Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 12560 431268 431201 2026-11-06T13:44:00Z Sauit 26795 431268 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country|native_name=Сэбиэскэй Социалистическэй Республикалар Сойуустара|conventional_long_name=Союз Советских Социалистических Республик|image_flag=Flag of the Soviet Union.svg|image_coat=Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|motto=Пролетарии всех стран, соединяйтесь! (Аан дойду пролетарийдара, холбоһуҥ!)|national_anthem="[[ССРС өрөгөй ырыата|Государственный гимн СССР]]"|area_km2=22400000|official_languages=[[Нуучча тыла]] уонна атын [[ССРС республикаларын тиһигэ|өрөспүүбүлүкэлэр]] тыллара|image_map=Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg|capital=[[Москуба]]|currency=[[Солкуобай]]|currency_code=RUB|time_zone=[[UTC]] +2, +3 ... +11, +12.|population_estimate=293 мөл.}} '''Сэбиэскэй Сойуус''' ({{Lang-ru|Советский Союз}}), толору аата — '''Сэбиэскэй Социалистическэй Республикалар Сойуустара''' (кылгытыллыбыта '''ССРС''' буолар; {{Lang-ru|Союз Советских Социалистических Республик}}, [[Нуучча тыла|нууч]]. кылг. ''СССР''), — [[Дьобуруопа|Дьобуруопаҕа]] уонна [[Азия|Азияҕа]] баар буола сылдьыбыт [[Федерация|союзнай]] [[судаарыстыба]]. 1922 сыл ахсынньы 30 күнүгэр [[ССРС тэриллиитэ|тэриллибитэ]], оттон 1991 сыл ахсынньы 26 күнүгэр [[ССРС ыһыллыыта|суох буолбута]]. [[ССРС ыһыллыыта|ССРС ыһыллыытын]] кэмигэр кини [[Сир|Аан дойду]] сирин алта гыммыт биир чааһын ылар этэ. Аан дойду устуоруйатыгар биир саамай улахан судаарыстыбалар ахсааннарыгар киирэр. Нэһилиэнньэтэ 293 мөл. киһи буола сылдьыбыта. Ол кэмҥэ кини Аан дойдуга нэһилиэнньэтин ахсаанынан үһүс миэстэ буола сылдьыбыта. == Устуоруйа == === ССРС тэриллиитэ === {{Main|Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ}} 1922-с сылга, ахсынньы 29 күнүгэр<ref>Ахсынньы 30 күнүгэр официально тэриллибитэ.</ref>, Москуба диэн куоракка [[Беларусь ССР|БССР]], [[ЗСФСР]], [[РСФСР]], [[Украина ССР|УССР]] договор баттаабыттара<ref>https://dogovor.sssr.su</ref>. === 1923-1941. Сталин === Иһинээҕи бэлиитикэҕэ элбэх ситиһии баара. Социальнай неравенство кыччаабыта, грамота таһыма улааппыта. [[Үөрэх]], [[Медицина|мэдэсиинэ]] үксүн босхо буолбута<ref>https://web.archive.org/web/20170224045212/http://demoscope.ru/weekly/2010/0417/gazeta020.php</ref><ref>https://cheloveknauka.com/politika-sovetskoy-vlasti-v-sfere-truda-1917-1929-gg</ref>. 1920-с сыллартан, [[индустриализация]] уонна [[коллективизация]] ааспыта. [[Индустриализация]] түргэнник аастын гынарга, сельхозтар [[Коллективизация|коллективизациялыммыттара]]. 1930-с сылларга, коллективизацияттан салтаан<ref name=":0">https://proza.ru/2019/02/08/1663</ref>, аччыктааһын саҥаламмыта, саамай эрэйдэммит оройуоннар: [[Хоту Кавкаас]], [[Поволжье]], [[Соҕуруу Ураал]], [[Арҕаа Сибиир]] уонна [[Казахстаан]] территорияларыгар мөлөһүөнүнэн киһи өлбүтэ<ref name=":0" />. Ол эрээри [[коллективизация]] уонна [[индустриализация]] үксүн сэбиэскэй [[Экэниэмикэ|экэниэмикэҕэ]] көмөлөспүтэ. 1930-с сылларга, [[Большой террор|улахан террор]] ол эбэтэр [[Сталин Иосиф Виссарионович|сталинскай]] [[Репрессия|репрессиялар]] саҥалыммыттара. Ол иһин 700 тыһ. тахсан киһи өлбүтэ<ref>https://web.archive.org/web/20170828192841/http://ecsocman.hse.ru/data/066/890/1216/016Zemskov.pdf</ref>. [[ГУЛАГ]]<nowiki/>тарга, депортацияларга, атын [[Репрессия|репрессияларга]] 4-6 мөл. киһи өлбүтэ<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/knigi/modern/modernizacija_ch5.pdf 406-444 сирэй</ref>. [[Билэ:Ribbentrop-Molotov-ru.svg|мини|290x290пкс|[[Молотов-Риббентроп пактара]].]] ==== 1939-1941. Польша уонна Финляндия ==== 1939-с сылга, ССРСы уонна [[Үһүс рейх|Нацист Германияны]] кытта элбэх сүбэлэһиилэр суруллубуттара. Ити сүбэлэһиилэр [[Дьобуруопа|Эуропаны]] үллэспиттэрэ. ССРС зоонатыгар: [[Польша]] илин чааһа, [[Бессарабия]] ([[Молдова]]), [[Финляндия]], [[Латвия]], [[Эстония]] бэрилибиттэрэ<ref>https://web.archive.org/web/20121114024347/http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm</ref>. [[Нацист Германия]] зоонатыгар: [[Польша]] арҕаа чааһа, [[Чехословакия]], [[Литва]] уонна [[Вильнюс|Вильно]] бэриллибиттэрэ<ref>https://web.archive.org/web/20120304224405/http://www.apn.ru/publications/print1529.htm</ref><ref>http://www.oldgazette.org/lib/propagit/20/13.html</ref>. [[Билэ:На заключении советско-германского договора о ненападении.jpg|мини|290x290пкс|[[Молотов-Риббентроп пактара|Молотов-Риббентроп паактарын]] батааһын.]] 1939-с сылга, ССРС [[Финляндия]] өттүгэр [[ультиматум]] ыыппыта, ол эрээри [[Финляндия]] сөбүлэспэтэҕэ<ref>https://web.archive.org/web/20230308062327/http://oldgazette.org/lib/propagit/23/02.html</ref>. Ол иһин ССРС [[Кыһыҥҥы сэрии|сэриини]] саҥалаабыта (1939 с., Сэтинньи 30 күнүгэр - 1940 с., кулун тутар 12 күнүгэр диэри). [[Кыһыҥҥы сэрии|Сэрии]] саҥаламмыт кэннэ, ССРСы [[Лига Наций|Лига Нацийтан]] үүрүлүммүтэ<ref>https://www.history.com/this-day-in-history/ussr-expelled-from-the-league-of-nations</ref>. 1940-с сылга, ССРСка [[Молдова]] территорията уонна [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]] ааспыттара. === ССРС аҕа дойду сэрии кэмигэр === {{Main|Аҕа дойду Улуу сэриитэ}} 1941-с сылга, бэс ыйын 22 күнүгэр саҥаламмыт<ref>https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/10052020-velikaya-otechestvennaya-voyna-kratko-sut-konflikta-khronologiya-posledstviya/</ref>, [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|аҕа дойду улуу сэриитэ]] саҥаламмыта. Сайыны уонна күһүнү быһа [[кыһыл армия]] элбэхтэ хотторбута, ол иһин [[Үһүс рейх|Нацист Германия]] [[Москва уобалаһа|Москуба уобалаһын]] дылы тиийбитэ, [[Санкт-Петербург|Ленинград]] диэн куораты [[Ленинград блокаадата|блокаадаҕа]] ылбыта<ref name=":1">http://polit.ru/article/2010/09/06/luks/</ref>. [[Билэ:Second world war europe 1941-1942 map en.png|мини|290x290пкс|Саамай улахан [[Нацист Германия]] былдьааһына (1942)]] 1941-с сылын, күһүнүгэр "[[Битва за Москву]]" саҥаламмыта<ref name=":1" />, бу кыргыһыыҕа ССРС кыайбыта, уонна [[Үһүс рейх|Нацист Германияны]] [[Москва|Москубаттан]] 150-200 км. барахпыттара<ref name=":1" />. 1942-1943 сылларга, [[Үһүс рейх|Нацист Германия]] тостуута буолбута, ол кэнниттэн 1944-с сылга, ССРС Польша, Румыния территорияларыгар баар этилэр<ref name=":1" />. Ыам ыйын 8<ref>Москубаҕа, 01:00 ыам ыйын 9 күнэ.</ref> күнүгэр, ССРС чаастара [[Берлин]] куораты ылбыттара, ол иһин [[Үһүс рейх|Нацист Германия]] акт о [[Капитуляция|капитуляции]] баттаабыта. === 1945-1989. Тымныы Сэрии === {{Main|Тымныы сэрии}} 1945-1949 сылларга, [[Ураал хайалара|Ураалга]] көспүт заводтар уонна фабрикалар, төннүбүт территорияларга көспүттэрэ, ол кэмҥэ ССРС [[Экэниэмикэ|экэниэмикэтэ]] сэрии иннитин курдук буолбута<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/opyt-osmysleniya-roli-denezhnoy-reformy-1947-g-v-vosstanovlenii-ekonomiki-sssr</ref>. 1946 аччыктаһын саҥаламмыта, засухаттан эбэтэр сэлиэньиэ хаһаайстыбатын коллективазациятын салтаан<ref>https://studfile.net/preview/6273670/page:3/</ref>. Аччыктаһынтан салтаан 1,5 мөл. курдук киһи өлбүтэ<ref>"Уровень заболеваемости и смертности населения Нижнего Поволжья в условиях голода 1946—1947 гг". 43-52 сирэй.</ref>. [[Ялта конференция]] уонна [[Потсдам конференция]] түмүгэр, ССРСка [[Германия]]<ref>[[Берлин]] илин чааһа.</ref> илин чааһа уонна [[Австрия]]<ref>[[Вена]] хоту-илин чааһа.</ref> хоту-илин чааһа аспыытара. [[Дьобуруопа|Эуропа]] илин чааһыгар элбэх дойдулар [[Коммунизм|коммунизмҥа]] көспүттэрэ, ол иһин [[Варшавскай договор|Варшавский договор]] диэн [[альянс]] тэриллибитэ<ref>http://uf.kgsu.ru/lib/doc.php?path=Kafedra%20TIGP/IOGP/Uchebniki,%20posobiya,%20lekcii/Uchebniki/Uchebnik%20pod%20red%20O.I%20CHistyakova.%20IOGP/Uchebnik%20pod%20red%20O.I%20CHistyakova.%20IOGP.%20Vtoraya%20chast%60.doc.htm&name=%D3%F7%E5%E1%ED%E8%EA%20%EF%EE%E4%20%F0%E5%E4%20%CE.%C8%20%D7%E8%F1%F2%FF%EA%EE%E2%E0.%20%C8%CE%C3%CF.%20%C2%F2%EE%F0%E0%FF%20%F7%E0%F1%F2%FC {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401135502/http://uf.kgsu.ru/lib/doc.php?path=Kafedra%20TIGP%2FIOGP%2FUchebniki%2C%20posobiya%2C%20lekcii%2FUchebniki%2FUchebnik%20pod%20red%20O.I%20CHistyakova.%20IOGP%2FUchebnik%20pod%20red%20O.I%20CHistyakova.%20IOGP.%20Vtoraya%20chast%60.doc.htm&name=%D3%F7%E5%E1%ED%E8%EA%20%EF%EE%E4%20%F0%E5%E4%20%CE.%C8%20%D7%E8%F1%F2%FF%EA%EE%E2%E0.%20%C8%CE%C3%CF.%20%C2%F2%EE%F0%E0%FF%20%F7%E0%F1%F2%FC |date=2022-04-01 }}</ref>. Ол иһин [[Дьобуруопа|Эуропа]] сир чааһа арҕаа уонна илин чаастарга арахсабыта, ол иһин [[тымныы сэрии]] саҥаламмыта. ==== 1953-1964. Хрущев былааһа ==== [[Билэ:Гагарин, Юрий Алексеевич 001.png|мини|[[Гагарин Юрий Алексеевич|Ю.А. Гагарин]].]] [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] өлбүтүн кэннэ [[Георгий Максимиллианович Маленков|Г.М. Маленков]] былааска кэлбитэ, ол эрээри биир сылынан кини анныгар [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н.С. Хрущев]] былааска кэлбитэ. 1956 сылга, XX [[Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията|ССКП]] съездыгар, [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущев]] [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталины]] критикалыыр этиилээх тахсыбыта<ref name=":2">https://histrf.ru/read/articles/xx-siezd-kpss-doklad-khrushchieva-o-kul-tie-lichnosti-stalina-event</ref>. [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущев]] былааска баар кэмигэр, ССРС бастакы исскуственнай спутнигы таһарбыта, уонна бастакы космоска тахсыбыт киһи - [[Гагарин Юрий Алексеевич|Ю.А. Гагарин]]<ref>http://www.tvroscosmos.ru/322/</ref>. 1960-с сылларга, үксүн XX [[Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията|ССКП]] съездтан салтаан, [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытайдын]] кытта сыһыан куһаҕан буолбута<ref name=":2" /><ref>https://histrf.ru/read/articles/voiennyi-konflikt-sssr-i-kitaia-v-raionie-o-damanskii-event</ref>. ==== 1964-1985. Брежнев былааһа ==== [[Брежнев Леонид Ильич|Брежнев]] былааһын кэмигэр, ССРС экэниэмикэ өттүнэн улаатар этэ, [[нефть]] сыаната үс төгүл улааппыта<ref name=":3">https://www.kp.ru/daily/23827/61408/</ref>. Брежнев былааһын кэмин - "Застой" диэн ааттыллар эбэтэр "Развитый [[Социализм]]", бу кэмҥэ экэниэмикэ уонна культура өттүнэн үксүн сайдыбатах уонна кыччаабатах этэ<ref name=":3" />. Бу кэми, экспертар, "Стабильность үйэтэ" диэн ааттыллар<ref name=":3" />. ==== 1985-1989. "Перестройка" ==== [[Билэ:Changes in national boundaries after the end of the Cold War.jpg|мини|ССРС уонна [[Варшавскай договор|ВДО]], [[ССРС хайдыыта|ССРС хайдыытын]] кэннэ границалара.]] [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М.С. Горбачев]] 1985 сылга, кулун тутар 11 күнүгэр былааска кэлбитэ. [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Горбачев]] былааска кэлбитин кэннэ, ССРС "[[Перестройка]]" диэн курсунан барбыта<ref>https://web.archive.org/web/20220401135502/http://uf.kgsu.ru/lib/doc.php?path=Kafedra%20TIGP%2FIOGP%2FUchebniki%2C%20posobiya%2C%20lekcii%2FUchebniki%2FUchebnik%20pod%20red%20O.I%20CHistyakova.%20IOGP%2FUchebnik%20pod%20red%20O.I%20CHistyakova.%20IOGP.%20Vtoraya%20chast%60.doc.htm&name=%D3%F7%E5%E1%ED%E8%EA%20%EF%EE%E4%20%F0%E5%E4%20%CE.%C8%20%D7%E8%F1%F2%FF%EA%EE%E2%E0.%20%C8%CE%C3%CF.%20%C2%F2%EE%F0%E0%FF%20%F7%E0%F1%F2%FC</ref>. === ССРС хайдыыта === {{Main|ССРС хайдыыта}} [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М.С. Горбачев]] ыыппыт "[[Перестройка]]" курса, ССРС экэниэмикэтин, былааһын, бэлиитикэни ыытаһын суох буолан хаалбыта, ол иһин сойуус иһигэр элбэх иһинээҕи иирсэннэр баар этилэр. 1989 сылга, ВДО ([[Варшавскай договор|Варшавскай договор Организацията]]) суох буолбута, ол кэннитэн [[Тутулуга суох иллэр сомоҕолоһуулара|СНГ]] тэриллиитин туһунан документ баттамыта, ол иһин ССРС суох буолбута. == ССРС баһылыктара == {| class="wikitable" |+ССРС баһылыктара сылларынан !Должность !Аата !Сыллара |- |ССРС Дьон Народнай Сэбиэтин Бэрэсэдээтэлэ |[[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленин (Ульянов)]] |1922-1924 |- |ЦК [[Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията|ВКП(б)]]<ref>1952 сылтан - [[Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията|ССКП]]</ref> Генеральнай Секретааря |[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин (Джугашвили)]] |1924-1953 |- |ЦК [[Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията|ССКП]] Секретааря |[[Георгий Максимиллианович Маленков|Георгий Маленков]] |1953-1954 |- | rowspan="2" |Бастакы ЦК [[Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията|ССКП]] Секретааря |[[Хрущёв Никита Сергеевич|Никита Хрущев]] |1954-1964 |- | rowspan="2" |[[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Брежнев]] | rowspan="2" |1964-1982 |- | rowspan="3" |Генеральнай ЦК [[Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията|ССКП]] Секретааря |- |[[Андропов Юрий Владимирович|Юрий Андропов]] |1982-1984 |- |[[Черненко Константин Устинович|Константин Черненко]] |1984-1985 |- |ССРС Бэрэсидиэнэ |[[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] |1985-1991 |} == ССРС өрөспүүбүлүкэлэрэ == {| class="wikitable" |+ССРС өрөспүүбүлүкэлэрэ сылларынан ! rowspan="22" |Өрөспүүбүлүкэ !1922-1923 !1924-1936 !1936-1939 !1940-1956 !1957-1989 !1990 !1991 !Билигин |- | colspan="2" rowspan="6" |[[ЗСФСР]] | colspan="4" rowspan="2" |[[Азербайджанскай ССР|Азербайдьан ССР]] | colspan="2" |{{Флаг|Азербайджан}} [[Азербайдьан]] |- |{{Флаг|НКР}} [[Нагорно-Карабаах Өрөспүүбүлүкэтэ|НКӨ]] |{{Флаг|Азербайджан}} [[Азербайдьан]] |- | colspan="4" rowspan="3" |[[Грузия ССР]] | colspan="2" |{{Флаг|Грузия}} [[Грузия]] |- | colspan="2" |{{Флаг|Осетия}} [[Соҕуруу Осетия]] |- |{{Флаг|Грузия}} [[Грузия]] |{{Флаг|Абхазия}} [[Абхазия]] |- | colspan="4" |[[Эрмээн ССР]] | colspan="2" |{{Флаг|Армения}} [[Эрмээнийэ]] |- | colspan="2" rowspan="5" |[[РСФСР]] | colspan="4" |[[Казах ССР]] | colspan="2" |{{Флаг|Казахстаан}} [[Казахстаан]] |- | colspan="4" |[[Тадьик ССР]] | colspan="2" |{{Флаг|Таджикистан}} [[Тадьикистаан]] |- | colspan="4" |[[Кыргыс ССР]] | colspan="2" |{{Флаг|Киргизия}} [[Кыргыстаан]] |- | colspan="4" rowspan="2" |[[РСФСР]] | colspan="2" |{{Флаг|Россия}} [[Арассыыйа]] |- |{{Флаг|Чечня}} [[Чечня - Республика Ичкерия|ЧРИ]] |{{Флаг|Россия}} [[Арассыыйа]] |- | colspan="6" |[[Украина ССР]] | colspan="2" |{{Флаг|Украина}} [[Украйиина]] |- | colspan="6" |[[Беларусь ССР]] | colspan="2" |{{Флаг|Беларусь}} [[Беларусь]] |- |[[Бухаар ССР]] | colspan="5" |[[Узбек ССР]] | colspan="2" |{{Флаг|Узбекистан}} [[Узбекистаан]] |- |[[Хорезм ССР]] | colspan="5" |[[Түркмен ССР]] | colspan="2" |{{Флаг|Туркменистан}} [[Түркменистаан]] |- | colspan="3" |{{Флаг|Финляндия}} [[Финляндия]] |[[Карел-Фиин ССР]] | colspan="2" |[[РСФСР]] | colspan="2" |{{Флаг|Россия}} [[Арассыыйа]] |- | colspan="3" rowspan="2" |{{Флаг|Румыния}} [[Румыния]] | colspan="3" rowspan="2" |[[Молдова ССР]] | colspan="2" |{{Флаг|Молдова}} [[Молдова]] |- | colspan="2" |{{Флаг|ПМР}} [[Приднестровье]] |- | colspan="3" |{{Флаг|Латвия}} [[Латвия]] | colspan="2" |[[Латвия ССР]] | colspan="3" |{{Флаг|Латвия}} [[Латвия]] |- | colspan="3" |{{Флаг|Литва}} [[Литва]] | colspan="2" |[[Литва ССР]] | colspan="3" |{{Флаг|Литва}} [[Литва]] |- | colspan="3" |{{Флаг|Эстония}} [[Эстония]] | colspan="2" |[[Эстония ССР]] | colspan="3" |{{Флаг|Эстония}} [[Эстония]] |} == Олохтоохторо == {| class="wikitable" |+ССРС олохтоохторо<ref>https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=6</ref> ! rowspan="2" |ССРС !1926 !1939 !1959 !1970 !1979 !1989 |- |146.637.530 киһи |170.557.093 киһи ↑ |208.826.650 киһи ↑ |241.720.134 киһи ↑ |262.084.654 киһи ↑ |285.742.511 киһи ↑ |} == Культура == Сэбиэскэй былаас бастакы сылларга [[Искуустуба|исскуустуба]] уонна [[литэрэтиирэ]] сайдар этэ. Ити кэмҥэ [[Маяковский Владимир Владимирович|Владимир Маяковскай]], [[Максим Горькай]] биллэр этилэр. 1920-с сылларга ССРСка [[киинэ]] уустааһын саҥаламмыта.<ref>https://dmpokrov.livejournal.com/196450.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241229092127/https://dmpokrov.livejournal.com/196450.html |date=2024-12-29 }}</ref> [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] былааһын кэмигэр, элбэх суруйааччылар [[Репрессия|репрессиялламмыттара]]. Бу кэмҥэ күүскэ [[цензура]] уонна [[социализм реализма]] сайдыбыта. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] өлбүтүн кэннэ [[цензура]] кыратык кыччаабыта, ол иһин сэбиэскэй [[исскуустуба]] сайдыыта салҕаммыта. [[Билэ:The Soviet Union 1967 CPA 3471 stamp (Newspaper 'Izvestia', Forming Hammer and Sickle, Red Flag).jpg|мини|[[Известия]] туһунан [[почта маарката]].]] === СМИ === ==== Бэчээт ==== ССРСка элбэх сойуустааҕы хаһыаттар уонна сурунааллар баар этилэр, өссө хас та даҕаны национальнай, өрөспүүбүлүкэлээнскэй хаһыаттар, сурунааллар бааллар. Саамай биллэр сойуустааҕы хаһыат - [[Известия]]. ==== Араадьыйа ==== [[Араадьыйа]] ССРСка 1924-с сылтан баара этэ<ref>https://web.archive.org/web/20180301061501/http://www.tvmuseum.ru/search.asp?ob_no=17&d_from=1&m_from=1&year1_from=1924&d_to=1&m_to=1&year1_to=1925&context=&contextcond=phrase&am=30&find=%25C8%25F1%25EA%25E0%25F2%25FC%253E%253E</ref>. Сойуустааҕы [[араадьыйа]] 12 програамалаах этэ. 1 програама - биллэлиирэр, худуоһустубунай уонна бэлэтиичэскэй програамалар. 2 програама "Маяк" - муусукаальнай. 3 програама - литературнай. 4 програама - муусукаальнай. Атын 8 программа, сойуус ыраах чаастарыгар аналлаах этэ. Бастакы чааһынай [[араадьыйа]] - Радио Ностальгия, [[Европа Плюс]]<ref>https://ria.ru/20131001/963826795.html</ref>. ==== Телевидение ==== [[Телевидение]] ССРСка 1931-с сылтан баара этэ<ref>https://www.prlib.ru/history/619589</ref>. Сойуустааҕы [[телевидение]] 12 програамалаах этэ. 1 програама - биллэлиирэр, худуоһустубунай уонна бэлэтиичэскэй програамалар. 2 програама - худуоһустубунай. 3 ([[Москва|Москуба]]) програама - биллэлиирэр. 4 програама - үөрэхтээһин. Атын 8 програама, сойуус ыраах чаастарыгар аналлаах этэ. Бастакы чааһынай [[телеканаал]] - [[2х2]]<ref>https://sun9-7.userapi.com/c855636/v855636711/15a724/Sgrj-gctizw.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627155839/https://sun9-7.userapi.com/c855636/v855636711/15a724/Sgrj-gctizw.jpg |date=2020-06-27 }}</ref>. == Үөрэх == ССРС олохтоохторо бастакы кылаастан онус кылааска диэри босхо үөрэммиттэрэ<ref>ССРС конституцията. 45 ыстатыйа.</ref>. === Билим === ССРСка [[билим]] биир норуот хаһаайыстыбатын чааһа этэ<ref>https://bibliotekar.ru/istoriya/266.htm</ref>. Билим тэрилтэригэр 0,3% ССРС олохтоохторо үлэлээбиттэрэ (1 мөл. киһи). ССРСка маннык [[билим]] өттүлэр сайдар этилэр: [[ядернай энергетика]], [[авиация]], [[космонавтика]] уонна [[тиэхиникэ]]. 9 ССРС учуонайдара [[Нобель эйэ бириэмийэтэ|нобель премиятын]] ылбыттара<ref>https://www.photius.com/rankings/nobel_prizes_by_country_cummulative_1901_2009.html</ref>. == Спорт == [[Билэ:USSR team on opening of 1980 Summer Olympics.jpg|мини|ССРС хамаандата. [[1980 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара|1980 Сайыҥҥы Олимпия Оонньуулара]].]] ССРСка [[Спорт|спортунан]] элбэх киһи дьарыктанар этэ. ССРСка тэриллибит [[ГТО|ГТОлар]] уонна ССРС спорт маастера тэриллибиттэрэ. ССРСка элбэх күрэхтэһиилэр ыытыллар этилэр. ССРС 1952 сылтан [[Сайыыҥҥы олимпия оонньуулара|сайыыҥҥы олимпия оонньууларыгар]] кыттар этэ, 1956 сылтан [[Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара|кыһыҥҥы олимпия оонньууларыгар]] кыттар этэ. ССРС уопсайынан 1204<ref>Өссө 1992 сылга, Хомуһуммут хамаанда 17 мэдээл ылбыта.</ref> мэдээл ылбыта. == ССРС бэлиэ күннэрэ == * [[Олунньу 23]] — Сэбиэскэй Аармыйа уонна Байҕал Байыаннай Флотун күнэ * [[Алтынньы 7]] — Конституция күнэ (1977—1991 сыллардаахха бэлиэтэммитэ) * [[Алтынньы 29]] — [[Хомсомуол]] күнэ * [[Сэтинньи 7]] — [[Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ|Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин]] күнэ == Быһаарыылар == <references />{{ССРС өрөспүүбүлүкэлэрэ}} [[Категория:ССРС| ]] [[Категория:Географияҕа сыһыаннаах ыстатыйалар]] [[Категория:Суох буолбут дойдулар]] q8x1clb5p2yryubkcqm92vl16n3ddct 0 13451 431270 362537 2026-11-06T19:53:00Z Niegodzisie 16756 431270 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | Name = Nickelback | Img = | Img_capt = Nickelback onstage Belfast, September 12, 2008 | Img_size = 250 | Landscape = yes | Background = group_or_band | Alias = | Origin = [[Hanna, Alberta]], [[Canada]] | Genre = [[Hard rock]]<ref name=autogenerated1 /><ref name="Popmatters">[http://www.popmatters.com/pm/review/66323-nickelback-dark-horse/ Nickelback at Popmatters]</ref><ref name="NME">[http://www.nme.com/artists/nickelback Nickelback at NME]</ref><ref name="IGN">[http://uk.music.ign.com/articles/933/933016p1.html Nickelback at IGN]</ref><ref name="MusicMight">[http://musicmight.com/artist/canada/ab/nickelback Nickelback at Musicmight]</ref> <br />[[Post-grunge]]<ref name="allmusic.com">[http://www.allmusic.com/artist/nickelback-p410589 allmusic ((( Nickelback > Overview )))]</ref><ref name="Rolling Stone">[http://www.rollingstone.com/artists/nickelback/biography Nickelback at Rolling Stone]</ref><ref name="MTV">[http://www.mtv.com/music/artist/nickelback/artist.jhtml Nickelback at MTV]</ref> <br />[[Alternative metal]]<ref>http://music.msn.com/music/artist/nickelback.2/</ref><ref>http://www.fye.com/viewamgrefdata.htm?artistId=410589&product=&category=455366</ref><br />[[Alternative rock]]<ref name=autogenerated1>Essi Berelian, "The Rough Guide to Heavy Metal", p. 249</ref><ref name="MusicMight"/> <br /> [[Pop rock]]<ref name="ReferenceA">http://www.allmusic.com/artist/nickelback-p410589</ref><ref name="ReferenceB">http://www.allmusic.com/album/dark-horse-r1444235</ref> | Years_active = 1995–present | Label = [[Roadrunner Records|Roadrunner]], [[Atlantic Records|Atlantic]],<br />[[EMI Records|EMI]] (Canada), [[LiveNation]] | Associated_acts = | URL = [http://www.nickelback.com/ www.nickelback.com] | Current_members = [[Chad Kroeger]]<br />[[Ryan Peake]]<br />[[Mike Kroeger]]<br />[[Daniel Adair]] | Past_members = Ryan Vikedal<br />Brandon Kroeger }} [[File:Ryan Peake Nickelback.jpg|thumb|Nickelback 2006]] '''Nickelback''' (Никлбэк) – [[Канаада]] дойдутугар баар аан дойдуга биллэр [[рок группа]]. Киннэри [[АХШ]] дойдутугар Канаадаттааҕар быдан сөбүлүүллэр, тоҕо диэтэххэ киннэр ырыалара арыый американскай тииптээр, американнар менталитеттарын хатылыыр. Саха Сиригэр [[эдэр ыччат]] эмиэ сөбүлээн истэр. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Канаада]] ayyz50iita9qr9xwa5e5nozllc50sfa 0 24370 431269 422392 2026-11-06T19:11:44Z Dorofei 6754 Хаһан өлбүтүн туһунан эбии 431269 wikitext text/x-wiki '''Григорьев Марк Петрович''' (27.01.1945 – 17.11.2025) — математик учуонай, учуутал, [[төрүччү]] чинчийээччи (генеалог), Саха сирин үс нэһилиэгин Ытык киһитэ. Дифференциальнай уравнениеларынан дьарыктанар, физико-математическай билим хандьыдаата. ХИФУ математикаҕа инстутуутун дассыана. [[1945]] сыллаахха [[тохсунньу 27]] күнүгэр [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи улууһун]] [[I Лүүчүн]] нэһилиэгэр төрөөбүт. Эһэтэ Тыппаҥ Охонооһой диэн киһи эбит. Аҕата Охонооһой үһүс уола Бадык Бүөтүр (03.05.1908-12.07.1985 сс.), ийэтэ — Кэтээччинтэн Омукчаан Саппырыан кыыһа Мотуруона (14.11.1918-04.11.1982 сс.). Төрөппүттэрэ уон оҕону төрөппүттэриттэн үс оҕо кыра саастарыгар өлбүттэр. Марк бу ыал улахан оҕолоро. 1963 сыллаахтан [[СГУ]] физмат факультетыгар математика салаатыгар үөрэммит. 1967-1970 сс. ЛГУ аспирана. 14.06.1984 с. хандьыдаат диссэртээссийэтин "Устойчивость и периодические решения некоторых классов систем дифференциальных уравнений в критических случаях" диэн тиэмэҕэ көмүскээбит. 1989 сылтан СГУ/ХИФУ дифференциальнай тэҥнэбиллэр кафедраларын дассыана. 40-тан тахса билим бэчээтигэр тахсыбыт үлэлэрдээх. Иллэҥ кэмигэр төрүччү оҥоруунан дьарыктанар, [[Лүүчүн (суолталара)|Лүүчүн]]нэр төрүттэрин туһунан кинигэ ааптара. === Библиография === ==== Кинигэлэрэ: ==== # Григорьев М.П., Ионов С.С. Лүүчүннэр үйэлэр аҥааттар аартыктарынан. Дьокуускай: Бичик, 2003. # Григорьев М.П. Мукучу нэһилиэгин былыргытыттан. – Дьокуускай, 2006. # Семенова Г.Е., Григорьев М.П. Софронов Егор Трофимович (Биоблиографический указатель). – Изд. ЯГУ, 2006. # Григорьев М.П., Максимов П.С. Өбүгэлэрбит омоон суолларынан. – Дьокуускай, Бичик, 2008. # Григорьев М.П. Модут нэһилиэгэ. – Дьокуускай, ХИФУ издательскэй дьиэтэ, 2011. # Михайлова Татьяна Николаевна, Григорьев Марк Петрович, Им Ия Николаевна, Андреева Дария Алексеевна. Столетний юбилей Первого Лючинского наслега. – Якутск: РГ. Ректайм, 2012. # Иванов В.И., Павлов С.П., Григорьев М.П. Куокуйдар. Кимтэн кииннээхпитий, хантан хааннаахпытый. – Дьокуускай: Көмүөл, 2012. # Максимов П.С., Григорьев М.П.Аймахтары анаардахха, уруулары сурастахха. Дьокуускай: Бичик, 2012. # Григорьев М.П., Максимов П.С. Тыайалар. – Дьокуускай, ООО “ЦИКЛ”, 2013. # Васильев В.И., Григорьев М.П., Дмитриева М.П., Осипова М.В. Бастакы Үөдүгэй: ааспыты аҕыннахха, умнуллубуту сөргүттэххэ. Дьокуускай, 2013. # Ильин Н.И., Григорьев М.П. Ревизские сказки. Переписные листы Якутской области Малтанского наслега Кангаласского (Западного-Кангаласского) улуса с 1795 по 1928 гг. ИП Скобелев О.А., 2013. # Аксаков А.С., Васильев В.И., Григорьев М.П., Дмитриева М.П. Күүлэттэр: урукку дьыллар уорҕаларыгар. – Дьокуускай, ХИФУ издательскэй дьиэтэ, 2014. # Григорьев М.П. Үөһээ Бүлүү суруйааччыларын төрүччүлэрэ. – Дьокуускай, Компания “Дани Алмас”, 2015. # Николаев В.Ф., Григорьев М.П. Кырыкый. Удьуор утумун сонордоон. ОАО “Медиа холдинг Якутия”, 2016. # Григорьев М.П., Винокурова Т.Е. Маҥаастар. ОАО “Медиа холдинг Якутия”, 2018. # Колтовской П.С., Григорьев М.П. Олох уһун суолунан. – Дьокуускай: ООО “Типография СМИК”, 2019. # Григорьев М.П., Колтовской П.С., Павлов А.А. Үс Бүлүү айдарыылаахтара. – Дьокуускай: Бичик, 2019. # Григорьев М.П. Үс Бүлүү албан ааттаахтара. – Дьокуускай, ХИФУ издательскэй дьиэтэ, 2020. # Григорьев М.П., Алексеев В.И. Маһары Бозеков Кэбээйитээҕи, Горнайдааҕы сыдьааннара. – Бэрдьигэстээх, 2021. # Григорьев М.П. Учуонай математиктар төрүччүлэрэ. – Дьокуускай, Дани Алмас, 2021. - 560 с. ил., портр. # Григорьев М.П., Павлов А.А. Алыһардаах Аана. – Дьокуускай, Айар, 2022. # Григорьев М.П. Учуутал – реабилитатор Галина Григорьева. – Дьокуускай, ХИФУ издательскэй дьиэтэ, 2022. # Алексеев В.И., Григорьев М.П. Норуодунай суруйааччылар төрөппүттэрэ Бүөтүстээх Маарыйа. – Бэрдьигэстээх, 2024. ==== Кинигэлэргэ киирбит ыстатыйалара: ==== * Б.Т.Гоголев, М.Т.Гоголева. Олоҥхоһут Доропуун. – Дьокуускай, 2007. П.С.Максимов, М.П.Григорьев. Төрүт өбүгэлэрбит олохторо. – 7-8 с. * Иванов В.И., Павлов С.П., Павлова В.Г. Куокуй. – Дьокуускай, Бичик. П.С.Максимов, М.П.Григорьев. Кулубалар. 67-73 с. * Яковлева А. И., Тимофеева Т.Т. Күн сирин Айыытын ойууна. – Дьокуускай, 2010. П.С.Максимов, М.П.Григорьев. Владимир Алексеевич Кондаков төрдө-ууһа. 34-43 с. * Аммосова М.С., Афанасьева В.И., Васильева Н.В., Трофимцев Ю.И. Василий Иванович Васильев: ученый, учитель, организатор. М.П.Григорьев. Родословная Василия Ивановича Васильева. – 20-34 с. Ону таһынан 50-ча биллиилээх дьон төрүччүлэрин туһунан ыстатыйалара "[[Чолбон (сурунаал)|Чолбон]]", "[[Күрүлгэн (сурунаал)|Күрүлгэн]]" сурунаалларга тахсыталаабыттара. === Дьиэ кэргэнэ === Кэргэнэ [[Өлүөхүмэ улууһа|Өлүөхүмэ]] [[Дьаархан (Өлүөхүмэ)|Токо]]туттан төрүттээх Корнилова Галина Гаврильевна (04.08.1945-14.07.2021 сс.), икки оҕолоох: * уола Гавриил (1968 с.т.), кэргэнэ Местникова Анастасия Викторовна (1977 с.т), сиэнэ Таня (2005 с.т.); * кыыһа Надежда (1976 с.т.), кэргэнэ Егор Климович Мартынов (1976 с.т.) этэ, үс оҕолоох: Стас (1996 с.т.), Таисия (2010 с.т.), Эльдар (2014 с.т.). === Наҕараадалара, ытык ааттара === * РФ үрдүкү идэтийэн үөрэхтээһин ытык үлэһитэ (Почетный работник высшего прфессионального образования Российской Федерации, 25.11.2002) * Учууталлар учууталлара (29.11.2004) * ХИФУ бэтэрээнэ (Почетный ветеран СВФУ, 25.03.2015) * «Үлэ бэтэрээнэ» (2010) * Кэбээйи улууһун [[Бастакы Лүүчүн|I Лүүчүн]] нэһилиэгин Ытык киһитэ * Кэбээйи улууһун [[Иккис Лүүчүн|II Лүүчүн]] нэһилиэгин Ытык киһитэ * Үөһээ Бүлүү улууһун [[Далыр нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Далыр]] нэһилиэгин Ытык киһитэ * “Методист Якутии” бэлиэ (2022) * Төрөөбүт дьиэтин эркинигэр, [[Бастакы Лүүчүн|I Лүүчүн]] нэһилиэгэр өйдөбүнньүк таас туруоруллубут === Эбии маны көр === * [https://akademiyadukhovnosti.ru/2018/07/14/%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%8D%D1%82-%D0%B4%D1%8C%D1%8B%D0%BB5%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%85-%D0%BB%D1%83%D1%83%D1%87%D1%83%D0%BD%D0%BD%D1%8D%D1%80/ Биллибэт дьылҕалаах Лүүчүннэр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250116190822/http://akademiyadukhovnosti.ru/2018/07/14/%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%8D%D1%82-%D0%B4%D1%8C%D1%8B%D0%BB5%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%85-%D0%BB%D1%83%D1%83%D1%87%D1%83%D0%BD%D0%BD%D1%8D%D1%80/ |date=2025-01-16 }}, "Кэскил" хаһыат, от ыйын 13, 2018 [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] [[Категория:1945 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Тохсунньу 27 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Кэбээйи улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Төрүччү]] eugfoprqo2hgxb15su1l7sdo1r37koj 0 59141 431271 2026-11-07T06:30:30Z ~2026-59055-16 29827 "'''Snowflake Inc''' (СноуФлэйк) - [[АХШ]] тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ [[ОӨ]] толкуйдуур уган былыттарга архитектура оҥорооччу. Салалтата - [[Белвьү]]. [[en:Snowflake Inc]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 431271 wikitext text/x-wiki '''Snowflake Inc''' (СноуФлэйк) - [[АХШ]] тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ [[ОӨ]] толкуйдуур уган былыттарга архитектура оҥорооччу. Салалтата - [[Белвьү]]. [[en:Snowflake Inc]] 2c83kjbzvuj6ke2abnkq5yd8k9hofqe 0 59142 431272 2026-11-07T06:45:26Z ~2026-59055-16 29827 "'''Terex''' - [[АХШ]] тэрилтэтэ, сүрүннээн тутууга сыһыаннаах техникаларын оҥорор. Сүрүн хомуйар завода - [[Редмонд]] куоратка баар. [[en:Terex]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 431272 wikitext text/x-wiki '''Terex''' - [[АХШ]] тэрилтэтэ, сүрүннээн тутууга сыһыаннаах техникаларын оҥорор. Сүрүн хомуйар завода - [[Редмонд]] куоратка баар. [[en:Terex]] 44wfh80rbbosujbpj477jgfgjp5uxnp 0 59143 431273 2026-11-07T06:46:02Z ~2026-59055-16 29827 Утаарыы: [[Рэдмонд]] 431273 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рэдмонд]] phycmjnr21gefi43nnrqgc7ldspertw 10 59144 431274 2026-11-07T09:53:54Z Egerman 4059 "File:Lago del Rey, Alemania, 2019-05-17, DD 53-57 PAN.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431274 wikitext text/x-wiki File:Lago del Rey, Alemania, 2019-05-17, DD 53-57 PAN.jpg iaa2acnopto976xr6k3b0ub5hxg4dxf 431336 431274 2026-11-07T10:41:23Z Egerman 4059 431336 wikitext text/x-wiki Lago del Rey, Alemania, 2019-05-17, DD 53-57 PAN.jpg pyf82996g8yv7dgw922fwts2ehxoprl 10 59145 431275 2026-11-07T09:54:05Z Egerman 4059 "Кенигссее күөлэ, Берхтесгаден национальнай паарката, Германия" саҥа сирэй оҥоһулунна 431275 wikitext text/x-wiki Кенигссее күөлэ, Берхтесгаден национальнай паарката, Германия avkdxwbmp1l5e2tamiqjtjocxsc5gya 10 59146 431276 2026-11-07T09:54:36Z Egerman 4059 "White-lipped tree frog (Nyctimystes infrafrenatus) Daintree.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431276 wikitext text/x-wiki White-lipped tree frog (Nyctimystes infrafrenatus) Daintree.jpg 2udbjm0xh8a44ug1a9041wwrrof0qqv 10 59147 431277 2026-11-07T09:55:06Z Egerman 4059 "Уһун атахтаах литория (Sandyrana infrafrenata)" саҥа сирэй оҥоһулунна 431277 wikitext text/x-wiki Уһун атахтаах литория (Sandyrana infrafrenata) jkqa4r5nw9tx2l92sgr9a3uagob1wtw 10 59148 431278 2026-11-07T09:55:42Z Egerman 4059 "Chimney Rock Trail Point Reyes December 2016 009.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431278 wikitext text/x-wiki Chimney Rock Trail Point Reyes December 2016 009.jpg o9mav33e3kyimc198rw41m6kf2ckxui 10 59149 431279 2026-11-07T09:56:28Z Egerman 4059 "Пойнт-Рейес тумула, [[Калифорния]], [[АХШ]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 431279 wikitext text/x-wiki Пойнт-Рейес тумула, [[Калифорния]], [[АХШ]] q9a8wy2dkgulest87prpgvhwb7o8xq7 10 59150 431280 2026-11-07T09:57:14Z Egerman 4059 "Германия Нордерни кытылыгар "Норден" диэн буойнай тендер" саҥа сирэй оҥоһулунна 431280 wikitext text/x-wiki Германия Нордерни кытылыгар "Норден" диэн буойнай тендер 93dngpcyjoemaaphh31795vk4f13gr9 10 59151 431281 2026-11-07T09:57:33Z Egerman 4059 "Norderney, Tonnenleger "Norden" -- 2025 -- 9137.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431281 wikitext text/x-wiki Norderney, Tonnenleger "Norden" -- 2025 -- 9137.jpg g2x336g8a88u62tqf0hkxoa0jhsptyh 10 59152 431282 2026-11-07T10:02:41Z Egerman 4059 "Дьахталлар көмөлөһөөччү территориальнай корпустарын саллаата зенитнай пушкаҕа, Великобритания, 1942 сыллаахха ахсынньы" саҥа сирэй оҥоһулунна 431282 wikitext text/x-wiki Дьахталлар көмөлөһөөччү территориальнай корпустарын саллаата зенитнай пушкаҕа, Великобритания, 1942 сыллаахха ахсынньы ke2ivb3ckohqa7efz03cq0m8aty8r6l 10 59153 431283 2026-11-07T10:02:57Z Egerman 4059 "A member of the ATS (Auxiliary Territorial Service) serving with a 3.7-inch anti-aircraft gun battery, December 1942. TR452.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431283 wikitext text/x-wiki A member of the ATS (Auxiliary Territorial Service) serving with a 3.7-inch anti-aircraft gun battery, December 1942. TR452.jpg graq191lzxjv2sru2rybeacexux6owk 10 59154 431284 2026-11-07T10:03:18Z Egerman 4059 "Painted Francolin in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431284 wikitext text/x-wiki Painted Francolin in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg q9f03wubm5z7oelq6iwswe1qxaym773 10 59155 431285 2026-11-07T10:03:48Z Egerman 4059 "Расписной турач (Francolinus pictus), Махараштра, Индия" саҥа сирэй оҥоһулунна 431285 wikitext text/x-wiki Расписной турач (Francolinus pictus), Махараштра, Индия ay79zdoesxx4hndd7rw0htm5v2ocx6o 10 59156 431286 2026-11-07T10:04:20Z Egerman 4059 "Швейцария Андиаст дэриэбинэтин аттыгар баар Паниксерзе күөлүгэр баар уу түһэр сирэ." саҥа сирэй оҥоһулунна 431286 wikitext text/x-wiki Швейцария Андиаст дэриэбинэтин аттыгар баар Паниксерзе күөлүгэр баар уу түһэр сирэ. ny7bioqntyyfkq1k7eqa2pfy3q1wse4 10 59157 431287 2026-11-07T10:04:31Z Egerman 4059 "Panixersee (Lag da Pigniu) boven Andiast. 26-09-2025. (d.j.b.) 09.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431287 wikitext text/x-wiki Panixersee (Lag da Pigniu) boven Andiast. 26-09-2025. (d.j.b.) 09.jpg c2olz5itq3ihuilbr1u0dh3hdi8argr 10 59158 431288 2026-11-07T10:04:54Z Egerman 4059 "2014 Kłodzko, kościół Matki Bożej Różańcowej 32.JPG" саҥа сирэй оҥоһулунна 431288 wikitext text/x-wiki 2014 Kłodzko, kościół Matki Bożej Różańcowej 32.JPG d30sq7y504zzr8exrnrbpomwnwa0e66 10 59159 431289 2026-11-07T10:05:15Z Egerman 4059 "Польша Клодзко куоратыгар Розарий Таҥара Ийэтин таҥара дьиэтин витражтара" саҥа сирэй оҥоһулунна 431289 wikitext text/x-wiki Польша Клодзко куоратыгар Розарий Таҥара Ийэтин таҥара дьиэтин витражтара ttzcthth7q17ab81hhd99mb5wmk455h 10 59160 431290 2026-11-07T10:05:50Z Egerman 4059 "Красноклювая альциона (Halcyon smyrnensis), Раджастхан штата, [[Индия]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 431290 wikitext text/x-wiki Красноклювая альциона (Halcyon smyrnensis), Раджастхан штата, [[Индия]] e09zsk0zvefs9xwu4phpjjaccfuhs5n 10 59161 431291 2026-11-07T10:06:01Z Egerman 4059 "013 White-throated kingfisher in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431291 wikitext text/x-wiki 013 White-throated kingfisher in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg jgpntch5ucknmatw29na3k5t5ndzr1p 10 59162 431292 2026-11-07T10:06:22Z Egerman 4059 "Vegetables Tea Fields Nilgiris Nov25 A7CR 09820-4 HDR1.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431292 wikitext text/x-wiki Vegetables Tea Fields Nilgiris Nov25 A7CR 09820-4 HDR1.jpg cwjcn3cp8qbz8db704q2fowgi38gr9h 10 59163 431293 2026-11-07T10:06:43Z Egerman 4059 "[[Индия]] Тамилнад куоратыгар Кетти хочотугар чэй плантациялара" саҥа сирэй оҥоһулунна 431293 wikitext text/x-wiki [[Индия]] Тамилнад куоратыгар Кетти хочотугар чэй плантациялара ojrnh4cznhoua1q4av857cinmk1uuxm 10 59164 431294 2026-11-07T10:07:25Z Egerman 4059 "Илиҥҥи [[Дьоппуон|Япония]] тимир суол хампаанньатын 701 сериялаах электрическэй поеһа хаар түспүт кэмигэр" саҥа сирэй оҥоһулунна 431294 wikitext text/x-wiki Илиҥҥи [[Дьоппуон|Япония]] тимир суол хампаанньатын 701 сериялаах электрическэй поеһа хаар түспүт кэмигэр oolgtnvn9igtxjpb8hbs88vokurdpf9 10 59165 431295 2026-11-07T10:07:34Z Egerman 4059 "Ou-Line-Series701-N12.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431295 wikitext text/x-wiki Ou-Line-Series701-N12.jpg dsgfcfljgwdp431t2f18mqv4fnryz7p 10 59166 431296 2026-11-07T10:19:06Z Egerman 4059 "Stargazer and Pegasus F43 in flight over Atlantic (KSC-20161212-PH LAL01 0009).jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431296 wikitext text/x-wiki Stargazer and Pegasus F43 in flight over Atlantic (KSC-20161212-PH LAL01 0009).jpg 2ykhblckwesnx71dk9mrkl3u4w8vx7s 10 59167 431297 2026-11-07T10:19:38Z Egerman 4059 "Орбитальнай АТК Lockheed L-1011 TriStar, аҕыс CYGNSS спутниктаах Pegasus XL ытыалааччылаах." саҥа сирэй оҥоһулунна 431297 wikitext text/x-wiki Орбитальнай АТК Lockheed L-1011 TriStar, аҕыс CYGNSS спутниктаах Pegasus XL ытыалааччылаах. 21fxjvuoukooqzc3u8ffrmcht60g586 10 59168 431298 2026-11-07T10:20:03Z Egerman 4059 "Apollo 17 Harrison H. Schmitt and Tracy's Rock - AS17-140-21493+AS17-140-21497 2025.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431298 wikitext text/x-wiki Apollo 17 Harrison H. Schmitt and Tracy's Rock - AS17-140-21493+AS17-140-21497 2025.jpg 93zdvhh69vdg6hy2k6fpam3gerph3k6 10 59169 431299 2026-11-07T10:21:30Z Egerman 4059 "Аполлон 17 миссиятын хамандыыра Юджин Сернан 1972 сыллаахха ахсынньы 13 күнүгэр Ый үрдүгэр улахан таас аттыгар турар." саҥа сирэй оҥоһулунна 431299 wikitext text/x-wiki Аполлон 17 миссиятын хамандыыра Юджин Сернан 1972 сыллаахха ахсынньы 13 күнүгэр Ый үрдүгэр улахан таас аттыгар турар. 223nil0l40syxl3v41nq9ilahe0thtv 10 59170 431300 2026-11-07T10:22:04Z Egerman 4059 "Castillo de Hohenwerfen, Werfen, Austria, 2019-05-17, DD 119.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431300 wikitext text/x-wiki Castillo de Hohenwerfen, Werfen, Austria, 2019-05-17, DD 119.jpg 9rzgzk78fws9hi8l68qrqxbcjsjkrnn 10 59171 431301 2026-11-07T10:22:21Z Egerman 4059 "[[Австрия]] [[Зальцбург]] чугаһыгар баар Гогенверфен замок коридордара" саҥа сирэй оҥоһулунна 431301 wikitext text/x-wiki [[Австрия]] [[Зальцбург]] чугаһыгар баар Гогенверфен замок коридордара byaf9go60d2l9fgpjsqf3l81ucb4811 10 59172 431302 2026-11-07T10:22:56Z Egerman 4059 "Ice tube.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431302 wikitext text/x-wiki Ice tube.jpg gsgvc9zjmxkms7jmf8apcemow1ccapl 10 59173 431303 2026-11-07T10:23:14Z Egerman 4059 "Антарктидаҕа, Дюмон д'Урвиль диэн Франция станциятын аттыгар муус туннелыгар ууга түһэ сылдьара" саҥа сирэй оҥоһулунна 431303 wikitext text/x-wiki Антарктидаҕа, Дюмон д'Урвиль диэн Франция станциятын аттыгар муус туннелыгар ууга түһэ сылдьара 68v8vfk6vtz038oyydlepu7v7r7xljp 10 59174 431304 2026-11-07T10:23:34Z Egerman 4059 "Common tree snake (Dendrelaphis punctulatus) Daintree 4.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431304 wikitext text/x-wiki Common tree snake (Dendrelaphis punctulatus) Daintree 4.jpg 2womzszv1uo6erp7fr1ksyqqi9vft85 10 59175 431305 2026-11-07T10:24:57Z Egerman 4059 "Южноазиатскай мас моҕойо (Dendrelaphis punctulatus)" саҥа сирэй оҥоһулунна 431305 wikitext text/x-wiki Южноазиатскай мас моҕойо (Dendrelaphis punctulatus) pof4lmzwrvx4kfj1h1o34qo203puyyb 10 59176 431306 2026-11-07T10:25:19Z Egerman 4059 "Paro Taktsang, Bhutan (edited).jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431306 wikitext text/x-wiki Paro Taktsang, Bhutan (edited).jpg gu49k0spfv1mliaj2js1shw1dznz37n 10 59177 431307 2026-11-07T10:25:52Z Egerman 4059 "Такцанг Лхаханг, Бутан Паро аттыгар баар үрдүккэ буддийскай манастыыр" саҥа сирэй оҥоһулунна 431307 wikitext text/x-wiki Такцанг Лхаханг, Бутан Паро аттыгар баар үрдүккэ буддийскай манастыыр 14a62ge3kfabzw9tfrdc1ozvv9jx1n3 10 59178 431308 2026-11-07T10:30:05Z Egerman 4059 "Аксис атыыра (Axis axis) Раджастхан штаата, [[Индия]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 431308 wikitext text/x-wiki Аксис атыыра (Axis axis) Раджастхан штаата, [[Индия]] baiwecytk9j8q90byfg0m1nfmwfjzcl 10 59179 431309 2026-11-07T10:30:16Z Egerman 4059 "004 Chital in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431309 wikitext text/x-wiki 004 Chital in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg g7kleammahbyre4l70i04yhrsfa9esy 10 59180 431310 2026-11-07T10:30:41Z Egerman 4059 "Watercock in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 04.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431310 wikitext text/x-wiki Watercock in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 04.jpg az0mmd7tl40ah8946nkx0mb4s2zhc0x 10 59181 431311 2026-11-07T10:31:09Z Egerman 4059 "Рогатай камышница (Gallicrex cinerea) Махараштра штатыгар, Индия" саҥа сирэй оҥоһулунна 431311 wikitext text/x-wiki Рогатай камышница (Gallicrex cinerea) Махараштра штатыгар, Индия d362x7s24rslfkv36g5as5f6fb93zb1 10 59182 431312 2026-11-07T10:31:28Z Egerman 4059 "Fanal (Madeira, Portugal), Lorbeerwald -- 2025 -- 1532.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431312 wikitext text/x-wiki Fanal (Madeira, Portugal), Lorbeerwald -- 2025 -- 1532.jpg jq8kobffnzna5s5cfmqsxkckn3ubq7j 10 59183 431313 2026-11-07T10:31:47Z Egerman 4059 "Португалия Мадейра арыытыгар үс Ocotea foetens" саҥа сирэй оҥоһулунна 431313 wikitext text/x-wiki Португалия Мадейра арыытыгар үс Ocotea foetens g24kftc9k3orvmkfhq57c5z4qrj1dyi 10 59184 431314 2026-11-07T10:32:11Z Egerman 4059 "Château de Brissac - Sud Est.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431314 wikitext text/x-wiki Château de Brissac - Sud Est.jpg o9j3qxw9smv0469ga0ia0it24o895pt 10 59185 431315 2026-11-07T10:32:26Z Egerman 4059 "Бриссак замога, Бриссак-Луара-Обенс, [[Франция]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 431315 wikitext text/x-wiki Бриссак замога, Бриссак-Луара-Обенс, [[Франция]] bvq0wyxmki7f9qodytl2r29se10f3bn 10 59186 431316 2026-11-07T10:33:29Z Egerman 4059 "[[Испания]] [[Барселона]] куоратыгар [[Гауди]] проспектыгар уулусса лаампата" саҥа сирэй оҥоһулунна 431316 wikitext text/x-wiki [[Испания]] [[Барселона]] куоратыгар [[Гауди]] проспектыгар уулусса лаампата 9m5p1yv1u95mhkt4gl5kjxaognz3d4b 10 59187 431317 2026-11-07T10:33:41Z Egerman 4059 "Barcelona - Farola Avenida Gaudi.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431317 wikitext text/x-wiki Barcelona - Farola Avenida Gaudi.jpg dvp0umijx0j5lwk8u6n6mc4byzaasus 10 59188 431318 2026-11-07T10:34:03Z Egerman 4059 "Amaryllis (Hippeastrum) 18-01-2025. (actm.) 04.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431318 wikitext text/x-wiki Amaryllis (Hippeastrum) 18-01-2025. (actm.) 04.jpg d1u7hjblx1qvm03iyleqoh9src2kmuz 10 59189 431319 2026-11-07T10:34:29Z Egerman 4059 "Гиппеаструм бутона (Hippeastrum)" саҥа сирэй оҥоһулунна 431319 wikitext text/x-wiki Гиппеаструм бутона (Hippeastrum) 8e9iqrcahuz2juqwqemzzvh9hbkglcx 10 59190 431320 2026-11-07T10:35:18Z Egerman 4059 "Phipps Conservatory winter 2015 Broderie Room.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431320 wikitext text/x-wiki Phipps Conservatory winter 2015 Broderie Room.jpg hbud2z1zxm0dkp7ra9z7h5lokpc2p6q 10 59191 431321 2026-11-07T10:35:36Z Egerman 4059 "АХШ Питтсбург куоратыгар баар Фиппс ботаническай садтарын теплицатыгар Саҥа Дьыл киэргэтиилэрэ" саҥа сирэй оҥоһулунна 431321 wikitext text/x-wiki АХШ Питтсбург куоратыгар баар Фиппс ботаническай садтарын теплицатыгар Саҥа Дьыл киэргэтиилэрэ qy0rcvcf3z0n4uqxyv1h0h60git8f41 10 59192 431322 2026-11-07T10:35:59Z Egerman 4059 "Saint Mary of the Assumption Parish (Springboro, Ohio) - stained-glass, Adoration by the Shepherds detail 2.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431322 wikitext text/x-wiki Saint Mary of the Assumption Parish (Springboro, Ohio) - stained-glass, Adoration by the Shepherds detail 2.jpg tfukb3phb9lf607fy824mybswyzm6fa 10 59193 431323 2026-11-07T10:36:15Z Egerman 4059 "Спрингборо, Огайо, АХШ приходскай таҥара дьиэтин витраж детала" саҥа сирэй оҥоһулунна 431323 wikitext text/x-wiki Спрингборо, Огайо, АХШ приходскай таҥара дьиэтин витраж детала rv976p9qc38vhpjx72218j1i0l5intu 10 59194 431324 2026-11-07T10:36:36Z Egerman 4059 "021 Wild Baby Alpine Ibex Creux du Van Photo by Giles Laurent.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431324 wikitext text/x-wiki 021 Wild Baby Alpine Ibex Creux du Van Photo by Giles Laurent.jpg dxt1zqko7mke06oempvrmiuqr3stk5c 10 59195 431325 2026-11-07T10:36:59Z Egerman 4059 "Альпийскай ибекс оҕото (Капра ибекс)" саҥа сирэй оҥоһулунна 431325 wikitext text/x-wiki Альпийскай ибекс оҕото (Капра ибекс) cpyuhglvyogk4cn6ez37dk9alkjcr51 10 59196 431326 2026-11-07T10:37:21Z Egerman 4059 "A Meat Stall with the Holy Family Giving Alms - Pieter Aertsen - Google Cultural Institute.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431326 wikitext text/x-wiki A Meat Stall with the Holy Family Giving Alms - Pieter Aertsen - Google Cultural Institute.jpg 4j3o29u1aqb39vrbnp7hfo6yqupq21a 10 59197 431327 2026-11-07T10:37:42Z Egerman 4059 "Ытык дьиэ кэргэн милостыня биэрэр мясник маҕаһыына, 1551 сыл, Питер Аэрцен. Бүгүн Ытык Ыал бырааһынньыга." саҥа сирэй оҥоһулунна 431327 wikitext text/x-wiki Ытык дьиэ кэргэн милостыня биэрэр мясник маҕаһыына, 1551 сыл, Питер Аэрцен. Бүгүн Ытык Ыал бырааһынньыга. lmvziy0rby1d88wt2kvrf38zq0eyrgq 10 59198 431328 2026-11-07T10:38:03Z Egerman 4059 "SnowyOwlAmericanBlackDuck.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431328 wikitext text/x-wiki SnowyOwlAmericanBlackDuck.jpg b601a581lv01o7axilc3p5k9s29rnwz 10 59199 431329 2026-11-07T10:38:31Z Egerman 4059 "Хаар кыыла (Bubo scandiacus) булдун, Америка Хара Уткатын (Anas rubripes), тыҥырахтарыгар илдьэ сылдьар." саҥа сирэй оҥоһулунна 431329 wikitext text/x-wiki Хаар кыыла (Bubo scandiacus) булдун, Америка Хара Уткатын (Anas rubripes), тыҥырахтарыгар илдьэ сылдьар. siqseyomcun41145owxba0c28d9fdap 10 59200 431330 2026-11-07T10:38:51Z Egerman 4059 "Palenis December 2021-1.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431330 wikitext text/x-wiki Palenis December 2021-1.jpg 30o8yadrnct602ezy25do51jgj82ag2 10 59201 431331 2026-11-07T10:39:05Z Egerman 4059 "Pallenis maritima сибэккитэ уонна сэбирдэхтэрэ" саҥа сирэй оҥоһулунна 431331 wikitext text/x-wiki Pallenis maritima сибэккитэ уонна сэбирдэхтэрэ bigkp6okx5dev11yh70903ztpfc2zb4 10 59202 431332 2026-11-07T10:39:34Z Egerman 4059 "Vitoria - Parque de Olárizu - Niebla y cencellada -BT- 01.jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431332 wikitext text/x-wiki Vitoria - Parque de Olárizu - Niebla y cencellada -BT- 01.jpg cjse0hwribyykyzqx1xi3gw7s904asq 10 59203 431333 2026-11-07T10:39:58Z Egerman 4059 "[[Испания]], Баск дойдута, Витория-Гастейска туманнаах сарсыарда пааркатыгар тоҥмут газоннара" саҥа сирэй оҥоһулунна 431333 wikitext text/x-wiki [[Испания]], Баск дойдута, Витория-Гастейска туманнаах сарсыарда пааркатыгар тоҥмут газоннара 8xabs3q11unftlll8sctwzem493sgld 10 59204 431334 2026-11-07T10:40:19Z Egerman 4059 "Snowflake (lumehelves).jpg" саҥа сирэй оҥоһулунна 431334 wikitext text/x-wiki Snowflake (lumehelves).jpg 0bk6z7qztevlxgz6i0kwmjit4kmmoiw 10 59205 431335 2026-11-07T10:40:42Z Egerman 4059 "Микроскоп уонна фокус-стакинг көмөтүнэн түһэриллибит хаар хаартыската." саҥа сирэй оҥоһулунна 431335 wikitext text/x-wiki Микроскоп уонна фокус-стакинг көмөтүнэн түһэриллибит хаар хаартыската. amoh1n6ao3ro01505ajo1pm4o6ondqn