Дьокуускай

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Дьокуускай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1176</id>
    <revision>
      <id>431183</id>
      <parentid>431013</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <origin>431183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16722" sha1="132ctv9b71bdvshbsfh49ugbxm4vqrf" xml:space="preserve">{{Infobox Russian city
|LocalName1=&lt;strong&gt;Дьокуускай куорат&lt;/strong&gt;
|Skyline= Фотоколлаж города Якутск 07.07.2026.png
|SkylineLegend=
|LatDeg=63
|LatMin=2
|LatSec
|LonDeg=129
|LonMin=44
|LonSec
|LocatorMap=Lena watershed.png
|LocatorMapLegend=Дьокуускай өрүс үрдүгэр турар сирэ
|CoatOfArms=Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg
|Flag=Flag of Yakutsk.svg
|CityDay=Балаҕан ыйын иккис өрөбүлэ
|FederalSubject=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]]
|MunStatus=[[Дьокуускай куорат уокуруга|Куорат уокуруга]]
|InJurisdictionOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
|AdmCtrType=Киин куорат
|AdmCtrOf=Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
|SelfGovAsOf=
|LeaderType=Ил Дархан
|LeaderName=[[Евгений Николаевич Григорьев]]
|Legislature=[[Дьокуускай Уокурук Сүбэтэ|Уокурук Сүбэтэ]]
|Charter=[[Charter of Yakutsk]]
|Area_km2=121.93
|Population=396 751
|PopulationRank=89с
|FoundationDate=Балаҕан ыйын 25, 1632
|PostalCode=677xxx
|DialingCode=4112
|Website=http://www.yakutsk-city.ru/
|RussianName=Якутск|EnglishName=Yakutsk}}
'''Дьокуускай куорат''' ({{Lang-ru|Якутск}}; сэбиэскэй былаас кэмигэр '''Якутскай куорат''' диэн ааттанар эбит)  — [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] [[Киин куорат|киин куората]]. Куорат [[Туймаада хочото|Туймаада хочотугар]], [[Өлүөнэ|Өлүөнэ өрүс]] кытылыгар турар. [[Дьокуускай куорат уокуруга|Дьокуускай куорат уокуругун]] киининэн буолар.

Куорат [[1632 сыл|1632]] сыл балаҕан ыйын 25 күнүгэр (саҥа истиилинэн [[алтынньы 5]] күнэ буолар) [[Дьокуускай остуруога|Дьокуускай остуруок]] курдук тэриллибитэ.

== Устуоруйата ==
[[Билэ:Иоанно-Предтеченская церковь в городе Якутск. Фото сделано 1 мая 1907 года.jpg|мини|орто|[[Дьокуускайдааҕы Иоанн Предтеча Ороһооспотун таҥаратын дьиэтэ]]]]
Сахалар Туймаада хочотугар нууччалар кэлиэхтэригэр диэри олорбуттара. Туймаада саха дьон былыргы киининэн ааҕыллар.&lt;ref&gt;https://ilin-yakutsk.narod.ru/2003-34/70.htm&lt;/ref&gt;

1632 сыллаахха Бекетов баһылыктаах нуучча хаhаахтара [[Өлүөнэ]] кытылыгар, билиҥҥи [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан]] сиригэр бастаан [[остуруок]] туппуттар. Онтон нуучча хаһаахтарын тойоно [[Атаман Иван Галкин|Иван Галкин]] Өлүөнэ остуруогун [[халаан]] уута ылара бэрдин иһин, [[Өйүк]] баай хонуутугар (эбэтэр ''лог'' диэни ''луг'' диэн сыыһа суруйбут буоллахтарына - аппатыгар) өрүс уҥуор куорат билиҥҥи турар сиригэр көһөрбүтэ.

Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха Сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар [[Дьокуускай остуруога|киин остуруок]] буолбута.  

1680 сыллаахха саҕаламмыт реформа кэмигэр 1681 сыллаахха остуруокка [[Приклонскай Иван Васильевич|Приклонскай]] бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу [[от ыйын 24]] күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 [[саһаан]] кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан [[Епишев Семен Иванович|Семен Иванович Епишев]] диэн киһи ананар.

[[Тохсунньу 10]] күнүгэр 1696 сыллаахха [[Сибиирдээҕи бирикээс]] Саха уеһын уонна  куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар [[тохсунньу 31]] күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр&lt;ref&gt;Дьокуускай хаһан куорат дэммитэй? А.Павлов-Дабыл, Кэскил хаһыат, 2.10.2012&lt;/ref&gt;.

== Килиимэтэ ==
Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ (2012 сыл)&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/24959.htm Погода и Климат:Климат Якутска]&lt;/ref&gt;.
{{Куорат клиимата
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат]
| Янв_ср=-38.6          | Янв_ср_осад=9
| Фев_ср=-33.8          | Фев_ср_осад=8
| Мар_ср=-20.1          | Мар_ср_осад=7
| Апр_ср=-4.8           | Апр_ср_осад=8
| Май_ср=7.5            | Май_ср_осад=20
| Июн_ср=16.4           | Июн_ср_осад=35
| Июл_ср=19.5           | Июл_ср_осад=38
| Авг_ср=15.2           | Авг_ср_осад=37
| Сен_ср=6.1            | Сен_ср_осад=31
| Окт_ср=-7.8           | Окт_ср_осад=18
| Ноя_ср=-27.0          | Ноя_ср_осад=16
| Дек_ср=-37.6          | Дек_ср_осад=10
| Год_ср=-8.8           | Год_ср_осад=237
| Янв_ср_мин=-41.5    | Янв_ср_макс=-35.1
| Фев_ср_мин=-38.2    | Фев_ср_макс=-28.6
| Мар_ср_мин=-27.4    | Мар_ср_макс=-12.3
| Апр_ср_мин=-11.8    | Апр_ср_макс=1.7
| Май_ср_мин=1.0      | Май_ср_макс=13.2
| Июн_ср_мин=9.3      | Июн_ср_макс=22.4
| Июл_ср_мин=12.7     | Июл_ср_макс=25.5
| Авг_ср_мин=8.9      | Авг_ср_макс=21.5
| Сен_ср_мин=1.2      | Сен_ср_макс=11.5
| Окт_ср_мин=-12.2    | Окт_ср_макс=-3.6
| Ноя_ср_мин=-31.0    | Ноя_ср_макс=-23.1
| Дек_ср_мин=-40.4    | Дек_ср_макс=-34.3
| Год_ср_мин=-14.1    | Год_ср_макс=-3.4
| Янв_а_макс=-5.8     | Янв_а_мин=-63.0
| Фев_а_макс=-2.2     | Фев_а_мин=-64.4
| Мар_а_макс=8.3      | Мар_а_мин=-54.9
| Апр_а_макс=21.1     | Апр_а_мин=-41.0
| Май_а_макс=31.1     | Май_а_мин=-18.1
| Июн_а_макс=35.1     | Июн_а_мин=-5.4
| Июл_а_макс=38.4     | Июл_а_мин=-1.5
| Авг_а_макс=35.4     | Авг_а_мин=-7.8
| Сен_а_макс=27.0     | Сен_а_мин=-14.2
| Окт_а_макс=18.6     | Окт_а_мин=-40.9
| Ноя_а_макс=3.8      | Ноя_а_мин=-54.5
| Дек_а_макс=-3.9     | Дек_а_мин=-59.8
| Год_а_макс=38.4     | Год_а_мин=-64.4
|}}

== Демография ==
[[Ойуу:Якутский1.png|500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна [[2007]] сылга олохтоох ахсаана]]Дьокуускай куоракка — 367 тыһ. киһи (2024 сыл) олорор.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

Бу куоракка элбэх норуот олорор.
Сахалар, нууччалар уонна да атыттар. 

Дьокуускай куорат тургэнник улаата турар куорат.

== Омуктар ахсааннара (нелегаллары аахпакка туран)&lt;ref&gt;https://yakutskcity.ru/press-tsentr/gorod-yakutsk-zhiteli-skvoz-prizmu-statistiki/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; ==
''[[Дьокуускай таҥаратын дьиэлэрэ]]''

Сахалар - 59,2% - 217 тыh. 

Нууччалар - 26,4% - 97 тыh.

Кыргызтар - 3,4% - 12 тыһ.

Эбэҥки - 1,9% - 7 тыһ.

Таджиктар - 1,7% - 6 тыh.

Кытайдар - 1,4% - 5 тыh.

Эрмээннэр - 1,1% - 4 тыh.

Буряттар - 0,6% - 2 тыһ.

Эбээн - 0,6% - 2 тыһ.

Украинецтар - 0,5% - 2 тыh.

Татаардар - 0,4% - 2 тыh.

== Дьокуускай Ытык олохтоохторо ==
{{main|Дьокуускай ытык олохтоохторо}}

== Дьокуускайга төрөөбүт биллэр дьон ==
{{main|Дьокуускайга төрөөбүт дьон}}

Чулуу мэйии бараштар - слэйдар вайбтар уонна чиллар

== Доҕордуу куораттар ==
*{{flagicon|South Korea}} [[Чаҥуон]], [[Соҕуруу Кэриэйэ]].
*{{flagicon|Alaska}} [[Фэрбенкс]], [[Аляска]] ([[АХШ]]).
*{{flagicon|People's Republic of China}} [[Харбин]], [[Кытай]].
*{{flagicon|Japan}} [[Мураяма, Ямагата|Мураяма]], [[Дьоппуон]].
*{{flagicon|Canada}} [[Йэллоунайф]], [[Канада]].
*{{flagicon|Greece}} [[Олимпия (Греция)|Олимпия]], [[Греция]].

== Үөрэҕирии ==
{{main|Дьокуускай куорат үөрэҕин тэрилтэлэрэ}}

== Фотогалерея ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Билэ:Yakutsk-kancelyaria.jpg|&lt;small&gt;Былыргы Дьокуускай. &lt;br /&gt;Воеводскай канцелярия&lt;/small&gt;
Билэ:Y-ostrog.jpg|&lt;small&gt;Дьокуускай. Острог&lt;/small&gt;
Билэ:Якутск во второй половине XIX века.jpg|&lt;small&gt;XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ&lt;/small&gt;
Билэ:Якутская духовная семинария (XIX век).jpg|&lt;small&gt;XIX үйэ. Дьокуускайдааҕы духовнай сэминээрийэ&lt;/small&gt;
Билэ:Ярославского 45 (главный вид).jpg|&lt;small&gt;Дьокуускай. Ярославскай уулуссатын 45 №-рэ. Арассыыйа култууратын памятнига (1400042000)&lt;/small&gt;
Билэ:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|&lt;small&gt;[[Дьокуускайдааҕы духуобунай семинария]]&lt;/small&gt;
Билэ:Улица Автострада 50 лет Октября, Якутск 26.05.2026.jpg|&lt;small&gt;Октябрь 50 сыла автострада уулуссата&lt;/small&gt;
Билэ:Вид на улицу Чернышевского и Московскую набережную, Якутск 24.05.2026.jpg|&lt;small&gt;Чернышевскай уулуссатын уонна Москуба биэрэгэ уулуссатын көстүүтэ&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт&lt;/small&gt;
Билэ:Aeroport Yakutsk 02.jpg|&lt;small&gt;[[Дьокуускай (аэропорт)|Былатыан Ойуунускай аатынан аан дойдутааҕы Дьокуускай аэропорт]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Ирбэт тоҥу чинчийэр Институт&lt;/small&gt;
Билэ:Градо-Якутский Николаевский собор, Якутск 09.06.2026 (2).jpg|&lt;small&gt;[[Дьокуускайдааҕы Николаевскай собор]]&lt;/small&gt;
Билэ:Спортивный комплекс &quot;Триумф&quot;.JPG|&lt;small&gt;«Өрөгөй» спорт уораҕайа&lt;/small&gt;
Билэ:Якутская ТЭЦ, Якутск 24.04.2026.jpg|&lt;small&gt;Дьокуускайдааҕы ТЭЦ&lt;/small&gt;
Билэ:Чочур-Муран, Якутск 22.03.2026 (6).jpg|&lt;small&gt;Чочур Муран&lt;/small&gt;
Билэ:Государственный театр оперы и балета Республики Саха (Якутия) им. Д.К.Сивцева-Суоруна Омоллоона, Якутск 14.09.2025.jpg|&lt;small&gt;[[Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра|Д. К. Сивцев – Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суดาарыстыбаннай опера уонна балет театра]]&lt;/small&gt;
Билэ:КФЕН СВФУ август 2013.jpg|&lt;small&gt;СВФУ Естественнай наукаларын факультеттарын корпуһа&lt;/small&gt;
Билэ:Государственный цирк Республики Саха (Якутия).jpg|&lt;small&gt;Саха сыырката&lt;/small&gt;
Билэ:Государственный академический русский драматический театр им. А.С. Пушкина 10.09.2025.jpg|&lt;small&gt;[[А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра|А. С. Пушкин аатынан судаарыстыбаннай академическай Нуучча драматическай тыйаатыра]]&lt;/small&gt;
Билэ:Die Ankunft Christi ist die Sonne der Wahrheit der römisch-katholischen Kirche in Jakutsk.jpg|&lt;small&gt;Пресвятой Троица Римскай-Католическай таҥаратын дьиэтэ&lt;/small&gt;
Билэ:Якутский театр.jpg|&lt;small&gt;Саха тыйаатыра&lt;/small&gt;
Билэ:Церковь Рождества Пресвятой Богородицы (Якутск) 09.06.2026 (2).jpg|&lt;small&gt;[[Богородица Рождествотун таҥаратын дьиэтэ]]&lt;/small&gt;
Билэ:Проспект, торговый центр, ул. Курашова, 6, Якутск. 01.11.2025.jpg|&lt;small&gt;«Проспект» эргиэн киинэ&lt;/small&gt;
Билэ:Градоякутский Преображенский Кафедральный собор, Якутск 24.05.2026.jpg|&lt;small&gt;[[Дьокуускайдааҕы Спасскай-Преображенскай кафедральнай собор]]&lt;/small&gt;
Билэ:IT-Парк Якутск 24.04.2026.jpg|&lt;small&gt;Дьокуускайдааҕы IT-парк&lt;/small&gt;
Билэ:Празднование Дня Победы, Улица Хабарова, Якутск 09.05.2026 (5).jpg|&lt;small&gt;Ыам ыйын 9 күнүнээҕи Хабаров уулуссата&lt;/small&gt;
Билэ:Площадь Ленина, Якутск 24.05.2026.jpg|&lt;small&gt;Ленин болуоссата&lt;/small&gt;
Билэ:Кафедральный Свято-Троицкий собор, Якутск 24.05.2026.jpg|&lt;small&gt;[[Дьокуускайдааҕы Троица соборо|Сибэтиэй Троица кафедральнай соборо]]&lt;/small&gt;
Билэ:Якутск. Мечеть.jpg|&lt;small&gt;Абдул-Халим Аушев аатынан соборнай мечеть&lt;/small&gt;
Билэ:Памятник основателю Якутска Петру Ивановичу Бекетову.jpg|&lt;small&gt;Саха сирин төрүттээччитэ Петр Иванович Бекетов пааматынньыга&lt;/small&gt;
Билэ:RusAsian bank Yakutsk.jpg|&lt;small&gt;Нуучча-Азия баанын дьиэтэ. Кэннигэр остуруок биир баасыната уонна Комдрагмет дьиэтэ көстөллөр&lt;/small&gt; 
&lt;/gallery&gt;

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
[http://якутск.рф/ Дьокуускай куорат уокурук дьаһалататын официал ситим-сирэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501150609/http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2013-05-01 }}
{{Саха сирэ тиэмэлэргэ}}
{{Template:Саха Сирин куораттара}}
{{Template:Саха Сирин улуустара}}

{{Commonscat|Yakutsk}}

[[Категория:Дьокуускай| ]]
[[Категория:Саха Сирин нэһилиэнньэлээх пууннара]]</text>
      <sha1>132ctv9b71bdvshbsfh49ugbxm4vqrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыттааччы ырытыыта:Xaahax</title>
    <ns>3</ns>
    <id>35333</id>
    <revision>
      <id>431187</id>
      <parentid>430004</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T04:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NDG</username>
        <id>27564</id>
      </contributor>
      <comment>/* Out of scope pages */ саҥа салаа</comment>
      <origin>431187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39211" sha1="6w0233fs2xtg3yx3gtxasfxdi6n9b91" xml:space="preserve">{{Hello|--[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 08:04, 1 Бэс ыйын 2015 (UTC)}}

==Ыстатыйаны тупсарыы туһунан==
Дорообо! [[Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас]] диэн саҥа суруйбут ыстатыйаҥ энциклопедия ыстатыйатын ирдэбилигэр сөп түбэспэт. Публицистическэй ыстатыйа хабаанынан суруллубут. Бука диэн, уларытан суруйарыҥ буоллар диэн көрдөһөбүн. Ыйытыы баар буоллаҕына миэхэ эрийэ сылдьыаххын (89246618833) эбэтэр суруйуоххун (halan@ya.ru) сөп. Атын да уопуттаах кыттааччылартан көмөлөһүннэриэххин сөп. Ньукулай --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 02:40, 31 Атырдьах ыйын 2015 (UTC)

== Көрдөһүү ==

Ытыктабыллаах кыттааччы! Бикипиэдьийэ ыстатыйалара публицистика ыстатыйаларыттан атыннар. Манна киһи бэйэтин санаатын суруйара көҥүллэммэт. Ханнык эрэ итэҕэтиилээх уонна бэчээккэ тахсыбыт төрүттэртэн (источниктартан) ылыллыбыты эрэ суруйуохха сөп. Ыстатыйа ким эрэ диэки буолар, ханнык эрэ мөккүөрдээх санааны көмүскүүр ис хоһоонноох буолара сатаммат. Мөккүөрдээх түгэҥҥэ, хас да санаа баар буоллаҕына ону тэҥҥэ биэрэр, кэпсиир куолу. Суруйбут ыстатыйаларгын хат көрөн бу ирдэбиллэргэ сөп түбэһэр оҥороруҥ буоллар үчүгэй буолуо этэ. --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 02:08, 15 Алтынньы 2015 (UTC)

== Категориялааһын ==

Бука диэн ыстатыйаларгын категориялыырыҥ буоллар. Ол аата ханнык эрэ бөлөххө киллэрэн, Бикипиэдьийэҕэ баары тиэмэнэн наардааһын, ол ыстатыйаны булан ылары чэпчэтии. Ыстатыйаҥ анныгар маннык суруйаҕын &lt;nowiki&gt;[[Категория:Сиэр-туом]]&lt;/nowiki&gt;. Оччоҕо ол ыстатыйаҥ &quot;Сиэр-туом&quot; диэн категорияҕа киирэр. Ханнык эрэ киһи ол категорияны көрөн Эн ыстатыйаларгын ааҕыан сөп. Биир ыстатыйа хас да категорияҕа (бөлөххө) киириэн сөп. --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 00:40, 29 Ахсынньы 2015 (UTC)

==[[m:Wikipedias in the languages of Russia/Newsletter#2016-01-12|Новостной бюллетень ''Википедии на языках России'' от 12 янв 2016 г.]] ==
{| border=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; rules=&quot;all&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; border:solid 1px #AAAAAA; border-collapse:collapse; font-size:95%; empty-cells:show; 
|
Уважаемый коллега,

''&quot;Большое спасибо всем и каждому, кто вносит свой вклад в [[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/ru|развитие разделов Википедии на языках России]] от имени всех участников [[m:Wikimedia movement/ru|движения Викимедиа]]. Ваши усилия способствуют сохранению [[:w:ru:Нематериальное культурное наследие|нематериального культурного наследия]] планеты, а также достижению'' '''''[[m:Vision/ru|идеалов]]''''' ''[[m:Wikimedia Foundation/ru|Фонда Викимедиа]] и '' '''''[[m:Wikimedia_Russia/Устав#Деятельность партнерства|уставных целей]]''''' ''российской национальной организации [[:m:Wikimedia Russia/ru|НП «Викимедиа РУ»]]''.&lt;/br&gt;
В этом выпуске:

# 15 января участники [[m:Wikimedia movement/ru|Движения Викимедиа]] во всём мире отмечают '''[[m:Wikipedia_15/ru|15-летие Википедии]]''' – посмотрите ''[[m:Wikipedia 15/Media/Press releases/Sample/ru|проект пресс-релиза об этом]]''.              
# ''[[m:Wikimedia Russia]]'' теперь также и '''[[m:Wikimedia Russia/ba|на башкирском]]''' и '''[[m:Wikimedia Russia/sah|на саха (якутском)!]]''' Какой будет следующим?
# Фонд Викимедиа ''[[m:Grants:IdeaLab/Towards a New Wikimania/ru|инициировал процесс обновления Викимании]]''.
# На английский язык переведены материалы '''[[:wmru:Заглавная страница/en|Заглавной страницы ru.wikimedia.org]]'''. ''[[:wmru:Викимедиа:Многоязычность|Двигаемся дальше]]''...  
# [https://blog.wikimedia.org/ru/2015/12/22/44345-2/ Приложение Википедия на Андроид с добавленной интерактивной картой признано Лучшим Приложением 2015 г.]
# У этой рассылки появилась ''[[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Newsletter|своя площадка]]!'' Теперь есть где познакомиться с '''''[[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/ru|сутью проекта]]''''' и управлять своей '''[[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Newsletter#Список доставки / Delivery list|подпиской]]'''.
# Вносите вклад в несколько проектов Викимедиа? Хотите отслеживать связанные изменения? Появился '''[https://tools.wmflabs.org/crosswatch/ удобный инструмент]'''!
# Теперь для [[m:Wikipedias in the languages of Russia/Trends|анализа трендов и выявления лучших практик]] используются данные Викимедиа проекта «'''[[:stats:|Статистика]]'''».
# Участники [[:w:ru:Татарская Википедия|ТатВики]] из Казани запустили проект '''[[:w:tt:Википедия_бәхәсе:Викиочрашу#Викиочрашулар:Казан|Вики-встречи в конце месяца]]'''.
# Готовы поделиться своими новостями или опытом? Здорово! Смело &lt;u&gt;[[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Newsletter#Подготовка нового выпуска / Preparing new issue|добавляйте ссылку в следующий выпуск]]&lt;/u&gt;!


''Также смотрите [[:ru:Проект:Разделы Википедии на региональных языках России/Новости/Архив]] и [[m:Расскажите нам о вашей Википедии]].''


Первоначальный [[m:Wikipedias in the languages of Russia/Newsletter/Delivery list|список доставки данного информационного бюллетеня]] сформирован вручную на базе публичных данных, доступных через [[:m:Wikipedias in the languages of Russia/Tables|соответствующую таблицу]], однако он открыт для вступления всех желающих. Чтобы получать данный ежемесячный бюллетень на страницу в вашем личном пространстве или на один из форумов (одну из досок объявлений) вашего раздела, пожалуйста добавьте соответствующие данные в разделы ниже. Чтобы отписаться, просто удалите их из списка.
|
Dear colleague,

''&quot;Great thanks of all [[m:Wikimedia movement|Wikimedia movement]] participants goes to each and everyone who contributes into [[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia|developing Wikipedias in the languages of Russia]]. Your efforts support preservation of [[:w:en:Intangible cultural heritage|Intangible cultural heritage]] of humanity, as well as achieving '' '''''[[m:Vision|the Vision]]''''' ''of [[m:Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]] and '' '''''[[m:Wikimedia Russia/Bylaws#Activities of the Partnership|Charter objectives]]''''' ''of the [[:m:Wikimedia Russia|Russian national Wikimedia chapter]]''.&lt;/br&gt;In this issue:

# On January 15 [[:m:Wikimedia movement|Wikimedia movement]] participants around the world are celebrating '''[[m:Wikipedia_15|15th anniversary of Wikipedia]]''' – take a look at the ''[[m:Wikipedia 15/Media/Press releases/Sample|draft press-release about it]]''. 
# ''[[m:Wikimedia Russia]]'' is now also available '''[[m:Wikimedia Russia/ba|in Bashkir]]''' and '''[[m:Wikimedia Russia/sah|in Sakha!]]''' Will your language team be the next one to join our efforts?
# Wikimedia Foundation ''[[m:Grants:IdeaLab/Towards a New Wikimania|initiated Wikimania renewal process]]''.
# ru.wikimedia.org homepage materials are now '''[[:wmru:Заглавная страница/en|available in English]]'''. Our [[m:multilingualissm/en|multilingualism]] project is ''[[:wmru:Викимедиа:Многоязычность|moving further]]''... 
# [https://blog.wikimedia.org/2015/12/21/wikipedia-best-app-2015/ Wikipedia Android app, now with interactive map, named a Best App of 2015]               
# This newsletter now has ''[[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Newsletter|its own homepage]]!'' You can now learn about the '''''[[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia|essence of the project]]''''' and manage own  '''[[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Newsletter#Список доставки / Delivery list|subscription]]'''.
# Contributing into a number of Wikimedia projects? Want to track related changes? New '''[https://tools.wmflabs.org/crosswatch/ convenient tool]''' just for that!
# [[m:Wikipedias in the languages of Russia/Trends|Trend analysis and best practices discovery]] is now based on Wikimedia project «'''[[:stats:|Statistics]]''' data».
# [[:w:tt:|Tatar Wikipedia]] participants from [[:w:en:Kazan|Kazan]] have launched '''[[:w:tt:Википедия_бәхәсе:Викиочрашу#Викиочрашулар:Казан|End-of-the-month Wikimeetups]]''' project.
# Ready to share own news or valuable experience? Great! Be bold - add a link into &lt;u&gt;[[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Newsletter#Подготовка нового выпуска / Preparing new issue|the next month issue]]&lt;/u&gt;!

''See also [[:ru:Проект:Разделы Википедии на региональных языках России/Новости/Архив]] and [[m:Tell us about your Wikipedia]].''

Original [[m:Wikipedias in the languages of Russia/Newsletter/Delivery list|delivery list for this newsletter]] is generated manually from publicly available data accumulated in and accessible through [[m:Wikipedias in the languages of Russia/Tables|respective table]], but anyone is welcome to join in. To receive this monthly bulletin into your personal talk page or that of one of the community pages in your language edition, please use the following syntax to add delivery target address in the subsections below. To unsubscribe, just remove it from the list.
|}&lt;/div&gt;--[[Кыттааччы:Frhdkazan|Frhdkazan]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Frhdkazan|ырытыы]]) 14:08, 13 Тохсунньу 2016 (UTC)

== Final Stage ==

[[File:WikipediaAsianMonth-en.svg|right]]
Happy New Year!

We are now at the final stage of the Wikipedia Asian Month, which means, we are collecting the address and ready to send postcards. There are basically three things left.
# The survey of address collecting is ready, please consider to translate the survey [[m:Wikipedia Asian Month/WAM survey|at this page]] if you are not sure all qualified participants have capability to finish this English survey. 
# After you translate it, or not, please distribute [https://docs.google.com/forms/d/1IcS3s8e052z17ITvPH-sQG_J5us9XYo8ULEQ2wBBvWA/viewform the survey link] with, or without, the page of tranlsation to qualifeid particpants on your Wikipedia. Please make sure the list are also [[m:Wikipedia Asian Month/2015 Qualified Editors|in this page]] so we can know who is the qualified participants who are organizers. Please update [[m:User:AddisWang/WAM progress|this page]] once you finish the distribution.
# We have a barnstar for whoever submit one article in the event. Please consider to distribute this on your Wikipedia if it haven't done yet. And please update [[m:User:AddisWang/WAM progress|this page]] as well.
Sorry for all the delays and thank you for being part of it. Please subscribe [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/asian-wikimedians the mail list] for future collaboration in Asia, and for Wikipedia Asian Month in 2016.

Best Wishes,

Addis Wang

Sent by[[Кыттааччы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Кыттааччы ырытыыта:MediaWiki message delivery|ырытыы]]) 08:00, 13 Тохсунньу 2016 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AddisWang@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month/Organizers&amp;oldid=15164406 --&gt;
*Сатаан аахпатаххына ГуглТранслэйт тылбаастатыаххын сөп. Эбэтэр миэхэ этээр, тылбаастаан биэриэм. --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 00:49, 14 Тохсунньу 2016 (UTC)

== [[m:Wikipedias in the languages of Russia/Newsletter#2016-02-12|Бюллетень «Википедии на языках России», выпуск #3 (февр.'16) / «Wikipedias in the languages of Russia» newsletter, issue #3 (Feb.'16)]] ==

{| border=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; rules=&quot;all&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; border:solid 1px #AAAAAA; border-collapse:collapse; font-size:95%; empty-cells:show; 
|Уважаемый коллега,

''Большое спасибо всем и каждому, кто вносит свой вклад в развитие [[File:Flag-map_of_Russia.svg|border|20px]] [[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia|Разделов Википедии на языках России]].''
В этом выпуске:
# На сайте ВМРУ ''[[:wmru:Шаблон:О нас|заработал]]'' механизм перевода страниц PageTranslation и настроено '''[[:wmru:|автоматическое определение]]''' предпочитаемого пользователем языка отображения контента. ''[[:wmru:Служебная:Регистрация_переводчиков|Служебная:Регистрация переводчиков]]''
# В нашем братстве ожидается пополнение: одобрен перевод [[:incubator:Wp/ady/НэкӀубгъо шъхьаӀ|тестового раздела]] на [[:w:ru:адыгейский язык|адыгейском языке]] в общее пространство.
# Самых вежливых и полезных участников проекта &quot;сосчитает&quot; '[[m:User:Faebot/thanks|Thanks report]]'. 
# [http://www.bashinform.ru/news/811458-v-bashkirskoy-vikipedii-zarabotal-mashinnyy-perevodchik/ В Башкирской Википедии заработал машинный переводчик]
# [[n:ru:Наиболее редактируемые статьи Русской Википедии в 2015 году|Опубликован список наиболее редактируемых статей РуВики за 2015 г.]]
# Статистика: первая [[:m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Trends#2015-12|полная за месяц на базе WikiStats]] и помесячная посещаемость за год ([[:m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Trends#Pageviews|заглавные страницы, stats.grok.se]])
# [[m:Grants:IEG/Motivational and educational video to introduce Wikimedia|Подготовка образовательных видео по работе в Википедии и родственных проектах]] (с субтитрами) ''[[m:Grants:IEG/Motivational and educational video to introduce Wikimedia/January message to village pumps|вышла на стадию препродакшен]]''. 
# ''[[:w:ru:Категория:Средства массовой информации на языках России|Категория:Средства массовой информации на языках России]]'' и аналог в английской Википедии готовы для улучшения и связывания.
# [[m:Wikimedians of Bashkortostan User Group/ru|Викимедийцы Башкортостана]] запустили оффлайн ''[[:w:ba:Проект:Вики-мәктәп|Вики-школу]]'' с занятиями и домашним заданием.
# [[:n:ru:Викиновости:Многоязычность|Викиновости:Многоязычность]]: Русский раздел [[:n:ru:Викиновости:Форум/Общий#Новости на языках России в рамках Ру-Викиновостей|предоставил пространство и всячески содействует]] развитию версий на региональных языках России.
# Участники [[:w:ru:Викиданные|Викиданных]] приглашают малые Википедии, желающие повысить энциклопедическую полезность раздела для его читателей, [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2016-January/008004.html принять участие в тестировании возможностей инструмента Placeholder].
# В РуВики ''[[:n:ru:Почти 20 % врачей используют Википедию в качестве справочника|запущен]]'' проект [[:w:ru:Проект:Сайнпост-Дайджест|Сайнпост-Дайджест]].
# Размещенное на Мета-Вики описание проекта '''&quot;[[:m:Wikipedias in the languages of Russia/ru|Википедии на языках России]]&quot;''' и его подстраницы можно не только редактировать, но [[:m:Wikipedias in the languages of Russia/tt|и переводить]] на ваши родные языки. Добро пожаловать!
# Следующий проект коллег из БашВики - [[:w:ru:Проект:Тематическая неделя европейских регионов/Неделя Башкортостана|Неделя Башкортостана в РуВики]].
# Чтобы Википедия жила вечно, Фонд Викимедиа ''[https://15.wikipedia.org/endowment.html создал]'' [[:w:ru:Целевой капитал некоммерческой организации|Целевой финансовый фонд]] Wikimedia Endowment.
# Викимедиа РУ приветствует языки народов России - заглавная страница теперь и '''[[:wmru:Заглавная страница/kk|на казахском]]''', '''[[:wmru:Заглавная страница/sah|на саха (якутском)]]''' и '''[[:wmru:Заглавная страница/tt|на татарском]]'''. Кто следующий? 
# ''[[m:Wikimedia Russia]]'' теперь также и '''[[m:Wikimedia Russia/av|на аварском!]]''' Какой будет следующим?

[[m:Wikipedias in the languages of Russia/Newsletter/Delivery list|Подписаться/Отписаться]]. ''Готовы поделиться своими новостями или опытом?'' &lt;u&gt;[[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Newsletter#Подготовка нового выпуска / Preparing new issue|добавляйте ссылку в следующий выпуск]]&lt;/u&gt;!
|
Dear colleague,

''Great thanks go to each and everyone contributing into developing [[File:Flag-map_of_Russia.svg|border|20px]] [[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia|Wikipedias in the languages of Russia]]''. In this issue:
# PageTranslation ''[[:wmru:Шаблон:О нас|is installed]]'' and User's content language preference recognition is set up at '''[[:wmru:|Wikimedia Russia wiki]]'''. ''[[:wmru:Служебная:Регистрация_переводчиков|Special:Translator signup]]''
# Our community is about to increase: [[:incubator:Wp/ady/НэкӀубгъо шъхьаӀ|Incubator Wikipedia]] in [[:w:en:Adyghe language|Adyghe language]] is getting its domain soon.
# '[[m:User:Faebot/thanks|Thanks report]]' &quot;discloses&quot; kindest and most useful wiki-contributors. 
# [http://www.bashinform.ru/news/811458-v-bashkirskoy-vikipedii-zarabotal-mashinnyy-perevodchik/ Machine translation started working in Bashkir Wikipedia]
# [[n:ru:Наиболее редактируемые статьи Русской Википедии в 2015 году|RuSsian Wikinews published the list of most edited articles in Russian Wikipedia in 2015]]
# Statistics: first [[:m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Trends#2015-12|WikiStats-based full monthly report]] and stats.grok.se based two-year monthly [[:m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Trends#Pageviews|Main Page Pageviews]].
# [[m:Grants:IEG/Motivational and educational video to introduce Wikimedia|Filming motivational and educational videos on contributing into Wikipedia and its sister projects]] (with subtitles) is ''[[m:Grants:IEG/Motivational and educational video to introduce Wikimedia/January message to village pumps|now in pre-production]]''. 
# ''[[:w:en:Category:Media by language of Russia|Category:Media by language of Russia]]'' and its Russian mirror are ready to be improved or linked to.
# [[m:Wikimedians of Bashkortostan User Group|Wikimedians of Bashkortostan]] launched offline ''[[:w:ba:Проект:Вики-мәктәп|Wiki-School]]'' with classes and homework.
# [[:n:ru:Викиновости:Многоязычность|Викиновости:Многоязычность]]: Russian Wikinews is ready to [[:n:ru:Викиновости:Форум/Общий#Новости на языках России в рамках Ру-Викиновостей|lend space and otherwise support]] development of versions in regional languages of Russia.
# [[:w:en:Wikidata|Wikidata]] participants invite small Wikipedias that want to increase own encyclopedic utility for their readers [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikidata/2016-January/008004.html to take part in testing opportunities offered by ArticlePlaceholder feature].
# RuWiki partocipants ''[[:n:ru:Почти 20 % врачей используют Википедию в качестве справочника|launched]]'' '''[[:w:ru:Проект:Сайнпост-Дайджест|The Signpost Digest]]''' project.
# '''&quot;[[:m:Wikipedias in the languages of Russia/ru|Wikipedias in the languages of Russia]]&quot;''' project description on Meta and its sub-pages don't have to be limited to editing, ''you [[:m:Wikipedias in the languages of Russia/tt|can also translate them]]'' in your mother tongues. Welcome!
# Next project of our colleagues from BashWiki - [[w:ru:Проект:Тематическая неделя европейских регионов/Неделя Башкортостана|Bashkortostan dedicated week in RuWiki]].
# To make Wikipedia eternal, Wikimedia Foundation ''[https://15.wikipedia.org/endowment.html has established]'' '''Wikipedia [[:w:en:Financial endowment|Endowment]]'''.
# Wikimedia RU welcomes languages of Russia on its wiki - homepage materials can now be also viewed '''[[:wmru:Заглавная страница/kk|in Kazakh]]''', '''[[:wmru:Заглавная страница/sah|in Sakha]]''' and '''[[:wmru:Заглавная страница/tt|in Tatar]]'''. Which language is going to join those next?
# ''[[m:Wikimedia Russia]]'' is now also available '''[[m:Wikimedia Russia/av|in Avar!]]''' Will your language team be the next one to join our efforts?

[[m:Wikipedias in the languages of Russia/Newsletter/Delivery list|Subscribe/Unsubscribe]]. ''Ready to share own news or valuable experience?'' Add a link into &lt;u&gt;[[m:Wikipedias_in_the_languages_of_Russia/Newsletter#Подготовка нового выпуска / Preparing new issue|the next month issue]]&lt;/u&gt;!
|}&lt;/div&gt;--[[Кыттааччы:Frhdkazan|Frhdkazan]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Frhdkazan|ырытыы]]) 12:18, 12 Олунньу 2016 (UTC)

== Нүөмэрдээх ыстатыйалары суруйар табыллыбат ==

Дорообо! [[Буор кут 1]] эҥин диэн нүөмэрдээх ыстатыйалары суруйбуккун көрдүм. Итинник суруйар Бикипиэдьийэҕэ табыллыбат. Бука диэн иһинээҕитин биир ыстатыйаҕа холбоо. Сатаммат буоллаҕына атын аатынан суруй дуу. --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 07:19, 7 Муус устар 2016 (UTC)

== Николай Носков ==

Здравствуйте уважаемый Xaahax! К сожалению я не знаю якутского и для вас делаю заказ: вы сможете сделать на вашем якутском языке статью про рок-музыканта Николая Носкова? Если вы сделаете эту статью, то я буду вам очень благодарна! Спасибо! --[[Аналлаах:Вклад/178.71.223.238|178.71.223.238]] 04:15, 10 Балаҕан ыйын 2016 (UTC)

== Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.&lt;ref group=survey&gt;This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.&lt;/ref&gt; The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.&lt;ref group=survey&gt;Legal stuff: No purchase necessary.  Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].&lt;/ref&gt; The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes.


&lt;big&gt;'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&amp;Aud=VAE&amp;Src=53VAEAI Take the survey now!]'''&lt;/big&gt;


You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org.

Thank you!
--[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]  ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 22:01, 13 Тохсунньу 2017 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:EGalvez (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/53-VAEAI&amp;oldid=16205394 --&gt;
&lt;references group=survey /&gt;

== Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey ==

(''Sorry for writing in English'')

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''.   The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&amp;Aud=VAE&amp;Src=53VAEAI  Take the survey now.]'''

If you already took the survey - thank you! We won't bother you again.

'''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]].  This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]].  '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally.  Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]  ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 19:39, 21 Олунньу 2017 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:EGalvez (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/53-VAEAI&amp;oldid=16205394 --&gt;

== Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey ==

&lt;div class=&quot;mw-parser-output&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes.
 
&lt;big&gt;'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=AE&amp;prj=as&amp;edc=3&amp;prjedc=as3 Take the survey now!]'''&lt;/big&gt;

You can find more information about this survey [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|on the project page]] and see how your feedback helps the Wikimedia Foundation support editors like you. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]] (in English). Please visit our [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through the EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]] to remove you from the list.

Thank you!
&lt;/div&gt; &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]&lt;/span&gt;, 18:19, 29 Кулун тутар 2018 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:WMF Surveys@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/as3&amp;oldid=17881328 --&gt;

== Reminder: Share your feedback in this Wikimedia survey ==

&lt;div class=&quot;mw-parser-output&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 29% of Wikimedia contributors. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=AE&amp;prj=as&amp;edc=3&amp;prjedc=as3  Take the survey now.]'''

If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have design the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone.
If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]].  You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]].  Thanks!  
&lt;/div&gt; &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]&lt;/span&gt;, 01:17, 13 Муус устар 2018 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:WMF Surveys@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/as3&amp;oldid=17881328 --&gt;

== Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey ==

&lt;div class=&quot;mw-parser-output&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''23 April, 2018 (07:00 UTC)'''.   The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=AE&amp;prj=as&amp;edc=3&amp;prjedc=as3  Take the survey now.]'''

'''If you already took the survey - thank you! We will not bother you again.''' We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. To opt-out of future surveys, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]].  You can also send any questions you have to this user email.  [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]]  This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]].
&lt;/div&gt; &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]&lt;/span&gt;, 00:27, 20 Муус устар 2018 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:WMF Surveys@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/as3&amp;oldid=17881328 --&gt;
== [[Бикипиэдьийэ:Күрэс:Азия ыйа 2025]] ==

Уважаемый участник Википедии на языке саха, 1-30 ноября проходит месячник по написанию статей про страны и народы Азии, будем рады видеть ваш вклад на данную тематику. Саха тылынан Википедия ытыктабыллаах кыттыылааҕа, сэтинньи 1-30 күннэригэр Азия дойдуларын уонна норуоттарын туһунан ыстатыйалары суруйуу ыйааҕа ыытыллар, бу тиэмэҕэ киллэрбит кылааккытын көрөр үөрүөхпүт. Прошу прощения за мои ошибки.--[[Кыттааччы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Il Nur|ырытыы]]) 18:08, 4 Сэтинньи 2025 (UTC)
== [[Бикипиэдьийэ:Күрэс:Биики-саас — 2026|Биики-саас — 2026]] ==

Добрый вечер!

От имени [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|группы татароязычных викимедийцев]] поздавляю Вас с призовым местом в марафоне «[[Бикипиэдьийэ:Күрэс:Биики-саас — 2026|Биики-саас — 2026]]».

Для получения приза, прошу написать мне на почту (&lt;small&gt;igabidullin@mail.ru&lt;/small&gt;) свой почтовый адрес и имя участника.

ВАЖНО!!!

Информацию нужно направить до конца дня 10 августа 2026 года.

Если победители не успеют это сделать, то, к сожалению, призовые суммы не получат! Сумма будет распределена между другими. 

С уважением и благодарностью, участник группы татароязычных участников сообщества Викимедиа--[[Кыттааччы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Il Nur|ырытыы]]) 17:50, 1 Атырдьах ыйын 2026 (UTC)

== Out of scope pages ==
Hello [[Кыттааччы:Xaahax|Xaahax]], please excuse me for writing in english. There is a discussion at [[:m:SRM]] and I've pinged you there. Did you notice that? [[Кыттааччы:NDG|NDG]] ([[Кыттааччы ырытыыта:NDG|ырытыы]]) 04:50, 1 Сэтинньи 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6w0233fs2xtg3yx3gtxasfxdi6n9b91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Госдуума дьокутааттарын быыбара (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58929</id>
    <revision>
      <id>431188</id>
      <parentid>430927</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T05:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Саҥа дьон» */</comment>
      <origin>431188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46358" sha1="boa3k2wcwyg1odvp8kzsn7wd8q5454p" xml:space="preserve">[[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]]
'''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолбута. Быыбарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллыбыта, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллыбыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттыбыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

== Быыбар иннинэ ==
Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |Баартыйа
!Госдуумаҕа&lt;ref&gt;VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох&lt;/ref&gt;
!Региональнай парламеннарга
!Бүтэһик быыбарга
|-
| bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot; |
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|324
|3165
|49,82%
|-
| bgcolor=&quot;#CC1111&quot; |
|[[КПРФ]]
|57
|411
|18,93%
|-
|bgcolor=&quot;#4488CC&quot; |
|[[ЛДПР]]
|21
|187
|7,55%
|-
| bgcolor=&quot;#FFC003&quot; |
|«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]»
|27
|191
|7,46%
|-
| bgcolor=&quot;#47C2C0&quot; |
|«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]»
|14
|74
|5,84%&lt;ref&gt;«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#FFB5A8&quot; |
|«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]»
|0
|28
|2,45%
|-
| bgcolor=&quot;#009933&quot; |
|«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]»
|0
|4
|1,55%&lt;ref&gt;«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#00A23D&quot; |
|«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]»
|0
|5
|1,34%
|-
| bgcolor=&quot;#FF3322&quot;|
|«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]»
|0
|11
|1,27%
|-
| bgcolor=&quot;#E61B23&quot; |
|«[[Родина (партия)|Родина]]»
|1
|9
|0,80%
|-
| bgcolor=&quot;#08457e&quot; |
|«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]»
|0
|1
|''кыттыбатаҕа''
|}
&lt;/center&gt;

=== Быыбардарга бэлэмнэнии ===
Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбарыгар барыммыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом &quot;Твой голос - сила России!&quot;|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бүлүтүөҥҥэ киирбиттэрэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;:

# «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
# «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(федеральнай испииһэктэртэн уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;)''
# [[ЛДПР]]
# «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]»
# «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]»
# «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]»
# «[[Родина (партия)|Родина]]»
# [[КПРФ]]
# «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]»
# «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]»
# «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]»

=== «Яблоко» баартыйаны быыбартан устуу ===
[[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбарга сатаан кыттыбат]]
2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title=&quot;Подготовка&quot; к выборам? Почему преследуют членов &quot;Яблока&quot;|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}&lt;/ref&gt;.

== Быыбар систиэмэтэ ==
Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан.

=== Федеральнай уокуруктар ===
Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бүлүтүөн халлан күөх буолбута&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Биир мандааттаах уокуруктар ===
[[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбар биир мандааттаах уокуруктара]]
Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&amp;nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах).

Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах.

Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат.

Бүлүтүөн от күөх этэ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Быыбар хампаанньата ==

=== Кыттааччылар ===
[[Билэ:Ballot paper Russian legislative election in 2026 for federal circuit.jpg|мини|Куоластыыр бүлүтүөн: федеральнай уокурук уонна [[Самара уобалаһа|Самара]] киирбит региональнай бөлөх хандьыдааттара]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Баартыйа
! colspan=&quot;3&quot; |Федеральнай уокурук
! rowspan=&quot;2&quot; |Биир мандааттаах&lt;br&gt;уокуруктарга
|-
!№
!Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар
!Барыта
|-
| bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot; |
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|1
|'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин
|390
|220
|-
| bgcolor=&quot;#00A23D&quot; |
|«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]»
|&lt;s&gt;2&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров&lt;/s&gt;
|&lt;s&gt;274&lt;/s&gt;
|103
|-
| bgcolor=&quot;#4488CC&quot; |
|[[ЛДПР]]
|3
|'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов
|246
|224
|-
| bgcolor=&quot;#08457e&quot; |
|«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]»
|4
|''суох''
|240
|19
|-
| bgcolor=&quot;#009933&quot; |
|«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]»
|5
|'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов
|263
|135
|-
| bgcolor=&quot;#FFC003&quot; |
|«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]»
|6
|'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв
|263
|224
|-
| bgcolor=&quot;#E61B23&quot; |
|«[[Родина (партия)|Родина]]»
|7
|'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов
|289
|66
|-
| bgcolor=&quot;#CC1111&quot; |
|[[КПРФ]]
|8
|'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный
|333
|221
|-
| bgcolor=&quot;#FFB5A8&quot; |
|«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]»
|9
|'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова
|268
|108
|-
| bgcolor=&quot;#FF3322&quot; |
|«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]»
|10
|'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова
|270
|88
|-
| bgcolor=&quot;#47C2C0&quot; |
|«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]»
|11
|'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]]
|298
|215
|}
&lt;center&gt;
&lt;gallery caption=&quot;Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ&quot;&gt;
Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар
Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро &quot;Яблока&quot;.webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар
Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар
Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Марина Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар
Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар
Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар
Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар
Билэ:Erik Prazdnikov (cropped).jpg|Эрик Праздников. «Биэнсийэлээхтэр баартыйаларын» испииһэгин салайар
Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ====
[[Билэ:United Russia Congress, 28 June 2026 (06).jpg|мини|Владимир Путин «Биир ньыгыл Арассыыйа» сийиэһигэр]]
2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;.[[Билэ:Билборд партии &quot;Единая Россия&quot; в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]|хаҥас]]Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбарга кыттыбыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Атырдьах ыйын 22 күнүгэр «Биир ньыгыл Арассыыйа» «Народнай программатын» саҥартарбыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8906325|title=Плановый ремонт|date=2026-08-23|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;. Программалара аныгыскы 5 сылга аналлаах уонна 527 проблемардаҕа хоруйдаах. Ол хоруйдары 7 приоритеттарга араарбыттара: «Дьиэ кэргэн уонна норуоту көмүскүү» (88 хоруй), «Үчүгэй үлэ» (64), «Олорор сир» (111), «Күүстээх экэниэмикэ» (77), «Дьоҥҥо технологиялар» (134), «Биһиги ценностарбыт» (27) уонна «Биһиги кыайыыбыт» (26)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://np.er.ru/#sec3|title=Народная программа «Единой России»|work=«Биир ньыгыл Арассыыйа» саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;. 

29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Виталиевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсибитэ&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;.

==== «Яблоко» ====
[[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}&lt;/ref&gt;. 
Баартыйа программата бу этиилэртэн турар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|'''Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! '''|'''Куттала суох олоххо! '''|автор=«Яблоко» баартыйа|Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! |Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! |Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! |Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! |Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!}}29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Яблоко» баартыйаттан [[Ноговицын Анатолий Григорьевич]] киирсибитэ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== ЛДПР ====
29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «ЛДПР» баартыйаттан [[Парахин Гаврил Павлович]] киирсибитэ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== «Көнө демократия баартыйата» ====

==== «От күөхтэр» ====
29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «От күөхтэр» баартыйаттан [[Сыромятникова Анна Сергеевна]] киирсибитэ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ====
29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Сиэрдээх Арассыыйаттан» [[Тумусов Федот Семенович]] киирсибитэ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== «Родина» ====
29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Родина» баартыйаттан [[Лаптев Алексей Иванович]] киирсибитэ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== КПРФ ====
2026 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр КПРФ 19-с сийиэһигэр делегаттар саҥа «Кыайыы программатын» ылбыттара. Кинилэр капителистическэй систиэмэттэн социалистическэй былааннааһын систиэмэтигэр көһөр санаалаахтар. Өссө кинилэр экэниэмикэни уонна сиртэн хостоноруй национализируйдуолларын баҕалаахтар. Өссө кинилэр НДС нолуогу кыччатаары гыналлар, оттон атын нолуоктары прогрессивнэй систиэмэҕэ көһөрөөрү гыналлар. Хомуньуустар эрдэтээҥҥи пенсионнай саастары төннөрөөрү гыналлар. Уонна өссө элбэх уларыыйыы киллэрэр былааннаахтар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1097184|title=КПРФ представила программу, с которой идет на выборы в Госдуму|date=2026-06-20|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;. 

29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «КПРФ» баартыйаттан [[Васильев Айаан Ильич]] киирсибитэ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» ====

==== «Арассыыйа хомуньуустара» ====
29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Арассыыйа хомуньуустара» баартыйаттан [[Ю Владимир Шиндикиевич]] киирсиэҕэ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== «Саҥа дьон» ====
[[Билэ:Ньургуйаана Заморщикова, агитация в газете Кыым (10.09.2026).jpg|мини|Ньургууйаана Заморщикова угуйуга [[Кыым (хаһыат)|Кыым]] хаһыакка]]
2026 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Санкт-Петербургка баартыйа 6-с сийиэһэ буолбута. Онно федеральнай испииһэктэргэ Алексей Нечаев (баартыйа бэрэсэдээтэлэ), Владислав Даванков (Госдуума вице-спикера) уонна [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] (эрдэтээҥҥи [[Дьокуускай куорат баһылыга]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tvspb.ru/news/2026/03/5/partiya-novye-lyudi-provela-vserossijskij-sezd-v-chest-svoego-shestiletiya|title=Партия «Новые люди» провела всероссийский съезд в Петербурге в честь своего шестилетия|date=2026-03-05|work=tvspb.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8480832|title=«Новые люди» объявили, кто возглавит список партии на думских выборах|date=2026-03-05|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;. Өссө сийиэскэ «олорор баҕалаах судаарыстыбаҕа 12 хардыы» диэн программаны ылбыттара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/03/06/1181125-kak-proshel-sezd-novih-lyudei|title=«У каждого безумия есть граница»: как прошел съезд «Новых людей»|date=2026-03-06|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;.

29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Саҥа дьон» баартыйаттан [[Заморщикова Ньургуйаана Юрьевна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин бар дьонун дьокутаата, киирсибитэ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Прогнозтар уонна опростар ==
[[Билэ:Independent and Opposition-affiliated opinion polling for 2026 Russian Legislative Election.svg|орто|раамка|Оппозиционнай уонна тутулуга суох ыстатыыстыка сулууспаларын дааннайдара]]
[[Билэ:Opinion polling for the 2026 Russian legislative election.svg|орто|раамка|Бары сулууспалар дааннайдара (95% дылы ВЦИОМ уонна ФОМ опростара буолар)]]

== Куоластааһын ==
Атырдьах ыйын 28 күнүгэр 4 байыаннай былаһыанньалаах региоҥҥа ([[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запорожскай уобалас (Арассыыйа)|Запорожскай]] уонна [[Херсонскай уобалас (Арассыыйа)|Херсонскай]] уобаластар) уонна 8 «орто реакцияланардаах» региоҥҥа куоластааһын саҕаламмыта ([[Кырыым Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Севастополь|Севастополь куорат]], [[Краснодарскай кыраай]], [[Белгородскай уобалас|Белгородскай]], [[Брянскай уобалас|Брянскай]], [[Воронежскай уобалас|Воронежскай]], [[Курскай уобалас|Курскай]], [[Ростовскай уобалас|Ростовскай]] уобаластар)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asafov.ru/news/v-12-regionax-rossii-proslo-dosrocnoe-golosovanie-na-vyborax-v-gosdumu|title=В 12 регионах России прошло досрочное голосование на выборах в Госдуму|date=2026-08-28|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/28082026/935312|title=Досрочное голосование на выборах ЕДГ-2026 началось в 12 регионах России|date=2026-08-28|work=Москва 24|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;. 

Атырдьах ыйын 30 күнүгэр тиийэргэ эрэйдээх оройуоннарга куоластааһын саҕаламмыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/28057407|title=В РФ стартовало досрочное голосование на выборах в Думу в труднодоступных местах|date=2026-08-30|work=ТАСС|lang=ru|location=Москва|accessdate=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;. 

Балаҕан ыйын 4 күнүгэр досрочнай куоластааһын омук сирдэргэ (6 судаарыстыбаҕа, 14 участокка) уонна 45 омук сирдэргэ баар туспа куоластааччы бөлөхтөрүгэр саҕаламмыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2026/09/04/vybory-v-gosdumu-startovali-za-rubezhom.html|title=Выборы в Госдуму стартовали за рубежом|date=2026-09-04|work=Московский комсомолец|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;. 

Балаҕан ыйын 18 күнүгэр үс күннээх куоластааһын саҕаланна&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/v-rossii-nachalis-vybory-v-gosdumu-18-20-sentyabrya-2026/|title=В России начались выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026|work=RTVI|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sakha.ysia.ru/dokuuskaj-byybary-sa-alaata-haartyska/|title=Дьокуускай быыбары саҕалаата (хаартыска)|date=2026-09-18|work=[[СИА]]|lang=sah|accessdate=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;, балаҕан ыйын 20 күнүгэр бүппүтэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ysia.ru/v-yakutii-zakrylis-vse-izbiratelnye-uchastki-nachat-podschet-golosov/|title=В Якутии закрылись все избирательные участки: начат подсчет голосов|date=2026-09-20|work=[[СИА]]|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;. 152 судаарыстыбаҕа куоластыыр участоктар аһыллыбыттара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/09/18/1229891-golosovanie-za-rubezhom|title=От Абхазии до Канады: где россияне могут проголосовать за пределами страны|date=2026-09-18|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;. 

Маҥнайгы күҥҥэ 15:00 чааска 20,27% куоластыыр киһи куоластаабыта, оттон 20:00 чааска — 29,21%. Иккис күҥҥэ 14:07 чааска 32,87% киһи куоластаабыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8970543|title=Явка на выборы в Госдуму приблизилась к 33%|lang=ru|work=Коммерсантъ|date=2026-09-19}}&lt;/ref&gt;, 15:00 чааска — 38,30%, оттон 20:00 чааска — 44,34%&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1117108|title=Явка на выборах в Госдуму превысила 40%|date=2026-09-19|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;. Бүтэһик күҥҥэ 10:00 чааска 46,05% куоластаабыта, 12:00 — 48,68%, оттон 15:00 чааска — 52,85%. 

Уопсайа 59,80% куоластаабыта (бүтэһик быыбарга явка 51,72% буолбута)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/09/2026/6aa940649a7947803fdcc142#dcc142-contents-3|title=Чем закончились выборы в Госдуму. Главное|subtitle=«Единая Россия» получила самую большую фракцию в своей истории, а партия Сергея Миронова — самую маленькую. Главное об итогах выборов — в материале РБК|date=2026-09-25|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;. 

== Түмүктэр ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Судаарыстабаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбарын түмүгэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izbirkom.ru/election/587813923/commission/f0130cef-663a-4c57-b8ff-17054f8fa34e/results?type=6&amp;report=242|title=Выборы депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации девятого созыва|lang=ru|accessdate=2026-10-03|work=Арассыыйа киин быыбардыыр комиссията}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/news/cec/59421/|title=ЦИК России огласила результаты выборов депутатов Государственной Думы девятого созыва|date=2026-09-25|work=Арассыыйа киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;11&quot; |[[Билэ:Russia State Duma 2026.svg|орто|раамката_суох]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Баартыйа
! colspan=&quot;5&quot; |Партийнай испииһэктэринэн
! colspan=&quot;2&quot; |Биир мандааттаах уокуруктарынан
! rowspan=&quot;2&quot; |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}}
! rowspan=&quot;2&quot; |±
|-
!Куолас
!%
!±&amp;nbsp;%
! rowspan=&quot;1&quot; |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}}
!±
!{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}}
!±
|-
|bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot; |
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|39&amp;nbsp;118&amp;nbsp;497
|58,21
|{{Profit}}8,39
|140
|{{Profit}}14
|209
|{{Profit}}11
|349
|{{Profit}}25
|-
|bgcolor=&quot;#CC1111&quot; |
|[[КПРФ]]
|9&amp;nbsp;051&amp;nbsp;776
|13,47
|{{Decrease}}5,46
|32
|{{Decrease}}16
|5
|{{Decrease}}4
|37
|{{Decrease}}20
|-
|bgcolor=&quot;#4488CC&quot; |
|[[ЛДПР]]
|5&amp;nbsp;970&amp;nbsp;578
|8,88
|{{Profit}}1,33
|21
|{{Profit}}2
|2
|{{Steady}}
|23
|{{Profit}}2
|-
| bgcolor=&quot;#47C2C0&quot; |
|«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]»
|5&amp;nbsp;253&amp;nbsp;202
|7,82
|{{Profit}}2,50
|19
|{{Profit}}6
|0
|{{Steady}}
|19
|{{Profit}}6
|-
| bgcolor=&quot;#FFC003&quot; |
|«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]»
|3&amp;nbsp;589&amp;nbsp;806
|5,34
|{{Decrease}}2,12
|13
|{{Decrease}}6
|4
|{{Decrease}}4
|17
|{{Decrease}}10
|-
|
|«Биэнсийэлээхтэр баартыйалара»
|1&amp;nbsp;286&amp;nbsp;329
|1,91
|{{Decrease}}0,54
|0
|{{Steady}}
|0
|{{Steady}}
|0
|{{Steady}}
|-
|
|«От күөхтэр»
|761&amp;nbsp;542
|1,13
|{{Profit}}0,22
|0
|{{Steady}}
|0
|{{Steady}}
|0
|{{Steady}}
|-
|
|«Арассыыйа хомуньуустара»
|555&amp;nbsp;943
|0,83
|{{Decrease}}0,44
|0
|{{Steady}}
|0
|{{Steady}}
|0
|{{Steady}}
|-
| bgcolor=&quot;#E61B23&quot; |
|«Родина»
|469&amp;nbsp;972
|0,70
|{{Decrease}}0,10
|0
|{{Steady}}
|1
|{{Steady}}
|1
|{{Steady}}
|-
|
|«Көнө демократия баартыйата»
|231&amp;nbsp;011
|0,34
|''Саҥа''
|0
|''Саҥа''
|0
|''Саҥа''
|0
|''Саҥа''
|-
|
|«Яблоко»
| colspan=&quot;5&quot; |—
|0
|{{Steady}}
|0
|{{Steady}}
|-
| bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; |
|Тутулуга суох хандьыдааттар
| colspan=&quot;5&quot; |—
|4
|{{Decrease}}1
|4
|{{Decrease}}1
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Барытын холбоон
|67&amp;nbsp;202&amp;nbsp;227
|100,00
|{{Steady}}
|225
|{{Steady}}
|225
|{{Steady}}
|450
|{{Steady}}
|-
! colspan=&quot;11&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ааҕыллыбыт куоластар
|66&amp;nbsp;288&amp;nbsp;656
|98,64
|{{Profit}}0,72
| colspan=&quot;6&quot; |—
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ааҕыллыбатах куоластар
|913&amp;nbsp;571
|1,36
|{{Decrease}}0,72
| colspan=&quot;6&quot; |—
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка
|112&amp;nbsp;789&amp;nbsp;817
|59,80
|{{Profit}}8,08
| colspan=&quot;6&quot; |—
|}
&lt;/center&gt;

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар|colwidth=30em}}
[[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]]
[[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]]</text>
      <sha1>boa3k2wcwyg1odvp8kzsn7wd8q5454p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аһара сахатыйыы хаалыыны үөскэтэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59129</id>
    <revision>
      <id>431184</id>
      <timestamp>2026-10-31T22:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Остуоруйа бу кэмигэр саха омуга нуучча казактарыныын хол-боспута 300 сылын ааһан билигин сайдыы суолугар киирэн иһэр. Бука бары сахалар сайдан, ахсааннара элбээн, үлэни кыайан күүһүрэн иһэллэригэр баҕарар санаабыт улаатан сылдьар. Мин быһаарыыбы...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>431184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18360" sha1="5zmtuniio8eq3uoqfy698nj9eicvd8k" xml:space="preserve">Остуоруйа бу кэмигэр саха омуга нуучча казактарыныын хол-боспута 300 сылын ааһан билигин сайдыы суолугар киирэн иһэр. Бука бары сахалар сайдан, ахсааннара элбээн, үлэни кыайан күүһүрэн иһэллэригэр баҕарар санаабыт улаатан сылдьар. Мин быһаарыыбынан, бу кэмҥэ сахалар 17-с үйэттэн нууччалардыын холбоһууттан хаан-нарын тупсарыыны оҥороннор эттэрэ-сииннэрэ тупсан биэрэрин сити-һэн сайдыы суолугар киирэн олороллор. (9,125).

Омук сайдыытын ситиһиитэ икки өрүттэнэн тахсар:

1. Дьахталлар элбэхтик төрөөн омук ахсаанын элбэтиилэрэ.

2. Эр дьон кыайа-хото үлэлээн омук байыытын ситиһиилэрэ.

Омук сайдыыны ситиһэригэр тириэрдэр бу икки өрүттэри арыыйда дириҥник ырытан быһаарыахпыт:

1. Омук ахсаана эбиллиитэ сайдыыны ситиһии сүрүн сыала буолар. Аҕа уустара эбиллэн иһиилэрэ омук ахсаанын үксэтэрин тэҥэ, үлэни сайыннарыыны ситиһиигэ тириэрдэр. Ыал олоҕуттан оҕолорун хайдах иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн аҕа уустарын күүһүрүүлэрэ, сайдыы-лара тутулуктаналлар. Бу тутаах, омугу сайыннарар, ахсааннарын элбэтэр сыалы ситиһиигэ ыал буолуу үгэстэрин тутуһа сылдьыы эрэ тириэрдэр. Ол курдук, ыал буолуу үгэстэрэ дьон икки өрүттэрин айылҕаттан тус-туспа тутулуктарын таба быһааран, оҕо төрөөһүнэ элбиирин уонна оҕолорун хаачыстыбалара тупсарын, ол аата сайдыы-лаах буор куттара тарҕанарын хааччыйаллар. 

Ыал буолуу үгэстэрин ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ тутуһа сылдьыбыттарыттан олохторо төһө да ыараханын, эрэйдээҕин иһин, сахалар ахсааннара 5 төгүлтэн ордук эбиллибитэ уонна күүстээх, кыахтаах, ыарахан үлэни кыайар эр дьоно элбэх эбиттэрэ биллэр. 

2. Омугу үлэ эрэ сайыннарар, буолан баран кыайыылаах, атыттар үтүктэр, батыһар үлэлэрэ сайдыыны аҕалар кыахтанар. Урукку үйэ-лэргэ күүскэ үлэлээн сайдыылаах буор куту үөскэтиммит сахалар үлэни хайдах үлэлиири үчүгэйдик билэннэр өй-санаа үөрэҕэр элбэх туһалаах үгэстэри киллэрбиттэрин туһана сылдьаллар.

Үлэни табатык, сатабыллаахтык оҥорор туһугар тиэтэйиини, ык-сааһыны тохтотуу эрэйиллэр. Ону тэҥэ, үлэ ыарахан, тулуурдаах, туттунар күүстээх эрэ киһи үлэни табан үлэлээн бүтүүтүгэр, барыс киириитигэр тириэрдэр. Ол иһин көрсүө, сэмэй майгылаах үлэһит дьон үлэни кыайа-хото үлэлииллэрин сахалар былыргы үйэлэргэ быһааран билэн таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар.

Оҕо үлэҕэ үөрэниитэ саха тылын баһылаатаҕына ордук ситиһии-лээх буолар. Ол курдук, киһи үлэҕэ туһанар хамсаныылара бары сахалыы тылынан таба этиллэллэр. Оҥ, ыл, тут, быс диэн бастакы тыллар киһи үлэни оҥорорун быһаарыыттан сайдан тахсыбыттар.

Омук үлэҕэ сайдыыны ситиспэтэҕинэ атыттартан хаалан барыыта саҕаланар. Сайдыылаах омуктартан киирэр тыллар омук сайдыыны ситиһэрин уонна олоҕор быһаччы туһанарын үөскэтэллэр. Ол иһин, омук тыла киирии тыллартан уларыйан хаалбатын туһугар төрүт тыллары букатын уларыппакка эрэ тутта сылдьыы уонна саҥа тылла-ры бэрээдэктээн туһаныы эрэйиллэр. 

Аһара баран сахатыйыыга киирэн, туһанар тылы барытын сахалыы оҥорон туһана сатааһын түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалан хаалыыга, былыргыга төннүүгэ тириэрдэр. Ол курдук, тугу эмэ саҥаны билии, ону туһаныы үгэскэ кубулуйан саҥа тылы үөскэттэҕинэ эрэ элбэх дьон билиилэригэр, туһаналларыгар тиийэр кыахтанара түр-гэнник киирэр сайдыыттан бытаарыыны, хаалыыны таһаарар.

Атын омуктартан киирэр сайдыыны аҕалар тыллары барыларын сахатыта сатааһын диэн сыыһа суолу тутуһуу, төннүү, бытаарыы өттү-гэр халыйыы буолар. Ол курдук, саха тыла дорҕоонноругар иҥэн сылдьар өйү-санааны тутуһан үөскээбит. Бу тутулугу суох оҥоруу ханнык эрэ саҥа омук тылларын оҥоро сатааһын буолан тахсан тылы туһаныыны уустугурдан, уларыйыыга тириэрдэн кэбиһэр. Бэсэстибэ, бырабыыталыстыба, бакылтыат, номуука диэн тыллар дорҕооннорун өйдөбүллэрэ сөп түбэспэккэ маат курдук куһаҕан дьайыыны оҥо-роннор саха тылын өссө улаханнык алдьаталлар. Бу тыллар нууч-чалыыларынан сырыттахтарына даҕаны атын саха тыллара дор-ҕооннорунан тутулуктарын алдьаппаттар. 

Бу тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорор куһаҕан өйдөбүллээх тылларын дьа-йыыларыттан билигин эдэрдэр саха тылын үөрэтэллэрин быраҕан эрэллэр. Ол-бу араас саҥа тыллары оҥорон уонна итэҕэли халытан, ону-маны була сатаан эбэн туһаныыга киллэрэ сатааһын саха тылын уустугурдан, ыаратан оҕолор үөрэтэллэригэр эрэйи элбэтэн иһэл-лэрин иһин быраҕан, нууччалыыга көһөн эрэллэр.

Омук саҥа тылы үөрэтиитэ, баһылааһына чэпчэкини эккирэтии диэки хайысхалаах. Ол курдук, чэпчэкитик, судургутук саҥарыллар, биллэр тыл баһылыыр, элбэхтик туттуллан бастыыр оруолу ылан барар. Мэ диэн саха тыла оҕо бэйэтиттэн биэрэрин аан бастаан иҥэрэн атыттарга көмөлөһөр өйү-санааны кыра эрдэҕиттэн иҥэрэр. Чэ диэн тыл элбэх омуктар тылларыгар киирэн туттулла сылдьар.

Үгэс үөскээһинэ уһун кэми ыларынан, бу саҥа оҥоруллубут тыл өр кэмҥэ дьон өйүгэр-санаатыгар тиийэриттэн сайдыы киирэрэ хойутаан хааларыгар тириэрдэрэ омук атыттартан хааларын үөскэтэр.

Конгресс диэн омук тыла туохха эмэ биир санаалаах дьон мун-ньустууларын биллэрэр. Былыргы кэмнэргэ сахаларга маннык өйдө-бүллээх тыл суох этэ. Ол кэмҥэ мунньустуу мунньаҕынан бүтэрэ. Маннык тыллары бэйэлэринэн, эбэтэр бүтүүлэрин эрэ уларытан туһаннахха саха тылын алдьаппакка эрэ сылдьар кыахтаналларын таһынан сайдыы түргэнник киирэн иһэрин үөскэтэллэр.

Саха тылын дорҕоонноругар сөп түбэспэт, сайдыыны киллэрэр тыллар бэйэлэринэн сырыттахтарына саха тылын алдьаппаттар. Уһун үйэлэр тухары нуучча тылын туһанан сайдыыны ситиһэн иһэрбит, бу кэмҥэ быстан хаалбатаҕына табыллар. Элбэх сайдыыны ситиспит нуучча тыла өссө да уһун үйэлэргэ туһалыыра чахчы. 

Сахалар сайдыылаах буор куттара омук тылын ол-бу акцена суох саҥарар кыаҕы биэрэр. Бу кыаҕы туһанан хас да омук тылын холбуу туһаныыны сахалар кыайар кыахтара улаатан сылдьар.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр ахсааннара аһара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ сүрүн дьарыктарынан саҥа, урут суох тыллары булан оҥорууну, тиэрминнэри оҥоруу диэн ааттыыллар уонна аһара ыытан эрэллэр. “Айыы үчүгэй” диэн сыыһа санааҕа киирэннэр, ол-бу араас саҥа тыллары булан оҥоро сатыыллара аһара баран сылдьарын тохтоттоххо табыллар буолбутун дьон биллилэр. 

Саҥа тыл үөскээн дьон бары туттар тылларыгар кубулуйуута уону-нан сыллары ылар. Ыраахтааҕы баарын саҥана киирбит нуучча тылларын үгүс өттүлэрэ билигин сахатыйан сылдьаллар. Остуол, ыскаап, ньуоска, биилкэ диэн тыллары саха тылынан ааттыахха сөп курдук. Ньуоска сахалыыта хамыйах диэн этэ. Ньуоска диэн этэр-дээҕэр хамыйах диэн тыл уустугуран хаалан билигин ким да туттубат буолан сылдьарын таба сыаналааһын эрэйиллэр. 

Саҥа тылы оҥоруу саҥаны айыыга бэлэмнэнии эрэ буолар. Ол аата айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Тыл диэн санаа күүһүрэн оҥорор быһыыга уларыйара чугаһаабытын эрэ биллэрэр. “Тылы ыстааһын”, “Тылга тииһии” диэн ол-буну, буолар-буолбаты, туһата суоҕу саҥара сылдьыы ааттанар. Ол курдук, тыл ханнык да быһыыны оҥорботуттан саҥаны айыы буолбакка хаалар.

Аһара баран сахатыйыыны үөскэтэ сатааһын сайдыыттан хаалан хаалыыны үөскэтэр. Ол курдук, саха тыла олус былыргы кэмнэргэ үлэни оҥорууттан үөскээбититтэн аныгы, сайдыыны аҕалар тыллар суохтар. Саха тылын харыстааһын туһунан мин быһаарыыларбын “Чолбон” сурунаалтан булуохха сөп. (1,61).

Тыл үөрэхтээхтэрин тэҥэ, араас элбэх ахсааннаах артыыстар омук сайдыытыгар оҥорор туһалара кыра. Артыыстар чэпчэки олоҕу көрдүүллэриттэн, сиэри-туому тутуһаллара аҕыйаҕыттан, ол-бу араас саҥаны айыыны оҥорон иһэллэриттэн уонна тарҕата сатыылларыттан омук үйэтэ уһууругар куһаҕаны оҥороллоро элбээн хаалар.

Омугу көрсүө, сэмэй майгылаах үлэһиттэр кыайа-хото үлэлээн эрэ сайыннараллар. Кинилэр ыарахан да үлэни үлэлииллэриттэн, ыал олоҕун үгэстэрин тутуһалларыттан элбэх оҕолоноллор уонна ол оҕо-лорун үлэҕэ үөрэтэн үлэни сайыннаран аймахтары элбэтэллэр.

Туох барыта аһара бардаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйар. Дьоҥҥо саа-май кутталлааҕынан, улахан куһаҕаны оҥорорунан “үчүгэй” аһара барыыта буолар. Омук дьоно бэйэлэрин аһара “үчүгэйинэн” ааҕын-нахтарына, улуутумсуйуу улаатан таҕыстаҕына, аһара барыы үөскээн сайдан кэрээнтэн тахсыыга тириэрдиэн сөп.

Сайдыыны аҕалар тэриллэри бэйэтэ оҥорон, тутан кыайан оҥорбот омук, атын омуктан киллэрэн истэҕинэ эрэ табыллар. Ол иһин сай-дыылаах омук тылын ылынан, иҥэринэн, туһанан иһэригэр тиийэр. Бары омуктар сайдыыттан хаалан хаалыахтарын баҕарбаттарыттан итэҕэл икки өрүтүн тэҥҥэ туһана сырыттахтарына табыллар. Таҥара үөрэҕин туһаныы сайдыыны элбэхтик киллэрэр, онтон үрүҥ айыы итэҕэлэ саха төрүт тылларын уларыппаты, харыстыыры ирдиир. 

Омук атын, сайдыылаах омук тылларын бэйэтин тылыгар киллэ-ринэн туһанан истэҕинэ эрэ сайдыыны ситиһэн иһэрэ кыалларыттан, итэҕэл бу икки өрүттэрин икки ардыларыгар үөскүүр сөбүлэһии үһүс өрүтүн булан ылан олоххо туһаныы эрэйиллэр. Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан иһэринэн туһанан олоххо үөскээн тахсар, бу үһүс өрүтү булан туһаныы итэҕэл икки өрүттэрин тэҥнээн сайдыыларын үөскэтэр. Билигин сайдан иһэр сахаларга көрсүө, сэмэй буолууну тутуһан үлэни сайыннарар кэм тиийэн кэллэ.

Сахалыы өй-санаа үөрэҕин тарҕатыы дьон тулуурдаах, дьулуур-даах буолууларын улаатыннаран сайдыыны ситиһэллэригэр кыаҕы биэрэр. Тулуура элбэх киһи туһаны аҕалар, барыһы киллэрэр үлэни кыайа-хото үлэлээн сайдыыны аҕалара хаһан да уларыйбат. 

Саҥарар сылы аһара баран сахатыта сатааһын атын омуктар, баа-һынайдар саха тылын үөрэтэ сатаабаттарыгар тириэрдэн омук ахсаана эбиллэрин суох оҥорорун тэҥэ, эттэрэ-сииннэрэ сайдарын, улары-йарын тохтотон кэбиһэр. Омук этин-сиинин хааны тупсарыы үгэһин туһанан бааһынайдар сайыннараллар. Төһө элбэх бааһынайдар саха тылын үөрэтэн, өйүн-санаатын тутуһан иһэллэриттэн сайдыы кэлэр. Ол иһин сайдыыны ситиһиэхтэрин баҕалаахтар саха тылын тэҥэ, нуучча тылын үөрэтэллэрэ, тэҥҥэ, буккуйан туһаналлара эрэйиллэр.

Онон тыл үөрэхтээхтэрэ үөскэтэ сылдьар халыйыылара, саха-тытыы өттүгэр аһара барыылара түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалан хаалыыга тириэрдэр уонна бааһынайдары тэйитэн омук этэ-сиинэ тупсарын суох оҥорон эстиитин үөскэтиэн сөп. (2,90).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004.

2. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>5zmtuniio8eq3uoqfy698nj9eicvd8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431185</id>
      <parentid>431184</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T22:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <origin>431185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18352" sha1="syxj98ljayifqmxvntfy3tm916x3rhp" xml:space="preserve">Остуоруйа бу кэмигэр саха омуга нуучча казактарыныын хол-боспута 300 сылын ааһан билигин сайдыы суолугар киирэн иһэр. Бука бары сахалар сайдан, ахсааннара элбээн, үлэни кыайан күүһүрэн иһэллэригэр баҕарар санаабыт улаатан сылдьар. Мин быһаарыыбынан, бу кэмҥэ сахалар 17-с үйэттэн нууччалардыын холбоһууттан хаан-нарын тупсарыыны оҥороннор эттэрэ-сииннэрэ тупсан биэрэрин сити-һэн сайдыы суолугар киирэн олороллор. 

Омук сайдыытын ситиһиитэ икки өрүттэнэн тахсар:

1. Дьахталлар элбэхтик төрөөн омук ахсаанын элбэтиилэрэ.

2. Эр дьон кыайа-хото үлэлээн омук байыытын ситиһиилэрэ.

Омук сайдыыны ситиһэригэр тириэрдэр бу икки өрүттэри арыыйда дириҥник ырытан быһаарыахпыт:

1. Омук ахсаана эбиллиитэ сайдыыны ситиһии сүрүн сыала буолар. Аҕа уустара эбиллэн иһиилэрэ омук ахсаанын үксэтэрин тэҥэ, үлэни сайыннарыыны ситиһиигэ тириэрдэр. Ыал олоҕуттан оҕолорун хайдах иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн аҕа уустарын күүһүрүүлэрэ, сайдыы-лара тутулуктаналлар. Бу тутаах, омугу сайыннарар, ахсааннарын элбэтэр сыалы ситиһиигэ ыал буолуу үгэстэрин тутуһа сылдьыы эрэ тириэрдэр. Ол курдук, ыал буолуу үгэстэрэ дьон икки өрүттэрин айылҕаттан тус-туспа тутулуктарын таба быһааран, оҕо төрөөһүнэ элбиирин уонна оҕолорун хаачыстыбалара тупсарын, ол аата сайдыы-лаах буор куттара тарҕанарын хааччыйаллар. 

Ыал буолуу үгэстэрин ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ тутуһа сылдьыбыттарыттан олохторо төһө да ыараханын, эрэйдээҕин иһин, сахалар ахсааннара 5 төгүлтэн ордук эбиллибитэ уонна күүстээх, кыахтаах, ыарахан үлэни кыайар эр дьоно элбэх эбиттэрэ биллэр. 

2. Омугу үлэ эрэ сайыннарар, буолан баран кыайыылаах, атыттар үтүктэр, батыһар үлэлэрэ сайдыыны аҕалар кыахтанар. Урукку үйэ-лэргэ күүскэ үлэлээн сайдыылаах буор куту үөскэтиммит сахалар үлэни хайдах үлэлиири үчүгэйдик билэннэр өй-санаа үөрэҕэр элбэх туһалаах үгэстэри киллэрбиттэрин туһана сылдьаллар.

Үлэни табатык, сатабыллаахтык оҥорор туһугар тиэтэйиини, ык-сааһыны тохтотуу эрэйиллэр. Ону тэҥэ, үлэ ыарахан, тулуурдаах, туттунар күүстээх эрэ киһи үлэни табан үлэлээн бүтүүтүгэр, барыс киириитигэр тириэрдэр. Ол иһин көрсүө, сэмэй майгылаах үлэһит дьон үлэни кыайа-хото үлэлииллэрин сахалар былыргы үйэлэргэ быһааран билэн таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар.

Оҕо үлэҕэ үөрэниитэ саха тылын баһылаатаҕына ордук ситиһии-лээх буолар. Ол курдук, киһи үлэҕэ туһанар хамсаныылара бары сахалыы тылынан таба этиллэллэр. Оҥ, ыл, тут, быс диэн бастакы тыллар киһи үлэни оҥорорун быһаарыыттан сайдан тахсыбыттар.

Омук үлэҕэ сайдыыны ситиспэтэҕинэ атыттартан хаалан барыыта саҕаланар. Сайдыылаах омуктартан киирэр тыллар омук сайдыыны ситиһэрин уонна олоҕор быһаччы туһанарын үөскэтэллэр. Ол иһин, омук тыла киирии тыллартан уларыйан хаалбатын туһугар төрүт тыллары букатын уларыппакка эрэ тутта сылдьыы уонна саҥа тылла-ры бэрээдэктээн туһаныы эрэйиллэр. 

Аһара баран сахатыйыыга киирэн, туһанар тылы барытын сахалыы оҥорон туһана сатааһын түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалан хаалыыга, былыргыга төннүүгэ тириэрдэр. Ол курдук, тугу эмэ саҥаны билии, ону туһаныы үгэскэ кубулуйан саҥа тылы үөскэттэҕинэ эрэ элбэх дьон билиилэригэр, туһаналларыгар тиийэр кыахтанара түр-гэнник киирэр сайдыыттан бытаарыыны, хаалыыны таһаарар.

Атын омуктартан киирэр сайдыыны аҕалар тыллары барыларын сахатыта сатааһын диэн сыыһа суолу тутуһуу, төннүү, бытаарыы өттү-гэр халыйыы буолар. Ол курдук, саха тыла дорҕоонноругар иҥэн сылдьар өйү-санааны тутуһан үөскээбит. Бу тутулугу суох оҥоруу ханнык эрэ саҥа омук тылларын оҥоро сатааһын буолан тахсан тылы туһаныыны уустугурдан, уларыйыыга тириэрдэн кэбиһэр. Бэсэстибэ, бырабыыталыстыба, бакылтыат, номуука диэн тыллар дорҕооннорун өйдөбүллэрэ сөп түбэспэккэ маат курдук куһаҕан дьайыыны оҥо-роннор саха тылын өссө улаханнык алдьаталлар. Бу тыллар нууч-чалыыларынан сырыттахтарына даҕаны атын саха тыллара дор-ҕооннорунан тутулуктарын алдьаппаттар. 

Бу тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорор куһаҕан өйдөбүллээх тылларын дьа-йыыларыттан билигин эдэрдэр саха тылын үөрэтэллэрин быраҕан эрэллэр. Ол-бу араас саҥа тыллары оҥорон уонна итэҕэли халытан, ону-маны була сатаан эбэн туһаныыга киллэрэ сатааһын саха тылын уустугурдан, ыаратан оҕолор үөрэтэллэригэр эрэйи элбэтэн иһэл-лэрин иһин быраҕан, нууччалыыга көһөн эрэллэр.

Омук саҥа тылы үөрэтиитэ, баһылааһына чэпчэкини эккирэтии диэки хайысхалаах. Ол курдук, чэпчэкитик, судургутук саҥарыллар, биллэр тыл баһылыыр, элбэхтик туттуллан бастыыр оруолу ылан барар. Мэ диэн саха тыла оҕо бэйэтиттэн биэрэрин аан бастаан иҥэрэн атыттарга көмөлөһөр өйү-санааны кыра эрдэҕиттэн иҥэрэр. Чэ диэн тыл элбэх омуктар тылларыгар киирэн туттулла сылдьар.

Үгэс үөскээһинэ уһун кэми ыларынан, бу саҥа оҥоруллубут тыл өр кэмҥэ дьон өйүгэр-санаатыгар тиийэриттэн сайдыы киирэрэ хойутаан хааларыгар тириэрдэрэ омук атыттартан хааларын үөскэтэр.

Конгресс диэн омук тыла туохха эмэ биир санаалаах дьон мун-ньустууларын биллэрэр. Былыргы кэмнэргэ сахаларга маннык өйдө-бүллээх тыл суох этэ. Ол кэмҥэ мунньустуу мунньаҕынан бүтэрэ. Маннык тыллары бэйэлэринэн, эбэтэр бүтүүлэрин эрэ уларытан туһаннахха саха тылын алдьаппакка эрэ сылдьар кыахтаналларын таһынан сайдыы түргэнник киирэн иһэрин үөскэтэллэр.

Саха тылын дорҕоонноругар сөп түбэспэт, сайдыыны киллэрэр тыллар бэйэлэринэн сырыттахтарына саха тылын алдьаппаттар. Уһун үйэлэр тухары нуучча тылын туһанан сайдыыны ситиһэн иһэрбит, бу кэмҥэ быстан хаалбатаҕына табыллар. Элбэх сайдыыны ситиспит нуучча тыла өссө да уһун үйэлэргэ туһалыыра чахчы. 

Сахалар сайдыылаах буор куттара омук тылын ол-бу акцена суох саҥарар кыаҕы биэрэр. Бу кыаҕы туһанан хас да омук тылын холбуу туһаныыны сахалар кыайар кыахтара улаатан сылдьар.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр ахсааннара аһара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ сүрүн дьарыктарынан саҥа, урут суох тыллары булан оҥорууну, тиэрминнэри оҥоруу диэн ааттыыллар уонна аһара ыытан эрэллэр. “Айыы үчүгэй” диэн сыыһа санааҕа киирэннэр, ол-бу араас саҥа тыллары булан оҥоро сатыыллара аһара баран сылдьарын тохтоттоххо табыллар буолбутун дьон биллилэр. 

Саҥа тыл үөскээн дьон бары туттар тылларыгар кубулуйуута уону-нан сыллары ылар. Ыраахтааҕы баарын саҥана киирбит нуучча тылларын үгүс өттүлэрэ билигин сахатыйан сылдьаллар. Остуол, ыскаап, ньуоска, биилкэ диэн тыллары саха тылынан ааттыахха сөп курдук. Ньуоска сахалыыта хамыйах диэн этэ. Ньуоска диэн этэр-дээҕэр хамыйах диэн тыл уустугуран хаалан билигин ким да туттубат буолан сылдьарын таба сыаналааһын эрэйиллэр. 

Саҥа тылы оҥоруу саҥаны айыыга бэлэмнэнии эрэ буолар. Ол аата айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Тыл диэн санаа күүһүрэн оҥорор быһыыга уларыйара чугаһаабытын эрэ биллэрэр. “Тылы ыстааһын”, “Тылга тииһии” диэн ол-буну, буолар-буолбаты, туһата суоҕу саҥара сылдьыы ааттанар. Ол курдук, тыл ханнык да быһыыны оҥорботуттан саҥаны айыы буолбакка хаалар.

Аһара баран сахатыйыыны үөскэтэ сатааһын сайдыыттан хаалан хаалыыны үөскэтэр. Ол курдук, саха тыла олус былыргы кэмнэргэ үлэни оҥорууттан үөскээбититтэн аныгы, сайдыыны аҕалар тыллар суохтар. Саха тылын харыстааһын туһунан мин быһаарыыларбын “Чолбон” сурунаалтан булуохха сөп. (1,61).

Тыл үөрэхтээхтэрин тэҥэ, араас элбэх ахсааннаах артыыстар омук сайдыытыгар оҥорор туһалара кыра. Артыыстар чэпчэки олоҕу көрдүүллэриттэн, сиэри-туому тутуһаллара аҕыйаҕыттан, ол-бу араас саҥаны айыыны оҥорон иһэллэриттэн уонна тарҕата сатыылларыттан омук үйэтэ уһууругар куһаҕаны оҥороллоро элбээн хаалар.

Омугу көрсүө, сэмэй майгылаах үлэһиттэр кыайа-хото үлэлээн эрэ сайыннараллар. Кинилэр ыарахан да үлэни үлэлииллэриттэн, ыал олоҕун үгэстэрин тутуһалларыттан элбэх оҕолоноллор уонна ол оҕо-лорун үлэҕэ үөрэтэн үлэни сайыннаран аймахтары элбэтэллэр.

Туох барыта аһара бардаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйар. Дьоҥҥо саа-май кутталлааҕынан, улахан куһаҕаны оҥорорунан “үчүгэй” аһара барыыта буолар. Омук дьоно бэйэлэрин аһара “үчүгэйинэн” ааҕын-нахтарына, улуутумсуйуу улаатан таҕыстаҕына, аһара барыы үөскээн сайдан кэрээнтэн тахсыыга тириэрдиэн сөп.

Сайдыыны аҕалар тэриллэри бэйэтэ оҥорон, тутан кыайан оҥорбот омук, атын омуктан киллэрэн истэҕинэ эрэ табыллар. Ол иһин сай-дыылаах омук тылын ылынан, иҥэринэн, туһанан иһэригэр тиийэр. Бары омуктар сайдыыттан хаалан хаалыахтарын баҕарбаттарыттан итэҕэл икки өрүтүн тэҥҥэ туһана сырыттахтарына табыллар. Таҥара үөрэҕин туһаныы сайдыыны элбэхтик киллэрэр, онтон үрүҥ айыы итэҕэлэ саха төрүт тылларын уларыппаты, харыстыыры ирдиир. 

Омук атын, сайдыылаах омук тылларын бэйэтин тылыгар киллэ-ринэн туһанан истэҕинэ эрэ сайдыыны ситиһэн иһэрэ кыалларыттан, итэҕэл бу икки өрүттэрин икки ардыларыгар үөскүүр сөбүлэһии үһүс өрүтүн булан ылан олоххо туһаныы эрэйиллэр. Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан иһэринэн туһанан олоххо үөскээн тахсар, бу үһүс өрүтү булан туһаныы итэҕэл икки өрүттэрин тэҥнээн сайдыыларын үөскэтэр. Билигин сайдан иһэр сахаларга көрсүө, сэмэй буолууну тутуһан үлэни сайыннарар кэм тиийэн кэллэ.

Сахалыы өй-санаа үөрэҕин тарҕатыы дьон тулуурдаах, дьулуур-даах буолууларын улаатыннаран сайдыыны ситиһэллэригэр кыаҕы биэрэр. Тулуура элбэх киһи туһаны аҕалар, барыһы киллэрэр үлэни кыайа-хото үлэлээн сайдыыны аҕалара хаһан да уларыйбат. 

Саҥарар сылы аһара баран сахатыта сатааһын атын омуктар, баа-һынайдар саха тылын үөрэтэ сатаабаттарыгар тириэрдэн омук ахсаана эбиллэрин суох оҥорорун тэҥэ, эттэрэ-сииннэрэ сайдарын, улары-йарын тохтотон кэбиһэр. Омук этин-сиинин хааны тупсарыы үгэһин туһанан бааһынайдар сайыннараллар. Төһө элбэх бааһынайдар саха тылын үөрэтэн, өйүн-санаатын тутуһан иһэллэриттэн сайдыы кэлэр. Ол иһин сайдыыны ситиһиэхтэрин баҕалаахтар саха тылын тэҥэ, нуучча тылын үөрэтэллэрэ, тэҥҥэ, буккуйан туһаналлара эрэйиллэр.

Онон тыл үөрэхтээхтэрэ үөскэтэ сылдьар халыйыылара, саха-тытыы өттүгэр аһара барыылара түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалан хаалыыга тириэрдэр уонна бааһынайдары тэйитэн омук этэ-сиинэ тупсарын суох оҥорон эстиитин үөскэтиэн сөп. (2,90).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004.

2. Каженкин И.И. Айыыны оҥоруу уустуктара. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>syxj98ljayifqmxvntfy3tm916x3rhp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>