Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 7516 431366 405933 2026-11-11T03:17:26Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 431366 wikitext text/x-wiki '''Кулун тутар 14''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 73-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 74-c күнэ). Сыл бүтүө 292 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * [[Аан дойду үрдүнэн быһыттары утарар күн]] * [[Пи чыыһыла күнэ]] * {{Флагификация|Албания}} — Сайыҥҥы күн (Dita e Verës), дьыл кыһынтан сайыҥҥа эргийэр<ref>{{cite book |last1=Elsie |first1=Robert |title=A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture |date=2001 |publisher=C. Hurst |isbn=978-1-85065-570-1 |page=244 |url=https://books.google.com/books?id=N_IXHrXIsYkC |access-date=17 May 2020 |language=en}}</ref> * {{Флагификация|Андорра}} — [[Андорра Төрүт сокуонун күнэ|Төрүт сокуон күнэ]] * {{Флагификация|Украина}} — Доброволец күнэ<ref>[http://zakon0.rada.gov.ua/laws/show/1822-19 Про встановлення Дня українського добровольця] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170129093901/http://zakon0.rada.gov.ua/laws/show/1822-19 |date=2017-01-29 }}</ref> * {{Флагификация|Эстония}} — [[Эстон тыла|Төрөөбүт тыл]] күнэ<ref>[http://www.calend.ru/day/3-14 Праздники, дни городов, знаменательные события 14 марта 2010 года.]</ref>. Эстония бэйиэтэ, сырдатааччы [[Кристьян Яак Петерсон]] ([[1801]]) төрөөбүт күнүгэр 1998 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Айымньыларыгар айылҕаны, сиэрдээх быһыыны хоһуйар эбит * {{Флагификация|Сент-Винсент уонна Гренадиннар}} — Дьоруойдар күннэрэ * {{Флагификация|Япония}} уонна атын Азия дойдулара — [[Үрүҥ күн (Япония)|Үрүҥ күн]], Валентин күнүн кэнниттэн биир ый буолан баран бэлиэтэнэр, ол күн бэлэх ылбыттар бэлэхтээбит дьоҥҥо хоруйдаан аны бэйэлэрэ бэлэх оҥороллор. 1978 сыллаахтан Японияҕа бэлиэтэнэр буолбут, кэлин атын дойдуларга тарҕаммыт * [[Сикхизм]] — Нанакшахи халандаарынан Саҥа дьыл (Хет ый бастакы күнэ) * {{Флагификация|Адыгея}}, {{Флагификация|Кабардино-Балкария}}, {{Флагификация|Карачай-Черкесия}} — [[Адыыг тылын уонна суругун-бичигин күнэ]]. [[Адыыг тыла|Адыыг тыла (чэркиэс тыла)]] Арассыыйа үс өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыба тыла. <!-- * {{Флагификация|Арассыыйа}} — Геодезия уонна картография үлэһиттэрин күнэ. Кулун тутар иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр--> == Түбэлтэлэр == * [[1657]] — Голландияҕа төрөөбүт [[Идес Избрант Эбергард|Идес Избрант (Елизарий)]] Арассыыйаҕа ыраахтааҕылаан олорор икки уол сорудаҕынан [[Кытай]] богдыханын көрсөр соруктаах айанын саҕалаабыт. * [[1784]] сыл кулун тутар 14 күнүттэн Ыраахтааҕы 1783 сыллаах кулун тутар 6 күнүнээҕи уурааҕынан Иркутскай наместничество иһинэн урукку Дьокуускай провинцияттан [[Саха уобалаһа]] (Якутская область) [[Саха сирин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы устуоруйата|тэриллибит]]. Хамыһаарыстыбалар оннуларыгар биэс уезд тэриллибит: **Эдьигээн (Жиганский) (киинэ — Эдьигээн куорат) **Зашиверскай (киинэ — Зашиверскай куорат) **Оленскай (Бүлүү) (киинэ — Оленскай куорат) **Өлүөхүмэ (киинэ — Өлүөхүмэ куорат) **Дьокуускай (киинэ — Дьокуускай куорат) * [[1794]] — [[АХШ]] айааччыта Эли Уитни [[Хлопок|хлопогы]] ыраастыыр массыынаҕа патент ылбыт. * [[1853]] — [[Тифлис]] куоракка бастакы «[[Чэркиэстэр|Чэркиэс тылын]] букубаара» тахсыбыт. * [[1920]] — амньыыстыйаламмыт [[Өксөкүлээх Өлөксөй|Өксөкүлээҕи]] Саха күбүөрүнэтин чинчийэр подотделын уус-уран литэрэтиирэҕэ сиэксийэтин сэбиэдиссэйинэн анаабыттар. * [[1925]] — [[Новгородов Семен Трофимович|Семен Новгородов]] салайааччылаах сэбилэниилээх бөлөх соһуччу Булуҥу ылбыта. Уокурук 5 салайааччытын сууттаан, ол иһигэр [[Винокуров Илья Егорович|Илья Винокуровы]], ытарга уурбуттара. Ол эрэээри олохтоохтор туруорсууларынан хаайыллыбыт дьону барытын босхолуурга күһэллибиттэрэ. Босхоломмут дьон тута кистэлэҥ этэрээт тэринэн 14-с сууккаларыгар былаастарын төннөрбүттэрэ. Бастаанньаһыттар икки салайааччылара Михайлов уонна Слепцов ытыалаһыыга өлбүттэрэ, атыттарын ,эмиэ олохтоохтор туруорсууларынан,сааларын-сэптэрин былдьаан баран, дьиэлэригэр ыыппыттара. Бастаанньаһыттар сүрүн салайааччылара С. Т. Новгородов эмиэ ыытыллыбыта уонна дойдутугар Верхоянскайга тиийбитэ (онно өлбүтэ). Мантан сылтаан Винокуров уокурукка байыаннай этэрээт тэрийбитэ, бэйэтэ онно начааллынньыктаабыта. Ол этэрээтэ нөҥүө 1926 сыллаахха ,аны Храповицкай диэн ыраахтааҕы эппиһиэрин бөлөҕө саалаах-саадахтаах кэлбитин хаан тохтуута суох тохтоппута. * [[1951]] — [[Кэриэйэ сэриитэ]]: [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ]] сэриилэрэ [[Сеул]]у иккистээн ылбыттар. * [[1990]] — ССРС бэрэсидьиэнин быыбара буолбут, онно [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]] кыайбыт, ССРС бастакы уонна бүтэһик бэрэсидьиэнэ. * [[1990]] — ССРС Конституциятыттан [[ССКП]] салайар оруолун туһунан 6-с ыстатыйа сотуллубут. * [[2000]] — [[Адыгея|Адыгеяҕа]] Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн бэлиэтиир буолбуттар. * [[2008]] — [[Лхаса]]ҕа дьалхаан саҕаламмыт, кэлин [[Тибиэт]] атын оройуоннарыгар тарҕаммыт. * [[2013]] — Бааскилар дойдуларыгар (Испания) 18-с [[Коррика]] эстафетата саҕаламмыт, уон хонук буолбут. Икки сыл буола-буола тылларын өйөөн элбэх киһи кыттыылаах сүүрүү тэрийэллэр. == Төрөөбүттэр == * [[1879]] — Германияҕа дьадаҥы дьэбириэй кэргэнигэр [[Альберт Эйнштейн]] — аатырбыт физик. * [[1908]] — [[Саввин Виктор Афанасьевич|Виктор Саввин]] (1978 өлб.) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха АССР народнай артыыһа, РСФСР үтүөлээх артыыһа * [[1934]] — [[Егорова Федора Петровна |Федора Егорова]] (2004 өлб.) — Саха сирин бастакы идэтийбит дьахтар-суруналыыһа, «[[Кыым (хаһыат)|Кыым]]» хаһыат тутаах эрэдээктэрэ, * [[1935]] — [[Самыров Афанасий Васильевич|Афанасий Самыров]] (16.09.2001 өлб.) — идэлээх сойуустар диэйэтэллэрэ. == Өлбүттэр == * [[1883]] — [[Карл Маркс|Карл Хайнрих Маркс]] (Karl Heinrich Marx) — ньиэмэс устуоруга уонна экэнэмииһэ, хомуньууһум үөрэҕин олохтооччу. * [[2015]] — [[Распутин Валентин Григорьевич|Валенти́н Распу́тин]] (15.03.1937 төр.) — Ангара кытылыгар төрөөбүт, улааппыт нуучча суруйааччыта, публицист, түмэт диэйэтэлэ. «Дэриэбинэ прозатын» бэрэстэбиитэлэ, айымньыларыгар Сибиир көннөрү олохтоохторун олохторун, кыһалҕаларын арыйбыта. * [[2018]] — [[Стивен Хокинг]] (1942 төр.) — Аангылыйа физигэ уонна матымаатыга. Билими тарҕатааччы, сырдатааччы. {{ыйдар}} [[Категория:Кулун тутар 14]] 66wjp9ka308pk1v0ou3jc6mbtmzkyvc 0 22024 431369 419532 2026-11-11T08:55:39Z ~2026-59759-20 29847 /* Боотур Уус улууһун кулубалара */ 431369 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Карта Ботурусского улуса.jpg|мини|Боотур Уус улууһун хаартата.]] '''[[Боотур Уус]] улууһа''' эбэтэр '''Боотуруус улууһа''' ({{lang-ru|Ботурусский улус}}) - [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһыгар]] баар буола сылдьыбыт бөдөҥ саха улууһа, [[Дьокуускай уокуругун улуустара|Дьокуускай уокуругар]] киирэрэ. [[XIX үйэ|XIX]] үйэҕэ бу улуус 31 [[Нэһилиэк|нэһилиэктээх]] этэ. Аан маҥнай [[Амма улууһа|Амма]] уонна [[Таатта улууһа|Таатта]] улуустар арахсыбыттара, ол түмүгэр 15 нэһилиэк хаалбыта. Билигин [[Чурапчы улууһа]] диэн аатырар. Саха уобалаһын управлениетын 716 нүөмэрдээх [[1912]] сыл ахсынньы 8 күнүнээҕи (саҥа ааҕыыннан [[ахсынньы 21]]) уурааҕынан [[1913]] сыл тохсунньу 1 күнүттэн (саҥа ааҕыынан [[тохсунньу 14]] күнүгэр) — Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: Боотуруус уонна Таатта. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна [[Күнээйи нэһилиэгэ|Күнээйи]], барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313. == Боотур Уус улууһун кулубалара == Боотур Уус улууһун кулубалара<ref>[[Чурапчы этнография музея|А. А. Саввин аатынан Чурапчы этнография музейыттан]].</ref>.<poem> 1. Кирен Маврин (1778-1781 сс.) 2. Степан Бигэков - Мочот (1781-1785 сс.) 3. Иван Старостин - Кынчатыып Логлоинов (1786-1789 сс.) 4. Кузьма Сафронов (1793-1796 сс.) 5. Монкурдаах Балунов (1796-1800 сс.) 6. Тихон Абрамов - Тэппэйиин (1800-1803 сс.) 7. Василий Толстяков (1803-1805 сс.) 8. Кузьма Захаров (1805-1812 сс.) 9. Платон Басаарын (1812-1816 сс.) 10. Василий Дьячковский (1816-1818 сс.) 11. Григорий Старостин (1818-1822 сс.) 12. ? (1822-1831 сс.) 13. Григорий Старостин (1831 с.) 14. Яков Попов-Мосунка (1831-1834 сс.) 15. Алесандр Попов - Быыччык (1834-1838 сс.) 16. Дмитрий Башарин (1838-1841 сс.) 17. Василий Попов - Быччайар (1841-1845 сс.) 18. Василий Ефимов (1845-1858 сс.) 19. Диодор Ефимов - Доодор (1858-1862 сс.) 20. Яков Седалищев - Хооптор (1862-1865 сс.) 21. Диодор Ефимов - Доодор (1865-1867 сс.) 22. Алексей Попов - Өксөөтөп (1868-1871 сс.) 23. Егор Оросин - Оруоһун (1871-1874 сс.) 24. Дмитрий Попов - Миитэрэй (1874-1876 сс.) 25. Гурий Попов - Күүрэй (1876-1882 сс.) 26. Павел Протодьяконов - Байбал (1882-1885 сс.) 27. ? (1885-1889 сс.) 28. Павел Протодьяконов - Байбал (1889-1891 сс.) 29. Иван Оросин - Оруоһун (1891-1895 сс.) 30. Егор Николаев I - Улахан (1895-1900 сс.) 31. Егор Николаев II - Кыра (1900 с.) 32. Илларион Оросин (1900-1902 сс.) 33. Василий Попов I - Бочуута (1902-1905 сс.) 34. Василий Попов II - Бааса (1905-1907 сс.) 35. Федор Новиков - Нойукуоп (1907-1910 сс.) 36. Никита Куприянов (1910-1912 сс.) 37. Михаил Шеломов - Солуомап (1912-1916 сс.) 38. Дмитрий Сивцев (1916-1918 сс.)</poem> == Туһаныллыбыт сирдэр == * [[Багдарыын Сүлбэ]]. Топонимика, Дьокуускай, 2004. * [[Саввин Андрей Андреевич|А.А. Саввин]] аатынан [[Чурапчы]] Этнография Музея. [[Категория:Үөскүү сылдьыбыт улуустар]] tm4mke5ou6ur5wxakfor18puffdqfpc 431370 431369 2026-11-11T08:58:20Z ~2026-59759-20 29847 /* Боотур Уус улууһун кулубалара */ 431370 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Карта Ботурусского улуса.jpg|мини|Боотур Уус улууһун хаартата.]] '''[[Боотур Уус]] улууһа''' эбэтэр '''Боотуруус улууһа''' ({{lang-ru|Ботурусский улус}}) - [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһыгар]] баар буола сылдьыбыт бөдөҥ саха улууһа, [[Дьокуускай уокуругун улуустара|Дьокуускай уокуругар]] киирэрэ. [[XIX үйэ|XIX]] үйэҕэ бу улуус 31 [[Нэһилиэк|нэһилиэктээх]] этэ. Аан маҥнай [[Амма улууһа|Амма]] уонна [[Таатта улууһа|Таатта]] улуустар арахсыбыттара, ол түмүгэр 15 нэһилиэк хаалбыта. Билигин [[Чурапчы улууһа]] диэн аатырар. Саха уобалаһын управлениетын 716 нүөмэрдээх [[1912]] сыл ахсынньы 8 күнүнээҕи (саҥа ааҕыыннан [[ахсынньы 21]]) уурааҕынан [[1913]] сыл тохсунньу 1 күнүттэн (саҥа ааҕыынан [[тохсунньу 14]] күнүгэр) — Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: Боотуруус уонна Таатта. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна [[Күнээйи нэһилиэгэ|Күнээйи]], барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313. == Боотур Уус улууһун кулубалара == Боотур Уус улууһун кулубалара<ref>[[Чурапчы этнография музея|А. А. Саввин аатынан Чурапчы этнография музейыттан]].</ref>.<poem> 1. Кирен Маврин (1778-1781 сс.) 2. Степан Бигэков - Мочот (1781-1785 сс.) 3. Иван Старостин - Кынчатыып Логлоинов (1786-1789 сс.) 4. Кузьма Сафронов (1793-1796 сс.) 5. Монкурдаах Балунов (1796-1800 сс.) 6. Тихон Абрамов - Тэппэйиин (1800-1803 сс.) 7. Василий Толстяков (1803-1805 сс.) 8. Кузьма Захаров (1805-1812 сс.) 9. Платон Башарин (1812-1816 сс.) 10. Василий Дьячковский (1816-1818 сс.) 11. Григорий Старостин (1818-1822 сс.) 12. ? (1822-1831 сс.) 13. Григорий Старостин (1831 с.) 14. Яков Попов-Мосунка (1831-1834 сс.) 15. Александр Попов - Быыччык (1834-1838 сс.) 16. Дмитрий Башарин (1838-1841 сс.) 17. Василий Попов - Быччайар (1841-1845 сс.) 18. Василий Ефимов (1845-1858 сс.) 19. Диодор Ефимов - Доодор (1858-1862 сс.) 20. Яков Седалищев - Хооптор (1862-1865 сс.) 21. Диодор Ефимов - Доодор (1865-1867 сс.) 22. Алексей Попов - Өксөөтөп (1868-1871 сс.) 23. Егор Оросин - Оруоһун (1871-1874 сс.) 24. Дмитрий Попов - Миитэрэй (1874-1876 сс.) 25. Гурий Попов - Күүрэй (1876-1882 сс.) 26. Павел Протодьяконов - Байбал (1882-1885 сс.) 27. ? (1885-1889 сс.) 28. Павел Протодьяконов - Байбал (1889-1891 сс.) 29. Иван Оросин - Оруоһун (1891-1895 сс.) 30. Егор Николаев I - Улахан (1895-1900 сс.) 31. Егор Николаев II - Кыра (1900 с.) 32. Илларион Оросин (1900-1902 сс.) 33. Василий Попов I - Бочуута (1902-1905 сс.) 34. Василий Попов II - Бааса (1905-1907 сс.) 35. Федор Новиков - Нойукуоп (1907-1910 сс.) 36. Никита Куприянов (1910-1912 сс.) 37. Михаил Шеломов - Солуомап (1912-1916 сс.) 38. Дмитрий Сивцев (1916-1918 сс.)</poem> == Туһаныллыбыт сирдэр == * [[Багдарыын Сүлбэ]]. Топонимика, Дьокуускай, 2004. * [[Саввин Андрей Андреевич|А.А. Саввин]] аатынан [[Чурапчы]] Этнография Музея. [[Категория:Үөскүү сылдьыбыт улуустар]] 9x899kkoup66w14qmysvlo29iqkg518 431371 431370 2026-11-11T09:02:42Z ~2026-59759-20 29847 /* Боотур Уус улууһун кулубалара */ 431371 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Карта Ботурусского улуса.jpg|мини|Боотур Уус улууһун хаартата.]] '''[[Боотур Уус]] улууһа''' эбэтэр '''Боотуруус улууһа''' ({{lang-ru|Ботурусский улус}}) - [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһыгар]] баар буола сылдьыбыт бөдөҥ саха улууһа, [[Дьокуускай уокуругун улуустара|Дьокуускай уокуругар]] киирэрэ. [[XIX үйэ|XIX]] үйэҕэ бу улуус 31 [[Нэһилиэк|нэһилиэктээх]] этэ. Аан маҥнай [[Амма улууһа|Амма]] уонна [[Таатта улууһа|Таатта]] улуустар арахсыбыттара, ол түмүгэр 15 нэһилиэк хаалбыта. Билигин [[Чурапчы улууһа]] диэн аатырар. Саха уобалаһын управлениетын 716 нүөмэрдээх [[1912]] сыл ахсынньы 8 күнүнээҕи (саҥа ааҕыыннан [[ахсынньы 21]]) уурааҕынан [[1913]] сыл тохсунньу 1 күнүттэн (саҥа ааҕыынан [[тохсунньу 14]] күнүгэр) — Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: Боотуруус уонна Таатта. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна [[Күнээйи нэһилиэгэ|Күнээйи]], барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313. == Боотур Уус улууһун кулубалара == Боотур Уус улууһун кулубалара<ref>[[Чурапчы этнография музея|А. А. Саввин аатынан Чурапчы этнография музейыттан]].</ref>.<poem> 1. Кирен Маврин (1778-1781 сс.) 2. Степан Бигэков - Мочот (1781-1785 сс.) 3. Иван Старостин - Кынчатыып Логлоинов (1786-1789 сс.) 4. Кузьма Сафронов (1793-1796 сс.) 5. Монкурдаах Балунов (1796-1800 сс.) 6. Тихон Абрамов - Тэппэйиин (1800-1803 сс.) 7. Василий Толстяков (1803-1805 сс.) 8. Кузьма Захаров (1805-1812 сс.) 9. Платон Башарин (1812-1816 сс.) 10. Василий Дьячковский (1816-1818 сс.) 11. Григорий Старостин (1818-1831 с.) 12. Яков Попов-Мосунка (1831-1834 сс.) 13. Александр Попов - Быыччык (1834-1838 сс.) 14. Дмитрий Башарин (1838-1841 сс.) 15. Василий Попов - Быччайар (1841-1845 сс.) 16. Василий Ефимов (1845-1858 сс.) 17. Диодор Ефимов - Доодор (1858-1862 сс.) 18. Яков Седалищев - Хооптор (1862-1865 сс.) 19. Диодор Ефимов - Доодор (1865-1867 сс.) 20. Алексей Попов - Өксөөтөп (1868-1871 сс.) 21. Егор Оросин - Оруоһун (1871-1874 сс.) 22. Дмитрий Попов - Миитэрэй (1874-1876 сс.) 23. Гурий Попов - Күүрэй (1876-1882 сс.) 24. Павел Протодьяконов - Байбал (1882-1885 сс.) 25. ? (1885-1889 сс.) 26. Павел Протодьяконов - Байбал (1889-1891 сс.) 27. Иван Оросин - Оруоһун (1891-1895 сс.) 28. Егор Николаев I - Улахан (1895-1900 сс.) 29. Егор Николаев II - Кыра (1900 с.) 30. Илларион Оросин (1900-1902 сс.) 31. Василий Попов I - Бочуута (1902-1905 сс.) 32. Василий Попов II - Бааса (1905-1907 сс.) 33. Федор Новиков - Нойукуоп (1907-1910 сс.) 34. Никита Куприянов (1910-1912 сс.) 35. Михаил Шеломов - Солуомап (1912-1916 сс.) 36. Дмитрий Сивцев (1916-1918 сс.)</poem> == Туһаныллыбыт сирдэр == * [[Багдарыын Сүлбэ]]. Топонимика, Дьокуускай, 2004. * [[Саввин Андрей Андреевич|А.А. Саввин]] аатынан [[Чурапчы]] Этнография Музея. [[Категория:Үөскүү сылдьыбыт улуустар]] qec6jw761zmcsh8r1h35jri0s2rg7ti 0 45694 431365 388589 2026-11-11T02:47:19Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 431365 wikitext text/x-wiki [[Ислам]]ы ылыныы 1000 сылынан [[мэчиэт]]. Закабаннай мэчиэт, Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт, Үбүлүөйүнэй мэчиэт(тат. Кабан арты мэчетэ) - [[Казань]] историческай мэчиэттэриттэн биирдэстэрэ. [[Закабаннай мэчиэт]], Кабан күөл илин кытылыгар турар. Мэчиэттэри, мусульманнар үҥүөхтэрин иннинэ суунар ууларын дөбөҥнүк буллуннар диэн, төһө кыалларынан ыраас уулаах сирдэр аттыларыгар тутарга кыһаналлара. Кытылга, дьон уу ылан суунаат да мэчиэккэ намаас ааҕа бардын диэн анаан мас болуоттары бэлэмнииллэрэ. Волгатааҕы Булгария хана Алмуш, б.э. 922 с. исламы судаарыстыбаннай итэҕэл быһыытынан ылыммыта, 1922 сыллаахха 1000 сыла буолбут. Исламы ылыныы, мусульманнарга олус улахан суолталаах дьайыы этэ. Үбүлүөйгэ, хас да сыл инниттэн бэлэмнэнии барбыта. 1914 сылтан Закабаннай мэчиэт тутуута саҕаламмыта. Биллэрин курдук, Кабан күөл уонна Булак боротуоха куораты быыстаан икки чааска - нуучча уонна татаар өттүлэригэр араараллара. Ол быыстан арҕаа диэки татаардар, илин диэки нууччалар олохсуйаллара. Закабаннай мэчиэт илин диэки, нууччалар олохсуйар өттүлэригэр тутуллубута. Закабаннай мэчиэт комплексын тутууларын архитектор Евгений Печников бырайыактаабыта. Мэчиэт икки этээстээх, икки саалалаах этэ:эр дьон саалата бастакы этээскэ, дьахталлар саалалара иккис этээскэ Мэчиэккэ киирэр ааннар, эр дьоҥҥо уонна дьахталларга туһунан этилэр. Мэчиэт үс дьаарыстаах ханна да суох минареттаах. Үс дьаарыс - татаардар уонна булгардар олохторун үс кэмин көрдөрөрө:исламы ылыныахтарын иннинээҕи кэми, орто үйэлэри уонна аныгы кэми. Мэчиэт дьон сиэртибэлээбит үбүгэр тутуллубута. Бастакы Аан дойду сэриититтэн үтүрүттэрэн мэчиэт туөуута тохтообута. Медресе дьиэтэ эрэ тутуллубута. 1922 с. мусульманнар делегациялара Москваҕа, национальностар дьыалаларын наркомунан үлэлиир Сталиҥҥа барбыттара. Мэчиэт тутуутугар көҥүлү Сталин биэрбитэ. Ол сыл, Казань исламы ылыныы 1000 сыла буолбутун бэлиэтээбитэ. Мэчиэт арыллан баран, биир нэдиэлэ үлэлээбитин кэннэ сабан кэбиспиттэрэ. Минаретыгар кыһыл өҥнөөх сэбиэскэй былаах баар буолбута, мэчиэт дьиэтигэр рскуола, оҕо саада, ДОСААФ үлэлээбиттэрэ. 1990 с.мэчиэти мусульманнарга төннөрбүттэрэ. Эмиэ, Исламы ылыныы 1000 с.ааттаах медресе үлэлээбитэ, ону кытта, дьахталларга уонна оҕолорго өрөбүллээҕи оскуола, киэһээҥҥи куурустар баар буолбуттара. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C https://web.archive.org/web/20191102190635/https://www.kazan-guide.ru/zakabannaya-mechet/ {{rq|wikify}} [[Категория:Арассыыйа]] [[Категория:Татарстан]] [[Категория:Ислам]] [[Категория:Пааматынньык]] 2xoads8jjanpme0mzic36265xl1goc4 0 45719 431364 356291 2026-11-11T02:46:51Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 431364 wikitext text/x-wiki Иске-Таш мэчиэт Иске-Таш [[мэчиэт]](тат. Иске Таш мэчет, Девятая соборная, Старокаменная мечеть) - Казань куоракка([[Татарстан]]) Саҥа-Татарскай солобуодаҕа историческай, үлэлии турар мусульмааннарга аналлаах культовай тутуу. Мэчиэт, былыргы номох кэпсииринэн, 1552 с. Иван Грознайтан Казань куораты көмүскээбит буойуннар көмүүлэрин сиригэр тутуллубут. Көмүүнү, улахан, эргэ тааһынан бэлиэтээбиттэр(тат. зур иске таш), ол таас мэчиэт илин фасадын иннигэр турбут. Саҥа-Татарскай солобуода 1749с Казаҥҥа буолбут улахан баһаар кэнниттэн баар буолбут. Епископ Лука Конашевич, баһаар миэстэтигэр сүрэхтэммит татаардарга семинария туттаран барбытын мусульман татаардар сөбүлээбэккэ атын миэстэҕэ көспүттэр уонна Саҥа-Татарскай солобуоданы олохтообуттар. Екатерина ll ыраахтааҕы, татаардарга хайдыһыыны таһаарбатын диэн епископ Лука Конашевиһы атын сиргэ үлэлииригэр көһөрбүт. Иске-Таш мэчиэт, сарайыгар минареттаах, татаар классическай мэчиэтэ, 1802 сыллаахха, атыыһыт Габдулла Утямышев үбүлээһининэн тутуллубут. 1830 с. Александр Шмидт бырайыагынан уларытыллыбыт. Фасадтар көнө быһыыларын, үс дьаарыстаах минарет ордук чопчулаан көрдөрөр. Минарет моһуонун истиилэ Волжскай Булгария былыргы куораттарын уонна Касим минареттарын кытта сибээстээҕэ. Дьиэ икки этээстээх, икки саалалаах, минарет щипцовай сарай ортотугар турар. Мэчиэт, Саҥа-Татарскай солобуода уопсастыбатын киинэ этэ. 19 үйэҕэ, мэчиэт имамнарынан Амирхан дьиэ кэргэнин дьоно этилэр. Кинилэр дьиэлэрэ мэчиэти кытта сэргэстэһэ турара, онно суруйааччы Фатих Амирхан эмиэ олорбут. ТАССР КП КИК быһаарыытынан, 1930 с. бүтүүтэ мэчиэт сабыллыбыта. Сэбиэскэй кэмҥэ оскуола, онтон ыскылаат быһыытынан туттуллубута. 1994 с.мэчиэт итэҕэллээхтэргэ төнүннэриллибитэ. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%98%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%A2%D0%B0%D1%88 https://web.archive.org/web/20190421023359/http://www.kazan-guide.ru/mechet-iske-tash/ [[Категория:Татарстан]] [[Категория:Итэҕэл]] 610d3rdeauec4zzl4okhwzknmgqg1hu 0 45805 431363 404409 2026-11-11T01:41:40Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 431363 wikitext text/x-wiki '''Ну́ри Бильге́ Джейла́н''' ({{Lang-tr|Nuri Bilge Ceylan}}; [[1959 сыл|1959]] сыллаахха төрөөбүт, [[Турция]], [[Истанбул|Стамбул]]) — [[Туурактар|турок]] омугун биллиилээх киинэ устааччыта, режиссера, киинэ оператора уонна фото худуоһунньуга. == Биографията == Нури Бильге Джейлан 1959 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Турция [[Истанбул|Стамбул]] куоратыгар Бакыркёй диэн түөлбэтигэр агро инженер М. Эмина Джейлана дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кини оҕо сааһа аҕатын төрөөбүт куоратыгар, Турция хотугулуу арҕаа өттүгэр баар Ениджеҕэ, ааспыта. Нури Бильге Джейлан Стамбул куоракка баар Босфор университетын үөрэнэн бүтэрбитэ. «Электротехника» исписээлинэһин баһылаабыта. Ол кэннэ баҕаран туран Мимар Синан аатынан университекка киинэ ускуустубатын идэтигэр үөрэммитэ. Эдэриттэн хаартыскаҕа түһэриинэн үлүһүйбүтэ, хас даҕаны кылгас кэрчиктээх киинэлэри устубута. Кини [[Каннын|Каннааҕы]] киинэ бэстибээлин хас даҕаны төгүллээх призера буолар. 2002 сыллаахха «Отчуждение» диэн ааттаах киинэтэ Канн бэстибээлин Гран Притин уонна Бастыҥ эр киһи оруола бирииһин ылбыта. Ол кэннэ устубут уонна онно ойоҕун кытта бэйэтэ оонньообут «Времена года» диэн ааттаах киинэтэ ФИПРЕССИ бирииһигэр тиксибитэ. 2008 сыллаахха Нури Бильге Джейлан эмиэ Канныга «Три обезьяны» киинэтинэн бастыҥ режиссер аатын ылбыта. 2011 сыллаахха «Однажды в Анатолии» киинэтинэн Канн бэстибээлигэр иккис төгүлүн Гран Прины туппута. 2014 сыллаахха аны "Көмүс пальма лабаата" (Золотая пальмовая ветвь), бэстибээлгэ «Зимняя спячка» драматынан кыттан бастыҥ бирииһи ылбыта. == Уус уран ньымата == Джейлан киинэлэрэ үксүгэр автобиографиялыы хабааннаахтар. Режиссёр сотору сотору бэйэтин чугас дьонун, аймахтарын, дьиэтин уотун устуон сөп. Кини устар ньымата Антониони, Бергман, Тарковскай ньымаларыгар майгынныыллар. == Бэлиэтээһиннэ == {{Быһаарыылар}} == Сигэлэр == * Нури Бильге Джейлан (англ.) на сайте Internet Movie Database * [http://www.nuribilgeceylan.com Официальный сайт, включает фотографии] * [https://web.archive.org/web/20131008060735/http://seance.ru/blog/jaloby-turka/ Интервью с Нури Бильге Джейланом в журнале «Сеанс»] * [https://web.archive.org/web/20181204062640/http://kinoart.ru/archive/2014/07/nuri-bilge-dzhejlan-ya-opirayus-na-intuitsiyu Интервью с Нури Бильге Джейланов в журнале «Искусство кино»] * [http://www.cineticle.com/focus/196-fotogenichnost-vnutrennih-sostoyanij.html Фотогеничность внутренних состояний] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126144001/http://www.cineticle.com/focus/196-fotogenichnost-vnutrennih-sostoyanij.html |date=2017-01-26 }} [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:1959 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Тохсунньу 26 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Түүрдэр]] 2hbldi2fuzlbmjh6daq8swk6zx05g21 0 56362 431368 431355 2026-11-11T06:52:07Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 431368 wikitext text/x-wiki * [[Тохсунньу 6]] — ({{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}, {{Флагификация|Хотугу Македония}} православнайдара эмиэ бэлиэтииллэр) — Чэчиэринньик * [[Тохсунньу 22]] — Бииргэ буолуу күнэ (День соборності України). 1919 сыллаахха Украина уонна Арҕаа Украина биир судаарыстыба буолбуттар. * [[Тохсунньу 26]] — Украина хонтуруоллуур-ревизиялыыр сулууспатын үлэһитин күнэ * [[Олунньу 6]] ({{Флагификация|Россия}} эмиэ бэлиэтиир) — Бармен күнэ * [[Олунньу 15]] — Тас дойдулар сирдэригэр-уоттарыгар сэриилэспит дьону чиэстиир күн * [[Олунньу 20]] — Халлаан сотнятын Дьоруойдарын күнэ * [[Кулун тутар 9]] — [[Тарас Шевченко]] төрөөбүт күнэ. * [[Кулун тутар 14]] — Доброволец күнэ<ref>[http://zakon0.rada.gov.ua/laws/show/1822-19 Про встановлення Дня українського добровольця] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170129093901/http://zakon0.rada.gov.ua/laws/show/1822-19 |date=2017-01-29 }}</ref> * [[Кулун тутар 23]] — [[Култуура үлэһиттэрин уонна норуот айымньытын сөбүлээччилэр күннэрэ]] * [[Кулун тутар 26]] — [[Украина Национальнай гвардиятын күнэ|Национальнай гвардия күнэ]]. * [[Муус устар 12]] — Ракетнай-космическай салаа үлэһиттэрин күнэ * [[Муус устар 18]] — [[Устуоруйа уонна култуура мэҥэлэрин күнэ]] * [[Муус устар 26]] — Радиациялаах саахалларга өлбүт дьону ахтан ааһар күн * [[Ыам ыйын 8]] — Өйдөбүнньүк уонна эйэлэһии күнэ ({{lang-uk|День пам'яті та примирення}})<ref>{{Cite web|url =http://www.president.gov.ua/documents/19104.html|title =Указ президента Украины Петра Порошенко|author =|work =|date =|publisher =|deadlink =yes|archiveurl =https://web.archive.org/web/20150510025334/http://www.president.gov.ua/documents/19104.html|archivedate =2015-05-10}}</ref> * [[Ыам ыйын 19]] — Бэлиитикэ репрессиятын сиэртибэлэрин ахтар күн * [[Ыам ыйын 20]] — Баан үлэһиттэрин күнэ * [[Ыам ыйын 25]] — [[Киев күнэ]] * [[Бэс ыйын 6]] — Суруналыыс күнэ * [[Бэс ыйын 12]] — Фонда ырыынагын үлэһитин күнэ * [[Бэс ыйын 22]] — [[Кутурҕан күнэ]], 1941 сыллаахха [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ]] саҕаламмыт * [[Бэс ыйын 23]] — Судаарыстыбаннай сулууспа күнэ * [[Бэс ыйын 28]] — Конституция (Төрүт сокуон)күнэ * [[От ыйын 1]] — Архитектура күнэ * [[От ыйын 2]] — [[Украинаҕа Нолуок сулууспатын үлэһитин күнэ|Нолуок сулууспатын үлэһитин күнэ]]. * [[От ыйын 28]] — Русь сүрэхтэммит күнэ<ref name="Ukr">[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=668%2F2008 Текст президентского указа № 668/2008 «Про День крещения Киевской Руси»{{ref-uk}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527232404/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=668/2008 |date=2022-05-27 }}</ref> * [[Атырдьах ыйын 2]] — Десантниктар күннэрэ * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Украина былааҕын күнэ|Былаах күнэ]] * [[Атырдьах ыйын 24]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (ССРС-тан, [[1991]]) * [[Атырдьах ыйын 29]]: ** Украина көмүскээччилэрин ахтан ааһар күн ** Шахтер күнэ * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Билии күнэ]] * [[Балаҕан ыйын 2]] — Нотариат күнэ * [[Балаҕан ыйын 7]] — Байыаннай разведка күнэ * [[Балаҕан ыйын 9]] — Бронетанковай сэриилэр күннэрэ * [[Балаҕан ыйын 10]] — Физкультура уонна успуорт күнэ * [[Балаҕан ыйын 17]] — Украина өрүһүйээччитин (спасатель) күнэ * [[Балаҕан ыйын 22]] — Партизан килбиэнин күнэ. * [[Балаҕан ыйын 30]]  ** Бүтүн Украинатааҕы бибилэтиэкэ күнэ ** Оҕону ииттии күнэ * [[Алтынньы 8]] — Украина юриһин күнэ * [[Алтынньы 10]] — Украина стандартизация и метрология үлэһиттэрин күнэ * [[Алтынньы 14]] ** Украина көмүскээччитин күнэ ** Украина [[хаһаак]]тарын күнэ * [[Алтынньы 27]] — Украина суругун-бичигин уонна тылын күнэ. Нестор Летописец төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Бастаан сэтинньи 9 күнүгэр бэлиэтэнэр этэ. * [[Алтынньы 28]] — Украина фашист халабырдьыттартан босхолонуутун күнэ * [[Сэтинньи 3]] ** Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ ** Инженернэй сэриилэр күннэрэ * [[Сэтинньи 4]] — Тимир суол үлэһитин күнэ * [[Сэтинньи 9]] — Украина суругун-бичигин уонна тылын күнэ * [[Сэтинньи 16]] — Араадьыйа, тэлэбиидэнньэ уонна сибээс үлэһиттэрин күнэ * [[Сэтинньи 18]] — Украина Сэбилэниилээх күүстэрин сержанын күнэ. * [[Сэтинньи 19]] ** [[Өстүөкүлэ]] оҥорооччу күнэ ** Гидрометеорология сулууспатын үлэһиттэрин күнэ * [[Сэтинньи 20]] — Тыа хаһаайыстыбатын үлэһитин күнэ * [[Сэтинньи 21]] — [[Дьоһун уонна көҥүл күнэ]] <!-- * {{Флагификация|Украина}} — Штурмалыыр десант сэриилэрин күнэ--> * [[Сэтинньи 30]] — Украина сэбилэниилээх күүстэрин Радиотехническай сэриилэрин күнэ * [[Ахсынньы 1]] — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ * [[Ахсынньы 5]] — Статистика үлэһиттэрин күнэ * [[Ахсынньы 6]] — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * [[Ахсынньы 7]] — Олохтоох салайыныы күнэ * [[Ахсынньы 12]] — Хонуутааҕы сэриилэр күннэрэ * [[Ахсынньы 14]] — [[Чернобыль саахала|Чернобыль саахалын]] ликвидациятын кыттыылаахтарын чиэстиир күн * [[Ахсынньы 15]] — Суут үлэһиттэрин күнэ * [[Ахсынньы 17]] — Украина судаарыстыбаннай (буруйдааһыны) толорторуу сулууспатын үлэһитин күнэ * [[Ахсынньы 19]] — Адвокатура күнэ * [[Ахсынньы 22]] ** Энергетик күнэ ** Дипломатическэй сулууспа үлэһитин күнэ * [[Ахсынньы 24]] — [[Украина архыыбын тэрилтэлэрин күнэ|Украинаҕа архыып тэрилтэлэрин күнэ]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Украина бэлиэ күннэрэ]] [[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]] otpazn29axydc2jbn4bbjhabuv5u1m4 0 58929 431367 431188 2026-11-11T05:15:30Z CommonsDelinker 147 Removing [[:c:File:Ньургуйаана_Заморщикова,_агитация_в_газете_Кыым_(10.09.2026).jpg|Ньургуйаана_Заморщикова,_агитация_в_газете_Кыым_(10.09.2026).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Нь 431367 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Logo of the 2026 Russian State Duma election campaign.svg|мини|2026 сыллааҕы куоластааһын күннэрин логотиибэ]] '''Судаарыстыбаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбара''' 2026 сыллаахха балаҕан ыйын 18, 19 уонна 20 күннэригэр буолбута. Быыбарга 450 [[Госдуума]] дьокутаата биллиэҕэ, олортон 225 дьокутаат уопсай партийнай испииһэктэринэн талыллыбыта, оттон хаалбыт 225 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2026/02/13/vybory-deputatov-gosdumy-v-2026-godu/|title=Выборы в Госдуму в 2026 году|author=Константин Николаев|date=2026-02-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Партийнай испииһэктэргэ 3133 хандьыдаат киирбитэ. 1667 хандьыдаат биир мандааттаах уокуруктарга кыттыбыта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27963813|title=На выборы в ГД уже зарегистрированы федеральные списки семи партий|date=2026-07-29|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар иннинэ == Бүтэһик Госдуума дьокутааттарын быырбардара 2021 сыллаахха балаҕан ыйын 17, 18 уонна 19 күннэригэр буолбуттара. Онно «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» 324 миэстэни ылбыта. Өссө [[КПРФ]], «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]», [[ЛДПР]] уонна «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» баартыйалар 5%-наах боруогу ааспыттара. Өссө биир мандааттаах уокуруктарынан «[[Рост партията|Рост баартыйата]]», «[[Родина (партия)|Родина]]» уонна «[[Гражданскай платформа]]» баартыйалар ааспыттара. Биир мандааттаах уокуруктарынан 5 тутулуга суох хандьыдаат Дуумаҕа киирбитэ<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/activity/docs/postanovleniya/50580/|title=Об установлении общих результатов выборов депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва|date=2021-09-24|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. <center> {| class="wikitable" |+Илии батааһыннарын хомуйумуохтарын сөп баартыйалар<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/09/16/21708806.shtml|title=Единый день голосования-2025: как изменится власть и общественная повестка?|work=Gazeta.ru|date=2025-09-16|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref> ! colspan="2" |Баартыйа !Госдуумаҕа<ref>VIII ыҥырыы кэмигэр буолбут уларытыылара суох</ref> !Региональнай парламеннарга !Бүтэһик быыбарга |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |324 |3165 |49,82% |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |57 |411 |18,93% |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |21 |187 |7,55% |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |27 |191 |7,46% |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |14 |74 |5,84%<ref>«[[Рост партията|Рост партиятын]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |0 |28 |2,45% |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |0 |4 |1,55%<ref>«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернативаны]]» кытта холбоотоххо</ref> |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |0 |5 |1,34% |- | bgcolor="#FF3322"| |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |0 |11 |1,27% |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |1 |9 |0,80% |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |0 |1 |''кыттыбатаҕа'' |} </center> === Быыбардарга бэлэмнэнии === Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията 2026 сыллаахха 28 миллиард солкуобай ылбыта, онтон 23 миллиард Госдуума быыбарыгар барыммыта<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/12/13/tsentrizbirkom-raskryl-stoimost-vyborov-v-gosdumu-v-2026-godu/|title=Центризбирком раскрыл стоимость выборов в Госдуму в 2026 году|author=Анатолий Акулов|date=2023-12-13|work=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Владимир Путин Госдуума дьокутааттарын быыбарын балаҕан ыйын 20 күнүгэр туруорар ыйааҕы таһаарбыта<ref>{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/news/63722/|title=Президент России подписал Указ о назначении выборов в Государственную Думу|date=2026-06-16|work=[[Госдуума]] официальнай саайта|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Быыбардар официальнай слогана таһаарыллыбыта: «Эн куолаһыҥ — Арассыыйа күүһэ» ({{Lang-ru|«Твой голос — сила России»}})<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/27788067|title=Выборы в Госдуму пройдут под слоганом "Твой голос - сила России!"|date=2026-06-17|work=ТАСС|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 5 күнүгэр Центральнай избирательнай комиссия баартыйалары наардаан уопсай партийнай испииһэктэргэ маннык бэрээдэгинэн бүлүтүөҥҥэ киирбиттэрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/08/2026/6a7315249a794777a4417b22|title=ЦИК определил порядок партий в бюллетене на выборах в Думу|date=2026-08-05|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>: # «[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» # «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» ''(федеральнай испииһэктэртэн уһуллубута, ол эрээри иккис нүөмэр ЛДПР баартыйаҕа бэриллибэтэҕэ<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2026/6a83fa919a794702dcbe9a8b|title=«Яблоко» исключили из бюллетеня на выборах в Госдуму|date=2026-08-18|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>)'' # [[ЛДПР]] # «[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» # «[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» # «[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» # «[[Родина (партия)|Родина]]» # [[КПРФ]] # «[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» # «[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» # «[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» === «Яблоко» баартыйаны быыбартан устуу === [[Билэ:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|мини|[[Рыбаков Николай Игоревич]]. «Экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан административнай эппиэтнэскэ түбэспитэ, ол иһин быыбарга сатаан кыттыбат]] 2021 сыллаахтан 11 «[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» баартыйа чилиэнэ холуобунай ыстатыйаларынан буруйдаммыттара. 12 баартыйа чилиэнэ «иностраннай агент» курдук ааҕыллар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%C2%BB%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%C2%AB%D0%AF%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB.%20%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0|title=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Хроника|work=[[Яблоко (партия)|Яблоко]] партия|lang=ru|accessdate=2026-08-29|date=2026-06-06}}</ref>. Иностраннай агеннар уонна административнай «экстремистскэй бэлиэлэри көрдөрүү» ыстатыйанан буруйдаммыт дьон быыбарга көҥүллэммэт. Олорго баартыйа бэрэсэдээтэлэ, Николай Рыбаков, киирбит, өссө кини солбуйааччылара: Борис Вишневский уонна Владимир Дорохов<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/17/1183544-peterburgskogo-deputata-obvinili|title=Петербургского депутата Шишлова обвинили в демонстрации запрещенной символики|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7267318|title=«И я обязательно вернусь»|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tula.aif.ru/society/zagranica-ne-pomozhet-inoagent-vladimir-dorohov-hochet-suditsya-s-minyustom|title=Заграница не поможет. Иноагент Владимир Дорохов* хочет судиться с минюстом|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир бэрэсэдээтэл солбуйааччыта, Лев Шлосберг, 11 сыл уонна 1 ыйга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/08/17/lva-shlosberga-prigovorili-k-11-godam-kolonii-za-antivoennuyu-pozitsiyu|title=Льва Шлосберга приговорили к 11 годам колонии за антивоенную позицию. Поводом для преследования политика стали участие в дебатах и репост обложки Daily Mirror с Путиным|work=Meduza|date=2026-08-17|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Өссө биир солбуйааччы, Максим Круглов, 7 сылга колонияҕа ыытыллыбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-politician-who-favours-ukraine-ceasefire-is-jailed-seven-years-over-2026-06-24/|title=Russian anti-war politician jailed for seven years over social media posts|work=Reuters|date=2026-06-24|lang=en|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Сорох төрүттэр маны «эрдэттэн былааннаммыт уонна централизованнай репрессионнай уонна дискредитируйдуур хамсыы» диэн ааттыыллар. Онон «Госдуумаҕа ааспатын гына» уонна «бэлиитикэттэн таһаараары оҥоһуллар» эбит<ref>{{Cite web|url=https://novayagazeta.ru/articles/2025/12/02/iabloko-naidem-zamochim|title=«Яблоко» найдем — замочим. Решения закрыть партию пока нет, просто — не дают дышать|work=Новая газета|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/podgotovka-k-vyboram-pocemu-v-rossii-presleduut-clenov-partii-abloko/a-75247043|title="Подготовка" к выборам? Почему преследуют членов "Яблока"|work=dw.com|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. 2026 сааһыттан баартыйа чилиэннэрэ элбэхтэ обысктанар, штрафтанар уонна хаайыыга барар буолбуттар<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/04/v-rossii-vse-aktivnee-presleduyut-yabloko-vlasti-ne-hotyat-chtoby-partiya-uchastvovala-v-vyborah|title=Как ни удивительно, но кампания против «Яблока» в России становится все масштабнее (и все опаснее для рядовых партийцев). Четыре заметных примера|work=Meduza|date=2026-05-05|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 7 күнүгэр «[[Родина (партия)|Родина]]» баартыйа Арассыыйа Үрдүкү суутугар «Яблоко» баартыйаҕа үҥсүбүтэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8874880|title=«Яблоко» требуют снять с выборов за экстремизм и нарушение авторских прав|date=2026-08-07|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр суут ирдэбили өйөөбүтэ уонна «Яблоко» баартыйаны партийнай испииһэктэн сотторбута. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр Үрдүкү суут апелляционнай комиссията апелляцияны аккастаабыта уонна бастакы инстанция уурааҕын күүскэ хаалларбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8891467|title=Верховный суд утвердил снятие партии «Яблоко» с выборов в Госдуму|date=2026-08-17|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-08-29}}</ref>. == Быыбар систиэмэтэ == Госдуума 5 сылга таланар. Госдуума параллельнай компенсированнай быыбар систиэмэтин туттар. 225 миэстэ партийнай испииһэктэринэн таланар, оттон хаалбыт 225 миэстэ биир мандааттаах уокуруктарынан. === Федеральнай уокуруктар === Пропорциональнай систиэмэнэн хандьыдааттары баартыйалар эрэ таһаараллар. Федеральнай испииһэккэ 200-400 хандьыдаат буолуохтаах. Өссө баартыйаҕа киирбэт дьон хандьыдаат буолуон сөп, ол эрээри олор баартыйа испииһэгин 50% тахса буолуо суохтаах. Федеральнай испииһэк икки чааска араарыллар: бүтүн Арассыыйатааҕы уонна региональнай испииһэктэр. Бүтүн Арассыыйатааҕы чааска саамай элбэҕэ 15 хандьыдаат буолуон сөп. Биир региональнай бөлөх элбэх [[Арассыыйа субъега]], биир субъега, биир мандааттаах уокуруга эбэтэр хас даҕаны биир мандааттаах уокуруктар. Региональнай бөлөх Арассыыйаны толорутук хабыахтаах. 35-тэн элбэх региональнай бөлөх баар буолуохтаах. Бүлүтүөн халлан күөх буолбута<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rapsinews.ru/election_right_news/20260427/311803824.html|title=ЦИК РФ утвердила формы бюллетеней на выборы в Госдуму|date=2026-04-27|work=РАПСИ|lang=ru|accessdate=2026-08-30}}</ref>. === Биир мандааттаах уокуруктар === [[Билэ:2026 Russian State Duma single-mandate constituencies map (color).svg|мини|450x450пкс|2026 сыллааҕы быыбар биир мандааттаах уокуруктара]] Мажоритарнай чааска хандьыдааттар тутулуга суох да буолуохтарын сөп. Тутулуга суох хандьыдаат, илии баттааһына хомуйуохтаах баартыйаттан хандьыдаат избиратель 3% илии батааһыннарын талыахтаах (уокурукка 100&nbsp;000 избирательтан кыра буоллаҕына, саамай кырата 3000 илии баттааһыны хомуйуохтаах). Биир мандааттаах уокурук атын уокурукка тэҥ буолуохтаах, ол эрээри эбэһээт биир субъекка биир биир мандааттаах уокурук буолуохтаах. Биир мандааттаах уокурукка кыайбыт киһи тута Дуумаҕа миэстэни ылар, иккис туур иҥин буолбат. Бүлүтүөн от күөх этэ<ref name=":0" />. == Быыбар хампаанньата == === Кыттааччылар === [[Билэ:Ballot paper Russian legislative election in 2026 for federal circuit.jpg|мини|Куоластыыр бүлүтүөн: федеральнай уокурук уонна [[Самара уобалаһа|Самара]] киирбит региональнай бөлөх хандьыдааттара]] {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="3" |Федеральнай уокурук ! rowspan="2" |Биир мандааттаах<br>уокуруктарга |- !№ !Бүтүн Арассыыйатааҕы хандьыдааттар !Барыта |- | bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |1 |'''Сергей Лавров''', Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова, Владислав Головин |390 |220 |- | bgcolor="#00A23D" | |«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]» |<s>2</s> |<s>'''Ярослав Щербаков''', Дмитрий Анисимов, Яна Иванова, Виталий Исаков, Иван Большаков, Татьяна Шнейдер, Кирилл Гончаров</s> |<s>274</s> |103 |- | bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |3 |'''Леонид Слуцкий''', Алексей Верещагин, Мария Воропаева, Андрей Луговой, Виктор Бут, Александр Курдюмов, Дмитрий Жирков, Дмитрий Свищёв, Сергей Козлов, Борис Чернышов |246 |224 |- | bgcolor="#08457e" | |«[[Көнө демократия партията|Көнө демократия баартыйата]]» |4 |''суох'' |240 |19 |- | bgcolor="#009933" | |«[[От күөхтэр (партия, Арассыыйа)|Күөхтэр]]» |5 |'''Марина Шишкина''', Александра Кудзагова, Руслан Хвостов, Андрей Нагибин, Сергей Шахматов |263 |135 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |6 |'''Сергей Миронов''', Александр Бабаков, Марина Ким, Олег Чернышёв |263 |224 |- | bgcolor="#E61B23" | |«[[Родина (партия)|Родина]]» |7 |'''Алексей Журавлёв''', Эдуард Басурин, Евгений Ивлев, Иван Калегин, Алексей Рылеев, Никита Габов, Валерий Шинкаренко, Роман Лобзин, Константин Антонов, Астемир Штымов, Дмитрий Шуров, Олег Пахолков, Александр Заремба, Вячеслав Монахов, Александр Аргунов |289 |66 |- | bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |8 |'''Геннадий Зюганов''', Валентин Коновалов, Юрий Афонин, Дмитрий Новиков, Иван Мельников, Владимир Кашин, Николай Харитонов, Леонид Калашников, Николай Коломейцев, Казбек Тайсаев, Мария Дробот, Борис Комоцкий, Сергей Гаврилов, Юрий Синельщиков, Алексей Куринный |333 |221 |- | bgcolor="#FFB5A8" | |«[[Пенсионердар партиялара|Биэнсийэлээхтэр баартыйалара]]» |9 |'''Эрик Праздников''', Юрий Шелыгин, Владимир Ворожцов, Александр Потапов, Анна Барабанова |268 |108 |- | bgcolor="#FF3322" | |«[[Арассыыйа коммунистара|Арассыыйа хомуньуустара]]» |10 |'''Сергей Малинкович''', Руслан Хугаев, Ярослав Сидоров, Илья Клеймёнов, Евгения Сафиева, Татьяна Гурьева, Анна Сидорова, Екатерина Миронова |270 |88 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |11 |'''Алексей Нечаев''', Владислав Даванков, [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] |298 |215 |} <center> <gallery caption="Баартыйа испииһэктэрин салайар дьон мэтириэттэрэ"> Билэ:Сергей Лавров (21-01-2022) (cropped).jpg|Сергей Лавров. «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Ярослав Щербаков - член федерального бюро "Яблока".webp|Ярослав Шербаков. «Яблоко» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Леонид Слуцкий (26-05-2025) (cropped).jpg|Леонид Слуцкий. ЛДПР испииһэгин салайар Билэ:Marina Shishkina - portrait.jpg|Марина Шишкина. «От күөхтэр» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Миронов Сергей Михайлович 2025 год (cropped).jpg|Сергей Миронов. «Сиэрдээх Арассыыйа» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Журавлёв А.А.jpg|Алексей Журавлев. «Родина» баартыйа испииһэгин салайар Билэ:Gennady Zyuganov 2022-09-20 (cropped).jpg|Геннадий Зюганов. КПРФ испииһэгин салайар Билэ:Erik Prazdnikov (cropped).jpg|Эрик Праздников. «Биэнсийэлээхтэр баартыйаларын» испииһэгин салайар Билэ:Alexey Nechayev (2026-02-25).jpg|Алексей Нечаев. «Саҥа дьон» баартыйа испииһэгин салайар </gallery> </center> ==== «Биир ньыгыл Арассыыйа» ==== [[Билэ:United Russia Congress, 28 June 2026 (06).jpg|мини|Владимир Путин «Биир ньыгыл Арассыыйа» сийиэһигэр]] 2026 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр «Мегаспорт» диэн спорт дыбарыаһыгар баартыйа хандьыдааттарын испииһэгэ биллибитэ. Испииһэги Сергей Лавров, Арассыыйа тас дьыалаларын миниистэрэ, салайда<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/563860-lavrov-sobanin-i-poddubnyj-vosli-v-paterku-edinoj-rossii-na-vyborah-v-gosdumu|title=Лавров, Собянин и Поддубный вошли в пятерку «Единой России» на выборах в Госдуму|author=Арпине Асатрян|date=2026-06-28|work=Forbes.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Өссө онно Сергей Собянин, Евгений Поддубный, Мария Львова-Белова уонна Владислав Головин киирбитэ. Уопсайа 390 хандьыдаат киирбитэ<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778986|title=В списки назначились|author=Андрей Колесников|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russias-ruling-party-runs-ukraine-war-veteran-among-lead-candidates-september-2026-06-28/|title=Russia's ruling party runs Ukraine war veteran among lead candidates for September election|date=2026-06-29|work=Reuters|lang=en|accessdate=2026-09-01}}</ref>. От ыйын 6 күнүгэр Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията баартыйа докумуоннарын ылбыта<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/news/cec/58796/|title=В ЦИК России состоится прием избирательных документов от Всероссийской политической партии «Единая Россия»|date=2026-07-03|work=Арассыыйа Центральнай избирательнай комиссията|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>.[[Билэ:Билборд партии "Единая Россия" в Чурапче.jpg|мини|«Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа билборда [[Чурапчы|Чурапчы сэлиэнньэтигэр]]|хаҥас]]Саха сиригэр «Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы. Үтүө түмүктэр» диэн программанан быыбарга кыттыбыта<ref>{{Cite web|url=https://nikolaevcentre.ru/news/3091|title=«Сомоҕо норуот. Дьоҥҥо кыһамньы, үтүө түмүктэрэ».|date=2026-08-10|work=Николаев Центр|lang=sah|accessdate=2026-09-01}}</ref>. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр «Биир ньыгыл Арассыыйа» «Народнай программатын» саҥартарбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8906325|title=Плановый ремонт|date=2026-08-23|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. Программалара аныгыскы 5 сылга аналлаах уонна 527 проблемардаҕа хоруйдаах. Ол хоруйдары 7 приоритеттарга араарбыттара: «Дьиэ кэргэн уонна норуоту көмүскүү» (88 хоруй), «Үчүгэй үлэ» (64), «Олорор сир» (111), «Күүстээх экэниэмикэ» (77), «Дьоҥҥо технологиялар» (134), «Биһиги ценностарбыт» (27) уонна «Биһиги кыайыыбыт» (26)<ref>{{Cite web|url=https://np.er.ru/#sec3|title=Народная программа «Единой России»|work=«Биир ньыгыл Арассыыйа» саайта|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Биир ньыгыл Арассыыйаттан» [[Шамаев Петр Виталиевич]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин эдэр ыччат дьыалаларын миниистэрэ, киирсибитэ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gogov.ru/election-gosduma-26/yak|title=Выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026 года в Саха|date=2026-08-18|work=gogov.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-01}}</ref>. ==== «Яблоко» ==== [[Билэ:23th Congress of the Yabloko party.jpg|мини|«Яблоко» баартыйа съезда. Баартыйа «Эйэҕэ уонна көҥүлгэ» диэн программаны ылыммыта.]]2026 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр «Яблоко» баартыйа [[Московский (куорат)|Московскай куоракка]] съездтаабыта. Партийнай испииһэккэ 275 хандьыдаат киирбитэ, биир мандааттаах уокуруктарга 137 хандьыдаат биллибитэ. Партийнай испииһэги Ярослав Щербаков салайбыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8778731|title=Сплав молодости без опыта|date=2026-06-28|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>. Баартыйа программата бу этиилэртэн турар<ref>{{Cite web|url=https://www.yabloko.ru/elections/2026|title=Выборы-2026|work=Яблоко баартыйа|lang=ru|accessdate=2026-09-02}}</ref>: {{Цитата|'''Эйэҕэ уонна көҥүлгэ! '''|'''Куттала суох олоххо! '''|автор=«Яблоко» баартыйа|Сэрии бүтэрин, дипломатия уонна эйэ туһунан сөбүлэһии! |Ядернай сэрии буолбатын гына биһиги сыалбыт-сорукпут буолар! |Политическэй репрессията уонна куттала суох Арассыыйаҕа! |Киһи олоҕун, убаастабылын, үчүгэй өттүлэрин уонна үтүө туругун көмүскүүргэ! |Биһиги сыалбыт-сорукпут — процветающай уонна демократическэй Арассыыйа!}}29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Яблоко» баартыйаттан [[Ноговицын Анатолий Григорьевич]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== ЛДПР ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «ЛДПР» баартыйаттан [[Парахин Гаврил Павлович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Көнө демократия баартыйата» ==== ==== «От күөхтэр» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «От күөхтэр» баартыйаттан [[Сыромятникова Анна Сергеевна]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Сиэрдээх Арассыыйа» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Сиэрдээх Арассыыйаттан» [[Тумусов Федот Семенович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Родина» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Родина» баартыйаттан [[Лаптев Алексей Иванович]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== КПРФ ==== 2026 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр КПРФ 19-с сийиэһигэр делегаттар саҥа «Кыайыы программатын» ылбыттара. Кинилэр капителистическэй систиэмэттэн социалистическэй былааннааһын систиэмэтигэр көһөр санаалаахтар. Өссө кинилэр экэниэмикэни уонна сиртэн хостоноруй национализируйдуолларын баҕалаахтар. Өссө кинилэр НДС нолуогу кыччатаары гыналлар, оттон атын нолуоктары прогрессивнэй систиэмэҕэ көһөрөөрү гыналлар. Хомуньуустар эрдэтээҥҥи пенсионнай саастары төннөрөөрү гыналлар. Уонна өссө элбэх уларыыйыы киллэрэр былааннаахтар<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1097184|title=КПРФ представила программу, с которой идет на выборы в Госдуму|date=2026-06-20|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-17}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «КПРФ» баартыйаттан [[Васильев Айаан Ильич]] киирсибитэ<ref name=":1" />. ==== «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» ==== ==== «Арассыыйа хомуньуустара» ==== 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Арассыыйа хомуньуустара» баартыйаттан [[Ю Владимир Шиндикиевич]] киирсиэҕэ<ref name=":1" />. ==== «Саҥа дьон» ==== 2026 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Санкт-Петербургка баартыйа 6-с сийиэһэ буолбута. Онно федеральнай испииһэктэргэ Алексей Нечаев (баартыйа бэрэсэдээтэлэ), Владислав Даванков (Госдуума вице-спикера) уонна [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] (эрдэтээҥҥи [[Дьокуускай куорат баһылыга]])<ref>{{Cite web|url=https://tvspb.ru/news/2026/03/5/partiya-novye-lyudi-provela-vserossijskij-sezd-v-chest-svoego-shestiletiya|title=Партия «Новые люди» провела всероссийский съезд в Петербурге в честь своего шестилетия|date=2026-03-05|work=tvspb.ru|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8480832|title=«Новые люди» объявили, кто возглавит список партии на думских выборах|date=2026-03-05|work=Коммерсантъ|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Өссө сийиэскэ «олорор баҕалаах судаарыстыбаҕа 12 хардыы» диэн программаны ылбыттара<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/03/06/1181125-kak-proshel-sezd-novih-lyudei|title=«У каждого безумия есть граница»: как прошел съезд «Новых людей»|date=2026-03-06|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. 29-с №-дээх биир мандааттаах уокуругар (Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр) «Саҥа дьон» баартыйаттан [[Заморщикова Ньургуйаана Юрьевна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин бар дьонун дьокутаата, киирсибитэ<ref name=":1" />. == Прогнозтар уонна опростар == [[Билэ:Independent and Opposition-affiliated opinion polling for 2026 Russian Legislative Election.svg|орто|раамка|Оппозиционнай уонна тутулуга суох ыстатыыстыка сулууспаларын дааннайдара]] [[Билэ:Opinion polling for the 2026 Russian legislative election.svg|орто|раамка|Бары сулууспалар дааннайдара (95% дылы ВЦИОМ уонна ФОМ опростара буолар)]] == Куоластааһын == Атырдьах ыйын 28 күнүгэр 4 байыаннай былаһыанньалаах региоҥҥа ([[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запорожскай уобалас (Арассыыйа)|Запорожскай]] уонна [[Херсонскай уобалас (Арассыыйа)|Херсонскай]] уобаластар) уонна 8 «орто реакцияланардаах» региоҥҥа куоластааһын саҕаламмыта ([[Кырыым Өрөспүүбүлүкэтэ]], [[Севастополь|Севастополь куорат]], [[Краснодарскай кыраай]], [[Белгородскай уобалас|Белгородскай]], [[Брянскай уобалас|Брянскай]], [[Воронежскай уобалас|Воронежскай]], [[Курскай уобалас|Курскай]], [[Ростовскай уобалас|Ростовскай]] уобаластар)<ref>{{Cite web|url=https://asafov.ru/news/v-12-regionax-rossii-proslo-dosrocnoe-golosovanie-na-vyborax-v-gosdumu|title=В 12 регионах России прошло досрочное голосование на выборах в Госдуму|date=2026-08-28|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/28082026/935312|title=Досрочное голосование на выборах ЕДГ-2026 началось в 12 регионах России|date=2026-08-28|work=Москва 24|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Атырдьах ыйын 30 күнүгэр тиийэргэ эрэйдээх оройуоннарга куоластааһын саҕаламмыта<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/28057407|title=В РФ стартовало досрочное голосование на выборах в Думу в труднодоступных местах|date=2026-08-30|work=ТАСС|lang=ru|location=Москва|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Балаҕан ыйын 4 күнүгэр досрочнай куоластааһын омук сирдэргэ (6 судаарыстыбаҕа, 14 участокка) уонна 45 омук сирдэргэ баар туспа куоластааччы бөлөхтөрүгэр саҕаламмыта<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2026/09/04/vybory-v-gosdumu-startovali-za-rubezhom.html|title=Выборы в Госдуму стартовали за рубежом|date=2026-09-04|work=Московский комсомолец|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Балаҕан ыйын 18 күнүгэр үс күннээх куоластааһын саҕаланна<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/v-rossii-nachalis-vybory-v-gosdumu-18-20-sentyabrya-2026/|title=В России начались выборы в Госдуму 18-20 сентября 2026|work=RTVI|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sakha.ysia.ru/dokuuskaj-byybary-sa-alaata-haartyska/|title=Дьокуускай быыбары саҕалаата (хаартыска)|date=2026-09-18|work=[[СИА]]|lang=sah|accessdate=2026-09-20}}</ref>, балаҕан ыйын 20 күнүгэр бүппүтэ<ref>{{Cite web|url=https://ysia.ru/v-yakutii-zakrylis-vse-izbiratelnye-uchastki-nachat-podschet-golosov/|title=В Якутии закрылись все избирательные участки: начат подсчет голосов|date=2026-09-20|work=[[СИА]]|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. 152 судаарыстыбаҕа куоластыыр участоктар аһыллыбыттара<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2026/09/18/1229891-golosovanie-za-rubezhom|title=От Абхазии до Канады: где россияне могут проголосовать за пределами страны|date=2026-09-18|work=Ведомости|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Маҥнайгы күҥҥэ 15:00 чааска 20,27% куоластыыр киһи куоластаабыта, оттон 20:00 чааска — 29,21%. Иккис күҥҥэ 14:07 чааска 32,87% киһи куоластаабыта<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/8970543|title=Явка на выборы в Госдуму приблизилась к 33%|lang=ru|work=Коммерсантъ|date=2026-09-19}}</ref>, 15:00 чааска — 38,30%, оттон 20:00 чааска — 44,34%<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1117108|title=Явка на выборах в Госдуму превысила 40%|date=2026-09-19|work=Интерфакс|lang=ru|accessdate=2026-09-20}}</ref>. Бүтэһик күҥҥэ 10:00 чааска 46,05% куоластаабыта, 12:00 — 48,68%, оттон 15:00 чааска — 52,85%. Уопсайа 59,80% куоластаабыта (бүтэһик быыбарга явка 51,72% буолбута)<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/09/2026/6aa940649a7947803fdcc142#dcc142-contents-3|title=Чем закончились выборы в Госдуму. Главное|subtitle=«Единая Россия» получила самую большую фракцию в своей истории, а партия Сергея Миронова — самую маленькую. Главное об итогах выборов — в материале РБК|date=2026-09-25|work=РБК|lang=ru|accessdate=2026-10-03}}</ref>. == Түмүктэр == <center> {| class="wikitable" |+Судаарыстабаннай Дуума IX ыҥырыы дьокутааттарын быыбарын түмүгэ<ref>{{Cite web|url=http://izbirkom.ru/election/587813923/commission/f0130cef-663a-4c57-b8ff-17054f8fa34e/results?type=6&report=242|title=Выборы депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации девятого созыва|lang=ru|accessdate=2026-10-03|work=Арассыыйа киин быыбардыыр комиссията}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/news/cec/59421/|title=ЦИК России огласила результаты выборов депутатов Государственной Думы девятого созыва|date=2026-09-25|work=Арассыыйа киин быыбардыыр комиссията|lang=ru|accessdate=2026-10-03}}</ref> ! colspan="11" |[[Билэ:Russia State Duma 2026.svg|орто|раамката_суох]] |- ! colspan="2" rowspan="2" |Баартыйа ! colspan="5" |Партийнай испииһэктэринэн ! colspan="2" |Биир мандааттаах уокуруктарынан ! rowspan="2" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} ! rowspan="2" |± |- !Куолас !% !±&nbsp;% ! rowspan="1" |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± !{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}} !± |- |bgcolor="#2E4EA4" | |«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» |39&nbsp;118&nbsp;497 |58,21 |{{Profit}}8,39 |140 |{{Profit}}14 |209 |{{Profit}}11 |349 |{{Profit}}25 |- |bgcolor="#CC1111" | |[[КПРФ]] |9&nbsp;051&nbsp;776 |13,47 |{{Decrease}}5,46 |32 |{{Decrease}}16 |5 |{{Decrease}}4 |37 |{{Decrease}}20 |- |bgcolor="#4488CC" | |[[ЛДПР]] |5&nbsp;970&nbsp;578 |8,88 |{{Profit}}1,33 |21 |{{Profit}}2 |2 |{{Steady}} |23 |{{Profit}}2 |- | bgcolor="#47C2C0" | |«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]» |5&nbsp;253&nbsp;202 |7,82 |{{Profit}}2,50 |19 |{{Profit}}6 |0 |{{Steady}} |19 |{{Profit}}6 |- | bgcolor="#FFC003" | |«[[Сиэрдээх Арассыыйа]]» |3&nbsp;589&nbsp;806 |5,34 |{{Decrease}}2,12 |13 |{{Decrease}}6 |4 |{{Decrease}}4 |17 |{{Decrease}}10 |- | |«Биэнсийэлээхтэр баартыйалара» |1&nbsp;286&nbsp;329 |1,91 |{{Decrease}}0,54 |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | |«От күөхтэр» |761&nbsp;542 |1,13 |{{Profit}}0,22 |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | |«Арассыыйа хомуньуустара» |555&nbsp;943 |0,83 |{{Decrease}}0,44 |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | bgcolor="#E61B23" | |«Родина» |469&nbsp;972 |0,70 |{{Decrease}}0,10 |0 |{{Steady}} |1 |{{Steady}} |1 |{{Steady}} |- | |«Көнө демократия баартыйата» |231&nbsp;011 |0,34 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |0 |''Саҥа'' |- | |«Яблоко» | colspan="5" |— |0 |{{Steady}} |0 |{{Steady}} |- | bgcolor="#CCCCCC" | |Тутулуга суох хандьыдааттар | colspan="5" |— |4 |{{Decrease}}1 |4 |{{Decrease}}1 |- | colspan="2" |Барытын холбоон |67&nbsp;202&nbsp;227 |100,00 |{{Steady}} |225 |{{Steady}} |225 |{{Steady}} |450 |{{Steady}} |- ! colspan="11" | |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбыт куоластар |66&nbsp;288&nbsp;656 |98,64 |{{Profit}}0,72 | colspan="6" |— |- ! colspan="2" |Ааҕыллыбатах куоластар |913&nbsp;571 |1,36 |{{Decrease}}0,72 | colspan="6" |— |- ! colspan="2" |Куоластыыр бырааптаах дьон, явка |112&nbsp;789&nbsp;817 |59,80 |{{Profit}}8,08 | colspan="6" |— |} </center> == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Госдуума дьокутааттарын быыбардара]] [[Категория:2026 сыл Арассыыйаҕа]] 4wejrxm9kthjgkjmc3066qvwbzl0ded 0 59206 431372 2026-11-11T09:30:30Z Vasyalucas 29848 Саҥа ыстатыйа (ааптар ыстатыйа геройун кытта сибээстээх, ырытыыга көр) 431372 wikitext text/x-wiki '''Власий Гаврильевич Вырдылин''' (ааттааһына: '''Саҥарар Былаас'''; [[1989]] сыл ахсынньы 26 күнэ, [[Таатта улууһа]], Чөркөөх) — саха контент-оҥорооччута, технологическай предприниматель, суруйааччы, «Айыы» (Aiyy LLM) саха тылынан тыл модельтан ааптара. == Олоҕо == Вырдылин Гаврил Гаврильевич уонна Вырдылина Мотрена Николаевна дьиэ кэргэннэригэр тоҕус оҕоттон сэттис оҕонон төрөөбүтэ. Чөркөөх орто оскуолатын (ЧСОШ) бүтэрбитэ. Оҕо сааһыттан дьиэ кэргэнинэн олохтоох «Аартык ТВ» телеканал контенын оҥорсубута, «Саҥа ырыа» күрэххэ кыттыбыта. == Үлэтэ == 2009 сылтан «Саҥарар Былаас» аатынан саха тылынан монологтары суруйан, аудио уонна видео быһыытынан таһаарар. 2009–2022 сыллардааҕы монологтара сыл аайы биирдии альбом буолан «Яндекс Музыкаҕа» тахсыбыттара<ref>[https://music.yandex.ru/artist/26940414 Саҥарар Былаас] // Яндекс Музыка.</ref>. Хоһоон суруйар<ref name="sakhalife">[https://sakhalife.ru/news/dve-zvezdy-schastlivy-vmeste/ Две звезды счастливы вместе!] // SakhaLife.ru, 11.01.2026.</ref>. 2014 сыллаахха саха тылынан эрэ үлэлиир «Qrconnect.ru» социальнай ситими тэрийбитэ. Ситимҥэ «Өй уонна күүс» ыччат видеоканала уонна «Sakha open school» дистанционнай үөрэх бырайыага киирбиттэрэ<ref>[http://yakutia.info/article/165723 В Якутии открылась своя социальная сеть] // Якутия.Инфо, 01.09.2014.</ref>. «Технопарк „Якутия“» резиденэ этэ<ref>[http://www.tpykt.ru/rezidenty-tekhnoparka-yakutiya-vyshli-na-selo/ Резиденты технопарка «Якутия» вышли на село] // tpykt.ru.</ref>. 2020 сыллаахха «Төлкөм» диэн автобиографическай кинигэтэ тахсыбыта. Кинигэҕэ оффлайҥҥа улааппыт бүтэһик көлүөнэ киһитин быһыытынан оҕо сааһын, Таатта дэриэбинэтин, Дьокуускайга олоҕун, интернет кэлиитин туһунан кэпсиир. == Искусственнай интеллект == «Айыы Сирэ» тэрилтэни төрүттээбитэ. Саха тылынан искусственнай интеллект бырайыагын салайар<ref name="sakhalife" />. 2026 сыл сэтинньи 11 күнүгэр, [[Платон Ойуунускай]] төрөөбүт күнүгэр, «Айыы» (Aiyy LLM) тыл модель интернета суох, бэйэ көмпүүтэригэр үлэлиир барыла бастаан көрдөрүллүбүтэ. Модель аһаҕас модельлар олохторугар оҥоһуллубута уонна саха тылынан тиэкистэргэ үөрэтиллибитэ. == Айымньылара == * «Төлкөм» (2020, Ridero) — автобиография * «Саҥарар Былаас» монологтарын альбомнара, 2009–2022 (14 альбом) == Быһаарыылар == <references /> == Сигэлэр == * [https://aisire.ru aisire.ru] * [https://music.yandex.ru/artist/26940414 Саҥарар Былаас — Яндекс Музыка] 3blxu64v95rxn5hufz93nvmtlfpwvl5 431373 431372 2026-11-11T09:33:24Z Vasyalucas 29848 431373 wikitext text/x-wiki '''Власий Гаврильевич Вырдылин''' (ааттааһына: '''Саҥарар Былаас'''; [[1989]] сыл ахсынньы 26 күнэ, [[Таатта улууһа]], Чөркөөх) — саха контент-оҥорооччута, технологическай предприниматель, суруйааччы, «Айыы» (Aiyy LLM) саха тылын УТМ (улахан тыл модельын) ааптара. == Олоҕо == Вырдылин Гаврил Гаврильевич уонна Вырдылина Мотрена Николаевна дьиэ кэргэннэригэр тоҕус оҕоттон сэттис оҕонон төрөөбүтэ. Чөркөөх орто оскуолатын (ЧСОШ) бүтэрбитэ. Оҕо сааһыттан дьиэ кэргэнинэн олохтоох «Аартык ТВ» телеканал контенын оҥорсубута, «Саҥа ырыа» күрэххэ кыттыбыта. == Үлэтэ == 2009 сылтан «Саҥарар Былаас» аатынан саха тылынан монологтары суруйан, аудио уонна видео быһыытынан таһаарар. 2009–2022 сыллардааҕы монологтара сыл аайы биирдии альбом буолан «Яндекс Музыкаҕа» тахсыбыттара<ref>[https://music.yandex.ru/artist/26940414 Саҥарар Былаас] // Яндекс Музыка.</ref>. Хоһоон суруйар<ref name="sakhalife">[https://sakhalife.ru/news/dve-zvezdy-schastlivy-vmeste/ Две звезды счастливы вместе!] // SakhaLife.ru, 11.01.2026.</ref>. 2014 сыллаахха саха тылынан эрэ үлэлиир «Qrconnect.ru» социальнай ситими тэрийбитэ. Ситимҥэ «Өй уонна күүс» ыччат видеоканала уонна «Sakha open school» дистанционнай үөрэх бырайыага киирбиттэрэ<ref>[http://yakutia.info/article/165723 В Якутии открылась своя социальная сеть] // Якутия.Инфо, 01.09.2014.</ref>. «Технопарк „Якутия“» резиденэ этэ<ref>[http://www.tpykt.ru/rezidenty-tekhnoparka-yakutiya-vyshli-na-selo/ Резиденты технопарка «Якутия» вышли на село] // tpykt.ru.</ref>. 2020 сыллаахха «Төлкөм» диэн автобиографическай кинигэтэ тахсыбыта. Кинигэҕэ оффлайҥҥа улааппыт бүтэһик көлүөнэ киһитин быһыытынан оҕо сааһын, Таатта дэриэбинэтин, Дьокуускайга олоҕун, интернет кэлиитин туһунан кэпсиир. == Искусственнай интеллект == «Айыы Сирэ» тэрилтэни төрүттээбитэ. Саха тылынан искусственнай интеллект бырайыагын салайар<ref name="sakhalife" />. 2026 сыл сэтинньи 11 күнүгэр, [[Платон Ойуунускай]] төрөөбүт күнүгэр, «Айыы» (Aiyy LLM) тыл модель интернета суох, бэйэ көмпүүтэригэр үлэлиир барыла бастаан көрдөрүллүбүтэ. Модель аһаҕас моделльар олохторугар оҥоһуллубута уонна бэйэтин суруйуутун тылларыгар үөрэтиллибитэ. == Айымньылара == * «Төлкөм» (2020, Ridero) — автобиография * «Саҥарар Былаас» монологтарын альбомнара, 2009–2022 (14 альбом) == Быһаарыылар == <references /> == Сигэлэр == * [https://aisire.ru aisire.ru] * [https://music.yandex.ru/artist/26940414 Саҥарар Былаас — Яндекс Музыка] c41845214x3awjut2b6moyj7c8iyqp4 431375 431373 2026-11-11T10:31:18Z Vasyalucas 29848 Хаартыска эбилиннэ 431375 wikitext text/x-wiki [[File:Vlasiy Vyrdylin (Saŋarar Bylaas) portrait.png|thumb|250px|Власий Вырдылин (Саҥарар Былаас)]] '''Власий Гаврильевич Вырдылин''' (ааттааһына: '''Саҥарар Былаас'''; [[1989]] сыл ахсынньы 26 күнэ, [[Таатта улууһа]], Чөркөөх) — саха контент-оҥорооччута, технологическай предприниматель, суруйааччы, «Айыы» (Aiyy LLM) саха тылын УТМ (улахан тыл модельын) ааптара. == Олоҕо == Вырдылин Гаврил Гаврильевич уонна Вырдылина Мотрена Николаевна дьиэ кэргэннэригэр тоҕус оҕоттон сэттис оҕонон төрөөбүтэ. Чөркөөх орто оскуолатын (ЧСОШ) бүтэрбитэ. Оҕо сааһыттан дьиэ кэргэнинэн олохтоох «Аартык ТВ» телеканал контенын оҥорсубута, «Саҥа ырыа» күрэххэ кыттыбыта. == Үлэтэ == 2009 сылтан «Саҥарар Былаас» аатынан саха тылынан монологтары суруйан, аудио уонна видео быһыытынан таһаарар. 2009–2022 сыллардааҕы монологтара сыл аайы биирдии альбом буолан «Яндекс Музыкаҕа» тахсыбыттара<ref>[https://music.yandex.ru/artist/26940414 Саҥарар Былаас] // Яндекс Музыка.</ref>. Хоһоон суруйар<ref name="sakhalife">[https://sakhalife.ru/news/dve-zvezdy-schastlivy-vmeste/ Две звезды счастливы вместе!] // SakhaLife.ru, 11.01.2026.</ref>. 2014 сыллаахха саха тылынан эрэ үлэлиир «Qrconnect.ru» социальнай ситими тэрийбитэ. Ситимҥэ «Өй уонна күүс» ыччат видеоканала уонна «Sakha open school» дистанционнай үөрэх бырайыага киирбиттэрэ<ref>[http://yakutia.info/article/165723 В Якутии открылась своя социальная сеть] // Якутия.Инфо, 01.09.2014.</ref>. «Технопарк „Якутия“» резиденэ этэ<ref>[http://www.tpykt.ru/rezidenty-tekhnoparka-yakutiya-vyshli-na-selo/ Резиденты технопарка «Якутия» вышли на село] // tpykt.ru.</ref>. 2020 сыллаахха «Төлкөм» диэн автобиографическай кинигэтэ тахсыбыта. Кинигэҕэ оффлайҥҥа улааппыт бүтэһик көлүөнэ киһитин быһыытынан оҕо сааһын, Таатта дэриэбинэтин, Дьокуускайга олоҕун, интернет кэлиитин туһунан кэпсиир. == Искусственнай интеллект == «Айыы Сирэ» тэрилтэни төрүттээбитэ. Саха тылынан искусственнай интеллект бырайыагын салайар<ref name="sakhalife" />. 2026 сыл сэтинньи 11 күнүгэр, [[Платон Ойуунускай]] төрөөбүт күнүгэр, «Айыы» (Aiyy LLM) тыл модель интернета суох, бэйэ көмпүүтэригэр үлэлиир барыла бастаан көрдөрүллүбүтэ. Модель аһаҕас моделльар олохторугар оҥоһуллубута уонна бэйэтин суруйуутун тылларыгар үөрэтиллибитэ. == Айымньылара == * «Төлкөм» (2020, Ridero) — автобиография * «Саҥарар Былаас» монологтарын альбомнара, 2009–2022 (14 альбом) == Быһаарыылар == <references /> == Сигэлэр == * [https://aisire.ru aisire.ru] * [https://music.yandex.ru/artist/26940414 Саҥарар Былаас — Яндекс Музыка] h3pfz5to48se6yg2iuqu522daurfylp 1 59207 431374 2026-11-11T09:35:02Z Vasyalucas 29848 Интэриэс өрүттэриттэн сибээс туһунан биллэрии 431374 wikitext text/x-wiki == Интэриэс өрүттэриттэн көрдөххө == Бу ыстатыйа ааптара ыстатыйа геройун кытта сибээстээх (конфликт интересов). Ыстатыйа тас источниктарга олоҕуран нейтральнайдык суруллубута. Бикипиэдьийэ атын кыттыылаахтарыттан ыстатыйаны тургутан, көннөрөн биэрэргитин көрдөһөбүн. [[Кыттааччы:Vasyalucas|Vasyalucas]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Vasyalucas|ырытыы]]) 09:35, 11 Сэтинньи 2026 (UTC) g4gjrrkmnakco4ihyif246d0l2i2xjn