икки хонон баран балыыһаҕа өлбүт), сорох дьиэлэргэ уоттара барбыт, икки тохтобул тиэрэ барбыт, оскуола оҕолорун үөрэнэ барыа суохтарын сөбүн туһунан биллэрбиттэр. * [[Балаҕан ыйын 8]]-[[Балаҕан ыйын 9|9]] — Узбекистааҥҥа Хива диэн былыргы куоракка [[Мас-рестлинг|мас-рестлиҥҥэ]] аан дойду бэһис чөмпүйэнээтэ буолбут. 18 дойдуттан 170 мадьыны кыттыбыт. * [[Балаҕан ыйын 8]]-[[Балаҕан ыйын 10|10]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр [[Ил Дархан]] уонна [[Ил Түмэн]] быыбара буолбут. Ил Дархан солотугар иккис болдьоххо куолас 75,77% ылан [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] хаалбыт. Ил Түмэҥҥэ 35 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктан, өссө 35 — баартыйалартан талыллыбыт. * [[Балаҕан ыйын 15]] ** Казахстан Алматы куоратыгар балаҕан ыйын 15 - 20 күннэригэр "Саха киинэтин күннэрэ" ыытыллыбыттар<ref>[https://www.yktimes.ru/новости/v-2023-godu-kassovyie-sboryi-yakutskogo-kino-sostavili-100-mln-rubley/ В 2023 году кассовые сборы якутского кино составили 100 млн рублей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240105034531/https://www.yktimes.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/v-2023-godu-kassovyie-sboryi-yakutskogo-kino-sostavili-100-mln-rubley/ |date=2024-01-05 }}</ref>. ** Саҥа Айфон 15 биһирэмигэр [[Тыва]] "Йат-Ха" рок-бөлөҕүн "Караңгайлыг кара ховаа (Дыҥгылдай)" (Хараҥа - хара салгын) диэн ырыатын муусуката тыаһаабыт. * [[Балаҕан ыйын 18]] — учуонай, тыл үөрэхтээҕэ, бэйиэт, драматуур, тылбаасчыт, түмэт дьайыксыт [[Алтан Сарын]] төрөөбүтэ 125 сылын туолуутугар төрөөбүт дойдутугар Чурапчы [[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Алаҕар]]ыгар мэҥэ туруорбуттар. Мэҥэни култуура миниистирэ Афанасий Ноев арыйбыт, Алтан Сарын олоҕун, үлэтин туһунан быыстапка көрдөрбүттэр, киэһэ "Туймаада" ансаамбыл кэнсиэрэ буолбут. * [[Балаҕан ыйын 19]] — Хайалаах Карабах иирсээнэ: [[Азербайдьан|Азербайджан]] аармыйата [[Армения]] өйүүр Арцах Өрөспүүбүлүкэтигэр кимэн киириитэ. Бу кимэн киирии Азербайджан түргэнник кыайыытыгар тиэрдибитэ, Арменияҕа бырабыыталыстыба утары бырачыастар буолбуттара, Арцах судаарыстыба тэриллиилэрэ ыһыллалларын туһуһан биллэрбитэ, 100 000 тахса эрмээн Хайалаах Карабаахтан күрээбитэ. * [[Балаҕан ыйын 21]] — Киинэ тыйаатырдарыгар [[Тимофеев Константин |Константин Тимофеев]] "[[Лоокуут уонна Ньургуһун (киинэ)|Лоокуут уонна Ньургуһун]]" киинэтин көрдөрүү саҕаламмыт. Икки аҥаар нэдиэлэ иһигэр киинэ 16 мөл. тахса солкуобайы хомуйбут (бу саха киинэлэригэр иккис көрдөрүү)<ref>[https://ulus.media/2023/10/09/film-lookuut-i-nurgusun-sobral-svyshe-16-mln-rublej/ Фильм «Лоокуут и Ньургусун» собрал свыше 16 млн рублей]</ref>. * [[Балаҕан ыйын 27]] — филология билимин дуоктарыгар, СӨ Билимин Академиятын академигар [[Слепцов Петр Алексеевич|Петр Слепцовка]] СӨ үрдүкү наҕараадатын [[Хотугу Сулус (уордьан)|"Хотугу сулус" уордьаны]] туттарбыттар. * [[Балаҕан ыйын 30]] — "Ааҕар Саха сирэ" түмсүү бэйэтин үлэтин хайысхатын билиһиннэрэр түһүлгэни тэрийбит. Бу өрдөөҕүтэ үөскээбит түмсүүгэ саҥа сүүрээн киирэн, 2023 сыллаахха элбэх тэрээһиннэри ыыппыта, ол иһигэр: саха литэрэтиирэтин кириитикэтигэр аналлаах төгүрүк остуолу ыытыы (муус устар 20 к., 2023. Дьокуускай, РНА СС ГЧуоХААНПИ, ГЧИ, ХИФУ учуонайдара кыттыылаах), саха литэрэтиирэтин учууталыгар тирэх буолар 7 мэтиэдикэ лиэксийэлэрин онлайн тэрийиитэ, "Тэтим" өрөспүүбүлүкэтээҕи араадьыйаҕа 2 биэриигэ кыттыыта хаста да хатыланан тахсыыта. Ону таһынан түмсүү кыттыылаахтара 2024 сыллаахха тахсыахтаах "Кэм" диэн ааттаах сурунаал бастакы нүөмэрин уонна "Саха аныгы литературата: саҥа ааттар уонна хайысхалар" научнай-популярнай ыстатыйалар хомуурунньуктарын бэлэмнээһиҥҥэ кыттыбыттара. === Алтынньы === * [[Алтынньы 1]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билимин акадьыамыйатыгар Төрөөбүт тыллары чинчийэр, харыстыыр уонна сайыннарар киин баар буолбутун туһунан [[Габышева Феодосия Васильевна|Феодосия Габышеева]] иһитиннэрбит<ref>ТАСС: [https://tass.ru/obschestvo/19167481 В Якутии создали центр изучения, сохранения и развития родных языков]</ref>. Бу киини тэрийэр туһунан бырабыыталыстыба дьаһала өссө 2022 сыллаахха алтынньы 13 күнүгэр тахсыбыта<ref>Гарант.ру [https://base.garant.ru/405597439/ Распоряжение Правительства Республики Саха (Якутия) от 13 октября 2022 г. N 972-р "О региональном центре по изучению, сохранению и развитию родных языков"]</ref>. * [[Алтынньы 3]] — АХШ кэнгириэһин алын балаатата бэйэтин салайааччытын уураппыт. Кевин Маккарти бу солоттон болдьоҕун иннинэ ууратыллыбыт бастакы киһи буолбут. Араллаан тахсыбыт төрүөтэ — Маккарти бүддьүөтү тыырыыга "сымнааан биэрэн" демократтары кытта сөбүлэспитин бэйэтин дьоно республиканецтар сөбүлээбэтэхтэр<ref>Известия: [https://iz.ru/1584109/evgeniia-chukalina/istoricheskii-kongress-spikera-palaty-predstavitelei-vpervye-otpravili-v-otstavku Исторический конгресс: спикера палаты представителей впервые отправили в отставку]</ref>. * [[Алтынньы 4]] — [[Кыргыстаан|Кыргыстааҥҥа]] бэрээдэги араҥаччылыыр уорганнар Камчы Асанбек диэн криминал аптарытыатын кафеҕа өлөрбүттэр, бу былааска уонна дойду экэниэмикэтигэр улахан дьайыылаах киһини туоратыы кэнниттэн дойдуга элбэх уларыйыылар буолбуттар, ол курдук бөдөҥ урбаанньыттар уонна биллэр криминал аптарытыаттара хаайыллыбыттар, Райымбек Матримов диэн бэлиитик бэлиитикэттэн туоратыллыбыт, бэлиитик Камчыбек Ташиев төттөрүтүн оруола үрдээбит<ref>[https://kaktus.media/doc/490687_komy_teper_prinadlejit_imyshestvo_likvidirovannogo_vora_v_zakone_kamchy_kolbaeva.html Кому теперь принадлежит имущество ликвидированного вора в законе Камчы Кольбаева?]</ref>. Кыргыстааҥҥа 2023 сылга буолбут түгэннэртэн урукку бэрэсидьиэн Алмазбек Атамбаевы хаайыыттан босхолооһун, урукку бэрэсидьиэн Бакиевы дьон хараҕар реабилитациялааһын, Адахан Мадумаров диэн оппозицияҕа сылдьар дьокутааты сойуолаһыы, дойду түмэнэ ону кытта сөбүлэһиитин, ол парламентаризмҥа улахан охсууну оҥорбутун<ref>[https://kaktus.media/doc/482821%20nyrjigit%20kadyrbekov%20o%20reshenii%20po%20madymarovy:%20bolshaia%20oshibka%20i%20ydar%20po%20parlamentarizmy.html https://kaktus.media/doc/482821 nyrjigit kadyrbekov o reshenii po madymarovy: bolshaia oshibka i ydar po parlamentarizmy.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240108014322/https://kaktus.media/doc/482821%20nyrjigit%20kadyrbekov%20o%20reshenii%20po%20madymarovy:%20bolshaia%20oshibka%20i%20ydar%20po%20parlamentarizmy.html |date=2024-01-08 }}</ref> ааттыахха сөп. * [[Алтынньы 5]] — [[Азия оонньуулара|Азия оонньууларыгар]] (Ханчжоу, Кытай) Саха сириттэн төрүттээх сүүрүк [[Трофимова Сардана Александровна|Сардаана Трофимова]] марафоҥҥа үһүс буолбут<ref>https://kaktus.media/doc/488388_aziatskie_igr:_kyrgyzstanka_sardana_trofimova_zavoevala_bronzy_po_marafonskomy_begy.html</ref><ref>https://www.championat.com/other/news-5267514-eks-rossiyanka-sardana-trofimova-zavoevala-bronzu-v-marafone-na-aziatskih-igrah.html</ref>. * [[Алтынньы 7]] ** [[Израиль уонна ХАМАС 2023 сыллааҕы сэриилэрэ]]: [[ХАМАС]] [[Газа сиэктэрэ|Газа сиэктэриттэн]] [[Израиль]] соҕуруу өттүгэр саба түһэр, Израиль Көмүскүүр аармыйата утары дьайыылары оҥорор. Израиль «[[Хезболла]]» ракеталары ыыппытын кэннэ [[Ливан|Ливаҥҥа]] баар эбийиэктэри буомбалыыр. Премьер Нетаньяху онто да суох түөрэккэй туруга эбии айгырыыр, дьон кини кыайан салайбакка көмүскэлэ суох олорон биэрдибит дии саныыллар. ** Саха сириттэн төрүттээх бөҕөс [[Лазарев Айаал|Айаал Лазарев]] Азия оонньууларыгар ([[Ханчжоу]], Кытай) көҥүл тустууга үһүс буолбут<ref>ЯСИА, [https://ysia.ru/ajaal-lazarev-zavoeval-bronzovuyu-medal-v-volnoj-borbe-na-aziatskih-igrah/ Борец Айаал Лазарев завоевал бронзовую медаль Азиатских игр]</ref>. * [[Алтынньы 11]] — Арассыыйаҕа [[бензин]] сыаната сыл бастакы тоҕус ыйыгар 9,69% (уопсай инфляция 4,6% буоллаҕына) үрдээбитин Росстат биллэрбит<ref>INTERFAX.RU: [https://www.interfax.ru/business/925379 В России в сентябре замедлился рост цен на бензин и ускорилось подорожание ДТ]</ref>. Бензин сыаната ыам, бэс уонна балаҕан ыйдарыгар күүскэ үрдүү сылдьыбыта, ону тэҥэ [[сэлээркэ]] тиийбэт буолан уонна сыаната үрдээн сорох эрэгийиэннэргэ үүнүү хомуурун үлэтэ харгыстанар кутталга киирэ сылдьыбыта. Маны минфин уматыгы оҥорооччуларга төлүүр харчытын төлөөбөт буолбутун кытта ситимнииллэр (кыраныысса таһыгар атыылыыр сыана уонна дойду иһигэр атыылыыр сыана уратытын 2018 сылтан төлүүр), уматык сыаната үрдээбитин кыраныысса таһыгар атыылыыры бобуунан тохтото сатаан баран, минфин демпферы төннөрбүтэ<ref>[https://www.vedomosti.ru/business/articles/2023/10/06/999229-meri-snizheniya-tsen Правительство определило новые меры для сдерживания цен на бензин и дизтопливо]</ref>. * [[Алтынньы 16]] — Дьокуускайга "Үлэ кыбартаалыгар" "Тооку-фест" диэн [[ойуулук]] бэстибээлэ ыытыллыбыт. Бу [[«Саха» НКИХ|"Саха" НКИХ]] оҕолорго уонна төрөппүттэргэ анаан оҥорбут тэрээһинигэр маастар-кылаастар, оонньуулар, лиэксийэлэр буолбуттара. Хампаанньа салайааччыта [[Марков Олег Олегович|Олег Марков]] эппитинэн "бэйэ ойуулуктарын оҥорбуппут балтараа эрэ сыл буолла, ол эрээри бу кылгас кэм иһигэр элбэх үлэ ыытыллан бэстибээл ыытар таһымҥа таҕыстыбыт"<ref>[https://jour-ykt.ru/2023/10/16/v-yakutske-proshyol-pervyj-festival-animaczii-toku-fest/ В Якутске прошёл первый фестиваль анимации «TO:KU FEST» Источник https://jour-ykt.ru/2023/10/16/v-yakutske-proshyol-pervyj-festival-animaczii-toku-fest/ | jour-ykt]</ref>. * [[Алтынньы 21]] — "Туундара" («Tundra animation») ойуулук устуудьуйатын "[[Тымныы оҕуһа (ойуулук)|Тымныы оҕуһа]]" диэн кылгас ойуулуга [[Торонто]] куоракка (Канаада) буолбут imagineNATIVE бэстибээлгэ Indigenous Language Production Award биирис ылбыт<ref>[https://yakutia24.ru/news/business/tundra-animation-poluchila-nominatsiyu-na-kinofestivale-v-toronto Tundra animation получила номинацию на кинофестивале в Торонто]</ref> === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 2]]-[[Сэтинньи 3|3]] — Дьокуускайга чинчийээччи Гавриил Ксенофонтов төрөөбүтэ 135 сылыгар аналлаах [https://igi.ysn.ru/?p=12571 "Арассыыйа кырыы сирдэрин интеллектуаллара: тус олохторо, сайдыыны көрүүлэрэ, кэскили түүйүүлэрэ (кросс-темпора чинчийиилэр)"] кэмпириэнсийэ буолбут<ref>[https://ysia.ru/v-yakutske-prohodit-nauchno-prakticheskaya-konferentsiya-posvyashhennaya-135-letiyu-gavriila-ksenofontova/ В Якутске проходит научно-практическая конференция, посвященная 135-летию Гавриила Ксенофонтова]</ref>. * [[Сэтинньи 7]] — Ленскэй улууһугар [[Ньүүйэ (өрүс)|Нүүйэ үрэҕин]] туоруур күргэ аһыллыбыт. * [[Сэтинньи 8]] — "Соҕуруу Кэриэйэҕэ робот киһини өлөрдө" диэн элбэх кэпсэтиини таһаарбыт сурах тарҕаммыт. Оҕуруот аһын холбукаларын конвейерга ылан уурар механизм анныгар техник киирэн биэрбит, бааһырбыт киһини балыыһаҕа илдьибиттэр да кыайан быыһаабатахтар<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/c51rw3yqe37o В Южной Корее робот насмерть раздавил человека. Случайно]</ref>. Бастакы маннык өлүү [[1979 сыл|1979]] тохсунньу 25 күнүгэр Ford Motor хампаанньа собуотугар буолбута: үөрүйэҕэ суох оробуочай манипулятор суолугар киирэн биэрэн төбөтүгэр эчэйии ылбыт<ref>https://www.kp.ru/daily/27425.5/4625736/</ref>. * [[Сэтинньи 11]] **"СахаТыла400" хамсааһын (сал. [[Угарова Яна Иннокентьевна|Яна Угарова]]) көҕүлээһининэн, "Ийэ тыл" түмсүү (сал. [[Сайа]]) өйөбүлүнэн Дьокуускай куоракка уулусса ааттарын сахатытыыга улахан үлэ саҕаламмыт: бастакы икки тыллаах бэлиэни киин куорат баһылыга [[Григорьев Евгений |Евгений Григорьев]] уонна Өрөспүүбүлүкэ лиссиэйин дириэктэрэ [[Уйбаан Самаайап]] Ойуунускай уулуссатыгар арыйбыттар. **Дьокуускайга Ойуунускай аатынан Литэрэтиирэ түмэлигэр "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхо нууччалыы ааҕыллыбыт, Айыы Умсуур удаҕан ырыата толоруллубут. * [[Сэтинньи 12]] — Москубаҕа [[ВДНХ|ВДНХ-ҕа]] буола турар «Арассыыйа» норуоттар икки ардыларынааҕы быыстапка-пуорумҥа Саха сирин күнэ ыытылыбыт. Манна сахалыы уруу сиэрин-туомун көрдөрбүттэр<ref>Саха тыйаатырын ситим-сирэ: [https://sakhatheatre.ru/2023/11/15/саха-сирэ-саха-уруутун-бүтүн-арассыый/ Саха сирэ: Саха уруутун бүтүн Арассыыйа көрдө-иһиттэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240108085855/https://sakhatheatre.ru/2023/11/15/%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D-%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0-%D1%83%D1%80%D1%83%D1%83%D1%82%D1%83%D0%BD-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D2%AF%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D1%8B%D1%8B%D0%B9/ |date=2024-01-08 }}</ref>. * [[Сэтинньи 17]] — Төрөөбүт тылы харыстыыр, чинчийэр уонна сайыннарар киин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын Академиятын устуруктууратын быһыытынан арыллыбытын үөрүүлээхтик бэлиэтээбиттэр<ref>https://sakhalife.ru/v-akademii-nauk-yakutii-proshla-prezentacziya-czentra-izucheniya-sohraneniya-i-razvitiya-rodnyh-yazykov/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240109220041/https://sakhalife.ru/v-akademii-nauk-yakutii-proshla-prezentacziya-czentra-izucheniya-sohraneniya-i-razvitiya-rodnyh-yazykov/ |date=2024-01-09 }}</ref>. * [[Сэтинньи 19]] — режиссер [[Любовь Борисова]] устубут «Кэрэни көрбүт» («Не хороните меня без Ивана») киинэтэ [[Мурманскай]]га буолбут «Северный Характер» XV аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлин Гран-притын ылбыт<ref>[https://northchar.ru/ru/results Итоги фестиваля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240105035613/https://northchar.ru/ru/results |date=2024-01-05 }}</ref>. * [[Сэтинньи 26]] — Дьокуускай куорат эдэр ийэлэрин "Күөрэгэй" түмсүүтэ "Төрүт тыл түһүлгэтэ" диэн ааттаан дьиэ кэргэн иккис бэстибээлин ыыппыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 1]] — Дьокуускай уонна Саха сирин киин, илин, соҕуруу улуустарын үрдүнэн бу [[Кэтирээһин|кэтирээһиҥҥэ]] сэдэхтик буолар көстүү — [[Дьүкээбил уота|дьүкээбил уота]] — эгэлгэ, ол иһигэр уот кыһыл өҥүнэн оонньообут. * [[Ахсынньы 1]] — Олоҥхо дэкээдэтин сүрүн тэрээһиннэрэ: ХИФУ-га Олоҥхоһуттар сыдьааннарын уонна кыраайы үөрэтээччилэр өрөспүүбүлүкэтээҕи мунньахтара буолбут, онно Олоҥхо энциклопедиятын бастакы туомун таһаарыы тула кэпсэппиттэр<ref>Мир энциклопедий: [http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/84037/ В Якутске прошёл форум для подготовки первого тома «Энциклопедии Олонхо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240107022434/http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/84037/ |date=2024-01-07 }}</ref>. Ахсынньы 4 күнүгэр Дьокуускага эпос утумун уонна эпоһы толорууну чөл хаалларыыга Казахстантан, Кыргыстаантан, Алтаай Өрөспүүбүлүкэтиттэн, Башкортостаантан уонна Хакасияттан кыттыылаах форум буолбут. * [[Ахсынньы 1]] — Дьокуускай сүрүн уулуссата икки сыл тухары барбыт өрөмүөнэ түмүктэнэн автобус сырыыта саҕаламмыт. * [[Ахсынньы 1]] - 4 — Дьокуускайга «[[Киинэ өрөспүүбүлүкэтэ (киинэ бэстибээлэ)|Киинэ өрөспүүбүлүкэтэ]]» диэн кылгас киинэлэр үһүс бэстибээллэрэ буолбут. * [[Ахсынньы 2]] — [[Ykt.Ru|Ykt.ru]] портаалы уонна аахсыйатын сыаната 1 миллиард дуоллары куоһарбыт [[InDrive]] диэн тиэйэр сиэрбис төрүттээччилэрэ [[Арсен Томскай]] телеграмҥа [[Казахстаан]] гражданствотын ылбытын туһунан [https://t.me/innerdrive/528 суруйбут] уонна эппит: "Саха сирэ син биир төрөөбүт дойдум, оттон бэйэм сахабын, онон өрөспүүбүлүкэҕэ олох тупсарыгар туох баар күүспүн-уохпун уура туруом". * [[Ахсынньы 5]] — Урубиики (Рувики) диэн ситим-энциклопедия Арассыыйа омуктарын биэс тылынан салаалары таһаарбыт (башкиир, мари, [https://sah.ruwiki.ru/wiki/%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%91%D0%98%D0%98%D0%9A%D0%98:%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B4%D1%8C%D0%B8%D1%82 саха], татаар, чэчиэн). Бу саҥа энциклопедия (нууччалыы салаата бэс ыйыгар тахсыбыта) бэйэтин бастакы ыстатыйаларын Бикипиэдьийэттэн сүһэн ылбыта (Бикипиэдьийэ лиссиэнсийэтэ ону көҥүллүүр) уонна салгыы туспа үлэлиир былааннаах<ref>[https://tass.ru/obschestvo/19458199 "Рувики" запустила разделы на языках народов России]</ref>. * [[Ахсынньы 6]] — "Таймс" сурунаал сыл киһитинэн аан бастаан бэлиитиги, түмэт дьайыксыты, байыанайы эбэтэр урьаанньыты буолбакка, ускуустуба киһитин ааттаабыт. 2023 сыл киһитинэн ырыаһыт [[Тэйлор Суифт|Тейлор Свифт]] буолбут<ref>[https://www.forbes.ru/forbes-woman/501949-zurnal-time-nazval-pevicu-tejlor-svift-celovekom-goda Журнал Time назвал певицу Тейлор Свифт человеком года]</ref>. * [[Ахсынньы 7]] — "[https://opac.nlrs.ru/enc/ Саха сирин энциклопедията] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240110004403/https://opac.nlrs.ru/enc/ |date=2024-01-10 }}" диэн нууччалыы тылынан тахсар ситим-сир баар буолбутун туһунан Ил Дархан иһинэн үлэлиир Билим, үрдүк үөрэх уонна билимҥэ-тиэхиньикэҕэ бэлиитикэ сэбиэтин мунньаҕар биллэрбиттэр. Ыстатыйаларын учуонайдар суруйаллар, Национальнай бибилэтиэкэ ситим-сиригэр салаа быһыытынан угуллубут. * [[Ахсынньы 7]] - [[Ахсынньы 8|8]] — “Арассыыйа Өрөспүүбүлүкэлэрин судаарыстыбаннай тылларын туруга уонна кэскилэ” диэн тиэмэҕэ аан бастакы Бүтүн Арассыыйатааҕы билим кэмпириэнсийэтэ тэриллибит. * [[Ахсынньы 7]] - [[Ахсынньы 15|15]] — Дьокуускайга СӨ Аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын ассоциациятын VIII сийиэһин тэрээһиннэрэ буолбуттар, сийиэс аһыллыыта ахсынньы 12 күнүгэр буолбута<ref>[[http://yakutiakmns.org/viii-sezd-akmns-rsya|VIII съезд АКМНС РС(Я)]]</ref>. * [[Ахсынньы 11]] — Саха сиригэр көмпүүтэр оонньуутун оҥорор Fntastic устуудьуйа сабылларын туһунан бэйэтэ биллэрбит. Бу быһаарыыны ахсынньы 8 күнүгэр Steam платформаҕа тахсыбыт "The Day Before" диэн саҥа оонньуулара сатамматаҕыттан, аһара элбэх киһи сөбүлээбэтэҕиттэн сылтаан ылыммыттарын эппиттэр<ref>Хабр: [https://habr.com/ru/news/779906/ Якутская студия Fntastic объявила о своём закрытии после провала MMO-шутера с открытым миром The Day Before]</ref>. * [[Ахсынньы 13]]-14 — Саха сиригэр [[Аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар тылларын уонна култуураларын үөрэтэр учууталлар бастакы сийиэстэрэ]] буолбут<ref>"Саха сирэ", Л. Попова [https://sakha-sire.ru/agyjah-ahsaannaah-omuktar-tereebyt-tyllaryn-literetiirelerin-kultuuralaryn-uchuutallaryn-bastaky-sijiehe-buola-turar/ Аҕыйах ахсааннаах омуктар төрөөбүт тылларын, литэрэтиирэлэрин, култуураларын учууталларын бастакы сийиэһэ буола турар]</ref>. СӨ Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарын төрөөбүт тылларын, литэрэтиирэлэрин уонна култуураларын учууталларын ассоциациятын төрүттээбиттэр, бэрэстээтэлинэн Виктория Шумилованы талбыттар. * [[Ахсынньы 14]] **[[Евросоюз]] Арассыыйа экэниэмикэтин хааччахтыыр 12-с пакетын бигэргэппит. Арассыыйа алмаас бырамыысыланнаһын хааччахтыыр программа үлэтин саҕалаабыт. **Дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин быһа эпиир кэмигэр дойдуга сымыыт ыараабытынан дьонтон алы буоларга көрдөспүт<ref>ТАСС: [https://tass.ru/obschestvo/19536715 Путин извинился перед россиянами за рост цен на куриные яйца]</ref>. **[[Грузия]] [[Европа Сойууһа|Европа Сойууһугар]] киирэргэ хандьыдаат буолбут<ref>[https://www.rbc.ru/politics/14/12/2023/657b3c9e9a794723d2879384 Грузия стала кандидатом в члены ЕС]</ref>. * [[Ахсынньы 22]] **Дьокуускайга [[Уһук Илин федеральнай уокурук|Уһук Илин федеральнай уокуругун]] сир баайын хостооһунун I форума буолбут. Манна буолбут көрсүһүүлэр, кэпсэтиилэр СӨ сайдыытын уонча сылга быһаарыахтарын сөп дииллэр, кэтээн көрөөччүлэр. **Ил Дархан Айсен Николаев бэйэтин туһаайыытыгар 2024 сылы өрөспүүбүлүкэҕэ Оҕо сылынан биллэрбит. * [[Ахсынньы 23]] — [[Нүөрүҥгүрү|Нерюнгри оройуонугар]] саҥа аэровокзал ([[Чульман]]) аһыллыбыт. * [[Ахсынньы 26]] — Ил Дархан [[Николаев Айсен Сергеевич|Айсен Николаев]] суруналыыстарга сыл түмүктэрин таһаарар пресс-кэмпириэнсийэтигэр эһиил (2024 сыл атырдьах эбэтэр балаҕан ыйдарыгар) өрөспүүбүлүкэҕэ оҕоҕо аналлаах туспа тэлэбиисэр ханаала баар буолуоҕа диэбит<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Ил Дархан пресс-кэмпириэнсийэтиттэн|издание=Кыым|тип=хаһыат|год=2023|месяц=12|число=28|номер=51 (22651)|страницы=5}}</ref>. * [[Ахсынньы 28]] — Айсен Николаев "[[Кыым (хаһыат)|Кыым]]" хаһыакка ааҕааччылары эҕэрдэлиир суругар олоҕу олоруу уһуна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 73,5 сааска тэҥнэспитин туһунан эппит<ref>Кыым: [https://kyym.ru/sonunnar/main/11659-il-darkhan-ajsen-nikolaev-sa-a-dylynan-e-erdete Ил Дархан Айсен Николаев Саҥа дьылынан эҕэрдэтэ]</ref>. == Өлбүттэр == * [[Тохсунньу 3]] — [[Хасбулатов Руслан Имранович|Руслан Хасбулатов]] — Арассыыйа бэлиитиигэ уонна экэнэмииһэ, омугунан чэчиэн (1942 с.т.) * [[Тохсунньу 11]] — [[Рахимов Муртаза Губайдуллович|Муртаза Рахимов]] (88) — сэбиэскэй уонна Арассыыйа судаарыстыба уонна бэлиитикэ дьайыксыта, Башкир АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэстээтэлэ (1990—1993), Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнэ (1993—2010). * [[Тохсунньу 14]] — [[Чурикова Инна Михайловна|Инна Чурикова]] (79) — сэбиэскэй уонна Арассыыйа тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ССРС народнай артыыһа (1991) * [[Тохсунньу 15]] — [[Кикабидзе Вахтанг Константинович|Вахтанг Кикабидзе]] (84) — сэбиэскэй уонна Грузия ырыаһыта, киинэ артыыһа, Грузинскай ССР народнай артыыһа (1980), Украина үтүөлээх артыыһа (2013). * [[Тохсунньу 16]] — [[Джина Лоллобриджида]] (95) — Италия артыыһа. * [[Олунньу 16]] — [[Адамова Прасковья Павловна|Прасковья Адамова]] — Саха тыйаатырын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. * [[Олунньу 26]] — [[Павловскай Глеб Олегович|Глеб Павловскай]] (71) — Арассыыйа политолога, публициһэ уонна суруналыыһа, телеведущай, издатель, педагог, политтехнолог * [[Муус устар 30]] — [[Зайцев Вячеслав Михайлович|Вячеслав Зайцев]] (85) — ССРС уонна Арассыыйа модельерэ, РФ народнай худуоһунньуга (2006). * [[Ыам ыйын 27]] — [[Шахурдина Галина Никитична|Галина Шахурдина]] (76), саха ырыаһыта, мелодия айааччыта. * [[Бэс ыйын 23]] — [[Чугунов Афанасий Васильевич|Афанасий Чугунов]] (84), селекционер учуонай, СӨ Билимин акадьыамыйатын вице-бэрэсидьиэнэ, тыа хаһаайыстыбатын билимин дуоктара. * [[От ыйын 6]] — [[Кулаковская Раиса Реасовна|Раиса Кулаковская]] — чаҕылхай педагог, култуура үлэһитэ, Суотту түмэлин өр кэмҥэ салайбыт киһи, Өксөкүлээх Өлөксөй сиэнэ<ref>Сахалайф: [https://sakhalife.ru/rod-kulakovskih-%D3%A9ks%D3%A9k%D2%AFleeh-pones-tyazheluyu-utratu/ Род Кулаковских-Өксөкүлээх понес тяжелую утрату] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240109020032/https://sakhalife.ru/rod-kulakovskih-%D3%A9ks%D3%A9k%D2%AFleeh-pones-tyazheluyu-utratu/ |date=2024-01-09 }}</ref>. * [[От ыйын 17]] — [[Башарин Карл Георгиевич|Карл Башарин]] (82) — паталогоанатом, мэдиссиинэ институтун бэрэпиэссэрэ, чөл олох иһин уонна арыгы иһиини утары охсуспут түмэт дьайыксыт. * [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Васильев Николай Николаевич|Николай Васильев]] (63) — Өрөспүүбүлүкэ клиническай балыыһатын (урут Дьокуускай 1 нүөмэрдээх клиническай балыыһата диэн ааттанара) кылаабынай бырааһа, Дьокуускай дууматын дьокутаата. * [[Атырдьах ыйын 4]] — [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] (1937 с.т.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы Бэрэсидьиэнэ. * [[Атырдьах ыйын 4]] — [[Романов Роман Романович|Роман Романов]] "Сахаада-спорт" ассоциация версиятынан XX үйэ чулуу мадьыныта, 20 сыл Баайаҕа нэһилиэгин баһылыгынан үлэлээбитэ. * [[Атырдьах ыйын 22]] — [[Тото Кутуньо]] (80) — Италия ырыаһыта уонна композитора, «Евровидение-1990» кыайыылааҕа * [[Балаҕан ыйын 25]] ** [[Романов Эдуард Михайлович|Эдуард Романов]] (60) — тутуу инженерэ, эколог, ирбэт тоҥу харыстыыр өрөспүүбүлүкэ сокуонун ааптардарыттан биирдэстэрэ. ** [[Ясин Евгений Григорьевич|Евгений Ясин]] (89) — Арассыыйа экэнэмииһэ уонна судаарыстыба дьайыксыта, РФ экэниэмикэтин миниистирэ (1994—1997) * [[Алтынньы 2]] — [[Хисамитдинова Фирдаус Гильмитдиновна|Фирдаус Хисамитдинова]] (73) — ССРС уонна Арассыыйа тылы чинчийээччитэ, Башкортостан үөрэҕин миниистирэ (1995—1998). * [[Сэтинньи 8]] — [[Михайлов Савва Анатольевич|Савва Михайлов]] (39), түмэт дьайыксыт, СӨ хомуньуус баартыйатын салайааччыларыттан биирдэстэрэ. * [[Сэтинньи 20]] — [[Тулеев Аман Гумирович|Аман Тулеев]] (79) — Арассыыйа бэлиитигэ, Кемеровскай уобалас күбүрүнээтэрэ (1997—2001, 2001—2018) * [[Сэтинньи 23]] — [[Василий Еремеев]] — ырыаһыт, СӨ Үтүөлээх артыыһа. * [[Сэтинньи 29]] — [[Генри Киссинджер]], (100) — АХШ бэлиитигэ уонна дипломаата, АХ бэрэсидьиэнин дойду куттала суох буолуутугар сүбэһитэ (1969—1975), АХШ гос сэкиритээрэ (1973—1977), Нобель эйэҕэ бириэмийэтин лауреата (1973) == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Сыллар]] semx3b75gmqk59ax6j85zuzqk0fmm3w 0 59121 431162 2026-10-29T22:33:52Z Xaahax 10090 "Айылҕа кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, атын өрүтүнэн солбуллан биэрэн иһэрин сахалар быһааран “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэн олохторугар туһана сылдьаллар. Бу уларыйан биэрэн иһэр тутулукка сөп түбэһэн өй-санаа, итэҕэл эмиэ икки өрү..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431162 wikitext text/x-wiki Айылҕа кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, атын өрүтүнэн солбуллан биэрэн иһэрин сахалар быһааран “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэн олохторугар туһана сылдьаллар. Бу уларыйан биэрэн иһэр тутулукка сөп түбэһэн өй-санаа, итэҕэл эмиэ икки өрүттэнэр: 1. Таҥара үөрэҕэ. 2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Итэҕэл бу икки өрүттэрэ тэҥнэһиини үөскэтэн, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын быспакка, сүтэрбэккэ, хайалара да аһара барбакка эрэ сайдан истэхтэринэ, омук олоҕо уһуура табыллар, туруктаах, ол аата, икки өттүттэн тутулуктанан салгыы сайдара ситиһиллэр. Итэҕэл бу икки өрүттэрин арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт: 1. Таҥара үөрэҕэ оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын үөскэтэр. Оҕо ийэтин таба көрөр кэмиттэн саҕалаан ийэ кута сайдан иһэр. Ийэтэ үөрбүтүн көрдөрөн биэрдэҕинэ үтүктэн үөрэнэн иһэр. Оҕо өйө-санаата икки өрүтү; үчүгэйи уонна куһаҕаны тутуһан сайдарын таҥара үөрэҕэ төрөппүттэргэ тириэрдэр. Кыра эрдэҕинэ аан бастаан ийэтэ иҥэрэн биэрэр үчүгэй үгэстэринэн ийэ кута иитиллэр уонна бу үгэстэрэ үйэтин тухары салайыыга кыттыһан киһи быһыылаахтык олоҕун олороругар тириэрдэллэр. Таҥара үөрэҕэ оҕо өйүн-санаатын сайыннарыыга, үөрэтиигэ, саҥаны билиитин үгэс оҥостон олоҕор туһанан иһиитигэр аналланар. Үөрэх диэн киһи саҥаны билэн иһэрэ уонна бу билиитин олоҕор туһанара ааттанар. Үөрэх элбэхтэ хос-хос хатыланан умнуллубат буолууга тиийэн билиигэ, онтон үгэскэ кубулуйар. Үөрэх уонна билии киһи салгын кутун үөскэтэллэриттэн өйө-санаата сайдыыны ситиһиитэ атын тыынар-тыыннаахтартан лаппа түргэтиир кыахтанар. Олус элбэх саҥаны билии аһара бардаҕына киһи өйүн-санаатын уларытан кэбиһэн омугун аатын умнан, атынынан, сайдыылааҕынан солбуйан кэбиһэрин үөскэтиэн сөп. Ол иһин, өй-санаа аһара баран хаалбатын ситиһэр туһугар сахалыы таҥара үөрэҕэ сиэр диэн аналлаах хааччаҕы оҥорон киһи санаата аһара барарын тохтотор. Дьон бары оҥорор быһыыларын эмиэ аһара ыыппакка киһи быһыытын тутуһа сырыттахтарына эрэ киһи буолан олохторун киһи быһыылаахтык олорор кыахтаналларын таҥара үөрэҕэ быһааран киһи быһыыта диэн аналлаах хааччаҕы оҥорон тутуһуннара сылдьар. Үөрэх хаһан билиигэ кубулуйуор диэри элбэхтик боруобалааһыны, тупсаран биэриини, көннөрүүнү баран иһэрэ эрэйиллэр. Ону тэҥэ, үөрэх бэйэтэ икки өрүттэнэн тахсарын үөрэтээччилэр таба арааран үчүгэйин уонна куһаҕанын быһааран, үчүгэйи иҥэрэн биэрдэхтэринэ эрэ табыллан туһаны аҕалар кыахтанар. Оҕо элбэхтик үөрэнэн билиини иҥэринэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буоллаҕына киһи буолууну ситиһэн олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Таҥара үөрэҕэ олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыылары киллэрэн биэрэн иһэргэ аналланар уонна сөптөөх, сайдыыны аҕалар уларыйыылары омук тылыгар киллэрэн ситиһиилэри үөскэтэрин тэҥэ, киһи өйө-санаата аһара барарын тохтотон киһилии быһыылары оҥороругар тириэрдэр. 2. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара этиттэн-сииниттэн туспа баран айыы буолан сылдьалларын бары билэллэр. Ол аата, киһи өйө-санаата атыттарга маарыннаабатынан туспа үгэс буолан өр кэмҥэ сүтэн хаалбакка сылдьар кыахтанар. Киһи үйэтин тухары үөрэппит элбэх араас билиилэрин туһанан оҥорбут быһыыларыттан үчүгэйдэрин, ол аата, аныгы уларыйбыт олоххо сөп түбэһэллэрин, туһалаахтарын талан ылан үрүҥ айыы диэн ааттаан туһана сылдьыы эрэйиллэр. Бу омук уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэр үөрэҕи кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ анаан үрүҥ айыы итэҕэлэ туһанарга киллэрэр. Бу былыргылар үгэс буолбут билиилэрин олоххо туһана сылдьыы омук өйө-санаата сайдыы киирэриттэн, саҥа тыллар элбииллэриттэн уларыйан хаалбакка уһуннук сылдьарын, үйэтэ уһуурун ситиһэргэ туһалыыр. Ол иһин, итэҕэл иккис өрүтүн үөскэтэн үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанан туттулла сылдьара ирдэнэр. Үрүҥ айыы итэҕэлэ саҥаны, солуну, урукку кэмҥэ суоҕу киллэрбэт, ону-маны була сатаабат, былыргылар билиилэриттэн үрүҥүн, аныгы олоххо туһалааҕын ылан туһанар. Ол курдук, айыы буолуу диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара аны уларыйбат турукка киирбит былыргылар билиилэрэ үгэс буолбуттара ааттаналлар. Былыргылар үйэлэрин устата үөрэтэн билбит билиилэрин, үөскэппит тылларын, өс хоһооннорун, кынаттаах этиилэрин аныгы олоххо тутуһа сылдьар итэҕэл иккис өрүтэ – үрүҥ айыы итэҕэлэ буолар. Урукку кэмҥэ олоххо туттулла сылдьыбыт билиилэри, үчүгэйи оҥоруулары туһанарыттан үрүҥ айыы итэҕэлэ сыыһа-халты буолан хаалыыга киирэн биэрбэт эрээри, аһара бардаҕына аныгы билиилэри олоххо туһаныыга хаалыыны үөскэтэн кэбиһэр. Ол иһин, былыргылар аныгы олохтон хаалбыт, туһата суох билиилэрин аһара тутуһуу диэки халыйан хаалбата ирдэнэр. Итэҕэл үөрэҕэ маннык халыйыыны үөскэт-тэҕинэ түргэнник сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыыга, атыттартан туоратыллыыга тириэрдиэн сөп. Омук төрөөбүт тылын харыстааһыҥҥа уонна уһун үйэлииргэ була сатаан ол-бу уларытыылары, араас саҥа тыллары оҥорон киллэр-бэтинэн үрүҥ айыы итэҕэлэ элбэх туһаны оҥорор кыахтаах. Ол курдук, омук тыла уларыйбатаҕына эрэ уһун үйэни ситиһэрин бары билэллэр. Ханнык эрэ маат курдук куһаҕан дьайыылаах саҥа тыллары оҥорон эбии киллэрэ сатааччы тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылыгар улахан куһаҕаны, буортуну оҥороллорун өссө билэ иликтэрэ хомолтолоох. Ийэ диэн оҕо өйүн-санаатын төрүттүүр тылбытын “иньэ” диэн ньаамырҕаан саҥаран тыл үөрэхтээхтэрэ уонна Дапсы уларыта са-тыыллара саха омукка олус улахан куһаҕаны оҥоруу буолар. Саха буолуу ийэни – ийэ, аҕаны – аҕа, эбэни – эбэ уонна эһэни – эһэ диэн ааттааһынтан саҕаланарын умнубатахха, тутуһа сырыттахха уонна оҕо саҥа саҥаран эрдэҕиттэн бу тыллары үөрэтэн туһаннахха  эрэ омук сайдыылаах омукка баһыттаран уларыйан хаалбакка, уһун үйэлээх буолара ситиһиллэр кыахтанар. Бу тылларга дорҕооннорун дьайыыларыттан саха омук өйүн-санаатын былыргы төрүттэрэ иҥэн сылдьалларын туһаныыттан оҕо саха буолуута саҕаланар. Омук саҥарар тылын харыстааһын диэн эмиэ икки өрүттээх: А. Бары киирии тыллары барыларын сахатыта сатааһыны тутуһуу. Харыстааһын бу өрүтүн тыл үөрэхтээхтэрэ уонна элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” туһана сылдьаллар эрээри, араас дорҕоонноро сөп түбэспэт элбэх саҥа тыллары оҥоро сатаан киллэрэннэр эдэрдэри саха тылын үөрэтииттэн тэйиттилэр. Бу саха тылын харыстааһыҥҥа “үчүгэйи” оҥоруу курдук буолар эрээри, саха тылын үөрэтиини аһара уустугурдан, нуучча тылын үөрэтииттэн ыаратан кэбиһии буолан тах-сара эдэрдэр үөрэтэргэ чэпчэки уонна уларыйбат нуучча тылыгар көһөллөрүгэр тириэрдэр. Ол иһин, эдэрдэр саха тылын үөрэтэллэрин быраҕан нууччалыыга көһөн эрэллэрин тэҥэ, атын омуктартан түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалан хаалбаты ситиһэллэр. Саҥа тыл үөскээн дьоҥҥо тарҕанан туттуллууга киирэрэ олус уһун кэми ыларынан араас маат курдук тыллары оҥоро сатааһын сайдыы киириититтэн улаханнык хаалыыга тириэрдэн кэбиһэр. Б. Мин 2004 сыллаахха оҥорон “Чолбон” сурунаалга бэчээттэппит былааным иккис өрүтү үөскэтэр. Саха тылын харыстааһын бу өрүтэ билигин туттулла сылдьар тыллары букатын уларыппакка эрэ туһана сылдьары уонна киирии үөрэх, үлэ сайдыыны аҕалар тылларын бэйэлэринэн туһаныыны былаанныыр. Саҥарар тыл бу былааны тутуһан сайдыыта олоххо уларыйыылары кэмигэр киллэрэн биэрэри үөскэтэн хаалыыны таһаарбатын таһынан, саха төрүт тылларын ула-рыппакка эрэ харыстыырга улаханнык туһалыыр аналлаах. Олох сайдан, тупсан истэҕинэ омук тыла эмиэ уларыйан, саҥа киирии тылларынан байан истэҕинэ эрэ табыллар. Ол курдук, сайдыы олоххо киириитэ саҥа тылы үөскэтэн таһаарарынан, бу тылы бэйэтинэн туһаныы сайдыыны ситиһии түргэтиирин үөскэтэр. Итэҕэл икки өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын араарбакка тэҥнэһиини үөскэтэн истэхтэринэ омук сайдыыта туруктанар, ол аата эдэрдэри иитиигэ, үөрэтиигэ атаахтатыы, киһиргэтии диэки халыйан барбатыгар тириэрдии уонна киһи буолууну баһылаан олохторун киһи быһыылаахтык олорууларын ситиһии буолар. Оҕону иитиини, үөрэтиини сахалыы Кут-сүр үөрэҕин туһанан оҥоруу эрэйиллэр. Атаахтык иитиллибит эдэрдэр омукка сайдыыны, үлэҕэ тупсууну аҕалалларын оннугар бэйэмсэхтэрэ улаханыттан уонна сайдыыта суох, дьадаҥы буор куттаахтарыттан үлэлиэхтэрин, хам-сыахтарын баҕарбаттарыттан, сыыһа-халты туттуналлара элбэҕиттэн ночооту оҥорон төрөппүттэригэр эрэйи эрэ үксэтэллэр. Итэҕэл таҥара үөрэҕин өрүтүн эр дьон салайаллар уонна күүскэ үлэлээн сайыннаран биэрэллэр. Бу өрүт аһара бардаҕына элбэх саҥа-ны айыылары киллэрииттэн уонна саҥа тыллары оҥорон эбэн биэрииттэн омук саҥарар тыла уларыйан атын омук буолан хаалыыга тиийиэн сөп. Омук саҥарар тылын уларытан атын омукка уларыйан хаалыыта эстии, симэлийии диэн ааттанар. Итэҕэл үрүҥ айыы өрүтэ омук уларыйарын, саҥарар тылын ула-рытан симэлийэн хааларын тохтоторго аналланар. Ол аата, сайдыы киириитэ омук тылын уларытарын өйө-санаата сайдан иһиитин кытта тэҥнээн биэриини оҥорон биэрэ сылдьара эрэйиллэр. Итэҕэл бу өрүтэ аһара баран хаалыыта омук урукку, сайдыыта суох кэмҥэ төннөн хаалыыта үөскээн түргэнник киирэр сайдыыттан туоратыллыыта уонна атыттар сэнээһиннэрэ кэлиэн сөп. Итэҕэл бу икки өрүттэрэ аһара баран хаалбакка, бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын сүтэрбэккэ эрэ тэҥнэһиини тутуһан сайдан истэхтэринэ омук олоҕо туруктаах буолан атыттары кытта эйэлээхтик олорууну ситиһэрин тэҥэ, үйэтэ уһуур кыахтанар. Онон итэҕэл икки өрүттэрин тэҥнээн туһаныыны, хайалара да аһара барбатын тутуһууну сайдыыны ситиһэн иһэр омук дьоно оҥоро сырыттахтарына эрэ омук үйэтэ уһуурун ситиһэллэр. (1,60). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] a70ozblybpr3d8bfnw6x6o4usfzu05j 0 59122 431163 2026-10-29T22:39:06Z Xaahax 10090 "Өй-санаа саҥаны айа сатыыра, элбэхтик ырытара, быһаарара айар диэн тылынан этиллэр. Бу санааҕа айа сатаабыты илэтигэр оҥорон таһаардахха уонна дьон билбэт, ол иһин оҥорбот быһыылара буолан таҕыстаҕына саҥаны айыы оҥоруллан тахсар. Бу саҥаны айыы..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431163 wikitext text/x-wiki Өй-санаа саҥаны айа сатыыра, элбэхтик ырытара, быһаарара айар диэн тылынан этиллэр. Бу санааҕа айа сатаабыты илэтигэр оҥорон таһаардахха уонна дьон билбэт, ол иһин оҥорбот быһыылара буолан таҕыстаҕына саҥаны айыы оҥоруллан тахсар. Бу саҥаны айыыны кылгатан уратытын, икки өрүттэнэн тахсарын биллэрэн айыы диэн ааттыыллар уонна оҥорбут быһыы хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсарынан, бу тыл икки өрүттээх өйдөбүлэ үөскүүр. Киһи оҥорор быһыыта санааттан саҕаланар буолан санаа элбэх уларыйыылары барарыттан тутулуктанар. Санаа күүһүрэн киһи оҥо-рор быһыытыгар кубулуйуор диэри барар уларыйыыларын инники быһаарбытым. Саҥаны айыыны оҥордоххо аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарыллыбат уратылаах. Бу айыы оҥоруллубутун кэнниттэн атыттар билэн-көрөн эрэ баран үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын таба быһааран үрүҥ эбэтэр хара диэн ааты иҥэрэллэрэ таба буолар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулугар сөп түбэһэн санаа саҥаны айа сатааһыны үөскэтэрин туһа-нан киһи саҥаны айыыны оҥорбута икки өрүттэнэн тахсар: I. Үчүгэйи, олоххо туһалааҕы айыы, үрүҥ айыы диэн буолар. II. Куһаҕаны, буортулааҕы айыы, хара айыы диэн ааттанар. Киһи үчүгэйи, туһалааҕы айан, айыыны оҥорорун тэҥэ, куһаҕаны анаан-минээн оҥорон таһаарара эмиэ биллэр. Ол барыта киһи өйө-санаата эмиэ икки өрүккэ арахсарыттан тутулуктанан икки өрүттэнэн тахсар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араара үөрэнэригэр айылҕа үрүҥ уонна хара диэн икки өрүккэ арахсар тутулугун туһанара бу үөрэх айылҕаттан тутулуктаах буоларын үөскэтэн таба өйдөнөр кыаҕын улаатыннарар. Саҥаны айыы диэн киһи оҥорор саамай ураты быһыыта буолары-нан хайдах оҥорон таһаарарыттан улаханнык тутулуктанан табыллы-бакка, сатаммакка хаалан куһаҕаҥҥа кубулуйарын тэҥэ, киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунан үчүгэй да буолуон сөптөөҕү куһаҕаҥҥа тириэр-дэрэ элбээн хаалар. Ол иһин, айыы диэн тыл куһаҕан өйдөбүлэ элбэ-ҕиттэн улахан сэрэхтээх тылга киирсэр. Саҥаны айыыны оҥоруу уонна ол оҥорбуту олоххо киллэрии улахан уратылаахтар, икки үктэли үөскэтэллэр: 1. Саҥаны айар санаа диэн өй-санаа үлэтэ буоларынан туох да баайа да суох киһи ханнык эрэ кыра, быстах саҥаны айыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Ону тэҥэ, олоххо туох да уларытыылары киллэрбэт кыра саҥаны айыыны бары эбиискэ эрэйэ суох оҥоро сылдьаллар. Кумааҕыга суруйан саҥаны айарга эрдэттэн бэлэмнэнии санаа араас элбэх аһара барыыларын, сыыһаларын көннөрүүгэ, тупсарыыга тириэрдэн саҥаны айыыны оҥорууну үчүгэйгэ кубулутар уонна табыл-ларын, сатанарын үөскэтиигэ туһалыыр. Бары саҥаны айа сатааһын-нар эрдэттэн кумааҕыга суруллан биллэр сыыһалара көнөрө маннык үктэли бардахтарына таба буолан тахсалларын элбэтэр. 2. Улахан, суолталаах саҥаны айыыны киһи оҥорон баран олоххо киллэрэригэр баайа тиийбэтиттэн улахан эрэйдэри көрсүөн сөп. Ол курдук, уратыны, урут суоҕу оҥоруу элбэх үлэттэн, билииттэн оҥоруллан тахсара уонна улахан сыаналааҕа биллэр. Саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэриигэ дойду экономикатын сайдыыта хайаан да эрэйиллэр. Ол курдук, олоххо эрдэлээн хаалбыт саҥаны айыылар эмиэ элбэхтэр. Төһө эмэ саҥаны айыыны оҥорбут кэнниттэн дойду экономиката сайдыыта, кыаҕа суоҕа, бу саҥаны айыыны олоххо кыайан киллэрбэккэ хаалларан кэбиһиини үөскэтэр. Араас аптаах остуоруйа кэпсээннэр олоххо кыайан киирбэтэх саҥа-ны айыылары оҥоро сатааһыны биллэрэллэр. Ол курдук, “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһооно баҕа санаатын бэйэтэ кыайан толорбот киһи ыра санааҕа кубулутара элбэҕин биллэрэр. “Голь на выдумки хитра” диэн нууччалыы өс хоһооно дьадаҥы киһи ону-маны оҥоро сатыыр санаата элбэҕин быһаарар. Былыргы кэмнэртэн ыра санаа буолбут бэйэтэ көтөр көбүөрү оҥорууну аныгы сайдыылаах кэмҥэ кыайыахха сөп курдук буолан эрэр. Аһара уһун тымныылаах хотугу дойдуга олорон эрэ саҥаны айыы-лары оҥорон олоххо киллэрии атын, сөбүгэр тымныылаах дойдулар-тан хойутаан хаалыыга тириэрдэр. Ол курдук, үлэ оҥоруллар улахан дьиэлэрин тутуу, ититии, сылытыы сыаната саҥаны айыыга холбуу киирсэн эбиллэн тахсарынан атын, сөбүгэр сылаас дойдуларга оҥо-руллубуттааҕар ыарахан сыаналанан хааларыгар тириэрдэр. Монгол-татаар омуктар хатарыылаах тимир сэрии сэптэрин саха тимир уустарын көмөлөрүнэн оҥостон туһанан киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыттарын кэнниттэн сайдан, күүһүрэн тахсыбыт “россилар” араас саҥаны айыылары арҕаа дойдулартан ылынаннар, үлэ оҥорон таһаарыытыгар сайдыыны ситиһэннэр Сибиири барытын баһылаа-быттара. Арҕаа дойдулары кытта Сибиир түүлээҕинэн эргинэннэр сайдыыны ситиһэллэрэ түргэтээбитэ. Сайдыыны өссө түргэнник ситиһээри араас элбэх аптаах остуору-йалары суруйан оҕолору үөрэппиттэрэ эрээри, аһара тымныы дойду сабыдыалыттан, тугу эмэ оҥорон таһаарыы сыаната ыараан хаала-рыттан бытаарыы, хойутааһын син-биир тахсара. Бу сайдыы кыайан ситиһиллибэтин “Дураки и дороги” диэн этиини туһанан өйдөрө-санаалара тиийбэтин күлүү гыммыт курдук быһаара сатыыллара кулуттааһынтан саҥа босхоломмут дьон өй-санаа сайдыытын бы-тааннык ситиһэллэрин быһаарыыга сөп түбэһэр. Атын омуктары тиэхиникэ сайдыытынан баһыйыы, сабырыйыы хаалан иһэр дойдуга букатын да кыаллыбатын Россияҕа өссө да өйдүү иликтэр. Сайдыыны ситиспит омуктартан туспа барыы, бэйэҕэ эрэ хааттарыы аныгы үйэҕэ түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан улахан хаалыы буоларын үрдүк үөрэхтээхтэр уонна учуонайдар диэн ааттанар салайааччылар таба өйдүөхтэрэ этэ. Атын массыыналары баһыйар саҥа массыынаны оҥоруу экономи-ката мөлтөх дойдуга хаһан да кыаллыбат ыра санаа буолан хаалар. Бастаан иһэр массыынаны оҥорууга сайдыылаах буор куттаах элбэх үлэһиттэр наада буолалларын тэҥэ, экономика сайдыытын таһыма сөп түбэһэрэ эрэйиллэр. Саҥа “Москвич 3” диэн нууччалыы ааттаах массыына кытайдар оҥоруулара буолар. Саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрэргэ дойду экономиката сайдыылааҕа уонна бу уустук үлэни оҥорор сайдыылаах буор куттаах үлэһиттэр бааллара эрэйиллэр көрдөбүлгэ киирсэр. Ол курдук, ханнык баҕарар үлэни оҥорууга дьон сайдыылаах буор куттара ордук улахан туһалааҕын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ дакаастыыр. (7,24). Сэбиэскэй былаас дьадаҥылары, үлэлиэхтэрин баҕарбаттары, сү-рэҕэ суохтары, табан хамсамматтары өрө тутан арбаан уонна дьах-таллары көҥүллэринэн ыытан олор ахсааннарын элбэтэн кэбиспитэ эрээри, бу дьон тугу да туһалааҕы үлэлээбэккэлэр салайар былаас бэйэтэ эстибитэ. Ону тэҥэ, хаалыылаах өйдөөх-санаалаах дьадаҥы дьон экономикаҕа сайдыыны аҕалар кыахтара суоҕун, ырыынак олоҕо кэлбитэ 30-тан тахса сыллары аастылар эрээри, оҥорон таһаарар үлэ Россияҕа олус бытааннык сайдара быһаарар. Сэбиэскэй былаас оҥорбут саҥаны айыыта ордук улахан куһаҕаны оҥорон Россияны эстиигэ тириэрдэр буолла. Ол курдук, кыайан үлэни үлэлээбэт дьадаҥылар былааһы ыланнар уонна “коммунизм” босхотун кэтэһэ сатааннар, үөрэҕи чэпчэкитин иһин “үчүгэй” диэн аһара өрө тутан арбааннар, үлэни оҥорууну куһаҕаҥҥа түһэрэн кэбиспиттэрэ. Өй-санаа бу уларыйыытын дьайыытыттан дьон аанньа үлэлээбэттэрэ үөскээн ас-таҥас тиийбэтэ аһара барбытыттан салайар былаас ула-рыйан ырыынак тутулуктара олоххо киирбиттэрэ. Онон саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрии киһи өйүттэн-са-наатыттан, баайыттан уонна дойду экономиката төһө үрдүк сайдыы-лааҕыттан быһаччы тутулуктанар уустук быһыы буолар. (1,64). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] b2mrqom3skfxi8aa430ut85zpaajhdj 0 59123 431176 2026-10-30T07:11:40Z Xaahax 10090 "Айылҕаҕа “Туох барыта икки өрүттээх” тутулугу тутуһан айыллан, үөскээн, икки өрүттэнэн тахсан иһэллэр. Ол аата, туох барыта хаһан үөскүөҕүттэн икки өттүттэн тутулуктанар уонна кэмэ кэллэҕинэ, бу икки өрүттэр солбуйсан биэрэн иһэллэрэ үөскүүрүт..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431176 wikitext text/x-wiki Айылҕаҕа “Туох барыта икки өрүттээх” тутулугу тутуһан айыллан, үөскээн, икки өрүттэнэн тахсан иһэллэр. Ол аата, туох барыта хаһан үөскүөҕүттэн икки өттүттэн тутулуктанар уонна кэмэ кэллэҕинэ, бу икки өрүттэр солбуйсан биэрэн иһэллэрэ үөскүүрүттэн хардары-таары сайдыыны ситиһии хамсааһыннара үөскээн тахсаллар. Бу хардары-таары үөскээн тахсар хамсааһыннар айылҕа уонна дьон сайдыыны ситиһэллэрин атын, тастан көмөтө суох үөскэтэн таһаараллар. Бу этиигэ сөп түбэһэн дьон эмиэ икки өрүккэ арахсаллар: 1. Эр киһи. Үлэни үлэлээн буор кутун сайыннарар. 2. Дьахтар. Сааһын ситтэр эрэ эргэ баран оҕо төрөтөр. Дьон бу икки өрүттэрин арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт: 1. Уол улаатан, ситэн дьахтары боруобалаатаҕына эр киһи буола уларыйар. Бу оҥорор быһыыта аан бастаан саҥаны айыы буолан өйүгэр-санаатыгар умнуллубат өйдөбүллэнэрэ биллэрэр. Бу быһыыны өссө чуолкайдаан биэрдэххэ атын дьахтары боруобалааһын син-биир саҥаны айыы буолан иһэр эрээри, биир быһыыны хатылаан оҥоруу буолан тахсарыттан, олоххо биллэр уларыйыыны киллэрбэтиттэн сахалар быстах, кыра айыыга киллэрэллэр. Олоххо уларыйыыны киллэрбэт быстах, кыра айыыны киһи хаһан баҕарар оҥоро сылдьарынан, бу айыыны оҥоруу куһаҕаҥҥа тириэр-дибэтэ даҕаны, киһи быһыытыгар киирсэн хааларынан салгыы тут-туллан иһэр. Кыра саҥаны айыыны, кэһиини оҥорор курдук оҥорон олоххо сыыйа уларыйыыны, тупсарыыны киллэрэн иһиини сахалар олохторугар туһаналларын “Кэс тыл” диэн этии баара биллэрэр. Эр киһи айылҕаттан үлэлиир аналлаах, ол иһин буор кута үйэтин тухары сайдан иһэр. Үлэлээн, оҥорон, тутан саҥаны айыыны оҥорон олоҕу сайыннарар. Бу оҥорор саҥаны айыыта сыыһа-халты буолан хааллаҕына куһаҕаны элбэтэрин үлэһит, үлэни оҥоро сылдьар эр дьон билэллэр, эрдэттэн сэрэнэллэр. Киһи оҥорор быһыыта үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсан тахсалларын үлэни оҥорор эр киһи бэйэтэ билэриттэн тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар “айыы үчүгэй” диэн сымыйа этиини тутуһан оҥоро сылдьар албыннарыгар киирэн биэрбэттэр. Ол аата, айыы диэн тылы икки өрүттээх өйдөбүлүнэн үлэһит эр дьон туһана сылдьалларын балыйа сатыыллар. 2. Кыыс оҕо эр киһилиин сылдьыһан кыыһа алдьаннаҕына биллэр саҥаны айыыны оҥоруута буолар, этигэр-сиинигэр ыарыы үөскүүр. Кыыһа алдьаннаҕына дьахтарга кубулуйар. Дьахтар өйүн-санаатын уларыйыытын бу тыл бэйэтэ өйдөтөн биэрэр. Ол курдук, дьа диэн тыл өйү-санааны биллэрэр, онтон ахта диэн ханна баарын бары билэбит. Дьахтар оҕо төрөтөр кэмигэр эрэ дьахтар диэн ааттанар. Сахалар “Дьахтар үйэтэ кылгас” диэн оҕо төрөтөр кэмэ кылгаһын, ол иһин хойутаан хаалбатын эрдэттэн билэн олоҕор туһанарыгар анаан бу этиини тутта сылдьаллар. Төрөөбөт кэмигэр тиийбит дьахтар эмээх-син диэн ааттанар уонна этэ-сиинэ уларыйан эр киһини кытта тэҥнэһиини, бу кэмтэн ыла ситиһэр. Эр киһи айылҕаттан үлэлиир, эдэр эрдэҕиттэн буор кутун хамса-ныылары элбэхтик оҥорон сайыннарар, тупсаран иһэр аналлаах. Кини элбэхтик үлэлиириттэн сайдан иһэр буор кутун, үөскээн иһэр үөрү-йэхтэрин оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэн истэҕинэ аҕа уустара, аймахтара сайдан иһэллэрэ ситиһиллэр кыахтанар. Эр киһи буор кута үйэтин тухары сайдарын тэҥэ, оҕо оҥорор кыаҕа куруук баар. Сахалар ол иһин эр киһи үс кэргэннээх буолара айылҕатыгар сөп түбэһэрин быһааран ыал буолуу үгэстэригэр киллэрэн туһаналлар. Бу быһаарыыны тутуһа сырыттахха эр киһи сайдыылаах буор кута кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэрэ быстан хаалбатын үөскэтэрин олоххо туһана сылдьыы аймахтар, омук түргэнник сайдыыны ситиһэллэрин үөскэтэр. Эр киһи саҥаны айыытын бэйэтэ үлэлээн, илиитинэн тутан оҥорон таһаарара элбэх. Ол иһин, кини оҥорор саҥаны айыыта оҥорбутун кэнниттэн икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын чуолкайдык билэн сэрэхтээх буолара улаатар. Биир сыыһа туттунуу, хамсаныы оҥорулла сатыыр саҥаны айыыны куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэриттэн хомойоро тиийэн кэлэриттэн сэрэхтээх буолара эрэ быыһыыр абырала буоларын билэ сылдьар. Тыаттан талах кэрдэн киллэрэн ыраастаан куурдан талах олоппос сис маһын өҕүлүннэрэн оҥоро сылдьан кыратык аһара туттунан хол-бонор сиринэн тоһутан кэбистэххэ, бу саҥаны айыыны оҥоро сатаа-һын табыллыбатаҕына элбэх үлэни оҥоруу туһата суох таах хаалара тиийэн кэлиитэ үлэһит киһиэхэ улахан хомолтону үөскэтэр. Саҥаны айыыны оҥоруу аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыа-йан быһаарыллыбат. Киһи бэйэтэ оҥорбут ханнык баҕарар быһыытын эбэтэр саҥаны айыытын “үчүгэй” диэн сыаналыыра куруук элбээн хаалар. Ол иһин, саҥаны айыы оҥоруллубутун кэнниттэн атыттар, көрөн-истэн, үөрэтэн баран  сыана биэрэн үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаараллара хойутаан биллэр уратылаах. Саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллыар диэри айыы диэн тылынан этиллэр. Төһө эрэ кэминэн, бу айыы үчүгэйэ, туһалааҕа быһаарыллан билиннэҕинэ үрүҥ айыы диэн ааттанар уонна атыттар үтүктэн, хатылаан оҥорор кыахтаналлар. Ол аата, олоххо туһаны аҕа-лар саҥаны айыылар үрүҥ айыы диэн ааттаналлара кэлэр көлүөнэлэр таба туһаналларын үөскэтэргэ аналлаах көрдөбүл буолар. Бу оҥоруллубут айыы куһаҕан буолан таҕыстаҕына, атыттар үтүк-тэн, хатылаан оҥорботторун туһугар хара айыы диэн түһэрэн, куһа-ҕанын биллэрэн, хараардан ааттанар уонна умнулларга, хааларга аналланар. Ким да хара диэн ааттаммыты, хаалбыты, куһаҕаны үтүктэн оҥорботуттан умнуллара, симэлийэрэ түргэтиир. Эр киһи айылҕаттан үлэлиир, оҥорор, тутар аналлаах. Уол оҕо кыра эрдэҕиттэн “Туһа киһитэ” буолан үлэлииргэ үгэстэннэҕинэ уонна салгыы үөрэннэҕинэ сааһын ситэригэр бары үлэни барытын кыайарга, сатыырга үөрэнэн баһылыыр, буор кутун сайыннарар кыахтанар. Ол иһин төрөппүттэриттэн утумнаан бэриллэн иһэр буор кута үлэ уустук хамсаныыларын түргэнник ситиһэригэр кыаҕы биэрэр. Сайдыылаах буор куттаах эр киһи оҕолоро эмиэ сайдыылаах буор куттанан төрүүллэр. Ыал буолууга кыыс оҕо сайдыылаах буор куттаах, үлэни кыайар эр киһини таба талан ылан эргэ таҕыстаҕына төрүүр оҕолоро улаатан үлэни кыайдахтарына ыаллар олохторо көнөрө, тупсара, ахсааннара эбиллэрэ ситиһиллэр кыахтанар. Ыалы тугунан барытынан хааччыйыыны үлэни кыайар эр киһи оҥорор кыаҕа улаатар. Ол иһин, ыал буолууга эр киһи эрдэттэн бэлэмнэнэн халыымын мунньунан кэбиһэрэ ыал олоҕо сайдарыгар туһалыыр. Халыым диэн ыалы тэрийиигэ эр киһи кыттыһар баайа-мала буолан ыал төрүт баайын үөскэтэр. (1,33). Сахалыы таҥара үөрэҕэ диэн эр дьон, үлэһиттэр оҥорбут уонна туһана сылдьар үөрэхтэрэ буолар. Билигин даҕаны бары таҥара үөрэхтэрин эр дьон салайаллар. Бу таҥара үөрэҕин ыаллар уонна аҕа уустара кэлэр көлүөнэлэрин тустарыгар кыһаналлара улааттаҕына олоххо киирэригэр тириэрдэр кыахтаахтар. Ол курдук, дьон оҕолорун тустарыгар кыһанар, үчүгэйгэ баҕарар санаалара улаатыыта сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэриигэ сүрүн төһүү буолуо этэ. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэри элбэхтик үлэлиир эр дьон саҥаны айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты тут-туналларын аҕыйатарга анаан оҥорон олоххо киллэрбиттэр. Онон эр киһи оҥорор саҥаны айыыларын барыларын бэйэтэ үлэ-лээн, оҥорон, тутан туһаҕа таһааран олоххо киллэрэринэн уустук-тарын билэриттэн сэрэхтээх буолууну аан бастаан туһанар. (2,67). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с. 2. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] iqrrwwy7lcvf1n4fiti6z2ky122h8sy 0 59124 431177 2026-10-30T07:20:55Z Xaahax 10090 "Сахалар былыргыттан дьахтар олоххо анала оҕо төрөтүүтэ уонна иитиитэ, үөрэтиитэ буоларын билэн олохторугар туһанан ыарахан диэн ааттанар үлэлэргэ үлэлэппэттэр уонна уһуннук үөрэтэ сатаа-баттар этэ. Бу оҕо иитиитигэр, өйө-санаата сайдыытыгар ул..." саҥа сирэй оҥоһулунна 431177 wikitext text/x-wiki Сахалар былыргыттан дьахтар олоххо анала оҕо төрөтүүтэ уонна иитиитэ, үөрэтиитэ буоларын билэн олохторугар туһанан ыарахан диэн ааттанар үлэлэргэ үлэлэппэттэр уонна уһуннук үөрэтэ сатаа-баттар этэ. Бу оҕо иитиитигэр, өйө-санаата сайдыытыгар улахан ту-һалаах билиилэрин ыраахтааҕы былааһын кэмигэр туһана сылдьы-быттарыттан олохторо төһө да ыараханын иһин, аймахтарын ах-сааннара эбиллэрин ситиһэллэрэ уонна үлэни кыайа-хото үлэлиил-лэрэ, оччотооҕу кэмҥэ ииппит, көрбүт сүөһүлэрин ахсаанын оннооҕор сэбиэскэй былаас кэмигэр кыайан сиппэтэхтэрэ. Урукку кэмҥэ баттана сылдьыбыт аатыраннар дьахталлар элбэх көҥүлү сэбиэскэй былаас кэмигэр ылбыттарыттан көҥүллэринэн эргэ барыылара үөскээн тарҕаммыта. Бу көҥүлүнэн барыы түмүгэр үөрэҕи ылынабыт диэн ааттаан былыргы ыал буолуу туһалаах үгэстэрин бырахпыттарын, хаалларбыттарын таһынан, билигин арҕааҥҥы дой-дулары үтүктүү диэки халыйан сылдьаллар. Бу халыйыы үөскээһинин сахалыы таҥара үөрэҕэ олоххо киириитэ тохтотон, оннуларын бул-лартыа этэ. Ол курдук, хас биирдии аҕа уустара, аймахтар, саха омуга сайдыахтарын, ахсааннара эбиллиэҕин баҕаралларыттан ыал буолуу үгэстэрин тутустахтарына эрэ табыллыы кэлэрин билиэхтэрэ этэ. Дьахтар айылҕаттан аймахтары, омугу ахсааннарын элбэтэр анал-лаах. Бу аналын толорорун туһугар баҕа санаата үөскүүрүн айылҕата оҥорон биэрбит. Улаатан этэ-сиинэ ситтэр эрэ бу баҕа санаатын толорор, оҕону төрөтөр кыахтанар. Ол иһин, дьахтар оҥорор биир ураты саҥаны айыытынан оҕону төрөтүүтэ буолар. Оҕону төрөтүү айылҕа биэрбититтэн улахан тутулуктааҕынан дьахтар оҕо төрөтөрө бэйэтиттэн тутулуга кыра, арай бу айыыны оҥороругар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ, төрөппүттэрин көмөлөрүнэн туһанан сайдыылаах буор куттаах, үлэни кыайар эр киһини таба талан ылара хайаан да ирдэнэрин тутуһа сырыттаҕына табылларын билиэ этэ. Былыргылар дьахтар эр киһини таба талан ыларын туһугар анал-лаах таптал диэн таба талыыны быһаарар тылы үөскэтэн туһаналлар. Бу тылы имэҥи кытта буккуйбакка аналлаах суолтатынан туһана сылдьыы аныгы кэмҥэ эрэйиллэр буолла. Аныгы дьахтар өйө-санаата сайдыбытынан туһанан оҕо төрөтөн саҥаны айыыны оҥороругар эрдэттэн бэлэмнэнэрин айылҕата ирдии-рин биллэҕинэ, араас хааччахтарын тутустаҕына эрэ киһи быһыылаах, үлэни кыайар кыахтаах оҕону төрөтөрө кыаллар. Бу бэлэмнэнии тутаах көрүҥүнэн кыыс оҕо эргэ тахсыар диэри кыыһын харыстыыра, эр дьон буор куттарын буккуйбата буолар. Арҕааҥҥы омуктар туһанар чараас эрэһииҥкэлэрэ эр киһи буор кутун кыайан туппатынан дьахтар иһигэр эр дьон буор куттара бук-куллара үөскээн тахсар. Буор кут диэн өй-санаа буоларынан ханнык да мэһэйдэртэн иҥнибэтин түүл үөрэҕэ дакаастыыр. Бу дьон олоҕо тупсуутугар, эр дьон сайдыылаах буор куттарын кэлэр көлүөнэлэригэр биэриилэрин буккуйарга анаан оҥоруллубут тэрил улахан куһаҕаны оҥороро быһаарыллан туһаммат буолуу, хаалларыы өй-санаа үөрэҕин билэн сайдыыны ситиһэр санаалаах сахалартан эрэйиллэр. Сааһын сиппит кыыс оҕо этин-сиинин баҕата саҥаны айыыны оҥорор санаатын аһара улаатыннаран кэбиһэриттэн сахалар сааһын ситтэр эрэ эргэ биэриини туһаналлар. Ыраас кыыс оҕо эрэ эр киһи сайдыылаах буор кутун оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр тириэрдэр кыахтааҕын былыргылар билэн кыыстарын кыһанан харыстыыллара. Дьахтар бэйэтэ кыра хамнаска үлэлээбитэ буолан олоҕун атаа-рарын оннугар оҕолору төрөтөрө аймахтар, омук ахсааннара эбил-лэригэр улахан туһаны оҥорор. Бэйэтэ кырдьан мөлтөөтөҕүнэ элбэх оҕолоро, сиэннэрэ көрөр-истэр кыахтара улаатарын туһаныа этэ. Эргэ тахса илик ыраас кыыс оҕо аатыгар –куо диэн эбэн биэриини туһанан атыттарга биллэрэллэрэ. Ыраас кыыс оҕо эргэ барарыгар эр киһи сайдыылаах буор кутун тарҕатарыттан энньэтэ быдан улахан буолара биллэрин тэҥэ, маннык буор куттаах аҕа уустара, бу куттарын тарҕатаары ыраас кыыһы эрэ кийиитинэн ылаллара. Ыал буолуу үгэстэригэр сайдыылаах буор куттаах, үлэһит эр киһини таба талан ылыы бастакынан киирсэрэ таптал диэн тылы үөскэтэн сылдьар. Ол аата, эдэрдэр саҥа билсиһэн эрдэхтэринэ аҕа уустарын төрүччүлэрин үөрэтэн ырыталлара уонна эр киһини таба талыыны оҥороллоро ирдэнэр көрдөбүл буолар. (1,52). Сахалар ыал буолууга туһанар үгэстэрэ хайдах оҕо төрүүрүн эрдэттэн быһаарыыга улахан туһаны оҥороллорун иһин, олоххо киллэрии билигин, ырыынак үйэтин кэмигэр ирдэнэр көрдөбүл буолла. Ол курдук, бу аймахтар сайдалларыгар туһалаах үгэстэр олоххо киирдэхтэринэ күүстээх, кыахтаах, үлэһит эр киһи оҕолоро аҕаларын удьуордаан, утумнаан кини курдук буолан төрүүр кыахта-наллар. Былыргы кэмнэргэ ыал буолааччылар суорумньуну оҥорооч-чулар көмөлөрүн, ыйан, этэн биэриилэрин элбэхтик туһаналлара. Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорууттан оҕо төрөөтөр эрэ “киһи” буолар диэн сымыйа өйдөбүл үөскээн тарҕаммыта. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитии эрэ киһи буолууну ситиһэрин үөскэтэрин, үөрэх эрэ туһалаах диэн албыннаан умуннаран кэбиспиттэрэ. Ону тэҥэ, сайдыыта, сүрэҕэ суох, үлэлиэхтэрин, хамсыахтарын баҕарбат буор куттаах дьадаҥылар араас үөрэхтэри баһылааннар салайар былааһы ылбыттарынан туһа-нан, бу куһаҕан, үлэлииргэ сүрэҕэ суох куттарын киэҥник, дьоҥҥо барыларыгар тарҕатан кэбиспиттэриттэн үлэни үлэлээбэт буолуулара аһара барбытыттан ас-таҥас тиийбэтэ үөскээн, бу былаас бэйэтэ эстибитин таба сыаналааһын эрэйиллэр. Дьахталлар көҥүллэринэн барыылара бу кэмҥэ аһара барбытыттан күүлэйдии сылдьаннар хайа эр киһиэхэ оҕо оҥотторбуттарын бил-бэттэр элбээн хааланнар дьон туһалаах хаачыстыбалара буор куттара буккуллан ыарахан, уустук үлэни кыайаллара быста мөлтөөн хаалла. Эр дьон эттэригэр-сииннэригэр уларыйыы үөскээн тарҕаммытын күүстээх тустууктар аҕыйаабыттара чуолкайдык быһаарар. Нууччалар чемпион буолар кыахтаах тустууктара суох буолбута ырааппытын бары билэ сылдьаллар эрээри, өй-санаа үөрэҕин билбэттэриттэн кыһамматтар, үтүктэ сатыылларын хааллара иликтэр. Россия тустууктарын барыларын Кавказ омуктара баһылаатылар. Ол барыта мусульманнар ыал буолуу үгэстэрин уһун үйэлэргэ кы-таанахтык тутуһалларыттан күүстээх, кыахтаах эр киһи буор кута  оҕолоругар салгыы бэриллэн иһэрин ситиһэллэриттэн буолар. Оҕо оҥотторууну көҥүллэринэн барбыт дьахталлар күүлэйдээһин уонна таҕылы тарҕатыы өттүгэр халытан сылдьаллар. Ханнык эрэ түбэһэ түспүт элбэх уу-хаар тыллаах, бэлэмҥэ үөрэммит, үлэлиэн баҕарбат дьадаҥы буор куттаах киһи албыныгар, ньаамыргыыр мин-ньигэс саҥатыгар киирэн биэрэн иһэллэрэ элбээн хаалла.  Аҕыйах саҥалаах, көрсүө, сэмэй майгылаах үчүгэй үлэһиттэри үөрэхтээхпит диэн ааттанар дьахталлар талан ылбаттара, сирэллэрэ үөскээн сайдыылаах буор куттаах оҕолор төрүүллэрэ букатын да суох буолан хаалбыта ырааппытын урукку кэмҥэ дэриэбинэ аайы баар буолар күүстээх тустууктар аҕыйаабыттара биллэрэр. Ону тэҥэ, аныгы дьахталлар аһыы-иһэ, күүлэйдии сылдьан оҕо оҥотторбуттарын, “залетела” буолан эрэ баран билэллэриттэн, туох өйдөөх-санаалаах, буор куттаах оҕону төрөтөллөрүн билбэттэрэ үөс-кээн дойдуга барытыгар тарҕаныытын сэбиэскэй былаас кыыс оҕо-лору оскуолаҕа уһуннук үөрэтиини тарҕатан олоххо киллэрбитэ. Бу ыал буолуу былыргы үгэстэрин алдьатарга, аҕыйах ахсааннаах омугу аҕыйатарга аналлаах быһыы көннөҕүнэ эрэ табыллар кэмэ кэллэ. Оҕо төрөөһүнүн уратытын туһунан А.С.Пушкин суруйбутуттан булан ылыы ордук табатык, тиийимтиэтик өйдөнөр: “Родила царица в ночь Не то сына, не то дочь; Не мышонка, не лягушку, А неведому зверюшку”. (2,47). Оҕо төрөтүүтэ диэн саамай улахан, аймахтар уонна омук сай-дыыларыгар туһаны аҕалыахтаах саҥаны айыыны дьахтар оҥорор. Бу оҥорор саҥаны айыыта икки өрүттээх буолан тахсара хаһан да уларыйбат. Ол иһин, оҕо этэ-сиинэ уонна өйө-санаата хайдах буолан тахсарын сахалыы ыал буолуу үгэстэрин тутустахха эрэ эрдэттэн табатык салайан биэрии кыалларын туһаныы эрэйиллэр. Аныгы дьахтар күүлэйдии сылдьан оҕо оҥотторон кэбистэҕинэ хайдах эттээх-сииннээх, өйдөөх-санаалаах оҕону төрөтөрө биллибэт буолан хаалар. Улааппыт оҕолор төрөппүттэрин сүрэҕэ суохтарынан эрэйдииллэрэ, үлэни кыайан үлэлээбэттэрэ эр киһи сайдыыта суох буор куттаах эбитин биллэрэр бэлиэ буолар. Кыыс оҕо саҥаны айыыны оҥоруутугар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ эрэйиллэр. Ол аата оҕо аан маҥнай айыллар, айыы буолууга бэ-лэмнэниллэр, ийэтин иһигэр улаатар уонна төрөөтөҕүнэ саҥаны айыы буолан тахсар. Бу оҕо хайдах эттээх-сииннээх уонна өйдөөх-санаа-лаах буола улаатан тахсара биллибэтэ дьахтар саҥаны айыыны оҥороругар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ туһалааҕын быһаарар. Таптал диэн тыл таба тал диэн тыллартан хомуллан үөскээбит уонна оҕо төрөтөрүгэр кыыс эр киһини таба талан ыларын биллэрэр тутаах суолталаах. Сайдыылаах буор куттаах эр киһини таба талан ылыы төрүүр оҕо бары хаачыстыбаларын тупсарарга аналланар. Оҕо хайдах өйдөөх-санаалаах буолан төрүүрүн сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин туһаннахха таба быһаарыы кыаллар. Ону тэҥэ, кыыс оҕо ыал буолуу үгэстэрин туһанан удьуордааһын уонна утумнааһын уратыларын биллэҕинэ уонна олоҕор туһаннаҕына эрэ сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтүөҕүн сөп. Өй-санаа үөрэҕэ сахаларга олус былыргы кэмнэртэн сайдан тылга киирэн иҥэн сылдьар. Билигин кэлэн ону уларыта сатааһын саха тылын алдьатыы буолар. Кынар, кыарар, сабар диэн тыллар баал-ларын тупсара сатаан, арҕаа омуктартан ылан сиэкис диэн тылы туһана сатыыллар. Ону баара кыарар диэн тыл, бу үлэ сүрүн хайысхатын өй-санаа, буор кут эккэ-сииҥҥэ үөскээһининэн табатык быһаарар. Элбэхтик кыарартан быччыҥ дьарыктанан, кытаатан кыа-рааһын үөскээн тахсара, бу үлэ табылларын үөскэтэр. Ол курдук, эр киһиэхэ ыга тутан биэрии ордук туһалыыра биллэр. Дьахтар оҕолоноору сылдьар кэмигэр харыстааһыҥҥа, көрүүгэ-истиигэ элбэхтик наадыйар. Ол курдук, дьахтар хат буолара, төрүүрэ ыарахан үлэттэн харыстана сылдьарыгар тириэрдэр. Бу кэмҥэ дьах-тарга көмө, тирэх буолууну эр киһи оҥороро эрэйиллэр. Дьахтар саҥаны айыыны айылҕатынан оҥороро айыы диэн тыл дьиҥнээх суолтатын буккуйарын, ситэ билбэтин үөскэтэр. Бу саҥаны айыыны оҥоруу айылҕаттан бэриллибитин да иһин, эрдэттэн, кыыс оҕо ыраас эрдэҕиттэн харыстаныыны, бэлэмнэниини, эр киһини таба талан ылыыны эрэйэрин билэн былыргылар оҥорон туһаммыт ыал буолуу үгэстэрин олоххо киллэрии эрэйиллэр көрдөбүл буолар. “Дьахтар үйэтэ кылгас” диэн өс хоһооно дьахтар оҕо төрөтөр кэмэ кылгаһын өйдөтөн биэрэр аналлаах. 35 сааһын ааспыт дьахтар төрүү-рэ бүтэн, этэ-сиинэ уларыйан эр киһиэхэ маарынныыр буолар, өйө-санаата тэҥнэһэри ситиһэр. Бу кэмтэн бары араас, ыарахан да үлэлэри эр киһиттэн итэҕэһэ суох үлэлиир кыахтанар эрээри, оҕо төрөтөрө бүтэриттэн буор кутун сайдыыта таах хаалар. Ону тэҥэ, бу кэмтэн саҥаны айыыны эр киһи курдук үлэлээн, тутан оҥороро кэлэриттэн өйө-санаата көнөн оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ, үлэ-ни үлэлээһиҥҥэ ордук кыһанар кыахтанар. Ол курдук, кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтэ куруук баарыттан олох үгэстэригэр иитиллэр, үөрэ-нэр кыаҕа улаатарын оҕотун иитиитигэр, үөрэтиитигэр туһанар кыаҕа эр киһиттэн биллэр улаханын быһааран оҕо төрүт, үйэтин тухары салайар кутун, ийэ кут диэн былыргылар ааттаабыттар. Омукка дьахталлар элбээһиннэрэ уларыйыы, саҥаттан үөскээһин кэмэ кэлэн эрэрин биллэрэр. Үлэни кыайан үлэлээбэт эдэрдэр элбээ-һинэрэ омук атын, үлэни кыайааччыларга баһыттаран барарын үөс-кэтэн, үтүрүттэрэн үлэ миэстэлэрин былдьатарыгар тириэрдэр. Онон дьахтар оҕону төрөтүүтэ ураты саҥаны айыы буоларынан эрдэттэн, кыыс оҕо улаатан истэҕинэ кыһанан бэлэмнэннэххэ уонна ыал буолуу үгэстэрин туһаннахха эрэ сайдыыны ситиһии табыллар. (3,70). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Ыал буолуу үгэстэрэ. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с. 2. В.И.Даль, А.С.Пушкин. Чудесный ларец. – Москва: Изд-во “Молодая гвардия”, Роскнига, 1994. – 160 с. 3. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] 1ssybsorpq2y607ejhu44t6zdwvs7sx