Албыҥҥа киирии

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Албыҥҥа киирии</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59125</id>
    <revision>
      <id>431179</id>
      <timestamp>2026-10-30T22:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Сэбиэскэй былаас дьадаҥы дьону баайдар уонна православнай таҥара дьиэтин албыннарыттан, батталларыттан босхолуубут диэн өрө турууну оҥотторон баран эмиэ албыннаан өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорон кэбиспитэ. Ол да буоллар улахан сэрии кэмигэр ө...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18508" sha1="ofcpdpp6uz06tayire4s2iza3vyjte6" xml:space="preserve">Сэбиэскэй былаас дьадаҥы дьону баайдар уонна православнай таҥара дьиэтин албыннарыттан, батталларыттан босхолуубут диэн өрө турууну оҥотторон баран эмиэ албыннаан өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорон кэбиспитэ. Ол да буоллар улахан сэрии кэмигэр өй-санаа үөрэҕэ биллэр көмөлөөҕүн дьэ билинэннэр православнай таҥара үөрэҕин оннугар түһэрэн кыайыыны ситиһиигэ туһаммыттара.

Ханнык да итэҕэли, өй-санаа үөрэҕэ бастаан иһэрин билиммэт дьону атеистар диэн ааттыыллар. Бу дьон материализм, ол аата киһи этэ-сиинэ бастаан иһэр диэн быһаарыыны тутуһаллара киһи айыл-ҕаттан сайдан тахсыытыгар сөп түбэһэр эрээри, өй-санаа үөрэҕэ бастаан, инники баран иһэрин билиммэтиттэн олоххо сайдыыны ситиһии-гэ хаалыыны үөскэтэн кэбиһэр. “Застой” диэн ааттаммыт өй-санаа сайдыытыгар, саҥаны айан олоххо киллэриигэ улахан хаалыы үөс-кээбитин түмүгэр сэбиэскэй былаас бэйэтэ эстибитэ.

Киһи өйө-санаата этигэр-сиинигэр үөскээн тахсарын билинэр кэм кэлэн иһэр. Ол курдук, киһи оҥорбут быһыытыттан өйө-санаата дьэ киирэн, таба сыаналаан туһалааҕы оҥороро кыаллар. Саҥаны айыыны оҥоруу урукку кэмҥэ оҥорулла илик быһыы буоларынан хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсара биллибэтэ уустугу үөскэтэр.

Атеист буолбут киһи өйө-санаата салайарын билиммэтиттэн, уруккуну тутуһара элбэҕиттэн сайдыыны, уларыйыыны киллэриигэ хаалан хаалыыга тиийэр. Ону тэҥэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаныыга бэйэтин өйө-санаата намыһаҕыттан, тиийбэтиттэн атын ким эрэ, салайааччы бэйэтигэр туһалааҕы булан эппитин үтүктэ сатыырыттан диктатураҕа киирэн биэрэрэ элбиир.

Дьоҥҥо диктатура үөскээн тахсара икки өрүттэнэр:

1. Салайааччылар баһылааһыннара аһара барыыта биир киһи са-лайар былааһыгар тириэрдэн, күүһүрдэн диктатураны үөскэтэр.

2. Үчүгэй диэки халыйыы аһара барыыта туспа уратыны олоххо киллэрэн улуутумсуйуу аһара барыыта үөскүүрүгэр тириэрдэр. Дьон бары биири “үчүгэй” диэн ааттаан өрө туттахтарына, бу “үчүгэй” аһара барыыта, ол аата диктатурата үөскээн сайдан тахсар.

Олоххо сайдыы киириитигэр салайааччылар бэйэлэрин эрэ быһаа-рыыларын тутуһууну бастатан кэбиһэннэр, уларыйыы киириитин бытаардан, атыттартан хаалыыны үөскэтэллэр уонна үчүгэйи арааран туһаныыга албыны киллэрэ сылдьаллара арылларыттан диктатуралар солбуллар кэмнэрэ хойутаатар да тиийэн кэлэр.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһаннар киһи өйө-санаата бастаан иһэрин уонна киһини салайарын билинэн, таҥара үөрэҕэр киллэрэн олохторугар туһана сылдьаллар. “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэҕи тутуһаннар үчүгэйи уонна куһаҕаны дьон бэйэлэрэ арааран билэн таба туһаныыларын үөскэтэллэр.

Дьон бары бэйэлэригэр үчүгэйи оҥостуна, булуна, олохторун тупсарына сатыыллар. Билигин ырыынак кэмигэр туох барыта сыанаҕа туран харчынан кэмнэнэргэ киирбитигэр байыыны ситиһэ сатааһын барыларын баҕа санааларыгар кубулуйан сылдьар. Ол аата, дьон байыахтарын баҕара саныыллара улаатыыта үлэни, оҥорон таһаа-рыыны сайыннаралларын үөскэтэр, көҕүлүүр кыахтанар.

Хантан эрэ босхону булунуу киһи, ол босхоҕо өссө баҕара са-ныырын үөскэтэн, ону кэтэһэ сылдьарыгар тириэрдэр. “Коммунизм” кэмигэр бары барыта босхо буолуо диэн дьадаҥы дьону албыннаа-һыны таба туһанан сэбиэскэй былаас маҥнай сайдыыны ситиһэн испитэ баара. Маҥнайгы пятилетка былааннарын көҥүлү ылбыттары-нан аатырбыт дьон кыахтара баарынан үлэлээннэр толорбуттара, Сэбиэскэй Сойуус сайдыыны ситиһэрин үөскэппиттэрэ.

Кэлин олох көммүтүн кэнниттэн “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыыны туһанан оҕолору атаахтык иитиини олоххо киллэрэннэр уонна дьахталлары эргэ тахсыыларыгар көҥүллэринэн ыытаннар дьа-даҥы дьон үлэни сөбүлээбэт буор куттара киэҥник тарҕаныытын үөскэтэннэр үлэлиэхтэрин баҕалаахтар быста аҕыйаабыттара.

Оҕоҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр араас сымыйа, аптаах остуору-йалары кэпсээһин оннук албын үгэстэри үөскэтэн кэбиһэн ханна эрэ тиийэн бэлэм баайы булуна охсуу диэн албын санаа Россия эдэрдэригэр барыларыгар тарҕанан, иҥэн сылдьар. Бу быһаарыы дакаастабылынан атын, кыра кыахтаах омуктары баһылыы сатааһыны Россия дьонун үгүстэрэ сөбүлүүллэрэ буолар.

Олоххо саамай уустугу, иннэ-кэннэ биллибэти; үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоххо туһаммат буолуу үөскэтэр. Ким эрэ этэн, ыйан биэрбит үчүгэйин киһи барыта ситиһэн иһэргэ баҕара-рыттан уонна аһара ыытан кэбиһэриттэн барыларыгар тарҕанар. Бу үчүгэйи булан, ыйан биэриини туһанан салайааччылар элбэхтэри албыҥҥа киллэриини саҕалыыллар уонна бэйэлэрин үчүгэйдэрин, тугу эппиттэрин тарҕатаннар диктатураларын үөскэтэллэр.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларын үөрэтэллэрин хааччахтаан нууччаларга кубулута сатааһын киэҥник ыытыллыбыта. Бары суруйааччылар, учуонайдар онно кыттыһан саха тыла сайдыыны ситиһиигэ туһата аҕыйаҕын дакаастыы сатаабыттара. Хата “перестройка” хамсааһына үөскээн кыайыыны ситиһэн кыра омуктар бэйэлэрин олохторун үөрэҕин, тылларын үөрэтиилэрэ сай-дыбыта эстиигэ, симэлийиигэ тиийэллэриттэн быыһаабыта.

Саҥаны айыыны оҥоруу барыта “үчүгэй” буолар диэн албыны туһаныыны Улуу Өктөөп өрө туруута кыайан олоххо киллэрбитэ. Бу олус улахан саҥаны айыыны оҥоруу сыыһата, дьон олоҕун сай-дыыттан хаалыыга тириэрдэрэ 74 сыллар усталарыгар быһаарыллан тахсан сэбиэскэй былаас эйэлээхтик, тыаһа-ууһа суох эстибитэ. 

“Перестройка” хамсааһына кыайыытын кэнниттэн суруйааччылар,  тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар урутаан түһэннэр “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан, була сатаан этиини туһанан, түргэнник сайдыыны ситиһэ сатыахтарын баҕарар саха дьонун барыларын албыҥҥа киллэрбиттэрэ. Бу албыны киһи саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санаата улаханын туһанан үөскэппиттэрэ уонна сэбиэскэй былаас тобохторун, өй-санаа үөрэҕин билиммэт атеистары мунньан тарҕаппыттара.

Саҥаны айыыны оҥоруу табыллыбата, сатаммата элбэҕинэн уонна үгүстүк киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунарын үксэтэринэн олус элбэх куһаҕаны үөскэтэн кэбиһэр. Үгүс дьоҥҥо туһалаах айыыны биир эмэ талааннаах киһи оҥорон олоххо киллэрэр быһыыта буолар. Дьон бары саҥаны айыыны оҥорууга туруннахтарына сыыһа-халты туттуналлара, урутаан түһэ сатааннар ыксыыллара, тиэтэйэллэрэ өссө элбээн кэлэриттэн, үчүгэйи оҥороллорунааҕар куһаҕаны элбэҕи оҥорон кэбиһэл-лэрин үөрэҕи баһылаабыт дьон билиэхтэрэ этэ.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарыгар үөрэтэр. Бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэр киһи сыыһа-халты туттунара уонна атыттар албынна-рыгар киирэн биэрэрэ аҕыйыыр. Ону тэҥэ, куһаҕан диэни билэриттэн өйүн-санаатын ол куһаҕаннартан ыраастанар, хаалларан иһэр кыаҕа улаатар. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан истэҕинэ дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын билэрин “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтиини туһанан ситиһэр уонна олору бэйэтэ оҥорон кэбиһэрин хааччахтаан үчүгэй быһыылары оҥорорун элбэтэр.

Киһи бэйэтэ олоҕуттан тутулуктанан үөскүүр үчүгэйин арааран билэрэ уонна ол үчүгэйи ситиһэ сатыыра олоҕун сыалын таба булан толорорун үөскэтэр. Дьулуура, дьаныара, тулуура улааттаҕына үчү-гэйи оҥорууга, олоҕун тупсарыыга аналлаах толоро сатыыр сыал-ларын сыыйа-баайа да буоллар ситиһиэн сөп.

Киһини албыҥҥа киллэриигэ ханнык эрэ “үчүгэйи” булан биэрбит аатырыы туһана сылдьарга ордук табыллар. Ол курдук, бэйэтэ куһа-ҕан буолбатах арыгыны “куһаҕан” диэн ааттаан туората сатааһын киһи бэйэтин куһаҕанын билиммэтин үөскэтэр. Бу куһаҕан диэн тулуур, өһөс санаа тиийбэтэ буолар. Киһиэхэ өһөс санаата күүһүрдэҕинэ тулуурун, туттунар күүһүн утумнаахтык дьарыктаан биэрэн улаатын-наран арыгыны аһара иһэрин бэйэтэ туттунар кыахтанар.

Санаа киһи баһын иһигэр сылдьарынан аан бастаан албын буолар, элбэх ыра санаалары үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Бу ыра санааларга ыллара сылдьыы киһи дьиҥнээх олоҕор табыллыбатын үөскэтэр. Ол курдук, “Принц на белом коне” суоҕун бары син билэр эрээрилэр, эргэ тахсалларыгар кэтэһэ сылдьааччылар син-биир бааллар. 

Санаа атын, Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьарынан үчүгэйэ эбэ-тэр куһаҕана биллибэт, кыайан араарыллыбат уратылаах. Ол иһин, киһи араас санаалары хаһан баҕарар саныы сылдьыан сөп. Куһаҕан быһыылары арааран билэр киһи, ол быһыыларга тириэрдэр санаалары санаабакка, умнан өйүн-санаатын ыраастана сылдьар кыаҕа улаатар. Киһи бу санаатын туһанан тугу эмэ оҥорон таһаардаҕына эрэ санаа үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллан биллэр кыахтанара саҥаны айыыны оҥоруу уустуктарын үөскэтэр. 

Бэйэтэ толкуйдуур, быһаарар өйө-санаата суох атеист буолан хаал-быт киһи атын дьон этиилэригэр, албыннарыгар киирэн биэрэрэ элбээн хаалар. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билэригэр үөрэтэр. Айыы диэн тылы икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕинэн туһаныы киһи оҥорор быһыытын таба сыаналыырын үөскэтэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэр, араас уустук үлэлэри оҥорор киһи атыттар албыннарыгар киирэн биэрбэт уонна сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥороро биллэрдик аҕыйыыр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ сахаларга суох “аньыы” диэн тылы буланнар, куһаҕаҥҥыт бу баар диэн ыйан биэрэннэр, саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар. Ол курдук, киһи оҥорор саҥаны айыыта, оҥорбутун кэнниттэн эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана хойутаан быһаарыл-лар уратылааҕа атыттар, урутаан эппиттэр албыннарыгар киирэн биэ-риини үөскэтэрин туһана сылдьаллар. “Үчүгэй буолуо” диэн быстах санааттан оҥоруллар саҥаны айыылар тиэтэйэртэн, ыксыыртан куһа-ҕан буолан тахсаллара элбээн хааларын биллэххэ табыллар.

Киһи оҥорор быһыытын эрдэттэн саба быраҕан быһааран, бу куһаҕан, “аньыы” диэн этии, оннук ааты иҥэрии табыллыбаты, сыыһа-халты буолууну үөскэтэр. Ол курдук, кэмэ кэллэҕинэ куһаҕан диэн ааттана сылдьыбыт үчүгэйгэ уларыйан, тупсан туһалаах буолан хааларын суох оҥорон кэбиһэриттэн куһаҕаны “аньыы” диэн ааттыы сатааһын, уларыйбат дьаралык иҥэрии суох буолара, туттуллубата өй-санаа кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэрин табатык быһаарар.

Онон киһи бэйэтин өйүн-санаатын, билиитин сайыннаран үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэрэ атыттар албыннарыгар киирэн биэрбэтин үөскэтэн олоҕор улахан туһаны аҕалар. (1,75).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>ofcpdpp6uz06tayire4s2iza3vyjte6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айыы ыҥырар, угуйар күүһэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59126</id>
    <revision>
      <id>431180</id>
      <timestamp>2026-10-30T22:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Дьон бары саҥаны айыыны оҥорон олохторун тупсара охсор, элбэх барыһы ылар санаалара аһара улаатан хаалар кэмнэрдээх. Бу кэмҥэ айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүһэ эбиллэр. Саха тылын үөскэппит ойууннар айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүһүн таба сыана...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14697" sha1="cwv4cplmxozg6gp2yr6p31ekzjzgbdc" xml:space="preserve">Дьон бары саҥаны айыыны оҥорон олохторун тупсара охсор, элбэх барыһы ылар санаалара аһара улаатан хаалар кэмнэрдээх. Бу кэмҥэ айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүһэ эбиллэр. Саха тылын үөскэппит ойууннар айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүһүн таба сыаналааннар, дьону алдьархайга тириэрдэр кыахтааҕын оччотооҕу кэмҥэ быһааран аналлаах “ыы” диэн ытааһын сыһыарыытын эбэн биэрэн, бу тыл куһаҕана элбэҕин чуолкайдаан, бэлиэтээн биэрбиттэр. Саха киһитэ бу тылы истээт даҕаны куһаҕана элбэҕин сонно быһааран туох эрэ сыыһаҕа эбэтэр аһара туттунууга тириэрдэн кэбиһиэн сөбүттэн сэрэ-нэрэ киирдэҕинэ табыллар. Айыы диэн тыл “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа куһаҕана элбэҕин дьоҥҥо биллэрэ сылдьар.

Билигин бу тыл улахан куһаҕана олоххо сайдыы киириитэ аһара барыытыттан табатык быһаарыллар кыахтанна. Ол курдук, атомнай буомбаны эһии диэн олус улахан саҥаны айыы буоларынан иэдээҥҥэ тириэрдиэн сөбүн хас биирдии киһи билэр суола буолла.

Оҕо улаатан иһэн ол-бу саҥаны, уратыны, урут суоҕу оҥоро сатыыр санаата улаатан санаатыгар туох ураты көтөн түспүтүн оҥорон иһэрэ элбээн хаалар. Олоххо уопуттара аҕыйаҕыттан, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран таба туһана иликтэриттэн ону-маны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттуналлара элбиир. Эдэр уолаттар отучча быры-һыаннара сыыһа-халты туттунан хаайыыга киирэн тахсалларын бары билэллэр эрээри, салайааччылар атын дьон туһугар кыһамматтарыттан “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэтии тохтотулла илик.

Кыыс оҕолор эттэрэ-сииннэрэ ситтэр эрэ “айыы үөрэҕин” албын сабыдыалыгар киирэн хаалан биир сатыыр айыыларын оҥорон кыыс-тарын хайа эрэ көрдөөбүт эр киһиэхэ биэрэ охсон кэбиһэллэр. Бу халыйыы түмүгэр дьахтар иһигэр эр дьон буор куттара буккуллан хаалалларыттан омук биллэр күүстээх, кыахтаах уолаттара бэйэлэрин утумнуур кэлэр көлүөнэтэ суох хаалан иһэллэриттэн аныгы тустууктар мөлтөөн уонна аҕыйаан иһэллэрэ быһаарыллар.

Сэбиэскэй былаас Россия аҕыйах ахсааннаах омуктарын симэлитэн нууччаларга холбуу сатаабыта. Аналлаах сэбиэскэй норуот диэн ааты булан туһана сылдьыбыттара. Ол иһин, дьахталлары көҥүллэринэн ыытан сахалар ыал буолуу үгэстэрин хаалларан кэбиспиттэрэ. Бу халыйыы көннөҕүнэ, ыал буолуу үгэстэрэ олоххо киирдэхтэринэ эрэ саха омук сайдара ситиһиллэр кыахтааҕын туһаныы эрэйиллэр.

Киһи өлүүтэ диэн этэ-сиинэ өлүүтэ буолар. “Тыын быстыыта” диэн киһи тыыммат буолуута, өлүүтэ ааттанар. Ол аата, эт-сиин өлөр, быраҕыллар, хаалар, көмүллэр, уматыллар кэмэ кэлэр.

Өй-санаа өлүү диэни билиммэт, туохтан да иҥнибэт, хааттарбат. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата этиттэн-сииниттэн арахсан, туспа баран айыы буолан өр кэмнэргэ сылдьар. Өлбүт киһи өйө-санаата ханнык да атыттарга маарыннаабатынан, уратытынан туспа айыы буолар. Айыы диэн ураты өй-санаа, атын ким да өссө билэ илигинэн, оҥорон кө-рүллэ илик быһыыта ааттанарынан туспа үгэс буолан өр кэмҥэ сүтэн, атыттарга буккуллан хаалбакка сылдьар кыахтанар.

Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара сахалар үөрэхтэринэн Ол эбэтэр Анараа дойдуга айыы буолан сылдьалларыттан тыыннаах дьон өйдө-рүн-санааларын ыҥырар, угуйар кыахтаахтар. Ол курдук, хас киһиэхэ барыларыгар ханнык эрэ саҥаны айыыны, уратыны, атыттар билбэт-тэрин оҥорор санаа баар буоларын тэҥэ, киһини түүлүгэр өлбүт киһи кэлэн илдьэ бардаҕына эбэтэр батыһан бардахха өлүү буолуон сөп.

Айыы буола сатааһын, оннук баҕа санааны үөскэтинэн кэбиһиигэ тириэрдэн дьон өлүүгэ, эстиигэ бэйэлэринэн киирэн биэрэллэрин үөс-кэтиэн сөп. Ол иһин, “айыы үөрэҕин” куһаҕан дьайыытыттан эдэрдэр, туруга суох өйдөөхтөр-санаалаахтар бэйэлэригэр тиийинэн кэбиһэл-лэрэ бу кэмҥэ элбээбитин бэлиэтииллэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ киһи саҥаны, уратыны айа сатыыр баҕа санаа-тын туһанан “айыы үчүгэй” диэн албыннаан саха дьонун барыларын кэриэтэ өйдөрүн-санааларын туруга суох буолууга тириэртилэр. Мин бу албын үөскээбит төрүтүн булан уонна араас көрүҥнэрин барытын арыйан саха дьонугар тириэрдэбин.

Үлэһиттэр үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаналларыттан тыл үөрэхтээхтэрин, бу албыннарыгар киирэн биэрбэттэр. Бу бэйэлэрэ айбыт албыннарыгар тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тылы элбэхтик туһананнар уонна улаханнык, дорҕоонноохтук саҥараннар киирэн биэрэн үйэлэрин кылгаталлара элбээбитэ бэлиэтэнэр.

Айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүстээх. Ол аата, өлбүт дьон өйдөрө-санаалара тыыннаахтары ыҥыраллар, илдьэ баран хаалар кыахтара хаһан да кыччаабат. Ону тэҥэ, киһи ол-бу саҥаны, уратыны оҥоро сатыыр санаата баһыйдаҕына, бэйэтэ онно киирэн биэрэр кыаҕа улаатан хаалар. Уолаттар, эр дьон тугу билбэттэрин, оҥорботторун оҥороору сыыһа-халты туттунуулара элбээһинэ айыыны оҥоруу угуйар дьайыыта улаханыттан буолар.

Айыы диэн тыл эдэрдэри өлүүгэ, бэйэлэригэр тиийинэллэригэр ыҥырар, угуйар күүһэ элбэҕиттэн тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйа “айыы үөрэҕин” айбыттарын кэнниттэн бэйэлэригэр тиийиниилэрэ биллэрдик элбээбитин У.А.Винокурова суруйбутуттан билэбит.

Кыыс оҕолор айыы бу угуйар, ыҥырар дьайыытыгар киирэн биэрэн кыыстарын харыстаабаттара билигин тарҕанан сылдьар. Өй-санаа, Кут-сүр үөрэҕин баһылааһын, ыал буолуу былыргы үгэстэрин олоххо киллэрэн туһаныы уонна кэлэр көлүөнэлэр тустарыгар кыһа-ныы эрэ бу албыҥҥа киирэн биэриини тохтотон көннөрөр кыахтаах.

Билигин ырыынак кэмигэр туһалаах, барыһы киллэрэр үлэнэн дьа-рыктанар киһи олоҕо табыллар. Үлэһит киһи бэйэтигэр сөп түбэһэр хамнаһы ылар кыахтаныан эбэтэр бэйэтэ үлэни тэриниэн сөп.

Республика дьон үлэлээн киллэрэр нолуоктарын суотугар араас үлэһиттэри тутар, хамнастыыр кыахтанар. Сэбиэскэй былаас тобох-торо; тыл үөрэхтээхтэрэ, араас суруйааччылар, учуонайдар дьон, үлэ-һиттэр бэлэмнэригэр олорон эрэ бэйэлэрин албынныы сылдьалларын билэллэрэ уонна тохтотоллоро эрэйиллэр көрдөбүл буолла. 

Киһи эрдэлээн өлүүтэ өйө-санаата айыы буолуутугар тириэрдэр. “Айыы үчүгэй” диэн атыттары албынныы сатыылларын дьайыыта тыл үөрэхтээхтэрин бэйэлэрин эрдэлээн айыы буолууга тириэрдэн иһэр:

- Айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук элбэхтик саҥарбыт В.Кондаков айыыларыгар барбыта ыраатта.

- Сымыйа “айыы үөрэҕин” айан сахалары албыҥҥа киллэрбит Тэрис саҥа сааһыран иһэн эмиэ айыыларыгар тиийбитэ.

- Айыы уола диэн ааттаах эдэр ырыаһыт эдэригэр онно барбыта.

- Айыы Сиэнэ диэн ааты ылыммыт С.Попов айыылара ыҥыран ыланнар онно эрдэлээн тиийбитэ.

Айыыларга барыы диэн киһини өлүүгэ тириэрдэн кэбиһэр быһаччы өйдөбүллээх этии буолар. “Күн сирэ көҥдөй, айыы аартыга аһаҕас” диэн өс хоһооно икки өрүттээх өйдөбүллээх, күн сирэ көҥдөй диэн тыыннаахтар олорор дойдуларын этэр уонна айыы аартыга аһаҕас диэн киһи хаһан баҕарар өлүөн сөбүн, өлөр судургутун, ол иһин өлүү суола куруук аһаҕаһын биллэрэн сэрэтиини оҥорор.

Айыы диэн тыл улаханнык саҥарыллыбат улахан иччилээх тыл. Үөһээ дойдуга сылдьар айыылар истэннэр ыҥыран ылан үйэтин кылгатыахтарын сөп. Айыылар киһини хаһан баҕарар көрө-истэ сылдьаллар уонна киһиэхэ кистээн, түүллэригэр киирэн көмөлөһүүнү оҥороллор. Ыалдьар киһини эмтээн кэбиһиэхтэрин сөп. Ол иһин, айыы диэн тылы улаханнык саҥарбакка эрэ киһи бэйэтин санаатын күүһүрдэн, бөҕөргөтөн биэрэ сылдьара эрэйиллэр.

Айыылар көмөлөрүн киһи түүлүгэр билэр. Өлбүт аймах киһи түүлгэ киирэн туох эмэ туһалааҕы биэриэн, этэ-сиинэ тупсарыгар аналлаах көмөнү, эмтээһини оҥоруон сөп.

Уһуннук айаннаан таһаҕас тиэйэн иһэр суоппар утуйан хаалан суолтан туораан тахсан суол кыра остуолбаларын тоһута көтүтэн, ол тыаһыттан уһукта охсон таһаҕастаах массыынатын суолга киллэрэ охсон өрүһүммүтүн айыылар көмөлөрүгэр киллэриэххэ сөп.

Орто дойдуга киһи тыыннаах буолан, киһилии быһыыланан эрэ олоҕун уһуннук олорор. Олоххо элбэх уопуттаммыт, уһун үйэлэниини ситиспит дьон билиилэрэ, үөрэхтэрэ дириҥээн омук салгыы сайдарын үөскэтэллэр. Ол иһин сахалар кырдьаҕастары ордук ытыктыыллар, этиилэрин, үөрэхтэрин ылынан эдэрдэри үөрэтэллэр. 

Онон киһи өйө-санаата туруктаах, көрсүө, сэмэй буолуута олоҕун уһуннук, киһи быһыылаахтык олороругар тириэрдэрин, үлэни сайын-нарарын сахалар таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһана сылдьаллар. (1,79).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>cwv4cplmxozg6gp2yr6p31ekzjzgbdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>&quot;Айыы үөрэҕин&quot; сымыйата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59127</id>
    <revision>
      <id>431181</id>
      <timestamp>2026-10-31T07:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;“Айыы үөрэҕин алҕастара” диэн үлэбэр мин сэбиэскэй былаас ордубут тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуо-найдар була сатаан оҥорбут сымыйа үөрэхтэрин сыыһаларын, сахалыы өй-санаа үөрэҕин буккуйалларын арыйан 2006 сыллаахха “Чол...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19612" sha1="afq7r89sg6ukwg1y9fjzxmhgrkoxaxu" xml:space="preserve">“Айыы үөрэҕин алҕастара” диэн үлэбэр мин сэбиэскэй былаас ордубут тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуо-найдар була сатаан оҥорбут сымыйа үөрэхтэрин сыыһаларын, сахалыы өй-санаа үөрэҕин буккуйалларын арыйан 2006 сыллаахха “Чолбон” сурунаалга суруйбутум. (1,70).

Өй-санаа, таҥара үөрэҕэ диэн хас да көлүөнэ дьон олохторуттан үөскээн тахсар уһун үйэлээх үөрэх буолар. Омук төһө уһун үйэлээх даҕаны олоҕун үөрэҕэ элбэх уонна таба буолара быһаарыллар.

Мин саха омуга үөскээбит кэмин “Сах” диэн таҥараны тимир уустара үөскэтэн туһаммыт кэмнэриттэн ыла ааҕабын. Сах диэн тылга уоту умат диэн өйдөбүл иҥэн сылдьар уонна кыһа уотун уматыыттан тутулуктанан үөскээбит. Үөрэхтээхтэр ааҕан таһаарыыларынан Саха сиригэр тимири уһаарар уонна уһанар буолуу 2,5 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр саҕаламмыта чуолкайданан турар.

“Сах” диэн тимир уустарын таҥараларын аатынан саха омуга бэйэ-тин ааттаммыт. Билигин даҕаны былыргы уустартан төрүттээх үлэни оҥорооччулар, үлэһиттэр сайдыылаах буор куттара оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэрэ утумнара салҕанарыттан биллэр. 

Саха омук хаһан үөскээбит кэмин таба быһаарыы “айыы үөрэҕин” сымыйаларын, албыннарын булан арыйыыга туһалыыр. Ол курдук, былыргы кэмнэргэ үөскээбит олоҥхоҕо айыы дьоно диэн этии үчү-гэйгэ анаан туттулла сылдьыбыт буоллаҕына, дьон өйө-санаата сайдыыта, тупсуута киһи оҥорор саҥаны айыылара оҥорбутун кэнниттэн икки өрүттэнэн, икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһааран Христос таҥара үөрэҕэ олоххо кил-лэрбитэ 2 тыһыынча сыллартан ордон эрэр.

Киһи саҥаны айыыны оҥороро бу кэмтэн ыла икки өрүттээҕэ арыллан үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар үөскээн олоххо киирбиттэрин үөрэхтээх ааттаах сэбиэскэй былаас тобохторо өссө да арааран билэ иликтэр. Бу кэмтэн ыла саҕалаан айыы диэн тыл икки өрүттээҕэ үөскээн дьон өйүгэр-санаатыгар тиийэн олоххо киирбит. Үчүгэй киһи таҥараны – Христоһу үөскэтэн олоххо киллэрэннэр дьон үчүгэйи оҥороллорун элбэтиигэ туһаммыттар. 

Киһи кыыллартан, көтөрдөртөн биллэр уратытынан, өйүгэр-санаа-тыгар салгын кута сайдарын сахалар билэн, быһааран Кут-сүр үөрэҕэр киллэрбиттэр уонна киһи өйө-санаата үс аҥы арахсарын чуолкайдаан үс куттаах диэн этиини үөскэтэн олохторугар тутуһаллар.

Киһи салгын кута сайдарынан үөрэҕи хаһан баҕарар ылынан саҥа, туһалаах үгэстэри үөскэтинэр уонна олорунан салайынан олоҕун туп-саран иһэр кыахтанар. Бу уларыйыы киириитин быһаарыыга “Бу куһа-ҕан тылы туттума” диэн үөрэҕи оҕо хайдах ылынарын уонна толо-рорун үөрэтии туһалыыр. Оҕо араас уратыны, саҥаны билиитэ үгэһи сонно үөскэтэн иһэр. Куһаҕан суолталаах тыллары саҥара сылдьыыга онтон-мантан истэн үөрэнэн хаалара олус түргэн. Хантан эрэ истэн “Биллээт” дии сылдьар оҕону сонно тохтоттоххо эрэ табыллар. Хайа да төрөппүт оҕото куһаҕан суолталаах тылы саҥара сылдьарын сөбүлээбэккэ бобон тохтотор. Ол аата, куһаҕан тыллары саҥара сылдьыыттан куһаҕан үгэс үөскээн хааларын суох оҥорон, куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиспэтигэр тириэрдэр. Оҕотугар кытаанах соҕустук: “Бу тылы саҥарыма” диэн этэр уонна ол эппитин толотторор кыахтаннаҕына киһилии быһыылаах буоларын ситиһиэн сөп. 

Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата эбилиннэҕинэ, салгын кута сайын-наҕына, үөрэҕи ылыннаҕына урукку сыыһаларын, куһаҕан үгэстэрин, үчүгэй үгэстэри саҥалыы үөскэтинэн көннөрүөн, тупсарыан сөп. Кырата бу тылы “Субу кэмтэн ыла туттубаппын” диэн этэр, сыыһатын билинэр уонна толорор кыахтанар. Арай бу тыл туох куһаҕаннааҕын уонна тоҕо туттуллубатын олоххо элбэх уопуттаах, билиилээх киһи быһааран биэрэрэ эрэйиллэр. Оҕо куһаҕан диэн ханна баарын бил-лэҕинэ, ону оҥорбот кыаҕа улаатарын таҥара үөрэҕэ туһанар.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр нуучча тылыттан киирэн тарҕанан хаалбыт “мама” уонна “папа” диэн тыллары сахалар төрүт туттубаттара ордук. Ол курдук, бу тыллар куһаҕан суолталарын дьайыылара өссө уһаатахтарына саха омук төрүт тыллара уларыйан хаалалларын үөс-кэтэллэриттэн, бэйэтэ уларыйара тиийэн кэлиэн сөп.

Бу куһаҕан дорҕооннортон үөскээбит тыллар оҕо өйүгэр-санаатыгар оҥорор куһаҕаннара олус улаханнар:

- “Ма” диэн ынах маҥырыыр дорҕооно, бэйэтэ баарын биллэрэр суолталаах. Ийэлэрин “мама” диэн ыҥырар оҕолор анньа ахтыбат-тара, үлэлэрин сыаналаабаттара, сахалыы өй-санаа үөрэҕэр сысты-баттара, бу тылтан үөскээн хаалар. Ону тэҥэ, бу “ма” диэн дорҕоон дьайыытыттан  оҕо бэйэтин билинэрэ, бэйэмсэҕэ улаатан хаалар.

- “Па” диэн дорҕоон сахалар саамай сиргэнэр, сирэр дорҕоонноро буолар. Бу дорҕоон куһаҕан дьайыытыттан оҕолор аҕаларын аанньа ахтыбаттара, этэр тылларын истибэттэрэ үөскүүр. Ону тэҥэ, “па-па” диэн куһаҕан ааттаах киһи туохха эмэ үөрэтэрин ылымматтара улаа-тан хаалар. Бу куһаҕан өйдөбүллээх тыл дьайыытыттан кэлин кэмҥэ оҕолор аҕаларын батыһа сылдьан кыайар үлэлэригэр бэйэлэрэ баҕаран туран үөрэнэллэрэ букатын хаалан сылдьар.

Тыл уларыйара түргэн. “Мин эттим, эһиги иһиттигит” диэн этии ону биллэрэр. Хайа баҕарар омук тылын чахчы кыһаммыт киһи 6 ыйынан кэпсэтэ үөрэнэр, онтон 2 сылынан баһылыан сөп диэн этэллэрэ кырдьыга дакаастанан эрэр. Киһиэхэ ханнык баҕарар тылы үөрэтэргэ уонна туһанарга баҕа санаата эрэ баар буоллаҕына сөп буолар, атын да омук тылын үөрэтэн билэр, кэпсэтэр кыахтанар.

Омук сайдыыны ситиһэрин туһугар хас да омук тылын баһылыыр кыаҕа ордук туһалыыр. Ол курдук, сайдыылаах омук тылларын бэйэ-лэринэн туһана сылдьыы атыттартан хаалан хаалыыны үөскэппэккэ эрэ сайдыыны ситиһиини өйгө-санааҕа киллэрэн иһэр.

Саха буолуу ийэни – ийэ, аҕаны – аҕа, эбэни – эбэ, эһэни – эһэ диэн ааттааһынтан саҕаланар уонна бу тыллар сахалыы өйү-санааны үөскэтэр буоланнар итэҕэл үөрэҕин саҕалыыллар. Манна ордук ула-хан туһаны үрүҥ айыы итэҕэлин тутуһааччылар оҥоруохтарын сөп. Ол курдук, үрүҥ айыы итэҕэлэ былыргылар билиилэрин, үөрэхтэрин харыстыыр, тутуһар, уһун үйэлиир кыаҕа саҥаны, уларытыылары кил-лэрэн иһэр таҥара үөрэҕинээҕэр улахана туһаны оҥорор.

Тыл үөрэхтээхтэрэ итэҕэл үрүҥ айыы өттүгэр кыттыһан саха төрүт тылларын букатын уларыппакка харыстааһыны тутуһаллара уонна урукку сыыһаларын көннөрөллөрө буоллар сахаларга улахан туһаны оҥоруохтара этэ. Сайдыы киириититтэн омук уларыйан хаалбатын туһугар төрүт тылларын уларыппата ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ үлэттэн улахан тутулуктааҕынан итэҕэлгэ саҥаны, уларыйыыны элбэҕи киллэрэриттэн өйү-санааны аһара баран хаалыыттан харыстаатаҕына табыллар. Ол иһин, таҥара үөрэҕэ аһара баран иһэр өйү-санааны сиэри таһынан ыыппат уонна киһи быһыы-тын тутуһуннаран оҥорор быһыытын хааччахтааһыны туһанар.

Кырдьаҕас омук тылларыгар саҥа үөскээбит, билигин туттулла сылдьар сайдыыны, тупсууну аҕалар тыллар суохтар. Ол иһин, билигин баар, туттулла сылдьар саха төрүт тылларын букатын ула-рыппакка, харыстааһын, туһаныы ирдэнэр, онтон киирии, саҥа тыллар бэйэлэринэн сылдьаллара сайдыы киириитин түргэтэтэллэр уонна саха тылын дорҕооннорунан тутулуктарын алдьаппаттар.

Сахалар биллэр айыыларын ыйдарынан тус-туспа арааран онно сыһыартааһын диэн “айыы үөрэҕин” була сатаан оҥоруута, сымыйата, туох эрэ “үчүгэйи” оҥорор курдук көстө сатааһына, албына буолар. Ону баара айыылар төгүрүк сыл устата киһиэхэ оҥорор дьайыылара уларыйбат, кыччаан хаалбат. Байанай айыы хаһан баҕарар баарыттан булчуттар сылы быһа бултуулларыгар көмөнү оҥоро сылдьар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ ол-буну булан сахалары албынныы сатыыллара тохтообот. Айыы киһитэ, айыы суола, айыы санаа диэн этиилэри булан айыы диэн куһаҕана элбэх тылы туһана сатааһыннара өй-санаа үөрэҕэ сайдыыны ситиһэр суолун букатын билбэттэрин биллэрэр.

Биллэр да албыны элбэхтэ хос-хос хатылаатахха хойут үгэскэ кубулуйан хаалан куруук баарын курдук албыҥҥа кубулуйан хаалыан, кырдьык курдук буолуон, уһун кэмҥэ дьайыан сөп. “Коммунизм” албыныгар элбэхтэр киирэн биэрэ сылдьыбыттара. Ол иһин, албыны хойутаппакка эрэ кэмигэр арыйыы туһаны оҥорор. Мин “айыы үөрэҕин” албынын арыйан дьоҥҥо тириэрдэммин саха омук уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэбин. “Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат” диэн өс хоһооно кырдьык хаһан баҕарар кыайара айылҕаттан тутулуктааҕын биллэрэр. Ол курдук, хаһан баҕарар уу ыйааһына ыараханыттан тимирэн хаалара, онтон арыы ууга дагдайан үөһээ тахсан иһэрэ хаһан да уларыйбат. 

Дьон өйө-санаата икки аҥы хайдыһыыта аһара баран “Үрүҥү хара диир” диэн этиигэ тиийэн биир да сөбүлэһэр өрүттэрэ суох буолан, утарыта баран хааллахтарына тылынан этэн быһаарсыы кыаллыбат кэмэ кэлэриттэн сэрии буолуон сөп. Сэриини саҕалааһын диэн олоххо олус улахан саҥаны айыыны оҥоруу буолан баран хайдах түмүктэ-нэрэ; үчүгэйгэ дуу, куһаҕаҥҥа дуу тириэрдэрэ аан маҥнай биллибэ-титтэн уонна сэрии аҥардастыы кыайбыкка эрэ үчүгэйи аҕаларынан улахан сэрэхтээх быһыы буолар.

Урутаан түһэн сэриини саҕалааһыны былыргы кэмнэртэн туһана сылдьаллар. АХШ уонна Израиль 2026 сыллаахха Ираҥҥа сэриинэн саба түһэллэригэр ити былыргы ньыманы туһанан элбэх улахан сала-йааччылары барыларын бииргэ өлөрбүттэрэ.

Утарыта баран сэриилэһэ сылдьар өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин албыҥ-ҥа киллэрэллэрэ табылыннаҕына кыайыыны ситиһэллэригэр көмөлө-һөр. Бэйэлэрин аһара кыахтаах курдук сананан улуутумсуйуу аһара баран хаалыыта албыҥҥа киирэн биэриини үөскэтиэн сөп. Сэриигэ кыаттарыы улахан ночоокко киллэрэрэ, ааты-суолу намтатара халы-йан, үчүгэйдэрэ аһара баран хаалбыт, улуутумсуйууну үөскэппит омук өйө-санаата көнөрүгэр тириэрдиэн сөп.

Сэриини саҕалааһын диэн ураты саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Бу айыы куһаҕаҥҥа, кыаттарыыга тириэртэҕинэ үчүгэй өттүн диэки халыйан хаалбыт өй-санаа тупсарын үөскэтии кыаллыан сөп.

Айыы диэн куһаҕан өйдөбүлэ элбэх тыл иччитэ улаханнык саҥарар, айыыны ыҥырар дьону хаарыйара чугаһаата. Киһи олоҕо аһара уһуна суох. Айыыны оҥоро сатааһын ону кылгатан кэбиһэрэ хойутаан да буоллар биллэр. Ол иһин, сахалар куһаҕан дорҕоонноох тыл иччитин уһугуннарбакка, улаханнык, дорҕоонноохтук саҥарбакка, бэйэлэригэр ыҥыран иҥэринэн кэбиспэккэ кыһаналлар.

Оҕотугар үчүгэйи баҕарар төрөппүт баар-суох оҕотун, кэлэр кэскилин өйүн-санаатын була сатаан оҥоруллубут ол-бу сымыйанан, “айыы үөрэҕин” албынынан толорон кэбиһэрин тохтотуо этэ. Тыл үөрэхтээхтэрин албыннара, сымыйалара дьон солумсах буолуулара улааппытыттан сыыйа тахсан, биллэн иһэллэр. Элбэх сымыйалаах, була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕин” оҕолорго үөрэтэ сатаан саха тылын уустугурдан, үөрэтэри ыаратан кэбиһэннэр эдэрдэр сахалыы тылы үөрэтэллэрин быраҕалларыгар тириэрдэн эрэллэр.

Онон ахсааннара элбээн хаалбытынан туһанан тыл үөрэхтээхтэрэ ону-маны саҥаны айан, була сатаан оҥорбут сахалары барыларын албынныыр “айыы үөрэҕэ” диэн секталарын тохтотор кэм кэллэ. (2,82).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. “Чолбон” сурунаал. 8 / 2006.

2. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>afq7r89sg6ukwg1y9fjzxmhgrkoxaxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Албын арыллыыта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59128</id>
    <revision>
      <id>431182</id>
      <timestamp>2026-10-31T07:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Туох саҥа, дьон билбэтэ барыта аан маҥнай албынтан саҕаланар. Албын санаа киһини салайыан сөп уонна үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэккэ эрэ Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьар. Ол курдук, киһи арааһы барытын; үчүгэйи да, куһаҕаны да саныы сылдьара кыа...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13557" sha1="lr48p86ygu6d9lu99yq7b2u6vlsz5la" xml:space="preserve">Туох саҥа, дьон билбэтэ барыта аан маҥнай албынтан саҕаланар. Албын санаа киһини салайыан сөп уонна үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэккэ эрэ Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьар. Ол курдук, киһи арааһы барытын; үчүгэйи да, куһаҕаны да саныы сылдьара кыайан биллибэт да, хаайыллыбат да уратылаах.

Санаа киһиэхэ дьайыытын сахалар быһааран “Куһаҕаны атын ки-һиэхэ санаама, бэйэҕэр тиийиэҕэ” диэн этэллэр. Бу этии куһаҕаны баҕарар санааны элбэхтик хатылаан саныы сырыттахха куһаҕан үгэс киһиэхэ бэйэтигэр үөскээн хааларын уонна ол үгэһин киһи бэйэтэ толорон кэбиһиэн сөбүн биллэрэр. Бу этии санаа хайдах уларыйан оҥорор быһыыга кубулуйарын быһаарара ордук суолталаах.

Дьадаҥы дьон салайар былааһы сэриилээн ылыылара Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыытын кэнниттэн олоххо киирбитэ. Бу Аан дойдуну барытын аймаабыт олус улахан саҥаны айыы араас дойдулар икки  ардыларыгар утарыта турууну үөскэтэн дьону икки өрүккэ араарбыта:

1. Саҥаны айыыны оҥорооччулар уонна олоххо киллэрээччилэр.

2. Урукку олохторун үгэстэрин уларытыахтарын баҕарбаттар.

Олоххо саҥаны айыыны оҥорооччулар салайар былааһы уларытан дьадаҥыларга ылан биэриини тутуһаллара уонна дойдулар аайы кинилэр элбэхтэринэн туһанан киэҥник тарҕана сылдьыбыттара.

Саҥаны айыыны оҥоруу аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана бил-либэт уратылаах. Сэбиэскэй былаас дьон олоҕор оҥорбут улахан куһаҕаныттан, сайдыыта суох буор куттаах дьадаҥылары өрө тута сатаабытыттан үлэ оҥорон таһаарыыта намтаан 74 сыллар кэнни-лэриттэн эйэлээхтик эстибитэ уонна атын, олоххо кырдьыгын, сай-дыыны ситиһэрин дакаастаабыт ырыынак олоҕунан солбуллубута.

“Коммунизм” киһитин үлэҕэ сыһыана “От каждого по способ-ностям, каждому по потребностям” диэн этиинэн бэриллэрэ сыыйа уларыйан “Бары-барыта босхо буолуо” диэҥҥэ тиийбититтэн уонна баар дьону барыларын үлэлэтэ сатааһынтан, үлэлэммит үлэ оҥорон таһаарыытын, хамнаһы тэҥнээн үллэрииттэн кыайыылаах үлэһиттэр мөлтөхтөргө тэҥнэһэн хаалыылара үөскээбитэ.

Сэбиэскэй былаас бу албыны кыаҕа баарынан ситиһэ сатаабыта. Остолобуойга сиир килиэп босхо буола сылдьыбыта ону биллэрэрин тэҥэ, олорор дьиэни түҥэттии эмиэ босхо курдук этэ. Ол иһин, сала-йааччылар бастакынан саҥа дьиэни ылаллара олохсуйбута. Босхону кэтэһэ сылдьыы үгэс буолан олохсуйан хаалбыта үгүстэргэ билигин даҕаны дьайа сылдьара биллэр. Ол курдук, дьон автобуһунан босхо айанныахтарын баҕараллара, араас босхону, чэпчэкини кэтэһэллэрэ, көрдүү сатыыллара хаала илик. Ону тэҥэ, сэбиэскэй кэм саҕана улааппыт дьон ити босхоҕо үөрэнэн, үгэс оҥостунан кэбиспиттэрэ тарда сылдьарыттан билигин да хаала илигин араас акциялары, бос-холору эккирэтэ сатыыр дьон элбэхтэрэ биллэрэр.

Албын арыллыыта улахан хамсааһыны үөскэтэн содулланан тах-сар. Ол курдук, албыҥҥа киирэ сылдьыбыттар, бу албын ханна баа-рын уонна ким албынныырын биллэхтэринэ абааһы көрөллөрө, бос-холоно сатыыллара үөскээн тахсарыттан содула улаатан хаалар. Улахан албынтан үөскүүр содул иэстэбили үөскэтиэн сөп.

Дьадаҥы дьон баһылаан салайыыларын үөскэппит сэбиэскэй бы-лаас 74 сыллар кэннилэриттэн, ас-таҥас тиийбэтиттэн албына арыл-лан тахсан тыаһа-ууһа суох эстибитэ, атын ырыынагы тутуһар былаа-һынан солбуллубута. Ол курдук, үлэлиэхтэрин соччо баҕарбат дьада-ҥылар араастаан тылга тииһэ сылдьаллара элбэҕиттэн бары үлэлэри туһата суохха кубулуппуттара.

Өй-санаа маннык уларыйыытын сахалар билэн “Сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх” диэн өс хоһоонун оҥорон туһаналлар. Ол аата, сүрэҕэ суох киһи элбэхтик тылга тииһэринэн, ону-маны саҥара сылдьарынан туһа-ны аҕалар да үлэни куһаҕаҥҥа кубулутарын биллэрэр.

Сэбиэскэй былаас элбэх тобохторо, араас үөрэхтээхтэрэ билигин да салайар үлэлэргэ үлэлииллэриттэн, оҕолору үөрэтэллэриттэн олох-хо уларыйыылар киириилэрэ тохтоон сылдьар. Ону тэҥэ, атеист буо-лан хаалбыт дьону аны, “айыы үчүгэй” диэн этэн албыннааһыны оҥоро сылдьаллар. Уһун үйэлэр тухары көрсүө, сэмэй буолан үлэни сайыннарбыт сахалары “айыы үөрэҕинэн” албыннаан сыыһа-халты туттуналларын элбэтии салайааччылар өй-санаа үөрэҕин эмиэ бил-бэттэриттэн билигин даҕаны салҕанан иһэр.

Оҕо төрөтөн саҥаны айыыны дьиҥнээхтик оҥорор дьахталлар көҥүллэринэн баран, хантан эрэ, ханнык эрэ хаамаайы, дьадаҥы эр киһини булан оҕо оҥотторон кэбиһэллэрэ тохтоотоҕуна эрэ аҕа уус-тара, омук сайдара тиийэн кэлэрин билиэххэ сөп буолла. Арҕааҥҥы омуктар чараас эрэһииҥкэлэрин туһаннаран кыргыттары албынныыл-ларын, сайдыылаах буор куттаах оҕолору төрөтөллөрүн суох оҥорол-лорун тохтоттоххо эрэ табыллар. Ол курдук, эр киһи буор кута өй-санаа буоларынан туохтан да хааттарбат, тутуллубат, иһирдьэ киир-дэҕинэ иҥэн хаалар. Ол иһин, сахалары сайыннарар туһугар ыал буолуу үгэстэрин олоххо киллэрии ирдэнэр көрдөбүл буолла.

“Албын аалы хамсатар” диэн өс хоһооно сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар аан бастаан салайар былааһы ылан баран күүскэ үлэ-лээннэр Сэбиэскэй Сойууһу маҥнайгы кэмҥэ сайыннарбыттарын таба-тык быһаарар. Үлэһиттэргэ үчүгэйи, чэпчэтиилэри оҥоробут диэн үтүө санааны туһанан салайааччылар бэйэлэрэ абыраммыттара. Улахан өттүлэрэ чахчы “коммунизм” олоҕор тиийэ сылдьыбыттара эрээри, аһара байалларын КПСС кытаанахтык тохтоторо. 

Дьону барыларын үөрэхтээһин өйдөрө-санаалара сайдыытын, би-лиилэрэ кэҥиирин үөскэппитэ сэбиэскэй былаас албынныы сылдьы-бытын арыйбыта, бу былаас эйэлээхтик эстэригэр тириэрдибитэ.

Албын арыллыбыта биллэн, тарҕанан дьоҥҥо тиийдэҕинэ туох уларыйыылар тахсалларын биллэрэргэ аналлаах этиилэр бааллар:

“Хоос гына түстэ” диэн этии албын арыллыыта тиийэн кэллэҕинэ тыаһа-ууһа суох симэлийэн хаалыытын биллэрэр.

“Күүгэн курдук уостар” диэн албын арыллан тахсыытын бары биллэхтэринэ, эстиитин, симэлийэн суох буолуутун этэллэр. 

“Коммунизм” албына арыллан тахсыыта Сэбиэскэй Сойуус курдук 5 мөлүйүөн коммунистардаах, оннооҕор үгүс комсомоллардаах, элбэх ахсааннаах күүстээх сэриилээх, үгүс атомнай буомбалардаах дойду эстэн, кыра дойдуларга эйэлээхтик үрэллэн хаалбытыттан биллэр.

Ханнык баҕарар үгэс үөскүүрүн курдук албыҥҥа үөрэнэн хаалыы эмиэ тиийэн кэлиэн сөбүттэн, албын аһара уһаабакка эрэ албына арыллан барыларыгар билиннэҕинэ суох буолан хааларын ситиһии утарсыы үөскүүрүн аҕыйатыан сөп. Сэбиэскэй былаас 74 сыллар усталарыгар албынныы сылдьан баран эстэн, симэлийэн хаалбыта.

Санаа албына элбэх буоларыттан “Санаабычча быһыылаах киһи”  араас саҥаны айыылары, санаатыгар көтөн түһэллэрин кытта оҥоро охсубута сыыһа буолан хаалан куһаҕаны элбэтэр. Ону тэҥэ, саҥаны айыы хайдах оҥорон таһаарартан улахан тутулуктааҕынан киһи тиэтэ-йэн, ыксаан эбэтэр сыыһа-халты туттунан, үчүгэй да буолуон сөп-төөҕү, куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһиэн сөп.

Киһи ханнык эрэ албыҥҥа киирэ сылдьарын биллэҕинэ, бэйэтин ол албынтан тэйитинэ, ыраатыннара, сыһыана суох курдук буола сатыы-ра үөскээн, албын суох буолара түргэтиирин үөскэтэр. 

“Албын киһи тыла уҥуоҕа суох” диэн өс хоһооно киһини албыҥҥа киллэриигэ тыл үгүстүк туттулларын уонна биллэн хааллаҕына симэ-лийэн, эстэн сүтүүтүгэр туох да содулу үөскэппэтин биллэрэр. Тыл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн аҥардастыы үчүгэй эрэ буолбакка, куһаҕаны үөскэтэрэ эмиэ биллэр. Ол курдук, кырыыс диэн тыл куһаҕаны баҕарыылары баһылаан иһэр тыл буолар.

Онон албын арыллыыта уонна бары дьон билиилэригэр тахсыыта суох буола эстэригэр, симэлийэригэр тириэрдэр. (1,87).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>lr48p86ygu6d9lu99yq7b2u6vlsz5la</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>