ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ satwiki https://sat.wikipedia.org/wiki/%E1%B1%A2%E1%B1%A9%E1%B1%AC%E1%B1%A9%E1%B1%9B_%E1%B1%A5%E1%B1%9F%E1%B1%A6%E1%B1%B4%E1%B1%9F MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter ᱢᱤᱰᱤᱭᱟ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱨᱚᱲ ᱨᱮᱫ ᱨᱮᱫ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱣᱤᱠᱤ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱣᱤᱠᱤ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱜᱚᱸᱲᱚᱸ ᱜᱚᱸᱲᱚᱸ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱛᱷᱚᱠ ᱛᱷᱚᱠ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ TimedText TimedText talk ᱢᱳᱰᱩᱞ ᱢᱳᱰᱩᱞ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ Event Event talk ᱞᱤᱭᱚᱱᱮᱞ ᱢᱮᱥᱤ 0 163 195385 194607 2026-07-22T15:09:19Z Font8388608 10429 Fix broken template 195385 wikitext text/x-wiki [[File:Lionel Messi Argentina v Egypt 7 July 2026-112(cropped).jpg|thumb|2026]] [[File:2015 UEFA Super Cup 64 crop.jpg|thumb|ᱞᱤᱭᱚᱱᱮᱞ ᱢᱮᱥᱤ]] '''ᱞᱤᱭᱚᱱᱮᱞ ᱢᱮᱥᱤ''' (en: [lijənɛl mɛsi] sat: [lijɔnel mesi]) ᱫᱚ ᱟᱨᱡᱮᱱᱴᱤᱱᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱩᱫᱟᱹᱢ ᱪᱤᱸᱰᱩ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹᱭ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱟᱨᱡᱮᱱᱴᱤᱱᱟ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱪᱤᱸᱰᱩ ᱫᱚᱞ ᱟᱨ ᱥᱯᱮᱱᱤᱥ ᱞᱟ ᱞᱤᱜᱟ ᱫᱚᱞ ᱵᱟᱨᱥᱤᱞᱚᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱᱮ ᱮᱱᱮᱡᱼᱟ ᱾ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱜᱮ ᱢᱮᱥᱤ ᱫᱚ [[ᱡᱮᱜᱮᱛ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱮᱭᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱟᱭᱟᱹ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ''ᱵᱟᱞᱟᱱ ᱰᱤ ᱚᱨ'' ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫ ᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱮᱭᱟ ᱤᱣᱨᱚᱯᱤᱭᱟᱱ ᱥᱚᱱᱟ ᱵᱩᱴ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ == ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ == ᱢᱮᱥᱤ ᱒᱔ ᱡᱩᱱ ᱑᱙᱘᱗ ᱥᱟᱞᱮᱨᱮ ᱨᱳᱥᱚᱨᱤᱭᱚ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱥᱮ ᱱᱤᱣᱭᱮᱞ ᱚᱞᱰ ᱵᱚᱭᱮᱡᱽ ᱨᱮ ᱖ ᱥᱟᱞ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱚᱸᱰᱮ ᱩᱱᱤ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱨᱮ ᱜᱮ ᱕᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱜᱮ ᱜᱚᱞ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱑᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱚᱭᱚᱥ ᱨᱮ ᱜᱨᱚᱛᱷ ᱦᱚᱨᱢᱚᱱ ᱚᱵᱷᱟᱵᱽ ᱨᱮ ᱧᱩᱨ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱱᱤᱣᱭᱮᱞ ᱚᱞᱰ ᱵᱚᱭᱮᱡᱽ ᱢᱮᱥᱤᱭᱟᱜ ᱟᱡᱟᱨ ᱵᱮᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱚᱲᱚᱭ ᱮᱢᱟᱫ ᱫᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱨᱤᱵᱷᱚᱨ ᱯᱞᱮᱴ ᱢᱮᱥᱤ ᱠᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱫᱚᱞ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱨᱤᱠᱟᱹ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱟᱡᱟᱜ ᱟᱡᱟᱨ ᱵᱮᱥ ᱫᱚ ᱵᱟᱭ ᱜᱚᱲᱚ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱫ ᱫᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱩᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱟᱡ ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱩᱨ ᱠᱟᱣᱰᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜᱼᱮ ᱟᱱᱟᱴ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱜᱨᱚᱛᱷ ᱦᱚᱨᱢᱚᱱ ᱟᱡᱟᱨ ᱵᱩᱜᱤᱭᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱵᱟᱨᱥᱮᱞᱚᱱᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱭᱮᱱᱟᱭ ᱾ ==ᱜᱷᱟᱨᱚᱡᱽ== ᱢᱮᱥᱤ ᱭᱤᱡ ᱜᱷᱟᱨᱚᱡᱽ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱡᱤᱣᱤ ᱡᱩᱨᱤ ᱫᱚ ''ᱟᱱᱴᱚᱱᱤᱞᱟ ᱨᱚᱠᱩᱡᱚ'' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱟᱭᱟ ᱟᱨ ᱟᱹᱠᱤᱱ ᱨᱤᱱ ᱫᱚ ᱯᱮᱭᱟ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱛᱷᱤᱭᱟᱜᱚ ᱢᱮᱥᱤ, ᱢᱟᱴᱮᱭᱚ ᱢᱮᱥᱤ ᱟᱨ ᱠᱟᱭᱨᱚ ᱢᱮᱥᱤ ᱾ ᱛᱷᱤᱭᱟᱜᱚ ᱫᱚ ᱒ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱒ ᱨᱮᱭ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱢᱟᱴᱤᱭᱚ ᱫᱚ ᱑᱑ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱠᱟᱭᱨᱚ ᱫᱚ ᱑᱐ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱘ ᱨᱮᱭ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱢᱮᱥᱤ ᱟᱨ ᱟᱱᱴᱚᱱᱮᱞᱟ ᱫᱚ ᱡᱩᱱ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱠᱤᱱ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref>{{Cite news|url=https://ftw.usatoday.com/2017/07/lionel-messi-wedding-childhood-sweetheart-antonela-roccuzzo-argentina-barcelona|title=Lionel Messi married his childhood sweetheart, and the photos are stunning|date=2017-07-01|work=For The Win|access-date=2018-03-30|language=en-US}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ}} [[Category:!Main category]] [[Category:ᱠᱷᱮᱞᱣᱟᱹᱨᱤ]] mde6xx0uo81rpqib5wqmt3zprl97ddo 195386 195385 2026-07-22T15:11:23Z Font8388608 10429 195386 wikitext text/x-wiki [[File:Lionel Messi Argentina v Egypt 7 July 2026-112(cropped).jpg|thumb|2026]] [[File:2015 UEFA Super Cup 64 crop.jpg|thumb|ᱞᱤᱭᱚᱱᱮᱞ ᱢᱮᱥᱤ]] '''ᱞᱤᱭᱚᱱᱮᱞ ᱢᱮᱥᱤ''' (en: [lijənɛl mɛsi] sat: [lijɔnel mesi]) ᱫᱚ ᱟᱨᱡᱮᱱᱴᱤᱱᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱩᱫᱟᱹᱢ ᱪᱤᱸᱰᱩ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹᱭ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱟᱨᱡᱮᱱᱴᱤᱱᱟ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱪᱤᱸᱰᱩ ᱫᱚᱞ ᱟᱨ ᱥᱯᱮᱱᱤᱥ ᱞᱟ ᱞᱤᱜᱟ ᱫᱚᱞ ᱵᱟᱨᱥᱤᱞᱚᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱᱮ ᱮᱱᱮᱡᱼᱟ ᱾ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱜᱮ ᱢᱮᱥᱤ ᱫᱚ [[ᱡᱮᱜᱮᱛ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱮᱭᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱟᱭᱟᱹ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ''ᱵᱟᱞᱟᱱ ᱰᱤ ᱚᱨ'' ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫ ᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱮᱭᱟ ᱤᱣᱨᱚᱯᱤᱭᱟᱱ ᱥᱚᱱᱟ ᱵᱩᱴ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ == ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ == ᱢᱮᱥᱤ ᱒᱔ ᱡᱩᱱ ᱑᱙᱘᱗ ᱥᱟᱞᱮᱨᱮ ᱨᱳᱥᱚᱨᱤᱭᱚ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱥᱮ ᱱᱤᱣᱭᱮᱞ ᱚᱞᱰ ᱵᱚᱭᱮᱡᱽ ᱨᱮ ᱖ ᱥᱟᱞ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱚᱸᱰᱮ ᱩᱱᱤ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱨᱮ ᱜᱮ ᱕᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱜᱮ ᱜᱚᱞ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱑᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱚᱭᱚᱥ ᱨᱮ ᱜᱨᱚᱛᱷ ᱦᱚᱨᱢᱚᱱ ᱚᱵᱷᱟᱵᱽ ᱨᱮ ᱧᱩᱨ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱱᱤᱣᱭᱮᱞ ᱚᱞᱰ ᱵᱚᱭᱮᱡᱽ ᱢᱮᱥᱤᱭᱟᱜ ᱟᱡᱟᱨ ᱵᱮᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱚᱲᱚᱭ ᱮᱢᱟᱫ ᱫᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱨᱤᱵᱷᱚᱨ ᱯᱞᱮᱴ ᱢᱮᱥᱤ ᱠᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱫᱚᱞ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱨᱤᱠᱟᱹ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱟᱡᱟᱜ ᱟᱡᱟᱨ ᱵᱮᱥ ᱫᱚ ᱵᱟᱭ ᱜᱚᱲᱚ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱫ ᱫᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱩᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱟᱡ ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱩᱨ ᱠᱟᱣᱰᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜᱼᱮ ᱟᱱᱟᱴ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱜᱨᱚᱛᱷ ᱦᱚᱨᱢᱚᱱ ᱟᱡᱟᱨ ᱵᱩᱜᱤᱭᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱵᱟᱨᱥᱮᱞᱚᱱᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱭᱮᱱᱟᱭ ᱾ ==ᱜᱷᱟᱨᱚᱡᱽ== ᱢᱮᱥᱤ ᱭᱤᱡ ᱜᱷᱟᱨᱚᱡᱽ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱡᱤᱣᱤ ᱡᱩᱨᱤ ᱫᱚ ''ᱟᱱᱴᱚᱱᱤᱞᱟ ᱨᱚᱠᱩᱡᱚ'' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱟᱭᱟ ᱟᱨ ᱟᱹᱠᱤᱱ ᱨᱤᱱ ᱫᱚ ᱯᱮᱭᱟ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱛᱷᱤᱭᱟᱜᱚ ᱢᱮᱥᱤ, ᱢᱟᱴᱮᱭᱚ ᱢᱮᱥᱤ ᱟᱨ ᱠᱟᱭᱨᱚ ᱢᱮᱥᱤ ᱾ ᱛᱷᱤᱭᱟᱜᱚ ᱫᱚ ᱒ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱒ ᱨᱮᱭ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱢᱟᱴᱤᱭᱚ ᱫᱚ ᱑᱑ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱠᱟᱭᱨᱚ ᱫᱚ ᱑᱐ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱘ ᱨᱮᱭ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱢᱮᱥᱤ ᱟᱨ ᱟᱱᱴᱚᱱᱮᱞᱟ ᱫᱚ ᱡᱩᱱ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱠᱤᱱ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref>{{Cite news|url=https://ftw.usatoday.com/2017/07/lionel-messi-wedding-childhood-sweetheart-antonela-roccuzzo-argentina-barcelona|title=Lionel Messi married his childhood sweetheart, and the photos are stunning|date=2017-07-01|work=For The Win|access-date=2018-03-30|language=en-US}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ}} [[Category:!Main category]] [[Category:ᱠᱷᱮᱞᱣᱟᱹᱨᱤ]] bgfr78ot4fo1lz0ifmot3y6vlyjj21l ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ 0 264 195396 152118 2026-07-23T01:49:45Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195396 wikitext text/x-wiki [[File:Taj Mahal reflection on Yamuna river, Agra.jpg|thumb|ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱟᱜᱽᱨᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱡᱽᱢᱚᱦᱚᱞ]] [[File:Yamunarivermap.jpg|thumb|ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱱᱚᱠᱥᱟ]] '''ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ''' ᱫᱚ [[ᱜᱟᱝᱱᱟᱹᱭ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱚ '''ᱡᱚᱢᱩᱱᱮᱛᱨᱤ''' ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ [[ᱦᱮᱢᱟᱞ ᱵᱩᱨᱩ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱷᱟᱨᱟᱣᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱑᱓᱗᱖ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱞᱟᱦᱟᱵᱟᱫᱽ ᱥᱩᱨ ᱜᱟᱝᱱᱟᱹᱭ ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱟ ᱦᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱟᱸᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱵᱟᱝ ᱢᱮᱥᱟ ᱦᱟᱠᱟᱱ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱞ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱜᱟᱰᱟᱠᱚ== ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱤᱢᱤᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ :- * ᱴᱚᱢᱥ ᱜᱟᱰᱟ * ᱵᱮᱛᱣᱟ ᱜᱟᱰᱟ * ᱪᱚᱢᱵᱚᱞ ᱜᱟᱰᱟ * ᱠᱮᱱ ᱜᱟᱰᱟ * ᱥᱤᱱᱫᱷᱩ ᱜᱟᱰᱟ * ᱦᱤᱸᱰᱚᱱ ᱜᱟᱰᱟ ᱴᱚᱱᱥ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱚ ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱟᱨ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱢᱟᱨᱮ ᱠᱟᱛᱷᱟ== ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱚ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱯᱚᱵᱤᱛᱨᱚ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ "ᱫᱮᱵᱤ ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ" ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱶᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱡᱚᱢᱨᱟᱡᱟ ᱭᱤᱡ ᱵᱚᱭᱦᱟ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱮ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱚᱠᱟ ᱞᱮᱠᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭᱟ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱛᱷᱟ== *[http://www.tri-murti.com/ancientindia/rigHistory/ch4.htm The Geography of the Rigveda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115044119/http://www.tri-murti.com/ancientindia/rigHistory/ch4.htm |date=2018-01-15 }} * [http://yap.nic.in/yamuna.asp Yamuna Action Plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006192205/http://yap.nic.in/yamuna.asp |date=2007-10-06 }} * http://www.mymythology.org/yamuna-river/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313120926/http://www.mymythology.org/yamuna-river/ |date=2016-03-13 }} * http://creative.sulekha.com/story-of-yamuna-the-river-1_426929_blog {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715061903/http://creative.sulekha.com/story-of-yamuna-the-river-1_426929_blog |date=2013-07-15 }} * http://mathura-vrindavan.com/mathura1/yamunariver.htm ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{commons category|ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ}} * [http://www.tri-murti.com/ancientindia/rigHistory/ch4.htm The Geography of the Rigveda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115044119/http://www.tri-murti.com/ancientindia/rigHistory/ch4.htm |date=15 January 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20040719190252/http://yap.nic.in/yamuna.asp Yamuna Action Plan] * {{YouTube|eHCaIvPN2rY|The Yamuna, India's most polluted river}}. ''[[The Guardian]]'' (7 July 2017) * [http://yamunamission.com/ Yamuna Mission] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ| ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱦᱚᱨᱤᱭᱟᱬᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱩᱛᱛᱚᱨᱟᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚ]] 88lokcgv0lyolvdkni7vi3hurp38ppo ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ 0 1399 195341 194145 2026-07-20T18:59:41Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 /* */ 195341 wikitext text/x-wiki '''ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱡᱚᱦᱚᱜ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ ᱾ ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱥᱤᱯᱤᱵᱤᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱝᱠᱷᱟᱱ ᱵᱷᱚᱲᱚᱠ ᱵᱷᱚᱲᱚᱠᱟᱜ ᱦᱚᱸᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ ᱾ ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱟᱞᱮ ᱫᱚᱝ, ᱪᱷᱟᱹᱴᱭᱟᱹᱨ ᱫᱚᱝ, ᱵᱟᱹᱦᱩ ᱡᱟᱶᱟᱭ ᱧᱮᱞ ᱫᱚᱝ, ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱫᱚᱝ, ᱡᱚᱢ ᱯᱟᱹᱦᱬᱟᱹ ᱫᱚᱝ, ᱯᱷᱩᱞᱩᱜ ᱫᱚᱝ, ᱵᱷᱟᱸᱰᱟᱱ ᱫᱚᱝ, ᱡᱚᱢ ᱥᱤᱧ ᱫᱚᱝ, ᱦᱮᱲᱦᱮᱫ ᱫᱚᱝ, ᱮᱢᱟᱱ ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ## ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ (ᱥᱮᱨᱮᱧ) {{Infobox song | name = ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ | type = ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ / ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ (Folk Song / Wedding Song) | native_name = ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ | native_name_lang = sat | genre = ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ, ᱞᱟᱠᱪᱟR (Folk Music) | language = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ (Santali) | region = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ, ᱚᱰᱤᱥᱟ, ᱵᱤᱦᱟᱨ) | culture = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ (Santal) | occasion = ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱚᱠᱛᱚ (Weddings and Festivals) | instruments = ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ, ᱴᱟᱢᱟᱠ, ᱛᱤᱨᱤᱭᱳ, ᱠᱟᱹᱨᱛᱟᱹᱞ }} **ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ** ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ, ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱟᱨ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ (Folk Song) ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ **ᱵᱟᱯᱞᱟ- traditional** ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱪᱟᱢᱰᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ, ᱵᱟᱨ formal ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ- ᱦᱮᱞ mel ᱠᱚᱨᱮ ᱥᱮᱨᱮᱧᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref> Santali Marriage Customs and Dong Seren Traditions, Tribal Cultural Research Institute, Page 114.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ == * ** ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱨ ᱫᱚᱝ ᱮᱱᱮᱡ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱚᱦᱚ ᱜᱮ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱮᱱᱟ᱾ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱛᱷᱚᱠ ( standard: ᱜᱤᱨᱟᱹ ᱮᱢ, ᱵᱟᱨ traditional ᱫᱟᱨᱟᱢ, ᱥᱤᱸᱫᱩᱨ ᱫᱟᱱ, ᱟᱨ ᱵᱟᱹᱦᱩ ᱤᱫᱤ ) ᱨᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ᱾ * ** ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱚᱠ:** ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱠᱩᱠᱞᱤ- ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ (Question & Answer), ᱞᱟᱸᱫᱟ- ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ, ᱢᱟᱱ- traditional, ᱟᱨ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱠᱚ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜ-ᱟ᱾ == ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ == ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱚᱠᱛᱚ ᱟᱨ ᱛᱷᱚᱠ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨᱟ: 1. ** ᱪᱟᱢᱰᱟ ᱫᱚᱝ:** ᱪᱟᱢᱰᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱥᱮᱨᱮᱧᱚᱜ-ᱟ᱾ 2. ** ᱵᱟᱨ standard ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱫᱚᱝ:** ᱵᱟᱨ traditional ᱠᱚ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱ ᱠᱷᱟᱱ ᱩᱱᱠᱩ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱮᱨᱮᱧᱚᱜ-ᱟ᱾ 3. ** ᱵᱷᱟᱸᱰᱟᱱ ᱫᱚᱝ / ᱞᱟ we ᱫᱚᱝ:** ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱮᱴᱟᱜ standard ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱚᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱫᱚᱝ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱨᱟᱦᱟ ᱵᱮ strict ᱚᱜ-ᱟ᱾ == ᱨᱩ- ᱥᱟᱯᱟᱯ ᱠᱚ == ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱥᱟᱶᱛᱮ standard traditional ᱨᱩ- ᱥᱟᱯᱟᱯ ᱠᱚ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱚᱜ-ᱟ: * ** ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ ** * ** ᱴᱟᱢᱟᱠ ** * ** ᱛᱤᱨᱤᱭᱳ ** * ** ᱠᱟᱹᱨᱛᱟᱹᱞ ** == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Traditional Musical Culture of Santals, Cultural Heritage Series, Page 95. * * Santali Folk Literature and Songs, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ ᱫᱚᱝ ᱮᱱᱮᱡ ]] * [[ ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ ]] * [[ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱵᱟᱯᱞᱟ ]] * [[ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ ]] Dong sereng top 20 collection This video features a collection of authentic, traditional Santali Dong songs with native instruments, providing a helpful musical overview for the article. == ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ== [[File:Iń ren pea go̠go̠.webm|thumb|ᱰᱩᱢᱱᱤ ᱢᱩᱨᱢᱩ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] ᱱᱤᱧ ᱨᱮᱹᱱ ᱜᱚᱜᱚ ᱫᱚ<br/> ᱱᱤᱧ ᱨᱮᱹᱱ ᱜᱚᱜᱚ ᱫᱚ<br/> ᱯᱮᱭᱟ ᱜᱚᱜᱚ ᱫᱚ<br/> ᱯᱮᱭᱟ ᱜᱚᱜᱚ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱟᱹᱱᱟᱹᱧ<br/> ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚᱭ ᱦᱮᱣ ᱞᱤᱫᱤᱧ<br/> ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚᱭ ᱦᱚᱵᱚᱨ ᱞᱤᱫᱤᱧ<br/> ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱢᱟᱭᱟᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱᱮ ᱦᱟᱞᱟᱝ ᱞᱤᱫᱤᱧ<br/> == ᱵᱟᱞᱮ ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ == {{Quote|text=ᱢᱟᱺᱭᱮᱸ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱ ᱨᱮ<br/> ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱚᱯᱷᱮᱞᱮᱱᱟ,<br/> ᱵᱟᱹᱵᱩᱭ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱ ᱨᱮ<br/> ᱪᱟᱸᱫᱚᱭ ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<br/> ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱞᱮᱱ ᱨᱮ<br/> ᱫᱟᱨᱮ ᱱᱟᱺᱬᱤ ᱥᱟᱜᱮᱱ ᱞᱮᱱᱟ,<br/> ᱪᱟᱸᱫᱚᱭ ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱞᱮᱱ ᱨᱮ<br/> ᱫᱟᱜ ᱮ ᱡᱟᱹᱲᱤ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱯᱩᱨ ᱠᱩᱴᱟᱹᱢ ᱯᱩᱨ ᱠᱩᱴᱟᱹᱢ ᱢᱮᱱᱟᱠᱚ<br/> ᱪᱮᱫ ᱯᱩᱨ ᱠᱚ ᱯᱷᱩᱞ ᱠᱩᱴᱟᱹᱢᱟᱠᱚ,<br/> ᱡᱟᱹᱱᱩᱢ ᱯᱩᱨ ᱦᱚᱲᱮᱡ ᱯᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ<br/> ᱯᱩᱨᱩᱫᱷᱩᱞ ᱯᱩᱨ ᱯᱷᱩᱞ ᱠᱩᱴᱟᱹᱢᱟᱠᱚ ᱾<br/> ᱛᱚᱠᱟᱨᱮᱢ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱡᱚᱞᱢᱚ,<br/> ᱥᱟᱜᱮᱱ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱯᱚᱦᱟᱞ ᱦᱚᱲᱢᱚ,<br/> ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱛᱤ ᱡᱟᱝᱜᱟ ᱠᱮᱴᱮᱡ <br/> ᱛᱚᱣᱟ ᱫᱟᱨᱮ ᱾<br/> ᱟᱭᱳ ᱵᱟᱵᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱫᱷᱚᱱ ᱫᱚ<br/> ᱟᱭᱳ ᱵᱟᱵᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱫᱷᱚᱱ ᱫᱚ<br/> ᱟᱞᱚᱢ ᱰᱷᱤᱞᱟᱹᱣ ᱠᱤᱱᱟ ᱛᱳᱣᱟ ᱫᱟᱨᱮ ᱾<br/> ᱯᱩᱨ ᱠᱩᱴᱟᱹᱢ ᱠᱩᱴᱟᱹᱢ <br/> ᱰᱟᱸᱰᱟ ᱦᱟᱹᱥᱩ ᱠᱤᱫᱤᱧ<br/> ᱞᱟᱹᱭᱟᱧ ᱢᱮ ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱰᱟᱹᱨ <br/> ᱪᱮᱫ ᱪᱮᱫ ᱠᱚ ᱨᱟᱱ ᱾<br/> ᱧᱩᱻ ᱨᱟᱱ ᱫᱚ ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱰᱟᱹᱨ<br/> ᱠᱚᱻᱨᱚᱻ ᱵᱩᱻᱨᱤ ᱡᱚ<br/> ᱛᱟᱯᱟᱜ ᱨᱟᱱᱟᱱ ᱫᱚ ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱰᱟᱹᱨ<br/> ᱯᱮᱸᱰᱮ ᱵᱩᱸᱰᱩ ᱾<br/> ᱚᱛ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ, <br/> ᱫᱷᱩᱵᱤ ᱜᱟᱥ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ,<br/> ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ,<br/> ᱫᱩᱠ ᱦᱚᱸ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱾<br/> ᱠᱟᱸᱥᱟ ᱯᱤᱛᱚᱞ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ,<br/> ᱟᱹᱪᱩᱨ ᱵᱤᱦᱩᱨ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ,<br/> ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ,<br/> ᱫᱩᱠ ᱦᱚᱸᱡᱟᱱᱟᱢ ᱾<br/> ᱛᱚᱠᱟᱨᱮᱢ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱡᱚᱞᱢᱚ,<br/> ᱥᱟᱜᱮᱱ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱯᱚᱦᱟᱞ ᱦᱚᱲᱢᱚ,<br/> ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱛᱤ ᱡᱟᱝᱜᱟ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱛᱚᱣᱟ ᱫᱟᱨᱮ ᱾<br/> ᱟᱭᱳ ᱵᱟᱵᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱫᱷᱚᱱ ᱫᱚ,<br/> ᱟᱭᱳ ᱵᱟᱵᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱫᱷᱚᱱ ᱫᱚ,<br/> ᱟᱞᱚᱢ ᱰᱷᱤᱞᱟᱣ ᱠᱤᱱᱟ ᱛᱚᱣᱟ ᱫᱟᱨᱮ ᱾}} ==ᱵᱟᱹᱦᱩ ᱪᱤᱭᱟᱹ ᱫᱚᱝ== [*] ᱛᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱛᱟ ᱱᱟᱱᱟ ᱛᱟᱨᱱᱟ ᱛᱟᱦᱟ ᱨᱮᱛᱟ ᱱᱟᱱᱟ ᱡᱮ ᱛᱟᱦᱟ ᱨᱮᱛᱟ ᱱᱟᱱᱟ ᱦᱳ ᱾ ᱦᱚᱭ ᱢᱟᱱᱛᱟᱱ, ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ ᱯᱮᱲᱟ ᱠᱚ, ᱫᱮᱥᱮ ᱦᱚᱨ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱠᱚᱫᱚ ᱨᱟᱹᱭᱞᱟᱹ ᱜᱮᱭᱟ ᱥᱮ ᱵᱟᱝ? ᱮᱨᱮ ᱮᱨᱠᱚ ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ ᱜᱮᱭᱟ ᱥᱮ ᱵᱟᱝ? ᱛᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱛᱟ ᱱᱟᱱᱟ ᱛᱟᱨᱱᱟ ᱛᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱛᱟ ᱱᱟᱱᱟ ᱡᱮ ᱛᱟᱦᱟ ᱨᱮᱛᱟ ᱱᱟᱱᱟ ᱦᱳ ᱾ ᱦᱚᱭ ᱢᱟᱱᱛᱟᱱ, ᱟᱛᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ ᱯᱮᱲᱟ ᱠᱚ, ᱦᱚᱨ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱨᱟᱹᱭᱞᱟᱹ ᱜᱮᱭᱟ ᱮᱨᱮ ᱮᱨᱠᱚ ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ ᱦᱟᱱᱛᱟᱲ ᱜᱮ ᱾ [*] ᱦᱮᱸᱫᱟ ᱦᱚ ᱥᱟᱹᱜᱩᱱᱯᱮᱲᱟ ᱪᱤᱠᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟ ᱨᱮᱯᱮ ᱯᱷᱩᱻᱞᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱤᱧ ᱪᱟᱹᱫᱚ ᱥᱟᱹᱠᱷᱤ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱟᱹᱭᱩᱨ ᱛᱮ ᱥᱚᱨᱮᱱ ᱠᱚ ᱨᱟᱭᱵᱟᱨ ᱛᱮ ᱞᱮ ᱯᱷᱩᱻᱞᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [*] ᱦᱮᱸᱫᱟ ᱦᱚ ᱯᱷᱩᱞ ᱯᱮᱲᱟ, ᱦᱟᱺᱰᱤ ᱯᱮ ᱦᱟᱹᱨᱟᱫᱚ ᱵᱟᱯᱮ ᱞᱟᱹᱭᱟ ᱾ ᱦᱟᱺᱰᱤ ᱯᱮ ᱧᱩᱭᱟ ᱫᱚ ᱥᱚᱭᱚᱲ ᱜᱚᱫ ᱯᱚᱫᱚᱲ ᱜᱚᱫ, ᱵᱟᱹᱴᱤ ᱯᱮ ᱫᱚᱦᱚᱭᱟ ᱫᱚ ᱴᱷᱤᱲᱤᱧ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱾ [*] ᱠᱤᱥᱠᱩ ᱨᱟᱯᱟᱡᱽ ᱥᱟᱶ ᱢᱟᱹᱨᱰᱤ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱥᱟᱹᱜᱟᱭ ᱥᱩᱞᱩᱠ ᱵᱟᱝ ᱯᱮᱲᱟᱜ ᱛᱟᱞᱟᱠ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱵᱮᱥᱨᱟ ᱵᱟᱭᱟᱨ ᱥᱟᱶ ᱴᱩᱰᱩ ᱨᱩᱥᱤᱠᱟ, ᱮᱲᱮ ᱮᱯᱲᱮ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱯᱮᱲᱟᱜ ᱛᱟᱞᱟᱠ ᱟᱠᱟᱱ ᱾ [*] ᱞᱚᱞᱚ ᱫᱚ ᱚᱛ ᱠᱟᱱᱟ ᱥᱤᱛᱩᱝ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱛᱮᱛᱟᱝ ᱫᱚ ᱫᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱚᱴᱚᱡ ᱢᱚᱴᱚᱡ ᱾ ᱫᱟᱨᱮ ᱫᱚ ᱠᱩᱫᱽ ᱠᱟᱱᱟ ᱩᱢᱩᱞ ᱵᱩᱴᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ ᱫᱩᱲᱩᱵ ᱠᱟᱛᱮ ᱯᱷᱩᱞ ᱫᱟᱜ ᱞᱟᱝ ᱧᱩᱭᱟᱸ ᱾ [*] ᱵᱤᱞᱟᱹᱛ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱟ ᱠᱟᱹᱥᱤ ᱵᱮᱱᱟ ᱵᱩᱫᱟ, ᱜᱚᱝᱜᱷᱟ ᱨᱚᱠᱚᱡ ᱵᱮᱱᱮᱡ ᱪᱷᱟᱰᱟᱣ ᱫᱚᱨᱮᱢ ᱜᱟᱱᱟ ᱥᱮ ᱵᱟᱝ ᱾ ᱵᱤᱨ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱟ ᱥᱟᱦᱟᱨ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱰᱷᱚᱰᱨᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱜ, ᱵᱚᱰᱚᱡ ᱦᱟᱺᱰᱤ ᱧᱩ~ ᱫᱚ ᱨᱮᱢ ᱜᱟᱱᱟ ᱥᱮ ᱵᱟᱝ ᱾ [*] ᱴᱟᱴᱟ ᱠᱩᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱫᱚ ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱪᱚᱭ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬᱟ, ᱡᱚᱛᱚ ᱦᱟᱲᱟᱢ ᱵᱩᱰᱷᱤ ᱪᱮᱞᱟᱝ ᱴᱩᱯᱨᱤ ᱾ ᱢᱟᱱᱜᱟᱲ ᱠᱩᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱫᱚ ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱪᱚᱭ ᱨᱮᱸᱜᱮᱡᱼᱟ ᱡᱚᱛᱚ ᱦᱟᱲᱟᱢ ᱵᱩᱰᱷᱤ ᱴᱟᱭᱟᱨ ᱪᱟᱹᱴᱠᱤ ᱾ == ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ == [*]ᱨᱟᱪᱟ ᱨᱮ ᱡᱚᱵᱽᱨᱟ ᱜᱚᱲᱟ ᱨᱮ ᱜᱩᱨᱤᱡ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱢᱟᱹᱭ ᱫᱚ ᱭᱚᱭ ᱛᱚᱠᱟᱭᱮᱱᱟ ᱾ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱢᱟᱹᱭ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱢᱟᱹᱭ ᱟᱞᱚᱯᱮ ᱦᱚᱦᱚᱭᱟ ᱦᱚᱞᱟ ᱥᱤᱸᱜᱟᱹᱲ ᱨᱮ ᱞᱮ ᱵᱤᱫᱟᱹᱭ ᱠᱮᱫᱮ ᱾ [*] ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱮᱨᱟ ᱪᱮᱫ-ᱮᱢ ᱠᱤᱢᱤᱱ ᱡᱚᱝ ᱟ , ᱜᱩᱰᱟᱹᱠᱷᱩᱲ ᱠᱤᱨᱤᱧ ᱛᱮᱜᱮᱭ ᱠᱟᱸᱜᱟᱲ ᱢᱮᱸᱭᱟ ᱾ ᱵᱷᱤ~ᱛᱮ ᱯᱚᱛᱟᱣ ᱟᱢᱟ ᱥᱤᱨᱟᱭ ᱞᱟᱰᱮ ᱞᱟᱰᱮ , ᱨᱟᱪᱟᱭ ᱜᱩᱨᱤᱡ ᱟᱢᱟ ᱦᱟᱸᱰᱮ ᱱᱷᱟᱸᱰᱮ ᱾ [*] ᱚᱞᱚᱜ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱠᱩᱲᱤ ᱪᱮᱫᱮᱢ ᱠᱤᱢᱤᱱ ᱡᱚᱝ ᱟ , ᱢᱳᱵᱟᱭᱤᱞ ᱪᱟᱨᱚᱡᱽ ᱛᱮᱜᱮᱭ ᱠᱟᱸᱜᱟᱲ ᱢᱮᱭᱟᱸ ᱾ ᱟᱞᱚᱢ ᱠᱷᱚᱡᱮᱭᱟ ᱫᱟᱠᱟ ᱩᱛᱩ ᱞᱚᱞᱚ ᱞᱚᱞᱚ ᱥᱮᱛᱟᱜ ᱟᱹᱭᱩᱵ ᱥᱮᱯᱮᱧ ᱦᱟᱞᱳ ᱦᱟᱞᱳ ᱾ [*] ᱚᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟᱢ ᱟᱢᱫᱚ ᱵᱤᱭᱮ ᱮᱢ ᱮ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱡᱟᱣ ᱡᱚᱢ ᱢᱮ ᱾ ᱞᱟᱹᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟᱢ ᱟᱢ ᱫᱚ ᱵᱤ ᱠᱚᱢ ᱮᱢ ᱠᱚᱢ ᱦᱟᱲᱟᱢ ᱰᱟᱝᱜᱽᱨᱟᱢ ᱡᱚᱲᱟᱭ ᱵᱟᱺᱰᱤ ᱫᱟᱢᱠᱚᱢ ᱾ ᱦᱚᱲ ᱴᱷᱮᱱ ᱞᱟᱹᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟᱢ ᱵᱤᱭᱮᱥᱤ ᱮᱢᱮᱥᱤ ᱰᱟᱸᱰᱟ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱶᱥᱟᱹ ᱵᱚᱦᱚᱜ ᱨᱮ ᱥᱤ ᱾ [*] ᱵᱤᱨ ᱵᱩᱨᱩ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ, ᱠᱩᱞ ᱵᱟᱱᱟ ᱮᱨᱮᱲ ᱠᱟᱛᱮ, ᱤᱧ ᱢᱟᱹᱧ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱨᱚᱢ ᱡᱷᱚᱢ, ᱵᱟᱥᱮᱢ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱤᱧ ᱠᱟᱱ ᱡᱷᱚᱢ ᱡᱷᱚᱢ, ᱴᱟᱹᱴᱤ ᱥᱤᱞᱯᱤᱧ ᱢᱟᱥᱮ ᱡᱷᱤᱡᱽ ᱢᱮ, ᱡᱷᱚᱢᱚᱨ ᱡᱟᱹᱲᱤ ᱫᱟᱜ ᱛᱤᱧ ᱞᱚᱦᱚᱫᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱾ ᱫᱩᱥᱮ ᱥᱩᱞᱛᱟᱹ ᱵᱟᱹᱛᱤ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱢᱮ, ᱯᱟᱞᱟᱠ ᱯᱟᱨᱠᱚᱢ ᱢᱟᱥᱮ ᱵᱤᱞ ᱢᱮ ᱯᱟᱞᱟᱠ ᱯᱟᱨᱠᱚᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱵᱩᱰᱤ ᱨᱮ, ᱦᱟᱸᱵᱩᱫ ᱤᱧ ᱢᱮ ᱢᱟᱥᱮ ᱜᱩᱸᱜᱩᱫ ᱤᱧ ᱢᱮ ᱾ [*] ᱛᱨᱤᱭᱟᱣ ᱚᱨᱚᱝ ᱨᱮᱢᱟ ᱢᱚᱱᱮ ᱪᱟᱢᱟᱞ ᱪᱩᱢᱩᱞ , ᱵᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚᱴᱟᱵ ᱨᱮᱢᱟ ᱢᱮᱫ ᱫᱟᱜ ᱡᱚᱨᱚᱜ ᱾ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱨᱮᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱠᱟᱸᱫᱷᱟ , ᱮ ᱦᱤᱞᱤ ᱢᱟᱥᱮᱱᱟ , ᱟᱹᱡᱟᱣᱲᱤᱢᱮ ᱫᱮᱥᱤᱧ ᱟᱛᱮᱱ ᱟᱹᱜᱩᱭ ᱾ [*] ᱚᱨᱚᱱ ᱵᱚᱨᱱ ᱵᱤᱨ ᱢᱟ ᱜᱟᱡᱟᱲ ᱤᱧ ᱢᱟ ᱜᱟᱹᱭᱤᱢ ᱜᱩᱯᱤ, ᱡᱤᱣᱤ ᱡᱩᱨᱤ ᱟᱢ ᱢᱟ ᱥᱟᱨᱡᱚᱢ ᱜᱟᱡᱟᱲ ᱥᱟᱠᱟᱢᱮᱢ ᱦᱮᱡᱽ ᱾ ᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱚᱱᱮ ᱠᱷᱟᱱ ᱫᱚ ᱤᱧ ᱨᱮ ᱜᱚᱨᱚᱡᱽ ᱠᱷᱟᱱ ᱫᱚ, ᱡᱤᱣᱤ ᱡᱩᱨᱤ ᱥᱟᱨᱡᱚᱢ ᱵᱟᱦᱟ ᱛᱮᱫᱚ ᱪᱟᱯᱟᱫ ᱤᱧ ᱢᱮ ᱾ [*]-ᱪᱤᱠᱟᱹᱛᱮ ᱠᱩᱸᱭᱰᱤ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱟᱱᱟ, ᱪᱤᱠᱟᱹᱛᱮ ᱢᱟᱛᱠᱚᱢ ᱨᱟᱥᱟ ᱟᱱᱟ ᱾ ᱡᱤᱣᱤᱨᱮ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱟᱱᱟ, ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤᱨᱮ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱢᱟᱰᱮᱨᱮᱱᱟ ᱾ [*]-ᱵᱤᱨ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱫᱚᱨᱮ ᱛᱤᱨᱤᱞ ᱛᱟᱨᱚᱵ ᱫᱟᱨᱮ, ᱛᱤᱨᱮ ᱵᱚᱸᱠᱮᱢ ᱪᱷᱟᱰᱟᱣ ᱛᱚᱵᱮᱢ ᱡᱚᱢᱟ ᱾ ᱵᱤᱞᱟᱹᱛ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱫᱚᱨᱮ ᱠᱤᱛᱟᱹ ᱠᱷᱤᱡᱩᱨ ᱫᱟᱨᱮ, ᱡᱷᱟᱲᱚᱭ ᱟᱠᱟᱫ ᱥᱮᱨᱮᱢ ᱞᱟᱲᱚᱭ ᱟᱠᱟᱫ ᱾ [*]ᱡᱟᱹᱯᱤᱫ ᱥᱟᱲᱟ ᱥᱟᱹᱛᱤᱧ, ᱠᱩᱠᱢᱩ ᱛᱤᱧ ᱞᱟᱸᱫᱽ ᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱟᱺᱭᱨᱮ, ᱵᱟᱦᱟ ᱰᱤᱞᱣᱟᱝ, ᱨᱮᱞᱟᱝ ᱫᱩᱲᱩᱵ ᱟᱠᱟᱱ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱚᱭ ᱦᱚᱭ ᱠᱮᱫ, ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱚᱭ ᱫᱟᱜ ᱠᱮᱫ, ᱢᱟᱺᱭᱨᱮ, ᱵᱟᱦᱟ ᱰᱤᱞᱣᱟᱝ, ᱞᱚᱠᱟᱜ ᱞᱤᱠᱤᱫ ᱞᱤᱠᱤᱫ ᱾ [*] ᱨᱟᱹᱥᱤ ᱟᱹᱛᱩ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱨᱮ, ᱢᱟᱞᱟ ᱢᱩᱫᱟᱹᱢ ᱞᱟᱝ ᱨᱚᱯᱚᱲ ᱞᱮᱱᱟ, ᱩᱠᱩᱨᱤᱡ ᱛᱟᱢ ᱫᱩᱞᱟᱹᱲ ᱜᱟᱛᱮ, ᱢᱟᱞᱟ ᱢᱩᱫᱟᱹᱢ ᱾ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱛᱤᱥᱨᱤᱧ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜ, ᱟᱯᱮ ᱪᱷᱟᱴᱠᱟᱧ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱜᱚᱫᱟ, ᱩᱠᱩᱨᱤᱡ ᱛᱟᱢ ᱫᱩᱞᱟᱹᱲ ᱫᱟᱛᱮ, ᱢᱟᱞᱟ ᱢᱩᱫᱟᱹᱢ ᱾ [*] ᱪᱟᱹᱭ ᱪᱟᱢᱯᱟ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ, ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱪᱤᱠᱟᱹᱬ, ᱪᱟᱯᱟᱞ ᱪᱟᱶᱨᱤᱡ ᱪᱟᱜ-ᱮᱢ, ᱨᱟᱪᱟᱜ ᱛᱚᱯᱟᱜᱽ ᱾ ᱨᱟᱪᱟ ᱡᱚᱵᱽᱨᱟ ᱞᱮᱠᱟ, ᱰᱷᱚᱰᱟᱨᱮᱢ ᱧᱩᱨ ᱠᱤᱫᱤᱧ, ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱠᱮᱢ, ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱠᱤᱫᱤᱧ, ᱢᱟᱥᱮ, ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱠᱮᱢ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱠᱤᱫᱤᱧ ᱾ ᱜᱷᱮᱸᱴ ᱞᱩᱜᱽᱲᱤ ᱟᱞᱚᱢ ᱨᱟᱲᱟᱭ, ᱦᱚᱴᱚᱜ ᱯᱟᱹᱥᱤ ᱟᱞᱚᱢ ᱛᱚᱯᱟᱜᱽ, ᱛᱟᱨᱮᱱ ᱜᱟᱢᱪᱟ ᱛᱮ ᱢᱮᱫᱫᱟᱜ ᱟᱞᱚᱢ ᱡᱚᱫᱤᱧ ᱾ [*] ᱤᱧ ᱢᱟ ᱟᱹᱴᱩ ᱯᱟᱹᱴᱩ ᱚᱞ ᱪᱤᱠᱤ ᱚᱞᱚᱜ, ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱦᱚᱲᱢᱟ ᱵᱟᱠᱚ ᱧᱮᱞᱚᱫ ᱾ ᱪᱮᱬᱮ ᱪᱤᱯᱨᱩ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱚᱞᱚᱜ ᱥᱟᱱᱟᱭᱮᱫ ᱠᱚ, ᱤᱠᱷᱟᱱ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱫᱚ ᱵᱚ ᱢᱟᱱᱟ ᱭᱮᱫ ᱠᱚ ᱾ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱢᱟ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱯᱩᱯᱩᱞᱩᱜ, ᱟᱢ ᱢᱟᱢ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱟᱹᱞᱩᱜ ᱵᱟᱹᱞᱩᱜ ᱾ [*] ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱦᱟᱦᱟᱲᱟ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱜᱮᱵᱚ ᱪᱚᱦᱚᱲᱟ, ᱥᱤᱧ ᱪᱟᱸᱫᱚᱭ ᱟᱹᱪᱩᱨᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱦᱚᱸ ᱵᱤᱦᱩᱨ ᱛᱟᱨᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱫᱟᱨᱮ ᱫᱷᱤᱨᱤ ᱦᱟᱦᱟᱲᱟ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱜᱮᱵᱚ ᱩᱡᱟᱹᱲᱟ ᱦᱚᱭ ᱥᱤᱛᱩᱝ ᱮ ᱩᱪᱟᱹᱲᱟ ᱡᱤᱭᱟᱹᱱᱤ ᱵᱚ ᱩᱡᱟᱹᱲ ᱛᱟᱨᱟᱜᱼᱟ ᱾ [*] ᱤᱧ ᱢᱟᱹᱧ ᱫᱮᱡᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱨᱟᱹᱦᱤ ᱪᱟᱣᱰᱟᱹᱞ ᱪᱮᱛᱟᱱ, ᱟᱢ ᱢᱟ ᱠᱟᱰᱟᱢ ᱜᱩᱯᱤ ᱟᱹᱪᱩᱨ ᱥᱚᱠᱲᱟ ᱾ ᱯᱤᱛᱚᱞ ᱛᱨᱤᱭᱟᱹᱣ, ᱢᱟᱫ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱢᱩᱨᱟᱹᱞᱤ, ᱢᱟᱥᱮ ᱱᱚᱨᱚᱝ ᱢᱮᱨᱤᱧ, ᱱᱟᱸᱡᱚᱢ ᱛᱟᱨᱟᱭ ᱾ [*]-ᱥᱟᱛᱮ ᱭᱟᱛᱮ ᱟᱞᱚᱢ ᱠᱚᱭᱚᱜᱽ, ᱟᱹᱛᱩ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱢᱚᱦᱰᱟ, ᱵᱟᱹᱱᱩᱜ ᱟᱹᱱᱤᱡ ᱥᱩᱥᱩᱠ, ᱮᱠᱷᱮᱱ ᱦᱤᱸᱥᱟᱹ ᱥᱩᱭᱟᱹ ᱯᱷᱟᱸᱰᱟ ᱾ ᱢᱚᱱᱮ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱟᱞᱚᱢ ᱟᱛᱮᱱ, ᱥᱚᱱᱚᱛ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱟᱲᱟᱝ, ᱚᱞ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱵᱟᱝ ᱛᱮ, ᱧᱩᱛᱟᱹᱛ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱹᱫᱤᱢ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱾ ᱥᱩᱥᱟᱹᱨ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱢᱮᱱᱛᱮ, ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱵᱚᱭᱦᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱟᱞᱚᱢ ᱛᱟᱲᱟᱢ ᱮᱠᱞᱟ ᱦᱚᱨ ᱛᱮ, ᱵᱟᱜᱟᱦᱤᱭᱮᱱ ᱡᱮᱛᱮ ᱾ [*] ᱦᱚᱭ ᱡᱤᱣᱤ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱫᱚ ᱞᱮᱜᱮᱡ ᱞᱮᱜᱮᱡ, ᱫᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱩᱯᱟᱹᱞ ᱵᱟᱦᱟ ᱫᱚᱞᱚᱵ ᱫᱚᱞᱚᱵ, ᱚᱠᱚᱭ ᱴᱩᱣᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱩᱱᱤ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱟᱠᱟᱫ, ᱦᱚᱭ ᱥᱤᱛᱩᱝ ᱨᱟᱵᱟᱝ ᱡᱟᱯᱩᱫ ᱡᱚᱛᱚᱭ ᱵᱟᱰᱟ ᱟᱠᱟᱫ ᱾ [*] ᱠᱷᱮᱨᱣᱟᱲ ᱵᱤᱨᱟᱹᱫᱟᱨᱮ, ᱟᱹᱛᱩ ᱩᱢᱤᱨᱫᱟ ᱨᱮ, ᱦᱟᱨᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱡᱟᱹᱱᱩᱢ ᱫᱟᱨᱮ ᱾ ᱵᱟᱝ ᱫᱚ ᱚᱢᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱ, ᱵᱟᱝ ᱫᱚ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱟᱠᱟᱱ, ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱯᱟᱹᱴᱤ ᱟᱠᱟᱱ ᱾ [*] ᱪᱟᱹᱭ ᱪᱟᱢᱯᱟ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱪᱤᱠᱟᱹᱬ, ᱪᱟᱯᱟᱞ ᱪᱟᱶᱨᱤᱡ ᱪᱟᱜ-ᱮᱢ ᱨᱟᱪᱟᱜ ᱛᱚᱯᱟᱜᱽ ᱾ ᱠᱚᱪᱟ ᱡᱚᱵᱽᱨᱟ ᱞᱮᱠᱟ ᱰᱷᱚᱰᱟ ᱨᱮᱢ ᱧᱩᱨ ᱠᱤᱫᱤᱧ, ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱠᱮᱢ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱠᱤᱫᱤᱧ ᱾ ᱜᱷᱮᱸᱴ ᱞᱩᱜᱽᱲᱤ ᱟᱞᱚᱢ ᱨᱟᱲᱟᱭ ᱦᱚᱴᱚᱜ ᱯᱟᱹᱥᱤ ᱟᱞᱚᱢ ᱛᱚᱯᱟᱜᱽ, ᱛᱟᱨᱮᱱ ᱜᱟᱢᱪᱟ ᱛᱮ ᱢᱮᱫ ᱫᱟᱜ ᱟᱞᱚᱢ ᱡᱚᱫᱤᱧ ᱾ [*] ᱟᱥᱟᱲ ᱢᱟ ᱥᱟᱱ ᱵᱚᱝᱜᱟ, ᱵᱷᱟᱫᱚᱨ ᱢᱟ ᱡᱷᱤᱴᱤᱠ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ, ᱦᱮᱸᱫᱮ ᱰᱷᱮᱝᱠᱟ ᱞᱮᱠᱟᱢ ᱩᱸᱜᱩᱫ ᱟᱠᱟᱱ ᱾ ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ ᱟᱜᱷᱟᱬ ᱵᱚᱝᱜᱟ ᱯᱩᱥ ᱢᱟ ᱢᱟᱜᱽ ᱵᱚᱝᱜᱟ ᱨᱟᱵᱟᱝ ᱠᱟᱠᱲᱟ ᱞᱮᱠᱟᱢ ᱜᱩᱸᱜᱩᱫᱽ ᱟᱠᱟᱱ ᱾ [*] ᱥᱟᱹᱜᱤᱧ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱢᱤᱨᱩ ᱥᱟᱹᱜᱤᱧ ᱱᱟᱺᱭᱦᱟᱹᱨ, ᱡᱚᱱᱚᱢᱮᱨ ᱡᱩᱜᱽ ᱢᱤᱨᱩ ᱜᱟᱛᱮ ᱟᱯᱟᱫ ᱾ ᱨᱩᱣᱟᱜ ᱦᱟᱹᱥᱩᱜ ᱢᱤᱨᱩ ᱰᱚᱜᱚᱨ ᱥᱮᱴᱮᱨᱚᱜ ᱛᱮ, ᱫᱷᱩᱵᱤ ᱛᱟᱥᱟᱫ ᱢᱤᱨᱩ ᱚᱢᱚᱱᱟᱢ ᱫᱚ ᱾ [*] ᱠᱩᱞᱦᱤ ᱫᱷᱩᱲᱤ ᱠᱷᱚᱱᱟᱜ ᱜᱟᱛᱮ ᱞᱟᱝ ᱛᱟᱸᱦᱮ ᱠᱟᱱᱟ, ᱥᱟᱜᱟᱲ ᱜᱟᱹᱰᱤ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱩᱱᱩᱨ ᱜᱩᱱᱩᱨ ᱾ ᱛᱚᱠᱚᱭ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱛᱮᱪᱚ ᱛᱚᱠᱚᱭ ᱟᱹᱭᱩᱨ ᱛᱮᱪᱚ, ᱵᱤᱸᱫᱤ ᱜᱟᱱᱟᱜ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢᱮᱢ ᱛᱚᱯᱟᱜ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱟᱢ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱛᱮᱜᱮ ᱟᱢ ᱠᱚᱭᱚᱜ ᱛᱮᱜᱮ, ᱦᱮᱸᱥᱟᱜ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟᱧ ᱯᱟᱞᱚᱭᱮᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱭ ᱨᱮ ᱚᱻᱵᱷᱟ ᱜᱤᱭᱟᱹ ᱯᱚᱥᱟᱜ ᱢᱚᱞᱚᱝ ᱛᱤᱧ ᱫᱚ, ᱧᱩᱨᱩᱜ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟᱧ ᱦᱟᱞᱮ ᱰᱟᱞᱮᱜ ᱾ [*] ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱮᱢ ᱜᱟᱱ ᱞᱮᱱ ᱱᱟ, ᱟᱹᱰᱤᱢ ᱦᱟᱞ ᱵᱟᱞ ᱞᱮᱠᱷᱟᱱ ᱜᱤᱰᱤ ᱪᱮᱞᱟᱝ ᱾ ᱨᱟᱜ ᱦᱚᱢᱚᱨ ᱛᱮᱜᱮ ᱫᱤᱱ ᱫᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱛᱟᱢᱟ, ᱦᱟᱲᱟᱢ ᱥᱮᱛᱟ ᱵᱟᱠᱚ ᱠᱷᱩᱧᱪᱩᱲᱟᱢᱟ ᱾ [*] ᱟᱢ ᱢᱟ ᱢᱟᱺᱭ ᱦᱟᱹᱛᱤ ᱪᱮᱟᱱ ᱡᱟᱶᱟᱭ ᱢᱟ ᱢᱟᱺᱭ ᱥᱟᱫᱚᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱦᱚᱭᱻ ᱛᱟᱞᱟ ᱠᱩᱞᱦᱤ ᱨᱮ ᱢᱚᱱᱮ ᱠᱚ ᱟᱹᱪᱩᱨᱮᱫ ᱵᱤᱱ ᱾ ᱟᱢ ᱢᱟ ᱢᱟᱺᱭ ᱦᱟᱹᱛᱤ ᱪᱮᱛᱟᱱ, ᱡᱟᱶᱟᱭ ᱢᱟ ᱢᱟᱺᱭ ᱥᱟᱫᱚᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ, ᱦᱚᱭᱻ ᱛᱟᱞᱟ ᱦᱚᱨᱟᱥᱤ ᱢᱟᱱᱟᱭ ᱥᱤᱫᱩᱨᱟᱫ ᱢᱮ ᱾ [*] ᱟᱵᱚ ᱟᱹᱫᱤ ᱵᱟᱹᱥᱤ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱮᱨᱣᱟᱲ ᱡᱟᱹᱛᱤ, ᱞᱟᱥᱟᱬ ᱦᱮᱫ ᱜᱮ ᱛᱟᱵᱚ ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱜᱟᱲ ᱫᱚ ᱾ ᱥᱟᱨ ᱛᱮ ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ [[ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱛᱷᱩᱢ ᱛᱮ ᱚᱱᱟ, ᱞᱟᱥᱟᱬ ᱦᱮᱫ ᱜᱮ ᱛᱟᱵᱚ ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱾ [*] ᱥᱟᱹᱜᱤᱧ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱯᱮᱲᱟ ᱧᱮᱯᱮᱞ ᱨᱚᱯᱚᱲ ᱥᱟᱹᱱᱟᱹᱧ, ᱵᱟᱥᱮ ᱢᱟᱺᱭ ᱡᱤᱣᱤ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱪᱤᱠᱟᱹᱧ ᱞᱟᱹᱭᱟ ᱾ ᱟᱢᱟᱜ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱧᱮᱞᱛᱮ, ᱡᱩᱨᱤ ᱡᱚᱝᱜᱮ ᱥᱟᱹᱱᱟᱹᱧ ᱵᱟᱥᱮ ᱢᱟᱺᱭ, ᱡᱤᱣᱤ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱪᱤᱠᱟᱹᱧ ᱞᱟᱹᱟ ᱾ [*] ᱥᱤᱧ ᱵᱤᱨ ᱢᱟᱱ ᱵᱤᱨ, ᱥᱮᱸᱫᱽᱨᱟ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ, ᱨᱚᱠᱟ ᱠᱚ ᱨᱩᱣᱟᱲᱟ ᱨᱚᱢᱡᱷᱚᱢ ᱛᱟᱞᱟ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱾ ᱫᱟᱜ ᱪᱚᱝ ᱛᱮᱛᱟᱝ ᱮᱫᱠᱚ ᱫᱟᱠᱟ ᱪᱚᱝ ᱨᱮᱸᱜᱮᱡᱮᱫ ᱠᱚ, ᱥᱤᱧ ᱵᱤᱨ ᱢᱟᱱ ᱵᱤᱨ ᱥᱮᱸᱫᱽᱨᱟ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱨᱚᱠᱟᱠᱚ ᱠᱚ ᱨᱩᱣᱟᱲᱟ, ᱨᱚᱢᱡᱷᱚᱢ ᱛᱟᱞᱟ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱾ [*] ᱪᱟᱹᱛ ᱵᱟᱹᱭᱥᱟᱹᱛ ᱥᱟᱜᱚᱨ ᱨᱩᱴᱷᱤ ᱥᱤᱛᱩᱝ ᱥᱟᱜᱚᱨ, ᱩᱞᱮ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ ᱥᱟᱜᱚᱨ ᱰᱟᱹᱰᱤ ᱠᱩᱧ ᱫᱟᱜ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱠᱚᱧᱮ ᱨᱮᱢᱟ ᱠᱤᱭᱟ ᱵᱟᱦᱟ ᱫᱟᱨᱮ, ᱫᱟᱜ ᱞᱩᱧ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱯᱤᱪᱷᱤ ᱫᱟᱨᱮᱧ ᱠᱚᱭᱚᱜᱽ ᱾ ᱵᱟᱦᱟ ᱵᱟᱦᱟ ᱥᱟᱹᱱᱟᱹ ᱵᱟᱦᱟ ᱡᱟᱹᱱᱩᱢ ᱜᱮᱭᱟ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱵᱟᱦᱟ ᱨᱮᱥᱮᱫ ᱱᱤᱧ ᱫᱩᱧ ᱥᱚᱵᱷᱟᱜ ᱾ [*] ᱜᱟᱰᱟ ᱢᱟ ᱵᱟᱱ ᱟᱠᱟᱱ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜ ᱟᱱᱟ, ᱪᱤᱠᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟ ᱛᱮᱞᱟᱝ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱾ ᱢᱚᱱᱮ ᱞᱟᱝ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟᱭᱟ ᱡᱤᱣᱤ ᱛᱮᱞᱟᱝ ᱡᱚᱠᱷᱟᱭ, ᱜᱟᱰᱟ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱨᱮᱫᱚ ᱯᱮᱲᱟᱜ ᱟᱞᱟᱝ ᱾ [*] ᱨᱟᱲᱚ ᱠᱩᱭᱞᱤ ᱜᱟᱰᱟ ᱤᱴᱟᱹ ᱛᱮ ᱛᱚᱞ ᱯᱚᱞᱚ, ᱵᱩᱰᱤᱨᱮ ᱵᱟᱹᱭ ᱵᱟᱹᱭ ᱛᱮ ᱱᱚᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱢᱮ ᱾ ᱵᱟᱹᱧ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜᱼᱟ ᱵᱟᱹᱧ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ, ᱫᱟᱫᱟ ᱨᱮ ᱟᱢᱫᱚ ᱢᱮᱱᱟᱭ ᱛᱟᱢᱟ ᱠᱤᱨᱤᱧ ᱨᱟᱹᱱᱤ ᱾ ᱠᱤᱨᱤᱧ ᱨᱟᱹᱱᱤ ᱫᱚᱢᱟᱺᱭ ᱰᱷᱩᱞᱟᱹ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱵᱟᱺᱫᱤ, ᱵᱩᱰᱤ ᱨᱮ ᱟᱢᱫᱩᱧ ᱟᱞᱟᱭ ᱟᱢᱟ ᱴᱟᱠᱟ ᱵᱟᱠᱚᱥ ᱾ [*] ᱚᱨᱚᱱ ᱵᱚᱱ ᱵᱤᱨ ᱜᱟᱡᱟᱲ ᱥᱤᱢᱟᱹᱞᱯᱟᱲ ᱛᱟᱯᱚᱞ ᱢᱟᱺᱭ ᱫᱷᱟᱥᱱᱟ ᱨᱮ ᱛᱤᱢᱤᱱᱟᱹᱝ ᱫᱩᱠ ᱨᱮᱪᱚ ᱟᱢᱫᱚ ᱢᱮᱱᱟᱢ ᱾ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱢᱟ ᱵᱟᱹᱭᱨᱤ ᱥᱟᱜᱟᱞ ᱥᱟᱜᱟᱞ ᱨᱚᱠᱮᱴ ᱜᱟᱹᱰᱤ ᱛᱮᱠᱚ ᱪᱚᱱᱴᱟᱞ ᱵᱟᱲᱟᱭ ᱾ ᱦᱚᱨᱦᱚᱸ ᱥᱟᱹᱤᱧ ᱜᱮᱭᱟ ᱵᱤᱨᱦᱚᱸ ᱜᱟᱡᱟᱲ ᱜᱮᱭᱟ ᱛᱟᱹᱜᱤᱭᱤᱧ ᱢᱮ ᱦᱟᱯᱮ ᱟᱢᱤᱡ ᱦᱚᱲ ᱜᱮ ᱾ [*] ᱠᱚᱭ ᱠᱟᱸᱜᱽᱞᱟ ᱴᱷᱮᱱᱴᱟ ᱱᱟᱦᱮᱞ ᱪᱷᱮᱛᱟᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱪᱷᱮᱛᱟᱢ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜ, ᱦᱟᱲᱟᱢ ᱥᱮᱛᱟ ᱦᱚᱨᱦᱚᱭ ᱜᱟᱱᱚᱜ, ᱟᱢᱫᱚ ᱟᱢᱫᱚ ᱟᱢᱫᱚ ᱫᱟᱫᱟ ᱪᱮᱫ ᱮᱢ ᱜᱟᱱᱚᱜ? ᱠᱚᱭ ᱠᱟᱸᱜᱽᱞᱟ ᱫᱷᱟᱫᱽᱨᱟ ᱦᱟᱴᱟᱜ ᱪᱷᱮᱛᱟᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱪᱷᱮᱛᱟᱢ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜ, ᱠᱷᱮᱨᱪᱚ ᱪᱮᱞᱟᱝ ᱵᱚᱨᱥᱮ ᱜᱟᱱᱚᱜ, ᱟᱢᱫᱚ ᱟᱢᱫᱚ ᱟᱢᱫᱚ ᱵᱩᱰᱤ ᱪᱮᱫ ᱮᱢ ᱜᱟᱱᱚᱜ? [*] ᱫᱤᱱ ᱜᱮᱧ ᱢᱮᱛᱟᱢᱟ ᱴᱮᱱᱟ ᱢᱤᱨᱩ, ᱛᱤᱥ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱝ ᱵᱩᱜᱤᱭᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱟᱹᱨᱩ, ᱥᱟᱹᱨᱤᱧ ᱢᱮᱛᱟᱢ ᱠᱟᱱ ᱵᱩᱜᱤ... ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱡᱤᱣᱤ ᱨᱮ ᱯᱟᱪᱮ ᱵᱟᱢ ᱟᱸᱫᱟ ᱜᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱫᱤᱱ ᱜᱮᱧ ᱢᱮᱛᱟᱢᱟ ᱴᱮᱱᱟ ᱢᱤᱨᱩ, ᱟᱹᱰᱤ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱵᱩᱜᱤᱭᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱹᱨᱩ, ᱥᱟᱹᱨᱤᱧ ᱢᱮᱛᱟᱢ ᱠᱟᱱ ᱵᱩᱜᱤ... ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱡᱤᱣᱤ ᱨᱮ ᱫᱤᱱᱮᱢ ᱟᱸᱫᱟ ᱜᱚᱜᱼᱟ ᱾ [*] "ᱨᱟᱭᱵᱟᱨ ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ" ᱨᱟᱭᱵᱟᱨ ᱨᱮ ᱜᱷᱩᱪᱩ ᱫᱚ, ᱨᱟᱭᱵᱟᱨ ᱨᱮ ᱜᱷᱩᱪᱩ, ᱛᱚᱞ ᱟᱛᱟᱭ ᱵᱟᱨᱟᱦᱤ, ᱥᱟᱜᱟᱲᱟᱛᱟᱭ ᱜᱷᱟᱹᱱᱴᱤ ᱾ [*] " ᱢᱟᱱᱟᱜ ᱢᱟᱜ ᱠᱟᱛᱮ ᱪᱷᱟᱴᱠᱟ ᱨᱮ ᱡᱟᱸᱜᱟ ᱟᱹᱨᱩᱵ ᱥᱮᱨᱮᱧ " ᱟᱞᱮ ᱫᱚ ᱵᱩᱨᱩ ᱨᱤᱱ ᱠᱚ, ᱟᱞᱮ ᱫᱚᱞᱮ ᱟᱬᱜᱚ ᱟᱠᱟᱱ, ᱟᱞᱮ ᱫᱚ ᱡᱟᱸᱜᱟ ᱫᱚᱞᱮ ᱫᱷᱩᱲᱤ ᱟᱠᱟᱱ, ᱟᱞᱮ ᱫᱚ ᱡᱟᱸᱜᱟ ᱫᱷᱩᱲᱤ ᱠᱚᱴᱟ ᱠᱟᱞᱮ ᱯᱮ ᱾ [*] ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ, ᱵᱟᱱᱟ ᱛᱮ ᱠᱷᱟᱰᱮᱭᱟᱭ ᱥᱤᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱩᱰᱩ ᱜᱩᱛᱤᱛᱟᱭ ᱯᱩᱥᱤ ᱠᱟᱹᱲᱢᱤ ᱛᱟᱭ, ᱪᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱫᱟᱠᱟᱭ ᱤᱫᱤ ᱪᱮᱦᱮᱞ ᱪᱮᱯᱮᱞ ᱾ [*] ᱱᱟᱺᱭ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱛᱮ ᱟᱯᱟᱝᱜᱤᱨ ᱦᱚᱲ ᱜᱮᱠᱤᱱ, ᱛᱟᱯᱟᱝ ᱜᱤᱜ ᱠᱟᱱ ᱾ ᱟᱞᱚᱯᱮ ᱛᱚᱞ ᱠᱤᱱᱟ, ᱟᱞᱚᱯᱮ ᱫᱟᱞ ᱠᱤᱱᱟ, ᱟᱹᱠᱤᱱ ᱛᱮᱜᱮ ᱠᱤᱱ ᱟᱯᱟᱥᱩᱞᱚᱜ ᱾ [*] " ᱡᱚᱲ ᱚᱡᱚᱜ ᱥᱮᱨᱮᱧ " ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱱᱮᱻᱜᱟᱸᱰᱚ ᱱᱮᱻᱢᱟᱪᱤ, ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱱᱮᱻᱫᱩᱲᱩᱵ ᱢᱮ ᱾ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱱᱮᱻᱥᱩᱱᱩᱢ ᱱᱮᱻᱥᱟᱥᱟᱝ, ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱱᱮᱻᱚᱡᱚᱜᱽᱢᱮ ᱾ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱱᱮ~ᱱᱟᱹᱠᱤᱡ ᱱᱮ~ᱟᱹᱨᱥᱤ. ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱱᱮ~ᱧᱮᱚᱜ ᱮ ᱾ (*) ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱛᱟᱦᱮᱱᱮᱢ ᱜᱟᱱ ᱞᱮᱱ ᱱᱟ, ᱟᱹᱰᱤᱢ ᱦᱟᱞ ᱵᱟᱞ ᱞᱮᱠᱷᱟᱱ ᱜᱤᱰᱤ ᱪᱮᱞᱟᱝ ᱾ ᱨᱟᱜ ᱦᱚᱢᱚᱨ ᱛᱮᱜᱮ ᱫᱤᱱᱫᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱛᱟᱢᱟ, ᱦᱟᱲᱟᱢ ᱥᱮᱛᱟ ᱵᱟᱠᱚ ᱠᱷᱩᱧᱪᱩᱲᱟᱢᱟ ᱾ (*) ᱮ ᱯᱷᱩᱞ ᱢᱚᱥᱚᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱵᱟᱦᱟ ᱡᱚᱢ ᱥᱤᱧ ᱵᱩᱨᱩ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱠᱚᱭᱚᱜᱽ ᱢᱮᱥᱮ, ᱵᱟᱝ ᱫᱚ ᱵᱩᱨᱩ ᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱ, ᱵᱟᱝ ᱫᱚ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱ, ᱠᱩᱭᱞᱟᱹ ᱫᱷᱩᱶᱟ ᱛᱮᱜᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱫᱷᱩᱸᱫᱮᱱ ᱾ (*) ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱡᱟᱰᱟᱧ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱰᱟ ᱢᱟᱥᱮ ᱪᱟᱹᱴᱤᱡ ᱥᱟᱭᱮᱱ ᱾ ᱡᱟᱰᱟ ᱟᱠᱷᱨᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱮᱰᱟᱧ ᱠᱤᱨᱤᱧ ᱞᱮᱫᱮ, ᱵᱷᱮᱰᱟ ᱫᱮᱨᱮᱧ ᱦᱚᱛᱟᱭ ᱵᱩᱪᱟᱹᱭᱮᱱ ᱫᱚ ᱾ ᱵᱷᱮᱰᱟ ᱟᱠᱷᱨᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱰᱟᱧ ᱠᱤᱨᱤᱧ ᱞᱮᱫᱮ, ᱩᱱᱤ ᱠᱟᱰᱟ ᱦᱟᱭᱨᱮᱭ ᱪᱷᱚᱴᱟᱭᱮᱱ ᱫᱚ ᱾ ᱠᱟᱰᱟ ᱟᱠᱷᱨᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮ ᱮᱨᱟᱧ ᱠᱤᱨᱤᱧ ᱞᱮᱫᱮ ᱩᱱᱤ ᱮᱨᱟ ᱦᱚᱸᱨᱮᱭ ᱵᱤᱱᱚᱨᱵᱚᱭᱮᱱ ᱾ (*) ᱵᱚᱝᱜᱟ ᱥᱟᱨᱮᱡ ᱦᱟᱺᱰᱤ ᱪᱚᱰᱚᱨ ᱥᱟᱨᱮᱡ ᱯᱟᱣᱨᱟᱹ ᱧᱩᱧᱩ ᱥᱟᱱᱟ ᱢᱚᱱᱮ ᱞᱚᱻᱲᱚᱫ ᱞᱚᱻᱲᱚᱫ ᱾ ᱦᱟᱺᱰᱤ ᱛᱤᱧ ᱵᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱟᱣᱨᱟᱹ ᱛᱤᱧ ᱛᱚᱣᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱ, ᱦᱚᱭ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱤᱣᱤ ᱞᱮᱸᱻᱜᱮᱫ ᱞᱮᱸᱻᱜᱮᱫ ᱾ [*] ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱦᱟᱦᱟᱲᱟ, ᱡᱤᱣᱤ ᱡᱟᱹᱱᱤ ᱠᱚ ᱪᱚᱦᱚᱲᱟ, ᱥᱤᱧ ᱪᱟᱸᱫᱚᱭ ᱟᱹᱪᱩᱨᱟ, ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱦᱚᱸ ᱵᱤᱦᱩᱨ ᱛᱟᱨᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱦᱟᱦᱟᱲᱟ, ᱨᱚᱲ ᱞᱟᱸᱫᱽ ᱛᱮ ᱪᱚᱦᱚᱲᱟ, ᱥᱩᱞᱩᱠ ᱥᱟᱹᱜᱟᱭ ᱛᱚᱯᱚᱞᱟ, ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱦᱚᱸ ᱛᱚᱯᱚᱞ ᱛᱟᱨᱟᱜᱼᱟ ᱾ [*] ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱨᱚᱲ ᱫᱚ ᱜᱟᱛᱮ, ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱞᱟᱸᱫᱽ ᱫᱚ ᱜᱟᱛᱮ, ᱠᱟᱸᱥᱟ ᱛᱤᱛᱚᱞ ᱞᱮᱠᱟ ᱨᱟᱲᱟᱝ ᱨᱟᱲᱟᱝ ᱾ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱨᱚᱲ ᱫᱚ ᱜᱟᱛᱮ, ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱞᱟᱸᱫᱽ ᱫᱚ ᱜᱟᱛᱮ, ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟ ᱨᱟᱜᱟᱫ ᱨᱟᱜᱟᱫ ᱾ [*] ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱢᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱯᱩᱞᱩᱜ ᱯᱩᱞᱩᱜ, ᱯᱩᱞᱩᱜ ᱯᱩᱞᱩᱜ, ᱵᱩᱨᱩ ᱫᱟᱱᱟᱝ ᱨᱮᱢᱟ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱢᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱚᱛ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮᱢᱟ ᱫᱟᱨᱮ ᱡᱷᱩᱯᱩᱛᱩᱲᱩᱜ, ᱡᱷᱩᱯᱩᱛᱩᱲᱩᱜ, ᱡᱷᱩᱯᱩᱛᱩᱲᱩᱜ ᱫᱟᱱᱟᱝ ᱜᱟᱛᱮᱧ ᱢᱮᱱᱟᱭ ᱾ =ᱪᱤᱨᱜᱟᱹᱞ ᱫᱚᱝ= [᱿] ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱦᱟᱞᱮ ᱰᱟᱞᱮ ᱤᱧ ᱦᱚᱸ ᱦᱟᱞᱮ ᱰᱟᱞᱮ, ᱵᱮᱲᱟ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱨᱮᱜᱮ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱪᱟᱜ ᱮᱢ ᱦᱟᱹᱥᱩᱨ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱧᱩᱛ ᱠᱟᱲᱟᱝ ᱠᱟᱲᱟᱝ ᱪᱮᱬᱮ ᱠᱚ ᱠᱚ ᱟᱲᱟᱝ, ᱤᱧ ᱢᱟᱹᱧ ᱮᱵᱷᱮᱱ ᱮᱱᱟ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱛᱤᱨᱮᱢ ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱟᱢ ᱫᱚ ᱾ [᱿] ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱦᱟᱦᱟᱲᱟ ᱡᱤᱣᱤ ᱡᱟᱹᱱᱤ ᱠᱚ ᱪᱚᱦᱚᱲᱟ, ᱥᱤᱧ ᱪᱟᱸᱫᱚᱭ ᱟᱹᱪᱩᱨ ᱟ, ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱦᱚᱸ ᱵᱤᱦᱩᱨ ᱛᱟᱛᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱦᱟᱦᱟᱲᱟ ᱨᱚᱲᱞᱟᱸᱫᱽ ᱛᱮ ᱪᱚᱦᱚᱲᱟ, ᱵᱩᱜᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱡᱤᱣᱤ ᱫᱚ ᱟᱹᱪᱩᱨ ᱵᱤᱦᱩᱨᱚᱜ ᱾ ==ᱜᱚᱱ ᱯᱚᱱ ᱮᱯᱮᱢ== [*] ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱛᱮ ᱨᱟᱹᱥᱤ ᱟᱹᱛᱩ, ᱴᱟᱢᱟᱠᱤᱧ ᱜᱚᱜ ᱟᱱᱟ, ᱯᱟᱹᱨᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱨᱩᱥᱤᱠᱟ ᱵᱟᱠᱚ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱾ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱛᱟᱦᱟᱜ ᱛᱟᱦᱟᱜ, ᱞᱩᱦᱩᱠ ᱞᱮᱣᱮᱨ ᱠᱚᱫᱚᱨ, ᱧᱩᱻᱠᱮᱴᱮᱡ ᱠᱟᱛᱮ... ᱛᱟᱨᱮᱱ ᱯᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱛᱤᱧ ᱜᱚᱜ ᱫᱚᱦᱲᱟᱭ ᱾ [*] ᱛᱚᱠᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱤᱢᱤᱞ ᱛᱮ, ᱫᱟᱠᱟ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱫᱟᱜ ᱡᱚᱨᱚᱭᱮᱱᱟ, ᱥᱟᱛᱮ ᱫᱟᱜ ᱦᱚᱸ ᱛᱤᱨᱤ ᱞᱤᱸᱜᱤᱭᱮᱱᱟ ᱾ ᱫᱟᱠᱟ ᱚᱲᱟᱜ ᱫᱟᱜ ᱛᱤᱨᱤ ᱪᱟᱹᱝᱜᱽᱨᱤ ᱨᱮ ᱟᱛᱟᱝ ᱢᱮ, ᱥᱟᱛᱮ ᱫᱟᱜ ᱫᱚ ᱛᱤᱨᱤ ᱱᱟᱞᱟᱦᱟᱜ ᱢᱮ ᱾ [*] ᱦᱚᱭ ᱢᱟ ᱜᱩᱨᱞᱟᱹ ᱜᱩᱨᱞᱤ, ᱥᱟᱹᱲᱤᱢ ᱫᱚᱞᱚᱵ ᱫᱚᱞᱚᱵ, ᱥᱟᱛᱮ ᱥᱟᱹᱲᱤᱢ ᱡᱩᱨᱤ ᱠᱚᱭᱚᱜᱟᱜ-ᱢᱮ ᱾ ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱨᱮ ᱵᱚᱨᱥᱮ ᱢᱮᱞᱟ ᱨᱮ ᱦᱮᱲᱮ, ᱫᱟᱯᱟᱞ ᱠᱟᱜ ᱢᱮ ᱡᱩᱨᱤ ᱡᱷᱟᱴᱟᱥᱟᱜ ᱫᱚ, ᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱜ ᱢᱮ ᱡᱩᱨᱤ ᱚᱴᱟᱝ ᱚᱜ ᱫᱚ ᱾ [*] ᱢᱟᱺᱭ ᱜᱚᱱᱚᱝ ᱵᱚᱭᱞᱟ ᱯᱮᱴᱷᱟᱬ, ᱨᱟᱪᱟ ᱨᱮ ᱛᱚᱞᱮ ᱢᱮ ... ᱥᱟᱛᱮ ᱥᱟᱹᱲᱤᱢ ᱦᱚᱸ ᱥᱟᱨᱟᱲ ᱥᱟᱨᱟᱲ ᱾ ᱢᱟᱺᱭ ᱜᱚᱱᱚᱝ ᱟᱺᱰᱭᱟᱹ ᱩᱨᱤᱡ, ᱦᱩᱯᱩ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱛᱚᱞᱮ ᱯᱮ, ᱦᱩᱯᱩ ᱫᱟᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱫᱚᱞᱚᱵ ᱫᱚᱞᱚᱵ ᱾ == ᱵᱷᱟᱸᱰᱟᱱ ᱫᱚᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ == [*] ᱚᱛ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ, ᱫᱷᱩᱵᱤ ᱜᱟᱥ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ, ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ, ᱫᱩᱠ ᱦᱚᱸ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱ ᱾ ᱠᱟᱸᱥᱟ ᱯᱤᱛᱚᱞ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ, ᱟᱹᱪᱩᱨ ᱵᱤᱦᱩᱨ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ, ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ, ᱫᱩᱠᱷ ᱦᱚᱸ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱ ᱾ [*] ᱛᱩᱯᱩ ᱱᱟᱺᱭ ᱛᱮᱞ ᱠᱩᱯᱤ ᱜᱟᱹᱭᱟ ᱜᱷᱟᱴᱨᱮ, ᱥᱟᱨᱟ ᱥᱮᱸᱜᱮᱞ ᱦᱚᱸ ᱭᱳ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱮᱱ ᱫᱚ ᱾ ᱯᱤᱲᱤ ᱯᱤᱴᱟᱹᱨᱤᱨᱮ ᱫᱩᱞ ᱵᱟᱹᱡᱩ ᱞᱩᱢᱟᱹᱝ ᱞᱩᱜᱽᱲᱤ, ᱛᱚᱠᱚᱭ ᱧᱮᱞ ᱛᱮᱭᱳᱧ ᱨᱚᱫᱚᱜ ᱱᱟᱺᱠᱤᱡᱚᱜ, ᱭᱳᱧ ᱦᱚᱨᱚᱜ ᱵᱟᱸᱫᱮᱜ ᱾ [*] ᱢᱟᱭᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱵᱟᱹᱵᱩᱧ ᱚᱣᱟᱨ ᱞᱮᱫ ᱢᱮ, ᱵᱟᱹᱵᱩᱧ ᱦᱟᱞᱟᱝ ᱞᱮᱫ ᱢᱮ, ᱟᱛᱱᱟᱜ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱨᱮᱜᱤᱧ ᱟᱛᱟᱝ ᱞᱮᱫ ᱢᱮ ᱾ ᱥᱟᱥᱟᱝ ᱫᱟᱜ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱵᱩᱢ ᱟᱹᱨᱩᱵ ᱭᱤᱧ ᱫᱚ, ᱵᱟᱹᱵᱩᱢ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱭᱤᱧ ᱫᱚ, ᱱᱟᱺᱭ ᱫᱟᱜ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱵᱩᱢ ᱵᱚᱦᱮᱞᱤᱧ ᱫᱚ ᱾ [*] ᱛᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱛᱟ ᱱᱟᱱᱟ ᱛᱟᱨᱱᱟ ᱛᱟᱻᱦᱟᱸ ᱨᱮᱻᱛᱟ ᱱᱟᱻᱱᱟ ᱡᱮ, ᱛᱟᱻᱦᱟ ᱨᱮᱻᱛᱟ ᱱᱟᱻᱱᱟ ᱡᱮ ᱦᱚ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱚ ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱚ, ᱱᱟᱹᱯᱤᱛ ᱵᱷᱟᱸᱰᱟᱹᱨᱤ ᱠᱤᱱ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱫᱚ, ᱮᱻᱵᱟᱻᱵᱟ ᱢᱟᱸᱯᱟᱧᱡᱤ ᱠᱚ ᱪᱮᱫ ᱪᱮᱫ ᱠᱤᱱ ᱠᱚᱻᱠᱚᱭ ᱠᱟᱻᱱᱟ ᱪᱮᱫ ᱪᱮᱫ ᱠᱤᱱ ᱤᱫᱤ ᱛᱟᱻᱨᱟᱻᱭᱟ ᱾ ᱠᱷᱚᱡᱽ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱤᱱ ᱛᱤᱠᱤ ᱪᱟᱣᱞᱮ, ᱢᱤᱻᱫ ᱠᱟᱻᱴᱷᱟ ᱢᱤᱻᱫ ᱠᱚᱻᱧᱪᱟ, ᱠᱷᱚᱡᱽ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱤᱱ ᱟᱱᱟ ᱠᱟᱣᱰᱤ, ᱥᱚᱱᱟ ᱨᱩᱯᱟ ᱠᱟᱸᱥᱟ ᱡᱟᱜ ᱠᱚᱜ, ᱠᱷᱚᱡᱽ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱤᱱ ᱢᱮᱨᱚᱢ ᱢᱚᱪᱚᱝ ᱡᱟᱸᱦᱟᱸ ᱢᱚᱪᱚᱝ ᱠᱷᱚᱸᱰᱮ ᱟᱹᱛᱤ ᱠᱟᱜ, ᱠᱷᱚᱡᱽ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱤᱱ ᱥᱟᱜᱟᱫ ᱦᱟᱺᱰᱤ, ᱧᱩᱻ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱞᱚ ᱯᱟᱹᱜᱴᱤ ᱢᱟ ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚᱝ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱠᱚᱨᱮᱠᱷᱚᱱ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱾ == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱜᱽᱪᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱞᱮᱫᱚᱝ,ᱪᱷᱟᱴᱤᱭᱟᱹᱨ ᱫᱚᱝ, ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱫᱚᱝ,ᱫᱟᱺᱭᱦᱟᱺ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱫᱚᱝ,ᱯᱷᱩᱞᱩᱜ ᱫᱚᱝ,ᱱᱟᱹᱭᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱫᱚᱝ,ᱵᱷᱟᱸᱰᱟᱱ ᱫᱚᱝ ᱟᱨ ᱡᱚᱢ ᱥᱤᱢ ᱫᱚᱝ ᱠᱚᱨᱮᱠᱷᱚᱱ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱠᱚ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ 7g7lu8q5nxq2rxo1h8940htkxep37d9 ᱪᱮᱬᱮ ᱛᱩᱠᱟᱹ 0 1733 195418 110922 2026-07-23T10:45:20Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195418 wikitext text/x-wiki [[ᱨᱮᱫ:Amselnest_lokilech.jpg|alt=A blackbird's nest with two blue eggs snugly inside it.|thumb|ᱛᱩᱠᱟᱹ ᱨᱮ ᱠᱤᱥᱱᱤ ᱪᱮᱬᱮ ᱵᱤᱞᱤ]] ᱢᱤᱫ''' ᱪᱮᱬᱮ ᱛᱩᱠᱟᱹ''' ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱪᱮᱬᱮ ᱭᱟᱜ ᱵᱟᱥᱟ ᱴᱷᱟᱶ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱪᱮᱬᱮ ᱵᱤᱞᱤᱭᱟᱭ ᱾ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱛᱩᱠᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱜᱟᱥ ᱠᱟᱰᱮᱡ ᱛᱮ ᱫᱟᱨᱮ ᱪᱚᱴ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵ ᱠᱟᱛᱮ ᱚᱛ ᱜᱮᱞᱮᱡ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱩᱠᱟᱹ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱟᱹᱰᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱛᱩᱠᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱮᱢᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱯᱟᱡᱷᱟᱲ (ᱤᱜᱚᱞ) ᱠᱚ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱚᱠᱚᱡ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱟᱨ ᱰᱟᱺᱠ, ᱜᱷᱟᱲᱣᱟ, ᱥᱩᱡ ᱪᱮᱬᱮ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ == ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱮᱱᱟᱣ == ᱵᱟᱹᱬᱛᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ ᱮᱸᱜᱟ ᱪᱮᱬᱮ ᱜᱮ ᱛᱩᱠᱟᱹ ᱫᱚᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱪᱮᱬᱮ ᱫᱚ ᱩᱱᱤ ᱜᱚᱲᱚ ᱣᱟᱭᱟᱭ ᱾ ᱛᱤᱢᱤᱱ ᱜᱟᱱ ᱪᱮᱬᱮ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱪᱮᱫ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱭ ᱪᱮᱠᱟᱭᱟ ᱟᱨ ᱛᱤᱢᱤᱱ ᱪᱮᱬᱮ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱮᱸᱜᱟ ᱪᱮᱫ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱭ ᱪᱮᱠᱟᱭᱟ ᱾ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱪᱮᱬᱮ ᱫᱚ ᱠᱟᱰᱮᱡ, ᱜᱟᱥ ᱮᱢᱟᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱦᱟᱥᱟ, ᱚᱲᱮᱡ ᱞᱩᱜᱽᱲᱤ, ᱵᱤᱸᱫᱤ ᱡᱟᱞᱟᱢ ᱮᱢᱟᱱᱟᱜ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱜᱟᱜ ᱩᱨᱤᱡ ᱠᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱛᱤᱢᱤᱱ ᱜᱟᱱ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱩᱞᱤᱫᱟᱜ ᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱾ ᱟᱭᱢᱟ ᱛᱩᱠᱟᱹ ᱱᱮᱱᱟᱣ ᱠᱚ ᱛᱩᱠᱟᱹ ᱵᱷᱤᱛᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱞᱩᱜᱩᱵ ᱫᱷᱟᱨᱟ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱜᱮ ᱮᱢ ᱥᱟᱱᱟ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱛᱤᱢᱤᱱ ᱜᱟᱱ ᱫᱚ ᱨᱮᱦᱮᱫ ᱥᱮᱸᱫᱮᱫ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱮᱢ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱥᱟᱬᱮᱥᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱨ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚ ᱵᱟᱭ ᱡᱟᱴᱟᱜ ᱚᱪᱚᱣᱟᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{cite book|last=Fulbright|first=Jeannie K.|authorlink=|coauthors=|title=''Exploring Creation with Zoology 1''|publisher=Apologia Educational Ministries, Inc|date=2005|location=1106 Meridian Plaza, Suite 220|pages=74|url=|doi=|id=|isbn=1-932012-61-3}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱵᱟᱬᱛᱤ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱧᱮᱞᱢᱮ == {{commons cat-inline|Bird nests}} * [http://www.commanster.eu/hudsonbay/nests.html (ᱪᱮᱬᱮ ᱛᱩᱠᱟᱹ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826153731/http://www.commanster.eu/hudsonbay/nests.html |date=2018-08-26 }} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱵᱟᱝ ᱥᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱᱟ]] 5gqnsrac2isx3v20yf2yojcexnyctvd ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ 0 2230 195401 185132 2026-07-23T05:20:34Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195401 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | coordinates = {{Coord|35|10|N|33|22|E|type:city}} | languages_type = ᱞᱮᱠᱷᱟᱥᱤᱫ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ | languages2_type = [[Vernacular]]s | conventional_long_name = ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱯᱱᱟᱹᱛ | native_name = {{ubl|{{native name|el|Κυπριακή Δημοκρατία}}|{{native name|tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}}} | image_flag = Flag of Cyprus.svg | image_coat = File:Coat of arms of Cyprus (old).svg | common_name = ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ | national_motto = | national_anthem = {{lang|el|[[Hymn to Liberty|Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν]]}}{{efn|The Greek national anthem was adopted in 1966 by a decision of the [[Council of Ministers]].<ref>{{cite web|title=National Anthem|url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument|website=www.presidency.gov.cy|accessdate=3 June 2015|archive-url=https://www.webcitation.org/6177nDxG2?url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/prc34_en/prc34_en?OpenDocument|archive-date=21 August 2011|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref>}}<br />{{small|"Hymn to Liberty"}}<br /><center>[[File:Greece national anthem.ogg]]</center> | image_map = EU-Cyprus.svg | map_caption = Location of Cyprus (pictured lower right), showing the Republic of Cyprus in darker green and the self-declared republic of [[Northern Cyprus]] in brighter green, with the rest of the [[European Union]] shown in faded green | capital = [[ᱱᱤᱠᱚᱥᱤᱭᱟ]] &nbsp; | largest_city = ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ | official_languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[ᱜᱽᱨᱤᱠ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱜᱽᱨᱤᱠ]] |[[ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱛᱩᱨᱠᱤ]]<ref>{{cite web|title=Cyprus|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|website=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=15 January 2016|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|url-status=dead}}</ref> }} | languages = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟᱱ]] |[[:en:Cypriot Maronite Arabic|ᱥᱟᱭᱯᱨᱤᱭᱳᱴ ᱟᱨᱚᱵᱤᱠ]] }} | languages2 = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Cypriot Greek]] |[[Cypriot Turkish]] }} | ethnic_groups = {{unbulleted list|item_style=line-height:initial; |[[Greek Cypriots]] |[[Turkish Cypriots]] |[[Armenians in Cyprus|Armenians]] |[[Maronites in Cyprus|Maronites]] }} | ethnic_groups_year = | demonym = Cypriot | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Presidential system|presidential]] [[Republic|constitutional republic]] | leader_title1 = [[President of Cyprus|President]] | leader_name1 = [[Nicos Anastasiades]] | leader_title2 = [[Vice President of Cyprus|Vice President]] | leader_name2 = Vacant{{efn|The vice presidency is reserved for a Turkish Cypriot. However the post has been vacant since the [[Turkish invasion of Cyprus|Turkish invasion]] in 1974.}} | leader_title3 = [[House of Representatives (Cyprus)#Presidents of the House of Representatives|President of the Parliament]] | leader_name3 = [[Annita Demetriou]] | legislature = {{nowrap|[[House of Representatives (Cyprus)|House of Representatives]]}} | sovereignty_type = Independence {{nobold|from the United Kingdom}} | established_event1 = [[London-Zürich Agreements]] | established_date1 = 19 February 1959 | established_event2 = Independence proclaimed | established_date2 = 16 August 1960 | established_event3 = {{nowrap|[[Independence Day (Cyprus)|Independence Day]]}} | established_date3 = 1 October 1960 | established_event4 = {{nowrap|[[2004 enlargement of the European Union|Joined]] the [[European Union]]}} | established_date4 = 1 May 2004 | area_km2 = 9,251 | area_label = Total{{efn|name=island|Including [[Northern Cyprus]], the [[United Nations Buffer Zone in Cyprus|UN buffer zone]] and [[Akrotiri and Dhekelia]].}} | area_rank = 162nd <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 3,572 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 9 | population_estimate = {{UN_Population|Cyprus}}{{efn|name=island}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 838,897{{efn|Excluding Northern Cyprus.}}<ref>{{cite web |url=http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e= |title=Statistical Service – Population and Social Conditions – Population Census – Announcements – Preliminary Results of the Census of Population, 2011 |language=Greek |publisher=Statistical Service of the Ministry of Finance of the Republic of Cyprus |date=29 December 2011 |accessdate=29 January 2012 |archive-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115100623/http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e= |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 158th | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 123.4{{efn|name=island}}<ref>{{cite journal |author=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, [[United Nations Population Division|Population Division]] |year=2013 |title=World Population Prospects: The 2012 Revision, DB02: Stock Indicators |publication-place=New York |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/ASCII-Data/DISK_NAVIGATION_ASCII.htm}}</ref> | population_density_rank = 82nd | population_density_sq_mi = 319.5 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | GDP_PPP = $29.666&nbsp;billion<ref name="IMF GDP">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=24&pr.y=4&sy=2015&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=423&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|work=[[World Economic Outlook]] Database, April 2017|publisher=[[International Monetary Fund]]|accessdate=27 April 2017|location=Washington, D.C.|date=12 April 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2016 | GDP_PPP_rank = 126th | GDP_PPP_per_capita = $34,970<ref name="IMF GDP" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 35th | GDP_nominal = $19.810&nbsp;billion<ref name="IMF GDP" /> | GDP_nominal_year = 2016 | GDP_nominal_rank = 114th | GDP_nominal_per_capita = $23,352<ref name="IMF GDP" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 33rd | Gini = 30.8 <!--number only--> | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income - EU-SILC survey|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat|accessdate=20 September 2018|location=Luxembourg|date=14 September 2018}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.869 <!--number only--> | HDI_year = 2017 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|title=Table 2. Human Development Index Trends, 1990-2017|url=http://hdr.undp.org/en/composite/trends|website=[[Human Development Report]]s|publisher=[[United Nations Development Programme]]|accessdate=20 September 2018|location=New York|date=14 September 2018}}</ref> | HDI_rank = 32nd | currency = [[Euro]] | currency_code = EUR | time_zone = [[Eastern European Time|EET]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]] | drives_on = [[Right- and left-hand traffic|left]] | calling_code = [[Telephone numbers in Cyprus|+357]] | cctld = [[.cy]]{{efn|The [[.eu]] domain is also used, shared with other [[European Union]] member states.}} | footnotes = }} {{Contains special characters}} '''ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ''' {{efn|{{lang-el|Κύπρος|translit=Kýpros}} {{IPA-el|ˈcipros|}}; {{lang-tr|Kıbrıs}} {{IPA-tr|ˈkɯbɾɯs|}}}} ({{IPAc-en|audio=En-us-Cyprus.ogg|ˈ|s|aɪ|p|r|ə|s|}}), ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ '''ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱯᱱᱟᱹᱛ''' ([[ᱜᱽᱨᱤᱠ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱜᱽᱨᱤᱠ]]: Κυπριακή Δημοκρατία; [[ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱛᱩᱨᱠᱤ]]: Kıbrıs Cumhuriyeti), ᱫᱚ ᱥᱟᱢᱟᱝ [[ᱚᱛ ᱛᱟᱞᱟ ᱫᱚᱨᱮᱭᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ [[ᱫᱤᱯ ᱫᱤᱥᱚᱢ]] ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱟᱨ ᱚᱛ ᱛᱟᱞᱟ ᱫᱚᱨᱮᱭᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱫᱤᱯ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱸᱭᱮᱼᱯᱟᱪᱮ [[ᱜᱽᱨᱤᱠ]], ᱮᱛᱚᱢᱼᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ [[ᱞᱮᱵᱟᱱᱚᱱ]], [[ᱤᱡᱽᱨᱟᱭᱮᱞ]] ᱟᱨ [[ᱜᱟᱡᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]], ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱮᱫ ᱨᱮ [[ᱢᱤᱥᱚᱨ]] ᱟᱨ ᱠᱚᱸᱭᱮ ᱥᱮᱫ [[ᱛᱩᱨᱠᱤ]] ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱟᱨ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱱᱤᱠᱚᱥᱤᱭᱟ]]᱾ == ᱱᱟᱜᱟᱢ == ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ ᱫᱚ ᱫᱮᱵᱤ ᱟᱯᱷᱨᱳᱫᱤᱛᱤᱭᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱡᱟᱜᱟ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱫᱚ ᱢᱟᱱᱚᱣᱟ ᱛᱟᱸᱦᱮᱸᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱫᱤ ᱡᱟᱜᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ 'ᱤᱛᱳᱠᱚᱨᱮᱢᱚᱱᱥ'᱾ ᱡᱤᱥᱩᱣᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱑᱐ ᱦᱟᱡᱟᱨ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱞᱟᱦᱟᱨᱮ ᱥᱮᱸᱫᱽᱨᱟ ᱥᱮᱸᱫᱽᱨᱟ ᱛᱮ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱦᱮᱡ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱸᱦᱮᱸᱱ ᱡᱟᱜᱟ ᱠᱩ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ᱾ ᱤᱱᱟᱹ ᱛᱟᱭᱚᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱫᱤᱱ ᱯᱚᱨᱮ ᱟᱛᱚ ᱠᱚ ᱵᱤᱨᱤᱫ ᱨᱟᱠᱟᱯ ᱠᱮᱫᱟ᱾ ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ ᱫᱚ ᱜᱨᱤᱠ, ᱨᱳᱢᱟᱱ, ᱯᱟᱨᱥᱤᱭᱳ, ᱢᱤᱥᱳᱨᱤᱭᱳ ᱥᱟᱥᱚᱠ ᱠᱚ ᱠᱳ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾ ᱖᱔᱓ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱟᱹᱢ ᱠᱩ ᱫᱚᱠᱷᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ᱾ ᱑᱑᱙᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱠᱨᱩᱥᱮᱰ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚᱨᱮ ᱤᱝᱞᱮᱱᱰ ᱨᱮᱱ ᱨᱟᱡᱟ ᱨᱤᱪᱟᱨᱰ ᱱᱚᱣᱟᱭ ᱫᱚᱠᱷᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ᱾ ᱑᱕᱓᱙ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱚᱴᱳᱢᱟᱱᱨᱟ ᱱᱚᱣᱟᱠᱩ ᱫᱚᱠᱷᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ᱾ ᱑᱘᱗᱘ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱨᱤᱴᱮᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱞᱤᱴᱟᱨᱤ ᱵᱟᱹᱦᱤᱱᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱠᱩ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ᱾ ᱑᱙᱒᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱟᱹᱠᱩᱣᱟᱜ ᱠᱚᱞᱚᱱᱤ ᱦᱤᱥᱟᱹᱵᱛᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱩ ᱫᱟᱹᱵᱤ ᱠᱮᱫᱟ᱾ ᱑᱙᱖᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱑᱖ ᱟᱜᱚᱥᱴ ᱪᱩᱠᱛᱤ ᱫᱟᱨᱟᱭᱛᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱟᱹᱢ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞᱮ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟ᱾ == ᱚᱛᱱᱚ == ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱛ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ 9,251 km<sup>2</sup>᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱟᱹᱢ ᱯᱟᱪᱷᱮ ᱥᱮᱡ ᱜᱨᱤᱥ, ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱟᱱᱚᱱ, ᱥᱤᱨᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱤᱡᱨᱟᱭᱮᱞ, ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱮᱡ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱚᱥᱠᱳ, ᱠᱚᱧᱮ ᱨᱮ ᱢᱤᱥᱚᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱸᱰᱮᱱᱟᱜ weather ᱫᱚ ᱱᱟᱥᱮᱭᱟᱜ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱨ ᱢᱟᱪᱷᱟ ᱟᱨ ᱛᱷᱚᱲᱟᱜᱟᱱ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱜᱮᱭᱟ᱾ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱪ ᱨᱟᱵᱟᱝ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱚᱠᱷᱚᱡ ᱜᱮ ᱪᱟᱥᱵᱟᱥ ᱦᱚᱸ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱡᱚᱠᱷᱚᱡ ᱜᱮ ᱫᱟᱜ ᱫᱤᱱ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ == ᱜᱨᱤᱠ ᱥᱟᱭᱯᱨᱤᱭᱚᱴ ᱫᱚ ᱠᱚ ᱜᱨᱤᱠ ᱚᱨᱛᱷᱚᱰᱚᱠᱥ ᱪᱟᱨᱪ ᱟᱨ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱥᱟᱭᱯᱨᱤᱭᱚᱴ ᱫᱚ ᱠᱚ ᱢᱩᱥᱞᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱥᱟᱭᱯᱨᱤᱭᱚᱴ ᱚᱨᱛᱷᱚᱰᱚᱠᱥ ᱪᱟᱨᱪ᱾ ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱳᱣᱟᱜ ᱟᱯᱱᱟᱨᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱠᱩᱣᱟ᱾ == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞᱢᱮ == * [[:en:Ancient_regions_of_Anatolia|Ancient regions of Anatolia]] * [[:en:Index_of_Cyprus-related_articles|Index of Cyprus-related articles]] * [[:en:Outline_of_Cyprus|Outline of Cyprus]] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{Sister project links|ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ|voy=ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ}} * {{CIA World Factbook link|cy|ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1021835.stm Timeline of Cyprus by BBC] * [https://web.archive.org/web/20080727022814/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cyprus.htm Cyprus] from ''UCB Libraries GovPubs'' * [https://www.state.gov/p/eur/ci/cy/ Cyprus] information from the [[United States Department of State]] includes Background Notes, Country Study and major reports * {{dmoz|Regional/Middle_East/Cyprus}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17217956 Cyprus profile] from the [[BBC News]] * [http://www.unficyp.org/ The UN in Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723154155/http://www.unficyp.org/ |date=2008-07-23 }} * [http://triarte.brynmawr.edu/PRT212?sid=336967&x=32613387&x=32613388 Cypriot Pottery, Bryn Mawr College Art and Artifact Collections] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/162840 ''The Cesnola collection of Cypriot art : stone sculpture''], a fully digitised text from The Metropolitan Museum of Art libraries '''Government''' * [http://www.cyprustrade.co.uk/ Cyprus High Commission Trade Centre – London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625180826/http://www.cyprustrade.co.uk/ |date=2022-06-25 }} * [http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/citizen_en?OpenForm&access=0&SectionId=citizen&CategoryId=none&SelectionId=home&print=0&lang=en Republic of Cyprus – English Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220702085503/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/citizen_en?OpenForm&access=0&SectionId=citizen&CategoryId=none&SelectionId=home&print=0&lang=en |date=2022-07-02 }} * [http://www.kypros.org/Constitution/English/index.htm Constitution of the Republic of Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061003102510/http://www.kypros.org/Constitution/English/index.htm |date=2006-10-03 }} * [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/index_en/index_en?opendocument# Press and Information Office – Ministry of Interior] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714044056/http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/index_en/index_en?opendocument |date=2019-07-14 }} * [http://www.hri.org/docs/annan/ Annan Plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423224443/http://www.hri.org/docs/annan/ |date=2022-04-23 }} '''Tourism''' * [http://www.visitcyprus.com/ Read about Cyprus on visitcyprus.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100628111323/http://www.visitcyprus.com/ |date=2010-06-28 }} – the official travel portal for Cyprus * [http://www.cyprus.com/ Cyprus informational portal and open platform for contribution of Cyprus-related content] – www.Cyprus.com * {{osmrelation-inline|307787}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱫᱤᱥᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱫᱤᱯ ᱫᱤᱥᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱮᱛᱚᱢ ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱮᱛᱚᱢᱼᱥᱟᱢᱟᱝ ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱤᱣᱨᱳᱯᱤᱭᱚ ᱤᱣᱱᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱫᱤᱥᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱯ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱯ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱟᱪᱮ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱥᱤᱭᱳ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱥᱟᱯᱟᱲᱟᱣ ᱒᱐᱑᱘]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱵᱟᱝ ᱥᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱᱟ]] ncw00193j9r71tjfq8nt8u1bq4zenqp ᱪᱷᱟᱸᱪ:Country data ᱥᱯᱮᱱ 10 2506 195345 59765 2026-07-21T07:34:23Z CommonsDelinker 91 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 195345 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ᱥᱯᱮᱱ | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1760.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1931 = Flag of Spain (1931 - 1939).svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938 - 1945).svg | flag alias-1945 = Flag of Spain (1945–1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977 - 1981).svg | flag alias-civil = BandMercante1785.svg | link alias-naval = Spanish Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1931 | var7 = 1938 | var8 = 1945 | var9 = 1977 | var10 = civil | redir1 = ESP | redir2 = SPA | related1 = Spanish Republic | related2 = Spanish State </noinclude> }} njd93q6584xr5dv34n66dryptilblb5 ᱠᱩᱡᱟᱨᱟᱱᱤ ᱫᱮᱵᱤ 0 2837 195394 195226 2026-07-23T01:12:54Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195394 wikitext text/x-wiki '''ᱠᱩᱸᱡᱚᱨᱟ.ᱱᱤ ᱫᱮᱵᱤ''' ᱯᱩᱨᱟ. ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ '''ᱱᱚᱢᱚᱭᱨᱚᱠᱯᱚᱢ ᱠᱩᱸᱡᱚᱨᱟ.ᱱᱤ ᱫᱮᱵᱤ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ : ᱑ ᱢᱟᱨᱪ ᱑᱙᱖᱘) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱟ. ᱛᱤᱨᱞᱟ. ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟ. ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ==ᱦᱟᱨᱟᱵᱳᱨᱳ== ᱠᱩᱸᱡᱚᱨᱟ.ᱱᱤ ᱫᱮᱵᱤ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱢᱟᱨᱪ ᱜᱮᱞ ᱟᱨᱮ ᱥᱟᱭ ᱛᱩᱨᱩᱭ ᱜᱮᱞ ᱤᱨᱟ.ᱞ ᱥᱟᱞᱮᱨᱮ(1st March 1968) ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱝ ᱢᱚᱬᱤᱯᱩᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱤᱢᱯᱷᱟᱞ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱠᱟ.ᱭᱨᱟᱝ ᱢᱟᱭᱟᱭᱤ ᱞᱮᱭᱠᱟᱭᱤ ᱟ.ᱛᱩᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱚᱞᱚᱜ ᱯᱚᱲᱦᱚᱱ ᱥᱮᱪᱮᱫᱚᱜ ᱞᱟ.ᱜᱤᱫ ᱤᱢᱯᱷᱟᱞ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱝ ᱥᱤᱱᱰᱟᱢ ᱥᱤᱱᱥᱟᱝ ᱛᱟᱱᱟᱞᱟ ᱤᱛᱩᱱ ᱟᱥᱲᱟ ᱨᱮᱠᱚ ᱵᱷᱩᱨᱛᱤ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱜᱮᱞ ᱟᱨᱮ ᱥᱟᱭ ᱮᱭᱟᱭᱜᱮᱞ ᱤᱨᱟ.ᱞ (1978) ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱤᱛᱩᱱ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱺᱭ ᱠᱚ ᱞᱟ.ᱜᱤᱫ ᱛᱮᱫᱚ ᱵᱟᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱪᱮᱫᱚᱜ ᱨᱮᱱᱟᱝ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱠᱩᱸᱡᱚᱨᱟ.ᱱᱤ ᱫᱮᱵᱤ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱪᱮᱫᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫᱚᱜ ᱾ ᱛᱟᱱᱟᱞᱟ ᱥᱮᱪᱮᱫᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱩᱞᱩᱡ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱷᱤᱞᱚᱸᱰ ᱦᱮᱯᱮᱨᱟᱣ ᱠᱚᱨᱮ ᱟ.ᱰᱤ ᱨᱟ.ᱥᱠᱟ. ᱥᱟᱛᱞᱟᱜᱼᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱾ ᱤᱢᱯᱷᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱝ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱡᱟ ᱵᱩᱫᱷᱚ ᱪᱚᱱᱫᱽᱨᱚ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱵᱤᱨᱫᱟ. ᱜᱟᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱮ ᱥᱟ.ᱛ ᱛᱮᱫᱚ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱮᱨᱟᱣ ᱠᱷᱤᱞᱚᱸᱰ ᱜᱮ ᱟ.ᱰᱤ ᱠᱩᱥᱤᱭᱟᱫᱼᱟᱭ ᱾ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱥᱟ.ᱛ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞ ᱨᱤᱡᱟᱨᱵ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱯᱷᱳᱨᱥ (CRPF) ᱨᱮ ᱪᱟ.ᱠᱨᱤ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫᱚᱜ ᱾ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱯᱷᱳᱨᱥ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱮᱨᱟᱣ ᱠᱷᱤᱞᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱟ.ᱰᱤ ᱟ.ᱰᱤ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣᱱᱟᱣ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱛᱟᱠᱚᱛ ᱟᱨ ᱨᱟ.ᱥᱠᱟ. ᱧᱮᱞᱛᱮ ᱑᱙᱙᱖ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱙᱙᱘ (1996-98) ᱫᱷᱟ.ᱵᱤᱡ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱯᱷᱳᱨᱥ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱴᱤᱢ ᱟ.ᱜᱩᱣᱟ.ᱱ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾ ==ᱠᱷᱮᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱱᱟᱜᱟᱢ== ᱑᱙᱘᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱡᱟ.ᱛᱤᱭᱟ.ᱨᱤ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.ᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱴᱷᱟᱶ (Gold Medal) ᱜᱮ ᱵᱤᱥᱛᱤ ᱫᱚ ᱔᱔kg,᱔᱖kg ᱟᱨ ᱔᱘ kg ᱦᱟ.ᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱔᱘kg ᱦᱟ.ᱴᱤᱧ ᱫᱚ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱮᱨᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟ.ᱫ ᱦᱟ.ᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱑᱙᱘᱗ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱴᱨᱤᱵᱮᱱᱫᱨᱚᱢ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱡᱟ.ᱛᱤᱭᱟ.ᱨᱤ ᱨᱮᱠᱚᱨᱰ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱔᱔kg ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱔᱖kg ᱦᱟ.ᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱑᱙᱙᱔ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱮ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.(Gold Medal) ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱯᱩᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱢᱚᱬᱤᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱦᱩᱭᱞᱮᱱ ᱔᱘ kg ᱦᱟ.ᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱮᱱ ᱠᱷᱟ.ᱛᱤᱨ ᱯᱩᱱᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ. ᱫᱚᱠᱚ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.(Silver Medal) ᱠᱮᱫᱼᱛᱟᱭᱟ ᱾ ᱑᱙᱘᱙ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱤᱸᱜᱞᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱚᱱᱪᱮᱥᱴᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟ.ᱨᱤ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟ.ᱨᱤ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮᱜᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.ᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱩᱭᱠᱩ ᱛᱮ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟ.ᱨᱤ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ. ᱧᱟᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱟ.ᱰᱤ ᱠᱩᱥᱤ ᱮᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱡᱤᱣᱤ ᱦᱚᱸᱭ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱠᱮᱜᱼᱟ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ. ᱧᱟᱢ ᱞᱟ.ᱜᱤᱫ ᱾ ᱚᱲᱟᱛᱮ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱱ ᱯᱟᱱᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱮᱭᱟᱭ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟ.ᱨᱤ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱫᱷᱟᱣ ᱜᱮ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.ᱭ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱚᱠᱟ ᱫᱷᱟᱣ ᱦᱚᱸ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ. (Gold medal ) ᱫᱚ ᱵᱟᱭ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱤᱥᱛᱤ ᱫᱚ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.(Silver Medal) ᱜᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱑᱙᱙᱐ ᱨᱮ ᱵᱮᱤᱡᱤᱸ ᱟᱨ ᱑᱙᱙᱔ ᱨᱮ ᱦᱤᱨᱳᱥᱤᱢᱟ ᱮᱥᱤᱟᱱ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.(Bronze Medal) ᱜᱮ ᱧᱟᱢ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱫᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱑᱙᱙᱘ ᱥᱟᱞ ᱵᱮᱸᱠᱚᱠ ᱮᱥᱤᱟᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮᱫᱚ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ. ᱵᱟᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱮᱬᱟ ᱚᱨᱡᱚ== {|class = "wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan=2 width=40|ᱥᱮᱨᱢᱟ ! rowspan=2 width=250|ᱡᱟᱭᱜᱟ ! rowspan=2 width=60|ᱦᱟᱢᱟᱞ !colspan=4| Snatch (kg) !colspan=4| Clean & Jerk (kg) !rowspan=2 width=40| Total !rowspan=2 width=40| Rank |- ! width=40|1!! width=40|2!! width=40|3!! width=40|Rank!! width=40|1!! width=40|2!! width=40|3!! width=40|Rank |- ! colspan=13|[[World Weightlifting Championships|World Championships]] |- |[[2005 World Weightlifting Championships|᱒᱐᱐᱕]] || align=left|{{flagicon|ᱠᱟᱛ}} [[ᱫᱳᱦᱟ]], [[ᱠᱟᱛᱟᱨ]]|| [[2005 World Weightlifting Championships – Women's 48 kg|᱔᱘ ᱠᱤᱞᱳ]] ||᱗᱕||'''᱗᱘'''||<s> 79||᱗||95||98||'''100'''||᱗||'''178.0'''||7 |- |[[2003 World Weightlifting Championships|᱒᱐᱐᱓]] || align=left|{{flagicon|ᱠᱟᱱᱟᱰᱟ}} [[ᱵᱟᱸᱠᱚᱣᱵᱚᱨ]], [[ᱠᱟᱱᱟᱰᱟ]] || [[2003 World Weightlifting Championships – Women's 48 kg|᱔᱘ ᱠᱤᱞᱳ]] ||᱗᱕||᱗᱗.᱕||'''᱘᱐'''||᱖||97.5||'''102.5'''||<s>105||4||'''182.5'''||5 |- |[[1999 World Weightlifting Championships|᱑᱙᱙᱙]] || align=left|{{flagicon|ᱜᱨᱤᱥ}} [[ᱱᱯᱤᱨᱟᱣᱚᱥ]], [[ᱜᱨᱤᱥ]] || [[᱑᱙᱙᱙ World Weightlifting Championships – Women's 48 kg|᱔᱘ ᱠᱤᱞᱳ]] ||'''᱗᱕'''||<s>80||<s>80||᱑᱐||95||100||'''105'''||{{sica}}||'''180'''||5 |} ==ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ== {{ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ}} https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231171650/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-12-31 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231171650/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-12-31 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117004138/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-11-17 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117004138/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-11-17 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117004138/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-11-17 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }} http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== http://www.athens2004.com/en/ParticipantsAthletes/newParticipants?pid=9003801{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://web.archive.org/web/20071028023001/http://sportal.nic.in/legenddetails.asp?sno=722&moduleid=&maincatid=48&subid=0&comid=55 http://www.mapsofindia.com/who-is-who/sports/n-kunjarani-devi.html [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱣᱤᱠᱤ ᱞᱚᱵᱽᱥ ᱳᱢᱮᱱ ᱒᱐᱑᱙]] r1oejykcequpebddki0bfhdqtbgbdbc ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱦᱚᱱᱚᱛ 0 4738 195387 183520 2026-07-22T22:55:32Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195387 wikitext text/x-wiki {{About|ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱴᱷᱟᱹᱭ|ᱛᱟᱣᱟᱝ}} {{Infobox India district |Name=ᱛᱟᱣᱟᱝ |State=ᱚᱨᱩᱱᱟᱪᱚᱞ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ |HQ=ᱛᱟᱣᱟᱝ |Map=Arunachal Pradesh district location map Tawang.svg |Area=2085 |Population=49950 |Population_footnotes=<ref name="districtcensus">{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = District Census 2011 | accessdate = 2011-09-30 | year = 2011 | publisher = Census2011.co.in}}</ref> |Year=2011 |Density= |Urban= |Literacy=৬০.৬%<ref name=districtcensus /> |SexRatio=৭০১<ref name=districtcensus /> |Tehsils= ᱛᱟᱣᱟᱝ, ᱞᱩᱢᱞᱟ, ᱡᱚᱝ |LokSabha=[[ᱚᱨᱩᱱᱟᱪᱚᱞ ᱯᱟᱪᱷᱮ (ᱞᱚᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ)|ᱚᱨᱩᱱᱟᱪᱚᱞ ᱯᱟᱪᱷᱮ]] |Assembly=᱓ ᱜᱚᱴᱟᱝ (ᱞᱩᱢᱞᱟ, ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱟᱨ ᱢᱩᱠᱛᱚ) |Highways= |Rain= |Website=http://tawang.nic.in }} ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱦᱚᱱᱚᱛ (Tawang district, Pron:/tɑ:ˈwæŋ or təˈwæŋ/) ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱮ ᱥᱟᱢᱟᱝ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱝ ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱚᱨᱩᱱᱟᱪᱚᱞ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱟᱝ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱟᱱᱟ৷<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/history-amid-natural-beauty-tawang-in-arunachal-pradesh-has-a-culture-of-its-own/articleshow/51297423.cms|title=Overview of Tawang}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱔᱙,᱙᱕᱐ ᱡᱚᱱᱟ৷<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/1201_PART_B_DCHB_TAWANG.pdf</ref>ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱫᱚ ᱑᱙᱕᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ [[ᱪᱤᱱ]] ᱛᱤᱵᱵᱚᱛ ᱟᱠᱨᱚᱢᱚᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱮᱱ ᱛ3 ᱠᱚ ᱫᱟ.ᱵᱤ ᱟ.ᱜᱩ ᱟᱠᱟᱫᱟ৷ <ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/opinion/web-edits/behind-tawang-row-two-nations-enslaved-by-history-dalai-lama-arunachal-pradesh-tenzin-gyatso-4602552/|title=Behind Tawang row, two nations enslaved by history}}</ref><ref>{{cite book|title=India's China War|last=Maxwell|first=Neville|year=1970|publisher=Pantheon|location=New York|isbn=9780224618878|url=https://www.scribd.com/doc/12249475/Indias-China-War-Neville-Maxwell|page=65|access-date=2019-08-10|archive-date=2013-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101121143/https://www.scribd.com/doc/12249475/Indias-China-War-Neville-Maxwell|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://thediplomat.com/flashpoints-blog/2012/11/27/chinas-new-passport-sparks-controversy/|title=China’s New Passport Sparks Controversy|author=J Michael Cole|publisher=The Diplomat|date=November 27, 2012|accessdate=May 25, 2013}}</ref> ==ᱚᱛᱱᱯᱛ ᱩᱱᱩᱨᱩᱢ== ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱯᱟᱪᱷᱮ ᱠᱟᱢᱮᱝ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱨᱡᱟ.ᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ৷ ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱱᱟᱠᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ ᱯᱟᱪᱷᱮ ᱠᱟᱢᱮᱝ ᱦᱚᱱᱚᱛ, ᱯᱟᱪᱷᱮ ᱱᱟᱠᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ  [[ᱵᱷᱩᱴᱟᱱ]] ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱟᱨ ᱠᱚᱭᱮ ᱱᱟᱠᱷᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱛᱤᱵᱵᱚᱛ ᱫᱤᱥᱚᱢ৷ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱛᱟᱦᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱔᱙,᱙᱕᱐ ᱡᱚᱱᱟ৷<ref>http://www.censusindia.gov.in/Dist_File/datasheet-1201.pdf</ref> ᱱᱩᱠᱩ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱰᱷᱮᱨ ᱦᱚᱲ ᱜᱮ ᱢᱚᱱᱯᱟ, ᱵᱷᱩᱴᱤᱭᱟ. ᱥᱮ ᱟ.ᱫᱤ ᱮᱢᱟᱱ ᱡᱟ.ᱛᱤ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ৷ᱥᱮᱨᱟᱭ ᱨᱤᱛᱩ ᱨᱮ ᱟ.ᱰᱤ ᱵᱟ.ᱲᱛᱤ ᱵᱚᱨᱚᱯ ᱧᱩᱨᱩᱜ-ᱟ৷<ref>[http://www.newkerala.com/news4.php?action=fullnews&id=71773 Snowfall forces Advani to call off visit to Tawang]</ref> ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱨᱮ ᱢᱩᱞ ᱟ.ᱫᱤᱵᱟ.ᱥᱤ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱚᱱᱯᱟ ᱡᱟ.ᱛᱤ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ৷ ᱢᱟ.ᱥᱤ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱕᱐᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟ.ᱥᱤ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱖᱐᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱦᱟ.ᱵᱤᱡ ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱨᱮ Lhomon ᱟᱨᱵᱟᱝ Monyul ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱨᱟᱡᱽ ᱵᱚᱝᱥᱚ ᱠᱚ ᱨᱟᱡᱽ ᱟᱠᱟᱫ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ৷<ref>{{cite book|title=Nepal and Bhutan: Country Studies|author=Andrea Matles Savada|publisher=Federal Research Division, Library of Congress|year=1993|isbn=0-8444-0777-1|page=21}}</ref> ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱚᱠᱛᱮ ᱨᱮ ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱵᱷᱩᱴᱟᱱ ᱟᱨ ᱤᱱᱟ. ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱤᱵᱵᱚᱛ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ৷ ==ᱥᱟᱜᱥᱚᱱ ᱦᱟᱯᱟᱴᱤᱧ== ᱴᱚᱣᱟᱜᱴᱝ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱫᱚ ᱯᱮᱭᱟ ᱢᱚᱦᱩᱠᱢᱟ ᱨᱮ ᱦᱟ.ᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ: ᱛᱟᱣᱟᱝ, ᱞᱩᱢᱞᱟ (Lumla) ᱟᱨ ᱡᱚᱝ (Jang)৷ ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱢᱚᱦᱩᱠᱢᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱥᱟᱨᱠᱮᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ: ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱟᱨ ᱠᱤᱛᱯᱤ(Kitpi)৷ ᱞᱩᱢᱞᱟ ᱨᱮ ᱯᱚᱱᱭᱟ ᱥᱟᱨᱠᱮᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ: ᱵᱚᱝᱠᱷᱟᱨ (Bongkhar), ᱫᱩᱫᱩᱝ ᱜᱷᱚᱨ (Dudunghar), ᱞᱩᱢᱞᱟ (Lumla) ᱟᱨ ᱡᱮᱢᱤᱛᱷᱟᱝ(Zemithang)৷ ᱚᱱᱠᱟ ᱜᱮ ᱡᱚᱝ ᱢᱚᱦᱩᱠᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱨᱠᱮᱞ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ:ᱡᱚᱝ (Jang), ᱢᱩᱠᱛᱚ ( Mukto), ᱛᱷᱤᱝᱵᱩ (Thingbu) ᱟᱨ ᱦᱳᱣ (Lhou)। ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ [[ᱚᱨᱩᱱᱟᱪᱚᱞ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱮᱭᱟ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱥᱚᱢᱚᱥᱴᱤ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱦᱩᱩᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ: ᱞᱩᱢᱞᱟ, ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱟᱨ ᱢᱩᱠᱛᱚ৷ <ref name="ceo1">{{cite web|url=http://ceoarunachal.nic.in/Information/ACwiseDistrictwisePCwise.htm|title=Assembly Constituencies allocation w.r.t District and Parliamentary Constituencies|publisher=Chief Electoral Officer, Arunachal Pradesh website|accessdate=21 March 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813085549/http://ceoarunachal.nic.in/Information/ACwiseDistrictwisePCwise.htm|archivedate=13 August 2011|df=dmy-all}}</ref> ==ᱠᱟ.ᱣᱰᱤ ᱟ.ᱨᱤ== ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱨᱮᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱦᱚᱲ ᱜᱮ ᱪᱟᱥ ᱟᱵᱟᱫᱽ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱤᱣᱤ ᱠᱚ ᱠᱷᱟᱱᱰᱟᱣᱮᱫ ᱠᱟᱱᱟ৷ ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱨᱮ ᱟ.ᱰᱤ ᱵᱟ.ᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱜᱮ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱪᱟ.ᱥᱤ ᱠᱚ ᱭᱟᱠ ᱟᱨ [[ᱵᱷᱤᱰᱤ]] ᱠᱚ ᱟ.ᱥᱩᱞ ᱠᱚᱣᱟ৷ ===ᱯᱨᱚᱡᱚᱱᱴᱚᱱ=== ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱛᱟᱣᱟᱝ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱚᱱᱮᱥᱴᱟᱨᱤ ᱠᱷᱟ.ᱛᱤᱨ ᱯᱚᱨᱡᱚᱴᱚᱱ ᱠᱚ ᱞᱟ.ᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱴᱮᱱ ᱢᱩᱞ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱠᱚᱱᱟ৷ ᱚᱱᱟ ᱪᱷᱟᱰᱟ ᱥᱮᱞᱟ ᱯᱟᱥ ᱟᱨ ᱡᱚᱝ ᱫᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱞᱟ.ᱜᱤᱫ ᱯᱨᱚᱡᱚᱴᱚᱱ ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱟᱥᱚᱞ ᱟᱠᱚᱨᱥᱚᱱ ᱛᱟᱠᱢᱟ ᱠᱟᱱᱟ৷ <ref>{{cite web|title=International Tourism Mart begins today at Tawang in Arunachal Pradesh|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/international-tourism-mart-begins-today-at-tawang-in-arunachal-pradesh/|accessdate=18 October 2013|archive-date=23 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023050709/http://news.biharprabha.com/2013/10/international-tourism-mart-begins-today-at-tawang-in-arunachal-pradesh/|url-status=dead}}</ref> ==ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ== {{ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱚᱛᱱᱚᱛ]] 8hcfdgf9q5e1rzku4w0yu2ine7ejhey ᱛᱮᱱᱩ 0 6172 195380 97382 2026-07-22T11:15:23Z MT731 2184 /* ᱚᱛᱱᱚᱜ */ 195380 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2018}} {{Use Indian English|date=May 2018}} {{Infobox settlement | name = ᱛᱮᱱᱩ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱦᱚᱲ ᱥᱚᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ | coordinates = {{coord|23|44|4|N|85|50|26|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱩᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 237 | population_total = 4,533 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱸᱫᱤ]], [[ᱩᱨᱫᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱩᱨᱫᱩ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱙᱑᱒᱓ (ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ) | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ ᱠᱳᱰ/STD ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱔᱔ | registration_plate =JH | website = {{URL|bokaro.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱛᱮᱱᱩ''' (ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮᱦᱚᱸ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ) ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ ᱵᱚᱞᱚᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱥᱟᱵᱽ ᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱜᱷᱟᱴ ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱔᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱧᱚᱜ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱟᱶᱟ ᱜᱷᱟᱴ ᱥᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱚᱞ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱨᱮᱫᱚ ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱠᱚ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱮᱫᱼᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== ᱛᱮᱱᱩ ᱫᱚ {{coord|23|44|4|N|85|50|26|E}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = http://wikimapia.org/13208117/Tenughat |title= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ | work= Jharkhand| publisher= Wikimapia | accessdate = 5 December 2015}}</ref> == ᱥᱤᱠᱱᱟᱹᱛ == ᱒᱐᱑᱑ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱞᱥᱚᱝ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱛᱮᱱᱩ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱱᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱮᱞᱮᱞ ᱫᱚ ᱓,᱖᱑᱙ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱒,᱑᱒᱐ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱑,᱕᱙᱙ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ <ref name=census2011>{{cite web| url = http://censusindia.gov.in/pca/cdb_pca_census/Houselisting-housing-JK.html |title = 2011 Census C.D. Block Wise Primary Census Abstract Data(PCA) | work= Jharkhand – District-wise CD Blocks|publisher= Registrar General and Census Commissioner, India | accessdate = 5 December 2015}}</ref> == ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ == === ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ === [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱵᱟᱸᱫᱷ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱱᱟᱣ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱟᱨ ᱜᱷᱟᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ ]] ᱟᱜ ᱟᱸᱫᱮ ᱛᱮ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱑᱙᱗᱘ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱟᱨ ᱜᱷᱟᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url =http://www.apfm.info/publications/casestudies/cs_india_full.pdf | title = Integrated Flood Management Case Study1 India: Flood Management – Damodar River Basin | work= |publisher = World Meteorological Organization | accessdate = 11 December 2015 }}</ref> ==ᱛᱮᱱᱩ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱱᱟᱹᱭ ᱜᱟᱰᱟ== [[ᱱᱟᱹᱭ ᱜᱟᱰᱟ|ᱜᱟᱰᱟ ᱱᱟᱹᱭ]] (Pron: /ˈdæmoˌdaː/) ᱫᱚ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱟᱜ ᱟᱛᱩ ᱟᱬᱜᱚᱱ ᱠᱟᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱫᱤᱥᱚᱢ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱨ ᱣᱮᱥᱴ ᱵᱮᱝᱜᱚᱞ ᱛᱮ ᱟᱹᱛᱩ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱱᱟᱹᱭ ᱟᱲᱮ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱱᱟᱜ ᱫᱟᱜ ᱛᱮ ᱱᱟᱱᱟ ᱦᱩᱱᱟᱹᱨ ᱠᱚ ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱮᱫ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱲᱮ ᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱷᱮᱛ, ᱴᱟᱺᱰᱤ ᱟᱨ ᱵᱟᱹᱲᱜᱤ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚᱨᱮ ᱡᱚᱢ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱱᱟᱹᱭ ᱟᱲᱮ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱟᱨᱡᱟᱣᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱲᱮ ᱨᱮ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱫᱟᱜ ᱨᱮ ᱩᱥᱩᱞ [[ᱰᱩᱝᱜᱽᱨᱤ]] ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱞᱟᱨᱡᱽᱼᱥᱠᱮᱞ ᱢᱟᱭᱤᱱᱤᱝ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱲ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱟᱹᱦᱤᱞ ᱫᱤᱱ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱵᱮᱝᱜᱚᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱳᱨᱳᱣ ᱟᱨᱵᱟᱝ ᱫᱩᱠᱷᱟᱹᱞᱤ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱱᱟᱜ ᱵᱚᱛᱚᱨᱟ ᱵᱟᱱᱫᱟᱜ ᱫᱚ ᱣᱮᱥᱴ ᱵᱮᱝᱜᱚᱞ ᱪᱟᱥᱟ ᱡᱟᱜᱟ ᱨᱮ ᱟᱛᱩᱜ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱥ ᱠᱚ ᱵᱚᱨᱵᱟᱫᱽ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱾ ᱱᱮᱛᱟᱨ ᱫᱚ ᱱᱟᱹᱭ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱛᱩᱜ ᱫᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧᱼᱦᱟᱴᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮ, ᱞᱤᱸᱜᱤᱱ ᱫᱟᱜ ᱮᱥᱮᱫ [[ᱰᱮᱢ]] ᱠᱚ ᱛᱚᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱚᱱᱰᱮ ᱫᱟᱜ ᱠᱚ ᱛᱤᱝᱜᱩᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱟᱜ ᱱᱟᱹᱭ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ (᱒᱐᱐᱓ ᱜᱟᱱ ᱠᱚᱨᱮ) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱚᱡᱽᱨᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱛᱮᱱᱩ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱮᱱᱩ ᱰᱮᱢ== [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱱᱚᱸᱰᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱛᱮᱱᱩ ᱰᱮᱢ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱦᱤᱞᱟᱜ ᱟᱱᱟᱜ ᱰᱮᱢ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱵᱚᱠᱟᱨᱳ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱮᱴᱮᱨᱣᱟᱨ]] ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮ ᱜᱟᱰᱟ ᱱᱟᱹᱭ ᱨᱮ ᱥᱚᱢᱚᱜᱽᱨᱚ ᱪᱤᱱᱟᱭᱤ ᱟᱱᱟᱜ ᱠᱚᱸᱠᱨᱤᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] n1tv7ymr6c9y1qtonjk28n9ocuc3hzp ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ 0 6252 195237 152491 2026-07-20T12:26:52Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195237 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱵᱟᱡᱟᱨ | other_name = ''Ti-Phao'' <ref>{{harvcol|Gogoi|2014|p=34}},Note:As per Ahom Buranji</ref> | nickname = | settlement_type = ᱵᱟᱡᱟᱨ | image_skyline = Dibrugarh_Night_View.jpg | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Assam#India | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Assam, India | coordinates = {{coord|27.48|N|95|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flagu|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = ᱯᱚᱱᱚᱛ | subdivision_name1 = [[ᱟᱥᱟᱢ]] | subdivision_type2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | governing_body = [[ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱢᱩᱱᱤᱥᱤᱯᱟᱞ ᱵᱚᱰ]] | leader_title1 = ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ | leader_name1 = ᱑᱘᱗᱓ | leader_title2 = No. of Wards | leader_name2 = 22 | leader_title3 = ᱪᱮᱭᱟᱨᱱᱮᱱ | leader_name3 = ᱥᱚᱢᱟ ᱪᱚᱠᱨᱚᱵᱚᱛᱤ[[BJP]] | government_type = ᱢᱩᱱᱤᱥᱤᱯᱟᱞᱤᱴᱤ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 66.14 | elevation_footnotes = | elevation_m = 108 | population_total = {{formatnum:154,019}} | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱚᱥᱚᱢᱤᱭᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱟᱥᱟᱢᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱗᱘᱖᱐ XX | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱳᱱ ᱠᱳᱰ | area_code = +᱙᱑ - (᱐) ᱓᱗᱓ - XX XX XXX | registration_plate = AS-06 | website = {{URL|www.dibrugarh.nic.in}} | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-AS]] | footnotes = | official_name = }} '''ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱟᱥᱟᱢ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱫᱚ ᱟᱡ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱮ ᱪᱚᱨᱚᱠᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱨᱮᱫᱚ ᱥᱚᱠᱚᱲ ᱵᱚᱠᱚᱲ ᱥᱟᱰᱮ ᱟᱛᱮ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱ ᱠᱟᱱ ᱵᱨᱚᱦᱢᱚᱯᱩᱛᱨᱚ ᱱᱟᱹᱭ ᱠᱷᱟᱱ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱫᱚ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱦᱮᱢᱟᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱥᱱᱟᱣ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱥᱮᱫ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱩᱞᱩᱡ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱥᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫ ᱦᱩᱭ ᱠᱚᱜ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱧᱮᱢᱮᱞ ᱨᱮ ᱥᱟᱹᱱᱛᱤ, ᱪᱮᱦᱨᱟᱱ, ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱚᱝ, ᱟᱨ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱟᱹᱨᱭᱟᱹᱲ ᱠᱚ ᱠᱩᱥᱤᱭᱟᱜ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱡᱟᱭ ᱜᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱫᱚ ᱟᱥᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱢᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱮᱸᱠ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱥᱚᱦᱚᱫ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱫ-ᱟ ᱾<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1111004/jsp/northeast/story_14583534.jsp|title=ADB approves $200m loan for Assam|last=|first=|date=4 October 2011|work=|access-date=}}</ref> == ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱮᱢᱮᱞ ᱴᱚᱴᱷᱟ == ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱪᱟᱦᱟ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨ ᱟᱥᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱟᱦᱟ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱨᱮ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱮ ᱟᱢᱮᱴ ᱟᱠᱟᱫ-ᱟ ᱾ ᱟᱨ ᱛᱤᱱ ᱡᱚᱦᱚᱜ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱟᱥᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱟᱦᱟ ᱦᱩᱭ ᱠᱚᱜᱼᱟ, ᱩᱱ ᱡᱚᱦᱚᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ - ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ, ᱴᱤᱸᱥᱩᱠᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱥᱤᱵᱽᱥᱟᱜᱚᱨ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱩᱠᱷᱟᱹᱱ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱛᱮᱫᱚ, ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱕᱐% ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱪᱟᱦᱟ ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱮᱭᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨᱡᱟᱣᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱰ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ 'ᱪᱟᱦᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱡᱟᱨ' ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱦᱚᱸᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱪᱟᱦᱟ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱚᱢᱚᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱹᱜᱩ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨ == ᱱᱚᱣᱟ ᱪᱟᱭ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱫᱚ ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱰ ᱫᱟᱬᱟᱱ ᱫᱚ ᱚᱯᱩᱨᱩᱱ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱽᱨᱚᱦᱢᱚᱯᱩᱛᱨᱤ ᱱᱟᱹᱭ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱱᱟᱹᱭ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱦᱮᱢᱟᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱨᱩᱯ ᱛᱮ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱟᱬᱜᱚᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱸᱰᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱱᱟᱜᱟᱨ ᱟᱨ ᱵᱤᱨ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱟᱱ ᱨᱩᱯ ᱛᱮᱭ ᱥᱟᱬᱜᱚᱢ ᱞᱚᱴᱚᱢ ᱤᱫᱤᱭᱟ ᱾ ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱰ ᱦᱚᱸ ᱵᱨᱚᱦᱚᱯᱩᱛᱨᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱦᱤᱥᱟᱹᱵᱽ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱨᱩᱯ ᱮ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ ᱮᱱ ᱦᱚᱸ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱮᱦᱨᱟᱱ ᱫᱚ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱠᱟ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱟᱨ ᱛᱤᱱ ᱡᱚᱦᱚᱜ ᱥᱟᱹᱱᱛᱤ ᱞᱮᱜᱮᱢ ᱞᱮᱜᱮᱢ ᱨᱮ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱ ᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱱᱮᱢᱚᱥ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱰ ᱚᱥᱟᱸᱛ ᱱᱟᱹᱭ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱥᱤᱥ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱭ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱠᱟᱣᱟᱫᱼᱟ ᱾ ᱟᱨ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱱᱩᱭ ᱫᱚ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱟᱱ ᱚᱝᱜᱚᱥ ᱩᱡᱟᱹᱲ ᱮᱫ ᱵᱩᱰᱟᱹᱣ ᱮᱫᱤᱡ ᱵᱟᱱ ᱮ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ == ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱥᱚᱛᱨᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨ == ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱚᱛᱨᱟ ᱫᱚ ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱧᱮᱢᱮᱞ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱵᱷᱤᱱᱟᱹ ᱨᱩᱯ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱦᱳᱢ ᱨᱟᱡᱟ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱯᱟᱹᱪᱷᱞᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱜᱤ ᱜᱤᱰᱤᱭᱟᱫ ᱥᱟᱶᱛᱟᱹᱨᱤ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨᱮᱛ ᱫᱚᱨᱵᱟᱨ, ᱞᱟᱠᱪᱟᱨᱮᱛ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱱᱟᱜ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚᱜᱮ ᱥᱚᱛᱨᱟ ᱫᱚᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱛᱨᱟ ᱜᱮ ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱰ ᱧᱮᱢᱮᱞ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱩᱦᱤᱛ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱤᱱᱡᱳᱭ ᱥᱚᱛᱨᱟ, ᱠᱳᱞᱤ ᱟᱭᱤ ᱛᱷᱟᱱ ᱟᱨ ᱫᱤᱦᱤᱸᱜᱽ ᱥᱟᱛᱨᱟ ᱫᱟᱬᱟᱱ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱰ ᱫᱟᱬᱟᱱ ᱫᱚ ᱚᱯᱩᱨᱤᱱ ᱜᱮᱭᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱠᱳᱞᱤ ᱟᱭᱤ ᱛᱷᱟᱱ ᱫᱚ ᱟᱥᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱛᱷᱟᱱ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱱᱡᱳᱭ ᱥᱚᱛᱨᱟ ᱟᱨ ᱫᱤᱦᱤᱸᱜᱽ ᱥᱚᱛᱨᱟ ᱫᱚ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱜᱮ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱟᱨ ᱵᱤᱨᱟᱥᱚᱛ ᱥᱟᱶ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱟᱱᱟᱜ ᱨᱩᱯ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱛᱮᱦᱮᱧ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱛᱨᱟ ᱫᱚ ᱟᱥᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱤᱸᱜᱩ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨᱮᱛ ᱵᱤᱨᱟᱥᱚᱛ ᱨᱩᱯ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱥᱮᱴᱮᱨᱚᱜ ᱦᱚᱨ == ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱫᱚ ᱨᱮᱞ, ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱟᱨ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱞᱮᱠᱟ ᱡᱩᱲᱟᱹᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ ᱾ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱱᱟᱠᱷᱟ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮ ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱜᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱨᱮ ᱨᱮᱞ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱚᱸᱰᱮ ᱜᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱟᱰᱟ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ == ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱭᱞᱚᱝ == ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ ᱨᱮᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱡᱟᱠ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱰᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱫᱚ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱜᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱟᱬᱟᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱚᱣᱟ ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * {{Wikivoyage-inline|ᱰᱤᱵᱽᱨᱩᱜᱚᱲ}} * [http://dibrugarh.gov.in/ Government website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118131217/http://dibrugarh.gov.in/ |date=2021-01-18 }} * [http://www.dibru.ac.in/ Dibrugarh University, Dibrugarh-786 004, Assam, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150810104814/http://www.dibru.ac.in/ |date=2015-08-10 }} * {{Citation| last= Barua | given= Deepali | title= Urban history of India: a case study | publisher= Mittal Publication, New Delhi | year= 1994}} qjo1xvwfzqmj7x5j5bh9iocoyehnxhn ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ 0 6588 195391 160345 2026-07-22T23:16:05Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195391 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ | native_name_lang = ur<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ ᱵᱟᱵᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱟᱠᱟᱫ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱴᱮᱨᱤᱴᱚᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a =Aqua Ambulance.jpg | photo2a = K2_2006b.jpg | photo2b = | photo3a = | photo3b = | photo4a = | size = 250 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = ᱟᱵᱛᱟᱵᱽ ᱫᱟᱨᱦᱟ, K2 }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | nickname = | image_map = Kashmir Region November 2019.jpg | map_alt = ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ | map_caption = | coordinates = {{coord|35.35|75.9|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = | subdivision_name = [[Pakistan]]<!--No flag should be used as per WP:INFOBOXFLAG--> | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | established_title = Established | established_date = 1 Nov 1948 | seat_type = ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ | seat = ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ | seat1_type = ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱱᱟᱝᱜᱽᱨᱟᱦᱟ | seat1 = ᱥᱠᱟᱨᱰᱩ<ref>{{cite web|title=Skardu|url=http://www.skardu.pk/an-overview-2/|website=Skardu|accessdate=16 July 2015}}</ref> | government_type = ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱯᱟᱹᱱ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ | government_footnotes = | governing_body = ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱥᱟᱨᱠᱟᱨ | leader_party = | leader_title = ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ | leader_name = ᱨᱟᱡᱟ ᱡᱟᱞᱟᱞ ᱦᱟᱥᱟᱱ ᱢᱟᱠᱯᱩᱱ | leader_title1 = ᱢᱩᱠᱷᱭᱟᱹ ᱢᱟᱱᱛᱟᱨᱤ | leader_name1 = ᱦᱟᱯᱷᱤᱡᱩᱨ ᱨᱚᱦᱚᱢᱟᱱ<ref>{{cite news|title=In the saddle: New CM has a vision for Gilgit-Baltistan|url=http://tribune.com.pk/story/912070/in-the-saddle-new-cm-has-a-vision-for-gilgit-baltistan/|accessdate=16 July 2015|newspaper=The Express Tribune|date=30 June 2015}}</ref> | leader_title2 = ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱩᱛᱨᱮᱛ | leader_name2 = ᱢᱚᱦᱢᱚᱫᱽ ᱠᱷᱩᱨᱟᱢ ᱟᱜᱟ<ref>{{cite web|url=https://thenews.com.pk/amp/395240-khuram-aga-posted-chief-secretary-gb|title=Khuram Aga posted chief secretary GB|work=TheNation|accessdate=12 March 2020 }}</ref> | leader_title3 = ᱫᱚᱨᱵᱟᱨ | leader_name3 = ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱫᱚᱨᱵᱟᱨ | leader_title4 = ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱠᱚᱨᱴ | leader_name4 = ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ ᱥᱩᱯᱨᱤᱢ ᱠᱚᱨᱴ<ref>[http://sacgb.gov.pk/index.html]</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 72971 | area_note = <ref name="unpo.org">{{cite web|url=http://unpo.org/article/15483|title=UNPO: Gilgit Baltistan: Impact Of Climate Change On Biodiversity|work=unpo.org|accessdate=20 June 2016|archive-date=12 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812045024/http://unpo.org/article/15483|url-status=dead}}</ref> | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="Scouts">[http://www.gilgitbaltistanscouts.gov.pk/TOGeography%20.html Geography & Demography of Gilgit Baltistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105131007/http://www.gilgitbaltistanscouts.gov.pk/TOGeography%20.html |date=2020-11-05 }}, Gilgit Baltistan Scouts, retrieved 30 March 2020.</ref><ref name="News18">[https://www.news18.com/news/india/under-pakistan-rule-gilgit-baltistan-most-neglected-backward-area-in-south-asia-says-new-book-2274669.html Under Pakistan Rule, Gilgit-Baltistan Most Neglected, Backward Area in South Asia, Says New Book], News18, 18 August 2019.</ref> | population_total = 1,249,000 | population_as_of = 2013 | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ ᱢᱟᱹᱱ ᱚᱠᱛᱮ | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = PK-GB | blank_name_sec1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | blank_info_sec1 = ᱱᱵᱟᱞᱛᱤ, ᱥᱤᱱᱟ, ᱣᱟᱠᱷᱤ, ᱵᱩᱨᱩᱥᱟᱠᱷᱤ, ᱠᱷᱚᱣᱟᱨ, ᱫᱚᱢᱟᱠᱤ, ᱩᱨᱫᱩ | blank_name_sec2 = Assembly&nbsp;seats | blank_info_sec2 = ᱓᱓<ref>Legislative Assembly will have directly elected 24 members, besides six women and three technocrats. "[http://www.unpo.org/content/view/10003/236/ Gilgit Baltistan: New Pakistani Package or Governor Rule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225154654/http://www.unpo.org/content/view/10003/236/ |date=2014-12-25 }}" 3 September 2009, The Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO)</ref> | blank1_name_sec2 = ᱦᱚᱱᱚᱛ | blank1_info_sec2 = ᱑᱔ | blank2_name_sec2 = ᱱᱟᱝᱜᱽᱨᱟᱦᱟ | blank2_info_sec2 = ᱙ | blank3_name_sec2 = ᱭᱩᱱᱤᱭᱚᱱ ᱠᱟᱣᱩᱱᱥᱤᱞ | blank3_info_sec2 = | blank4_name_sec1 = [[List of administrative units of Pakistan by Human Development Index|HDI]] (2018) | blank4_info_sec1 = 0.593 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2020-03-15}}</ref><br/>{{color|#fc0|Medium}} | website = {{URL|http://gilgitbaltistan.gov.pk/}} | footnotes = | official_name = | native_name = {{Lang|ur|گِلگِت بَلتِستان}}<br />རྒྱལ་སྐྱིད་ སྦལྟི་ཡུལ། }} '''ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ''' ([[ᱩᱨᱫᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱩᱨᱫᱩ]]: گلگت بلتستان‎, ᱵᱟᱞᱛᱤ: རྒྱལ་སྐྱིད་ སྦལྟི་ཡུལ།) ᱫᱚ ᱞᱟᱦᱟ ᱛᱮ ᱮᱛᱚᱢ ᱮᱞᱟᱠᱟ (Northern Areas) ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱟᱰᱟᱭᱟᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]], [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱟᱨ [[ᱪᱤᱱ]] ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱦᱚᱸ ᱨᱮᱯᱮᱡ ᱛᱚᱸᱜᱮ ᱟᱠᱟᱱ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮ ᱨᱮ [[ᱟᱡᱟᱫᱽ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ]], ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱨᱮ ᱠᱷᱟᱭᱵᱮᱨ ᱯᱟᱠᱷᱴᱩᱝᱠᱷᱣᱟ, ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮ [[ᱟᱯᱷᱜᱟᱱᱤᱥᱛᱟᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱣᱟᱠᱷᱟᱱ ᱠᱚᱨᱤᱰᱚᱨ (Wakhan Corridor), ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢᱼᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱨᱮ ᱪᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤᱝᱡᱤᱭᱟᱝ (Xinjiang) ᱮᱞᱟᱠᱟ, ᱠᱚᱧᱮᱼᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱨᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱟᱨ ᱞᱚᱫᱟᱠᱷ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱴᱷᱟᱶ, ᱟᱥᱚᱠᱟᱭᱛᱮ ᱦᱚᱧᱡᱟ ᱵᱷᱮᱞᱞᱤ (Hunza Valley) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱥᱩ (Passu) ᱨᱮ ᱫᱷᱤᱨᱤ ᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱᱟᱜ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱵᱟᱝᱢᱟ ᱡᱤᱥᱩ ᱢᱟᱹᱥᱤ ᱞᱟᱦᱟ (BC) ᱒᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱾<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=6SsBCwAAQBAJ&pg=PT141&dq=rock+carving+in+gilgit+baltistan#v=onepage&q=rock%20carving%20in%20gilgit%20baltistan&f=false|title=Alpamayo to Everest: It's Not About the Summit|last1=By Ian Hibbert|isbn=9781483440736|date=2015-11-17}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱢᱤᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱠᱷᱟᱱ ᱜᱮ ᱛᱤᱵᱽᱵᱚᱛᱤᱭᱟᱱ ᱞᱟᱴᱤᱭᱩ (Tibetan plateau) ᱫᱚ ᱛᱤᱵᱽᱵᱚᱛᱤᱭᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱵᱟᱥᱟ ᱯᱮᱴᱮᱡ ᱮᱱᱟ, ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱵᱟᱞᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱞᱟᱦᱟ ᱛᱮ ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ ᱫᱚ ᱯᱷᱤᱡᱤᱠᱟᱞᱤ (physically) ᱟᱨ ᱠᱚᱞᱪᱩᱨᱟᱞᱤ (culturally) [[ᱞᱟᱫᱟᱠᱷ]] ᱞᱮᱠᱟ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱚ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱰᱮᱢᱚᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤᱠ == ᱑᱙᱙᱘ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱘᱗᱐,᱓᱔᱗ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱ ᱾<ref name="population2">{{cite web|url=http://asp.isb.sdnpk.org/namis/census/NA%20Admin%20Division%20&%20Population.htm|title=Administrative Divisions and Population of the Northern Areas (1998)|accessdate=2006-11-17|work=Northern Areas Management Information System|archive-url=https://web.archive.org/web/20060524200843/http://asp.isb.sdnpk.org/namis/census/NA%20Admin%20Division%20%26%20Population.htm|archive-date=2006-05-24|url-status=dead}}</ref> ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱔᱕ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="urban">{{cite web|url=http://www.northernareas.org.pk/nassd/soed_pdf/ppe13.pdf|title=Population, poverty and environment|accessdate=2006-11-17|work=Northern Areas Strategy for Sustainable Development|archive-url=https://web.archive.org/web/20041122012829/http://www.northernareas.org.pk/nassd/soed_pdf/ppe13.pdf|archive-date=2004-11-22|url-status=dead}}</ref> ᱩᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱯᱟᱭᱛᱟᱨ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱵᱟᱝᱢᱟ ᱒᱐᱑᱓ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱛᱮ ᱒ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱠᱚ ᱥᱮᱴᱮᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ, ᱡᱟᱹᱛ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱫᱟᱨᱫᱽ ᱡᱟᱹᱛ (Dard people), ᱭᱟᱥᱠᱩᱱᱥ (Yashkuns), ᱠᱟᱥᱢᱤᱨᱤᱥ (Kashmiris), ᱠᱟᱥᱜᱟᱨᱤᱥ (Kashgaris), ᱯᱟᱢᱤᱨᱤᱥ (Pamiriᱥ), ᱯᱟᱴᱷᱟᱱ (Pathans), ᱟᱨ ᱠᱚᱦᱤᱥᱛᱟᱱᱤ (Kohistanis) ᱾<ref>{{cite web|url= http://www.cfr.org/publication/18749/|title= Pakistan's Fragile Foundations|publisher= [[Council on Foreign Relations]]|date= 2009-03-12|access-date= 2010-01-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100201210017/http://www.cfr.org/publication/18749/|archive-date= 2010-02-01|url-status= dead}}</ref> ᱱᱚᱸᱰᱮᱱ ᱠᱚ ᱟᱫᱷᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱠᱟᱱᱟ, ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱯᱚᱧᱡᱟᱵᱽ ᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱨᱟᱪᱤ ᱨᱮ ᱾ ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱗᱒% ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ === ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ === ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ ᱫᱚ ᱥᱟᱝᱮ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱟᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱩᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱩᱨᱫᱩ ᱫᱚ ᱚᱸᱰᱮᱱᱟᱜ ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱫᱚ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱨᱟᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱚᱞ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱟᱨᱚᱵᱠ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱫᱚ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱪᱟᱨᱪᱟ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱮᱫᱼᱟ ᱾ ==ᱠᱷᱚᱸᱰ== ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ-ᱵᱟᱞᱛᱤᱥᱛᱟᱱ ᱫᱚ ᱯᱮᱭᱟ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾<ref name="divisions">{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/330126/gilgit-baltistan-divided-into-three-divisions/|title=Gilgit-Baltistan divided into three divisions – The Express Tribune|date=1 February 2012|work=tribune.com.pk|accessdate=20 June 2016}}</ref> ᱚᱱᱟ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱑᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱵᱟᱞᱤᱥᱛᱟᱱ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱥᱠᱟᱨᱰᱩ, ᱥᱤᱜᱟᱨ, ᱠᱷᱟᱨᱢᱟᱝᱜᱽ ᱟᱨ ᱜᱷᱟᱧᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱜᱤᱞᱜᱷᱤᱛ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱜᱷᱤᱡᱮᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ, ᱦᱩᱧᱡᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱱᱟᱜᱟᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱰᱤᱟᱢᱟᱨ ᱟᱨ ᱟᱥᱴᱨᱚᱨᱮ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱰᱤᱭᱟᱢᱟᱨ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱾<ref>{{cite web|url=http://pamirtimes.net/2012/02/01/mehdi-shah-announces-formation-of-2-divisions-2-sub-divisions-and-4-tehsils-in-gilgit-baltistan/|title=Mehdi Shah announces formation of 2 Divisions, 2 sub-divisions and 4 Tehsils in Gilgit – Baltistan – PAMIR TIMES – Voices of the Mountain Communities|work=pamirtimes.net|accessdate=20 June 2016}}</ref><ref name="districts">{{cite web|url=http://www.dawn.com/2005/08/01/nat13.htm|title=Wrangling over new Astore district headquarters|accessdate=2006-11-17|work=Dawn Newspaper Internet Edition}}</ref> ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱫᱚ ᱜᱤᱞᱜᱤᱛ ᱟᱨ ᱥᱠᱟᱨᱰᱩ ᱥᱤᱴᱤ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} [https://rozefstourism.com/tour/naran-kaghan-tour/ naran valley] msan97gcrfc93oxow7qcpydhm6kr902 ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱥᱟᱭᱮᱫ 0 7589 195393 189684 2026-07-23T00:31:57Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195393 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱥᱟᱭᱮᱫ | image = XIX Commonwealth Games-2010 Delhi Anisa Sayed and Sarnobat of India won the gold medal in 25M Pistol Women (Pair) event, at Karnail Singh Shooting Range, in New Delhi on October 05, 2010.jpg | image_size = | caption = ᱕ ᱚᱠᱴᱳᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱐ ᱨᱮ ᱠᱟᱨᱱᱤᱞ ᱥᱤᱝ ᱥᱩᱴᱤᱝ ᱨᱮᱸᱡᱽ, ᱫᱤᱞᱞᱤ, XIX ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ ᱒᱐᱑᱐ ᱨᱮ ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱥᱟᱭᱮᱫ(ᱞᱮᱸᱜᱟ) ᱟᱨ [[ᱨᱟᱦᱤ ᱥᱟᱨᱱᱳᱵᱟᱛ]] ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱟ.ᱜᱤᱫ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱠᱩᱲᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ ᱥᱩᱴᱤᱝ(ᱡᱚᱲ ᱛᱮ) ᱨᱮ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱠᱤᱱ ᱡᱤᱛᱠᱟ.ᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ | birth_date = ᱒᱒ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱘᱐ | birth_place = [[ᱣᱟᱦᱤ,ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]],ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ<ref name=bio>[http://results.glasgow2014.com/athlete/cycling_road/1017628/anisa_sayyed.html Anisa Sayyed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190625041001/http://results.glasgow2014.com/athlete/cycling_road/1017628/anisa_sayyed.html |date=2019-06-25 }}. glasgow2014.com</ref> | death_date = | death_place = | height = ᱑᱕᱖ ᱥᱮᱢᱤ<ref name=bio/> | weight = ᱙᱐ ᱠᱤᱞᱳ<ref name=bio/> | spouse = ᱢᱩᱵᱟᱨᱚᱠ ᱦᱩᱥᱮᱱ<ref name=bio/> | sport = ᱥᱩᱴᱤᱝ | event = [[᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ]] | coach = | club = | alma_mater = | show-medals = yes | medaltemplates = {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|[[ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ]]}} {{MedalGold| [[2010 Commonwealth Games|᱒᱐᱑᱐ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]] | [[Shooting at the 2010 Commonwealth Games|᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ(ᱡᱚᱲ ᱛᱮ)]]}} {{MedalGold| [[2010 Commonwealth Games|᱒᱐᱑᱐ ᱫᱤᱞᱞᱤ]] | [[Shooting at the 2010 Commonwealth Games|᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ]]}} {{MedalSilver| [[2014 Commonwealth Games|᱒᱐᱑᱔ ᱜᱞᱟᱥᱜᱳᱣ]] | [[Shooting at the 2014 Commonwealth Games|᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ]]}} {{MedalCompetition|[[ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱜᱮᱢᱥ]]}} {{MedalBronze| [[2014 Asian Games|᱒᱐᱑᱔ ᱤᱱᱪᱤᱳᱱ]] | [[Shooting at the 2014 Asian Games – Women's 25 metre pistol team|᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ]]}} {{MedalCompetition|[[National Shooting Championship Competitions|ᱱ.ᱥ.ᱪ.ᱠ.]]}} {{MedalGold| [[᱒᱐᱑᱖ ᱛᱨᱤᱵᱷᱮᱱᱫᱨᱚᱢ]] | [[Shooting at the 2017 NSCC – Women's 25 metre pistol team|᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ]]}} }} '''ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱥᱟᱭᱮᱫ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱒᱒ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱘᱐) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱠᱩᱲᱤ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ [[Shooting|ᱥᱩᱴᱚᱨ]] ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ [[᱒᱐᱑᱐ ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ]] ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ <ref>{{cite news|last=Sayyed|first=Anisa|title=Double delight for Pune shooter Anisa Sayyed|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/india-news/Double-delight-for-Pune-shooter-Anisa-Sayyed/articleshow/6703635.cms|accessdate=19 September 2013|newspaper=Times of India|date=7 October 2010}}</ref> ᱱᱩᱭ ᱫᱚ [[ᱥ.ᱮ.ᱷ. ᱜᱮᱢᱥ]] ᱒᱐᱐᱖ ᱨᱮ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ [[᱒᱐᱑᱔ ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱤᱵᱷᱮᱸᱴ ᱨᱮ ᱨᱩᱯᱟᱹ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱫᱟᱲᱮ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ <ref>{{cite news|title=Pistol shooter Rahi Sarnobat wins gold, Anisa Sayyed silver|url=http://news.biharprabha.com/2014/07/pistol-shooter-rahi-sarnobat-wins-gold-anisa-sayyed-silver/|accessdate=26 July 2014|agency=IANS|publisher=news.biharprabha.com|date=26 July 2014|archive-date=15 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415184235/http://news.biharprabha.com/2014/07/pistol-shooter-rahi-sarnobat-wins-gold-anisa-sayyed-silver/|url-status=dead}}</ref> ᱒᱐᱑᱔ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[Incheon Asian Games|ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱜᱮᱢᱥ]] ᱨᱮ ᱠᱚᱸᱥᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱟᱨ [[ᱜᱞᱟᱥᱜᱳᱣ ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ]] ᱨᱮ ᱨᱩᱯᱟᱹ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/other-sports/haryana-sports-department-takes-aim-at-india-shooter-anisa-sayyed/story-bsVtNGAyT8If6O5WPiUVTN.html|title=Haryana sports department takes aim at India shooter Anisa Sayyed|last=|first=|date=2017-11-23|work=hindustantimes.com/|access-date=2018-08-25|language=en}}</ref> ᱱᱩᱭ ᱫᱚ ᱠᱩᱲᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱮᱭᱟᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ ᱥᱩᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱟᱛᱮ ᱱᱟᱶᱟ ᱱᱮᱥᱱᱟᱞ ᱨᱮᱠᱚᱰ ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱞᱮᱜᱼᱟᱭ ᱾ [http://www.thenrai.in/details.aspx?view=2683 National Shooting Championship Competition] in 2017.<ref name=":3">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/anisa-sayyed-wins-womens-25m-pistol-with-new-national-record-5001547/|title=Anisa Sayyed wins women’s 25m pistol gold with new national record|date=2017-12-27|work=The Indian Express|access-date=2018-08-25|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/anisa-sets-new-mark/article22282057.ece|title=Anisa sets new mark|last=Vinod|first=A.|date=2017-12-26|work=The Hindu|access-date=2018-08-25|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == ᱮᱛᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ == ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱫᱚ [[ᱯᱩᱱᱮ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱛᱟᱨᱟ ᱡᱮᱞᱞᱟ ᱨᱮ ᱛᱟᱭ ᱚᱲᱟᱜ ᱾ ᱱᱩᱭ ᱫᱚ ᱚᱵᱫᱩᱞ ᱦᱚᱢᱤᱫ ᱥᱟᱭᱮᱫ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱮᱨᱟ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱟᱠᱚ ᱯᱩᱱ ᱵᱚᱭᱦᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ <ref name=":0">{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/news-archive/print/teachers-class-act/|title=teachers class act|last=|first=|date=2010-10-07|work=The Indian Express|access-date=2017-05-13|archive-url=|archive-date=|language=en-US}}</ref> ᱟᱡ ᱵᱟᱵᱟ ᱫᱚ ᱠᱞᱚᱵ ᱮᱱᱮᱡ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱚᱨ [[Tata Motors|ᱴᱮᱞᱠᱳ]] ᱨᱮ ᱠᱞᱚᱨᱠ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ <ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.sunday-guardian.com/sports/anisa-climbs-her-way-up-to-glory-from-a-very-humble-beginning|title=Anisa climbs her way up to glory from a very humble beginning|website=sunday-guardian.com|language=en-gb|access-date=2017-05-13|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201045144/http://www.sunday-guardian.com/sports/anisa-climbs-her-way-up-to-glory-from-a-very-humble-beginning|url-status=dead}}</ref> ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱚᱞᱮᱡ ᱨᱮ ᱱᱮᱥᱱᱟᱞ ᱠᱟᱰᱮᱴ ᱠᱨᱳᱯᱥ(ᱱ.ᱠ.ᱠ) ᱨᱮ ᱴᱨᱮᱱᱤᱸᱜ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱚᱠᱛᱚ ᱚᱱᱤᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱩᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱫᱩᱞᱟᱹᱲ ᱡᱟᱜᱟᱣ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱭᱟ ᱾ <ref name=":0" /> She was awarded with the title of best NCC shooter in her school life.<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/commonwealth-games/its-all-the-more-sweet-after-overcoming-hardships-anisa-434732|title=It's all the more sweet after overcoming hardships: Anisa|work=NDTV.com|access-date=2018-08-25}}</ref> == ᱠᱟ.ᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱ == ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱫᱚ ᱞᱮᱰᱤ ᱦᱟᱣᱟᱵᱷᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ ᱨᱮ ᱢᱟᱪᱮᱫ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱜᱼᱟᱭ ᱾ <ref name=":1" /> ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱱᱩᱭ ᱫᱚ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱨᱮ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭᱼᱯᱩᱱᱮ ᱥᱚᱲᱚᱠ [[Vile Parle railway station|ᱵᱷᱤᱞᱮ ᱯᱟᱨᱞᱮ]],[[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]] ᱨᱮ ᱴᱤᱠᱮᱴ ᱠᱚᱞᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱮᱜᱼᱟᱭ ᱾<ref name=":2">{{Cite web|url=http://twocircles.net/2010oct06/anisa_sayyed_ticketchecker_shooting_champion.html|title=Anisa Sayyed: From ticket-checker to shooting champion {{!}} TwoCircles.net|last=TwoCircles.net|website=twocircles.net|language=en-US|access-date=2017-05-13}}</ref> ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱱᱩᱭ ᱫᱚ ᱯᱩᱱᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱮᱱ ᱠᱚ ᱵᱷᱮᱡᱟ(ᱴᱨᱟᱱᱥᱯᱷᱚᱨ) ᱠᱮᱫᱮᱭᱟ ᱛᱚᱵᱮ ᱱᱩᱭ ᱫᱚ ᱪᱟᱹᱠᱨᱤ ᱵᱟᱹᱜᱤ ᱠᱮᱜᱼᱟ ᱾ <ref name=":2" /> ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱩᱴᱤᱝ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱫᱚ ᱒᱐᱐᱒ ᱨᱮ ᱮᱛᱦᱚᱵ ᱠᱮᱫᱼᱟᱭ ᱾ ᱱᱩᱭ ᱨᱮᱱ ᱴᱨᱮᱱᱚᱨ ᱫᱚ ᱜᱟᱱᱤ ᱥᱮᱠᱷ ᱟᱨ ᱯ.ᱵ. ᱤᱱᱟᱢᱫᱟᱨ ᱠᱤᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india-news/Double-delight-for-Pune-shooter-Anisa-Sayyed/articleshow/6703635.cms|title=Double delight for Pune shooter Anisa Sayyed - Times of India|work=The Times of India|access-date=2017-05-13}}</ref> ᱟᱱᱤᱥᱟ, ᱨᱟᱦᱤ ᱥᱟᱨᱱᱳᱵᱟᱛ ᱥᱟᱝ ᱡᱚᱲ ᱛᱮ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ ᱥᱩᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱡᱤᱛ ᱟᱛᱮ ᱯᱩᱭᱞᱭ ᱫᱷᱟᱣ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ <ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/other/cwg-2014-pistol-shooter-rahi-sarnobat-wins-gold-anisa-sayyed-silver/story-KoZv6w11gqf0yvD4J6AvUO.html;jsessionid=B6AD76F63AB1446C9ADF6A7D71A720F9|title=CWG 2014: Pistol shooter Rahi Sarnobat wins gold, Anisa Sayyed silver|date=2014-07-26|work=hindustantimes.com/|access-date=2017-05-13|language=en}}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ᱒᱖ ᱡᱩᱱ ᱒᱐᱑᱔ ᱨᱮ ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱫᱚ,[[ᱵᱟᱨᱤ ᱵᱩᱰᱰᱚᱱ ᱥᱩᱴᱤᱝ ᱥᱮᱱᱴᱚᱨ]],[[ᱜᱞᱟᱥᱷᱳᱣ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ]] ᱨᱮ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱠᱩᱲᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ ᱥᱩᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱨᱩᱯᱟᱹ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ <ref>{{Cite news|url=https://www.sportskeeda.com/shooting/commonwealth-games-2014-rahi-sarnobat-wins-gold-anisa-sayyed-silver-shooting|title=Commonwealth Games 2014: Pistol Shooting - Rahi Sarnobat wins gold, Anisa Sayyed silver|date=2014-07-26|access-date=2017-05-13}}</ref> ᱒᱐᱑᱐ ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱮ ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱫᱚ, ᱱᱮᱥᱱᱟᱞ ᱠᱳᱪ ᱥᱚᱱᱤ ᱛᱷᱳᱢᱟᱥ ᱴᱷᱮᱱ ᱴᱨᱮᱱᱤᱝ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ <ref name=":4" /> ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ ᱨᱮ ᱮᱠᱞᱟ ᱛᱮ ᱗᱗᱖.᱕ ᱥᱠᱳᱨ ᱟᱛᱮ ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱱᱟᱣᱟ ᱨᱮᱠᱚᱰ ᱞᱮᱫᱼᱟᱭ ᱾ [[South Asian Games|ᱥ.ᱮ.ᱯ. ᱜᱮᱢᱥ]],᱒᱐᱐᱖ ᱨᱮ ᱱᱩᱭ ᱫᱚ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱟᱢᱮᱴ ᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ <ref>{{Cite news|url=https://sports.ndtv.com/commonwealth-games-2014/i-am-still-waiting-for-that-promised-job-commonwealth-games-silver-medallist-anisa-sayyed-1514891|title=I am Still Waiting for That Promised Job: Commonwealth Games Silver Medallist Anisa Sayyed – NDTV Sports|last=NDTVSports.com|work=NDTVSports.com|access-date=2017-05-13|archive-date=2018-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904154058/https://sports.ndtv.com/commonwealth-games-2014/i-am-still-waiting-for-that-promised-job-commonwealth-games-silver-medallist-anisa-sayyed-1514891|url-status=dead}}</ref> ᱒᱐᱑᱔ ᱨᱮ ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ ᱜᱞᱟᱥᱜᱳᱣ ᱨᱮ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ ᱥᱩᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱨᱩᱯᱟᱹ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱫᱚ [[ᱟᱸᱜᱞᱤᱭᱟᱱ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱦᱚᱸᱴ ᱠᱚᱢᱯᱟᱱᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱚᱲᱚ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/hattrick-for-anisa-sayyed/article2648024.ece|title=Hat-trick for Anisa Sayyed|last=Marar|first=Nandakumar|work=The Hindu|access-date=2017-05-13|language=en}}</ref> ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱱᱮᱥᱱᱟᱞ ᱥᱩᱴᱤᱝ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱟᱱᱥᱤᱯ ᱠᱚᱢᱯᱤᱴᱤᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ ᱥᱩᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱱᱟᱣᱟ ᱨᱮᱠᱚᱰ ᱯᱮᱭᱟ ᱥᱚᱱᱟ'' ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱫᱟᱲᱮ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ <ref name=":3" /> == ᱱᱤᱡᱮᱨ ᱡᱤᱭᱚᱱ == ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱟᱨ ᱢᱩᱵᱟᱨᱚᱠ ᱠᱷᱟᱱ ᱠᱤᱱ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱤᱛᱟᱜ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱨᱤᱱ ᱢᱤᱫ ᱰᱤᱴᱤ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱭ ᱛᱟᱹᱠᱤᱱᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜ [[ᱦᱚᱨᱤᱭᱟᱱᱟ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱯᱷᱚᱨᱤᱫᱟᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱯᱷᱚᱨᱤᱫᱟᱵᱟᱫᱽ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱠᱤᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱚᱛᱭᱚᱵᱨᱚᱛᱚ ᱫᱟᱢ ᱫᱚ ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱤᱡ ᱴᱨᱮᱱᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ <ref name=":2" /> == ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ== {{ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ}} ==ᱵᱟ.ᱲᱛᱤ ᱡᱚᱱᱚᱲ== * [http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-20/shooting/28144904_1_bronze-medal-gold-medals-silver-medals timesofindia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103132128/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-20/shooting/28144904_1_bronze-medal-gold-medals-silver-medals |date=2012-11-03 }} {{DEFAULTSORT:Sayyed, Anisa}} [[ᱛᱷᱚᱠ:Living people]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Indian female sport shooters]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Sport shooters from Pune]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Shooters at the 2010 Commonwealth Games]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Commonwealth Games gold medallists for India]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Indian Muslims]] [[ᱛᱷᱚᱠ:People from Faridabad]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Sportswomen from Haryana]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Asian Games medalists in shooting]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Shooters at the 2010 Asian Games]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Shooters at the 2014 Asian Games]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Commonwealth Games silver medallists for India]] [[ᱛᱷᱚᱠ:1980 births]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Asian Games bronze medalists for India]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Commonwealth Games medallists in shooting]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Sportswomen from Maharashtra]] [[ᱛᱷᱚᱠ:21st-century Indian women]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Medalists at the 2014 Asian Games]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Sport shooters from Haryana]] [[ᱛᱷᱚᱠ:South Asian Games gold medalists for India]] tvpicb1njdphkh68wu8p51wst8wdcbr ᱨᱟᱦᱤ ᱥᱟᱨᱱᱳᱵᱟᱛ 0 7889 195408 63084 2026-07-23T08:58:53Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195408 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = ᱨᱟᱦᱤ ᱥᱟᱨᱱᱳᱵᱟᱛ | image = XIX Commonwealth Games-2010 Delhi Anisa Sayed and Sarnobat of India won the gold medal in 25M Pistol Women (Pair) event, at Karnail Singh Shooting Range, in New Delhi on October 05, 2010.jpg | image_size = | caption = ᱐᱕ ᱚᱠᱴᱳᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱐ ᱨᱮ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ XIX ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ-᱒᱐᱑᱐ ᱨᱮ ᱠᱚᱨᱱᱮᱞ ᱥᱤᱝ ᱥᱳᱴᱤᱝ ᱨᱮᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱥᱟᱭᱮᱫ ᱟᱨ ᱨᱟᱦᱤ ᱥᱟᱨᱱᱳᱵᱟᱛ(ᱡᱚᱡᱚᱢ),᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟ. ᱠᱚᱣᱟᱜ(ᱡᱚᱲᱛᱮ) ᱥᱳᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱠᱤᱱ ᱧᱟᱢ ᱚᱠᱛᱚ ᱾ | birth_date = ᱓᱐/᱑᱐/᱑᱙᱙0 | birth_place = [[ᱠᱚᱞᱦᱟᱯᱩᱨ]], [[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]], ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ | death_date = | death_place = | height = ᱕ᱹ᱑ ᱯᱷᱩᱴ (᱒᱐᱑᱔)<ref name="CGF, 2014">{{cite web |title=RAHI SARNOBAT |url=http://g2014results.thecgf.com/athlete/shooting/1017613/r_sarnobat.html |publisher=[[Commonwealth Games Federation]] (CGF] |accessdate=22 August 2018 |archiveurl=https://archive.is/8tmo0 |archivedate=22 August 2018 |url-status=live}}</ref> | weight = ᱗᱕ ᱠᱤᱞᱳ (᱒᱐᱑᱔)<ref name="CGF, 2014" /> | website = | country = {{IND}} | sport = [[᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ]] | event = | collegeteam = | club = ᱥᱤᱵᱟ ᱪᱷᱚᱛᱨᱚᱯᱟᱛᱤ ᱥᱯᱳᱴᱥ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ,ᱯᱩᱱᱮ | team = [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] | turnedpro = | coach = ᱢᱩᱱᱠᱷᱵᱟᱭᱟᱨ ᱫᱳᱨᱡᱥᱩᱨᱮᱱ | retired = | coaching = ᱵᱚᱞᱮᱣᱟᱰᱤ ᱥᱳᱴᱤᱝ ᱨᱮᱸᱡ ᱯᱩᱱᱮ | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | paralympics = | highestranking = | pb = | medaltemplates = {{MedalSport| ᱛᱤᱨᱞᱟ. ᱠᱚᱣᱟᱜ [[ᱥᱳᱴᱤᱝ]]}} {{MedalCompetition|[[ᱤ.ᱥ.ᱥ.ᱯ. ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱯ]]}} {{MedalBronze| [[2011 ISSF World Cup|᱒᱐᱑᱑ ᱭ.ᱥ.ᱟ.]] | ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ}} {{MedalGold| [[2013 ISSF World Cup|᱒᱐᱑᱓ ᱥᱟᱣᱩᱛᱷ ᱠᱳᱨᱤᱭᱟ]] | ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ}} {{MedalGold| [[2019 ISSF World Cup|᱒᱐᱑᱙ ᱢᱩᱱᱤᱪ,ᱡᱚᱨᱢᱟᱱᱤ]] | ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ}} {{MedalCompetition|ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ}} {{MedalGold| [[2010 Commonwealth Games|᱒᱐᱑᱐ ᱫᱤᱞᱞᱤ]] | [[Shooting at the 2010 Commonwealth Games|᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ ᱡᱚᱲᱛᱣ]]}} {{MedalGold| [[2014 Commonwealth Games|᱒᱐᱑᱔ ᱜᱞᱟᱥᱜᱚᱣᱳ]] | [[Shooting at the 2014 Commonwealth Games|᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ]]}} {{MedalSilver| [[2010 Commonwealth Games|᱒᱐᱑᱐ ᱫᱤᱞᱞᱤ]] | [[Shooting at the 2010 Commonwealth Games|᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ]]}} {{MedalCompetition|[[ᱮᱟᱤᱭᱟᱱ ᱜᱮᱢᱥ]]}} {{MedalBronze| [[2014 Asian Games|᱒᱐᱑᱔ ᱤᱱᱪᱤᱭᱳᱱ]] | [[Shooting at the 2014 Asian Games – Women's 25 metre pistol team|ᱛᱤᱨᱞᱟ. ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ ᱴᱤᱢ]]}} {{MedalGold| [[2018 Asian Games|᱒᱐᱑᱘ ᱡᱟᱠᱟᱨᱛᱟ ᱯᱟᱞᱮᱢᱵᱟᱝ]] | [[Shooting at the 2018 Asian Games – Women's 25 meter pistol|ᱛᱤᱨᱞᱟ. ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ]]}} }} '''ᱨᱟᱦᱤ ᱡᱤᱵᱚᱱ ᱥᱟᱨᱱᱳᱵᱟᱛ''' ᱫᱚ ᱢᱤᱫ [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]]ᱤᱭᱚ ᱟᱭᱷᱞᱮᱴ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱱᱩᱭ ᱫᱚ [[25 metre pistol|᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ ᱥᱳᱴᱤᱝ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟ. ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱱᱩᱭ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱢᱮᱰᱟᱞ [[᱒᱐᱐᱘ ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱭᱩᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ]],ᱯᱩᱱᱮ ᱨᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟ.ᱨ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ <ref>{{cite news|title=Golden Girl - Rahi Sarnobat |url=http://www.thesportscampus.com/20081026179/2008-pune-youth-games/golden-girl-rahi-sarnobat|publisher=TheSportsCampus.com|date=26 October 2008}}</ref> ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱜᱮᱢᱥ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱛᱩ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱛᱤᱨᱞᱟ. ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱩᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱡᱤᱛ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱱᱩᱭ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱘ ᱡᱟᱠᱟᱨᱛᱟ ᱯᱟᱞᱮᱢᱵᱟᱝ ᱨᱮ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱠᱚᱭ ᱟᱢᱮᱴ ᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ <ref>{{cite web | url=http://www.espn.in/shooting/story/_/id/24442212/rahi-sarnobat-becomes-first-indian-female-shooter-win-asian-games-gold | title=Rahi Sarnobat becomes first Indian female shooter to win Asian Games gold | publisher=ESPN | date=22 August 2018 | accessdate=22 August 2018}}</ref> ᱨᱟᱦᱤ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ|ᱱᱟᱣᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ [[᱒᱐᱑᱐ ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ]] ᱨᱮ ᱮᱠᱞᱟ ᱟᱨ ᱡᱚᱲ ᱛᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱸ, ᱵᱟᱻᱵᱟᱨ ᱡᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱭᱟᱜ ᱾ ᱨᱟᱦᱤ ᱫᱚ [[ᱠᱚᱞᱦᱟᱯᱩᱨ]], [[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱟᱡᱤᱡ [[Maharashtra|ᱤᱱᱥᱯᱟᱭᱟᱨᱮᱥᱚᱱ]] ᱫᱚ [[Marathi people|ᱢᱚᱦᱟᱨᱚᱥᱴᱨᱚ]]-ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱕᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱨᱟᱭᱯᱷᱚᱞ ᱨᱮ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱟᱱ [[ᱛᱮᱡᱚᱥᱣᱤᱱᱤ ᱥᱟᱣᱚᱸᱛ]] ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱨᱟᱦᱤ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱯ ᱨᱮ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ ᱥᱩᱴᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱭᱟ ᱾ ᱟᱨ ᱦᱚᱸ ᱤ.ᱥ.ᱥ.ᱯ. ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱯ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱤᱵᱷᱮᱸᱴ ᱦᱚᱸᱭ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ <ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/site/Story/115404/Sports/women-shooters-break-into-the-male-bastion.html|title=Women shooters break into the male bastion|date=7 October 2010|website=India Today}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/sarnobat-wins-gold-in-shooting-wc/article4585521.ece|title=Sarnobat wins gold in shooting WC|date=5 April 2013|newspaper=The Hindu | accessdate=8 October 2018}}</ref> ᱒᱐᱑᱔ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱜᱮᱢᱥ]], [[ᱜᱞᱟᱥᱜᱚᱣᱳ]] ᱨᱮ ᱛᱤᱨᱞᱟ. ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱳᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱭᱟ ᱾ <ref>{{cite news|title=Pistol shooter Rahi Sarnobat wins gold, Anisa Sayyed silver|url=http://news.biharprabha.com/2014/07/pistol-shooter-rahi-sarnobat-wins-gold-anisa-sayyed-silver/|accessdate=26 July 2014|agency=IANS|publisher=news.biharprabha.com|date=26 July 2014|archive-date=15 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415184235/http://news.biharprabha.com/2014/07/pistol-shooter-rahi-sarnobat-wins-gold-anisa-sayyed-silver/|url-status=dead}}</ref> ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱜᱮ [[᱒᱐᱑᱔ ᱮᱟᱤᱭᱟᱱ ᱜᱮᱢᱥ]],[[ᱤᱱᱪᱤᱭᱳᱱ]] ᱨᱮ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱳᱴᱤᱝ ᱠᱷᱟ.ᱛᱤᱨ ᱠᱚᱸᱥᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ [[ᱟᱱᱤᱥᱟ ᱥᱟᱭᱮᱫ]] ᱟᱨ [[ᱦᱤᱱᱟ ᱥᱤᱱᱫᱷᱩ]] ᱥᱟᱝ ᱴᱤᱢ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱮᱭᱟ ᱾ <ref>{{cite web|url=http://www.india.com/asian-games-2014/shooters-heena-sidhu-rahi-sarnobat-and-anisa-sayyed-win-4th-bronze-for-india-in-asian-games-2014-154631/|title=Shooters Heena Sidhu, Rahi Sarnobat and Anisa Sayyed win 4th bronze for India in Asian Games 2014|first=Rashmi|last=Mishra|date=22 September 2014|publisher=}}</ref> ᱒᱐᱑᱑ ᱨᱮ ᱨᱟᱦᱤ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱯ ᱨᱮ ᱠᱚᱸᱥᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱫᱟᱲᱮ ᱞᱮᱱᱟᱭ, ᱛᱚᱵᱮ ᱚᱱᱟ ᱠᱷᱟ.ᱛᱤᱨ ᱒᱐᱑᱒ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱚᱱᱰᱚᱱ ᱚᱞᱚᱢᱯᱤᱠ ᱞᱟ.ᱜᱤᱱ ᱠᱚ ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾ ᱚᱸᱰᱮ ᱫᱚ ᱨᱟᱦᱤ,ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱥᱳᱴᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱳᱴᱤᱝ ᱛᱟᱞᱚᱢ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱞᱮᱭᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ ᱱᱮᱥᱱᱟᱞ ᱨᱟᱭᱯᱷᱚᱞ ᱟᱥᱳᱥᱤᱭᱮᱥᱚᱱ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ(ᱱ.ᱨ ᱟ.ᱤ.) ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱚᱨᱡᱩᱱ ᱟᱣᱟᱰ]] ᱞᱟ.ᱜᱤᱱ ᱠᱚ ᱥᱟᱵ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾ <ref>{{cite news|title=Jitu Rai, Rahi recommended for Arjuna Awards by NRAI |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/Jitu-Rai-recommended-for-Arjuna-Awards-by-NRAI/articleshow/47200850.cms}}</ref> ᱒᱒ ᱚᱜᱚᱥᱴ ᱒᱐᱑᱘ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱛᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱛᱤᱨᱞᱟ. ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ(ᱮᱠᱞᱟ) ᱒᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱤᱥᱛᱚᱞ ᱥᱳᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱜᱮᱢᱥ ᱯᱟᱦᱴᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱦᱟᱛᱟᱣ-ᱭᱤᱡ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱨᱟᱦᱤ ᱓᱔ ᱥᱠᱳᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱥᱟ.ᱨᱤ ᱞᱮᱭᱟ ᱾ <ref>{{cite web|url=https://www.thequint.com/sports/asian-games/asian-games-2018-day-4-rahi-sarnobat-wins-25-m-pistol|title=Rahi Sarnobat Wins Gold in 25 m Pistol Event, Manu Bows Out|first=Rashmi|last=Mishra|date=22 August 2018|publisher=The Quint}}</ref> ᱨᱟᱦᱤ ᱒᱐᱑᱙ ᱢᱩᱱᱤᱪ,ᱡᱚᱨᱢᱟᱱᱤ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱯ ᱨᱮ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱠᱷᱟ.ᱛᱤᱨ ᱜᱮ ᱱᱩᱭ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱐ ᱴᱳᱠᱤᱭᱳ ᱚᱞᱚᱢᱯᱤᱠ ᱞᱟ.ᱜᱤᱱ ᱠᱚ ᱥᱟᱵ ᱠᱟᱫᱮᱭᱟ ᱾ ==ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Sarnobat, Rahi}} [[Category:Indian female sport shooters]] [[Category:Living people]] [[Category:People from Kolhapur]] [[Category:Sportswomen from Maharashtra]] [[Category:Shooters at the 2010 Commonwealth Games]] [[Category:Commonwealth Games gold medallists for India]] [[Category:1990 births]] [[Category:Olympic shooters of India]] [[Category:Shooters at the 2012 Summer Olympics]] [[Category:Asian Games medalists in shooting]] [[Category:Shooters at the 2010 Asian Games]] [[Category:Shooters at the 2014 Asian Games]] [[Category:Shooters at the 2018 Asian Games]] [[Category:Asian Games gold medalists for India]] [[Category:Asian Games bronze medalists for India]] [[Category:Commonwealth Games silver medallists for India]] [[Category:Shooters at the 2014 Commonwealth Games]] [[Category:Commonwealth Games medallists in shooting]] [[Category:21st-century Indian women]] [[Category:Medalists at the 2014 Asian Games]] [[Category:Medalists at the 2018 Asian Games]] {{India-sportshooting-bio-stub}} s7e6injd06gqbpij3eu48upuebwwqqd ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱵᱚᱱᱚᱛ 0 8658 195357 180788 2026-07-22T00:29:54Z MT731 2184 195357 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱵᱩᱱᱰᱩ | nickname = | settlement_type = ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ | image_skyline = File:Dassam fall, ranchi.jpg | image_alt = | image_caption = ᱫᱚᱥᱚᱢ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.18|N|85.58|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱨᱟᱺᱪᱤ]] | government_type = ᱯᱷᱮᱰᱮᱨᱟᱞ ᱰᱮᱢᱚᱠᱨᱟᱥᱤ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 250.85 | population_total = 61,921 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | leader_title1 = | leader_name1 = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱓᱕᱒᱐᱔ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ. ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱓᱐ | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ | blank1_info_sec1 = ᱖᱖.᱓᱘% | blank2_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ]] | blank3_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank3_info_sec1 = [[ᱛᱟᱢᱟᱲ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱛᱟᱢᱟᱲ]] | website = {{URL|ranchi.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱵᱩᱱᱰᱩ''' ᱫᱚ ᱢᱤᱫ [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱫᱚ {{coord|23.18|N|85.58|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱫᱚ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱰᱷᱤᱯᱟᱹ ᱚᱛᱮᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱴᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱫᱚ ᱒,᱑᱔᱐ ᱯᱷᱤᱴ (᱖᱕᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱚᱛ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf | title = District Census Handbook Ranchi, Series 21 Part XII A, Census of India 2011 | work = Page 9: Administrative Setup, Page 10: Physiography | publisher = Directorate of Census Operations, Jharkhand | accessdate = 28 August 2021}}</ref> [[ᱫᱚᱥᱚᱢ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] ᱫᱚ [[ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ ᱜᱟᱰᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱜᱚᱲᱚ ᱥᱚᱦᱚᱫ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱟᱸᱪᱤ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱫᱟᱜ ᱫᱚ ᱔᱔ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱔᱔ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱩᱨᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web |url = http://www.mustseeindia.com/Ranchi-Dassam-Falls/attraction/13654 |title = Dassam Falls |publisher = must see India |access-date = 2010-04-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150624112826/http://www.mustseeindia.com/Ranchi-Dassam-Falls/attraction/13654 |archive-date = 24 June 2015 |url-status = dead }}</ref> ᱜᱚᱴᱟ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱫᱟᱜ ᱥᱟᱰᱮ ᱟᱸᱡᱚᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name=maps>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/jharkhand/tourism/dassam-falls.html |title=Dassam Falls |publisher=mapsofindia |access-date=2010-04-24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622052512/http://www.mapsofindia.com/jharkhand/tourism/dassam-falls.html |archive-date=2011-06-22 }}</ref> ᱫᱚᱥᱚᱢ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ ᱫᱚ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱰᱷᱤᱯᱟᱹ ᱚᱛᱮᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=T1Y_Ytx9wp4C&q=hundru+falls&pg=PA161 | title = Physical Geography: Hydrosphere By K. Bharatdwaj | isbn = 9788183561679 |access-date = 2010-04-20 | last1 = Bharatdwaj | first1 = K. | year = 2006 }}</ref> ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚᱧᱮ ᱨᱮ [[ᱱᱟᱢᱠᱩᱢ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱱᱟᱢᱠᱩᱢ]] ᱟᱨ [[ᱨᱟᱦᱮ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱨᱟᱦᱮ]] ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ, ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ [[ᱥᱚᱱᱟᱦᱟᱛᱩ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱚᱱᱟᱦᱟᱛᱩ]] ᱟᱨ [[ᱛᱟᱢᱟᱲ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱛᱟᱢᱟᱲ]] ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ, ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮ ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱚᱨᱠᱤ (ᱛᱟᱢᱟᱲ II) ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ ᱨᱮ ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱛᱮ ᱜᱷᱮᱨᱟᱣ ᱮᱥᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱥᱟᱨ ᱵᱤᱥᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱒᱕᱐.᱘᱕ ᱜᱟᱺᱴ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=census2011>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2019_PART_B_DCHB_RANCHI.pdf|title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII B| work= Page 34: District primary census abstract, 2011 census |publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 28 August 2021}}</ref> ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://jhpolice.gov.in/ranchi| title = District Police Profile - Ranchi| publisher = Jharkhand Police| access-date = 28 August 2021| archive-date = 8 September 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210908124539/https://www.jhpolice.gov.in/ranchi| url-status = dead}}</ref> ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱫᱚ [[ᱵᱩᱱᱰᱩ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf|title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII A| work= Map of Ranchi district on the third page |publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 28 August 2021}}</ref> ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ== ===ᱦᱚᱲ ᱮᱞ=== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱜᱩᱴ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱖᱑,᱙᱒᱑ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱜᱮ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱓᱑,᱕᱓᱓ (᱕᱑%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱓᱐,᱓᱘᱘ (᱔᱙%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐-᱖ ᱵᱚᱪᱷᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱤᱱ ᱫᱚ ᱘,᱘᱐᱔ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱵᱟᱝ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱫᱚ ᱓,᱓᱗᱘ (᱕.᱔᱖%) ᱟᱨ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱫᱚ ᱔᱗,᱐᱔᱒ (᱕᱙.᱘᱒%) ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref name=census2011/> ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱭᱟᱜ ᱥᱟᱭᱠᱚᱲᱟ ᱫᱚ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ (ᱟᱹᱛᱩ ᱫᱤᱥᱚᱢ) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱔᱗.᱖᱗% ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf|title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII A| work= Page 56, Table 14: Number and percentage of scheduled castes and scheduled tribes (rural) population in CD Blocks, 2011 |publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 28 August 2021}}</ref> ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱜᱩᱴ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱒,᱙᱑᱔,᱒᱕᱓ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱚᱲ ᱨᱮ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱫᱚ ᱑,᱐᱔᱒,᱐᱑᱖ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱓᱕.᱗᱖% ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱑᱘.᱒᱐% ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱩᱨᱟᱹᱶ ᱟᱨ ᱑᱐.᱓᱐% ᱫᱚ ᱢᱩᱱᱰᱟᱹ ᱫᱚ ᱢᱩᱬ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱮᱴᱟᱜ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱫᱚ ᱞᱳᱦᱨᱟ (᱒.᱔᱖%), ᱵᱮᱫᱤᱭᱟ (᱑.᱓᱒%) ᱟᱨ ᱢᱟᱦᱞᱤ (᱑.᱐᱙%) ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf|title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII A| work= Pages 39-40: Scheduled Castes and Scheduled Tribes of Cenus 2011 |publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 28 August 2021}}</ref> ===ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ=== ᱒᱐᱑᱑ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱜᱩᱴ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱓᱕,᱒᱖᱑ (᱖ ᱵᱚᱪᱷᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱩᱢᱚᱨ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱖᱖.᱓᱘%) ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱸᱰᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱑,᱖᱖᱔ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱠᱚᱲᱟ (᱖ ᱵᱚᱪᱷᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱩᱢᱚᱨ ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱜ ᱘᱐.᱕᱐%) ᱟᱨ ᱑᱓,᱕᱙᱗ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ (᱖ ᱵᱚᱪᱷᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱩᱢᱚᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱭᱟᱜ ᱕᱑.᱙᱕%) ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱫᱚ ᱗᱗.᱑᱓% ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱫᱚ ᱖᱗.᱖᱓% ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_jharkhand.html | title= Provisional Population Totals Paper 1 of 2011: Jharkhand |work= Sr. No. 5, Sheet 2 |publisher= Registrar General and Census Commissioner, Government of India | access-date = 28 August 2021}}</ref> ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱫᱚ ᱗᱔.᱐᱔% ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="censusindia.gov.in">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |title=Ranking of states and union territories by literacy rate: 2011|work= Page 110| publisher=Government of India| access-date = 28 August 2021}}</ref> {{ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ|collapsible=y}} ===ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ=== {{bar box |title=ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ (᱒᱐᱑᱑)<ref name="Religion">{{cite web |title=Table C-01 Population By Religion - Jharkhand|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11377/download/14490/DDW20C-01%20MDDS.XLS|website=census.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ |right1=ᱥᱟᱭᱠᱚᱲᱟ |float=left |bars= {{bar percent|[[ᱦᱤᱱᱫᱩ]]|darkorange|61.72}} {{bar percent|[[ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱥᱟᱨᱱᱟ]]|maroon|34.03}} {{bar percent|[[ᱤᱥᱞᱟᱢ]]|green|1.88}} {{bar percent|[[ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱤᱥᱟᱹᱭ]]|dodgerblue|1.62}} {{bar percent|ᱮᱴᱟᱜᱟᱜ ᱟᱨᱵᱟᱝ ᱵᱟᱭ ᱞᱟᱹᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ|black|0.75}} |caption= }} {{Pie chart |caption = ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ (᱒᱐᱑᱑)<ref name="language">{{Cite web |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10207/download/13319/DDW-C16-STMT-MDDS-2000.XLSX|title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Jharkhand|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |label1 = [[ᱯᱟᱸᱪᱯᱟᱨᱜᱟᱱᱤᱭᱟ]] |value1 = 55.12 |color1 = pink |label2 = [[ᱢᱩᱱᱰᱟᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱢᱩᱱᱰᱟᱨᱤ]] |value2 = 27.01 |color2 = teal |label3 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]] |value3 = 7.44 |color3 = orange |label4 = [[ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱵᱟᱝᱞᱟ]] |value4 = 6.76 |color4 = gold |label5 = [[ᱥᱟᱫᱽᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱫᱽᱨᱤ]] |value5 = 2.41 |color5 = tomato |label6 = ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟᱜ |value6 = 1.26 |color6 = grey }} ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱨᱤ== ==ᱦᱮᱡ ᱥᱮᱱ== ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱔᱓ (ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱫᱚ NH ᱓᱓) ᱫᱚ (ᱨᱟᱺᱪᱤ-ᱵᱩᱱᱰᱩ-ᱛᱟᱢᱟᱲ-ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ-ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ), ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟ, ᱵᱩᱱᱰᱩ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url =https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf | title = District Census Handbook Ranchi, Census of India 2011, Series 21, Part XII A | work= Page 15 Transport| publisher = Directorate of census Operations, Jharkhand |access-date = 25 September 2021}}</ref><ref>Google maps</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ== ==ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ== ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ}} {{ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ]] t1ym1z6cypshd2sigkternh7nux3q6q ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ 0 9302 195372 110740 2026-07-22T08:36:30Z MT731 2184 195372 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱟᱹᱛᱩ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.612222|N|85.935001|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 5,060 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱗᱓᱐᱒ (ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ) | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱔᱙ | registration_plate = | website = | footnotes = }} '''ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ''' ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱡᱚᱜᱚ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ [[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱫᱚ {{coord|23.612222|N|85.935001|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱭᱩ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ, ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ, ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]]-[[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱭᱩᱱᱤᱴ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱫᱚ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓.᱑ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱕᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱲ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟ.ᱯᱩᱫ ᱫᱚ ᱑,᱒᱙᱑.᱒ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱟᱨ (᱕᱐.᱘᱓ ᱤᱱᱪ) ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf | title = District Census Handbook Bokaro 2011 |work= Physical features, Mines and minerals, Indistires, p 7-8 |publisher = Directorate of Census Operations | access-date = 30 May 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.india9.com/i9show/Tenughat-Dam-49898.htm | title = Tenughat Dam |publisher =india9 | access-date = 30 May 2021 }}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱟᱱ== ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱟᱱ ᱫᱚ ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱨᱮ ᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ <ref>{{cite web | url = http://jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | title = Jharkhand Police Official Website | work = Contact Bokaro Police | publisher = Jharkhand Police | accessdate = 6 October 2017 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140214023553/http://www.jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | archivedate = 14 February 2014 }}</ref> ==ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱢᱟᱬᱛᱮ ᱚᱯᱷᱤᱥ== ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱬᱛᱮ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱨᱮᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=dchb1>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2010_PART_B_DCHB_BOKARO.pdf | title= 2011 District Census Handbook Bokaro, Series 21, Part XII B| work= Map on Page 3 |publisher= Directorate of Census Operations, Jharkhand| accessdate = 6 October 2017}}</ref> ==ᱦᱚᱲᱠᱚᱣᱟᱜ ᱮᱞᱮᱞ== ᱒0᱑᱑ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱮ ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱨᱮ ᱒,᱘᱖᱗ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱞᱮᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑,᱔᱗᱑ (᱕᱑%) ᱠᱚᱲᱟ ᱡᱟᱱᱟᱝ ᱨᱮᱱ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱑,᱓᱙᱖ (᱔᱙%) ᱠᱩᱲᱤ ᱡᱟᱱᱟᱝ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱟᱜ ᱮᱞᱠᱚ ᱓᱘᱙ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱨᱮᱱ ᱚᱞ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱥᱤᱠᱱᱟ.ᱛ ᱟᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱛᱮ ᱑,᱘᱖᱖ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟ.ᱥᱛᱤ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱮᱞᱮᱞ ᱠᱚ ᱘᱖ᱹ᱔᱓%) ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ <ref name=census2011>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/pca/cdb_pca_census/Houselisting-housing-JK.html |title = 2011 Census C.D. Block Wise Primary Census Abstract Data(PCA) | work= Jharkhand – District-wise CD Blocks|publisher= Registrar General and Census Commissioner, India | accessdate = 6 October 2017}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ]] nesn56kg1ejxxm6ivtgufysh4rxsp89 195373 195372 2026-07-22T08:37:21Z MT731 2184 /* ᱚᱛᱱᱚᱜ */ 195373 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱟᱹᱛᱩ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.612222|N|85.935001|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 5,060 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱗᱓᱐᱒ (ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ) | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱔᱙ | registration_plate = | website = | footnotes = }} '''ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ''' ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱡᱚᱜᱚ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ [[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35= [[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱫᱚ {{coord|23.612222|N|85.935001|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱭᱩ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ, ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ, ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]]-[[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱭᱩᱱᱤᱴ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱫᱚ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓.᱑ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱕᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱲ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟ.ᱯᱩᱫ ᱫᱚ ᱑,᱒᱙᱑.᱒ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱟᱨ (᱕᱐.᱘᱓ ᱤᱱᱪ) ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf | title = District Census Handbook Bokaro 2011 |work= Physical features, Mines and minerals, Indistires, p 7-8 |publisher = Directorate of Census Operations | access-date = 30 May 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.india9.com/i9show/Tenughat-Dam-49898.htm | title = Tenughat Dam |publisher =india9 | access-date = 30 May 2021 }}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱟᱱ== ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱟᱱ ᱫᱚ ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱨᱮ ᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ <ref>{{cite web | url = http://jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | title = Jharkhand Police Official Website | work = Contact Bokaro Police | publisher = Jharkhand Police | accessdate = 6 October 2017 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140214023553/http://www.jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | archivedate = 14 February 2014 }}</ref> ==ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱢᱟᱬᱛᱮ ᱚᱯᱷᱤᱥ== ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱬᱛᱮ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱨᱮᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=dchb1>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2010_PART_B_DCHB_BOKARO.pdf | title= 2011 District Census Handbook Bokaro, Series 21, Part XII B| work= Map on Page 3 |publisher= Directorate of Census Operations, Jharkhand| accessdate = 6 October 2017}}</ref> ==ᱦᱚᱲᱠᱚᱣᱟᱜ ᱮᱞᱮᱞ== ᱒0᱑᱑ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱮ ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱨᱮ ᱒,᱘᱖᱗ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱞᱮᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑,᱔᱗᱑ (᱕᱑%) ᱠᱚᱲᱟ ᱡᱟᱱᱟᱝ ᱨᱮᱱ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱑,᱓᱙᱖ (᱔᱙%) ᱠᱩᱲᱤ ᱡᱟᱱᱟᱝ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱟᱜ ᱮᱞᱠᱚ ᱓᱘᱙ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ ᱨᱮᱱ ᱚᱞ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱥᱤᱠᱱᱟ.ᱛ ᱟᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱛᱮ ᱑,᱘᱖᱖ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟ.ᱥᱛᱤ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱮᱞᱮᱞ ᱠᱚ ᱘᱖ᱹ᱔᱓%) ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ <ref name=census2011>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/pca/cdb_pca_census/Houselisting-housing-JK.html |title = 2011 Census C.D. Block Wise Primary Census Abstract Data(PCA) | work= Jharkhand – District-wise CD Blocks|publisher= Registrar General and Census Commissioner, India | accessdate = 6 October 2017}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ]] 5tlvkgko7tp2y9xig79o3gsovdv4f6w ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ 0 11604 195407 59255 2026-07-23T07:51:29Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195407 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ | other_name = | settlement_type = ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ | coordinates = {{coord|20.57|N|78.83|E|display=inline,title}} | rank [maharashtra] = | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flagu|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = ᱯᱚᱱᱚᱛ | subdivision_type2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]] | subdivision_name2 = [[ᱣᱟᱨᱫᱷᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱣᱟᱨᱫᱷᱟ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | governing_body = ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱯᱚᱨᱤᱥᱚᱫᱽ | city Mayor = ᱯᱨᱮᱢ ᱵᱟᱥᱟᱱᱛᱟᱱᱤ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 25 | area_rank = ᱒ [[ᱣᱟᱨᱫᱷᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 217 | population_total = ᱑᱒᱙᱕᱖᱗ | population_as_of = ᱒᱐᱑᱕ | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php|title=Maharashtra (India): Districts, Cities, Towns and Outgrowth Wards - Population Statistics in Maps and Charts|work=citypopulation.de}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = [[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]] | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 442301 | area_code = 07153 | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ ᱠᱳᱰ | registration_plate = MH-32 | blank1_name_sec1 = ᱡᱟᱱᱟᱝ ᱡᱟᱹᱱᱤ | blank1_info_sec1 = ᱙᱓᱖ [[ᱠᱚᱲᱟ|♂]]/[[ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ|♀]] | footnotes = | native_name_language = | demographics1_info1 = [[ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱤ]] | HDI = High | India rank = | Member of the Legislative Assembly = Samir Trambakrao Kunawar | official_name = }} '''ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ''' [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]]ᱤᱭᱟᱹ ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱣᱟᱨᱫᱷᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱣᱟᱨᱫᱷᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱥᱟᱨ ᱵᱤᱥᱟᱹᱨ ᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱜᱟᱨᱯᱟᱞᱤᱠᱟ ᱯᱚᱨᱤᱥᱚᱫᱽ ᱤᱫᱤ ᱛᱮ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱪᱟᱪᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱣᱟᱨᱫᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱓᱔ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱒᱑ ᱢᱤᱞ) ᱟᱨ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ [[ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱗᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱔᱗ ᱢᱤᱞ) ᱥᱟᱸᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱣᱟᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱮ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱥᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱥᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱨᱟᱠᱨᱤᱛᱤᱠ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ Provide ᱟ ᱾ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱔᱔ (ᱢᱟᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢ NH7), ᱠᱚᱧᱮᱼᱯᱟᱪᱮ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ, ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱚ ᱮᱢᱚᱜᱤᱦ ᱣᱟᱨᱫᱷᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ; ᱱᱚᱣᱟ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱛᱩᱞᱟᱹᱢ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱟᱨ ᱤᱛᱟᱹ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱛᱟᱦᱥᱤᱞ ᱨᱮ ᱗᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱟᱹᱛᱩ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ {{Coord|20.57|N|78.83|E|}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Hinganghat.html |title=Falling Rain Genomics, Inc. – Hinganghat |publisher=Fallingrain.com |date= |accessdate=24 September 2013 |archive-date=26 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926211323/http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Hinganghat.html |url-status=dead }}</ref> ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚᱨᱤᱭᱟ ᱟᱴᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱒᱑᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱗᱐᱕ ᱯᱷᱤᱴ) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱥᱩᱨᱥᱩᱯᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱥᱟᱢᱚᱱ ᱠᱷᱟᱱᱮᱢ ᱠᱚᱢ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ, ᱣᱮᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱜᱚᱴᱟ ᱥᱟᱞ ᱞᱤᱸᱡᱤᱱᱟ ᱟᱨ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱜᱟᱰᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱚᱛᱮᱛ ᱫᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱦᱤᱨ ᱑᱒᱐ ᱯᱷᱤᱴ (᱓᱗ ᱢᱤᱴᱚᱨ) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱮᱯᱤᱮᱢᱰᱤ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱵᱤᱫᱚᱨᱵᱷ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱛᱷᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾{{citation needed|date=November 2014}} ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱩᱞᱟᱹᱢ ᱤᱱᱥᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱡᱽ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱨᱥᱩᱯᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱥᱚᱭᱟᱵᱤᱱ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱡᱽ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱟᱜ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱫᱟᱹᱞ ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ ᱟᱨ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱦᱚᱸ ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ== ᱒᱐᱑᱑, ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱑᱐᱐,᱔᱐᱐ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱚᱠᱟ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ ᱑᱒᱙,᱕᱖᱗ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/city/352-hinganghat.html |title=Hinganghat City Population Census 2011 &#124; Maharashtra |publisher=Census2011.co.in |date= |accessdate=24 September 2013}}</ref> ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱕᱒% ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱫᱚᱨ ᱙᱔% ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱗᱔% ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱫᱚᱨ ᱙᱗% ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱟᱜ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱫᱚᱨ ᱙᱐% ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ''ᱴᱟᱭᱤᱢ ᱳᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ'' ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱫᱚᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Nagpur-most-literate-among-states-big-cities/articleshow/15845182.cms</ref> ==ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱰᱟᱦᱟᱨ== [[File:Hinganghat Railway staion.jpg|thumb|ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱩᱬ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱮᱱᱱᱟᱭ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱥᱮᱵᱟ ᱨᱮ ᱱᱟᱣᱡᱤᱣᱟᱱ, ᱱᱚᱸᱫᱤᱜᱽᱨᱟᱢ, ᱟᱱᱢᱟᱱ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱟᱦᱤᱞᱭᱟ ᱱᱟᱜᱽᱨᱤ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱥᱮᱵᱟᱜᱽᱨᱟᱢ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱮᱛᱚᱢ, ᱡᱤᱴᱤ, ᱨᱟᱯᱛᱤᱥᱟᱜᱚᱨ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱥᱤᱠᱟᱱᱫᱽᱨᱟᱵᱟᱫᱽ ᱥᱩᱯᱟᱨᱯᱷᱟᱥᱴ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱠᱟᱡᱤᱯᱮᱴ ᱼᱯᱩᱱᱤ ᱥᱩᱯᱟᱨᱯᱷᱟᱥᱴ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱮᱢᱡᱤᱟᱨ ᱪᱮᱱᱱᱟᱭ ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞᱼᱡᱚᱭᱯᱩᱨ ᱥᱩᱯᱟᱨᱯᱷᱟᱥᱴ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱜᱚᱢᱛᱤᱱᱚᱜᱚᱨ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱠᱚᱨᱵᱟ ᱥᱩᱯᱟᱨᱯᱷᱟᱥᱴ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱛᱨᱤᱵᱮᱱᱫᱽᱨᱚᱢ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱟᱱᱚᱱᱫᱽᱣᱟᱱ ᱥᱩᱯᱟᱨᱯᱷᱟᱥᱴ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱭᱚᱥᱣᱟᱸᱛᱯᱩᱨ ᱥᱩᱯᱟᱨᱯᱷᱟᱥᱴ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱡᱚᱭᱯᱩᱨᱼᱢᱮᱥᱩᱨᱩ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ, ᱠᱚᱭᱟᱢᱵᱟᱴᱩᱨᱼᱡᱚᱭᱯᱩᱨ ᱥᱩᱯᱟᱨᱯᱷᱟᱥᱴ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱴᱨᱮᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱛᱤᱸᱜᱩᱭᱟ ᱾ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱰᱨ. ᱵᱟᱵᱟᱥᱟᱦᱮᱵᱽ ᱟᱢᱵᱮᱰᱠᱚᱨ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ, ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱗᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱸᱜᱤᱧᱟ ᱾ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱔᱔ ᱦᱤᱸᱜᱚᱱᱜᱷᱟᱴ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{reflist}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{Portal|India}} * {{EB1911|wstitle=Hinganghat}} [[Category:Cities and towns in Wardha district]] [[Category:Talukas in Maharashtra]] [[Category:Cities in Maharashtra]] d7fa8so5mshe6oj8shcx0jm243qzonv ᱪᱷᱟᱸᱪ:Country data ᱮᱥᱯᱮᱱ 10 11792 195346 82437 2026-07-21T07:36:58Z CommonsDelinker 91 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 195346 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ᱮᱥᱯᱮᱱ | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1760.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1874 = Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg | flag alias-1931 = Flag of Spain (1931–1939).svg | flag alias-1936 = Bandera del bando nacional 1936-1938.svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938–1945).svg | flag alias-1945 = Flag of Spain (1945–1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977–1981).svg | flag alias-civil = Flag of Spain (Civil).svg | flag alias-civil-1785 = BandMercante1785.svg | flag alias-navy=Naval Jack of Spain.svg | link alias-navy=Spanish Navy | flag alias-marines=Naval Jack of Spain.svg | link alias-marines=Spanish Navy Marines | link alias-army = Spanish Army | link alias-naval = Spanish Navy | link alias-basketball = Spain {{{mw|men's}}} national {{{age|}}} basketball team | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1874 | var7 = 1931 | var8 = 1936 | var9 = 1938 | var10 = 1945 | var11 = 1977 | var12 = civil | var13 = civil-1785 | redir1 = ESP | redir2 = SPA | related1 = Spanish Republic | related2 = Spanish State | related3=Francoist Spain </noinclude> }} 5e6dqyilds5h2u3qblrb64hswl214hw ᱪᱷᱟᱸᱪ:Country data SPA 10 11793 195347 59769 2026-07-21T07:39:20Z CommonsDelinker 91 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 195347 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Spain | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1760.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1874 = Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg | flag alias-1931 = Flag of Spain (1931–1939).svg | flag alias-1936 = Bandera del bando nacional 1936-1938.svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938–1945).svg | flag alias-1945 = Flag of Spain (1945–1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977–1981).svg | flag alias-civil = Flag of Spain (Civil).svg | flag alias-civil-1785 = BandMercante1785.svg | flag alias-navy=Naval Jack of Spain.svg | link alias-navy=Spanish Navy | flag alias-marines=Naval Jack of Spain.svg | link alias-marines=Spanish Navy Marines | link alias-army = Spanish Army | link alias-naval = Spanish Navy | link alias-basketball = Spain {{{mw|men's}}} national {{{age|}}} basketball team | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1874 | var7 = 1931 | var8 = 1936 | var9 = 1938 | var10 = 1945 | var11 = 1977 | var12 = civil | var13 = civil-1785 | redir1 = ESP | redir2 = SPA | related1 = Spanish Republic | related2 = Spanish State | related3=Francoist Spain </noinclude> }} oz35ihwq2asjpmz15jstnx73jyjdctc ᱪᱷᱟᱸᱪ:Country data Philippines 10 11885 195348 71239 2026-07-21T07:42:34Z CommonsDelinker 91 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 195348 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Philippines | flag alias = Flag of the Philippines.svg | flag alias-1535 = Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg | flag alias-1821 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1875 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-aguinaldo = Philippines Flag Original.svg | flag alias-1898 = Flag of the United States (1896-1908).svg | flag alias-1908 = US flag 46 stars.svg | flag alias-1912 = US flag 48 stars.svg | flag alias-1919 = Flag of the Philippines (1919–1936).svg | flag alias-1936 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-1985 = Flag of the Philippines (light blue).svg | flag alias-1986 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-air force = Flag of the Philippine Air Force.svg | link alias-air force = Philippine Air Force | flag alias-army=Flag of the Philippine Army.svg | flag alias-marines=Flag of the Philippine Marine Corps.png | link alias-marines=Philippine Marine Corps | flag alias-military=Flag of the Armed Forces of the Philippines.svg | link alias-military=Philippine Armed Forces | flag alias-navy=Flag of the Philippine Navy.png | link alias-navy=Philippine Navy | link alias-army = Philippine Army | link alias-naval = Philippine Navy | link alias-basketball = Philippines {{{mw|men's}}} national {{{age|}}} basketball team | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1535 | var2 = 1821 | var3 = 1873 | var4 = 1875 | var5 = aguinaldo | var6 = 1898 | var7 = 1908 | var8 = 1912 | var9 = 1919 | var10 = 1936 | var11 = 1985 | var12 = 1986 | cat = Philippines | redir1 = PHL | redir2 = PHI | related1 = First Philippine Republic | related2 = Philippine Commonwealth | related3 = Second Philippine Republic </noinclude> }} iwd898r2dlyazgcn5zgtsbnfmjqx5l5 ᱪᱷᱟᱸᱪ:Country data PHL 10 11886 195349 71243 2026-07-21T07:45:25Z CommonsDelinker 91 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 195349 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Philippines | flag alias = Flag of the Philippines.svg | flag alias-1535 = Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg | flag alias-1821 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1875 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-aguinaldo = Philippines Flag Original.svg | flag alias-1898 = Flag of the United States (1896-1908).svg | flag alias-1908 = US flag 46 stars.svg | flag alias-1912 = US flag 48 stars.svg | flag alias-1919 = Flag of the Philippines (1919–1936).svg | flag alias-1936 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-1985 = Flag of the Philippines (light blue).svg | flag alias-1986 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-air force = Flag of the Philippine Air Force.svg | link alias-air force = Philippine Air Force | flag alias-army=Flag of the Philippine Army.svg | flag alias-marines=Flag of the Philippine Marine Corps.png | link alias-marines=Philippine Marine Corps | flag alias-military=Flag of the Armed Forces of the Philippines.svg | link alias-military=Philippine Armed Forces | flag alias-navy=Flag of the Philippine Navy.png | link alias-navy=Philippine Navy | link alias-army = Philippine Army | link alias-naval = Philippine Navy | link alias-basketball = Philippines {{{mw|men's}}} national {{{age|}}} basketball team | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1535 | var2 = 1821 | var3 = 1873 | var4 = 1875 | var5 = aguinaldo | var6 = 1898 | var7 = 1908 | var8 = 1912 | var9 = 1919 | var10 = 1936 | var11 = 1985 | var12 = 1986 | cat = Philippines | redir1 = PHL | redir2 = PHI | related1 = First Philippine Republic | related2 = Philippine Commonwealth | related3 = Second Philippine Republic </noinclude> }} iwd898r2dlyazgcn5zgtsbnfmjqx5l5 ᱪᱷᱟᱸᱪ:Country data PHI 10 11887 195350 71248 2026-07-21T07:48:20Z CommonsDelinker 91 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 195350 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Philippines | flag alias = Flag of the Philippines.svg | flag alias-1535 = Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg | flag alias-1821 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1875 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-aguinaldo = Philippines Flag Original.svg | flag alias-1898 = Flag of the United States (1896-1908).svg | flag alias-1908 = US flag 46 stars.svg | flag alias-1912 = US flag 48 stars.svg | flag alias-1919 = Flag of the Philippines (1919–1936).svg | flag alias-1936 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-1985 = Flag of the Philippines (light blue).svg | flag alias-1986 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-air force = Flag of the Philippine Air Force.svg | link alias-air force = Philippine Air Force | flag alias-army=Flag of the Philippine Army.svg | flag alias-marines=Flag of the Philippine Marine Corps.png | link alias-marines=Philippine Marine Corps | flag alias-military=Flag of the Armed Forces of the Philippines.svg | link alias-military=Philippine Armed Forces | flag alias-navy=Flag of the Philippine Navy.png | link alias-navy=Philippine Navy | link alias-army = Philippine Army | link alias-naval = Philippine Navy | link alias-basketball = Philippines {{{mw|men's}}} national {{{age|}}} basketball team | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1535 | var2 = 1821 | var3 = 1873 | var4 = 1875 | var5 = aguinaldo | var6 = 1898 | var7 = 1908 | var8 = 1912 | var9 = 1919 | var10 = 1936 | var11 = 1985 | var12 = 1986 | cat = Philippines | redir1 = PHL | redir2 = PHI | related1 = First Philippine Republic | related2 = Philippine Commonwealth | related3 = Second Philippine Republic </noinclude> }} iwd898r2dlyazgcn5zgtsbnfmjqx5l5 ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ 0 12908 195388 133292 2026-07-22T23:02:08Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195388 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ | official_name = ᱛᱩᱢᱟᱠᱩᱨᱩ | other_name = ᱠᱟᱞᱯᱟᱛᱟᱨᱩ ᱱᱟᱰᱩ | nickname = ''City of Coconuts'', ''City of Education'' | settlement_type = ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱱᱤᱜᱟᱢ | image_skyline = File:Tumkur Montage.png | image_alt = | image_caption = Clockwise from top: [[Siddaganga Matha]], Kote Anjaneya Swami Statue, [[Sri Siddhartha Institute of Technology|Globe Library of SSIT]], [[Siddaganga Institute of Technology|SIT]], India Food Park | pushpin_map = India Karnataka#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ, ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ | coordinates = {{coord|13.34|N|77.1|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] | subdivision_type2 = ᱴᱚᱴᱷᱟ | subdivision_name2 = ᱵᱚᱭᱟᱞᱩᱥᱤᱢᱟ | subdivision_type3 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name3 = [[ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = ᱢᱮᱭᱟᱨ ᱠᱚᱱᱥᱤᱞ | governing_body = ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱱᱤᱜᱟᱢ | leader_title1 = ᱢᱮᱭᱟᱨ | leader_name1 = ᱯᱷᱟᱨᱤᱫᱟ ᱵᱮᱜᱩᱢ | leader_title2 = ᱠᱚᱢᱤᱥᱱᱚᱨ | leader_name2 = T Bhoobalan IAS<ref>{{cite web|title=Commissioner&nbsp;|url=http://www.tumkurcity.gov.in/node/113|website=Tumakuru City Corporation|accessdate=9 Sep 2015|archive-date=15 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415021008/http://www.tumkurcity.gov.in/node/113|url-status=dead}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="profile">{{cite web|title=City/Town Summary|url=http://www.tumkurcity.mrc.gov.in/citycouncil|website=Tumkur City Corporation|accessdate=1 June 2016|archive-date=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708104603/http://www.tumkurcity.mrc.gov.in/citycouncil|url-status=dead}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = ᱔᱘.᱖᱐ | elevation_footnotes = | elevation_m = ᱘᱒᱓ | population_total = ᱓᱐᱕᱘᱒᱑ | population_metro = ᱔᱐᱐᱔᱔᱒ | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = ᱛᱩᱢᱠᱩᱨᱤᱭᱟᱱ | population_footnotes = <ref name="profile" /> | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|Pincode(s)]] | postal_code = ᱕᱗᱒᱑᱐᱑-᱑᱐᱖ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ ᱠᱳᱰ | area_code = [[Telephone numbers in India|+91-(0)816]] | registration_plate = KA-06 | blank2_name = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | blank2_info = [[ᱠᱟᱱᱟᱰᱟ]] | website = {{URL|http://www.tumkurcity.mrc.gov.in/}} | footnotes = }} '''ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ''' ᱫᱚ [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱨᱜᱟᱲ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ''ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱱᱚᱜᱽᱨᱤ'' ᱟᱨ ''ᱠᱟᱞᱯᱟᱛᱟᱨᱩ ᱱᱟᱰᱩ'' (ᱱᱟᱨᱠᱚᱲ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱛ) ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱒᱘ ᱚᱜᱚᱥᱴ ᱒᱐᱑᱐ ᱠᱷᱚᱱ, ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱱᱤᱜᱟᱢ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱔᱘ ᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱗᱓ ᱥᱟᱶ, [[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮᱼᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱗᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱔᱓ ᱢᱤᱞ) ᱥᱟᱸᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ [[ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/live-pm-modi-inaugurates-mega-food-park-in-tumkur/article6441169.ece|title=Modi inaugurates Mega Food Park in Tumkur|date=24 September 2014|publisher=|via=''The Hindu''}}</ref> ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ {{Coord|13.34|N|77.1|E|}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Tumkur.html|title=Maps, Weather, and Airports for Tumkur, India|publisher=|access-date=2020-09-02|archive-date=2008-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204090921/http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Tumkur.html|url-status=dead}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱘᱒᱒ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱒᱖᱙᱖ ᱯᱷᱤᱴ) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱢ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱭᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ, ᱵᱟᱸᱜᱽᱞᱳᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱔᱓ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱒᱗ ᱢᱤᱞ) ᱠᱚᱧᱮᱼᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ, ᱪᱤᱛᱨᱚᱫᱩᱨᱜᱽ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱓᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱘᱑ ᱢᱤᱞ) ᱟᱨ ᱠᱚᱞᱟᱨ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱓᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱘᱑ ᱢᱤᱞ) ᱥᱟᱸᱜᱤᱧᱟ ᱾ ==ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ== ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ,<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=2004-06-16|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|accessdate=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}</ref> ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱓᱐᱕,᱘᱒᱑ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱤᱜᱟᱢ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱨᱮ ᱕,᱐᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱐᱑ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱨᱮ, ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱕᱒% ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱟᱜ ᱔᱘% ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱫᱚᱨ ᱗᱕% ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱕᱙.᱕% ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ: ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱜ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱗᱙% ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱟᱜ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱗᱐% ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱑᱑% ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱖ ᱵᱚᱪᱷᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱩᱢᱚᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱩᱬ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟᱰᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱰᱟᱦᱟᱨ== ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱯᱚᱨᱤᱣᱚᱦᱚᱱ ᱱᱤᱜᱟᱢ, KSRTC ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱᱟᱞ ᱳᱯᱷᱤᱥ ᱠᱟᱱᱟ ᱱᱚᱣᱟ ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱠᱮᱮᱥᱟᱨᱴᱤᱥᱤ ᱵᱟᱥ ᱤᱫᱤ ᱛᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱵᱟᱸᱜᱽᱞᱳᱨ ᱟᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱢᱟᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱵᱷᱮᱞᱵᱷᱚ ᱵᱟᱥ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱵᱟᱸᱜᱽᱞᱳᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱢᱟᱱ ᱛᱟᱞᱩᱠᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱥᱟᱨᱟ ᱞᱮᱛᱟᱨ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱮᱭᱟ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ NH 48, NH 73 ᱟᱨ NH 69 ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱮᱭᱟ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱨᱮ ᱦᱩᱵᱽᱞᱤ, ᱢᱟᱸᱜᱽᱞᱳᱨ ᱟᱨ ᱥᱤᱢᱚᱜᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱴᱤᱰᱤᱵᱤ ᱰᱟᱦᱟᱨ (ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ) (ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱼᱪ᱒ᱞᱩᱨᱼᱵᱩᱠᱠᱟᱯᱚᱴᱱᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ) ᱦᱟᱜᱚᱞᱣᱟᱰᱤ, ᱪᱮᱞᱩᱨ ᱟᱨ ᱵᱮᱞᱣᱤ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱲ ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱱᱤᱜᱟᱢ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱤᱟᱴᱚᱜ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱱᱛᱟᱨᱟ ᱯᱨᱟᱵᱷᱮᱴ ᱟᱨ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱯᱚᱨᱤᱣᱚᱦᱚᱱ ᱱᱤᱜᱟᱢ ᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱵᱟᱥ ᱱᱚᱣᱟ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱨᱤ== ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{commons category|ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ| ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱩᱢᱠᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱨᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ]] 4gvhl9bz4sd9uqqdx3q56wm8nn62izo ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ 0 12966 195389 149460 2026-07-22T23:02:18Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195389 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ |nativename = ''Türkçe'' (ᱧᱩᱱᱩᱢ, adverb) <br/> ''Türk dili'' (ᱧᱩᱱᱩᱢ) |pronunciation = ''Türkçe'': {{IPA-tr|ˈtyɾctʃe||Turkce.ogg}} <br/> ''Türk dili'': {{IPA-tr|ˈtyɾc 'dili}} |states = [[ᱛᱩᱨᱠᱤ]] (ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ), [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]] (ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ), [[ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]] (ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ), [[ᱟᱡᱟᱨᱵᱟᱭᱡᱟᱱ]], [[ᱤᱨᱟᱠ]], [[ᱥᱤᱨᱤᱭᱟ]], [[ᱞᱮᱵᱟᱱᱚᱱ]], [[ᱤᱡᱽᱨᱟᱭᱮᱞ]], [[ᱜᱨᱤᱠ]], [[ᱵᱩᱞᱜᱟᱨᱤᱭᱟ]], [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ]], [[ᱠᱳᱥᱳᱵᱷᱳ]], [[ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱮᱥᱤᱰᱳᱱᱤᱭᱟ]], [[ᱵᱚᱥᱱᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱦᱟᱨᱡᱮᱜᱳᱵᱷᱤᱱᱟ]] |region = [[ᱟᱱᱟᱛᱳᱞᱤᱭᱟ]], [[ᱵᱚᱞᱠᱟᱱ]], [[ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ#ᱚᱛᱱᱚ|ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]], [[ᱢᱮᱥᱳᱯᱳᱴᱟᱢᱤᱭᱟ]], [[ᱞᱮᱵᱷᱟᱱᱴ]], [[ᱴᱨᱟᱱᱥᱠᱚᱠᱮᱥᱤᱭᱟ]] |ethnicity = [[ᱛᱩᱨᱠᱤᱭᱟᱹ|ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱦᱚᱲ]] |speakers = ᱗᱕.᱗ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ<ref>{{cite book |last1=Katzner |first1=Kenneth |author-link=Kenneth Katzner |title=Languages of the World |date=2002 |publisher=Routledge, An imprint of Taylor & Francis Books Ltd. |location=loca |isbn=978-0-415-25004-7 |page=153|edition=Third |quote=Turkish is the national language of Turkey, spoken by about 60 million people, or 90 percent of the country’s population. There are also some 750,000 speakers in [[Bulgaria]], 150,000 in [[Cyprus]], and 100,000 in [[Greece]]. In recent decades a large Turkish-speaking community has formed in [[Germany]], numbering over 2 million people, and smaller ones exist in [[France]], [[Austria]], the [[Netherlands]], [[Belgium]], and other [[Europe]]an countries. (90% of 2018 population would be 73 million)}}</ref> |speakers2 = ᱘᱘ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ({{small|[[ᱟᱭᱳ ᱟᱲᱟᱝ|L1]] + [[ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|L2]]}}) |date = |familycolor = Altaic |fam1 = [[ᱛᱩᱨᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱛᱩᱨᱠᱤᱭᱟᱹ]] |fam2 = [[:en:Common Turkic languages|ᱥᱟᱫᱷᱟᱬᱚᱱ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |fam3 = [[ᱳᱜᱷᱩᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱳᱜᱷᱩᱡᱽ]] |fam4 = ᱯᱟᱪᱮ ᱳᱜᱷᱩᱡᱽ |ancestor=[[ᱢᱟᱬᱮ ᱟᱱᱟᱛᱳᱞᱤᱭᱟᱱ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |ancestor2=[[ᱚᱴᱚᱢᱟᱱ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱚᱴᱚᱢᱟᱱ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |stand1 = ᱤᱥᱛᱟᱢᱵᱩᱞ ᱛᱩᱨᱠᱤ |dia1=[[ᱠᱟᱨᱟᱢᱟᱱᱞᱤ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |dia2=[[ᱨᱩᱢᱮᱞᱤᱭᱟᱱ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |dia3=[[ᱥᱟᱭᱯᱨᱤᱭᱚᱴ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |dia4=[[:en:Turkish dialects#Syrian Turkmen dialect|ᱥᱤᱨᱤᱭᱟᱱ ᱛᱩᱨᱢᱮᱱ]] |dia5=[[:en:Iraqi Turkmen#Language|ᱤᱨᱟᱠᱤ ᱛᱩᱨᱠᱢᱮᱱ]] |dia6=[[:en:Meskhetian Turks#Language|ᱢᱮᱱᱠᱷᱮᱴᱤᱭᱟᱱ]] |script = [[ᱞᱟᱛᱤᱱ ᱦᱚᱨᱯᱷ|ᱛᱟᱞᱤᱱ]] ([[ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱪᱤᱠᱤ]])<br />[[ᱛᱩᱨᱠᱤᱭᱟᱹ ᱵᱨᱮᱭᱤᱞ]] |nation = [[File:Flag of Turkey.svg|22x20px]] [[ᱛᱩᱨᱠᱤ]]<br />[[File:Flag of Northern Cyprus.svg|22x20px]] [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]]<br />[[File:Flag of Cyprus.svg|22x20px]] [[ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]]<br>{{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left;|title=Organisations:|[[File:Flag of Turkic council.svg|22x20px]] [[ᱛᱩᱨᱠᱤᱠ ᱠᱟᱭᱩᱱᱥᱤᱞ]]<br>[[:en:International Organization of Turkic Culture|Türksoy]]<br>[[:en:TAKM|TAKM]] }} |minority= [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22x20px]] [[ᱵᱚᱥᱱᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱦᱟᱨᱡᱮᱜᱳᱵᱷᱤᱱᱟ]]<br>[[File:Flag of Greece.svg|22x20px]] [[ᱜᱨᱤᱠ]]<br>[[File:Flag of Iraq.svg|22x20px]] [[ᱤᱨᱟᱠ]]{{efn|Turkish language is currently official in [[Kirkuk Governorate]], [[Kifri District, Diyala Governorate|Kifri]] and [[Tooz District|Tuz Khurmatu]] districts.<ref>[https://www.meforum.org/1074/who-owns-kirkuk-the-turkoman-case] Text: Article 1 of the declaration stipulated that no law, regulation, or official action could interfere with the rights outlined for the minorities. Although Arabic became the official language of Iraq, Kurdish became a corollary official language in Sulaimaniya, and both Kurdish and Turkish became official languages in Kirkuk and Kifri.</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.milliyet.com.tr/amp/dunya/turkmenler-turkce-tabelalardan-memnun-1032324 | title=Türkmenler, Türkçe tabelalardan memnun - Son Dakika}}</ref> In addition to that, it is been considered educational language for [[Iraqi Turkmen]] by [[Kurdistan Region]]<ref>[https://unpo.org/article/538?id=538] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704072456/https://unpo.org/article/538?id=538 |date=2020-07-04 }} Kurdistan: Constitution of the Iraqi Kurdistan Region</ref>}}<br>[[File:Flag of Kosovo.svg|22x20px]] [[ᱠᱳᱥᱳᱵᱷᱳ]]{{efn|Turkish language is currently official in [[Gjilan]], [[Mitrovica, Kosovo|Southern Mitrovica]], [[Vučitrn]], [[Mamuša]] and [[Prizren]] municipalities.<ref>[https://www.osce.org/kosovo/120010?download=true] Text: Turkish language is currently official in Prizren and Mamuşa/Mamushë/Mamuša municipalities. In 2007 and 2008, the municipalities of Gjilan/Gnjilane, southern Mitrovicë/Mitrovica, Prishtinë/Priština and Vushtrri/Vučitrn also recognized Turkish as a language in official use.</ref>}}<br>[[File:Flag of North Macedonia.svg|22x20px]] [[ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱮᱥᱤᱰᱳᱱᱤᱭᱟ]]{{efn|Turkish language is currently official in [[Centar Župa Municipality|Centar Zupa]] and [[Plasnica Municipality]]<ref>[http://beinmacedonia.com/languages-spoken-in-macedonia-2/] Text: Turkish is co-official in Centar Zupa and Plasnica</ref>}}<br>[[File:Flag of Romania.svg|22x20px]] [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ]] |iso1 = tr |iso2 = tur |iso3 = tur |lingua = part of [[Oghuz languages|44-AAB-a]] |imagecaption = '''{{transl|tr|Türkçe}}''' written in [[ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱪᱤᱠᱤ]] |map= Map of Turkish Language.png |mapcaption= {{legend|#004DFF|ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ}} {{legend|#88C4FF|ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱞᱮᱠᱷᱟᱥᱤᱫ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱹᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ}} {{legend|#AFEEEE|ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱞᱮᱠᱷᱟᱥᱤᱫ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱥᱟᱶ ᱠᱚᱢᱠᱟᱛᱮᱡᱽ ᱢᱤᱫ ᱢᱤᱭᱩᱱᱤᱥᱤᱯᱟᱞᱤᱴᱤ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚᱼᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ}} |notice=IPA |glotto=nucl1301 |glottorefname=Turkish |agency=[[:en:Turkish Language Association|Turkish Language Association]] }} '''ᱛᱩᱨᱠᱤ''' ᱥᱮ '''ᱛᱩᱨᱠᱤᱥ''' ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ({{lang|tr|Türkçe}} {{Pronunciation|Turkce.ogg|listen|(|help=no}}, {{lang|tr|Türk dili}}) ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱨᱮᱱ ᱗᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱘᱐ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱡᱟᱦᱟ ᱫᱚ [[ᱛᱩᱨᱠᱤ]] ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱟᱱ ᱨᱚᱲᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱵᱟᱨᱦᱮ [[ᱡᱟᱨᱢᱟᱱᱤ]], [[ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱮᱥᱤᱰᱳᱱᱤᱭᱟ]], [[ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]], [[ᱜᱨᱤᱠ]], [[ᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟ]], [[ᱵᱩᱞᱜᱟᱨᱤᱭᱟ]] ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱛᱩᱨᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ]] ᱠᱚ ᱢᱩᱫ ᱨᱮ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ== ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ==ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱪᱷᱮᱨ== ==ᱨᱚᱱᱚᱲ== ==ᱚᱞ== ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ== ==ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{InterWiki|code=tr}} * [http://www.langtolang.com LangToLang Turkish-to-many Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207060024/http://www.langtolang.com/ |date=2021-02-07 }} * [http://www.bbc.co.uk/turkish/ BBC Turkish, including online Turkish radio service] * [http://www.nisanyansozluk.com Sözlerin Soyağacı: Online Turkish etymological dictionary] === ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱥᱟᱬᱮᱥ === * {{Ethnologue|code=tur}} * [https://web.archive.org/web/20070930154631/http://www.rosettaproject.org/archive/tur ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ], [[ᱨᱳᱡᱮᱴᱟ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ]] archive * [http://www.language-museum.com/t/turkish.php ᱤᱱᱴᱟᱨᱱᱮᱴ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱢᱤᱭᱩᱡᱤᱭᱟᱢ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ] === ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱪᱮᱫ ᱥᱟᱯᱟᱵᱽ === * [https://web.archive.org/web/20070701021942/http://cali.arizona.edu/maxnet/tur/ ᱮᱨᱤᱡᱳᱱᱟ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱥᱮᱪᱮᱫ] * [http://www.turkishclass.com/lessons.php ᱵᱤᱱᱟᱹ ᱯᱩᱭᱥᱟᱹ ᱛᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱪᱮᱫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327214035/http://www.turkishclass.com/lessons.php |date=2010-03-27 }} * [http://fsi-language-courses.com/Turkish.aspx Free online primary Turkish education at the Overseas Services Institute in the United States] === ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱩᱠᱨᱤ ᱵᱷᱟᱨᱥᱟᱱ === * [http://tr.wikipedia.org/wiki/ Vikipedi], ''ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱣᱤᱠᱤᱯᱮᱰᱤᱭᱟ'' * [http://tr.wikisource.org/wiki/ VikiKaynak], ''Turkish wiki-source'' * [http://tr.wikiquote.org/wiki/ Vikisöz], ''Turkish wiki-quote'' ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱵᱟᱝ ᱥᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱᱟ]] j2erp6lgmhv7v8wc2hzpodo70mlngpk 195390 195389 2026-07-22T23:02:20Z KiranBOT 9533 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 195390 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ |nativename = ''Türkçe'' (ᱧᱩᱱᱩᱢ, adverb) <br/> ''Türk dili'' (ᱧᱩᱱᱩᱢ) |pronunciation = ''Türkçe'': {{IPA-tr|ˈtyɾctʃe||Turkce.ogg}} <br/> ''Türk dili'': {{IPA-tr|ˈtyɾc 'dili}} |states = [[ᱛᱩᱨᱠᱤ]] (ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ), [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]] (ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ), [[ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]] (ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ), [[ᱟᱡᱟᱨᱵᱟᱭᱡᱟᱱ]], [[ᱤᱨᱟᱠ]], [[ᱥᱤᱨᱤᱭᱟ]], [[ᱞᱮᱵᱟᱱᱚᱱ]], [[ᱤᱡᱽᱨᱟᱭᱮᱞ]], [[ᱜᱨᱤᱠ]], [[ᱵᱩᱞᱜᱟᱨᱤᱭᱟ]], [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ]], [[ᱠᱳᱥᱳᱵᱷᱳ]], [[ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱮᱥᱤᱰᱳᱱᱤᱭᱟ]], [[ᱵᱚᱥᱱᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱦᱟᱨᱡᱮᱜᱳᱵᱷᱤᱱᱟ]] |region = [[ᱟᱱᱟᱛᱳᱞᱤᱭᱟ]], [[ᱵᱚᱞᱠᱟᱱ]], [[ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ#ᱚᱛᱱᱚ|ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]], [[ᱢᱮᱥᱳᱯᱳᱴᱟᱢᱤᱭᱟ]], [[ᱞᱮᱵᱷᱟᱱᱴ]], [[ᱴᱨᱟᱱᱥᱠᱚᱠᱮᱥᱤᱭᱟ]] |ethnicity = [[ᱛᱩᱨᱠᱤᱭᱟᱹ|ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱦᱚᱲ]] |speakers = ᱗᱕.᱗ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ<ref>{{cite book |last1=Katzner |first1=Kenneth |author-link=Kenneth Katzner |title=Languages of the World |date=2002 |publisher=Routledge, An imprint of Taylor & Francis Books Ltd. |location=loca |isbn=978-0-415-25004-7 |page=153|edition=Third |quote=Turkish is the national language of Turkey, spoken by about 60 million people, or 90 percent of the country’s population. There are also some 750,000 speakers in [[Bulgaria]], 150,000 in [[Cyprus]], and 100,000 in [[Greece]]. In recent decades a large Turkish-speaking community has formed in [[Germany]], numbering over 2 million people, and smaller ones exist in [[France]], [[Austria]], the [[Netherlands]], [[Belgium]], and other [[Europe]]an countries. (90% of 2018 population would be 73 million)}}</ref> |speakers2 = ᱘᱘ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ({{small|[[ᱟᱭᱳ ᱟᱲᱟᱝ|L1]] + [[ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|L2]]}}) |date = |familycolor = Altaic |fam1 = [[ᱛᱩᱨᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱛᱩᱨᱠᱤᱭᱟᱹ]] |fam2 = [[:en:Common Turkic languages|ᱥᱟᱫᱷᱟᱬᱚᱱ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |fam3 = [[ᱳᱜᱷᱩᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱳᱜᱷᱩᱡᱽ]] |fam4 = ᱯᱟᱪᱮ ᱳᱜᱷᱩᱡᱽ |ancestor=[[ᱢᱟᱬᱮ ᱟᱱᱟᱛᱳᱞᱤᱭᱟᱱ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |ancestor2=[[ᱚᱴᱚᱢᱟᱱ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱚᱴᱚᱢᱟᱱ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |stand1 = ᱤᱥᱛᱟᱢᱵᱩᱞ ᱛᱩᱨᱠᱤ |dia1=[[ᱠᱟᱨᱟᱢᱟᱱᱞᱤ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |dia2=[[ᱨᱩᱢᱮᱞᱤᱭᱟᱱ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |dia3=[[ᱥᱟᱭᱯᱨᱤᱭᱚᱴ ᱛᱩᱨᱠᱤ]] |dia4=[[:en:Turkish dialects#Syrian Turkmen dialect|ᱥᱤᱨᱤᱭᱟᱱ ᱛᱩᱨᱢᱮᱱ]] |dia5=[[:en:Iraqi Turkmen#Language|ᱤᱨᱟᱠᱤ ᱛᱩᱨᱠᱢᱮᱱ]] |dia6=[[:en:Meskhetian Turks#Language|ᱢᱮᱱᱠᱷᱮᱴᱤᱭᱟᱱ]] |script = [[ᱞᱟᱛᱤᱱ ᱦᱚᱨᱯᱷ|ᱛᱟᱞᱤᱱ]] ([[ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱪᱤᱠᱤ]])<br />[[ᱛᱩᱨᱠᱤᱭᱟᱹ ᱵᱨᱮᱭᱤᱞ]] |nation = [[File:Flag of Turkey.svg|22x20px]] [[ᱛᱩᱨᱠᱤ]]<br />[[File:Flag of Northern Cyprus.svg|22x20px]] [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]]<br />[[File:Flag of Cyprus.svg|22x20px]] [[ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]]<br>{{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left;|title=Organisations:|[[File:Flag of Turkic council.svg|22x20px]] [[ᱛᱩᱨᱠᱤᱠ ᱠᱟᱭᱩᱱᱥᱤᱞ]]<br>[[:en:International Organization of Turkic Culture|Türksoy]]<br>[[:en:TAKM|TAKM]] }} |minority= [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22x20px]] [[ᱵᱚᱥᱱᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱦᱟᱨᱡᱮᱜᱳᱵᱷᱤᱱᱟ]]<br>[[File:Flag of Greece.svg|22x20px]] [[ᱜᱨᱤᱠ]]<br>[[File:Flag of Iraq.svg|22x20px]] [[ᱤᱨᱟᱠ]]{{efn|Turkish language is currently official in [[Kirkuk Governorate]], [[Kifri District, Diyala Governorate|Kifri]] and [[Tooz District|Tuz Khurmatu]] districts.<ref>[https://www.meforum.org/1074/who-owns-kirkuk-the-turkoman-case] Text: Article 1 of the declaration stipulated that no law, regulation, or official action could interfere with the rights outlined for the minorities. Although Arabic became the official language of Iraq, Kurdish became a corollary official language in Sulaimaniya, and both Kurdish and Turkish became official languages in Kirkuk and Kifri.</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.milliyet.com.tr/dunya/turkmenler-turkce-tabelalardan-memnun-1032324 | title=Türkmenler, Türkçe tabelalardan memnun - Son Dakika}}</ref> In addition to that, it is been considered educational language for [[Iraqi Turkmen]] by [[Kurdistan Region]]<ref>[https://unpo.org/article/538?id=538] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704072456/https://unpo.org/article/538?id=538 |date=2020-07-04 }} Kurdistan: Constitution of the Iraqi Kurdistan Region</ref>}}<br>[[File:Flag of Kosovo.svg|22x20px]] [[ᱠᱳᱥᱳᱵᱷᱳ]]{{efn|Turkish language is currently official in [[Gjilan]], [[Mitrovica, Kosovo|Southern Mitrovica]], [[Vučitrn]], [[Mamuša]] and [[Prizren]] municipalities.<ref>[https://www.osce.org/kosovo/120010?download=true] Text: Turkish language is currently official in Prizren and Mamuşa/Mamushë/Mamuša municipalities. In 2007 and 2008, the municipalities of Gjilan/Gnjilane, southern Mitrovicë/Mitrovica, Prishtinë/Priština and Vushtrri/Vučitrn also recognized Turkish as a language in official use.</ref>}}<br>[[File:Flag of North Macedonia.svg|22x20px]] [[ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱮᱥᱤᱰᱳᱱᱤᱭᱟ]]{{efn|Turkish language is currently official in [[Centar Župa Municipality|Centar Zupa]] and [[Plasnica Municipality]]<ref>[http://beinmacedonia.com/languages-spoken-in-macedonia-2/] Text: Turkish is co-official in Centar Zupa and Plasnica</ref>}}<br>[[File:Flag of Romania.svg|22x20px]] [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ]] |iso1 = tr |iso2 = tur |iso3 = tur |lingua = part of [[Oghuz languages|44-AAB-a]] |imagecaption = '''{{transl|tr|Türkçe}}''' written in [[ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱪᱤᱠᱤ]] |map= Map of Turkish Language.png |mapcaption= {{legend|#004DFF|ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ}} {{legend|#88C4FF|ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱞᱮᱠᱷᱟᱥᱤᱫ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱹᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ}} {{legend|#AFEEEE|ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱞᱮᱠᱷᱟᱥᱤᱫ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱥᱟᱶ ᱠᱚᱢᱠᱟᱛᱮᱡᱽ ᱢᱤᱫ ᱢᱤᱭᱩᱱᱤᱥᱤᱯᱟᱞᱤᱴᱤ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚᱼᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ}} |notice=IPA |glotto=nucl1301 |glottorefname=Turkish |agency=[[:en:Turkish Language Association|Turkish Language Association]] }} '''ᱛᱩᱨᱠᱤ''' ᱥᱮ '''ᱛᱩᱨᱠᱤᱥ''' ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ({{lang|tr|Türkçe}} {{Pronunciation|Turkce.ogg|listen|(|help=no}}, {{lang|tr|Türk dili}}) ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱨᱮᱱ ᱗᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱘᱐ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱡᱟᱦᱟ ᱫᱚ [[ᱛᱩᱨᱠᱤ]] ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱟᱱ ᱨᱚᱲᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱵᱟᱨᱦᱮ [[ᱡᱟᱨᱢᱟᱱᱤ]], [[ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱮᱥᱤᱰᱳᱱᱤᱭᱟ]], [[ᱥᱟᱭᱯᱨᱟᱥ]], [[ᱜᱨᱤᱠ]], [[ᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟ]], [[ᱵᱩᱞᱜᱟᱨᱤᱭᱟ]] ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱛᱩᱨᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ]] ᱠᱚ ᱢᱩᱫ ᱨᱮ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ== ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ==ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱪᱷᱮᱨ== ==ᱨᱚᱱᱚᱲ== ==ᱚᱞ== ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ== ==ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{InterWiki|code=tr}} * [http://www.langtolang.com LangToLang Turkish-to-many Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207060024/http://www.langtolang.com/ |date=2021-02-07 }} * [http://www.bbc.co.uk/turkish/ BBC Turkish, including online Turkish radio service] * [http://www.nisanyansozluk.com Sözlerin Soyağacı: Online Turkish etymological dictionary] === ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱥᱟᱬᱮᱥ === * {{Ethnologue|code=tur}} * [https://web.archive.org/web/20070930154631/http://www.rosettaproject.org/archive/tur ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ], [[ᱨᱳᱡᱮᱴᱟ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ]] archive * [http://www.language-museum.com/t/turkish.php ᱤᱱᱴᱟᱨᱱᱮᱴ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱢᱤᱭᱩᱡᱤᱭᱟᱢ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ] === ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱪᱮᱫ ᱥᱟᱯᱟᱵᱽ === * [https://web.archive.org/web/20070701021942/http://cali.arizona.edu/maxnet/tur/ ᱮᱨᱤᱡᱳᱱᱟ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱥᱮᱪᱮᱫ] * [http://www.turkishclass.com/lessons.php ᱵᱤᱱᱟᱹ ᱯᱩᱭᱥᱟᱹ ᱛᱮ ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱪᱮᱫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327214035/http://www.turkishclass.com/lessons.php |date=2010-03-27 }} * [http://fsi-language-courses.com/Turkish.aspx Free online primary Turkish education at the Overseas Services Institute in the United States] === ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱩᱠᱨᱤ ᱵᱷᱟᱨᱥᱟᱱ === * [http://tr.wikipedia.org/wiki/ Vikipedi], ''ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱣᱤᱠᱤᱯᱮᱰᱤᱭᱟ'' * [http://tr.wikisource.org/wiki/ VikiKaynak], ''Turkish wiki-source'' * [http://tr.wikiquote.org/wiki/ Vikisöz], ''Turkish wiki-quote'' ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱵᱟᱝ ᱥᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱᱟ]] a7bxg4mssuwmsi45nsefjdaa97bpkn0 ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ 0 13301 195397 67002 2026-07-23T03:26:14Z Albetudu 1096 195397 wikitext text/x-wiki '''ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ''' ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱤᱫᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱲ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱦᱟᱹᱡᱩᱜ ᱜᱟᱰᱤ᱾ ᱡᱟᱷᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱜᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱜᱟ ᱛᱮᱭ ᱤᱫᱤ ᱟᱹᱜᱩ ᱢᱮᱭᱟ᱾᱾ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱫᱚ ᱡᱟᱦᱟᱱ [[ᱪᱟᱠᱟ]] ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱛᱮ ᱯᱩᱱ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱚᱲᱛᱮ ᱜᱚᱜ ᱤᱫᱤᱭᱟ ᱠᱚ᱾ ᱚᱨ ᱩᱱ ᱚᱠᱚᱨᱮ ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱫᱚ ᱴᱟᱹᱢᱠᱩᱨ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱥᱮᱜ᱾ ᱟᱨ ᱡᱟᱦᱟ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱠᱚ ᱜᱚᱜ ᱤᱫᱤᱭᱟ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ '''ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱵᱮᱦᱟᱨᱟ''' ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱛᱚᱮ ᱚᱱᱩᱢᱟᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱠᱚᱫᱚ ᱫᱮᱵᱽ-ᱫᱮᱵᱤᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱜᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱜᱟ ᱤᱫᱤ-ᱟᱹᱜᱩ ᱠᱚ ᱞᱟᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ᱾ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱜᱟᱱ ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱠᱚᱨᱮ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ [[ᱛᱷᱟᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱛᱮ [[ᱫᱮᱵᱟᱠᱚ|ᱫᱮᱵᱽ-ᱫᱮᱵᱤ]] ᱠᱚᱣᱟ [[ᱛᱤᱛᱟᱹᱨ|ᱵᱷᱟᱥᱠᱟᱨᱡᱳ]] ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱟᱠᱟᱵᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟᱸ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ [[ᱭᱩᱨᱳᱯ|ᱤᱭᱩᱨᱳᱯ]] ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ-ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱦᱟᱨ ᱫᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱨᱦᱚᱸ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱢᱚᱦᱟᱫᱮᱥ]] [[ᱡᱮᱞᱮᱧ ᱜᱟᱹᱰᱤ|ᱨᱮᱞ ᱜᱟᱹᱰᱤ]] ᱚᱰᱩᱝ ᱞᱟᱦᱟᱨᱮ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱵᱦᱟᱨ ᱛᱟᱦᱮ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱤᱠᱷᱟᱹᱱ ᱱᱮᱛᱟᱨ ᱨᱮᱦᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱢᱚᱦᱟᱫᱮᱥ]] ᱨᱮ [[ᱵᱟᱯᱞᱟ|ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱚᱲᱟᱜ]] ᱥᱮᱶ [[ᱛᱤᱨᱛᱷᱚ]] ᱯᱚᱨᱚᱵᱽ ᱨᱮ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱵᱟᱵᱦᱟᱨ ᱧᱮᱞᱚᱜ-ᱟ, ᱛᱚᱵᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢᱟᱣ᱾ == ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱟᱛᱷᱟ == == ᱵᱮᱵᱽᱦᱟᱨ == == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == 9u3ir8f3z9wgi79mno7hkb3mi278bqd 195398 195397 2026-07-23T03:32:01Z Albetudu 1096 /* ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱟᱛᱷᱟ */ 195398 wikitext text/x-wiki '''ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ''' ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱤᱫᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱲ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱦᱟᱹᱡᱩᱜ ᱜᱟᱰᱤ᱾ ᱡᱟᱷᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱜᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱜᱟ ᱛᱮᱭ ᱤᱫᱤ ᱟᱹᱜᱩ ᱢᱮᱭᱟ᱾᱾ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱫᱚ ᱡᱟᱦᱟᱱ [[ᱪᱟᱠᱟ]] ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱛᱮ ᱯᱩᱱ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱚᱲᱛᱮ ᱜᱚᱜ ᱤᱫᱤᱭᱟ ᱠᱚ᱾ ᱚᱨ ᱩᱱ ᱚᱠᱚᱨᱮ ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱫᱚ ᱴᱟᱹᱢᱠᱩᱨ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱥᱮᱜ᱾ ᱟᱨ ᱡᱟᱦᱟ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱠᱚ ᱜᱚᱜ ᱤᱫᱤᱭᱟ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ '''ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱵᱮᱦᱟᱨᱟ''' ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱛᱚᱮ ᱚᱱᱩᱢᱟᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱠᱚᱫᱚ ᱫᱮᱵᱽ-ᱫᱮᱵᱤᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱜᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱜᱟ ᱤᱫᱤ-ᱟᱹᱜᱩ ᱠᱚ ᱞᱟᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ᱾ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱜᱟᱱ ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱠᱚᱨᱮ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ [[ᱛᱷᱟᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱛᱮ [[ᱫᱮᱵᱟᱠᱚ|ᱫᱮᱵᱽ-ᱫᱮᱵᱤ]] ᱠᱚᱣᱟ [[ᱛᱤᱛᱟᱹᱨ|ᱵᱷᱟᱥᱠᱟᱨᱡᱳ]] ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱟᱠᱟᱵᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟᱸ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ [[ᱭᱩᱨᱳᱯ|ᱤᱭᱩᱨᱳᱯ]] ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ-ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱦᱟᱨ ᱫᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱨᱦᱚᱸ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱢᱚᱦᱟᱫᱮᱥ]] [[ᱡᱮᱞᱮᱧ ᱜᱟᱹᱰᱤ|ᱨᱮᱞ ᱜᱟᱹᱰᱤ]] ᱚᱰᱩᱝ ᱞᱟᱦᱟᱨᱮ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱞᱠᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱵᱦᱟᱨ ᱛᱟᱦᱮ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱤᱠᱷᱟᱹᱱ ᱱᱮᱛᱟᱨ ᱨᱮᱦᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱢᱚᱦᱟᱫᱮᱥ]] ᱨᱮ [[ᱵᱟᱯᱞᱟ|ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱚᱲᱟᱜ]] ᱥᱮᱶ [[ᱛᱤᱨᱛᱷᱚ]] ᱯᱚᱨᱚᱵᱽ ᱨᱮ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱵᱟᱵᱦᱟᱨ ᱧᱮᱞᱚᱜ-ᱟ, ᱛᱚᱵᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢᱟᱣ᱾ == ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱟᱛ == [[ᱨᱳᱢ]] ᱨᱮ ''ᱞᱮᱴᱤᱠᱟ'', [[ᱪᱤᱱ]] ᱛᱨᱮ ''ᱡᱤᱩᱟᱣ'', [[ᱵᱷᱤᱭᱮᱛᱱᱟᱢ]] ᱨᱮ ''ᱠᱤᱣ'', [[ᱤᱝᱞᱮᱱᱰ]] ᱨᱮ ᱥᱤᱰᱟᱱ ᱪᱮᱭᱟᱨ᱾ == ᱵᱮᱵᱽᱦᱟᱨ == == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == bsop8txus86fkao1sl45x2b4bk7wlto ᱪᱷᱟᱸᱪ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ 10 14054 195359 185888 2026-07-22T01:02:44Z MT731 2184 195359 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ | title = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist | group1 = ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ<br/> ᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ | list1 = * [[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] * [[ᱵᱟᱸᱫᱷᱰᱤᱦ]] * [[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] * [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] * [[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] * [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] * [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] * [[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] * [[ᱪᱟᱥ]] * [[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] * [[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] * [[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] * [[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱡᱮᱱᱟ]] * [[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] * [[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] * [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] * [[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] * [[ᱛᱮᱱᱩ]] * [[ᱛᱮᱱᱩ ᱰᱮᱢᱼᱠᱟᱢᱼᱠᱟᱴᱷᱦᱟᱨᱟ]] | group2 = ᱴᱷᱟᱶ<br/><small>ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ</small> | list2= * [[ᱟᱪᱷᱮᱭᱟ (ᱟᱹᱛᱩ)|ᱟᱪᱷᱮᱭᱟ]] * [[ᱪᱟᱞᱠᱟᱨᱤ ᱵᱟᱥᱛᱤ]] * [[ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] * [[ᱫᱩᱸᱜᱽᱰᱤᱴᱟᱸᱰ]] * [[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] * [[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] * [[ᱢᱟᱱᱯᱩᱨ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ|ᱢᱟᱱᱯᱩᱨ]] * [[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] * [[ᱯᱮᱛᱟᱨᱣᱟᱨ]] * [[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] * [[ᱯᱩᱯᱩᱱᱠᱤ]] * [[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] | group3 = ᱥᱩᱨᱥᱩᱯᱩᱨ | list3 = * [[ᱪᱤᱨᱟ ᱪᱟᱥ]] * [[ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | group4 = ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱠᱚ | list4 = * [[:ᱪᱷᱟᱸᱪ:ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱳᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱴᱚᱯᱪᱟᱸᱪᱤ|ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱳᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱴᱚᱯᱪᱟᱸᱪᱤ]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|τ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ]] </noinclude> r97gw6x65jzws3vvtbv7g0wl7hvl0mk 195361 195359 2026-07-22T04:08:54Z MT731 2184 195361 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ | title = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist | group1 = ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ<br/> ᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ | list1 = * [[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] * [[ᱵᱟᱸᱫᱷᱰᱤᱦ]] * [[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] * [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] * [[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] * [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] * [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] * [[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] * [[ᱪᱟᱥ]] * [[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] * [[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] * [[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] * [[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱡᱮᱱᱟ]] * [[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] * [[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] * [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] * [[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] * [[ᱛᱮᱱᱩ]] * [[ᱛᱮᱱᱩ ᱰᱮᱢᱼᱠᱟᱢᱼᱠᱟᱴᱷᱦᱟᱨᱟ]] | group2 = ᱴᱷᱟᱶ<br/><small>ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ</small> | list2= * [[ᱟᱪᱷᱮᱭᱟ (ᱟᱹᱛᱩ)|ᱟᱪᱷᱮᱭᱟ]] * [[ᱪᱟᱞᱠᱟᱨᱤ ᱵᱟᱥᱛᱤ]] * [[ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] * [[ᱫᱩᱸᱜᱽᱰᱤᱴᱟᱸᱰ]] * [[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] * [[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] * [[ᱢᱟᱱᱯᱩᱨ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ|ᱢᱟᱱᱯᱩᱨ]] * [[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] * [[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] * [[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] * [[ᱯᱩᱯᱩᱱᱠᱤ]] * [[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] | group3 = ᱥᱩᱨᱥᱩᱯᱩᱨ | list3 = * [[ᱪᱤᱨᱟ ᱪᱟᱥ]] * [[ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | group4 = ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱠᱚ | list4 = * [[:ᱪᱷᱟᱸᱪ:ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱳᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱴᱚᱯᱪᱟᱸᱪᱤ|ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱳᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱴᱚᱯᱪᱟᱸᱪᱤ]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|τ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ]] </noinclude> 6ale1rt1cur9tvdqv8829nmu5xpd7bj 195368 195361 2026-07-22T06:02:10Z MT731 2184 195368 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ | title = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist | group1 = ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ<br/> ᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ | list1 = * [[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] * [[ᱵᱟᱸᱫᱷᱰᱤᱦ]] * [[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] * [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] * [[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] * [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] * [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] * [[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] * [[ᱪᱟᱥ]] * [[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] * [[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] * [[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] * [[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱡᱮᱱᱟ]] * [[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] * [[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] * [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] * [[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] * [[ᱛᱮᱱᱩ]] * [[ᱛᱮᱱᱩ ᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱴᱷᱦᱟᱨᱟ]] | group2 = ᱴᱷᱟᱶ<br/><small>ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ</small> | list2= * [[ᱟᱪᱷᱮᱭᱟ (ᱟᱹᱛᱩ)|ᱟᱪᱷᱮᱭᱟ]] * [[ᱪᱟᱞᱠᱟᱨᱤ ᱵᱟᱥᱛᱤ]] * [[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] * [[ᱫᱩᱸᱜᱽᱰᱤᱴᱟᱸᱰ]] * [[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] * [[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] * [[ᱢᱟᱱᱯᱩᱨ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ|ᱢᱟᱱᱯᱩᱨ]] * [[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] * [[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] * [[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] * [[ᱯᱩᱯᱩᱱᱠᱤ]] * [[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] | group3 = ᱥᱩᱨᱥᱩᱯᱩᱨ | list3 = * [[ᱪᱤᱨᱟ ᱪᱟᱥ]] * [[ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | group4 = ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱠᱚ | list4 = * [[:ᱪᱷᱟᱸᱪ:ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱳᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱴᱚᱯᱪᱟᱸᱪᱤ|ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱳᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱴᱚᱯᱪᱟᱸᱪᱤ]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|τ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ]] </noinclude> lhtt4ra9rn6zzip8rmo9px9g1a4jmwp ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱰᱮᱢ 0 16279 195402 149392 2026-07-23T06:28:26Z MT731 2184 195402 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱰᱮᱢ | name_official = ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱰᱮᱢ | image = Panchet Dam (DVC) Dhanbad.jpg | image_size = | image_caption = ᱒᱐᱑᱓ ᱨᱮ ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱰᱮᱢ | image_alt = | location_map = India Jharkhand | location_map_size = | location_map_caption = ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱹᱶᱠᱟᱹ | coordinates = {{coord|23|40|41|N|86|44|49|E|type:landmark|display=inline,title}} | country = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] | location = [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ]], [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱟᱨ [[ᱯᱩᱨᱩᱞᱤᱭᱟᱹ ᱦᱚᱱᱚᱛ]], [[ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ]] | status = ᱪᱟᱹᱞᱩ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ | construction_began = | opening = ᱖ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱕᱙ | demolished = | cost = | owner = [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] | dam_type = ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱥᱟᱶ ᱦᱟᱥᱟ ᱰᱮᱢ | dam_height = {{convert|45.00|m}} | dam_height_thalweg = | dam_height_foundation= | dam_length = {{convert|6777|m}} | dam_width_crest = | dam_width_base = {{convert|10.67|m}} | dam_volume = | dam_elevation_crest = | dam_crosses = [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ]] | spillway_count = | spillway_type = ᱠᱚᱝᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ | spillway_capacity = ᱑᱗᱘᱕᱓ m³/s | res_name = ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱫᱟᱨᱦᱟ | res_capacity_total = | res_capacity_active = ᱑᱔᱙᱗.᱕᱔ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ m<sup>3</sup> | res_capacity_inactive= ᱑᱗᱐.᱓᱗ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ m<sup>3</sup> | res_catchment = | res_surface = ᱒᱗.᱙᱒ km<sup>2</sup> | res_elevation = | res_max_depth = | res_max_length = | res_max_width = | res_tidal_range = | plant_operator = [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = | plant_capacity = ᱒×᱔᱐ MW | plant_annual_gen = | website = | extra = }} ''' ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱰᱮᱢ''' ᱫᱚ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ ᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱨᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ.-ᱟᱜ ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱾ ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱑᱙᱕᱙ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱩ ᱞᱮᱱᱟ᱾ '''ᱦᱟᱹᱠᱩ ᱪᱟᱥ''' ᱯᱟᱧᱨᱮᱛ ᱪᱟᱜ ᱵᱟ.ᱫᱤ ᱨᱮ ᱵᱩᱞᱩᱸ ᱫᱚ ᱵᱟ.ᱱᱩᱜ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱾ ᱫᱟᱜ ᱨᱮ ᱟᱠᱥᱤᱡᱮᱱ ᱦᱚᱸ (᱐.᱖᱖ ᱠᱷᱚᱱ ᱒.᱘ ᱢᱤᱞᱤᱜᱮᱨᱟᱢ ᱑-᱑)ᱟᱨ ᱯᱤ ᱮᱤᱪ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱗.᱒᱓ ᱟᱨ ᱗.᱖᱗ ᱵᱷᱤᱛᱟ.ᱨ ᱨᱮ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱟᱸᱫ ᱫᱚ ᱑᱙᱕᱘ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟᱠᱚ ᱾ ᱱᱚᱰᱮ ᱫᱚ ᱨᱩᱭ,ᱢᱤᱨᱜᱮᱞ ᱠᱟᱛᱞᱟ ᱦᱟ.ᱠᱩ ᱠᱚ ᱪᱟᱥ ᱠᱚᱣᱟ᱾[᱘] '''ᱰᱤᱵᱷᱤᱥᱤ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ''' ᱑᱙᱔᱒ ᱥᱟ.ᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱵᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱵᱟᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱜᱚᱵᱷᱚᱨᱱᱚᱨ ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱶᱛᱟᱭ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱑᱙᱔᱓ ᱥᱟ.ᱦᱤᱛ ᱨᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱛᱮ ᱩᱯᱠᱟ.ᱨ ᱞᱮᱱᱟᱱ ᱠᱟ.ᱢᱤ ᱦᱚᱨᱟ ᱥᱟᱵ ᱨᱟᱠᱟᱵ -ᱟ। ᱢᱟ.ᱠᱤᱱ ᱢᱩᱞᱩᱠ ᱴᱮᱱᱮᱥᱤᱵᱷᱮᱭᱞᱤ ᱚᱛᱷᱨᱤᱴᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱᱚᱜ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟ.ᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱚᱨᱟᱛ ᱟᱫᱮᱭᱟ ᱾ ᱴᱤᱵᱷᱤ ᱾ ᱮᱭᱟᱨ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨ ᱰᱟᱵᱞᱩ.ᱮᱞ.ᱵᱷᱳᱰᱩᱤᱱ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱜᱚᱡ ᱮ ᱥᱟᱢᱟᱸ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱟᱱ ᱮ ᱥᱟᱢᱵᱟᱲᱟᱣ ᱟ,ᱫᱟᱜ ᱱᱟᱞᱟ,ᱟᱨ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱰᱷᱚᱸᱜᱟ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱦᱚᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱤᱱᱠᱟᱹᱛᱮ ᱑᱙᱔᱘ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱫᱟᱢᱩᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱠᱚᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱮᱦᱚᱵ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱵᱷᱳᱰᱩᱭᱤᱱ ᱨᱮ ᱘ᱜᱚᱴᱟᱸ ᱵᱟᱸᱫ ᱟᱨ ᱡᱤᱫ ᱴᱟᱸ ᱫᱟᱜ ᱵᱟᱸᱫᱤ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱠᱚ ᱩᱭᱦᱟ.ᱨ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱛᱟᱭᱱᱚᱢ ᱛᱤᱞᱟᱹᱭᱟ,ᱠᱳᱱᱟᱨ,ᱢᱟᱭᱛᱷᱚᱱ,ᱟᱨ ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹᱵᱟᱸᱫᱷ ᱟᱨ ᱫᱩᱨᱜᱟᱯᱩᱨ ᱫᱟᱜᱵᱟᱸᱫᱤ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱚ ᱥᱟᱵ ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱠᱮᱫᱟ᱾[᱑] ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱰᱮᱢ ᱫᱚ ᱵᱚᱨᱟᱠᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱠᱮᱫ ᱛᱮ ᱑᱙᱕᱓ ᱨᱮᱠᱚ ᱩᱰᱷᱟᱹᱣ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱵᱟᱨ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱑᱙᱕᱕ ᱨᱮᱠᱳᱱᱟᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱛᱮ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱵᱟᱸᱫ ᱩᱰᱷᱟᱹᱣ ᱑᱙᱕᱗ ᱨᱮ ᱢᱟᱭᱛᱷᱚᱱᱨᱮ ᱵᱚᱨᱟᱠᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱟᱛᱮ ᱛᱮᱥᱺᱨ ᱵᱟᱸᱫ, ᱤᱱᱟᱹ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱑᱙᱕᱙ ᱨᱮ ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱨᱮ ᱫᱟᱢᱩᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱟᱱ ᱵᱟᱸᱫ ᱠᱚ ᱩᱰᱷᱟᱹᱣ ᱠᱮᱫᱟ᱾[᱒] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} 4cc433y5m9e2p86y8w49aebk1shm1sr 195403 195402 2026-07-23T06:28:39Z MT731 2184 195403 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱰᱮᱢ | name_official = ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱰᱮᱢ | image = Panchet Dam (DVC) Dhanbad.jpg | image_size = | image_caption = ᱒᱐᱑᱓ ᱨᱮ ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱰᱮᱢ | image_alt = | location_map = India Jharkhand | location_map_size = | location_map_caption = ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱹᱶᱠᱟᱹ | coordinates = {{coord|23|40|41|N|86|44|49|E|type:landmark|display=inline,title}} | country = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] | location = [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ]], [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱟᱨ [[ᱯᱩᱨᱩᱞᱤᱭᱟᱹ ᱦᱚᱱᱚᱛ]], [[ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ]] | status = ᱪᱟᱹᱞᱩ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ | construction_began = | opening = ᱖ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱕᱙ | demolished = | cost = | owner = [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] | dam_type = ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱥᱟᱶ ᱦᱟᱥᱟ ᱰᱮᱢ | dam_height = {{convert|45.00|m}} | dam_height_thalweg = | dam_height_foundation= | dam_length = {{convert|6777|m}} | dam_width_crest = | dam_width_base = {{convert|10.67|m}} | dam_volume = | dam_elevation_crest = | dam_crosses = [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ]] | spillway_count = | spillway_type = ᱠᱚᱝᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ | spillway_capacity = ᱑᱗᱘᱕᱓ m³/s | res_name = ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱫᱟᱨᱦᱟ | res_capacity_total = | res_capacity_active = ᱑᱔᱙᱗.᱕᱔ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ m<sup>3</sup> | res_capacity_inactive= ᱑᱗᱐.᱓᱗ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ m<sup>3</sup> | res_catchment = | res_surface = ᱒᱗.᱙᱒ km<sup>2</sup> | res_elevation = | res_max_depth = | res_max_length = | res_max_width = | res_tidal_range = | plant_operator = [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = | plant_capacity = ᱒×᱔᱐ MW | plant_annual_gen = | website = | extra = }} ''' ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱰᱮᱢ''' ᱫᱚ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ ᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱨᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ.-ᱟᱜ ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱾ ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱑᱙᱕᱙ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱩ ᱞᱮᱱᱟ᱾ '''ᱦᱟᱹᱠᱩ ᱪᱟᱥ''' ᱯᱟᱧᱨᱮᱛ ᱪᱟᱜ ᱵᱟ.ᱫᱤ ᱨᱮ ᱵᱩᱞᱩᱸ ᱫᱚ ᱵᱟ.ᱱᱩᱜ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱾ ᱫᱟᱜ ᱨᱮ ᱟᱠᱥᱤᱡᱮᱱ ᱦᱚᱸ (᱐.᱖᱖ ᱠᱷᱚᱱ ᱒.᱘ ᱢᱤᱞᱤᱜᱮᱨᱟᱢ ᱑-᱑)ᱟᱨ ᱯᱤ ᱮᱤᱪ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱗.᱒᱓ ᱟᱨ ᱗.᱖᱗ ᱵᱷᱤᱛᱟ.ᱨ ᱨᱮ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱟᱸᱫ ᱫᱚ ᱑᱙᱕᱘ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟᱠᱚ ᱾ ᱱᱚᱰᱮ ᱫᱚ ᱨᱩᱭ,ᱢᱤᱨᱜᱮᱞ ᱠᱟᱛᱞᱟ ᱦᱟ.ᱠᱩ ᱠᱚ ᱪᱟᱥ ᱠᱚᱣᱟ᱾[᱘] '''ᱰᱤᱵᱷᱤᱥᱤ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ''' ᱑᱙᱔᱒ ᱥᱟ.ᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱵᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱵᱟᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱜᱚᱵᱷᱚᱨᱱᱚᱨ ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱶᱛᱟᱭ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱑᱙᱔᱓ ᱥᱟ.ᱦᱤᱛ ᱨᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱛᱮ ᱩᱯᱠᱟ.ᱨ ᱞᱮᱱᱟᱱ ᱠᱟ.ᱢᱤ ᱦᱚᱨᱟ ᱥᱟᱵ ᱨᱟᱠᱟᱵ -ᱟ। ᱢᱟ.ᱠᱤᱱ ᱢᱩᱞᱩᱠ ᱴᱮᱱᱮᱥᱤᱵᱷᱮᱭᱞᱤ ᱚᱛᱷᱨᱤᱴᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱᱚᱜ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟ.ᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱚᱨᱟᱛ ᱟᱫᱮᱭᱟ ᱾ ᱴᱤᱵᱷᱤ ᱾ ᱮᱭᱟᱨ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨ ᱰᱟᱵᱞᱩ.ᱮᱞ.ᱵᱷᱳᱰᱩᱤᱱ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱜᱚᱡ ᱮ ᱥᱟᱢᱟᱸ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱟᱱ ᱮ ᱥᱟᱢᱵᱟᱲᱟᱣ ᱟ,ᱫᱟᱜ ᱱᱟᱞᱟ,ᱟᱨ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱰᱷᱚᱸᱜᱟ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱦᱚᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱤᱱᱠᱟᱹᱛᱮ ᱑᱙᱔᱘ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱫᱟᱢᱩᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱠᱚᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱮᱦᱚᱵ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱵᱷᱳᱰᱩᱭᱤᱱ ᱨᱮ ᱘ᱜᱚᱴᱟᱸ ᱵᱟᱸᱫ ᱟᱨ ᱡᱤᱫ ᱴᱟᱸ ᱫᱟᱜ ᱵᱟᱸᱫᱤ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱠᱚ ᱩᱭᱦᱟ.ᱨ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱛᱟᱭᱱᱚᱢ ᱛᱤᱞᱟᱹᱭᱟ,ᱠᱳᱱᱟᱨ,ᱢᱟᱭᱛᱷᱚᱱ,ᱟᱨ ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹᱵᱟᱸᱫᱷ ᱟᱨ ᱫᱩᱨᱜᱟᱯᱩᱨ ᱫᱟᱜᱵᱟᱸᱫᱤ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱚ ᱥᱟᱵ ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱠᱮᱫᱟ᱾[᱑] ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱰᱮᱢ ᱫᱚ ᱵᱚᱨᱟᱠᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱠᱮᱫ ᱛᱮ ᱑᱙᱕᱓ ᱨᱮᱠᱚ ᱩᱰᱷᱟᱹᱣ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱵᱟᱨ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱑᱙᱕᱕ ᱨᱮᱠᱳᱱᱟᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱛᱮ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱵᱟᱸᱫ ᱩᱰᱷᱟᱹᱣ ᱑᱙᱕᱗ ᱨᱮ ᱢᱟᱭᱛᱷᱚᱱ ᱨᱮ ᱵᱚᱨᱟᱠᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱟᱛᱮ ᱛᱮᱥᱺᱨ ᱵᱟᱸᱫ, ᱤᱱᱟᱹ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱑᱙᱕᱙ ᱨᱮ ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱨᱮ ᱫᱟᱢᱩᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱟᱱ ᱵᱟᱸᱫ ᱠᱚ ᱩᱰᱷᱟᱹᱣ ᱠᱮᱫᱟ᱾[᱒] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} hlhypuhfzwd3x8vmz1w7btnwqumn93w ᱪᱷᱟᱸᱪ:Country data ᱥᱣᱤᱰᱮᱱ 10 16539 195356 156538 2026-07-21T16:03:17Z CommonsDelinker 91 Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].). 195356 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ᱥᱣᱤᱰᱮᱱ | flag alias = Flag of Sweden.svg | flag alias-army = Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-air force =Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-1562 = Flag of Sweden (1562–1650).svg | border-1562 = | flag alias-1818 = Swedish and Norwegian merchant flag 1818-1844.svg | flag alias-1844 = Swedish civil ensign (1844–1905).svg | flag alias-naval = Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-naval-1844 = Naval Ensign of Sweden (1844-1905).svg | flag alias-naval-1815 = Ensign of Sweden and Norway (1815–1844).svg | link alias-army = ᱥᱣᱤᱰᱤᱥ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ | border-army= | border-air force= | link alias-air force = ᱥᱣᱤᱰᱤᱥ ᱦᱚᱭ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ | border-naval = | link alias-naval = ᱥᱣᱤᱰᱤᱥ ᱫᱟᱜ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1562 | var2 = 1818 | var3 = 1844 | var4 = naval-1844 | var5 = naval-1815 | redir1 = SWE </noinclude> }} 572wzy4enp8cpu22dfco5qef8dv75hm ᱪᱷᱟᱸᱪ:Country data ᱯᱷᱤᱞᱤᱯᱟᱭᱤᱱ 10 17063 195351 81070 2026-07-21T07:51:08Z CommonsDelinker 91 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 195351 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ᱯᱷᱤᱞᱤᱯᱟᱭᱤᱱ | flag alias = Flag of the Philippines.svg | flag alias-1535 = Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg | flag alias-1821 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1875 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-aguinaldo = Philippines Flag Original.svg | flag alias-1898 = Flag of the United States (1896-1908).svg | flag alias-1908 = US flag 46 stars.svg | flag alias-1912 = US flag 48 stars.svg | flag alias-1919 = Flag of the Philippines (1919-1936).svg | flag alias-1936 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-1985 = Flag of the Philippines (light blue).svg | flag alias-1986 = Flag of the Philippines (navy blue).svg | flag alias-air force = Flag of the Philippine Air Force.svg | link alias-air force = ᱯᱷᱤᱞᱤᱯᱟᱭᱤᱱ ᱦᱚᱭ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ | flag alias-army=Flag of the Philippine Army.svg | flag alias-marines=Flag of the Philippine Marine Corps.png | link alias-marines=Philippine Marine Corps | flag alias-military=Flag of the Armed Forces of the Philippines.svg | link alias-military= ᱯᱷᱤᱞᱤᱯᱟᱭᱤᱱ ᱟᱨᱢᱮᱫᱽ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ | flag alias-navy=Flag of the Philippine Navy.png | link alias-navy=ᱯᱷᱤᱞᱤᱯᱟᱭᱤᱱ ᱫᱟᱜ | link alias-army = ᱯᱷᱤᱞᱤᱯᱟᱭᱤᱱ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ | link alias-naval = Philippine Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1535 | var2 = 1821 | var3 = 1873 | var4 = 1875 | var5 = aguinaldo | var6 = 1898 | var7 = 1908 | var8 = 1912 | var9 = 1919 | var10 = 1936 | var11 = 1985 | var12 = 1986 | cat = Philippines | redir1 = PHL | redir2 = PHI | related1 = First Philippine Republic | related2 = Philippine Commonwealth | related3 = Second Philippine Republic </noinclude> }} mhe1m0rrevd5bsw7qnak6qrw0497rk3 ᱯᱤ. ᱵᱷᱤ. ᱥᱤᱱᱫᱷᱩ 0 17112 195236 193043 2026-07-20T12:10:13Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195236 wikitext text/x-wiki {{Short description|Indian badminton player}} {{pp-protected|reason=Persistent [[WP:Disruptive editing|disruptive editing]]; requested at [[WP:RfPP]]|small=yes}} {{Use Indian English|date=March 2021}} {{Use dmy dates|date=March 2021}}{{Infobox badminton player|name=P. V. Sindhu|coach=[[Park Tae-sang]]<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/i-dont-have-any-differences-with-gopichand-says-pv-sindhu/articleshow/80917537.cms | title=I don't have any differences with Gopichand, says PV Sindhu | work=[[The Times of India]] | date=15 February 2021 | access-date=27 June 2021}}</ref>|medaltemplates={{MedalSport | Women's [[badminton]] }} {{MedalCountry | {{IND}} }} {{MedalCompetition | [[Badminton at the Summer Olympics|Olympic Games]] }} {{MedalSilver | [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|2016 Rio de Janeiro]] | [[Badminton at the 2016 Summer Olympics – Women's singles|Women's singles]] }} {{MedalBronze | [[Badminton at the 2020 Summer Olympics|2020 Tokyo]] | [[Badminton at the 2020 Summer Olympics – Women's singles|Women's singles]] }} {{MedalCompetition | [[BWF World Championships|World Championships]] }} {{MedalGold | [[2019 BWF World Championships|2019 Basel]] | [[2019 BWF World Championships&nbsp;– Women's singles|Women's singles]] }} {{MedalSilver | [[2017 BWF World Championships|2017 Glasgow]] | [[2017 BWF World Championships&nbsp;– Women's singles|Women's singles]] }} {{MedalSilver | [[2018 BWF World Championships|2018 Nanjing]] | [[2018 BWF World Championships&nbsp;– Women's singles|Women's singles]] }} {{MedalBronze | [[2013 BWF World Championships|2013 Copenhagen]] | [[2013 BWF World Championships&nbsp;– Women's singles|Women's singles]] }} {{MedalBronze | [[2014 BWF World Championships|2014 Guangzhou]] | [[2014 BWF World Championships&nbsp;– Women's singles|Women's singles]] }} {{MedalCompetition | [[Uber Cup]] }} {{MedalBronze | [[2014 Thomas & Uber Cup|2014 New Delhi]] | Women's team }} {{MedalBronze | [[2016 Thomas & Uber Cup|2016 Kunshan]] | Women's team }} {{MedalCompetition | [[Badminton at the Asian Games|Asian Games]] }} {{MedalSilver | {{Nowrap|[[Badminton at the 2018 Asian Games|2018 Jakarta–Palembang]]}} | {{Nowrap|[[Badminton at the 2018 Asian Games – Women's singles|Women's singles]]}} }} {{MedalBronze | [[Badminton at the 2014 Asian Games|2014 Incheon]] | [[Badminton at the 2014 Asian Games – Women's team|Women's team]] }} {{MedalCompetition | [[Badminton at the Commonwealth Games|Commonwealth Games]] }} {{MedalGold | [[Badminton at the 2018 Commonwealth Games|2018 Gold Coast]] | [[Badminton at the 2018 Commonwealth Games – Mixed team|Mixed team]] }} {{MedalSilver | 2018 Gold Coast | [[Badminton at the 2018 Commonwealth Games – Women's singles|Women's singles]] }} {{MedalBronze | [[Badminton at the 2014 Commonwealth Games|2014 Glasgow]] | [[Badminton at the 2014 Commonwealth Games – Women's singles|Women's singles]] }} {{MedalCompetition | [[Badminton Asia Championships|Asian Championships]] }} {{MedalBronze | [[2014 Badminton Asia Championships|2014 Gimcheon]] | Women's singles }} {{MedalCompetition | [[South Asian Games]] }} {{MedalGold | [[2016 South Asian Games|2016 Guwahati–Shillong]] | Women's team }} {{MedalSilver | 2016 Guwahati–Shillong | Women's singles }} {{MedalCompetition | [[Commonwealth Youth Games]] }} {{MedalGold | [[Badminton at the 2011 Commonwealth Youth Games|2011 Douglas]] | Girls' singles }} {{MedalCompetition | [[Badminton Asia Junior Championships|Asian Junior Championships]] }} {{MedalGold | [[2012 Asian Junior Badminton Championships|2012 Gimcheon]] | Girls' singles }} {{MedalBronze | [[2011 Asian Junior Badminton Championships|2011 Lucknow]] | Girls' singles }} {{MedalBronze | 2011 Lucknow | Mixed team }}|show-medals=Yes|date_of_current_ranking=23 March 2021<ref>{{Cite web|url=https://bwfbadminton.com/player/73173/pusarla-v-sindhu|title=Current Ranking -|website=www. bwflive.tournamentsoftware.com }}</ref>|current_ranking=7|date_of_highest_ranking=7 April 2017<ref>{{Cite web|url=https://bwflive.tournamentsoftware.com/ranking/ranking.aspx?id=13220|title=World No 2 on 7th April 2017 -|website=www. bwflive.tournamentsoftware.com }}</ref>|highest_ranking=2|titles=15<!--should not include "Games" (Olympics, Asian, Southeast Asian)-->|career_record=349 wins, 149 losses|event=Women's singles|handedness=Right|image=PV Sindhu headshot.jpg|years_active=2011–present|weight=65 kg<ref name="SR"/>|height=1.79 m<ref name="SR">{{cite web |title=P. V. Sindhu Bio, Stats, and Results |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/si/p-v-sindhu-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418005033/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/si/p-v-sindhu-1.html |url-status=dead |archive-date=18 April 2020 |website=Olympics at Sports-Reference.com |access-date=10 April 2020 |language=en}}</ref>|birth_place=[[Hyderabad]], [[Andhra Pradesh]], India<br>{{small|(now in [[Telangana]]), India}}<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/commonwealth-games/pv-sindhu-profile-badminton-biography-stats-medals-cwg-5105924/|title=PV Sindhu Profile, Stats, Record: PV Sindhu goes after converting bronze medal to gold|date=29 March 2018}}</ref>|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1995|7|5}}<ref name="bwfbadminton.com">{{Cite web|url=https://bwfbadminton.com/player/73173/pusarla-v-sindhu|title=PUSARLA V. Sindhu &#124; Profile|website=bwfbadminton.com}}</ref>|country=[[India]]|birth_name=Pusarla Venkata Sindhu|size=|caption=Sindhu in 2016|bwf_id=0BF2D10A-66EB-4B90-BB4B-3F70D4ADAD99}}'''ᱯᱩᱥᱟᱨᱞᱟ ᱵᱷᱮᱝᱠᱚᱴᱟ ᱥᱤᱱᱫᱷᱩ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱕ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱑᱙᱙᱕) ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ [[ᱵᱮᱰᱢᱤᱱᱴᱚᱱ]] ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮ, ᱥᱤᱱᱫᱷᱩ ᱫᱚ [[ᱚᱞᱚᱢᱯᱤᱠ ᱜᱮᱢᱥ|ᱚᱞᱚᱢᱯᱤᱠᱥ]] ᱟᱨ [[ᱵᱤ.ᱰᱚᱵᱽᱞᱩ.ᱮᱯᱷ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱴᱩᱨ|ᱵᱤ.ᱰᱚᱵᱽᱞᱩ.ᱮᱯᱷ ᱥᱟᱨᱠᱤᱴ]], [[2019 BWF World Championships|᱒᱐᱑᱙ ᱣᱟᱞᱰ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥᱤᱯ]] ᱨᱮ ᱥᱚᱱᱟᱭ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟ᱾ ᱥᱤᱱᱫᱷᱩ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱰᱢᱤᱱᱴᱚᱱ ᱨᱮ ᱣᱟᱞᱰ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱞᱮᱛᱟᱨ ᱵᱟᱻᱵᱟᱨ ᱫᱷᱟᱣ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱚᱞᱟᱢᱯᱤᱠ ᱨᱮ ᱢᱮᱰᱟᱞ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟᱭ᱾ <ref>{{Cite news|date=August 1, 2021|title=PV Sindhu joins select group of repeat medalists with Tokyo 2020 bronze|url=https://olympics.com/en/featured-news/pv-sindhu-joins-select-group-of-repeat-medalists-with-tokyo-2020-bronze|url-status=live|access-date=August 1, 2021|website=[[Olympic Games]]}}</ref> Sindhu broke into the top 20 of the [[BWF World Ranking]] in September 2012, at the age of 17.<ref name="top20">{{cite news|title=Sindhu breaks into world top 20 ranking|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/article3918416.ece|access-date=21 September 2012|newspaper=[[The Hindu]]|date=21 September 2012|location=Chennai, India}}</ref> Beginning in 2013, she won a medal at every world championships, with the exception of [[2015 BWF World Championships|2015]]. She is just the second woman after [[Zhang Ning]] to win five or more medals at the world championships. She represented India at the [[2016 Summer Olympics|2016 Summer Olympics (Rio)]], becoming the first Indian badminton player to reach a final. She won the silver medal after losing out to Spain's [[Carolina Marin]].<ref>{{cite news|title=PV Sindhu Scripts History, Becomes First Indian Woman To Win Olympic Silver Medal|url=http://www.indiatimes.com/sports/rio-olympics/pv-sindhu-scripts-history-becomes-first-indian-woman-to-win-olympic-silver-medal-260281.html|access-date=20 August 2016|work=indiatimes.com}}</ref> She made her second consecutive [[Olympic]] appearance at the [[2020 Summer Olympics|2020 Summer Olympics (Tokyo)]] and won a bronze medal, becoming the first Indian woman ever to win two Olympic medals.<ref>{{Cite news|date=August 1, 2021|title=PV Sindhu joins select group of repeat medalists with Tokyo 2020 bronze|url=https://olympics.com/en/featured-news/pv-sindhu-joins-select-group-of-repeat-medalists-with-tokyo-2020-bronze|url-status=live|access-date=August 1, 2021|website=[[Olympic Games]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-01|title=PV Sindhu wins bronze medal to create history for India at Tokyo Olympics|url=https://www.hindustantimes.com/sports/olympics/pv-sindhu-wins-bronze-medal-to-create-history-for-india-at-tokyo-olympics-101627817697100.html|access-date=2021-08-01|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> Sindhu won her first [[BWF Superseries|superseries]] title at the [[2016 China Open Super Series Premier|2016 China Open]] and followed it up with four more finals in 2017, winning the titles in [[2017 Korea Open Super Series|South Korea]] and [[2017 India Super Series|India]]. In addition to that, she has won a silver medal each at the [[2018 Commonwealth Games]] and [[2018 Asian Games]], and two bronze medals at the [[Uber Cup]]. With earnings of US$8.5&nbsp;million and $5.5&nbsp;million respectively, Sindhu made the ''[[Forbes]]''{{'}} list of Highest-Paid Female Athletes in 2018 and 2019.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2018/08/21/the-highest-paid-female-athletes-2018/|title=The Highest-Paid Female Athletes 2018|last=Badenhausen|first=Kurt|website=Forbes|language=en|access-date=23 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2019/08/06/the-highest-paid-female-athletes-2019-serena-and-osaka-dominate/|title=The Highest-Paid Female Athletes 2019: Serena And Osaka Dominate|last=Badenhausen|first=Kurt|website=Forbes|language=en|access-date=23 August 2019}}</ref> She is the recipient of the sports honour [[Rajiv Gandhi Khel Ratna]], and India's fourth highest civilian award, the [[Padma Shri]]. She was also honoured with [[Padma Bhushan]], the third highest civilian award in India, in January 2020.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2020/jan/26/padma-vibhushan-for-mary-kom-pv-sindhu-awarded-padma-bhushan-2094756.html|title=Padma Vibhushan for Mary Kom, PV Sindhu awarded Padma Bhushan|publisher=The New Indian Express|date=26 January 2020|access-date=26 January 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mary-kom-will-be-conferred-with-padma-vibhushan-pv-sindhu-to-get-padma-bhushan/articleshow/73627922.cms|title=Mary Kom will be conferred with Padma Vibhushan, PV Sindhu to get Padma Bhushan|newspaper=[[The Economic Times]]|date=26 January 2020|access-date=26 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=MINISTRY OF HOME AFFAIRS|url=https://padmaawards.gov.in/PDFS/2020AwardeesList.pdf|website=padmaawards.gov.in|access-date=25 January 2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|last1=DelhiJune 3|first1=Akshay Ramesh New|last2=June 3|first2=2021UPDATED|last3=Ist|first3=2021 13:30|title=PV Sindhu ready for one-woman show at Tokyo Olympics, sees no added pressure|url=https://www.indiatoday.in/sports/badminton/story/tokyo-olympics-pv-sindhu-preparation-saina-srikanth-1810357-2021-06-03|access-date=2021-07-16|website=India Today|language=en}}</ref> == Early life and training == Pusarla Venkata Sindhu<ref>{{Cite web|url=https://bwfbadminton.com/player/73173/pusarla-v-sindhu|title=P. V. Sindhu -|website=www. bwflive.tournamentsoftware.com}}</ref> was born and brought up in [[Hyderabad]], India to [[P. V. Ramana]] and P. Vijaya.<ref>{{Cite web|date=19 August 2016|title=PV Sindhu will keep hopes of all Indians high, says her father PV Ramana|url=http://indianexpress.com/sports/rio-2016-olympics/pv-sindhu-silver-medal-india-final-father-ramana-parents-result-highlights-2985915/|access-date=21 August 2016}}</ref> Ramana, an employee of the [[Indian Railways]], was born in [[Nirmal]], [[Telangana]] while Vijaya hails from [[Vijayawada]], [[Andhra Pradesh]].<ref>{{Cite web|last=P|first=Ashish|date=20 August 2016|title=Who does PV Sindhu belong to? Telangana and Andhra Pradesh in bitter fight|url=https://www.indiatoday.in/rio-olympics-2016/india-olympics/story/rio-olympics-2016-pv-sindhu-pullela-gopichand-andhra-pradesh-telangana-336280-2016-08-20|url-status=live|access-date=2021-07-31|website=India Today|language=en}}</ref> Both her parents have been national level [[Volleyball]] players. Her father, Ramana, who was a member of the Indian volleyball team that won the bronze medal in 1986 [[1986 Asian Games|Seoul Asian Games]], received the [[Arjuna Award]] in 2000 for his contribution to the sports.<ref name="parents">{{cite news|date=30 December 2009|title=Boys and girls with golden dreams|newspaper=[[Deccan Chronicle]]|url=http://www.deccanchronicle.com/node/98758/print|access-date=20 October 2010|archive-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214135447/https://www.deccanchronicle.com/node/98758/print|url-status=dead}}</ref> Sindhu lives in [[Hyderabad]], [[Telangana]]. She was educated at [[Auxilium High School]], [[Hyderabad]]<ref>{{cite news|last1=PTI|title=Sindhu: 'My dream is to become World No. 1'|url=https://sportstar.thehindu.com/badminton/sindhu-my-dream-is-to-become-world-no-1/article22881149.ece|access-date=22 January 2020|work=Sportstar|date=28 February 2018|language=en}}</ref> and at [[St. Ann's College for Women]], [[Hyderabad]].<ref>{{cite news|last1=Bureau|first1=Our|title=St Ann's College fetes Sindhu|url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Education-and-Careers/2014-08-12/St-Anns-College-fetes-Sindhu/104814|work=www.thehansindia.com|date=13 August 2014|language=en}}</ref> Though her parents played professional volleyball, she chose [[badminton]] over it because she drew inspiration from the success of [[Pullela Gopichand]], the [[2001 All England Open Badminton Championships|2001 All England Open Badminton Champion]].<ref name="pro_1">{{cite news|last=V. V.|first=Subrahmanyam|title=Aiming for the stars|url=http://www.hindu.com/mp/2008/04/10/stories/2008041050140300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108060446/http://www.hindu.com/mp/2008/04/10/stories/2008041050140300.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2012|access-date=20 October 2010|newspaper=[[The Hindu]]|date=10 April 2008|location=Chennai, India}}</ref> She eventually started playing [[badminton]] from the age of eight.<ref name="parents" /> She first learned the basics of the sport with the guidance of Mehboob Ali at the badminton courts of Indian Railway Institute of Signal Engineering and Telecommunications in Secunderabad. Soon after, she joined Pullela Gopichand's [[Gopichand Badminton Academy]].<ref name="pro_1" /> While profiling her career, a correspondent with ''The Hindu'' wrote:<blockquote>"The fact that she reports on time at the coaching camps daily, traveling a distance of 56 km from her residence, is perhaps a reflection of her willingness to complete her desire to be a good badminton player with the required hard work and commitment."<ref name="pro_1" /></blockquote>Gopichand seconded this correspondent's opinion when he said that "the most striking feature in Sindhu's game is her attitude and the never-say-die spirit."<ref name="pro_2">{{cite news|last=V. V.|first=Subrahmanyam|title=Shuttler Sindhu is the star to watch out for|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-downtown/article809945.ece|access-date=20 October 2010|newspaper=The Hindu|date=3 October 2010|location=Chennai, India}}</ref> After joining Gopichand's badminton academy, Sindhu won several titles. In the under-10 years category, she won the 5th Servo All India ranking championship in the doubles category and the singles title at the Ambuja Cement All India ranking. In the under-13 years category, she won the singles title at the Sub-juniors in [[Pondicherry (city)|Pondicherry]], doubles titles at the Krishna Khaitan All India Tournament IOC All India Ranking, the Sub-Junior Nationals and the All India Ranking in [[Pune]]. She also won the under-14 team gold medal at the 51st National State Games in India.<ref name="parents" /> She later parted company with Gopichand and chose South Korean coach [[Park Tae-sang]].<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/tokyo-olympics/article/explained-why-pv-sindhu-parted-ways-with-pullela-gopichand-to-train-with-south-korean-coach/792272|title=EXPLAINED: Why PV Sindhu parted ways with Pullela Gopichand to train with South Korean coach|publisher=Times Now|work=Abhishek Kumar|date=30 July 2021|accessdate=31 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/badminton/park-tae-sang-pv-sindhu-coach-tokyo-olympics-2021|title=Park Tae-Sang: All you need to know about PV Sindhu's animated coach on the sidelines|publisher=SportsKeeda|work=Hari Kishore Malladi|date=30 July 2021|accessdate=31 July 2021}}</ref> == Career == === 2009–2011 === Sindhu entered the international circuit at a young age of 14. She was a bronze medallist at the 2009 Sub-Junior Asian Badminton Championships held in [[Colombo]]. At the 2010 [[Iran Fajr International]] Badminton Challenge, she won the silver medal in the singles category.<ref>{{cite news|title=SAI badminton coach returns with glory|url=http://www.tribuneindia.com/2010/20100213/cth2.htm|access-date=20 October 2010|newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|date=13 February 2010}}</ref> She reached the quarterfinals of the [[2010 BWF World Junior Championships]] that was held in Mexico where she lost to Chinese [[Suo Di]] in a 3-gamer.<ref>{{cite news|title=India won two bronze in Junior World Badminton c'ships|url=http://www.zeenews.com/news622914.html|access-date=20 October 2010|newspaper=[[Zee News]]|date=29 April 2010}}</ref> In 2011, She won Maldives International Challenge in June defeating compatriot [[P.C. Thulasi]].<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/badminton/15-years-old-pv-sindhu-triumphs-at-maldives-open|title=15 Years Old PV Sindhu Triumphs at Maldives Open|website=www.sportskeeda.com|date=11 June 2011|access-date=31 May 2020|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711184035/https://www.sportskeeda.com/amp/badminton/15-years-old-pv-sindhu-triumphs-at-maldives-open|url-status=dead}}</ref> She also won Indonesia International Challenge next month.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/badminton/p-v-sindhu-wins-indonesian-international-challenge|title=P.V. Sindhu wins Indonesian International Challenge|website=www.sportskeeda.com|date=24 July 2011|access-date=31 May 2020|archive-date=4 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804041709/https://www.sportskeeda.com/amp/badminton/p-v-sindhu-wins-indonesian-international-challenge|url-status=dead}}</ref> She was the finalist at the [[Dutch Open (badminton)|Dutch Open]] where she lost to home player [[Yao Jie]] with scores 16–21, 17–21.<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/sport/2011/oct/17/sindhu-loses-in-dutch-open-final-301023.html|title=Sindhu loses in Dutch Open final|website=www.newindianexpress.com|date=17 October 2011|access-date=31 May 2020}}</ref> Her successful run continued after she won Swiss International beating [[Carola Bott]] of Germany in the Final.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/sports/sensational-sindhu-wins-swiss-international-challenge-115051.html/amp|title=Sensational Sindhu wins Swiss International Challenge|website=www.firstpost.com|date=23 October 2011|access-date=31 May 2020}}</ref> She lost in second round of [[2011 BWF World Junior Championships]] to [[Yuki Fukushima]] in a very close match 21–15, 18–21, 21–23.<ref>{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/sports/badminton/Sameer-battles-to-make-last-eight-in-world-junior-badminton/articleshow/10599759.cms|title=Sameer battles to make last eight in world junior badminton|editor=M Ratnakar|website=m.timesofindia.com|date=4 November 2011|access-date=31 May 2020}}</ref> She won India International badminton event later in the year, defeating [[Sayali Gokhale]].<ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/sindhu-signs-off-deceptively-yours/889928/|title=Sindhu signs off, deceptively yours|editor=Kabir Mandrekar|website=archive.indianexpress.com|date=20 December 2011|access-date=31 May 2020}}</ref> === 2012 === A 16-year-old Sindhu went on to compete at the [[2012 All England Super Series Premier|All England Open Championships]] as a qualifier. She reached the main draw but lost to [[Tai Tzu-ying]] in 3 games. On 7 July 2012, she won Asian Junior Championships beating Japanese Player [[Nozomi Okuhara]] in final by 18–21, 21–17, 22–20.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/sports/sindhu-wins-asia-youth-under-19-badminton-chship-371072.html/amp|title=Sindhu wins Asia Youth Under-19 Badminton Ch'ship|website=www.firstpost.com|date=7 July 2012|access-date=31 May 2020}}</ref> In the [[Li Ning]] [[China Open (badminton)|China Masters]] Super Series tournament she stunned [[London 2012 Olympics]] gold medallist [[Li Xuerui]], beating her 21–19, 9–21, 21–16 and entered the semi-finals.<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/sports/others/pv-sindhu-stuns-olympic-gold-medallist-xuerui-in-china-masters_748827.html|website=zeenews.india.com|title=PV Sindhu stuns Olympic gold medallist Xuerui in China Masters|date=14 September 2012|access-date=31 May 2020}}</ref> however she lost to 4th seeded [[Jiang Yanjiao]] of China by 10–21, 21–14, 19–21 in next round.<ref>{{cite news|url=https://m.timesofindia.com/sports/more-sports/badminton/Fighter-PV-Sindhu-bows-out-of-China-Masters/articleshow/16408418.cms?referral=PM|website=m.timesofindia.com|title=Fighter PV Sindhu bows out of China Masters|date=15 September 2012|access-date=31 May 2020}}</ref> Sindhu then went on to participate in the 77th [[Indian National Badminton Championships|Senior National Badminton Championships]] held at [[Srinagar]]. She was defeated in the finals by [[Sayali Gokhale]] for 15–21, 21–15, 15–21.<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/sports-news/Tennis/Sayali-stuns-Sindhu/Article1-939443.aspx|title=Sayali stuns Sindhu|editor=Anamika Nandekar|website=www.hindustantimes.com|date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006005448/http://www.hindustantimes.com/sports-news/Tennis/Sayali-stuns-Sindhu/Article1-939443.aspx|access-date=31 May 2020|archive-date=6 October 2012}}</ref> It was later revealed that she injured her knee in the [[China Open (badminton)|China Open]] and she carried this injury through the [[Japan Open (badminton)|Japan Open]] and the nationals. She decided to skip the World Junior Championships so as not to aggravate the injury.<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/sport/report_pv-sindhu-sameer-verma-pull-out-of-world-junior-badminton-championships_1752060|title=PV Sindhu, Sameer Verma pull out of World Junior Badminton Championships|editor=G Krishnan|website=www.dnaindia.com|date=13 October 2012|access-date=31 May 2020}}</ref> She finished runner-up in the Syed Modi India Grand Prix Gold event held in [[Lucknow]] in December 2012 after going down to [[Lindaweni Fanetri]] in 3 games.<ref>{{cite news|url=https://www.sportskeeda.com/badminton/syed-modi-international-gallant-pv-sindhu-loses-in-singles-final|title=Syed Modi International: Gallant PV Sindhu loses in singles final|editor=Suhrid Barua|website=www.sportskeeda.com|date=23 December 2012|access-date=31 May 2020|archive-date=4 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804041708/https://www.sportskeeda.com/amp/badminton/syed-modi-international-gallant-pv-sindhu-loses-in-singles-final|url-status=dead}}</ref> === 2013 === Sindhu stunned [[Wang Shixian]] in the 2nd round of [[2013 Badminton Asia Championships|Asian Championships]] in tough games to reach the quarterfinal, but lost to [[Eriko Hirose]] of Japan in yet another 3 set clash.<ref>{{cite web|url=https://wap.business-standard.com/article-amp/pti-stories/sindhu-crashes-out-of-badminton-asia-c-ships-113041900766_1.html|title=Sindhu crashes out of Badminton Asia C'ships|website=business-standard.com|date=19 April 2013|access-date=31 May 2020|archive-date=4 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804041656/https://wap.business-standard.com/article-amp/pti-stories/sindhu-crashes-out-of-badminton-asia-c-ships-113041900766_1.html|url-status=dead}}</ref> She reached her career-best ranking of 15.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/kashyap-becomes-world-no6/article4653832.ece|title=Kashyap becomes world No.6|website=www.thehindu.com|date=25 April 2012|access-date=31 May 2020}}</ref> She won Malaysian title, beating Singaporean [[Gu Juan]], by 21–17, 17–21, 21–19. This was her first Grand Prix Gold title.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/sindhu-wins-malaysia-grand-prix/article4683735.ece|title=Sindhu wins Malaysia Grand Prix|website=www.thehindu.com|date=4 May 2013|access-date=31 May 2020}}</ref> She participated in the [[2013 BWF World Championships - Women's singles|2013 World Championships]], where she was seeded 10th in the draw. She defeated Japanese [[Kaori Imabeppu]] in 1st round in 3 games 21–19, 19–21, 21–17 & reached the 2nd round. She downed the defending champion, second-seeded [[Wang Yihan]] of China with score 21–18, 23–21 in 54 minutes, to enter the quarterfinals.<ref>{{cite web|url=https://bwfworldchampionships.bwfbadminton.com/news-single/2013/08/08/wang-lao-ji-bwf-world-championships-2013-day-4-stunning-sindhu-denies-wang-yihan-repeat/|title=WANG LAO JI BWF WORLD CHAMPIONSHIPS 2013 – DAY 4: STUNNING SINDHU DENIES WANG YIHAN REPEAT|editor=Gayle Alleyne & Dev Sukumar|website=bwfworldchampionships.bwfbadminton.com|date=8 August 2013|access-date=31 May 2020}}</ref> She set-up a meeting with another higher-seeded Chinese player, [[Wang Shixian]] & beat her 21–18, 21–17 to become India's only second medalist in the singles event at the Badminton World Championships since [[Prakash Padukone]]'s Bronze medal back in [[1983 IBF World Championships - Men's Singles|1983]].<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/badminton/pv-sindhu-beats-chinese-former-world-no-1-wang-shixian-to-reach-bwf-world-championships-semis|title=PV Sindhu beats Chinese former World No.1 Wang Shixian to reach BWF World Championships semis|editor=Mohit Camma|website=www.sportskeeda.com|date=10 August 2013|access-date=31 May 2020|archive-date=4 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804041714/https://www.sportskeeda.com/amp/badminton/pv-sindhu-beats-chinese-former-world-no-1-wang-shixian-to-reach-bwf-world-championships-semis|url-status=dead}}</ref> She lost in the semi-final to ultimate champion Ratchanok Intanon.<ref>{{cite web|url=http://sport-asia.com/badminton-thai-teen-ratchanok-hopes-to-make-history-against-world-no-1-li/|title=Badminton: Ratchanok ready to create 'new history' in final with World No. 1 Li|website=sport-asia.com|date=10 August 2013|access-date=31 May 2020|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806160629/http://sport-asia.com/badminton-thai-teen-ratchanok-hopes-to-make-history-against-world-no-1-li/|url-status=dead}}</ref> Sindhu was awarded the [[Arjun Award]] by the government of India.<ref name="macau">{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/sports/shuttler-sindhu-receives-arjuna-award/article20665613.ece1/|title=Shuttler Sindhu receives Arjuna Award|website=www.thehindubusinessline.com|date=24 September 2013|access-date=1 December 2013}}</ref> In the [[2013 Indian Badminton League]], she was the captain of the team [[Awadhe Warriors]]. Her team qualified for the semi-final, where they beat [[Mumbai Marathas]], but lost in the final to [[Hyderabad HotShots]]. She won [[2013 Macau Open Grand Prix Gold|Macau Open Grand Prix Gold]] title by defeating Canada's [[Michelle Li]] on 1 December 2013. The top-seeded 18-year-old won the match 21–15, 21–12 in 37 minutes.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/shuttler-p-v-sindhu-wins-macau-open-crown-219266-2013-12-01|title=Shuttler PV Sindhu wins Macau Open crown, her second Grand Prix of the year|website=www.indiatoday.in|date=1 December 2013|access-date=31 May 2020}}</ref> === 2014 === Sindhu reached the final of [[2014 India Open Grand Prix Gold]] but lost to her senior compatriot [[Saina Nehwal]].<ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2014/01/27/india-gpg-2014-review-nehwal-wins-srikanth-sinks/|title=INDIA GPG 2014 – REVIEW: NEHWAL WINS; SRIKANTH SINKS|editor=Dev Sukumar|website=bwfbadminton.com|date=27 January 2014|access-date=31 May 2020}}</ref> She claimed her first medal at the [[2014 Badminton Asia Championships|Asian Championships]] after beating [[Busanan Ongbamrungphan]] in quarterfinal.<ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2014/04/27/asian-badminton-championships-2014-day-5-sasaki-lin-dan-in-final/|title=ASIAN BADMINTON CHAMPIONSHIPS 2014 – DAY 5: SASAKI, LIN DAN IN FINAL|website=bwfbadminton.com|date=27 April 2014|access-date=31 May 2020}}</ref> She reached the semi-final stage of [[Badminton at the 2014 Commonwealth Games|2014 Commonwealth Games]] in the women's singles competition, which she lost to eventual gold medallist [[Michelle Li]] of Canada. She later won against Malaysian [[Tee Jing Yi]] to claim the bronze medal.<ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/sports/report-commonwealth-games-2014-pv-sindhu-wins-bronze-in-badminton-women-s-singles-2007517|title=Commonwealth Games 2014: PV Sindhu wins bronze in badminton women's singles|website=www.dnaindia.com|date=3 August 2014|access-date=31 May 2020}}</ref> In the [[2014 BWF World Championships - Women's singles|2014 World Championships]] held in Denmark, Sindhu was seeded 11th. She powered past Russian [[Olga Arkhangelskaya]] in round 1 in 2 easy games. She had tough encounter against [[Bae Yeon-ju]] in the round of 16 where she edged a close win 19–21, 22–20, 25–23. She later created history by becoming the first Indian to win two back-to-back medals in the BWF World Badminton Championships after her bronze medal finish last year by beating [[Wang Shixian]] in quarterfinals in three sets 19–21, 21–19, 21–15; with the match lasting more than an hour.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/pusarla-venkata-sindhu-wang-shixian-wang-shixian-bwf-world-championships-carolina-marin-copenhagen-206316-2014-08-30|title=Sindhu stuns world No. 2 Wang of China to ensure second medal at World Championships|website=www.indiatoday.in|date=30 August 2014|access-date=31 May 2020}}</ref> However, in semis, she lost to the eventual gold medalist, [[Carolina Marin]], in straight sets and had to settle for bronze medal.<ref>{{cite web|url=https://bwfworldchampionships.bwfbadminton.com/news-single/2014/08/30/li-ning-bwf-world-championships-2014-day-6-magnificent-marin-shines/|title=LI-NING BWF WORLD CHAMPIONSHIPS 2014 – DAY 6: MAGNIFICENT MARIN SHINES|editor=Richard Eaton|website=bwfworldchampionships.bwfbadminton.com|date=30 August 2014|access-date=31 May 2020}}</ref> She defended her [[2014 Macau Open Grand Prix Gold|Macau Open]] title by beating [[Kim Hyo-min]] of South Korea in final in year-end.<ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2014/12/01/2014-macau-open-badminton-grand-prix-gold-review-xue-song-sindhu-victorious/|title=2014 MACAU OPEN BADMINTON GRAND PRIX GOLD – REVIEW: XUE SONG, SINDHU VICTORIOUS|website=bwfbadminton.com|date=1 December 2014|access-date=31 May 2020}}</ref> === 2015 === Sindhu was almost on verge of victory against [[Li Xuerui]] in [[2015 Badminton Asia Championships|Asian Championships]], but lost 21–11, 19–21, 8–21.<ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2015/04/24/ahsansetiawan-survive-cliffhanger-dong-feng-citroen-bac-2015-day-4/|title=AHSAN/SETIAWAN SURVIVE CLIFFHANGER – DONG FENG CITROEN BAC 2015 DAY 4|editor=Dev Sukumar|website=bwfbadminton.com|date=24 April 2015|access-date=31 May 2020}}</ref> At the [[2015 BWF World Championships - Women's singles|2015 World Championships]], she defeated [[Line Kjærsfeldt|Line Højmark Kjærsfeldt]] of Denmark in 1st round after being a game down. She then stunned 3rd seeded [[Li Xuerui]] in Round of 16 and once again reached the quarterfinals of world championships.<ref>{{cite web|url=https://bwfworldchampionships.bwfbadminton.com/news-single/2015/08/13/li-xuerui-bites-dust-day-4-session-1/|title=LI XUERUI BITES THE DUST – DAY 4: TOTAL BWF WORLD CHAMPIONSHIPS 2015|editor=Dev Sukumar|website=bwfworldchampionships.bwfbadminton.com|date=13 August 2015|access-date=31 May 2020}}</ref> But this time she suffered defeat, against her Korean Opponent [[Sung Ji-hyun]] in a desperately close match 21–17, 19–21, 16–21.<ref>{{cite news|url=https://m.economictimes.com/news/sports/south-koreas-sung-ji-hyun-ends-p-v-sindhus-run-at-world-championships/articleshow/48481825.cms|title=South Korea's Sung Ji Hyun ends P V Sindhu's run at World Championships|newspaper=The Economic Times|date=14 August 2015|access-date=31 May 2020}}</ref> In October, playing at the [[2015 Denmark Super Series Premier|Denmark Open]], Sindhu reached to her maiden final of a Super Series event. On her route to the final, she defeated three seeded players, namely [[Tai Tzu-ying]], [[Wang Yihan]] and [[Carolina Marin]]. In the final, she lost to the defending champion [[Li Xuerui]] in straight games by 19–21, 12–21.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/Sindhu-ends-runner-up-at-Denmark-Open-Super-Series/articleshow/49442453.cms|title=Sindhu ends runner-up at Denmark Open Super Series|website=timesofindia.indiatimes.com|date=18 October 2015|access-date=31 May 2020}}</ref> In November, defending champion she won her third successive women's singles title at the [[2015 Macau Open Grand Prix Gold|Macau Open]] Grand Prix Gold after defeating Japan's [[Minatsu Mitani]] in the final by 21–9, 21–23, 21–14.<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/other-sports/pv-sindhu-completes-hat-trick-of-macau-open-titles/story-nsllSEcnUJLw33nwZKC71M.html|title=PV Sindhu completes hat-trick of Macau Open titles|website=www.hindustantimes|date=29 November 2015|access-date=31 May 2020}}</ref> She suffered a stress fracture in 2015 that kept her from playing for nearly six months, yet managed to qualify for the 2016 Rio Olympics.<ref>{{Cite web|date=3 August 2020|title=We must get used to playing in empty stadiums, that will happen: Sindhu|url=https://www.hindustantimes.com/other-sports/we-must-get-used-to-playing-in-empty-stadiums-that-will-happen-sindhu/story-cwDVclpvyemLULkyOdwV3L.html|access-date=3 August 2020|website=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Aug 2|first1=Pratyush Raj {{!}} TNN {{!}} Updated|last2=2020|last3=Ist|first3=22:51|title=Reaching final also an achievement: PV Sindhu {{!}} Badminton News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/reaching-final-also-an-achievement-pv-sindhu/articleshow/77319222.cms|access-date=3 August 2020|website=The Times of India|language=en}}</ref> === 2016 === In January, Sindhu won the [[2016 Malaysia Masters Grand Prix Gold|Malaysia Masters]] Grand Prix Gold women's singles title after beating Scotland's [[Kirsty Gilmour]] in the final.<ref>{{cite web|url=https://sportscafe.in/articles/badminton/2016/jan/24/pv-sindhu-starts-2016-with-a-bang-wins-malaysia-masters|title=PV Sindhu starts 2016 with a bang, wins Malaysia Masters|editor=Debarshee Mitra|website=SportsCafe.in|date=24 January 2016|access-date=31 May 2020|archive-date=5 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205074250/https://sportscafe.in/articles/badminton/2016/jan/24/pv-sindhu-starts-2016-with-a-bang-wins-malaysia-masters|url-status=dead}}</ref> She had also won this tournament in 2013. She lost a close match at the [[2016 Badminton Asia Championships|Asian Championships]] to Tai Tzu-ying in 2nd round in which she failed to capitalise on the Match point and suffered defeat.<ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2016/04/29/intanons-winning-run-ends-day-3-dong-feng-citroen-badminton-asia-championships/|title=INTANON'S WINNING RUN ENDS – DAY 3: DONG FENG CITROEN BADMINTON ASIA CHAMPIONSHIPS|editor=Dev Sukumar|website=bwfbadminton.com|date=29 April 2016|access-date=31 May 2020}}</ref> In the [[2016 Premier Badminton League]], she was the captain of [[Chennai Smashers]] team. In the group league, she won all of the five matches to help her team qualify for the semi-final and won the tournament against Mumbai Rockets. At the [[Badminton at the 2016 Summer Olympics – Women's singles|women's singles event]], at [[Rio Olympics]] Sindhu was seeded 9th in the Draw in Group M. In the group stage, she defeated Hungary's [[Laura Sárosi]] (2–0) and Canada's [[Michelle Li]] (2–1).<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/sports/rio-2016-olympics/live-badminton-score-pv-sindhu-women-singles-medal-day-9-2975058|title=PV Sindhu, Rio 2016 Olympics: PV Sindhu clinches win in second group clash|website=indianexpress.com|date=14 August 2016|access-date=31 May 2020}}</ref> Further she ousted [[Tai Tzu-ying]] (2–0) in the round of 16<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/sports/rio-2016-olympics/pv-sindhu-live-badminton-women-singles-pre-quarter-final-match-india-medal-result-video-streaming-day-10-2977530/|title=PV Sindhu enters badminton quarter-final: As it happened|website=indianexpress.com|date=16 August 2016|access-date=31 May 2020}}</ref> to meet the second seeded [[Wang Yihan]] in the quarterfinals, whom she defeated in straight sets.<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/sports/indian-shuttler-pv-sindhu-enters-rio-2016-semis-defeats-world-no-2-wang-yihan/story-nV1oIgf25iOAIKsDc3xRqJ.html|title=PV Sindhu enters Rio 2016 semis, defeats World No. 2 Wang Yihan|editor=Sukhwant Basra|date=17 August 2016|access-date=20 August 2016}}</ref> She later faced the Japanese star [[Nozomi Okuhara]] in the semi-finals, won in straight sets, and ensuring a podium finish.<ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/sports/rio-olympics-2016-how-pv-sindhu-stunned-nozomi-okuhara-with-a-badminton-blitzkrieg-2964664.html|title=Rio Olympics 2016: How PV Sindhu stunned Nozomi Okuhara with a badminton blitzkrieg|editor=Shirish Nadkarni|website=www.firstpost.com|date=19 August 2016|access-date=20 August 2016}}</ref> This set the stage for her final showdown with top seed from Spain, [[Carolina Marín]].<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/olympics/i-ll-give-my-heart-for-gold-pv-sindhu-after-her-rio-2016-semifinal-victory/story-DG0Y1oJDVuDKwkjVGaTD4N.html|title=I'll give my heart for gold: PV Sindhu after her Rio 2016 semifinal victory|website=www.hindustantimes.com|date=19 August 2016|access-date=31 May 2020}}</ref> Marin managed to beat her in three sets in the 83-minute match.<ref>{{cite web|url=http://ddinews.gov.in/Sports/Sports%20-%20Top%20Story/Pages/WorldNo1.aspx|title=Carolina Marin stamps class as the World No.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820142258/http://ddinews.gov.in/Sports/Sports%20-%20Top%20Story/Pages/WorldNo1.aspx|archive-date=20 August 2016|access-date=31 May 2020}}</ref> With that result, she clinched the silver medal. She charted history of achieving the feat as she is youngest and first female individual to bag an Olympic Silver medal representing India. This was the second instance of podium finish at the Olympics by any Indian badminton player.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/sindhu-settles-for-silver-at-rio-olympics/article9008386.ece|title=Sindhu lends a silver lining to India's Olympic campaign|editor=Kamesh Srinivasan|website=www.thehindu.com|date=19 August 2016|access-date=20 August 2016}}</ref> Sindhu clinched title at the [[2016 China Open Super Series Premier|Thaihot China Open]] beating [[Sun Yu (badminton)|Sun Yu]] scoring 21–11, 17–21, 21–11 & became only Indian player after [[Saina Nehwal]] to do so.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.in/badminton/story/_/id/18092707/badminton-pv-sindhu-wins-china-open-superseries-final|title=Dominant Sindhu wins China Open|website=www.espn.in|date=20 November 2016|access-date=31 May 2020}}</ref> She was also a finalist at the [[2016 Hong Kong Super Series|Hongkong Open]] after going down to [[Tai Tzu-ying]] in straight games.<ref>{{cite web|url=https://taiwantoday.tw/news.php?unit=2,6,10,15,18&post=104488|title=Badminton star Tai Tzu-ying becomes world No. 1 with HK Open victory|website=taiwantoday.tw|date=28 November 2016|access-date=31 May 2020}}</ref> With her consistent performances, she qualified for [[2016 BWF Super Series Finals|Superseries Finals]].<ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2016/11/29/sindhu-leads-last-minute-dubai-qualifiers/|title=SINDHU LEADS 'LAST-MINUTE' DUBAI QUALIFIERS|editor=Gayle Alleyne|website=bwfbadminton.com|date=29 November 2016|access-date=31 May 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2016/12/06/womens-singles-qualifiers-dubai-world-superseries-finals/|title=WOMEN'S SINGLES QUALIFIERS: DUBAI WORLD SUPERSERIES FINALS|website=bwfbadminton.com|date=6 December 2016|access-date=31 May 2020}}</ref> She defeated [[Akane Yamaguchi]] (2–1), lost to [[Sun Yu (badminton)|Sun Yu]] (0–2) and won against [[Carolina Marín]] (2–0) in the Group stage. With 2 wins in the group, she reached semi-finals. She was stopped there in semis by [[Sung Ji-hyun]] with score 15–21, 21–18, 15–21.<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/field/824457/badminton-pv-sindhu-bows-out-of-dubai-superseries-after-losing-to-sung-ji-hyun-in-semi-final|title=Badminton: PV Sindhu bows out of Dubai Superseries after losing to Sung ji-Hyun in semi-final|website=amp.scroll.in|date=17 December 2016|access-date=31 May 2020}}</ref> In just her first ever appearance in this tournament, she managed to reach semi-final stage. === 2017 === Sindhu won [[2017 Syed Modi International Grand Prix Gold|Syed Modi International]] by beating [[Gregoria Mariska Tunjung]] of Indonesia in Final.<ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2017/01/30/verma-pusarla-emerge-champions-syed-modi-international-championships-review/|title=Verma, Pusarla Emerge Champions – Syed Modi International Championships: Review|website=bwfbadminton.com|date=30 January 2017|access-date=31 May 2020}}</ref> In the [[2017 India Super Series|India Open Superseries]], she won the title by defeating [[Carolina Marin]] in straight games.<ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2017/04/02/axelsen-pusarla-on-a-roll-yonex-sunrise-india-open-2017-singles-finals/|title=AXELSEN, PUSARLA ON A ROLL – YONEX-SUNRISE INDIA OPEN 2017: SINGLES FINALS|editor=Dev Sukumar|website=bwfbadminton.com|date=2 April 2017|access-date=31 May 2020}}</ref> In April 2017, she achieved a career-high world ranking of number 2. In the [[2017 BWF World Championships – Women's singles|2017 World Championships]] held in Scotland, she was seeded 4th. In the round of 32, she defeated Korean [[Kim Hyo-min]] in straight games. She survived a difficult challenge from Hongkonger [[Cheung Ngan Yi]] in the next round, beating her in 3 tight games 19–21, 23–21, 21–17. She thereafter eased past [[Sun Yu (badminton)|Sun Yu]] in quarterfinal & another Chinese [[Chen Yufei]] in semi-final both in straight games.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/sports/world-badminton-championships-2017-pv-sindhu-thumps-chen-yufei-to-reach-maiden-final-3978191.html/amp|title=World Badminton Championships 2017: PV Sindhu thumps Chen Yufei to reach maiden final|website=www.firstpost.com|date=27 August 2017|access-date=31 May 2020}}</ref> She had to settle for silver after losing to [[Nozomi Okuhara]] in the finals with scores (19–21, 22–20, 20–22), In a match lasting 110 Minutes thus making it the 2nd longest Women's Singles match in History of Badminton. Her final against Okuhara is widely regarded as one of the best ever women's singles final.<ref>{{cite web|url=https://bwfworldchampionships.bwfbadminton.com/news-single/2017/08/28/okuhara-prevails-in-epic-singles-finals-total-bwf-world-championships-2017/|title=OKUHARA PREVAILS IN EPIC – SINGLES FINALS: TOTAL BWF WORLD CHAMPIONSHIPS 2017|editor=Dev Sukumar|website=bwfworldchampionships.bwfbadminton.com|date=28 August 2017|access-date=31 May 2020}}</ref> Sindhu defeated Okuhara in the final of the [[2017 Korea Open Super Series]] by 22–20, 11–21, 21–18, thereby becoming the first Indian to win [[Korea Open (badminton)|Korea Open]].<ref>{{cite news|url=https://sports.ndtv.com/badminton/korea-open-superseries-pv-sindhu-outlasts-nozomi-okuhara-to-clinch-title-1751342|title=Korea Open Superseries: PV Sindhu Outlasts Nozomi Okuhara To Clinch Title|editor=Dattaraj Thaly|website=NDTVSports.com|date=17 September 2017|access-date=31 May 2020|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806224956/https://sports.ndtv.com/badminton/korea-open-superseries-pv-sindhu-outlasts-nozomi-okuhara-to-clinch-title-1751342|url-status=dead}}</ref> In August, she took charges as Deputy Collector in [[Krishna District]] in the Chief Commissioner of Land Administration (CCLA) office under the Revenue Department of the Government of [[Andhra Pradesh]].<ref>{{cite news|title=Sindhu takes charge as Deputy Collector|url=http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/sindhu-takes-charge-as-deputy-collector/article19459741.ece|website=www.thehindu.com|date=10 August 2017|access-date=31 May 2020}}</ref> She set up a repeat clash of last year's final in the [[2017 Hong Kong Super Series|Hongkong Open]], which she again lost to [[Tai Tzu-ying]] in straight games.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/hong-kong-open-superseries-live-updates-pv-sindhu-tai-tzu-ying-1094433-2017-11-26|title=Hong Kong Open SuperSeries Final: How PV Sindhu was dominated by Tai Tzu Ying|editor=Ritayan Basu|website=www.indiatoday.in|date=26 November 2017|access-date=31 May 2020}}</ref> In the Group stage of [[2017 BWF Super Series Finals|Dubai World Superseries Finals]], she won all of her matches against [[He Bingjiao]] (2–1), [[Sayaka Sato]] (2–0) & [[Akane Yamaguchi]] (2–0). She put her good show against [[Chen Yufei]] (2–0) & reached the final.<ref>{{cite web|url=https://sports.ndtv.com/badminton/dubai-super-series-finals-pv-sindhu-beats-chen-yufei-to-play-akane-yamaguchi-in-final-1788661%3famp=1&akamai-rum=off|title=Dubai Super Series Finals: PV Sindhu Beats Chen Yufei, To Play Akane Yamaguchi In Final|editor=Joy Tirkey|website=sports.ndtv.com|date=16 December 2017|access-date=31 May 2020}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> She had another runner-up finish after being defeated by [[Japan]]'s [[Akane Yamaguchi]] 21–15, 12–21, 19–21 in 94 minutes.<ref>{{cite news|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2017/12/17/yamaguchi-wins-desert-classic-singles-finals-dubai-world-superseries-finals-2017|website=bwfbadminton.com|title=YAMAGUCHI WINS DESERT CLASSIC – SINGLES FINALS: DUBAI WORLD SUPERSERIES FINALS 2017|editor=Dev Sukumar|date=17 December 2017|access-date=31 May 2020}}</ref> === 2018 === Sindhu faltered in the final again, this time at her home event, the [[2018 India Open (badminton)|India Open]], where she had Match point in the 3rd game but couldn't convert it and Lost the match to [[Zhang Beiwen]].<ref>{{cite web|url=https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/news-single/2018/02/04/zhangs-finest-moment-finals-yonex-sunrise-india-open-2018/|title=ZHANG'S FINEST HOUR – FINALS: YONEX-SUNRISE INDIA OPEN 2018|editor=Dev Sukumar|website=bwfworldtour.bwfbadminton.com|date=4 February 2018|access-date=31 May 2020}}</ref> At the [[2018 All England Open|All England Open Championships]], she made it to the top 4, before losing to world number 3 [[Akane Yamaguchi]] in the semi-final with the score 21–19, 19–21, 18–21. This is her best performance at the [[2018 All England Open]].<ref>{{cite news|title=All England Open: PV Sindhu loses to Akane Yamaguchi in epic semi-final|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/all-england-open-pv-sindhu-loses-to-akane-yamaguchi-in-epic-semi-final/articleshow/63349500.cms|website=timesofindia.indiatimes.com|date=18 March 2018|access-date=31 May 2020}}</ref> She competed at the [[Badminton at the 2018 Commonwealth Games|2018 Commonwealth Games]] in [[Gold Coast, Queensland|Gold Coast]], winning a Gold in the mixed team event<ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2018/04/09/golden-day-for-india-day-5-xxi-commonwealth-games/|title=GOLDEN DAY FOR INDIA – DAY 5: XXI COMMONWEALTH GAMES|editor=Dev Sukumar|website=bwfbadminton.com|date=9 April 2018|access-date=31 May 2020}}</ref> and silver medal in the singles event.<ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2018/04/16/lee-nehwal-triumphant-finals-xxi-commonwealth-games/|title=LEE, NEHWAL TRIUMPHANT – FINALS: XXI COMMONWEALTH GAMES|editor=Dev Sukumar|website=bwfbadminton.com|date=16 April 2018|access-date=31 May 2020}}</ref> Her Jinx of losing in finals continued after she went down to [[Nozomi Okuhara]] in the final of [[2018 Thailand Open (badminton)|Thailand Open]].<ref>{{cite web|url=https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/news-single/2018/07/15/okuhara-ends-season-jinx-singles-finals-toyota-thailand-open-2018/|title=OKUHARA ENDS SEASON JINX – SINGLES FINALS: TOYOTA THAILAND OPEN 2018|editor=Dev Sukumar|website=bwfworldtour.bwfbadminton.com|date=15 July 2018|access-date=31 May 2020}}</ref> Sindhu was seeded 3rd in the [[2018 BWF World Championships]]. She won her opening encounters against [[Fitriani]] & [[Sung Ji-hyun]] both in straight games. She then faced defending champion [[Nozomi Okuhara]], whom she also defeated with 21–17, 21–19.<ref>{{cite web|url=https://bwfworldchampionships.bwfbadminton.com/news-single/2018/08/03/singles-champions-out-day-5-total-bwf-world-championships-2018/|title=SINGLES CHAMPIONS OUT! – DAY 5: TOTAL BWF WORLD CHAMPIONSHIPS 2018|editor=Dev Sukumar|website=bwfworldchampionships.bwfbadminton.com|date=3 August 2018|access-date=31 May 2020}}</ref> In the semi-finals, she defeated 2nd seeded [[Akane Yamaguchi]] also in 2 games 21–16, 24–22.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.in/badminton/story/_/id/24281611/as-happened-pv-sindhu-beats-akane-yamaguchi-enter-second-consecutive-world-championship-final%3fplatform=amp|title=As it happened: PV Sindhu beats Akane Yamaguchi to reach the World Championship final|website=www.espn.in|date=4 August 2018|access-date=31 May 2020}}</ref> She won her second consecutive silver medal after losing to [[Carolina Marín]] in finals 19–21, 10–21. This was her total fourth medal at the Worlds.<ref>{{cite web|url=https://bwfworldchampionships.bwfbadminton.com/news-single/2018/08/06/king-kento-queen-carolina-singles-finals-total-bwf-world-championships-2018/|title=KING KENTO, QUEEN CAROLINA – SINGLES FINALS: TOTAL BWF WORLD CHAMPIONSHIPS 2018|editor=Dev Sukumar|website=bwfworldchampionships.bwfbadminton.com|date=6 August 2018|access-date=31 May 2020}}</ref> Sindhu was seeded 3rd in the [[Badminton at the 2018 Asian Games – Women's singles|2018 Asian Games]]. In the first round, she defeated Vietnamese [[Vu Thi Trang]] in 3 games 21–10, 12–21, 23–21 in a very difficult encounter. She then faced [[Gregoria Mariska Tunjung]] and beat her with 21–12, 21–15 scoreline. She had to again battle to get past Thai [[Nitchaon Jindapol]] in the quarterfinal. She then defeated [[Akane Yamaguchi]] in the semi-final to enter the final round. By losing to world number one [[Tai Tzu-Ying]] in the final, she got the historic first silver medal for India in Women's singles badminton.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/asian-games-2018-pv-sindhu-nets-the-silver-medal-in-badminton/article24799401.ece/|title=Asian Games 2018: P.V. Sindhu nets the silver|editor=Stan Rayan|newspaper=The Hindu|date=28 August 2018|access-date=31 May 2020}}</ref> Sindhu qualified for the [[2018 BWF World Tour Finals]] in the year-end. In the group stage, she defeated defending champion [[Akane Yamaguchi]] (2–0), Top seed [[Tai Tzu Ying]] (2–1) & In her third match, she defeated [[Zhang Beiwen]] comfortably in two games to progress to the semi-finals. In the semi-final she defeated [[Ratchanok Intanon]] (2–0) to reach the final.<ref>{{cite web|url=https://bwfworldtourfinals.bwfbadminton.com/news-single/2018/12/15/nozomi-v-sindhu-for-gold-day-4-hsbc-bwf-world-tour-finals/|title=NOZOMI V SINDHU FOR GOLD! – DAY 4: HSBC BWF WORLD TOUR FINALS|editor=Gayle Alleyne|website=bwfworldtourfinals.bwfbadminton.com|date=15 December 2018|access-date=31 May 2020}}</ref> She defeated her arch-rival [[Nozomi Okuhara]] scoring 21–19, 21–17 & became only shuttler from India to claim the Title at the year-end finale.<ref>{{Cite web|url=https://sports.ndtv.com/badminton/pv-sindhu-scripts-history-becomes-1st-indian-to-win-bwf-world-tour-finals-1963332|title=PV Sindhu Scripts History, Becomes 1st Indian To Win BWF World Tour Finals|editor=Santosh Rao|website=NDTVSports.com|date=18 December 2018|access-date=31 May 2020|archive-date=4 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804041659/https://sports.ndtv.com/badminton/pv-sindhu-scripts-history-becomes-1st-indian-to-win-bwf-world-tour-finals-1963332|url-status=dead}}</ref> === 2019–20 === [[ᱨᱮᱫ:P._V._Sindhu_inside_the_cockpit_of_twin-seater_–_HAL’s_Light_Combat_Aircraft_(LCA)_Tejas,_on_the_4th_Day_of_the_Aero_India_–_2019_air_show,_at_Air_Force_Station_Yelahanka,_Bengaluru_on_February_23,_2019.jpg|right|thumb|P. V. Sindhu inside the cockpit of [[HAL Tejas]] at [[Yelahanka Air Force Station|Yelahanka AFS]], Bengaluru.]] Sindhu was bought by the defending champions [[Hyderabad Hunters]] in the PBL auctions 2018 and was named as their skipper.<ref>{{cite news|title=PBL 2018 Auction: Kidambi Srikanth, Saina Nehwal, PV Sindhu Fetch Big Prices {{!}} Badminton News|url=https://sports.ndtv.com/badminton/pbl-2018-auction-kidambi-srikanth-saina-nehwal-pv-sindhu-fetch-big-prices-1928727|editor=Samrat Chakraborty|website=NDTVSports.com|date=8 October 2018|access-date=7 December 2019|archive-date=4 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804041703/https://sports.ndtv.com/badminton/pbl-2018-auction-kidambi-srikanth-saina-nehwal-pv-sindhu-fetch-big-prices-1928727|url-status=dead}}</ref> They lost the semi-finals to Mumbai Rockets.<ref>{{cite news|title=PBL 2019: Mumbai Rockets beat Hyderabad Hunters, face Bengaluru Raptors in finals|url=https://www.deccanchronicle.com/sports/badminton/130119/pbl-mumbai-rockets-bengaluru-raptors-hyderabad-hunters-sameer-verma.html|website=www.deccanchronicle.com|date=13 January 2019|access-date=7 December 2019}}</ref> She competed at the [[Indian National Badminton Championships]] where she reached the final losing to three-time champion [[Saina Nehwal]] 18–21, 15–21.<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/badminton/saina-nehwal-beats-pv-sindhu-in-senior-nationals-final-for-second-title-in-a-row-5587223/|title=Saina Nehwal beats PV Sindhu in Senior Nationals final for second title in a row|website=indianexpress.com|date=16 February 2019|access-date=31 May 2020}}</ref> Just before the [[All England Open Badminton Championships|All England Badminton Championships]] she had ended her deal with Yonex and signed a mega-deal with Li-Ning for 4 years worth nearly {{INRConvert|500|m}}. This led to her having a new racket and equipment to which she had to get used to within 2–3 weeks time to debut it at the prestigious [[All England Open Badminton Championships|All England Badminton Championships]].<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/sports/badminton/story/pv-sindhu-signs-rs-50-crore-sponsorship-deal-with-li-ning-1451295-2019-02-08|title=PV Sindhu signs Rs 50 crore sponsorship deal with Li-Ning|website=www.indiatoday.in/sports|date=8 February 2019|access-date=23 August 2019}}</ref> She reached her first final of the season in the [[Indonesia Open (badminton)|Indonesia Open]], where she lost to [[Akane Yamaguchi]] of Japan 15–21, 16–21.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/sports/sports-news-indonesia-open-2019-final-pv-sindhu-loses-to-akane-yamaguchi-failes-to-capture-maiden-super-1000-title-news-334603|title=Indonesia Open 2019 Final: PV Sindhu Loses To Akane Yamaguchi, Fails To Capture Maiden Super 1000 Title|website=www.outlookindia.com|date=21 July 2019|access-date=31 May 2020}}</ref> At the [[2019 BWF World Championships - Women's singles|World Championships]], she was seeded fifth. She opened her campaign with a straight sets victories over [[Pai Yu-po]] & [[Zhang Beiwen]] in successive rounds. She impressed everyone with her victory over [[Tai Tzu-ying]]. She defeated Tai, coming from a game down 12–21, 23–21, 21–19 to make the semi-final.<ref>{{cite news|title=BWF World Championships: PV Sindhu assured of 3rd straight medal after stunning Tai Tzu Ying|url=https://www.indiatoday.in/sports/badminton/story/bwf-world-championships-pv-sindhu-beats-world-no-2-tai-tzu-ying-reach-semi-finals-assured-fifth-medal-1590889-2019-08-23|website=www.indiatoday.in|date=23 August 2019|access-date=26 August 2019}}</ref> In the semi-final, she defeated [[Chen Yufei]] in straight sets to enter her third consecutive World Championships final.<ref>{{cite news|title=PV Sindhu reaches 3rd successive World Championships final after outclassing Chen Yu Fei in Basel|url=https://www.indiatoday.in/sports/badminton/story/world-badminton-championship-pv-sindhu-reaches-final-defeat-chen-yufei-1591152-2019-08-24|editor=Akshay Ramesh|website=www.indiatoday.in|date=24 August 2019|access-date=26 August 2019}}</ref> In the final against [[Nozomi Okuhara]], she won 21–7, 21–7. In the process, she became the first Indian to win gold at the championships.<ref>{{cite news|title=PV Sindhu becomes first Indian to win BWF World Championships|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/pv-sindhu-becomes-first-indian-to-win-bwf-world-championships-119082500570_1.html|website=Business Standard|date=25 August 2019|access-date=30 August 2019}}</ref> Despite her ranking as 15th on the World Tour, Sindhu got a wild card entry into the [[2019 BWF World Tour Finals]] because of her World Title victory in August this Year.<ref>{{Cite web|url=https://bwfworldtourfinals.bwfbadminton.com/news-single/2019/12/03/meet-the-top-eight-womens-singles|title=MEET THE TOP EIGHT – WOMEN'S SINGLES QUALIFIERS|editor=Dev Sukumar|website=bwfworldtourfinals.bwfbadminton.com|date=3 December 2019|access-date=6 March 2020}}</ref> She competed in World Tour Finals in Guangzhou as a defending champion but failed to reach the knockout phase after losing out to [[Chen Yufei]] (1–2) & [[Akane Yamaguchi]] (1–2) in successive rounds. She finished off as 3rd in the group after defeating [[He Bingjiao]] with score 21–19, 21–19 in her last match.<ref>{{cite web|url=http://newsonair.com/Main-News-Details.aspx?id=375936|title=BWF World Tour Finals: PV Sindhu beats He Bing Jiao for consolation win|website=newsonair.com|date=13 December 2019|access-date=31 May 2020}}</ref> Pusarla was named the [[BBC]] Indian Sportswoman of Year on 8 March 2020.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/51730452|title=PV Sindhu named BBC Indian Sportswoman of Year|website=www.bbc.com|date=8 March 2020|access-date=8 March 2020}}</ref> In April, she was elected as one of the ambassadors of BWF Committee's campaign – "I am Badminton" to promote clean and fair play in the sport.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/badminton/bwf-names-pv-sindhu-as-an-ambassador-for-its-i-am-badminton-campaign-2588063.html|title=BWF Names PV Sindhu as an Ambassador For Its 'I Am Badminton' Campaign|website=www.news18.com|date=22 April 2020|access-date=31 May 2020}}</ref> === 2021 === Sindhu reaching her first final in over 18 months, at the [[2021 Swiss Open (badminton)|Swiss Open]], she suffered a demoralising defeat against [[Carolina Marín]], losing 12–21, 5–21.<ref name=":0" /><ref>{{cite news|last=PTI|date=7 March 2021|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/pv-sindhu-loses-to-carolina-marin-in-swiss-open-final/articleshow/81379333.cms|title=PV Sindhu loses to Carolina Marin in Swiss Open final|work=The Times of India|access-date=7 March 2021}}</ref> She then was defeated by [[Pornpawee Chochuwong]] of Thailand in the semifinals of the [[2021 All England Open|All England Open]] in straight game losing out in 17–21, 9-21.<ref>{{cite web|last=Berkeley|first=Geoff|title=Chochuwong stuns Sindhu to reach All England Open Badminton Championships final|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1105682/all-england-open-badminton-day-four|website=www.insidethegames.biz|date=20 March 2021|access-date=24 March 2021}}</ref> In May, she was elected as one of the two ambassadors from badminton in the International Olympic Committee's campaign ‘Believe in Sport’ aimed at preventing competition manipulation in the sport.<ref>{{cite web|url=https://olympics.bwfbadminton.com/news-single/2021/05/03/pusarla-v-sindhu-and-michelle-li-appointed-ambassadors-for-iocs-believe-in-sport-campaign/|title=PUSARLA V.SINDHU AND MICHELLE LI APPOINTED AMBASSADORS FOR IOC'S 'BELIEVE IN SPORT' CAMPAIGN|website=olympics.bwfbadminton.com|publisher=Badminton World Federation|date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> Sindhu was seeded 6th in the upcoming Tokyo Olympic Games. She won both of her group matches against Israel's [[Ksenia Polikarpova]]<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/sport/pv-sindhu-makes-winning-start-at-tokyo-olympics-beats-israel-shuttler-ksenia-polikarpova/702565/%3famp|title=PV Sindhu makes winning start at Tokyo Olympics, beats Israel shuttler Ksenia Polikarpova|website=The Print|date=25 July 2021|access-date=1 August 2021}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> and Hong Kong China's representative [[Cheung Ngan Yi]]<ref>{{cite web|url=https://sports.ndtv.com/olympics-2020/tokyo-olympics-pv-sindhu-beats-cheung-ngan-yi-in-straight-games-enters-pre-quarterfinals-2496532%3famp=1&akamai-rum=off|title=Tokyo Olympics: PV Sindhu Beats Cheung Ngan Yi In Straight Games, Enters Pre-Quarterfinals|website=NDTV Sports|date=28 July 2021|access-date=1 August 2021}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> to progress towards the knockout stage. She defeated [[Mia Blichfeldt]] in round of sixteen and reached the quarterfinals.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/olympics/tokyo-2020-pv-sindhu-vs-mia-blichfeldt-last-16-report-7427641/lite/|title=Tokyo 2020: PV Sindhu beats Mia Blichfeldt in straight games to enter quarters|website=Indianexpress|date=29 July 2021|access-date=1 August 2021}}</ref> She displayed a dominating display to outmanoeuvre [[Akane Yamaguchi]] 21–13, 22–20, placing herself in last four stage.<ref>{{cite web|first=Abhishek|last=Purohit|url=https://olympics.com/en/news/tokyo-2020-olympics-india-badminton-pv-sindhu-quarter-final-akane-yamaguchi|title=PV Sindhu overcomes a fighting Akane Yamaguchi to enter Tokyo Olympics semi-finals|website=Olympics|date=30 July 2021|access-date=1 August 2021}}</ref> Her opponent for semifinal was second seed [[Tai Tzu-ying]]. Sindhu, who was yet to drop a game in the tournament fell against Taiwan's player in two straight games 18–21, 12–21.<ref>{{cite web|first=Dev|last=Sukumar|url=https://olympics.bwfbadminton.com/news-single/2021/07/31/tai-puts-on-a-show/|title=TAI PUTS ON A SHOW|website=Badminton World Federation|date=31 July 2021|access-date=1 August 2021}}</ref> She later won against [[He Bingjiao]] of China in playoff to clinch bronze medal and thereby becoming only the fourth player in Women's singles badminton to claim two medals at the two consecutive Olympic games.<ref>{{cite web|first=James|last=Kuanal|url=https://www.insidesport.co/tokyo-olympics-badminton-super-sindhu-claims-another-olympic-medal-thrashes-chinas-he-bingjiao-21-13-21-15-to-win-bronze-in-tokyo/|title=Tokyo Olympics Badminton: Super Sindhu claims another Olympic medal, thrashes China’s He BingJiao 21-13, 21-15 to win bronze in Tokyo|website=Inside Sports|date=1 August 2021|access-date=1 August 2021}}</ref> == Endorsements == An Economic Times report published in March 2017, noted that she is second only to Indian cricket captain [[Virat Kohli]] when it comes to earnings from each day of brand endorsements. Sindhu charges brands anywhere between {{INRConvert|10|m}} and {{INRConvert|12.5|m}} for a single day of endorsement-related activities.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/advertising/pv-sindhu-is-now-the-no-2-player-in-endorsements/articleshow/57484544.cms|title=PV Sindhu is now the no. 2 player in endorsements|last=Bhushan|first=Ratna|date=6 March 2017|work=The Economic Times|access-date=23 August 2019}}</ref> Sindhu has endorsement deals with [[JBL]], [[Bridgestone|Bridgestone Tyres]], sports drink [[Gatorade]], pain reliever ointment Moov, online fashion store [[Myntra]], e-commerce portal [[Flipkart]], phone maker [[Nokia]] and electronics major [[Panasonic]]. She also endorses [[Stayfree]], health drink Boost, honey producer APIS Himalaya, herbal health drink firm Ojasvita and the [[Bank of Baroda]]. She is also a brand ambassador for both the [[Central Reserve Police Force]] and Vizag Steel.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/olympics/45268565|title=PV Sindhu: How India's Olympic badminton star became a sponsors' dream on £126,000 a week|date=22 August 2018|access-date=23 August 2019|language=en-GB}}</ref> In February 2019, it was announced that Sindhu had signed a four-year sports sponsorship deal for {{INRConvert|500|m}} with Chinese sports brand [[Li-Ning|Li Ning]]. Her deal is one of the biggest in world badminton.{{Citation needed|date=December 2019}} She reportedly will get {{INRConvert|400|m}} as sponsorship while the rest of the money will be for equipment. This was Li-Ning's second stint with Sindhu, who was with them for two years in 2014-2015 for a sum of {{INRConvert|12.5|m}} a year. In 2016, she was back with Yonex for a {{INRConvert|35|m}} per year contract for a period of three years.<ref name="auto">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/sports/badminton/story/pv-sindhu-signs-rs-50-crore-sponsorship-deal-with-li-ning-1451295-2019-02-08|title=PV Sindhu signs Rs 50 crore sponsorship deal with Li-Ning|agency=Press Trust of India|work=India Today|language=en|date=8 February 2019|access-date=23 August 2019}}</ref> == Honours == * Honoured with [[Padma Bhushan]] Award, the third-highest civilian award in [[India]], in January 2020. * Honoured with [[Padma Shri]] Award, the fourth highest civilian award in [[India]], in March 2015<ref>{{Cite web|url=http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Year=2015-2015&Award=Padma%20Shri&Field=Sports|title=Padma Shree for P.V.Sindhu in 2015-|website=www.dashboard-padmaawards.gov.in|access-date=4 August 2021|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807005547/http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Year=2015-2015&Award=Padma%20Shri&Field=Sports|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Sindhu nominated for Padma Bhusan|url=https://www.outlookindia.com/website/story/pv-sindhu-nominated-for-padma-bhushan-award-by-sports-ministry/302183|website=outlookindia.com|publisher=The Outlook India|access-date=27 January 2019}}</ref> * Received [[Rajiv Gandhi Khel Ratna]] Award, the highest sporting honour of [[India]], on 29 August 2016<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=149084|title=Rajiv Gandhi Khel Ratna award for P.V.Sindhu in 2016-|website=www.pib.gov.in}}</ref><ref>{{cite news|title=President presents Rajiv Gandhi Khel Ratna Award to four athletes|url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/President-presents-Rajiv-Gandhi-Khel-Ratna-Award-to-four-athletes/article14596452.ece|newspaper=The Hindu|access-date=27 January 2019|date=29 August 2016|last1=Desk|first1=Internet}}</ref> * Bestowed with [[Arjuna Award]] for badminton on 24 September 2013<ref>{{Cite web|url=http://www.sportsauthorityofindia.nic.in/showfile.asp?link_temp_id=560|title=Arjuna Award for P.V.Sindhu in 2013-|website=www.sportsauthorityofindia.nic.in|access-date=4 August 2021|archive-date=8 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808121806/http://www.sportsauthorityofindia.nic.in/showfile.asp%3Flink_temp_id%3D560|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=PV Sindhu receives Arjuna award|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/PV-Sindhu-receives-Arjuna-award/articleshow/23000165.cms|website=timesofindia.indiatimes.com|publisher=TOI|access-date=27 January 2019}}</ref> == Achievements == === Olympic Games === ''Women's singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Venue !Opponent !Score !Result |- style="background:#F3E6D7" | align="center" |[[Badminton at the 2016 Summer Olympics – Women's singles|2016]] | align="left" |[[Riocentro|Riocentro – Pavilion 4]], [[Rio de Janeiro]], Brazil | align="left" |{{flagicon|ESP}} [[Carolina Marín]] | align="left" |21–19, 12–21, 15–21 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Silver_medal.svg|16x16px]] '''Silver''' |- style="background:#F3E6D7" | align="center" |[[Badminton at the 2020 Summer Olympics – Women's singles|2020]] | align="left" |[[Musashino Forest Sports Plaza]], [[Tokyo]], Japan | align="left" |{{flagicon|CHN}} [[He Bingjiao]] | align="left" |21–13, 21–15 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Bronze_medal.svg|16x16px]] '''Bronze''' |} === BWF World Championships === ''Women's singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Venue !Opponent !Score !Result |- style="background:#F3E6D7" | align="center" |[[2013 BWF World Championships – Women's singles|2013]] | align="left" |[[Tianhe Sports Center]], [[Guangzhou]], China | align="left" |{{flagicon|THA}} [[Ratchanok Intanon]] | align="left" |10–21, 13–21 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_3.png|Bronze]] '''Bronze''' |- style="background:#F3E6D7" | align="center" |[[2014 BWF World Championships – Women's singles|2014]] | align="left" |[[Ballerup Super Arena]], [[Copenhagen]], Denmark | align="left" |{{flagicon|ESP}} [[Carolina Marín]] | align="left" |17–21, 15–21 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_3.png|Bronze]] '''Bronze''' |- style="background:#F3E6D7" | align="center" |[[2017 BWF World Championships – Women's singles|2017]] | align="left" |[[Commonwealth Arena and Sir Chris Hoy Velodrome|Emirates Arena]], [[Glasgow]], Scotland | align="left" |{{flagicon|JPN}} [[Nozomi Okuhara]] | align="left" |19–21, 22–20, 20–22 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_2.png|Silver]] '''Silver''' |- style="background:#F3E6D7" | align="center" |[[2018 BWF World Championships – Women's singles|2018]] | align="left" |[[Nanjing Youth Olympic Sports Park]], [[Nanjing]], China | align="left" |{{flagicon|ESP}} Carolina Marín | align="left" |19–21, 10–21 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_2.png|Silver]] '''Silver''' |- style="background:#F3E6D7" | align="center" |[[2019 BWF World Championships – Women's singles|2019]] | align="left" |[[St. Jakobshalle]], [[Basel]], Switzerland | align="left" |{{flagicon|JPN}} Nozomi Okuhara | align="left" |21–7, 21–7 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_1.png|Gold]] '''Gold''' |} === Asian Games === ''Women's singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Venue !Opponent !Score !Result |- style="background:#FFB069" | align="center" |[[Badminton at the 2018 Asian Games – Women's singles|2018]] | align="left" |[[Istora Gelora Bung Karno]], [[Jakarta]], Indonesia | align="left" |{{flagicon|TPE}} [[Tai Tzu-ying]] | align="left" |13–21, 16–21 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_2.png|Silver]] '''Silver''' |} === Asian Championships === ''Women's singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Venue !Opponent !Score !Result |- style="background:#ECF2FF" | align="center" |[[2014 Badminton Asia Championships|2014]] | align="left" |Gimcheon Indoor Stadium, [[Gimcheon|Gimcheon, South Korea]] | align="left" |{{flagicon|CHN}} [[Wang Shixian]] | align="left" |21–15, 20–22, 12–21 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_3.png|Bronze]] '''Bronze''' |} === Commonwealth Games === ''Women's singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Venue !Opponent !Score !Result |- style="background:#FFE4B5" | align="center" |[[Badminton at the 2014 Commonwealth Games – Women's singles|2014]] | align="left" |[[Emirates Arena]], [[Glasgow, Scotland]] | align="left" |{{flagicon|MAS}} [[Tee Jing Yi]] | align="left" |23–21, 21–9 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_3.png|Bronze]] '''Bronze''' |- style="background:#FFE4B5" | align="center" |[[Badminton at the 2018 Commonwealth Games – Women's singles|2018]] | align="left" |[[Carrara Sports and Leisure Centre]], [[Gold Coast, Queensland|Gold Coast, Australia]] | align="left" |{{flagicon|IND}} [[Saina Nehwal]] | align="left" |18–21, 21–23 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_2.png|Silver]] '''Silver''' |} === South Asian Games === ''Women's singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Venue !Opponent !Score !Result |- style="background:#FFAAAA" | align="center" |[[Badminton at the 2016 South Asian Games|2016]] | align="left" |Multipurpose Hall SAI–SAG Centre, [[Shillong]], [[India]] | align="left" |{{flagicon|IND}} [[Gadde Ruthvika Shivani]] | align="left" |11–21, 20–22 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_2.png|Silver]] '''Silver''' |} === Commonwealth Youth Games === ''Girls' singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Venue !Opponent !Score !Result |- style="background:#FFE4B5" | align="center" |[[Badminton at the 2011 Commonwealth Youth Games|2011]] | align="left" |[[National Sports Centre (Isle of Man)|National Sports Centre]], [[Douglas, Isle of Man]] | align="left" |{{flagicon|MAS}} [[Soniia Cheah Su Ya]] | align="left" |22–20, 21–8 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_1.png|Gold]] '''Gold''' |} === Asian Junior Championships === ''Girls' Singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Venue !Opponent !Score !Result |- style="background:#AABBCC" | align="center" |[[2011 Asian Junior Badminton Championships|2011]] | align="left" |Babu Banarasi Das Indoor Stadium, [[Lucknow, India]] | align="left" |{{flagicon|CHN}} [[Sun Yu (badminton)|Sun Yu]] | align="left" |21–13, 12–21, 10–21 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_3.png|Bronze]] '''Bronze''' |- style="background:#AABBCC" | align="center" |[[2012 Asian Junior Badminton Championships|2012]] | align="left" |Gimcheon Indoor Stadium, [[Gimcheon|Gimcheon, South Korea]] | align="left" |{{flagicon|JPN}} [[Nozomi Okuhara]] | align="left" |18–21, 21–17, 22–20 | style="text-align:left; background:white" |[[ᱨᱮᱫ:Med_1.png|Gold]] '''Gold''' |} === BWF World Tour (1 title, 4 runners-up) === The BWF World Tour, which was announced on 19 March 2017 and implemented in 2018,<ref>{{cite web|last=Alleyne|first=Gayle|title=BWF Launches New Events Structure|url=http://bwfbadminton.com/news-single/2017/03/19/bwf-launches-new-event-structure/|website=bwfbadminton.com|publisher=[[Badminton World Federation]]|date=19 March 2017|access-date=29 November 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201164159/http://bwfbadminton.com/news-single/2017/03/19/bwf-launches-new-event-structure/|archive-date=1 December 2017}}</ref> is a series of elite badminton tournaments sanctioned by the [[Badminton World Federation]] (BWF). The BWF World Tours are divided into levels of World Tour Finals, Super&nbsp;1000, Super&nbsp;750, Super&nbsp;500, Super&nbsp;300 (part of the HSBC World Tour), and the BWF Tour Super&nbsp;100.<ref>{{cite web|last=Sukumar|first=Dev|title=Action-Packed Season Ahead!|url=http://bwfworldtour.com/news-single/2018/01/10/action-packed-season-ahead/|website=bwfbadminton.com|publisher=Badminton World Federation|date=10 January 2018|access-date=15 January 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113162925/http://bwfworldtour.com/news-single/2018/01/10/action-packed-season-ahead/|archive-date=13 January 2018}}</ref> ''Women's singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Tournament !Level !Opponent !Score !Result |- | align="center" |[[2018 India Open (badminton)#Finals 2|2018]] | align="left" |[[India Open]] | align="left" |Super 500 | align="left" |{{flagicon|USA}} [[Beiwen Zhang]] | align="left" |18–21, 21–11, 20–22 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |- | align="center" |[[2018 Thailand Open (badminton)#Finals 2|2018]] | align="left" |[[Thailand Open (badminton)|Thailand Open]] | align="left" |Super 500 | align="left" |{{flagicon|JPN}} [[Nozomi Okuhara]] | align="left" |15–21, 18–21 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |- | align="center" |[[2018 BWF World Tour Finals#Finals 2|2018]] | align="left" |[[BWF World Tour Finals]] | align="left" |World Tour Finals | align="left" |{{flagicon|JPN}} Nozomi Okuhara | align="left" |21–19, 21–17 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- | align="center" |[[2019 Indonesia Open (badminton)#Finals 2|2019]] | align="left" |[[Indonesia Open (badminton)|Indonesia Open]] | align="left" |Super 1000 | align="left" |{{flagicon|JPN}} [[Akane Yamaguchi]] | align="left" |15–21, 16–21 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |- | align="center" |[[2021 Swiss Open (badminton)#Finals 2|2021]] | align="left" |[[Swiss Open (badminton)|Swiss Open]] | align="left" |Super 300 | align="left" |{{flagicon|ESP}} [[Carolina Marín]] | align="left" |12–21, 5–21 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |} === BWF Superseries (3 titles, 4 runners-up) === The BWF Superseries, which was launched on 14 December 2006 and implemented in 2007,<ref>{{cite web|title=BWF Launches Super Series|url=http://www.badminton.org.au/index.php?id=22&tx_ttnews%5Btt_news%5D=136&tx_ttnews%5BbackPid%5D=2&cHash=26fb36d8a5|website=Badminton Australia|date=15 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20071006123828/http://www.badminton.org.au/index.php?id=22&tx_ttnews%5Btt_news%5D=136&tx_ttnews%5BbackPid%5D=2&cHash=26fb36d8a5|url-status=dead|archive-date=6 October 2007}}</ref> was a series of elite badminton tournaments, sanctioned by the [[Badminton World Federation]] (BWF). BWF Superseries levels were [[BWF Superseries|Superseries and Superseries Premier]]. A season of Superseries consistde of twelve tournaments around the world that had been introduced since 2011.<ref>{{cite web|title=Yonex All England Elevated To BWF Premier Super Series Event|url=http://www.ibadmintonstore.com/iBADMINTONstore-News/Yonex-All-England-Elevated-To-BWF-Premier-Super-Se.aspx|website=www.ibadmintonstore.com|access-date=29 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002005757/http://www.ibadmintonstore.com/iBADMINTONstore-News/Yonex-All-England-Elevated-To-BWF-Premier-Super-Se.aspx|url-status=dead|archive-date=2 October 2013}}</ref> Successful players were invited to the Superseries Finals, which were held at the end of each year. ''Women's singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Tournament !Opponent !Score !Result |- style="background:#DAA520" | align="center" |[[2015 Denmark Super Series Premier#Finals 2|2015]] | align="left" |[[Denmark Open]] | align="left" |{{flagicon|CHN}} [[Li Xuerui]] | align="left" |19–21, 12–21 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |- style="background:#DAA520" | align="center" |[[2016 China Open Super Series Premier#Finals 2|2016]] | align="left" |[[China Open (badminton)|China Open]] | align="left" |{{flagicon|CHN}} [[Sun Yu (badminton)|Sun Yu]] | align="left" |21–11, 17–21, 21–11 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- style="background:#FFFFCC" | align="center" |[[2016 Hong Kong Super Series#Finals 2|2016]] | align="left" |[[Hong Kong Open (badminton)|Hong Kong Open]] | align="left" |{{flagicon|TPE}} [[Tai Tzu-ying]] | align="left" |15–21, 17–21 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |- style="background:#FFFFCC" | align="center" |[[2017 India Super Series#Finals 2|2017]] | align="left" |[[India Open]] | align="left" |{{flagicon|ESP}} [[Carolina Marín]] | align="left" |21–19, 21–16 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- style="background:#FFFFCC;" | align="center" |[[2017 Korea Open Super Series#Finals 2|2017]] | align="left" |[[Korea Open (badminton)|Korea Open]] | align="left" |{{flagicon|JPN}} [[Nozomi Okuhara]] | align="left" |22–20, 11–21, 21–18 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- style="background:#FFFFCC" | align="center" |[[2017 Hong Kong Super Series#Finals 2|2017]] | align="left" |Hong Kong Open | align="left" |{{flagicon|TPE}} Tai Tzu-ying | align="left" |18–21, 18–21 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |- style="background:#B0C4DE" | align="center" |[[2017 BWF Super Series Finals#Finals 2|2017]] | align="left" |[[BWF Super Series Finals|Dubai World Superseries Finals]] | align="left" |{{flagicon|JPN}} [[Akane Yamaguchi]] | align="left" |21–15, 12–21, 19–21 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |} : {{Color box|#B0C4DE|border=darkgray}} [[BWF Superseries Finals]] tournament : {{Color box|#DAA520|border=darkgray}} [[BWF Superseries|BWF Superseries Premier]] tournament : {{Color box|#FFFFCC|border=darkgray}} [[BWF Superseries]] tournament === BWF Grand Prix (6 titles, 3 runners-up) === The BWF Grand Prix had two levels, the [[BWF Grand Prix and Grand Prix Gold]]. It was a series of badminton tournaments sanctioned by the [[Badminton World Federation]] (BWF) which was held from 2007 to 2017. ''Women's singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Tournament !Opponent !Score !Result |- style="background:#D4F1C5" | align="center" |[[2011 Dutch Open Grand Prix#Finals 2|2011]] | align="left" |[[Dutch Open (badminton)|Dutch Open]] | align="left" |{{flagicon|NED}} [[Yao Jie]] | align="left" |16–21, 17–21 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |- style="background:#FFFF67" | align="center" |[[2012 India Open Grand Prix Gold#Finals 2|2012]] | align="left" |[[Syed Modi International Badminton Championships|India Grand Prix Gold]] | align="left" |{{flagicon|INA}} [[Lindaweni Fanetri]] | align="left" |15–21, 21–18, 18–21 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |- style="background:#FFFF67" | align="center" |[[2013 Malaysia Grand Prix Gold#Finals 2|2013]] | align="left" |[[Malaysia Masters|Malaysia Grand Prix Gold]] | align="left" |{{flagicon|SIN}} [[Gu Juan]] | align="left" |21–17, 17–21, 21–19 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- style="background:#FFFF67" | align="center" |[[2013 Macau Open Grand Prix Gold#Finals 2|2013]] | align="left" |[[Macau Open Badminton Championships|Macau Open]] | align="left" |{{flagicon|CAN}} [[Michelle Li]] | align="left" |21–15, 21–12 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- style="background:#FFFF67" | align="center" |[[2014 India Open Grand Prix Gold|2014]] | align="left" |India Grand Prix Gold | align="left" |{{flagicon|IND}} [[Saina Nehwal]] | align="left" |14–21, 17–21 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |- style="background:#FFFF67" | align="center" |[[2014 Macau Open Grand Prix Gold|2014]] | align="left" |Macau Open | align="left" |{{flagicon|KOR}} [[Kim Hyo-min]] | align="left" |21–12, 21–17 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- style="background:#FFFF67" | align="center" |[[2015 Macau Open Grand Prix Gold|2015]] | align="left" |Macau Open | align="left" |{{flagicon|JPN}} [[Minatsu Mitani]] | align="left" |21–9, 21–23, 21–14 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- style="background:#FFFF67" | align="center" |[[2016 Malaysia Masters Grand Prix Gold|2016]] | align="left" |Malaysia Masters | align="left" |{{flagicon|SCO}} [[Kirsty Gilmour]] | align="left" |21–15, 21–9 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- style="background:#FFFF67" | align="center" |[[2017 Syed Modi International Grand Prix Gold#Finals 2|2017]] | align="left" |Syed Modi International | align="left" |{{flagicon|INA}} [[Gregoria Mariska Tunjung]] | align="left" |21–13, 21–14 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |} : {{Color box|#D4F1C5|border=darkgray}} [[BWF Grand Prix Gold and Grand Prix|BWF Grand Prix]] tournament : {{Color box|#FFFF67|border=darkgray}} [[BWF Grand Prix Gold and Grand Prix|BWF Grand Prix Gold]] tournament === BWF International Challenge/Series (4 titles, 1 runner-up) === ''Women's singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" !Year !Tournament !Opponent !Score !Result |- style="background:#D8CEF6" | align="center" |2010 | align="left" |[[Iran Fajr International]] | align="left" |{{flagicon|JPN}} [[Rie Eto (badminton)|Rie Eto]] | align="left" |14–21, 24–26 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |- style="background:#D8CEF6" | align="center" |2011 | align="left" |[[Maldives International]] | align="left" |{{flagicon|IND}} [[P. C. Thulasi]] | align="left" |21–11, 21–16 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- style="background:#D8CEF6" | align="center" |2011 | align="left" |[[Indonesia International]] | align="left" |{{flagicon|INA}} [[Fransisca Ratnasari]] | align="left" |21–16, 21–11 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- style="background:#D8CEF6" | align="center" |2011 | align="left" |[[Swiss International (badminton)|Swiss International]] | align="left" |{{flagicon|GER}} [[Carola Bott]] | align="left" |21–11, 21–11 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |- style="background:#D8CEF6" | align="center" |2011 | align="left" |[[Tata Open India International]] | align="left" |{{flagicon|IND}} [[Sayali Gokhale]] | align="left" |21–10, 20–22, 21–11 | style="text-align:left; background:white" |{{gold1}}'''Winner''' |} : {{Color box|#D8CEF6|border=darkgray}} [[BWF International Challenge]] tournament : {{Color box|#D5D5D5|border=darkgray}} [[BWF International Series]] tournament === Invitational tournament === ''Women's singles'' {| class="sortable wikitable" style="font-size:90%;" !Year !Tournament !Opponent !Score !Result |- |- style="background:#F5F5F5" | align="center" |[[2015 Copenhagen Masters|2015]] | align="left" |[[Copenhagen Masters]] | align="left" |{{flagicon|DEN}} [[Line Kjærsfeldt]] | align="left" |12–21, 19–21 | style="text-align:left; background:white" |{{silver2}}'''Runner-up''' |} == Career overview == {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Singles ! Played ! Wins ! Losses ! Balance |- | align=left | '''Total''' | 488 | 341 | 147 | '''+194''' |- | align=left | '''Current year''' (2021) | 12 | 7 | 5 | '''+2''' |} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Doubles ! Played ! Wins ! Losses ! Balance |- | align=left | '''Total''' | 24 | 14 | 10 | '''+4''' |- | align=left | '''Current year''' (2021) | 0 | 0 | 0 | '''0''' |} {{col-end}} : ''<nowiki>*</nowiki> Statistics were last updated on 7 March 2021.''<ref>{{cite web|title=PUSARLA V. Sindhu – Career overview|url=http://bwfbadminton.com/player/73173/pusarla-v-sindhu|website=bwfbadminton.com|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=4 February 2021}}</ref> === Singles performance timeline === {{Performance key (badminton)}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! width="260" |Tournament !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 ![[2018 BWF World Tour|2018]] ![[2019 BWF World Tour|2019]] ![[2020 BWF World Tour|2020]] ![[2021 BWF World Tour|2021]] ! width="40" |{{Tooltip|SR|Strike Rate}} !Best |- | colspan="20" style="text-align:center;" |'''[[Badminton World Federation|BWF events]]''' |- | align="left" |'''[[BWF World Junior Championships]]''' | bgcolor="#afeeee" |[[2009 BWF World Junior Championships|2R]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2010 BWF World Junior Championships|'''QF''']] | bgcolor="#afeeee" |[[2011 BWF World Junior Championships|3R]] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | colspan="7" style="color:#ccc" |{{Tooltip|N/A|Not Applicable}} |'''0/3''' | bgcolor="#ffebcd" |'''QF''' ('10) |- | align="left" |'''[[BWF World Championships]]''' | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | bgcolor="#cd7f32" |[[2013 BWF World Championships – Women's singles|B]] | bgcolor="#cd7f32" |[[2014 BWF World Championships – Women's singles|B]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2015 BWF World Championships – Women's singles|QF]] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | bgcolor="silver" |[[2017 BWF World Championships – Women's singles|'''S''']] | bgcolor="silver" |[[2018 BWF World Championships – Women's singles|'''S''']] | bgcolor="gold" |[[2019 BWF World Championships – Women's singles|'''G''']] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''1/6''' | bgcolor="gold" |'''G''' ('19) |- | align="left" |'''[[Badminton at the Summer Olympics|Olympics]]''' | colspan="3" style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} |{{Tooltip|DNQ|Did not qualify}} | colspan="3" style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | bgcolor="silver" |[[Badminton at the 2016 Summer Olympics – Women's singles|'''S''']] | colspan="3" style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | bgcolor="#cd7f32" |[[Badminton at the 2020 Summer Olympics - Women's singles|'''B''']] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} |'''0/2''' | bgcolor="silver" |'''S''' ('16) |- ! colspan="10" |'''[[BWF Super Series|BWF Superseries]] / [[BWF Grand Prix Gold and Grand Prix|Grand Prix]]''' ! colspan="6" |'''[[BWF World Tour]]''' |- | align="left" |[[Swiss Open (badminton)|Swiss Open]] | colspan="2" style="color:#ccc" |{{Tooltip|N/A|Not Applicable}} |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2012 Swiss Open Grand Prix Gold|1R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2013 Swiss Open Grand Prix Gold|2R]] | bgcolor="FFFF00;" |[[2014 Swiss Open Grand Prix Gold|SF]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="ffebcd" |[[2016 Swiss Open Grand Prix Gold|QF]] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | bgcolor="D8BFD8" |[[2021 Swiss Open (badminton)|'''F''']] |'''0/5''' | bgcolor="D8BFD8" |'''F''' ('21) |- | align="left" |[[German Open (badminton)|German Open]] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |1R<ref>{{cite web|title=YONEX German Open GPG 2012: Draws: WS|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=596D798E-F45C-45AA-9A03-305480068147&draw=4|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=2 February 2016}}</ref> | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="ffebcd" |[[2016 German Open Grand Prix Gold|'''QF''']] | bgcolor="" |{{Tooltip|A|Absent}} | colspan="2" |{{Tooltip|A|Absent}} | colspan="2" style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} |'''0/2''' | bgcolor="#ffebcd" |'''QF''' ('16) |- | align="left" |[[All England Open Badminton Championships|All England Open]] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2012 All England Super Series Premier|1R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2013 All England Super Series Premier|2R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2014 All England Super Series Premier|1R]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="afeeee" |[[2016 All England Super Series Premier|1R]] | bgcolor="ffebcd" |[[2017 All England Super Series Premier|QF]] | bgcolor="FFFF00;" |[[2018 All England Open|'''SF''']] | bgcolor="#afeeee" |[[2019 All England Open|1R]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2020 All England Open|QF]] | bgcolor="FFFF00;" |[[2021 All England Open|'''SF''']] |'''0/9''' | bgcolor="FFFF00;" |'''SF''' ('18, '21) |- | align="left" |[[Malaysia Masters]] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="FFFF00;" |[[2012 Malaysia Open Grand Prix Gold|SF]] | bgcolor="00FF00" |[[2013 Malaysia Grand Prix Gold|'''W''']] | bgcolor="" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="FFFF00;" |[[2015 Malaysia Masters Grand Prix Gold|SF]] | bgcolor="00FF00" |[[2016 Malaysia Masters Grand Prix Gold|'''W''']] | bgcolor="" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="" |[[2018 Malaysia Masters (badminton)|{{Tooltip|w/d|Withdrew}}]] | bgcolor="" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#ffebcd" |[[2020 Malaysia Masters|QF]] | |'''2/5''' | bgcolor="00FF00" |'''W''' ('13, '16) |- | align="left" |[[Australian Open (badminton)|Australian Open]] | colspan="5" style="color:#ccc" |{{Tooltip|N/A|Not Applicable}} | bgcolor="#ffebcd" |[[2014 Australian Super Series|'''QF''']] | bgcolor="#afeeee" |[[2015 Australian Super Series|1R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2016 Australian Super Series|1R]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2017 Australian Super Series|'''QF''']] |N.P | bgcolor="#afeeee" |[[2019 Australian Open (badminton)|2R]] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''0/5''' | bgcolor="#ffebcd" |'''QF''' ('14, '17) |- | align="left" |[[India Open]] |Q2<ref>{{cite web|title=Yonex Sunrise India Open 2009: Draws: WS – Qualification|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=72F1F101-544B-4C1F-B8BE-11BB3296ADE8&draw=4|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=2 February 2016}}</ref> | bgcolor="#afeeee" |[[2010 India Open Grand Prix Gold|2R]]<ref>{{cite web|title=INDIA GRAND PRIX GOLD 2010: Draws: WS|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=CD5E57C3-91F4-402A-9434-E2ABFB0CBC91&draw=3|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=2 February 2016}}</ref> | bgcolor="#afeeee" |[[2011 India Super Series|1R]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2012 India Super Series|QF]] | bgcolor="FFFF00;" |[[2013 India Super Series|SF]] | bgcolor="#afeeee" |[[2014 India Super Series|1R]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#ffebcd" |[[2016 India Super Series|QF]] | bgcolor="00FF00" |[[2017 India Super Series|'''W''']] | bgcolor="D8BFD8" |[[2018 India Open (badminton)|F]] | bgcolor="FFFF00" |[[2019 India Open (badminton)|SF]] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''1/8''' | bgcolor="00FF00" |'''W''' ('17) |- | align="left" |[[Malaysia Open (badminton)|Malaysia Open]] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} |Q1<ref>{{cite web|title=MAYBANK Malaysia Open Presented by PROTON: Draws: WS – Qualification|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=15C0786F-0C76-474B-845E-15D5FD591223&draw=3|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=4 February 2016}}</ref> | bgcolor="#afeeee" |[[2013 Malaysia Super Series|1R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2014 Malaysia Super Series Premier|2R]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#ffebcd" |[[2016 Malaysia Super Series Premier|QF]] | bgcolor="#afeeee" |[[2017 Malaysia Super Series Premier|1R]] | bgcolor="FFFF00;" |[[2018 Malaysia Open (badminton)|'''SF''']] | bgcolor="#afeeee" |[[2019 Malaysia Open (badminton)|R2]] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} |[[2021 Malaysia Open (badminton)|Q]] |'''0/7''' | bgcolor="FFFF00;" |'''SF''' ('18) |- | align="left" |[[Singapore Open (badminton)|Singapore Open]] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2012 Singapore Super Series|1R]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#ffebcd" |[[2014 Singapore Super Series|QF]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="afeeee" |[[2016 Singapore Super Series|2R]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2017 Singapore Super Series|QF]] |N.P | bgcolor="FFFF00;" |[[2019 Singapore Open (badminton)|'''SF''']] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} |[[2021 Singapore Open|Q]] |'''0/5''' | bgcolor="FFFF00;" |'''SF''' ('19) |- | align="left" |[[Indonesia Masters]] | colspan="6" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#ffebcd" |[[2015 Indonesian Masters Grand Prix Gold|'''QF''']] |{{Tooltip|A|Absent}} | style="color:#ccc" |{{Tooltip|N/A|Not Applicable}} | bgcolor="#ffebcd" |[[2018 Indonesia Masters (badminton)|'''QF''']] | bgcolor="#ffebcd" |[[2019 Indonesia Masters (badminton)|'''QF''']] | bgcolor="AFEEEE" |[[2020 Indonesia Masters|2R]] | |'''0/4''' | bgcolor="#ffebcd" |'''QF''' ('15, '18, '19) |- | align="left" |[[Indonesia Open (badminton)|Indonesia Open]] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2012 Indonesia Super Series Premier|2R]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2014 Indonesia Super Series Premier|1R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2015 Indonesia Super Series Premier|1R]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2017 Indonesia Super Series Premier|2R]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2018 Indonesia Open (badminton)|QF]] | bgcolor="D8BFD8" |[[2019 Indonesia Open (badminton)|'''F''']] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''0/6''' | bgcolor="D8BFD8" |'''F''' ('19) |- | rowspan="2" align="left" |[[Thailand Open (badminton)|Thailand Open]] | colspan="3" rowspan="2" |{{Tooltip|A|Absent}} | rowspan="2" bgcolor="#afeeee" |[[2012 Thailand Open Grand Prix Gold|2R]] | colspan="5" rowspan="2" |{{Tooltip|A|Absent}} | rowspan="2" bgcolor="D8BFD8" |[[2018 Thailand Open (badminton)|'''F''']] | rowspan="2" bgcolor="" |[[2019 Thailand Open (badminton)|{{Tooltip|w/d|Withdrew}}]] | bgcolor="#afeeee" |[[2020 Yonex Thailand Open|1R]] | rowspan="2" style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | rowspan="2" |'''0/4''' | rowspan="2" bgcolor="D8BFD8" |'''F''' ('18) |- | bgcolor="#ffebcd" |[[2020 Toyota Thailand Open|QF]] |- | align="left" |[[Korea Open (badminton)|Korea Open]] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} |Q2<ref>{{cite web|title=Victor Korea Open 2012: Draws: WS – Qualification|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=3677C337-B11D-4E8A-B0D9-F7181D73A7EF&draw=3|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=4 February 2016}}</ref> | bgcolor="#afeeee" |[[2013 Korea Open Super Series Premier|2R]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2015 Korea Open Super Series|2R]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="00FF00" |[[2017 Korea Open Super Series|'''W''']] |N.P | bgcolor="#afeeee" |[[2019 Korea Open (badminton)|1R]] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''1/5''' | bgcolor="00FF00" |'''W''' ('17) |- | align="left" |[[Taipei Open (badminton)|Taipei Open]] | colspan="6" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2015 Chinese Taipei Open Grand Prix Gold|'''2R''']] | colspan="4" |{{Tooltip|A|Absent}} | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''0/1''' | bgcolor="#afeeee" |'''2R''' ('15) |- | align="left" |[[Vietnam Open (badminton)|Vietnam Open]] | colspan="2" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#ffebcd" |'''QF<ref>{{cite web|title=Yonex Sunrise Vietnam Grand Prix Open 2011: Draws: WS|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=4B7F4E4E-4EB6-4A33-8655-78FC3FC91D5E&draw=4|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=2 February 2016}}</ref>''' | colspan="8" |{{Tooltip|A|Absent}} | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''0/1''' | bgcolor="#ffebcd" |'''QF''' ('11) |- | align="left" |[[China Open (badminton)|China Open]] | colspan="2" |{{Tooltip|A|Absent}} |Q2<ref>{{cite web|title=Li Ning China Open 2011: Draws: WS – Qualification|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=91BC911B-E50D-4FFA-9211-33938FCD4A19&draw=3|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=4 February 2016}}</ref> | bgcolor="#afeeee" |[[2012 China Open Super Series Premier|1R]] | colspan="2" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2015 China Open Super Series Premier|2R]] | bgcolor="Gold" |'''[[2016 China Open Super Series Premier|W]]''' | bgcolor="#ffebcd" |[[2017 China Open Super Series Premier|QF]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2018 China Open (badminton)|QF]] | bgcolor="#afeeee" |[[2019 China Open (badminton)|2R]] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''1/7''' | bgcolor="00FF00" |'''W''' ('16) |- | align="left" |[[Japan Open (badminton)|Japan Open]] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2012 Japan Super Series|2R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2013 Japan Super Series|2R]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2015 Japan Super Series|1R]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2017 Japan Super Series|2R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2018 Japan Open (badminton)|2R]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2019 Japan Open (badminton)|'''QF''']] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''0/6''' | bgcolor="#ffebcd" |'''QF''' ('19) |- | align="left" |[[Syed Modi International Badminton Championships|Syed Modi International]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2009 India Open Grand Prix|QF]]<ref>{{cite web|title=JAYPEE CUP SYED MODI MEMORIAL INDIA GRAND PRIX 2009: Draws: WS|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=F7BADB96-E905-4E8B-8B9D-A89A779D4790&draw=2|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=3 February 2016}}</ref> | bgcolor="FFFF00;" |[[2010 India Grand Prix|SF]]<ref>{{cite web|title=India Grand Prix 2010: Draws: WS|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=244B9415-DA84-43A2-8550-ED8B0A1267C6&draw=3|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=3 February 2016}}</ref> | bgcolor="#afeeee" |[[2011 India Open Grand Prix Gold|2R]]<ref>{{cite web|title=Yonex – Sunrise Syed Modi Memorial India Open Grand Prix Gold: Draws: WS|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=B958ADE2-68D5-422F-BBFB-7248E8752124&draw=4|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=3 February 2016}}</ref> | bgcolor="D8BFD8" |[[2012 India Open Grand Prix Gold|F]] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | bgcolor="D8BFD8" |[[2014 India Open Grand Prix Gold|F]] | bgcolor="FFFF00;" |[[2015 Syed Modi International Grand Prix Gold|SF]] | bgcolor="#afeeee" |[[2016 Syed Modi International Grand Prix Gold|2R]] | bgcolor="00FF00" |[[2017 Syed Modi International Grand Prix Gold|'''W''']] | bgcolor="" |[[2018 Syed Modi International|{{Tooltip|w/d|Withdrew}}]] | bgcolor="" |{{Tooltip|A|Absent}} | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''1/8''' | bgcolor="00FF00" |'''W''' ('17) |- | align="left" |[[Dutch Open (badminton)|Dutch Open]] | colspan="2" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="D8BFD8" |'''F<ref>{{cite web|title=Yonex Dutch Open 2011: Draws: WS|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=60389B26-7D2A-4EFC-831F-5D94C1BB1911&draw=3|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=4 February 2016}}</ref>''' | colspan="8" |{{Tooltip|A|Absent}} | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''0/1''' | bgcolor="D8BFD8" |'''F''' ('11) |- | align="left" |[[Denmark Open]] | colspan="4" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2013 Denmark Super Series Premier|1R]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2014 Denmark Super Series Premier|QF]] | bgcolor="D8BFD8" |[[2015 Denmark Super Series Premier|'''F''']] | bgcolor="#afeeee" |[[2016 Denmark Super Series Premier|2R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2017 Denmark Super Series Premier|1R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2018 Denmark Open|1R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2019 Denmark Open|2R]] |{{Tooltip|A|Absent}} | |'''0/7''' | bgcolor="D8BFD8" |'''F''' ('15) |- | align="left" |[[French Open (badminton)|French Open]] | colspan="4" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#afeeee" |[[2013 French Super Series|2R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2014 French Super Series|1R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2015 French Super Series|1R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2016 French Super Series|2R]] | bgcolor="FFFF00;" |[[2017 French Super Series|'''SF''']] | bgcolor="#ffebcd" |[[2018 French Open (badminton)|QF]] | bgcolor="#ffebcd" |[[2019 French Open (badminton)|QF]] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''0/7''' | bgcolor="FFFF00;" |'''SF''' ('17) |- | align="left" |[[Macau Open Badminton Championships|Macau Open]] | colspan="4" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="00FF00" |[[2013 Macau Open Grand Prix Gold|'''W''']] | bgcolor="00FF00" |[[2014 Macau Open Grand Prix Gold|'''W''']] | bgcolor="00FF00" |[[2015 Macau Open Grand Prix Gold|'''W''']] | colspan="4" |{{Tooltip|A|Absent}} | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''3/3''' | bgcolor="00FF00" |'''W''' ('13, '14, '15) |- | align="left" |[[Fuzhou China Open]] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="FFFF00;" |[[2012 China Masters Super Series|'''SF''']] | colspan="3" |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="ffebcd" |[[2016 China Masters Grand Prix Gold|QF]] |{{Tooltip|A|Absent}} | bgcolor="#ffebcd" |[[2018 Fuzhou China Open|QF]] | bgcolor="#afeeee" |[[2019 Fuzhou China Open|1R]] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''0/3''' | bgcolor="FFFF00;" |'''SF''' ('12) |- | align="left" |[[Hong Kong Open (badminton)|Hong Kong Open]] | colspan="2" |{{Tooltip|A|Absent}} |Q2<ref>{{cite web|title=Yonex Sunrise Hong Kong Open 2011: Draws: WS – Qualification|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=6ADDD331-4C98-4B84-A2ED-3F0B93881018&draw=3|publisher=[[Badminton World Federation]]|access-date=4 February 2016}}</ref> | bgcolor="#afeeee" |[[2012 Hong Kong Super Series|1R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2013 Hong Kong Super Series|1R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2014 Hong Kong Super Series|2R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2015 Hong Kong Super Series|1R]] | bgcolor="D8BFD8" |[[2016 Hong Kong Super Series|'''F''']] | bgcolor="D8BFD8" |[[2017 Hong Kong Super Series|'''F''']] | bgcolor="#afeeee" |[[2018 Hong Kong Open (badminton)|2R]] | bgcolor="#afeeee" |[[2019 Hong Kong Open (badminton)|2R]] | style="color:#ccc" |{{Tooltip|NH|Not Held}} | |'''0/9''' | bgcolor="D8BFD8" |'''F''' ('16,'17) |- | align="left" |[[BWF Super Series Finals|Superseries]]/[[World Tour Finals]] | colspan="7" |{{Tooltip|DNQ|Did not qualify}} | bgcolor="FFFF00" |[[2016 BWF Super Series Finals|SF]] | bgcolor="D8BFD8" |[[2017 BWF Super Series Finals|F]] | bgcolor="00FF00" |[[2018 BWF World Tour Finals|'''W''']] | bgcolor="#afeeee" |[[2019 BWF World Tour Finals|RR]] | bgcolor="#afeeee" |[[2020 BWF World Tour Finals|RR]] | |'''1/5''' | bgcolor="00FF00" |'''W''' ('18) |- style="background:#fffaaa;" | align="left" |'''Year-end ranking''' |255 |151 |31 |19 |11 |11 |12 |6 |3 |3 |6 |7 | | |2 |} == Record against selected opponents == Record against Year-end Finals finalists, World Championships semi-finalists, and Olympic quarter-finalists. Accurate as of [[Badminton at the 2020 Summer Olympics – Women's singles|1 August 2021]].{{col-begin}} {{col-break}} {| class=wikitable style="text-align:center; font-size:small" |- ! rowspan="2" | Players ! rowspan="2" | Matches ! colspan="2" | Results ! rowspan="2" | Difference |- ! Won ! Lost |- | align="left" | {{flagicon|CHN}} [[Chen Yufei]] | 10 || 6 || 4 || bgcolor="#ccffcc" | +2 |- | align="left" | {{flagicon|CHN}} [[He Bingjiao]] | 16 || 7 || 9 || bgcolor="#ffddee" | –2 |- | align="left" | {{flagicon|CHN}} [[Li Xuerui]] | 7 || 4 || 3 || bgcolor="#ccffcc" | +1 |- | align="left" | {{flagicon|CHN}} [[Wang Lin (badminton)|Wang Lin]] | 1 || 0 || 1 || bgcolor="#ffddee" | –1 |- | align="left" | {{flagicon|CHN}} [[Wang Shixian]] | 10 || 4 || 6 || bgcolor="#ffddee" | –2 |- | align="left" | {{flagicon|CHN}} [[Wang Yihan]] | 7 || 3 || 4 || bgcolor="#ffddee" | –1 |- | align="left" | {{flagicon|TPE}} [[Tai Tzu-ying]] | 19 || 5 || 14 || bgcolor="#ffddee" | –9 |- | align="left" | {{flagicon|DEN}} [[Tine Baun]] | 1 || 0 || 1 || bgcolor="#ffddee" | –1 |- | align="left" | {{flagicon|GER}} [[Juliane Schenk]] | 2 || 0 || 2 || bgcolor="#ffddee" | –2 |- | align="left" | {{flagicon|HKG}} [[Yip Pui Yin]] | 4 || 4 || 0 || bgcolor="#ccffcc" | +4 |- | align="left" | {{flagicon|IND}} [[Saina Nehwal]] | 4 || 1 || 3 || bgcolor="#ffddee" | –2 |} {{col-break}} {| class=wikitable style="text-align:center; font-size:small" ! rowspan="2" | Players ! rowspan="2" | Matches ! colspan="2" | Results ! rowspan="2" | Difference |- ! Won ! Lost |- | align="left" | {{flagicon|INA}} [[Lindaweni Fanetri]] | 10 || 8 || 2 || bgcolor="#ccffcc" | +6 |- | align="left" | {{flagicon|JPN}} [[Minatsu Mitani]] | 5 || 3 || 2 || bgcolor="#ccffcc" | +1 |- | align="left" | {{flagicon|JPN}} [[Nozomi Okuhara]] | 17 || 9 || 8 || bgcolor="#ccffcc" | +1 |- | align="left" | {{flagicon|JPN}} [[Akane Yamaguchi]] | 19 || 12 || 7 || bgcolor="#ccffcc" | +5 |- | align="left" | {{flagicon|KOR}} [[An Se-young]] | 1 || 0 || 1 || bgcolor="#ffddee" | –1 |- | align="left" | {{flagicon|KOR}} [[Bae Yeon-ju]] | 5 || 1 || 4 || bgcolor="#ffddee" | –3 |- | align="left" | {{flagicon|KOR}} [[Sung Ji-hyun]] | 17 || 9 || 8 || bgcolor="#ccffcc" | +1 |- | align="left" | {{flagicon|ESP}} [[Carolina Marín]] | 14 || 5 || 9 || bgcolor="#ffddee" | –4 |- | align="left" | {{flagicon|THA}} [[Porntip Buranaprasertsuk]] | 10 || 6 || 4 || bgcolor="#ccffcc" | +2 |- | align="left" | {{flagicon|THA}} [[Ratchanok Intanon]] | 11 || 4 || 7<!-- Do NOT change this to lower number as their clash of World junior championships in 2009 is not included in bwf site, which was won by Intanon --> || bgcolor="#ffddee" | –3 |} {{col-end}} == Personal life == Sindhu has been employed with [[Bharat Petroleum]] since July 2013, as an assistant sports manager with their Hyderabad office. Following her silver-medal win at the Rio Olympics, she was promoted to deputy sports manager. She was appointed as the first brand ambassador of [[Bridgestone|Bridgestone India]].<ref name="BPCL">{{cite news|title=BPCL announces Rs 75 lakh cash award, promotion for P V Sindhu|url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/bpcl-announces-rs-75-lakh-cash-award-promotion-for-p-v-sindhu-116082000493_1.html|access-date=20 August 2016|work=Business Standard|date=20 August 2016}}</ref> She was appointed as the Deputy Collector (Group-I) by the Andhra Pradesh government in July 2017, which she took charge later in August.<ref>{{Cite news|last=|first=|date=9 August 2017|title=PV Sindhu takes charge as Deputy Collector in Andhra Pradesh government|work=Hindustan Times|url=https://www.hindustantimes.com/other-sports/pv-sindhu-takes-charge-as-deputy-collector-in-andhra-pradesh-government/story-dku5XszT2ykMS1cebSJz3L.html|access-date=24 July 2021}}</ref> She was the flag bearer for the [[India at the 2018 Commonwealth Games|Indian contingent]] in the opening ceremony of the [[2018 Commonwealth Games]].<ref>{{cite news|title=PV Sindhu leads India's contingent at CWG 2018 Parade of Nations|url=https://zeenews.india.com/other-sports/pv-sindhu-leads-indias-contingent-at-cwg-2018-parade-of-nations-2096456.html|access-date=19 May 2019|work=Zee News|date=4 April 2018|language=en}}</ref> == Awards and recognition == === National === * [[Padma Bhushan]], Third Highest Civilian Award of India (2020). * [[Rajiv Gandhi Khel Ratna]], highest sporting honour of India (2016)<ref>{{cite web|title=Rajiv khel ratna|url=http://www.news18.com/news/olympics/pv-sindhu-sakshi-malik-dipa-karmakar-and-jitu-rai-to-get-khel-ratna-1284250.html|publisher=news 18.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160823170430/http://www.news18.com/news/olympics/pv-sindhu-sakshi-malik-dipa-karmakar-and-jitu-rai-to-get-khel-ratna-1284250.html|archive-date=23 August 2016|access-date=2 February 2017|date=22 August 2016}}</ref> * [[Padma Shri]], the fourth highest civilian award of India (2015)<ref name="pdma">{{cite web|title=Padma Awards 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128022143/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=114952|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=114952|publisher=Press Information Bureau|access-date=25 January 2015|archive-date=28 January 2015|url-status=dead}}</ref> * [[Arjuna Award]] (2013)<ref>{{cite news|title=Arjuna Award for Virat Kohli, PV Sindhu; Ronjan Sodhi gets Khel Ratna|url=http://sports.ndtv.com/othersports/news/212289-arjuna-for-kohli-sindhu-sodhi-gets-khel-ratna|access-date=18 August 2016|work=NDTV Sports|date=13 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518085331/http://sports.ndtv.com/othersports/news/212289-arjuna-for-kohli-sindhu-sodhi-gets-khel-ratna|archive-date=18 May 2015|url-status=dead}}</ref> === Others === * [[FICCI]] Breakthrough Sportsperson of the Year 2014<ref>{{cite news|title=FICCI announces the Winners of India Sports Awards for 2014|url=http://news.biharprabha.com/2014/02/ficci-announces-the-winners-of-india-sports-awards-for-2014/|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|access-date=14 February 2014|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804213812/http://news.biharprabha.com/2014/02/ficci-announces-the-winners-of-india-sports-awards-for-2014/|url-status=dead}}</ref> * [[NDTV Indian of the Year]] 2014<ref>{{cite news|title=Amjad Ali Khan, Satish Gujral honored with NDTV Indian of the Year Award|url=http://news.biharprabha.com/2014/04/amjad-ali-khan-satish-gujral-honored-with-ndtv-indian-of-the-year-award/|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|access-date=29 April 2014|archive-date=30 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140430022511/http://news.biharprabha.com/2014/04/amjad-ali-khan-satish-gujral-honored-with-ndtv-indian-of-the-year-award/|url-status=dead}}</ref> * {{INRConvert|1|m}} from the Badminton Association of India, for her victory in the 2015 [[Macau Open Badminton Championships]].<ref>{{cite news|title=BAI announces cash award of Rs. 10 lakh for Sindhu|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/bai-announces-cash-award-of-rs-10-lakh-for-sindhu/article7933094.ece|access-date=18 August 2016|work=The Hindu|date=30 November 2015}}</ref> * {{INRConvert|500|k}} from the Badminton Association of India, for her victory in the 2016 [[Malaysia Masters]]<ref>{{cite news|title=Badminton Association of India Awards PV Sindhu Rs 5 lakh for winning Malaysia Masters|url=http://sports.ndtv.com/badminton/news/254762-badminton-association-of-india-awards-pv-sindhu-rs-5-lakh-for-winning-malaysia-masters|access-date=18 August 2016|work=NDTV Sports|date=24 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127063110/http://sports.ndtv.com/badminton/news/254762-badminton-association-of-india-awards-pv-sindhu-rs-5-lakh-for-winning-malaysia-masters|archive-date=27 January 2016|url-status=dead}}</ref> * TV9 Nava Nakshatra Sanmanam - 2019<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CXT9tl_tt7w|title=PV Sindhu on TV9 Nava Nakshatra Sanmanam|website=Youtube|access-date=30 December 2019}}</ref> * [[BBC Indian Sportswoman of the Year Award|BBC Indian Sportswoman of the Year]] 2020<ref name="PV Sindhu wins BBC award - TOI">{{cite news|title=PV Sindhu wins 'BBC Indian Sportswoman of the Year' award|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/pv-sindhu-wins-bbc-indian-sportswoman-of-the-year-award/articleshow/74544221.cms|work=The Times of India|publisher=Times Internet|access-date=31 January 2021|date=9 March 2020}}</ref> ; Rewards for winning the silver medal at the 2016 Rio Summer Olympics * {{INRConvert|50|m}}, and a [[land grant]] from the [[Government of Telangana]].<ref>{{Cite news|url=http://english.sakshi.com/telangana/2016/08/20/telangana-govt-announces-rs-5-cr-to-pv-sindhu-rs-1-cr-to-gopichand|title=Telangana Govt Announces Rs 5 cr to PV Sindhu, Rs 1 cr to Gopichand|website=Sakshipost}}</ref> * {{INRConvert|30|m}}, a Group A cadre job(Deputy Collector of Andhra Pradesh)<ref>{{cite news|title=P V Sindhu appointed dy collector in AP|url=https://www.deccanherald.com/content/625014/p-v-sindhu-appointed-dy.html|access-date=1 February 2021|work=Deccan Herald|date=27 July 2017|language=en}}</ref> and 1000 yd<sup>2</sup> land grant from the [[Government of Andhra Pradesh]].<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/sports/rio-olympics-2016/andhra-pradesh-government-to-reward-sindhu-with-rs-3-cr-cash-prize-and-government-job_1920794.html|title=Andhra Pradesh government to reward Sindhu with Rs 3 cr cash prize and government job|date=20 August 2016|website=Zee News}}</ref><ref name="rivalry">{{cite news|title=How rivalry between Andhra and Telangana has enriched PV Sindhu by crores|url=http://www.hindustantimes.com/olympics/how-rivalry-between-andhra-and-telangana-has-enriched-pv-sindhu-by-crores/story-TQhA4fA7Wj2XaUaeA1HPdJ.html|access-date=20 August 2016|work=Hindustan Times|date=20 August 2016}}</ref> * {{INRConvert|20|m}} from the [[Government of Delhi]].<ref name="indianexpress.com">{{cite news|title=PV Sindhu lauded with gifts: From BMW to Rs 2.05 crore and land|url=https://indianexpress.com/sports/rio-2016-olympics/from-bmw-to-rs-1-60-crore-and-land-its-raining-gifts-for-rio-star-pv-sindhu-2985893/|access-date=1 February 2021|work=The Indian Express|date=23 August 2016|language=en}}</ref> * {{INRConvert|7.5|m}} from her employer, [[Bharat Petroleum Corporation]], with promotion from assistant to deputy sports manager.<ref name="BPCL" /> * {{INRConvert|5|m}} from the [[Government of Haryana]].<ref name="rivalry" /> * {{INRConvert|5|m}} from the [[Government of Madhya Pradesh]].<ref>{{cite news|title=Rio Olympics: Madhya Pradesh government announces reward for PV Sindhu silver medal|url=https://www.abplive.in/sports/rio-olympics-madhya-pradesh-government-announces-reward-for-pv-sindhu-silver-medal-401636|access-date=1 February 2021|work=ABP Live|date=19 August 2016|language=en|archive-date=26 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826104732/https://www.abplive.in/sports/rio-olympics-madhya-pradesh-government-announces-reward-for-pv-sindhu-silver-medal-401636|url-status=dead}}</ref> * {{INRConvert|5|m}} from the [[Ministry of Youth Affairs and Sports]].<ref name="rivalry" /> * {{INRConvert|5|m}} from [[Badminton Association of India]]<ref name="indianexpress1">{{cite news|url=http://indianexpress.com/sports/rio-2016-olympics/from-bmw-to-rs-1-60-crore-and-land-its-raining-gifts-for-rio-star-pv-sindhu-2985893/|title=PV Sindhu lauded with gifts: From BMW to Rs 2.05 crore and land|date=19 August 2016|work=Indian Express|access-date=20 August 2016}}</ref> * {{INRConvert|5|m}} from NRI businessman, Mukkattu Sebastian<ref name="nricafe">{{cite web|url=http://www.siasat.com/news/rio-2016-dubai-based-indian-businessman-announces-cash-prize-sindhu-sakshi-1004515/|title=Rio 2016: Dubai based indian man announces cash prize|date=21 August 2016|access-date=21 August 2016}}</ref> * {{INRConvert|3|m}} from the [[Indian Olympic Association]].<ref name="rivalry" /> * {{INRConvert|500|k}} from [[All India Football Federation]].<ref name="indianexpress1" /> * [[BMW]] car from the Hyderabad District Badminton Association and as well as Indian cricketer Sachin Tendulkar<ref name="indianexpress.com" /> * {{INRConvert|101|k}} from [[Salman Khan]], for qualifying as an Olympic participant.<ref>{{cite news|title=Rio Olympics 2016: Salman Khan to present Rs 1 lakh cheque to each Indian athelete|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/rio-olympics-2016-salman-khan-to-present-rs-1-lakh-cheque-to-each-indian-athelete-2981351/|access-date=18 August 2016|work=The Indian Express|date=17 August 2016}}</ref> * Miniature badminton racquet memento with gold and diamond from [[Kirtilals]].<ref>{{cite web|url=http://www.oneindia.com/sports/pv-sindhu-honoured-with-miniature-gold-diamond-racquet-2199333.html|title=PV Sindhu honoured with miniature gold, diamond racquet|publisher=Oneindia.in|access-date=3 September 2016|work=One India|date=2 September 2016}}</ref> ; For winning the bronze medal at the 2020 Tokyo Summer Olympics * {{INRConvert|3|m}} from the Government of India.<ref>{{cite news|last=Sharma|first=Nitin|date=12 July 2021|title=Rs 6 crore or Rs 25 lakh for Olympics gold? Home state key to cash prize|url=https://indianexpress.com/article/olympics/rs-6-crore-or-rs-25-lakh-for-olympics-gold-home-state-key-to-cash-prize-7400117/|work=Indian Express|location=|access-date=1 August 2021}}</ref> * {{INRConvert|5|m}} from the [[Government of Telangana]].<ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s)/no by-line.-->|date=7 July 2021|title=Telangana sports minister felicitates Tokyo-bound players, officials|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tokyo-olympics/indiatokyo/telangana-sports-minister-felicitates-tokyo-bound-players-officials/articleshow/84206205.cms|work=The Times of India|location=|access-date=1 August 2021}}</ref> == See also == * [[Badminton in India]] * [[India national badminton team]] * [[Gopichand Badminton Academy]] == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category}} * {{BWF|0BF2D10A-66EB-4B90-BB4B-3F70D4ADAD99}} * {{Sports-Reference}} * {{IMDb name}} * [https://web.archive.org/web/20101025135109/http://www.olympicgoldquest.in/ogq/athletes/PVsindhu.htm P.&nbsp;V. Sindhu] at [[Olympic Gold Quest]] * [https://web.archive.org/web/20100805072833/http://www.pgba.in/sindhu_pro.html P.&nbsp;V. Sindhu] at [[Gopichand Badminton Academy]] * [http://www.tournamentsoftware.com/sport/player.aspx?id=E0382EBA-4B51-4391-B38F-49D9FD058B5A&player=235 P.&nbsp;V. Sindhu] at tournamentsoftware.com {{Olympic medalists for India}} {{Footer World Champions Badminton Singles Women}} {{Footer BWF World Tour Finals Champions Badminton Singles Women}} {{Top ten badminton players}} {{Rajiv Gandhi Khel Ratna Awardees}} {{Padma Shri Award Recipients in Sports}} {{PadmaBhushanAwardRecipients 2020–2029}} {{Badminton in India}} {{Authority control}} 61x7tufby59tjw3hafufp6165vgermm ᱨᱚᱢᱮᱥ ᱵᱟᱭᱥ 0 17196 195399 151295 2026-07-23T04:40:03Z CommonsDelinker 91 Removing [[:c:File:The_Governor_of_Tripura,_Shri_Ramesh_Bais.jpg|The_Governor_of_Tripura,_Shri_Ramesh_Bais.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 15 July 2026. 195399 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ᱨᱚᱢᱮᱥ ᱵᱟᱭᱥ | image = | image_size = 300px | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1948|8|2|df=y}} | birth_place = [[ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ]], [[ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱵᱚᱨᱟᱨ]], [[ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱯᱟᱨᱥᱮᱛ ᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ|ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱤᱧᱚᱛ]]<br /><small>(ᱱᱤᱛᱚᱜ [[ᱪᱷᱚᱛᱛᱤᱥᱜᱚᱲ]], [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]])</small> | residence = *[[ᱨᱟᱡᱽ ᱵᱷᱚᱵᱚᱱ, ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]], [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] (ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱚᱲᱟᱜ) <br />[[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ <br /> [[ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ]], [[ᱪᱷᱚᱛᱛᱤᱥᱜᱚᱲ]], [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] (ᱱᱤᱡᱮ ᱚᱲᱟᱜ) | death_date = | death_place = | office = [[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ ᱨᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱚ|ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱒᱓ ᱟᱹᱱᱤᱡ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ]] | predecessor = [[ᱵᱷᱚᱜᱚᱛ ᱥᱤᱝ ᱠᱳᱥᱭᱟᱨᱤ]] | 1blankname = [[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ ᱨᱤᱱ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱠᱚ|ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ]] | 1namedata = [[ᱮᱠᱱᱟᱛᱷ ᱥᱤᱱᱫᱮ]] | 2blankname = ᱡᱚᱜᱚ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ | 2namedata = *[[ᱫᱮᱵᱮᱱᱫᱽᱨᱚ ᱯᱷᱚᱲᱱᱚᱣᱤᱥ]] *[[ᱚᱡᱤᱛ ᱯᱟᱣᱟᱨ]] (᱒ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱒᱓ ᱠᱷᱚᱱ) | president = [[ᱫᱨᱚᱣᱯᱚᱫᱤ ᱢᱩᱨᱢᱩ]] | term_start = ᱑᱘ ᱯᱷᱮᱵᱨᱩᱟᱨᱤ ᱒᱐᱒᱓ | term_end = | office1 = ᱑᱐ ᱟᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ]] | 1blankname1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱤᱱ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ|ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ]] | 1namedata1 = [[ᱦᱮᱢᱚᱱᱛ ᱥᱚᱨᱮᱱ]] | term_start1 = ᱑᱔ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱒᱑ | term_end1 = | predecessor1 = [[ᱫᱨᱚᱣᱯᱚᱫᱤ ᱢᱩᱨᱢᱩ]] | office2 = [[ᱛᱨᱤᱯᱩᱨᱟ ᱨᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱚ|ᱛᱨᱤᱯᱩᱨᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱑᱘ ᱟᱱᱟᱜ]] | 1blankname2 = [[ᱛᱨᱤᱯᱩᱨᱟ ᱨᱤᱱ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱠᱚ|ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ]] | 1namedata2 = [[ᱵᱤᱞᱞᱟᱵᱽ ᱠᱩᱢᱟᱨ ᱫᱮᱵᱽ]] | term_start2 = ᱒᱙ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱑᱙ | term_end2 = ᱖ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱒᱑ | predecessor2 = [[ᱠᱟᱯᱛᱟᱱ ᱥᱤᱝ ᱥᱚᱞᱟᱱᱠᱤ]] | successor2 = [[ᱥᱟᱛᱭᱟᱫᱮᱵᱽ ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱱ ᱟᱨᱭᱟ]] | office2 = [[Member of Parliament]] <br /> for [[ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ (ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ)|ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ]] | constituency3 = | term_start3 = [[1996 Indian general election|᱑᱙᱙᱖]] | term_end2m3 = [[2019 Indian general election|᱒᱓ ᱢᱮ ᱒᱐᱑᱙]] | predecessor3 = [[ᱵᱷᱤᱫᱽᱭᱟ ᱪᱚᱨᱚᱬ ᱥᱩᱠᱞᱟ]] | successor3 = [[ᱥᱩᱱᱤᱞ ᱠᱩᱢᱟᱨ ᱥᱚᱱᱤ]] | term_start4 = [[1989 Indian general election|᱑᱙᱘᱙]] | term_end4 = [[1991 Indian general election|᱑᱙᱙᱙᱑]] | predecessor4 = [[ᱠᱮᱭᱩᱨ ᱵᱷᱩᱥᱟᱱ]] | successor4 = [[ᱵᱷᱤᱫᱽᱭᱟ ᱪᱚᱨᱚᱬ ᱥᱩᱠᱞᱟ]] | office5 = [[Ministry of Environment, Forest and Climate Change|Minister of State (Independent charge) for Environment & Forests]] | primeminister5 = [[ᱚᱴᱚᱞ ᱵᱤᱦᱟᱨᱤ ᱵᱟᱡᱽᱯᱮᱭᱤ]] | term_start5 = ᱙ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱐᱔ | term_end5 = ᱒᱓ ᱢᱮ ᱒᱐᱐᱔ | predecessor5 = [[ᱴᱤ. ᱟᱨ. ᱵᱟᱞᱩ]] | successor5 = [[ᱟᱱᱰᱤᱢᱤᱴᱷᱩ ᱨᱟᱡᱟ]] | office6 = [[Ministry of Mines (India)|Minister of State (Independent charge) for Mines]] | primeminister6 = [[ᱚᱴᱚᱞ ᱵᱤᱦᱟᱨᱤ ᱵᱟᱡᱽᱯᱮᱭᱤ]] | term_start6 = ᱒᱙ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱐᱓ | term_end6 = ᱘ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱐᱓ | predecessor6 = [[ᱩᱢᱟ ᱵᱷᱟᱨᱛᱤ]] | successor6 = [[ᱢᱚᱢᱚᱛᱟ ᱵᱟᱱᱟᱨᱡᱤ]] | office7 = [[Ministry of Information and Broadcasting (India)|Minister of State for Information and Broadcasting]] | primeminister = [[ᱚᱴᱚᱞ ᱵᱤᱦᱟᱨᱤ ᱵᱟᱡᱽᱯᱮᱭᱤ]] | term_start7 = ᱓᱐ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱐᱐ | term_end7 = ᱒᱙ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱐᱓ | office8 = [[Ministry of Chemicals and Fertilizers|Minister of State for Chemicals and Fertilizers]] | primeminister8 = [[ᱚᱴᱚᱞ ᱵᱤᱦᱟᱨᱤ ᱵᱟᱡᱽᱯᱮᱭᱤ]] | term_start8 = ᱑᱓ ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱑᱙᱙᱙ | term_end8 = ᱓᱐ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱐᱓ | office9 = Minister of State for [[Ministry of Steel|Steel]] and [[Ministry of Mines (India)|Mines]] | primeminister9 = [[ᱚᱴᱚᱞ ᱵᱤᱦᱟᱨᱤ ᱵᱟᱡᱽᱯᱮᱭᱤ]] | term_start9 = ᱢᱟᱨᱪ ᱑᱙᱙᱘ | term_end9 = ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱑᱙᱙᱙ | party = [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱡᱚᱱᱚᱛᱟ ᱯᱟᱨᱴᱤ]] | religion = | spouse = ᱨᱟᱢᱵᱟᱭ ᱵᱟᱭᱥ | children = ᱓ | website = | footnotes = | source = | width = ᱑᱕᱐ }} '''ᱨᱚᱢᱮᱥ ᱵᱟᱭᱥ''' ᱫᱚ (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱒ ᱚᱜᱚᱥᱴ ᱑᱙᱔᱘) ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱒᱓ ᱟᱹᱱᱤᱡ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱵᱮᱭᱥ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱑ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱞ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱟᱨ ᱒᱐᱑᱙ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱒᱑ ᱥᱟᱞ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱛᱨᱤᱯᱩᱨᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟᱭ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/website/story/india-news-tripura-on-road-of-development-says-outgoing-governor-ramesh-bais/388053|title= Tripura On Road To Development, Says Outgoing Governor Ramesh Bais|website= Outlook|language=en |access-date=13 July 2021}}</ref> [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱡᱚᱱᱚᱛᱟ ᱯᱟᱨᱴᱤ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱦᱮᱫ, ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱑᱙᱙᱙ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱚᱴᱚᱞ ᱵᱤᱦᱟᱨᱤ ᱵᱟᱡᱽᱯᱮᱭᱤ]] ᱤᱡ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱟᱨ ᱵᱤᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱙ ᱟᱱᱟᱜ (᱑᱙᱘᱙), ᱑᱑ ᱟᱱᱟᱜ (᱑᱙᱙᱖), ᱑᱒ ᱟᱱᱟᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱑᱓ ᱟᱱᱟᱜ, ᱑᱔ ᱟᱱᱟᱜ (᱒᱐᱐᱔), ᱑᱕ ᱟᱱᱟᱜ ᱟᱨ ᱑᱖ ᱟᱱᱟᱜ [[ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ]] [[ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ (ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ)|ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱾ ==ᱱᱤᱡᱮᱨᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ== ᱵᱟᱭᱥ ᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱫᱚ ᱒ ᱚᱜᱚᱥᱴ ᱑᱙᱔᱘ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ, [[ᱢᱚᱫᱷᱭᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] (ᱱᱤᱛᱚᱜ [[ᱪᱷᱚᱛᱤᱥᱜᱚᱰ]] ᱨᱮ) ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱠᱷᱮᱛᱨᱤᱭᱚ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱠᱷᱚᱢ ᱞᱟᱞ ᱵᱟᱭᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱟᱱᱟᱞᱟ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱵᱤ.ᱮᱥ.ᱤ., [[ᱵᱷᱚᱯᱟᱞ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱟᱹᱛ ᱠᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱒᱓ ᱢᱮᱭ ᱑᱙᱖᱙ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱨᱟᱢᱵᱟᱭ ᱵᱟᱭᱥ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱟᱡᱤᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱮᱴᱟ ᱟᱨ ᱵᱟᱭᱨᱟ ᱵᱤᱴᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱤᱱᱟ ᱾ ᱵᱟᱭᱥ ᱫᱚ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫ ᱪᱟᱹᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=Current Lok Sabha Members Biographical Sketch |url=http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040905133326/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=33 |url-status=dead |archive-date=5 September 2004 |access-date=21 July 2019 |date=5 September 2004}}</ref> ==ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱢᱤ== ᱵᱟᱭᱥ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱑᱙᱗᱘ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱱᱤᱜᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱦᱚᱥᱚᱫᱽ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱙᱘᱐ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱢᱚᱫᱷᱭᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱮᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱟᱷᱟᱱ ᱑᱙᱘᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱟᱡᱤᱜ ᱠᱟᱝᱜᱽᱨᱮᱥ ᱥᱚᱛᱭᱚᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱱ ᱥᱚᱨᱢᱟ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱑᱙᱘᱙ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱙ ᱟᱱᱟᱜ ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱥᱚᱸᱥᱚᱫᱽ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱟᱨ ᱑᱙᱙᱓ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱑ ᱟᱱᱟᱜ, ᱑᱒ ᱟᱱᱟᱜ, ᱑᱓ ᱟᱱᱟᱜ, ᱑᱔ ᱟᱱᱟᱜ, ᱑᱕ ᱟᱱᱟᱜ ᱟᱨ ᱑᱖ ᱟᱱᱟᱜ ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱨᱮ ᱥᱟᱨᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱢᱮᱭ ᱒᱐᱐᱔ ᱥᱟᱞ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱟᱨ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱵᱟᱡᱽᱯᱮᱭᱤ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱨᱮ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱬᱦᱮᱫ, ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ, ᱪᱮᱢᱤᱠᱟᱞ ᱟᱨ ᱵᱟᱹᱨᱩᱛ, ᱥᱩᱪᱱᱟ ᱟᱨ ᱯᱨᱚᱥᱟᱨᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱟᱨ ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱟᱨ ᱵᱤᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱᱟᱜ ᱵᱷᱤᱱᱟᱹ ᱵᱷᱤᱱᱟᱹ ᱵᱤᱵᱷᱟᱜᱽ ᱮ ᱥᱟᱵ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱑᱙ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱒᱑ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱠᱚᱯᱛᱟᱱ ᱥᱤᱝ ᱥᱚᱞᱚᱝᱠᱤ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱨᱤᱯᱩᱨᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱑᱘ ᱟᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱮᱜᱼᱟ ᱾<ref name="ZeeNews">{{cite news |last1=Sarkar |first1=Ipsita |title=Centre appoints new Governors in 6 states, Anandiben Patel transferred to UP |url=https://zeenews.india.com/india/centre-appoints-new-governors-in-6-states-anandiben-patel-appointed-as-up-governor-jagdeep-dhankhar-ramesh-bais-lal-ji-tandon-phagu-chauhan-rn-ravi-2220610.html |access-date=21 July 2019 |work=[[Zee News]] |date=20 July 2019 |language=en}}</ref> ᱱᱩᱭ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱑᱔ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱒᱑ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱑᱐ ᱟᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news|others=PTI|date=2021-07-14|title=Ramesh Bais takes oath as Jharkhand Governor|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/ramesh-bais-takes-oath-as-jharkhand-governor/article35321205.ece|access-date=2021-07-15|issn=0971-751X}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{S-start}} {{s-par|in-lwr}} {{s-bef|before=[[ᱠᱮᱭᱩᱨ ᱵᱷᱩᱥᱟᱱ]]}} {{s-ttl|title=Member of Parliament<br />for [[ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ (ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ)|ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ]] |years=1989 – 1991}} {{s-aft|after=[[ᱵᱷᱤᱫᱽᱭᱟ ᱪᱚᱨᱚᱬ ᱥᱩᱠᱞᱟ]]}} |- {{s-bef|before=[[ᱵᱷᱤᱫᱽᱭᱟ ᱪᱚᱨᱚᱬ ᱥᱩᱠᱞᱟ]]}} {{s-ttl|title=Member of Parliament<br />for [[ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ (ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ)|ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ]] |years=1996 – 2019}} {{s-aft|after=[[ᱥᱩᱱᱤᱞ ᱠᱩᱢᱟᱨ ᱥᱚᱱᱤ]]}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[Kaptan Singh Solanki]]}} {{s-ttl|title=[[List of governors of Tripura|Governor of Tripura]]|years=29 July 2019 – 6 July 2021}} {{s-aft|after=[[Satyadev Narayan Arya]]}} |- {{s-bef|before=[[ᱫᱨᱚᱣᱯᱚᱫᱤ ᱢᱩᱨᱢᱩ]]}} {{s-ttl|title=[[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ]]|years=7 July 2021 – Present}} {{s-inc}} {{S-end}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== * [https://web.archive.org/web/20060514094826/http://164.100.24.208/ls/lsmember/homepage.asp?mpsno=33 Home Page on the Parliament of India's Website] {{Current Indian governors}} {{ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱡᱚᱱᱚᱛᱟ ᱯᱟᱨᱴᱤ}} {{DEFAULTSORT:ᱵᱟᱭᱥ, ᱨᱚᱢᱮᱥ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱔᱘ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱪᱷᱚᱛᱛᱤᱥᱜᱚᱲ ᱨᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱡᱚᱱᱛᱟ ᱯᱟᱨᱴᱤ ᱨᱤᱱ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱦᱚᱲ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:14th Lok Sabha members]] [[ᱛᱷᱚᱠ:15th Lok Sabha members]] [[ᱛᱷᱚᱠ:9th Lok Sabha members]] [[ᱛᱷᱚᱠ:11th Lok Sabha members]] [[ᱛᱷᱚᱠ:12th Lok Sabha members]] [[ᱛᱷᱚᱠ:13th Lok Sabha members]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Madhya Pradesh MLAs 1980–1985]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱪᱷᱚᱛᱛᱤᱥᱜᱚᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱥᱚᱦᱮᱛ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱖ ᱟᱱᱟᱜ ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ, ᱪᱷᱚᱛᱛᱤᱥᱜᱚᱲ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:Chhattisgarh municipal councillors]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱚᱫᱷᱭᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱠᱷᱚᱱ ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱥᱚᱦᱮᱛ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ ᱨᱤᱱ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱨᱤᱯᱩᱨᱟ ᱨᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱚ]] nyqwj4swuaw17ilr0t4efckjtt6uzp5 ᱠᱮᱯ ᱵᱷᱟᱨᱰᱮ 0 18219 195352 187917 2026-07-21T12:11:04Z CommonsDelinker 91 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 195352 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ᱠᱟᱵᱳ ᱵᱷᱟᱨᱰᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱯᱱᱟᱹᱛ | native_name = ''República de Cabo Verde'' {{resize|70%|([[ᱯᱚᱨᱛᱩᱜᱤᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱚᱨᱛᱩᱜᱤᱡᱽ]])}} | name = ''Repúblika di Kabu Verdi '' {{resize|70%| ([[:en:Cape Verdean Creole|ᱠᱮᱯ ᱵᱷᱟᱨᱰᱮᱭᱟᱱ ᱠᱨᱮᱭᱳᱞ]])}} | common_name = Cape Verde <!-- This field is not visible to the reader, it provides codes for page links. It should not be changed to Cabo Verde unless the actual pages are moved. --> | image_flag = Flag of Cape Verde (10-17).svg | image_coat = Coat of arms of Cape Verde.svg | symbol_type = Emblem | image_map = {{Switcher|[[File:Cape Verde (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|upright= 1.15|frameless]]|Show map of Africa|default= 1}} | map_caption = | national_motto = {{vunblist|{{native phrase|pt|Unidade, Trabalho, Progresso|italics= on|nolink= off}} |({{lang-en|"Unity, Work, Progress"}})}} | national_anthem = {{native name|pt|[[Cântico da Liberdade]]|nolink= yes}}<br />({{Lang-en|"Chant of Freedom"}})<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Cântico da Liberdade (instrumental).ogg]]</div> | official_languages = [[ᱯᱚᱨᱛᱩᱜᱤᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱚᱨᱛᱩᱜᱤᱡᱽ]] | national_languages = [[:en:Cape Verdean Creole|ᱠᱮᱯ ᱵᱷᱟᱨᱰᱮᱭᱟᱱ ᱠᱨᱮᱭᱳᱞ]] | capital = [[ᱯᱨᱟᱭᱟ]] | coordinates = {{coord|14| 55| N |23 |31 |W|display=inline}} | largest_city = ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ | demonym = [[Cape Verdeans|Cape Verdean]] or Cabo Verdean<ref>{{cite web | url = https://2009-2017.state.gov/secretary/remarks/2014/07/228873.htm | title = On the Occasion of the Republic of Cabo Verde's National Day | author = John Kerry | author-link = John Kerry | publisher = U.S. Department of State | date = 8 July 2014 | access-date = 11 July 2014 | quote = On behalf of President Obama and the people of the United States, I send best wishes to Cabo Verdeans as you celebrate 39 years of independence on July 5. | df = dmy-all }}</ref> | ethnic_groups_year = 2017<ref name="race">{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cabo-verde/|title= People and Society – Cape Verde|access-date= 27 August 2017|archive-date= 14 January 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240114115644/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cabo-verde/|url-status= dead}}</ref> | government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Semi-presidential system|semi-presidential]]}} [[republic]]<ref name="SpL">{{cite journal|last1= Neto|first1= Octávio Amorim|last2= Lobo|first2= Marina Costa|year= 2010|ssrn= 1644026|title= Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries|publisher= [[Social Science Research Network]]}}</ref> | leader_title1 = [[President of Cape Verde|President]] | leader_name1 = [[José Maria Neves]] | leader_title2 = [[Prime Minister of Cape Verde|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Ulisses Correia e Silva]] | legislature = [[National Assembly (Cape Verde)|National Assembly]] | area_rank = 166th <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = 4033 | area_sq_mi = 1,557 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | percent_water = negligible | population_census = 483,628 | population_census_rank = 172nd <!-- UN WPP --> | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 123.7 | population_density_sq_mi = 325.0 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 89th | GDP_PPP = $4.323 billion | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_per_capita = $7,728<ref name="imf.org">{{Cite web|url= https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=74&pr.y=10&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=624&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=|title= Report for Selected Countries and Subjects|website= www.imf.org}}</ref> | GDP_nominal = $2.042 billion | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_per_capita = $3,651 | sovereignty_type = Formation | established_event1 = Independence from [[Portugal]] | established_date1 = 5 July 1975 | established_event2 = | established_date2 = | established_event3 = | established_date3 = | Gini_year = 2015 | Gini_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 42.4 | Gini_ref = <ref name="gini-index">{{cite web | title = GINI index | url = http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2002+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=2 | publisher = World Bank | access-date = 16 June 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131220051710/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2002+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=2 | archive-date = 20 December 2013 | url-status= live | df = dmy-all }}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.665 <!-- number only --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 126th | currency = [[Cape Verdean escudo]] | currency_code = CVE | time_zone = [[Cape Verde Time|CVT]] | utc_offset = –1 | time_zone_DST = ''not observed'' | utc_offset_DST = –1 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = right | calling_code = [[+238]] | cctld = [[.cv]] | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |85.3% [[Christianity]] |—77.3% [[Catholicism]] |—8.0% Other [[List of Christian denominations|Christian]] |10.8% [[Irreligion|No religion]] |3.9% Others<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Cabo-Verde|title=Cabo Verde – Religion|website=Encyclopedia Britannica}}</ref>}} | religion_year = | religion_ref = | today = }} '''ᱠᱮᱯ ᱵᱷᱟᱨᱰ''' ᱥᱮ '''ᱠᱮᱯ ᱵᱷᱟᱨᱰᱮ''', ([[ᱯᱚᱨᱛᱩᱜᱤᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱚᱨᱛᱩᱜᱤᱡᱽ]]: Cabo Verde) ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ '''ᱠᱟᱵᱳ ᱵᱷᱟᱨᱰᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱯᱱᱟᱹᱛ''', ᱫᱚ ᱛᱟᱞᱢᱟ [[ᱟᱴᱞᱟᱱᱴᱤᱠ ᱢᱟᱦᱟᱫᱚᱨᱭᱟ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ [[:en:Archipelago|ᱫᱤᱯ ᱜᱩᱴᱥᱤ]] ᱟᱨ [[ᱫᱤᱯ ᱫᱤᱥᱚᱢ]] ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱫᱚ ᱜᱮᱞ ᱜᱚᱴᱟᱱ [[ᱥᱮᱸᱜᱮᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱫᱤᱯ]] ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱔,᱐᱓᱓ ᱪᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱠᱤᱢᱤ (᱑,᱕᱕᱗ ᱪᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱛᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚ ᱫᱤᱯ ᱫᱚ [[ᱟᱯᱷᱨᱤᱠᱟ]] ᱢᱟᱦᱟᱫᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱠᱟᱞ ᱯᱟᱪᱮ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱡᱟᱭᱜᱟ [[ᱠᱮᱯ ᱵᱷᱟᱨᱴ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱮᱫ ᱖᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱘᱕᱐ ᱠᱤᱞᱳᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓᱒᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱔᱖᱐ ᱱᱚᱴᱤᱠᱮᱞ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱮᱯ ᱵᱷᱟᱨᱰᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱯᱨᱟᱭᱟ]]᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ==ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ== ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ== ==ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ== ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ==ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{Sister project links | wikt = Cabo Verde | c = Category:Cape Verde | commonscat = | n = Category:Cape Verde | s = no | q = no | b = no | v = no | voy = Cape Verde}} {{Scholia|country}} * {{Wikiatlas}} * [http://www.governo.cv/ Official website of the Government of Cape Verde] * {{curlie|Regional/Africa/Cape_Verde}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cabo-verde/ Cape Verde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240114115644/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cabo-verde/ |date=2024-01-14 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2835.htm Cape Verde] from [[State.gov]] * [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13148486 Country Profile] from [[BBC News]] * [https://www.britannica.com/place/Cabo-Verde Cape Verde] entry on ''Encyclopædia Britannica'' * [https://web.archive.org/web/20081007032146/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/capeverde.htm Cape Verde] from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CV Key Development Forecasts for Cape Verde] from [[International Futures]] * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/CPV/Year/2016/Summary Cape Verde 2016] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱹᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱫᱤᱥᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱟᱯᱷᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱯᱟᱪᱮ ᱟᱯᱷᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱫᱤᱯ ᱫᱤᱥᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱢᱟᱭᱠᱨᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ]] 1kqydxhhd2ft1gwwkyow4xugyhra8ct ᱴᱟᱴᱟ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ, ᱪᱟᱸᱭᱵᱟᱥᱟ 0 18885 195343 193462 2026-07-21T02:16:03Z CommonsDelinker 91 Removing [[:c:File:Kolhan_University_Chaibasa_logo.png|Kolhan_University_Chaibasa_logo.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Lice 195343 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ᱴᱟᱴᱟ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ, ᱪᱟᱸᱭᱵᱟᱥᱟ | image = | image_size = 200 | caption = ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱞᱳᱜᱳ | established = ᱑᱙᱕᱔ | type = ᱟᱱᱰᱟᱨᱜᱽᱨᱮᱡᱩᱭᱮᱴ ᱟᱨ ᱯᱳᱥᱴ ᱜᱨᱮᱡᱩᱭᱮᱴ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ | motto = | motto_lang = [[ᱥᱚᱸᱥᱠᱨᱤᱛ]] | mottoeng = | city = [[ᱪᱟᱸᱭᱵᱟᱥᱟ]] | state = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | country = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] | dean = | principal = ᱰᱨ ᱮᱥ ᱥᱤ ᱫᱟᱥ | director = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | campus = ᱥᱚᱦᱨᱤ | postcode = ᱘᱓᱓᱒᱐᱒ | coordinates = {{coord|22.5269207|N|85.814406|E|region:LK_type:edu|display=inline}} | pushpin_map = India Jharkhand#India | affiliations = [[ᱠᱚᱞᱦᱟᱱ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] | language = | free_label = | free = | free_label2 = | free2 = | colors = <!--or, colours= --> | athletics = | sports = | athletics_nickname = <!--or, sports_nickname= --> | sporting_affiliations = | mascot = <!--or, mascots= --> | sports_free_label = | sports_free = | sports_free_label2 = | sports_free2 = | website = https://tata.college/ | logo = | logo_size = | logo_alt = | footnotes = }} '''ᱴᱟᱴᱟ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ''' ᱫᱚ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱝᱵᱷᱩᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱮ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱫᱚ ᱟᱨᱴᱥ, ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱟᱨ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱱᱟᱱᱟᱼᱦᱩᱱᱟᱹᱨ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱟᱱᱰᱟᱨᱜᱽᱨᱮᱡᱩᱭᱮᱴ ᱟᱨ ᱯᱳᱥᱴ ᱜᱨᱮᱡᱩᱭᱮᱴ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱪᱟᱞ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱨᱮ ᱑᱙ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱵᱤᱵᱷᱟᱜᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱱᱚᱣᱟ ᱒᱗ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮ ᱪᱷᱩᱴᱟᱹᱣ ᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://tata.college/departments/|title=Departments and Programs {{!}} Tata College|website=tata.college|language=en-GB|access-date=2020-03-14|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042516/https://tata.college/departments/|url-status=dead}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱫᱚ [[ᱠᱚᱞᱦᱟᱱ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=Affiliated College of Kolhan University |url=http://www.kolhanuniversity.ac.in/index.php/college/constituent-colleges.html |access-date=2021-12-11 |archive-date=2013-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330000516/http://www.kolhanuniversity.ac.in/index.php/college/constituent-colleges.html |url-status=dead }}</ref> ==ᱴᱷᱟᱶ== ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱫᱚ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱪᱟᱸᱭᱵᱟᱥᱟ]] ᱨᱮ ᱵᱟᱭᱯᱟᱥ ᱨᱚᱰ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟ ᱡᱚᱛᱚ ᱢᱩᱬ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱛᱮ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://tata.college/contact/|title=Contact {{!}} Tata College|language=en-GB|access-date=2020-03-24|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322045519/https://tata.college/contact/|url-status=dead}}</ref> ᱠᱚᱞᱦᱟᱱ ᱡᱮᱜᱮᱫ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱟᱨ ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱝᱵᱷᱩᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱚᱲᱟᱜ ᱛᱮ ᱵᱷᱤᱲᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ᱴᱟᱴᱟ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱫᱚ ᱒᱗ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ, ᱑᱙᱕᱔ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://tata.college/about/|title=Know Your College {{!}} Tata College|language=en-GB|access-date=2020-03-24|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042503/https://tata.college/about/|url-status=dead}}</ref> ᱑᱙᱖᱑ ᱥᱟᱞ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ, ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱫᱚ [[ᱯᱟᱴᱱᱟ ᱡᱮᱜᱮᱫ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱛᱷᱚᱠ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱫᱚ ᱑᱙᱖᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱠᱤᱛ ᱛᱷᱚᱠ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱐᱙ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱪᱟᱸᱭᱵᱟᱥᱟ ᱨᱮ ᱠᱚᱞᱦᱟᱱ ᱡᱮᱜᱮᱫ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱥᱟᱶ, ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱫ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱛᱷᱚᱠ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://tata.college/about/|title=Know Your College {{!}} Tata College|language=en-GB|access-date=2020-03-24|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042503/https://tata.college/about/|url-status=dead}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== *https://tata.college/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211211104953/https://tata.college/ |date=2021-12-11 }} {{Portal bar|India|Education}} {{ᱠᱚᱞᱦᱟᱱ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱚᱞᱦᱟᱱ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱟᱨ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱝᱵᱷᱩᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] {{Jharkhand-university-stub}} c3flam3v1vg4j8tfgb3ugo5hnk969xb ᱪᱷᱟᱸᱪ:ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ 10 20631 195381 184753 2026-07-22T11:25:34Z MT731 2184 195381 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ | title = [[ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ, ᱴᱷᱟᱶ ᱟᱨ ᱯᱩᱲᱥᱤ ᱠᱚ | image = [[File:Jharkhand divisions map.png|thumb|282x282px|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ]] | state = {{{state|collapsed}}} |listclass = hlist | above = [[File:Arrow Blue Left 001.svg|12px]][[Template:Santhal Parganas Division|Cities, towns and locations in Santhal Parganas division]] [[File:Arrow Blue Left 001.svg|12px]] [[Template:Paschim Bardhaman District|Cities, towns and locations in Paschim Bardhaman district]][[File:Arrow Blue Left 001.svg|12px]] [[Template:Purulia District|Cities, towns and locations in Purulia district]]<br/>[[File:Arrow Blue Right 001.svg|12px]] [[Template:Giridih District|Cities, towns and locations in Giridih district]][[File:Arrow Blue Right 001.svg|12px]] [[Template:Bokaro District|Cities, towns and locations in Bokaro district]] | group1 = [[List of cities in Jharkhand by population|Cities]], [[municipality|municipal]]<br/> and [[Census town|census towns]] | list1 = * [[Alagdiha]] * [[Aralgoria]] * [[Babua Kalan]] * [[ᱵᱟᱞᱤᱭᱟᱯᱩᱨ]] * [[Bardubhi]] * [[Barora]] * [[Bhamal]] * [[Bhimkanari]] * [[ᱪᱤᱨᱠᱩᱸᱰᱟ]] * [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] * [[ᱰᱩᱢᱟᱨᱠᱩᱸᱰᱟ]] * [[ᱰᱩᱢᱨᱟ, ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ|ᱰᱩᱢᱨᱟ]] * [[Egarkunr]] * [[ᱜᱳᱵᱤᱸᱫᱽᱯᱩᱨ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ|ᱜᱳᱵᱤᱸᱫᱽᱯᱩᱨ]] * [[ᱜᱳᱢᱳᱦ]] * [[Gunghasa]] * [[Hariharpur, Dhanbad|Hariharpur]] * [[Harina, Dhanbad|Harina]] * [[ᱡᱚᱝᱜᱚᱞᱯᱩᱨ]] * [[ᱡᱷᱤᱸᱜᱷᱤᱯᱟᱦᱟᱲᱤ]] * [[ᱠᱟᱨᱢᱟᱴᱟᱸᱲ, ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ|ᱠᱟᱨᱢᱟᱴᱟᱸᱲ]] * [[Kharkhari, Dhanbad|Kharkhari]] * [[Madhuban, Dhanbad|Madhuban]] * [[Mahuda]] * [[ᱢᱟᱦᱞᱤᱰᱤᱦ]] * [[ᱢᱟᱭᱛᱷᱚᱱ]] * [[Malkera]] * [[Marma, Dhanbad|Marma]] * [[Matigara, Dhanbad|Matigara]] * [[Mera, Dhanbad|Mera]] * [[Muraidih]] * [[Nadkharki]] * [[Nagri Kalan]] * [[ᱱᱤᱨᱥᱟ]] * [[ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ]] * [[Panchmahali]] * [[Panrra]] * [[ᱯᱷᱩᱞᱣᱟᱨᱴᱟᱸᱲ]] * [[Pondar Kanali]] * [[ᱨᱟᱡᱽᱜᱚᱸᱡᱽ, ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ|ᱨᱟᱡᱽᱜᱚᱸᱡᱽ]] * [[Sahnidih]] * [[Sansikhara]] * [[Sialgudri]] * [[Siuliban]] * [[Suranga, Dhanbad|Suranga]] * [[ᱴᱚᱯᱪᱟᱝᱪᱤ]] | group2 = ᱴᱷᱟᱶ<br/><small>ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ</small> | list2= * [[ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ, ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ|ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ]] * [[Barwaada]] * [[Belgaria]] * [[Chota Ambona]] * [[Dharmabandh]] * [[Jatudih]] * [[Kaliasole]] * [[ᱠᱩᱢᱟᱨᱫᱩᱵᱤ]] * [[Latani, Dhanbad|Latani]] * [[ᱢᱚᱦᱩᱵᱚᱱᱤ]] * [[ᱢᱩᱱᱤᱰᱤᱦ]] * [[ᱢᱩᱜᱽᱢᱟ]] * [[Pradhan Khunta]] * [[ᱴᱩᱸᱰᱤ]] | group3 = [[Neighbourhood]]s in <br/>[[Dhanbad Municipal Corporation]] | list3= * [[Angarpathar]] * [[Baliari]] * [[Basaria]] * [[Bastacola]] * [[Bhagatdih]] * [[Bhowrah]] * [[Bhuli, India|Bhuli]] * [[Bokapahari]] * [[Chandaur]] * [[Chasnala]] * [[Chhatatanr]] * [[Chhotaputki]] * [[Dhaunsar]] * [[Godhar]] * [[Jamadoba]] * [[Jealgora]] * [[Jeenagora]] * [[Jharia]] * [[Jharia Khas]] * [[Jogta]] * [[Jorapokhar]] * [[Kailudih]] * [[Katras]] * [[Kenduadih]] * [[Kustai]] * [[Lakarka]] * [[Lodna]] * [[Loyabad]] * [[Pathardih]] * [[Putki]] * [[Rohraband]] * [[Saraidhela]] * [[Sijua]] * [[Sindri (Dhanbad)|Sindri]] * [[Sudamdih]] * [[Tetulmari]] * [[Tisra]] * [[Wasseypur]] | group4 = Related topics | list4 = * [[:Template:North Chotanagpur Division topics|North Chotanagpur Division topics]] * [[Dhanbad Municipal Corporation]] * [[:Template:Giridih District|Cities, towns and locations in Giridih district]] * [[:Template:Koderma District|Cities, towns and locations in Koderma district]] * [[:Template:Chatra District|Cities, towns and locations in Chatra district]] * [[:Template:Hazaribagh District|Cities, towns and locations in Hazaribagh district]] * [[:Template:Ramgarh District|Cities, towns and locations in Ramgarh district]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|τ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱠᱚ]] </noinclude> 46uby5uk7qyylax3ctrldt5ptgavdtp ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ 0 21340 195420 149067 2026-07-23T11:15:27Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195420 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ | image = [[ᱨᱮᱫ:Dumka college.jpg|thumb|ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ]] | image_upright = | image_alt = | caption = | latin_name = | other_name = <!--or, other_names--> | former_name = <!--or, former_names--> | motto = | motto_lang = | mottoeng = | top_free_label = | top_free = | type = ᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ | established = {{start date|2013}} | closed = <!-- {{end date|YYYY}} --> | founder = | parent = | affiliation = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] | religious_affiliation = | academic_affiliation = | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chairperson = | chancellor = | president = | vice-president = | superintendent = | vice_chancellor = | provost = | rector = | principal = | dean = | director = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | address = | city = [[ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ]] | state = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | province = | country = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] | postcode = | coordinates = | pushpin_map = | campus = ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱟᱲᱮ | language = | free_label = | free = | free_label2 = | free2 = | colors = <!--or, colours= --> | athletics = | sports = | athletics_nickname = <!--or, sports_nickname= --> | sporting_affiliations = | mascot = <!--or, mascots= --> | sports_free_label = | sports_free = | sports_free_label2 = | sports_free2 = | website = https://www.dumkaengg.edu.in/ | logo = | logo_size = | logo_alt = | footnotes = }} '''ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ''' (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱨ ᱯᱤ.ᱯᱤ.ᱯᱤ ᱩᱢᱩᱞ ᱨᱮ ᱴᱮᱠᱱᱚ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ), ᱢᱟᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱴᱮᱠᱱᱚ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ, ᱫᱚ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱒᱐᱑᱓ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱯᱤ.ᱯᱤ‌.ᱯᱤ ᱢᱳᱰ (ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠᱼᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ ᱯᱟᱴᱱᱟᱨᱥᱤᱯ) ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ]] ᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾ ᱟᱨ [[ᱴᱮᱠᱱᱚ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ]] ᱜᱽᱨᱩᱯ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite web|title=Dumka Engineering College|url=http://www.dumkaengg.edu.in/|access-date=2020-06-02|website=www.dumkaengg.edu.in|archive-date=2020-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711144629/http://www.dumkaengg.edu.in/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Techno India|url=https://technoindiagroup.com/index.php?id=18|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180415162200/http://technoindiagroup.com:80/index.php?id=18 |archive-date=2018-04-15 |access-date=2020-06-02|website=www.dumkaengg.edu.in}}</ref> ==ᱴᱷᱟᱶ== ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ ᱫᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱫᱚ ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱒ ᱠᱤᱢᱤ ᱟᱨ [[ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ ᱨᱮᱞ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱐.᱕ ᱠᱤᱢᱤ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref>{{Citation|title=Dumka railway station|date=2020-01-29|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dumka_railway_station&oldid=938226130|work=Wikipedia|language=en|access-date=2020-06-02}}</ref> ==ᱯᱚᱲᱦᱚᱱ== ᱱᱚᱣᱟ ᱛᱷᱟᱹᱯᱱᱤᱛ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ [[ᱥᱤᱫᱚ ᱠᱟᱹᱱᱦᱩ ᱢᱩᱨᱢᱩ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Citation|title=Sido Kanhu Murmu University|date=2020-06-01|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sido_Kanhu_Murmu_University&oldid=960232908|work=Wikipedia|language=en|access-date=2020-06-02}}</ref> ᱒᱐᱑᱘ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] (ᱡᱮ.ᱭᱩ.ᱴᱤ) ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱡᱟᱦᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱩᱱᱤᱭᱟᱹᱫᱽ ᱫᱷᱤᱨᱤ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ [[ᱯᱨᱚᱬᱚᱵᱽ ᱢᱩᱠᱷᱟᱨᱡᱤ|ᱯᱨᱚᱱᱚᱵᱽ ᱢᱩᱠᱷᱟᱨᱡᱤ]] ᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱫᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱜᱮ [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱴᱮᱠᱱᱤᱠᱮᱞ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱵᱟᱹᱭᱥᱤ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱢᱚᱧᱡᱩᱨ ᱮᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱛᱷᱟᱹᱯᱱᱤᱛ ᱨᱮ ᱱᱤᱛ ᱢᱚᱬᱮ ᱜᱚᱴᱟᱱ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ ᱵᱤᱵᱷᱟᱜᱽ, ᱯᱮᱭᱟ ᱥᱟᱪᱟᱨᱦᱮ ᱥᱟᱬᱮᱥ, ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱹᱛ (ᱦᱤᱣᱢᱤᱱᱤᱴᱤᱥ) ᱵᱤᱵᱷᱟᱜᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ * '''ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ:''' # [[:en:Civil engineering|ᱥᱤᱵᱷᱤᱞ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ]] # [[:en:Computer Science & Engineering|ᱠᱚᱢᱯᱤᱭᱩᱴᱟᱨ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱟᱨ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ]] # [[:en:Electrical engineering|ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱤᱠᱟᱞ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ]] # [[:en:Electronics and Communication Engineering|ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱱᱤᱠ ᱟᱨ ᱠᱚᱢᱤᱣᱱᱤᱠᱮᱥᱚᱱ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ]] # [[:en:Mechanical engineering|ᱢᱮᱠᱟᱱᱤᱠᱮᱞ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ]] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱹᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱟᱨ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱫᱩᱢᱠᱟᱹ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱟᱨ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱠᱚ]] m6tkd5huu6baqki7s3e2kiemcoifk4n ᱪᱷᱟᱸᱪ:ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ 10 21385 195358 195221 2026-07-22T00:31:59Z MT731 2184 195358 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ | title = [[ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1= ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱯᱟᱞᱤᱠᱟ ᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ |list1={{Navbox|child | group1 = [[ᱜᱩᱢᱞᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | list1 = * [[ᱜᱷᱟᱜᱷᱨᱟ]] * [[ᱜᱩᱢᱞᱟ]] * [[ᱴᱳᱴᱳ, ᱜᱩᱢᱞᱟ|ᱴᱳᱴᱳ]] | group2 = [[ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | list2 = * [[ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ]] * [[ᱛᱚᱨᱯᱟ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱛᱚᱨᱯᱟ]] | group3 = [[ᱞᱳᱦᱟᱨᱫᱟᱜᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | list3 = * [[ᱞᱳᱦᱟᱨᱫᱟᱜᱟ]] | group4 = [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | list4 = * [[ᱟᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱟᱨᱟ]] * [[ᱟᱨᱥᱟᱱᱰᱮ]] * [[ᱵᱟᱨᱜᱟᱨᱣᱟ]] * [[ᱵᱤᱥᱨᱟᱢᱯᱩᱨ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱵᱤᱥᱨᱟᱢᱯᱩᱨ]] * [[ᱵᱩᱱᱰᱩ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱩᱱᱰᱩ]] * [[ᱪᱩᱨᱤ]] * [[ᱦᱟᱴᱤᱭᱟ]] * [[ᱤᱨᱵᱟ]] * [[ᱠᱟᱸᱠᱮ]] * [[ᱠᱷᱮᱞᱟᱨᱤ]] * [[ᱢᱩᱨᱤ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱢᱩᱨᱤ]] * [[ᱱᱟᱢᱠᱩᱢ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱱᱟᱢᱠᱩᱢ]] * [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]] * [[ᱨᱟᱛᱩ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱨᱟᱛᱩ]] * [[ᱨᱟᱭ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ|ᱨᱟᱭ]] * [[ᱴᱟᱴᱤ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱴᱟᱴᱤ]] * [[ᱴᱩᱸᱰᱩᱞ]] | group5 = [[ᱥᱤᱢᱰᱮᱜᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | list5 = * [[ᱥᱤᱢᱰᱮᱜᱟ]] }} |group2= ᱴᱷᱟᱶ<br/><small>ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱮᱴᱟᱜᱟᱜ</small> |list2={{Navbox|child | group1 = [[ᱜᱩᱢᱞᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | list1 = * [[ᱵᱟᱥᱤᱭᱟ, ᱜᱩᱢᱞᱟ|ᱜᱩᱢᱞᱟ]] * [[ᱵᱷᱟᱨᱱᱳ]] * [[ᱵᱤᱥᱩᱱᱯᱩᱨ, ᱜᱩᱢᱞᱟ|ᱵᱤᱥᱩᱱᱯᱩᱨ]] * [[ᱪᱟᱹᱭᱱᱯᱩᱨ, ᱜᱩᱢᱞᱟ|ᱪᱟᱹᱭᱱᱯᱩᱨ]] * [[ᱰᱩᱢᱨᱤ, ᱜᱩᱢᱞᱟ|ᱰᱩᱢᱨᱤ]] * [[ᱜᱩᱨᱫᱟᱨᱤ]] * [[ᱡᱟᱞᱤᱢ]] * [[ᱡᱟᱨᱤ, ᱜᱩᱢᱞᱟ|ᱡᱟᱨᱤ]] * [[ᱠᱟᱢᱰᱟᱨᱟ]] * [[ᱢᱚᱨᱫᱟ, ᱜᱩᱢᱞᱟ|ᱢᱚᱨᱫᱟ]] * [[ᱱᱟᱜᱽᱯᱷᱮᱱᱤ]] * [[ᱯᱟᱞᱠᱚᱴ]] * [[ᱨᱟᱭᱰᱤᱦ]] * [[ᱥᱮᱨᱚᱝᱫᱟᱜ]] * [[ᱥᱤᱥᱟᱭ, ᱜᱩᱢᱞᱟ|ᱥᱤᱥᱟᱭ]] | group2 = [[ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | list2 = * [[ᱚᱲᱠᱤ, ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ|ᱚᱲᱠᱤ]] * [[ᱵᱤᱨᱵᱚᱸᱠᱤ]] * [[ᱜᱳᱵᱤᱸᱫᱽᱯᱩᱨ, ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ|ᱜᱳᱵᱤᱸᱫᱽᱯᱩᱨ]] * [[ᱨᱚᱱᱤᱭᱟ, ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ|ᱨᱚᱱᱤᱭᱟ]] * [[ᱠᱚᱨᱨᱟ, ᱠᱷᱩᱸᱴᱤ|ᱠᱚᱨᱨᱟ]] * [[ᱠᱤᱛᱟᱦᱟᱛᱩ]] * [[ᱢᱟᱨᱟᱝᱦᱟᱫᱟ]] * [[ᱢᱩᱨᱦᱩ]] * [[ᱩᱞᱤᱦᱟᱛᱩ]] | group3 = [[ᱞᱳᱦᱟᱨᱫᱟᱜᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | list3 = * [[ᱵᱟᱜᱽᱨᱩ, ᱞᱳᱦᱟᱨᱫᱟᱜᱟ|ᱵᱟᱜᱽᱨᱩ]] * [[ᱵᱷᱚᱸᱰᱨᱟ, ᱞᱳᱦᱟᱨᱫᱟᱜᱟ|ᱵᱷᱚᱸᱰᱨᱟ]] * [[ᱦᱤᱥᱨᱤ]] * [[ᱠᱟᱭᱨᱳ, ᱞᱳᱦᱟᱨᱫᱟᱜᱟ|ᱠᱟᱭᱨᱳ]] * [[ᱠᱤᱥᱠᱳ, ᱞᱳᱦᱟᱨᱫᱟᱜᱟ|ᱠᱤᱥᱠᱳ]] * [[ᱠᱩᱰᱩ, ᱞᱳᱦᱟᱨᱫᱟᱜᱟ|ᱠᱩᱰᱩ]] * [[ᱯᱟᱠᱷᱚᱨ, ᱞᱳᱦᱟᱨᱫᱟᱜᱟ|ᱯᱟᱠᱷᱚᱨ]] * [[ᱯᱮᱥᱨᱟᱨ]] * [[ᱥᱮᱱᱦᱟ]] | group4 = [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | list4 = * [[ᱟᱱᱜᱟᱲᱟ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ|ᱟᱱᱜᱟᱲᱟ]] * [[ᱵᱟᱞᱥᱚᱠᱨᱟ]] * [[ᱵᱮᱲᱳ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱮᱲᱳ]] * [[ᱵᱩᱲᱢᱩ]] * [[ᱪᱟᱱᱦᱳ]] * [[ᱪᱩᱴᱩᱯᱟᱞᱩ]] * [[ᱰᱟᱠᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱰᱟᱠᱨᱟ]] * [[ᱜᱤᱸᱡᱳ ᱴᱷᱟᱠᱩᱨᱜᱟᱶ]] * [[ᱦᱩᱴᱩᱯ]] * [[ᱤᱴᱠᱤ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱤᱴᱠᱤ]] * [[ᱞᱟᱯᱩᱝ]] * [[ᱢᱟᱱᱰᱟᱨ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱢᱟᱱᱰᱟᱨ]] * [[ᱢᱮᱥᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱢᱮᱥᱨᱟ]] * [[ᱱᱟᱜᱽᱨᱤ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ|ᱱᱟᱜᱽᱨᱤ]] * [[ᱱᱚᱨᱠᱳᱯᱤ]] * [[ᱚᱨᱢᱟᱡᱷᱤ]] * [[ᱯᱤᱛᱷᱳᱨᱤᱭᱟ]] * [[ᱨᱟᱦᱮ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ|ᱨᱟᱦᱮ]] * [[ᱨᱟᱢᱯᱩᱨ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ|ᱨᱟᱢᱯᱩᱨ]] * [[ᱥᱤᱠᱤᱫᱤᱨᱤ]] * [[ᱥᱤᱞᱞᱤ]] * [[ᱥᱚᱱᱟᱦᱟᱛᱩ]] * [[ᱛᱟᱢᱟᱲ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱛᱟᱢᱟᱲ]] | group5 = [[ᱥᱤᱢᱰᱮᱜᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | list5 = * [[ᱵᱟᱱᱳ, ᱥᱤᱢᱰᱮᱜᱟ|ᱵᱟᱱᱳ]] * [[ᱵᱟᱸᱥᱡᱚᱨ]] * [[ᱵᱳᱞᱵᱟ]] * [[ᱡᱚᱞᱰᱮᱜᱟ]] * [[ᱯᱟᱠᱚᱨᱴᱟᱸᱲ]] * [[ᱠᱮᱨᱥᱚᱭ]] * [[ᱠᱚᱞᱮᱵᱤᱨᱟ]] * [[ᱠᱩᱨᱰᱮᱜᱽ]] * [[ᱛᱷᱮᱛᱷᱟᱭᱴᱟᱸᱜᱚᱨ]] }} | group3 = ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱠᱚ | list3 = * [[:ᱪᱷᱟᱸᱪ:ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱠᱚ|ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱠᱚ]] | group4 = ᱮᱴᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ<br/>ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ | list4 = * [[ᱪᱷᱟᱸᱪ:ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ|ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ]] * [[ᱪᱷᱟᱸᱪ:ᱠᱚᱞᱦᱟᱱ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ|ᱠᱚᱞᱦᱟᱱ]] * [[ᱪᱷᱟᱸᱪ:ᱯᱟᱞᱟᱢᱩ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ|ᱯᱟᱞᱟᱢᱩ]] * [[ᱪᱷᱟᱸᱪ:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱯᱟᱨᱜᱟᱱᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱯᱟᱨᱜᱟᱱᱟ]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ|τ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱠᱚ]] </noinclude> fnb4mrmq2sf6rbo2b5fk7ibzpsrndm2 ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ 0 21513 195374 110495 2026-07-22T08:41:32Z MT731 2184 /* ᱚᱛᱱᱚᱜ */ 195374 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱟᱹᱛᱩ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.858889|N|86.044722|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 4,362 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱙᱑᱔᱔ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/STD ᱠᱳᱪ | area_code = ᱐᱖᱕᱔᱙ | registration_plate = JH ᱐᱙ | blank1_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank1_info_sec1 = [[ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱰᱩᱢᱨᱤ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱰᱩᱢᱨᱤ]] | website = {{URL|bokaro.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ''' ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱡᱚᱜᱚ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ M: ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱱᱤᱜᱟᱢ, CT: ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ, R: ᱟᱹᱛᱩ/ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ, F: ᱠᱟᱹᱨᱠᱷᱟᱱᱟ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/> |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱩᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱛᱮᱞᱚ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱛᱮᱞᱚ, ᱵᱚᱠᱚᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱛᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱛᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱢᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱱᱫᱷᱜᱚᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱱᱫᱷᱜᱚᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT)shape-color16=black| label-size16=13|label-color16=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱚᱨᱚᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱚᱨᱚᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱴᱮᱱᱩᱰᱮᱢ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱴᱮᱱᱩᱰᱮᱢ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷᱰᱤᱦ ᱞ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱛᱟᱸᱨ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱛᱟᱸᱨ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱱᱫᱽᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱱᱫᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color28=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= CCL ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱟᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ]] (A) | label-size28=12|label-color7=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= CCL ᱫᱷᱚᱨᱤ ᱴᱟᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱚᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= CCL ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱢᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ TPS| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ TPS| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱤᱢᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱟᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱚᱱᱫᱚᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱚᱱᱫᱚᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35=[[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36= #C40000 |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱜᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱨᱮᱱᱩᱠᱩᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱛᱟᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱚᱫᱟᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱚᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱤ ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱫᱚ {{coord|23.858889|N|86.044722|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱧᱮᱱᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱴᱷᱤᱠ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱢᱤᱫ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱫᱚ ᱠᱟᱴᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱰᱷᱤᱯᱟᱹ ᱚᱛᱮᱛ ᱨᱮ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱴᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱫᱚ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱹᱰᱤ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱫᱚ ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱥᱮᱴᱮᱨᱟ ᱾ == ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ== ===ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ=== ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = http://jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | title = Jharkhand Police Official Website | work = Contact Bokaro Police | publisher = Jharkhand Police | accessdate = 6 October 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140214023553/http://www.jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | archivedate = 14 February 2014 }}</ref> ᱢᱟᱨᱮ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱑᱘᱗᱐ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ ᱥᱟᱵᱽ ᱵᱤᱰᱤᱡᱚᱱ (ᱩᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱫᱚ ᱦᱟᱡᱟᱨᱤᱵᱟᱜᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ) ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱫᱚ ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ <ref>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2004_PART_A_DCHB_GIRIDIH.pdf | title= District Census Handbook Giridih, 2011, Series 21, Part XII A | work= Pages 5-7 |publisher= Directorate of Census Operations, Jharkhand| accessdate = 2 December 2017}}</ref> ===ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ=== [[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=dchb1>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2010_PART_B_DCHB_BOKARO.pdf | title= 2011 District Census Handbook Bokaro, Series 21, Part XII B| work= Map on Page 3 |publisher= Directorate of Census Operations, Jharkhand| accessdate = 6 October 2017}}</ref> ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱨᱤᱱ ᱜᱩᱴ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱔,᱓᱖᱒ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱸᱰᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱒,᱒᱑᱗ (᱕᱑%) ᱠᱚᱲᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱒,᱑᱔᱕ (᱔᱙%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱜᱩᱴ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱒,᱖᱔᱒ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ (᱖ ᱵᱚᱪᱷᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱩᱢᱚᱨ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱘᱕.᱑᱔%) ᱾<ref name=census2011>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/pca/cdb_pca_census/Houselisting-housing-JK.html |title = 2011 Census C.D. Block Wise Primary Census Abstract Data(PCA) | work= Jharkhand – District-wise CD Blocks|publisher= Registrar General and Census Commissioner, India | accessdate = 6 October 2017}}</ref> ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱤᱱ ᱠᱳᱰ ᱫᱚ ᱘᱒᱗᱐᱑᱓ ᱠᱟᱱᱟ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱯᱚᱥᱴᱟᱞ ᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱞ) ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=https://webconte.com/pin_code/place/nawadih/4330|title=Pin Code Nawadih, Bokaro, Jharkhand Government}}</ref> ==ᱦᱮᱡ ᱥᱮᱱ== ᱰᱩᱢᱨᱤ-ᱵᱮᱨᱢᱚ-ᱡᱮᱱᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱫᱚ ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>Google maps</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ]] kc2tksva1l1fommdakwu0d4uvplqo1i 195375 195374 2026-07-22T08:42:57Z MT731 2184 195375 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱟᱹᱛᱩ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.858889|N|86.044722|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 4,362 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱙᱑᱔᱔ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/STD ᱠᱳᱪ | area_code = ᱐᱖᱕᱔᱙ | registration_plate = JH ᱐᱙ | blank1_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank1_info_sec1 = [[ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱰᱩᱢᱨᱤ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱰᱩᱢᱨᱤ]] | website = {{URL|bokaro.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ M: ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱱᱤᱜᱟᱢ, CT: ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ, R: ᱟᱹᱛᱩ/ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ, F: ᱠᱟᱹᱨᱠᱷᱟᱱᱟ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/> |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱩᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱛᱮᱞᱚ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱛᱮᱞᱚ, ᱵᱚᱠᱚᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱛᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱛᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱢᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱱᱫᱷᱜᱚᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱱᱫᱷᱜᱚᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT)shape-color16=black| label-size16=13|label-color16=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱚᱨᱚᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱚᱨᱚᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱴᱮᱱᱩᱰᱮᱢ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱴᱮᱱᱩᱰᱮᱢ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷᱰᱤᱦ ᱞ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱛᱟᱸᱨ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱛᱟᱸᱨ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱱᱫᱽᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱱᱫᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color28=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= CCL ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱟᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ]] (A) | label-size28=12|label-color7=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= CCL ᱫᱷᱚᱨᱤ ᱴᱟᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱚᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= CCL ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱢᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ TPS| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ TPS| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱤᱢᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱟᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱚᱱᱫᱚᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱚᱱᱫᱚᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35=[[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36= #C40000 |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱜᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱨᱮᱱᱩᱠᱩᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱛᱟᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱚᱫᱟᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱚᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱤ ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱫᱚ {{coord|23.858889|N|86.044722|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱧᱮᱱᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱴᱷᱤᱠ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱢᱤᱫ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱫᱚ ᱠᱟᱴᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱰᱷᱤᱯᱟᱹ ᱚᱛᱮᱛ ᱨᱮ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱴᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱫᱚ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱹᱰᱤ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱫᱚ ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱥᱮᱴᱮᱨᱟ ᱾ == ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ== ===ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ=== ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = http://jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | title = Jharkhand Police Official Website | work = Contact Bokaro Police | publisher = Jharkhand Police | accessdate = 6 October 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140214023553/http://www.jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | archivedate = 14 February 2014 }}</ref> ᱢᱟᱨᱮ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱑᱘᱗᱐ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ ᱥᱟᱵᱽ ᱵᱤᱰᱤᱡᱚᱱ (ᱩᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱫᱚ ᱦᱟᱡᱟᱨᱤᱵᱟᱜᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ) ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱫᱚ ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ <ref>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2004_PART_A_DCHB_GIRIDIH.pdf | title= District Census Handbook Giridih, 2011, Series 21, Part XII A | work= Pages 5-7 |publisher= Directorate of Census Operations, Jharkhand| accessdate = 2 December 2017}}</ref> ===ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ=== [[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=dchb1>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2010_PART_B_DCHB_BOKARO.pdf | title= 2011 District Census Handbook Bokaro, Series 21, Part XII B| work= Map on Page 3 |publisher= Directorate of Census Operations, Jharkhand| accessdate = 6 October 2017}}</ref> ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱨᱤᱱ ᱜᱩᱴ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱔,᱓᱖᱒ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱸᱰᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱒,᱒᱑᱗ (᱕᱑%) ᱠᱚᱲᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱒,᱑᱔᱕ (᱔᱙%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱜᱩᱴ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱒,᱖᱔᱒ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ (᱖ ᱵᱚᱪᱷᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱩᱢᱚᱨ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱘᱕.᱑᱔%) ᱾<ref name=census2011>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/pca/cdb_pca_census/Houselisting-housing-JK.html |title = 2011 Census C.D. Block Wise Primary Census Abstract Data(PCA) | work= Jharkhand – District-wise CD Blocks|publisher= Registrar General and Census Commissioner, India | accessdate = 6 October 2017}}</ref> ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱤᱱ ᱠᱳᱰ ᱫᱚ ᱘᱒᱗᱐᱑᱓ ᱠᱟᱱᱟ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱯᱚᱥᱴᱟᱞ ᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱞ) ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=https://webconte.com/pin_code/place/nawadih/4330|title=Pin Code Nawadih, Bokaro, Jharkhand Government}}</ref> ==ᱦᱮᱡ ᱥᱮᱱ== ᱰᱩᱢᱨᱤ-ᱵᱮᱨᱢᱚ-ᱡᱮᱱᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱫᱚ ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>Google maps</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ]] 2z2m24fl7uayeyixwc888ewl5w6z8vd ᱜᱩᱞᱟᱢ ᱱᱚᱵᱤ ᱟᱡᱟᱫᱽ 0 23423 195392 146623 2026-07-22T23:18:29Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195392 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian politician and social worker (born 1949)}} {{Use Indian English|date=February 2023}} {{Use dmy dates|date=May 2020}} {{Infobox officeholder | name = ᱜᱩᱞᱟᱢ ᱱᱚᱵᱤ ᱟᱡᱟᱫᱽ | honorific-suffix = [[ᱯᱚᱫᱢᱚ ᱵᱷᱩᱥᱚᱱ]] | office = [[ᱨᱟᱡᱭᱚᱥᱚᱵᱷᱟ ᱨᱮ ᱵᱤᱨᱚᱫᱷᱤ ᱨᱮᱱ ᱟᱜᱩᱣᱟᱹᱱ]], [[ᱨᱟᱡᱭᱚᱥᱚᱵᱷᱟ]] | native_name = | image = Ghulam Nabi Azad-cropped.JPG | image_size = | caption = | 1blankname = ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ | 1namedata = *[[ᱢᱚᱦᱚᱢᱢᱚᱫᱽ ᱦᱟᱢᱤᱫᱽ ᱟᱱᱥᱟᱨᱤ]] *[[Venkaiah Naidu]] | predecessor = [[ᱟᱨᱩᱱ ᱡᱤᱴᱞᱤ]] | successor = [[ᱢᱟᱞᱞᱤᱠᱟᱨᱡᱩᱱ ᱠᱷᱟᱲᱜᱮ]] | office6 = [[ᱯᱟᱨᱞᱤᱭᱟᱢᱮᱱᱴ ᱨᱮᱱ ᱨᱟᱹᱥᱤᱭᱟᱹ, ᱞᱚᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] | term_start6 = ᱑᱙᱘᱐ | term_end6 = ᱑᱙᱘᱙ | predecessor6 = [[ᱵᱟᱥᱟᱱᱛᱨᱟᱣ ᱱᱟᱭᱮᱠ]] | successor6 = [[ᱟᱱᱟᱱᱛᱨᱟᱣ ᱵᱤᱴᱷᱟᱞᱨᱟᱣ ᱫᱮᱥᱢᱩᱠᱷ]] | constituency6 = [[ᱣᱟᱥᱤᱢ (ᱞᱚᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱥᱚᱢᱚᱥᱴᱤ)|ᱣᱟᱥᱤᱢ]] | office3 = ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱨᱮᱱ ᱗-ᱤᱡ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ | governor3 = [[ᱥᱨᱤᱱᱤᱵᱟᱥ ᱠᱩᱢᱟᱨ ᱥᱤᱱᱦᱟ]]<br />[[Narinder Nath Vohra]] | predecessor3 = [[ᱢᱩᱯᱷᱛᱤ ᱢᱚᱦᱚᱢᱢᱚᱫᱽ ᱥᱟᱭᱤᱫᱽ]] | party =[[ᱰᱮᱢᱚᱠᱨᱮᱴᱤᱠ ᱯᱨᱚᱜᱨᱮᱥᱥᱤᱵᱽ ᱟᱡᱟᱫᱽ ᱯᱟᱨᱴᱤ]] | office1 = [[ᱢᱤᱱᱤᱥᱴᱟᱨ ᱚᱯᱷ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱱᱰ ᱯᱷᱮᱢᱤᱞᱤ ᱣᱮᱞᱝᱮᱭᱟᱨ (ᱥᱤᱧᱚᱛ) |ᱢᱤᱱᱤᱥᱴᱟᱨ ᱚᱯᱷ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱱᱰ ᱯᱷᱮᱢᱤᱞᱤ ᱣᱮᱞᱝᱮᱭᱟᱨ]] | predecessor1 = [[ᱟᱱᱵᱩᱢᱟᱱᱤ ᱨᱟᱢᱟᱫᱚᱥ]] | primeminister1 = [[ᱢᱚᱱᱢᱚᱦᱚᱱ ᱥᱤᱝ]] | successor1 = [[ᱦᱟᱨᱥ ᱵᱟᱨᱫᱟᱱ (ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ)|ᱦᱟᱨᱥ ᱵᱟᱨᱫᱟᱱ]] | successor3 = [[ᱚᱢᱚᱨ ᱟᱵᱽᱫᱩᱞᱞᱟ]] | office7 = [[ᱰᱮᱢᱚᱠᱨᱮᱴᱤᱠ ᱯᱨᱚᱜᱨᱮᱥᱥᱤᱵᱽ ᱟᱡᱟᱫᱽ ᱯᱟᱨᱴᱤ]] ᱨᱮᱱ ᱪᱮᱭᱟᱨᱯᱟᱨᱥᱚᱱ | predecessor7 = | term_start7 = ᱒᱖ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱒ | birth_name = ᱜᱩᱞᱟᱢ ᱱᱚᱵᱤ ᱵᱷᱟᱴᱴ | birth_date = {{Birth date and age|1949|03|07|df=yes}} | birth_place = [[ᱵᱷᱟᱞᱮᱥᱥᱟ]], [[ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ |ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ]], [[Dominion of India|India]] | otherparty = [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱝᱜᱨᱮᱥ]] (1973–2022) | spouse = {{ᱵᱟᱯᱞᱟ|[[ᱥᱟᱢᱤᱢ ᱰᱮᱵᱽ ᱟᱡᱟᱫᱽ]]|᱑᱙᱘᱐}} | children = [[ᱥᱟᱫᱽᱫᱟᱢ ᱱᱚᱵᱤ ᱟᱡᱟᱫᱽ]]<ref>{{cite web|title=Ghulam Nabi Azad’s Son To Wed DLF Supremo’s Grand-daughter|url=http://www.fashionscandal.com/2012/11/ghulam-nabi-azads-son-to-wed-dlf-supremos-grand-daughter/|access-date=18 June 2020|date=2012-10-31|archive-date=9 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209231803/http://www.fashionscandal.com/2012/11/ghulam-nabi-azads-son-to-wed-dlf-supremos-grand-daughter/|url-status=dead}}</ref><br />Sofiya Nabi Azad<ref>{{cite web|title=My dad will do well, says Azad's daughter|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/my-dad-will-do-well-says-azads-daughter/article27503417.ece|access-date=18 Jun 2020}}</ref> | alma_mater = {{Unbulleted_list|[[Government Degree Colleges in India|ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ, ᱵᱷᱟᱫᱟᱨᱣᱟᱦ]]|[[ᱡᱤᱹ ᱡᱤᱹ ᱮᱢ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ]]|[[ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]]|[[ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]]}} | term_start = {{Start date|2014|06|08|df=yes}} | term_end = {{End date|2021|02|15|df=yes}}<ref>[https://www.hindustantimes.com/india-news/who-could-replace-azad-as-leader-of-opposition-in-rs-list-of-probables-101612862440112-amp.html After Ghulam Nabi Azad, who could be the next Leader of Opposition?] Hindustan Times</ref> | office4 = [[ᱨᱟᱡᱭᱚ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱨᱮᱱ ᱨᱟᱹᱥᱤᱭᱟᱹ]] | constituency4 = [[ ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱟᱡᱭᱚ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱨᱮᱱ ᱨᱟᱹᱥᱤᱭᱟᱹ|ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ]] | term_start4 = {{Start date|2009|02|11|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2021|02|15|df=yes}} | predecessor4 = [[ᱥᱟᱭᱯᱷᱩᱫᱫᱤᱱ ᱥᱚᱡᱽ]] | successor4 = | term_start5 = {{Start date|1996|11|30|df=yes}} | term_end5 = {{End date|2006|01|29|df=yes}} | constituency5 = [[ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱟᱡᱭᱚ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱨᱮᱱ ᱨᱟᱹᱥᱤᱭᱟᱹ|ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ]] | term_start1 = {{Start date|2009|05|22|df=yes}} | term_end1 = {{End date|2014|05|26|df=yes}} | term_start3 = {{Start date|2005|11|02|df=yes}} | term_end3 = {{End date|2008|07|11|df=yes}} | awards = [[ᱯᱚᱫᱽᱢᱚ ᱵᱷᱩᱥᱚᱱ]] (᱒᱐᱒᱒) }} '''ᱜᱩᱞᱟᱢ ᱱᱚᱵᱤ ᱟᱡᱟᱫᱽ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱗ ᱢᱟᱨᱪ ᱑᱙᱔᱙) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ]]ᱨᱟᱡᱭᱚᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱨᱮᱱ ᱵᱤᱨᱚᱫᱷᱤ ᱨᱮᱱ ᱟᱜᱩᱣᱟᱹᱱ ᱥᱮ ᱱᱮᱛᱟᱭ ᱛᱟᱦᱮᱹ ᱠᱟᱱᱟ ᱒᱐᱑᱔ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱒᱑ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ | ᱩᱱᱤ ᱫᱚ [[ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ]] ᱨᱮᱱ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱒᱐᱐᱕ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐᱘ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ-ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ |᱒᱖ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱒ ᱨᱮ, ᱟᱡᱟᱫᱽ ᱫᱚ ᱟᱭᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱱᱤᱛᱤ ᱯᱟᱨᱴᱤ [[ᱰᱮᱢᱚᱠᱨᱮᱴᱤᱠ ᱯᱨᱚᱜᱨᱮᱥᱥᱤᱵᱽ ᱟᱡᱟᱫᱽ ᱯᱟᱨᱴᱤ]] ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱱᱟᱶᱟ ᱛᱮᱭ ᱵᱤᱨᱤᱫ ᱠᱮᱫᱟ | ᱩᱱᱤ ᱫᱚ [[ᱰᱮᱢᱚᱠᱨᱮᱴᱤᱠ ᱯᱨᱚᱜᱨᱮᱥᱥᱤᱵᱽ ᱟᱡᱟᱫᱽ ᱯᱟᱨᱴᱤ]] ᱨᱮᱱ ᱡᱟᱱᱟᱢᱫᱟᱛᱟ ᱠᱟᱱᱟᱭ | ᱟᱡᱟᱫᱽ ᱫᱚ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱱᱰ ᱯᱷᱮᱢᱤᱞᱤ ᱣᱮᱞᱯᱷᱮᱭᱟᱨ ᱨᱮᱱ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱦᱚᱸᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ |<ref>{{cite web|url=http://www.elections.in/political-leaders/ghulam-nabi-azad.html|title=Ghulam Nabi Azad Biography – About family, political life, awards won, history}}</ref><ref>{{cite web|title=Ghulam Nabi Azad named Leader of Congress in Rajya Sabha|url=http://news.biharprabha.com/2014/06/ghulam-nabi-azad-named-leader-of-congress-in-rajya-sabha/|agency=Indo-Asian News Service|publisher=news.biharprabha.com|access-date=9 June 2014|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225225905/http://news.biharprabha.com/2014/06/ghulam-nabi-azad-named-leader-of-congress-in-rajya-sabha/|url-status=dead}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ [[ᱢᱚᱱᱢᱚᱦᱚᱱ ᱥᱤᱝ]] ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱨᱮ ᱯᱟᱨᱞᱤᱭᱟᱢᱮᱱᱴᱨᱤ ᱟᱯᱷᱟᱭᱟᱨᱥ ᱨᱮᱱ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱒᱗ ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱒᱐᱐᱕ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ-ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ | ᱤᱱᱟᱹ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱡᱟᱫᱽ ᱫᱚ [[ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱨᱮᱱ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ]] ᱠᱚ ᱵᱟᱦᱟᱞ ᱠᱮᱫᱮᱭᱟ |᱒᱖ ᱟᱜᱚᱥᱴ ᱒᱐᱒᱒ ᱨᱮ, ᱟᱡᱟᱫᱽ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱝᱜᱨᱮᱥ]] ᱠᱷᱚᱱᱮ ᱩᱰᱩᱠᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱚᱞᱮ ᱵᱮᱱᱟᱶ ᱠᱮᱫᱟ |<ref>{{Cite web |date=26 August 2022 |title=Ghulam Nabi Azad quits Congress, resigns from all party positions |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/ghulam-nabi-azad-quits-congress/articleshow/93793181.cms |website=THE TIMES OF INDIA}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱦᱚᱸ [[᱒᱐᱐᱒ ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱶ | ᱡᱟᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱒᱐᱐᱒ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱶ]] ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱒ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ [[ᱯᱚᱫᱢᱚ ᱵᱷᱩᱥᱚᱱ]] ᱛᱮᱠᱚ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱠᱮᱫᱮᱭᱟ |<ref>{{Cite web|date=2022-01-26|title=Padma Awards 2022: Complete list of recipients|url=https://www.livemint.com/news/padma-awards-2022-complete-list-of-recepient-11643162439142.html|access-date=2022-01-26|website=mint|language=en}}</ref> 2lq3j3cvdigp8znr6yo25d3e18j1ehh ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ 0 25681 195383 175727 2026-07-22T11:36:33Z MT731 2184 /* ᱚᱛᱱᱚᱜ */ 195383 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Jharkhand, India | coordinates = {{coord|23.69|N|86.76|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[Dhanbad district|ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] | subdivision_type3 = [[Community development block in India|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ]] | subdivision_name3 = [[Nirsa (community development block)|Nirsa]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 7,296 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱢᱩᱬ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱩᱨᱫᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱩᱨᱫᱩ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|ᱟᱭ.ᱮᱥ.ᱴᱤ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = JH | blank1_name_sec1 = [[Lok Sabha|ᱞᱚᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ]] constituency | blank1_info_sec1 = [[Dhanbad (Lok Sabha constituency)|ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] | blank2_name_sec1 = [[Vidhan Sabha]] constituency | blank2_info_sec1 = [[Nirsa (Vidhan Sabha constituency)|Nirsa]] | website = {{URL|dhanbad.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ''' ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱥᱟᱵᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱱᱤᱨᱥᱟ ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱱᱟᱜᱟᱢ == ᱰᱮᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱚᱠᱛᱚ ᱛᱤᱞᱠᱟᱢᱯᱟ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱨᱩᱯ ᱫᱚ ᱰᱮᱢ ᱨᱮ ᱞᱤᱸᱜᱤ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱴᱮᱞᱠᱩᱯᱤ ᱫᱚ ᱛᱤᱞᱠᱟᱢᱯᱟ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱴᱮᱞᱠᱩᱯᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱭᱱᱚ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱩᱯ ᱫᱚ ᱑ ᱥᱟᱭᱟᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ <ref>{{cite web|url =http://www.international.icomos.org/risk/world_report/2006-2007/pdf/H@R_2006-2007_21_National_Report_India.pdf | title =The Temple Sites at Telkupi ("Bhairavasthan") Jaina Architectural Remains Submerged by Panchet Dam in Jharkhand and West Bengal | work= India, Heritage at Risk| access-date = 4 September 2022}}</ref> ᱯᱚᱧᱪᱠᱚᱴ ᱨᱟᱡᱽ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱯᱚᱧᱪᱮᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱧᱪᱮᱛ ᱨᱟᱡᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱜᱟᱨᱦ ᱯᱚᱧᱪᱠᱚᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱾<ref>{{cite web|url =http://www.international.icomos.org/risk/world_report/2006-2007/pdf/H@R_2006-2007_21_National_Report_India.pdf | title =The Temple Sites at Telkupi ("Bhairavasthan") Jaina Architectural Remains Submerged by Panchet Dam in Jharkhand and West Bengal | work= India, Heritage at Risk| access-date = 4 September 2022}}</ref> ᱯᱚᱧᱪᱮᱛ ᱨᱟᱡᱽ, ᱵᱽᱨᱤᱴᱤᱥ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱨᱟᱡᱽ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱱᱵᱷᱩᱢ ᱟᱨ ᱵᱩᱨᱫᱩᱣᱟᱱ, ᱵᱟᱸᱠᱩᱲᱟ ᱟᱨ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱜᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name=Report1906>{{Cite book |last=Department |first=Bengal (India) Revenue |url=https://books.google.com/books?id=xps-AQAAMAAJ&pg=RA2-PA27 |title=Report on the Administration of the Wards, Attached and Trust Estates |date=1906 |pages=27 |language=en}}</ref><ref name=Thornton>{{Cite book |last=Thornton |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=Gkzw0SYEKk4C&pg=PA695 |title=A Gazetteer of the Territories Under the Government of the Viceroy of India |date=1886 |publisher=W. H. Allen & Company |pages=695 |language=en}}</ref> [[File:Chota Nagpur-Bengal, Rennell 1776.jpg|thumb| ᱑᱗᱗᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ]] ᱯᱚᱧᱪᱮᱛ ᱯᱚᱱᱚᱛ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱞᱟᱹᱴᱩ ᱡᱟᱢᱤᱱᱫᱚᱨᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱟᱡᱟᱜ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱟᱡᱟ ᱟᱨᱵᱟᱝ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱠᱚ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱫᱚ ᱒᱒°᱕᱖' ᱟᱨ ᱒᱓°᱕᱔' ᱟᱨ ᱘᱕°᱔᱖' ᱟᱨ ᱘᱗°᱑᱐' ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱚᱝᱜᱤᱴᱭᱩᱰ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮ ᱒᱒ ᱯᱟᱨᱜᱟᱱᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱑,᱒᱕᱔,᱑᱗᱒ ᱮᱠᱚᱨ (ᱜᱚᱴᱟ ᱜᱚᱴᱟ ᱑᱘᱙᱐ ᱥᱠᱚᱭᱟᱨ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱛᱮ ᱴᱚᱯᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱫᱚ {{coord|23.69|N|86.76|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱤᱱᱯᱨᱟᱥᱴᱨᱚᱠᱪᱚᱨ== '''ᱯᱚᱧᱪᱮᱛ''' ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱛ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱒᱔᱑᱑ ᱜᱟᱺᱴ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱠᱩᱢᱟᱨᱫᱩᱵᱤ ᱨᱮ ᱙ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱵᱚᱥ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱒᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱫᱚ ᱚᱛ ᱟᱨ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱵᱟᱦᱟ ᱵᱟᱦᱟ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱢᱩᱬ ᱜᱟᱞᱚᱪ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱫᱟᱜ ᱟᱨ ᱵᱟᱦᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱫᱟᱜ ᱾ ᱑,᱒᱔᱒ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱤᱠ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱔᱐᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱞᱟᱭᱤᱴ ᱯᱚᱭᱤᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱓ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱒ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ ᱥᱴᱳᱯ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱯᱨᱟᱭᱢᱮᱨᱤ ᱟᱥᱲᱟ, ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱢᱤᱰᱤᱞ ᱟᱥᱲᱟ, ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱟᱨᱤ ᱟᱥᱲᱟ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱥᱤᱱᱤᱭᱚᱨ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱟᱨᱤ ᱟᱥᱲᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱟᱭᱛᱷᱚᱱ ᱨᱮ ᱑᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱑ ᱟᱣᱰᱤᱴᱚᱨᱤᱭᱟᱞ/ ᱠᱚᱢᱩᱱᱤᱴᱤ ᱦᱚᱞ, ᱑ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱜᱟᱯᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱟᱨ ᱑ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱚᱲᱟᱜ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱒ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱵᱮᱸᱠ, ᱑ ᱟᱜᱽᱨᱤᱠᱨᱮᱰᱤᱴ ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤ ᱟᱨ ᱑ ᱟᱜᱽᱨᱤᱠᱨᱮᱰᱤᱴ ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱟᱜᱽ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ <ref>{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2009_PART_A_DCHB_DHANBAD.pdf| title = District Census Handbook, Dhanbad, 2011, Series 21, Part XII A | work = Pages 639-664 Statements | publisher = Directorate of Census Operations, Jharkhand. | access-date = 9 June 2019}}</ref> == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{Wikivoyage-inline|Garh Panchakot}} ivm1dok36ryum0i26rxgj7jw768cewc 195384 195383 2026-07-22T11:39:28Z MT731 2184 195384 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.69|N|86.76|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] | subdivision_type3 = [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ]] | subdivision_name3 = [[ᱱᱤᱨᱥᱟ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱱᱤᱨᱥᱟ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 7,296 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱢᱩᱬ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|ᱟᱭ.ᱮᱥ.ᱴᱤ]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = JH | blank1_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank1_info_sec1 = [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱱᱤᱨᱥᱟ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱱᱤᱨᱥᱟ]] | website = {{URL|dhanbad.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ''' ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱥᱚᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱱᱤᱨᱥᱟ ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱱᱟᱜᱟᱢ == ᱰᱮᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱚᱠᱛᱚ ᱛᱤᱞᱠᱟᱢᱯᱟ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱨᱩᱯ ᱫᱚ ᱰᱮᱢ ᱨᱮ ᱞᱤᱸᱜᱤ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱴᱮᱞᱠᱩᱯᱤ ᱫᱚ ᱛᱤᱞᱠᱟᱢᱯᱟ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱴᱮᱞᱠᱩᱯᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱭᱱᱚ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱩᱯ ᱫᱚ ᱑ ᱥᱟᱭᱟᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ <ref>{{cite web|url =http://www.international.icomos.org/risk/world_report/2006-2007/pdf/H@R_2006-2007_21_National_Report_India.pdf | title =The Temple Sites at Telkupi ("Bhairavasthan") Jaina Architectural Remains Submerged by Panchet Dam in Jharkhand and West Bengal | work= India, Heritage at Risk| access-date = 4 September 2022}}</ref> ᱯᱚᱧᱪᱠᱚᱴ ᱨᱟᱡᱽ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱯᱚᱧᱪᱮᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱧᱪᱮᱛ ᱨᱟᱡᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱜᱟᱨᱦ ᱯᱚᱧᱪᱠᱚᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱾<ref>{{cite web|url =http://www.international.icomos.org/risk/world_report/2006-2007/pdf/H@R_2006-2007_21_National_Report_India.pdf | title =The Temple Sites at Telkupi ("Bhairavasthan") Jaina Architectural Remains Submerged by Panchet Dam in Jharkhand and West Bengal | work= India, Heritage at Risk| access-date = 4 September 2022}}</ref> ᱯᱚᱧᱪᱮᱛ ᱨᱟᱡᱽ, ᱵᱽᱨᱤᱴᱤᱥ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱨᱟᱡᱽ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱱᱵᱷᱩᱢ ᱟᱨ ᱵᱩᱨᱫᱩᱣᱟᱱ, ᱵᱟᱸᱠᱩᱲᱟ ᱟᱨ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱜᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name=Report1906>{{Cite book |last=Department |first=Bengal (India) Revenue |url=https://books.google.com/books?id=xps-AQAAMAAJ&pg=RA2-PA27 |title=Report on the Administration of the Wards, Attached and Trust Estates |date=1906 |pages=27 |language=en}}</ref><ref name=Thornton>{{Cite book |last=Thornton |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=Gkzw0SYEKk4C&pg=PA695 |title=A Gazetteer of the Territories Under the Government of the Viceroy of India |date=1886 |publisher=W. H. Allen & Company |pages=695 |language=en}}</ref> [[File:Chota Nagpur-Bengal, Rennell 1776.jpg|thumb| ᱑᱗᱗᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ]] ᱯᱚᱧᱪᱮᱛ ᱯᱚᱱᱚᱛ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱞᱟᱹᱴᱩ ᱡᱟᱢᱤᱱᱫᱚᱨᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱟᱡᱟᱜ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱟᱡᱟ ᱟᱨᱵᱟᱝ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱠᱚ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱫᱚ ᱒᱒°᱕᱖' ᱟᱨ ᱒᱓°᱕᱔' ᱟᱨ ᱘᱕°᱔᱖' ᱟᱨ ᱘᱗°᱑᱐' ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱚᱝᱜᱤᱴᱭᱩᱰ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮ ᱒᱒ ᱯᱟᱨᱜᱟᱱᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱑,᱒᱕᱔,᱑᱗᱒ ᱮᱠᱚᱨ (ᱜᱚᱴᱟ ᱜᱚᱴᱟ ᱑᱘᱙᱐ ᱥᱠᱚᱭᱟᱨ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱛᱮ ᱴᱚᱯᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱯᱟᱧᱪᱮᱛ ᱫᱚ {{coord|23.69|N|86.76|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱤᱱᱯᱨᱟᱥᱴᱨᱚᱠᱪᱚᱨ== '''ᱯᱚᱧᱪᱮᱛ''' ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱛ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱒᱔᱑᱑ ᱜᱟᱺᱴ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱠᱩᱢᱟᱨᱫᱩᱵᱤ ᱨᱮ ᱙ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱵᱚᱥ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱒᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱫᱚ ᱚᱛ ᱟᱨ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱵᱟᱦᱟ ᱵᱟᱦᱟ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱢᱩᱬ ᱜᱟᱞᱚᱪ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱫᱟᱜ ᱟᱨ ᱵᱟᱦᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱫᱟᱜ ᱾ ᱑,᱒᱔᱒ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱤᱠ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱔᱐᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱞᱟᱭᱤᱴ ᱯᱚᱭᱤᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱓ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱒ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ ᱥᱴᱳᱯ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱯᱨᱟᱭᱢᱮᱨᱤ ᱟᱥᱲᱟ, ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱢᱤᱰᱤᱞ ᱟᱥᱲᱟ, ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱟᱨᱤ ᱟᱥᱲᱟ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱥᱤᱱᱤᱭᱚᱨ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱟᱨᱤ ᱟᱥᱲᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱟᱭᱛᱷᱚᱱ ᱨᱮ ᱑᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱑ ᱟᱣᱰᱤᱴᱚᱨᱤᱭᱟᱞ/ ᱠᱚᱢᱩᱱᱤᱴᱤ ᱦᱚᱞ, ᱑ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱜᱟᱯᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱟᱨ ᱑ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱚᱲᱟᱜ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱒ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱵᱮᱸᱠ, ᱑ ᱟᱜᱽᱨᱤᱠᱨᱮᱰᱤᱴ ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤ ᱟᱨ ᱑ ᱟᱜᱽᱨᱤᱠᱨᱮᱰᱤᱴ ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱟᱜᱽ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ <ref>{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2009_PART_A_DCHB_DHANBAD.pdf| title = District Census Handbook, Dhanbad, 2011, Series 21, Part XII A | work = Pages 639-664 Statements | publisher = Directorate of Census Operations, Jharkhand. | access-date = 9 June 2019}}</ref> == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{Wikivoyage-inline|Garh Panchakot}} ok9eje5ra6qxg35m5aaskbawmueab14 ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ 0 25772 195363 136852 2026-07-22T05:49:51Z MT731 2184 /* ᱚᱛᱱᱚᱜ */ 195363 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.677333|N|86.056464|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 4.75 | elevation_m = | population_total = 7982 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱗᱐᱑᱔ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ. ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱔᱒ | registration_plate = JH 09 | blank1_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank1_info_sec1 = [[ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱵᱮᱨᱢᱚ]] | website = {{URL|bokaro.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱳ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35=[[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱫᱚ {{coord|23.677333|N|86.056464|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱗,᱙᱘᱒ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱔,᱑᱙᱗ (᱕᱓%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱓,᱗᱘᱕ (᱔᱗%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱑,᱐᱒᱖ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱕,᱔᱑᱘ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱗᱗.᱘᱙%) ᱾<ref>{{cite web| url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/2010_PART_B_DCHB_BOKARO.pdf|title = District Census Handbook, Bokaro, Series 21, Part XII B| work= Rural PCA-C.D. blocks wise Village Primary Census Abstract, location no. 362290, page 108|publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 9 March 2021}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] 405s70eeb6fhptbim1voe5byp6kzssb 195365 195363 2026-07-22T05:51:22Z MT731 2184 /* ᱚᱛᱱᱚᱜ */ 195365 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.677333|N|86.056464|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 4.75 | elevation_m = | population_total = 7982 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱗᱐᱑᱔ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ. ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱔᱒ | registration_plate = JH 09 | blank1_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank1_info_sec1 = [[ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱵᱮᱨᱢᱚ]] | website = {{URL|bokaro.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱳ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35=[[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱫᱚ {{coord|23.677333|N|86.056464|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱭᱩ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ, ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ, ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]]-[[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱭᱩᱱᱤᱴ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱫᱚ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓.᱑ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱕᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱲ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟ.ᱯᱩᱫ ᱫᱚ ᱑,᱒᱙᱑.᱒ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱟᱨ (᱕᱐.᱘᱓ ᱤᱱᱪ) ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf | title = District Census Handbook Bokaro 2011 |work= Physical features, Mines and minerals, Indistires, p 7-8 |publisher = Directorate of Census Operations | access-date = 30 May 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.india9.com/i9show/Tenughat-Dam-49898.htm | title = Tenughat Dam |publisher =india9 | access-date = 30 May 2021 }}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱗,᱙᱘᱒ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱔,᱑᱙᱗ (᱕᱓%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱓,᱗᱘᱕ (᱔᱗%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱑,᱐᱒᱖ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱕,᱔᱑᱘ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱗᱗.᱘᱙%) ᱾<ref>{{cite web| url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/2010_PART_B_DCHB_BOKARO.pdf|title = District Census Handbook, Bokaro, Series 21, Part XII B| work= Rural PCA-C.D. blocks wise Village Primary Census Abstract, location no. 362290, page 108|publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 9 March 2021}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] km21b3qai7cdo244zp92fbp9r1hej4l 195366 195365 2026-07-22T05:59:46Z MT731 2184 195366 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.677333|N|86.056464|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 4.75 | elevation_m = | population_total = 7982 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱗᱐᱑᱔ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ. ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱔᱒ | registration_plate = JH 09 | blank1_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank1_info_sec1 = [[ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱵᱮᱨᱢᱚ]] | website = {{URL|bokaro.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱳ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35=[[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱫᱚ {{coord|23.677333|N|86.056464|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱭᱩ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ, ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ, ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]]-[[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱭᱩᱱᱤᱴ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱫᱚ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓.᱑ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱕᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱲ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟ.ᱯᱩᱫ ᱫᱚ ᱑,᱒᱙᱑.᱒ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱟᱨ (᱕᱐.᱘᱓ ᱤᱱᱪ) ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf | title = District Census Handbook Bokaro 2011 |work= Physical features, Mines and minerals, Indistires, p 7-8 |publisher = Directorate of Census Operations | access-date = 30 May 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.india9.com/i9show/Tenughat-Dam-49898.htm | title = Tenughat Dam |publisher =india9 | access-date = 30 May 2021 }}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱗,᱙᱘᱒ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱔,᱑᱙᱗ (᱕᱓%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱓,᱗᱘᱕ (᱔᱗%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱑,᱐᱒᱖ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱕,᱔᱑᱘ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱗᱗.᱘᱙%) ᱾<ref>{{cite web| url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/2010_PART_B_DCHB_BOKARO.pdf|title = District Census Handbook, Bokaro, Series 21, Part XII B| work= Rural PCA-C.D. blocks wise Village Primary Census Abstract, location no. 362290, page 108|publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 9 March 2021}}</ref> ==ᱤᱱᱯᱨᱟᱥᱴᱨᱚᱠᱪᱚᱨ== ''ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱯᱚᱛᱚᱵ ᱒᱐᱑᱑ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ'', ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱫᱚ ᱔.᱗᱕ ᱜᱟᱺᱴ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱟᱜᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱠᱷᱩᱞᱟᱹ ᱱᱟᱞᱤ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱑ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱨᱟᱠᱷᱟ ᱫᱟᱜ ᱥᱟᱨᱵᱷᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱟᱝ ᱮᱥᱮᱫ ᱠᱩᱧ, ᱦᱮᱱᱰᱯᱟᱢᱯ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱑,᱒᱘᱘ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱪᱤᱠᱤᱥᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱚᱥᱯᱤᱴᱟᱞ, ᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱰᱤᱥᱯᱮᱱᱥᱟᱨᱤ, ᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱚᱥᱯᱤᱴᱟᱞ, ᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱵᱷᱟᱹᱞᱟᱹᱭ, ᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱟᱨ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱷᱟᱹᱞᱟᱹᱭ, ᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱚᱲᱟᱜ, ᱑᱑ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱱᱟᱨᱥᱤᱝ ᱚᱲᱟᱜ, ᱨᱟᱱ ᱫᱚᱠᱟᱱ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱯᱨᱟᱭᱢᱟᱨᱤ ᱥᱠᱩᱞ, ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱢᱤᱰᱮᱞ ᱥᱠᱩᱞ, ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱤ ᱥᱠᱩᱞ, ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱥᱤᱱᱤᱭᱟᱨ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱤ ᱥᱠᱩᱞ, ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤ ᱨᱮ ᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱵᱮ-ᱟᱹᱭᱫᱟᱹᱨᱤ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ (ᱥᱟᱨᱵᱷᱟ ᱥᱤᱠᱥᱟ ᱟᱵᱷᱤᱭᱟᱱ) ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱪᱟᱥ ᱠᱨᱮᱰᱤᱴ ᱥᱚᱥᱟᱭᱤᱴᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱸᱜᱟᱲ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf| title = District Census Handbook Bokaro, Census of India 2011, Series 20, Part XII A | work= Pages 384-397| publisher = Directorate of census Operations, Jharkhand |accessdate = 2 March 2021}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] l2aiyx17w44vde6wa2vq25rarzedrlx 195369 195366 2026-07-22T06:03:00Z MT731 2184 /* ᱚᱛᱱᱚᱜ */ 195369 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.677333|N|86.056464|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 4.75 | elevation_m = | population_total = 7982 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱗᱐᱑᱔ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ. ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱔᱒ | registration_plate = JH 09 | blank1_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank1_info_sec1 = [[ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱵᱮᱨᱢᱚ]] | website = {{URL|bokaro.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱳ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35=[[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱫᱚ {{coord|23.677333|N|86.056464|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱭᱩ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ, ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ, ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]]-[[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱭᱩᱱᱤᱴ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱫᱚ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓.᱑ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱕᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱲ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟ.ᱯᱩᱫ ᱫᱚ ᱑,᱒᱙᱑.᱒ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱟᱨ (᱕᱐.᱘᱓ ᱤᱱᱪ) ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf | title = District Census Handbook Bokaro 2011 |work= Physical features, Mines and minerals, Indistires, p 7-8 |publisher = Directorate of Census Operations | access-date = 30 May 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.india9.com/i9show/Tenughat-Dam-49898.htm | title = Tenughat Dam |publisher =india9 | access-date = 30 May 2021 }}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱗,᱙᱘᱒ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱔,᱑᱙᱗ (᱕᱓%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱓,᱗᱘᱕ (᱔᱗%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱑,᱐᱒᱖ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱕,᱔᱑᱘ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱗᱗.᱘᱙%) ᱾<ref>{{cite web| url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/2010_PART_B_DCHB_BOKARO.pdf|title = District Census Handbook, Bokaro, Series 21, Part XII B| work= Rural PCA-C.D. blocks wise Village Primary Census Abstract, location no. 362290, page 108|publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 9 March 2021}}</ref> ==ᱤᱱᱯᱨᱟᱥᱴᱨᱚᱠᱪᱚᱨ== ''ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱯᱚᱛᱚᱵ ᱒᱐᱑᱑ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ'', ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ ᱫᱚ ᱔.᱗᱕ ᱜᱟᱺᱴ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱟᱜᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱠᱷᱩᱞᱟᱹ ᱱᱟᱞᱤ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱑ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱨᱟᱠᱷᱟ ᱫᱟᱜ ᱥᱟᱨᱵᱷᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱟᱝ ᱮᱥᱮᱫ ᱠᱩᱧ, ᱦᱮᱱᱰᱯᱟᱢᱯ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱑,᱒᱘᱘ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱪᱤᱠᱤᱥᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱚᱥᱯᱤᱴᱟᱞ, ᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱰᱤᱥᱯᱮᱱᱥᱟᱨᱤ, ᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱚᱥᱯᱤᱴᱟᱞ, ᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱵᱷᱟᱹᱞᱟᱹᱭ, ᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱟᱨ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱷᱟᱹᱞᱟᱹᱭ, ᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱚᱲᱟᱜ, ᱑᱑ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱱᱟᱨᱥᱤᱝ ᱚᱲᱟᱜ, ᱨᱟᱱ ᱫᱚᱠᱟᱱ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱯᱨᱟᱭᱢᱟᱨᱤ ᱥᱠᱩᱞ, ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱢᱤᱰᱮᱞ ᱥᱠᱩᱞ, ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱤ ᱥᱠᱩᱞ, ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱥᱤᱱᱤᱭᱟᱨ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱤ ᱥᱠᱩᱞ, ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤ ᱨᱮ ᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱵᱮ-ᱟᱹᱭᱫᱟᱹᱨᱤ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ (ᱥᱟᱨᱵᱷᱟ ᱥᱤᱠᱥᱟ ᱟᱵᱷᱤᱭᱟᱱ) ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱪᱟᱥ ᱠᱨᱮᱰᱤᱴ ᱥᱚᱥᱟᱭᱤᱴᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱸᱜᱟᱲ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf| title = District Census Handbook Bokaro, Census of India 2011, Series 20, Part XII A | work= Pages 384-397| publisher = Directorate of census Operations, Jharkhand |accessdate = 2 March 2021}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] fvv4aco4rho5w7ugleylndpvfvmz5pt ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ 0 25786 195376 136911 2026-07-22T11:03:54Z MT731 2184 /* ᱚᱛᱱᱚᱜ */ 195376 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ | other_name = ᱫᱮᱣᱱᱚᱜᱚᱨ | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = Dugda platform.jpg | image_alt = | image_caption = ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ ᱦᱚᱞᱴ | pushpin_map = India Jharkhand | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.7558|86.1534|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | area_total_km2 = 12.29 | area_rank = | elevation_m = 205 | population_total = 22740 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title2 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info2 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱘᱔᱐᱔ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ ᱠᱳᱰ | area_code = ᱙᱑-᱐᱖᱕᱔᱙ | blank1_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank1_info_sec1 = [[ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱵᱮᱨᱢᱚ]] | website = {{URL|bokaro.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱫᱷᱟᱨᱟ ᱦᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱠᱳᱠᱤᱝ ᱠᱚᱞ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ (ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱥᱤ.ᱮᱞ.) ᱨᱤᱱ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱠᱚᱞ ᱣᱮᱥᱨᱤ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35= [[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱫᱚ {{Coord|23.7558|N|86.1534|E|}}ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>[http://www.fallingrain.com/world/IN/38/Dugda.html Falling Rain Genomics, Inc - Dugda]</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱒᱑᱘ ᱢᱤᱴᱟᱨ (᱗᱑᱕ ᱯᱷᱩᱴ) ᱾ ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱨᱮ ᱒᱒,᱗᱔᱐ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱑,᱙᱑᱒ (᱕᱒%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱑᱐,᱘᱒᱘ (᱔᱘%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱒,᱗᱑᱕ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱑᱕,᱗᱙᱔ ᱜᱚᱴᱟᱝ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱗᱘.᱘᱗%) ᱾<ref>{{cite web| url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/2010_PART_B_DCHB_BOKARO.pdf|title = District Census Handbook, Bokaro, Series 21, Part XII B| work= Rural PCA-C.D. blocks wise Village Primary Census Abstract, location no. 362292, page 114|publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 9 March 2021}}</ref> ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱨᱤ== ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱨᱮ ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱥᱤ.ᱮᱞ. ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱠᱳᱞ ᱵᱚᱥᱚᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱭᱩᱱᱤᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ: ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱤᱧ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱑ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱴᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱱ-ᱠᱚᱠᱤᱝ ᱠᱳᱞ ᱵᱚᱥᱚᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ, ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱒ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱒ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱴᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱠᱚᱠᱤᱝ ᱠᱳᱞ ᱵᱚᱥᱚᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=bccl>{{cite web | url = http://www.bccl.gov.in/?page_id=248 | title = Bharat Coking Coal Limited | work = Washery | publisher = BCCL | access-date = 5 December 2015 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20151208114110/http://www.bccl.gov.in/?page_id=248 | archive-date = 8 December 2015 }}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ== ;ᱟᱥᱲᱟ ᱠᱚ *ᱯᱚᱸ ᱵᱟᱜᱮᱥᱣᱟᱨᱤ ᱯᱟᱱᱰᱮ ᱥᱚᱨᱚᱥᱣᱚᱛᱤ ᱥᱤᱥᱩ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱥᱚᱨᱚᱥᱣᱚᱛᱤ ᱵᱤᱫᱭᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ-ᱵᱟᱥᱛᱤ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱰᱤ.ᱮ.ᱵᱤ. ᱯᱚᱵᱽᱞᱤᱠ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱵᱟᱞ ᱵᱤᱠᱟᱥ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱥᱟᱜᱚᱨ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱩᱱᱩᱥᱩᱞ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱥᱟᱱᱨᱟᱭᱤᱡᱽ ᱯᱚᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ==ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ== <gallery mode="packed"> Image:Dugda Hospital.jpg|ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ Image:Dugda plaform.jpg|ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ Image:Pahari mandir view.jpg|ᱯᱟᱦᱟᱲᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ Image:Ravan Dahan Utsav at Dugda, Jharkhand, India.jpg|ᱨᱟᱵᱚᱱ ᱫᱟᱦᱟᱱ ᱩᱛᱥᱟᱵᱽ, ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ </gallery> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{Commons category|ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ}} * [https://www.panoramio.com/user/4942042/tags/Dugda Photos of Dugda] * [http://www.facebook.com/GreatDugda Dugda facebook] {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] tlj32g9g1vtkn5d00vcqh9lpteli11f 195377 195376 2026-07-22T11:04:13Z MT731 2184 /* ᱚᱛᱱᱚᱜ */ 195377 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ | other_name = ᱫᱮᱣᱱᱚᱜᱚᱨ | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = Dugda platform.jpg | image_alt = | image_caption = ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ ᱦᱚᱞᱴ | pushpin_map = India Jharkhand | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.7558|86.1534|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | area_total_km2 = 12.29 | area_rank = | elevation_m = 205 | population_total = 22740 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title2 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info2 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱘᱔᱐᱔ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ ᱠᱳᱰ | area_code = ᱙᱑-᱐᱖᱕᱔᱙ | blank1_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank1_info_sec1 = [[ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱵᱮᱨᱢᱚ]] | website = {{URL|bokaro.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱫᱷᱟᱨᱟ ᱦᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱠᱳᱠᱤᱝ ᱠᱚᱞ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ (ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱥᱤ.ᱮᱞ.) ᱨᱤᱱ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱠᱚᱞ ᱣᱮᱥᱨᱤ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35= [[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱫᱚ {{Coord|23.7558|N|86.1534|E|}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>[http://www.fallingrain.com/world/IN/38/Dugda.html Falling Rain Genomics, Inc - Dugda]</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱒᱑᱘ ᱢᱤᱴᱟᱨ (᱗᱑᱕ ᱯᱷᱩᱴ) ᱾ ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱨᱮ ᱒᱒,᱗᱔᱐ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱑,᱙᱑᱒ (᱕᱒%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱑᱐,᱘᱒᱘ (᱔᱘%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱒,᱗᱑᱕ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱑᱕,᱗᱙᱔ ᱜᱚᱴᱟᱝ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱗᱘.᱘᱗%) ᱾<ref>{{cite web| url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/2010_PART_B_DCHB_BOKARO.pdf|title = District Census Handbook, Bokaro, Series 21, Part XII B| work= Rural PCA-C.D. blocks wise Village Primary Census Abstract, location no. 362292, page 114|publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 9 March 2021}}</ref> ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱨᱤ== ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱨᱮ ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱥᱤ.ᱮᱞ. ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱠᱳᱞ ᱵᱚᱥᱚᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱭᱩᱱᱤᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ: ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱤᱧ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱑ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱴᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱱ-ᱠᱚᱠᱤᱝ ᱠᱳᱞ ᱵᱚᱥᱚᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ, ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱒ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱒ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱴᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱠᱚᱠᱤᱝ ᱠᱳᱞ ᱵᱚᱥᱚᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=bccl>{{cite web | url = http://www.bccl.gov.in/?page_id=248 | title = Bharat Coking Coal Limited | work = Washery | publisher = BCCL | access-date = 5 December 2015 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20151208114110/http://www.bccl.gov.in/?page_id=248 | archive-date = 8 December 2015 }}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ== ;ᱟᱥᱲᱟ ᱠᱚ *ᱯᱚᱸ ᱵᱟᱜᱮᱥᱣᱟᱨᱤ ᱯᱟᱱᱰᱮ ᱥᱚᱨᱚᱥᱣᱚᱛᱤ ᱥᱤᱥᱩ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱥᱚᱨᱚᱥᱣᱚᱛᱤ ᱵᱤᱫᱭᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ-ᱵᱟᱥᱛᱤ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱰᱤ.ᱮ.ᱵᱤ. ᱯᱚᱵᱽᱞᱤᱠ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱵᱟᱞ ᱵᱤᱠᱟᱥ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱥᱟᱜᱚᱨ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱩᱱᱩᱥᱩᱞ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱥᱟᱱᱨᱟᱭᱤᱡᱽ ᱯᱚᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ==ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ== <gallery mode="packed"> Image:Dugda Hospital.jpg|ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ Image:Dugda plaform.jpg|ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ Image:Pahari mandir view.jpg|ᱯᱟᱦᱟᱲᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ Image:Ravan Dahan Utsav at Dugda, Jharkhand, India.jpg|ᱨᱟᱵᱚᱱ ᱫᱟᱦᱟᱱ ᱩᱛᱥᱟᱵᱽ, ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ </gallery> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{Commons category|ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ}} * [https://www.panoramio.com/user/4942042/tags/Dugda Photos of Dugda] * [http://www.facebook.com/GreatDugda Dugda facebook] {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] 2oketcurdxqcirbvfvksfqqj8hfwuoi 195378 195377 2026-07-22T11:06:37Z MT731 2184 /* ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ */ 195378 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ | other_name = ᱫᱮᱣᱱᱚᱜᱚᱨ | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = Dugda platform.jpg | image_alt = | image_caption = ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ ᱦᱚᱞᱴ | pushpin_map = India Jharkhand | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.7558|86.1534|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | area_total_km2 = 12.29 | area_rank = | elevation_m = 205 | population_total = 22740 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title2 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info2 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱘᱔᱐᱔ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ ᱠᱳᱰ | area_code = ᱙᱑-᱐᱖᱕᱔᱙ | blank1_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank1_info_sec1 = [[ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱤᱨᱤᱰᱤᱦ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱵᱮᱨᱢᱚ]] | website = {{URL|bokaro.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱨᱢᱚ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱫᱷᱟᱨᱟ ᱦᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱠᱳᱠᱤᱝ ᱠᱚᱞ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ (ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱥᱤ.ᱮᱞ.) ᱨᱤᱱ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱠᱚᱞ ᱣᱮᱥᱨᱤ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35= [[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱫᱚ {{Coord|23.7558|N|86.1534|E|}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>[http://www.fallingrain.com/world/IN/38/Dugda.html Falling Rain Genomics, Inc - Dugda]</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱒᱑᱘ ᱢᱤᱴᱟᱨ (᱗᱑᱕ ᱯᱷᱩᱴ) ᱾ ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱨᱮ ᱒᱒,᱗᱔᱐ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱑,᱙᱑᱒ (᱕᱒%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱑᱐,᱘᱒᱘ (᱔᱘%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱒,᱗᱑᱕ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱑᱕,᱗᱙᱔ ᱜᱚᱴᱟᱝ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱗᱘.᱘᱗%) ᱾<ref>{{cite web| url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/2010_PART_B_DCHB_BOKARO.pdf|title = District Census Handbook, Bokaro, Series 21, Part XII B| work= Rural PCA-C.D. blocks wise Village Primary Census Abstract, location no. 362292, page 114|publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 9 March 2021}}</ref> ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱨᱤ== ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱨᱮ ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱥᱤ.ᱮᱞ. ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱠᱳᱞ ᱵᱚᱥᱚᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱭᱩᱱᱤᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ: ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱤᱧ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱑ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱴᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱱ-ᱠᱚᱠᱤᱝ ᱠᱳᱞ ᱵᱚᱥᱚᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ, ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱒ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱒ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱴᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱠᱚᱠᱤᱝ ᱠᱳᱞ ᱵᱚᱥᱚᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=bccl>{{cite web | url = http://www.bccl.gov.in/?page_id=248 | title = Bharat Coking Coal Limited | work = Washery | publisher = BCCL | access-date = 5 December 2015 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20151208114110/http://www.bccl.gov.in/?page_id=248 | archive-date = 8 December 2015 }}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ== ;ᱟᱥᱲᱟ ᱠᱚ *ᱯᱚᱸᱰᱤᱛ ᱵᱟᱜᱮᱥᱣᱟᱨᱤ ᱯᱟᱱᱰᱮ ᱥᱚᱨᱚᱥᱣᱚᱛᱤ ᱥᱤᱥᱩ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱥᱚᱨᱚᱥᱣᱚᱛᱤ ᱵᱤᱫᱭᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ-ᱵᱟᱥᱛᱤ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱰᱤ.ᱮ.ᱵᱤ. ᱯᱚᱵᱽᱞᱤᱠ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱵᱟᱞ ᱵᱤᱠᱟᱥ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱥᱟᱜᱚᱨ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱩᱱᱩᱥᱩᱞ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ *ᱥᱟᱱᱨᱟᱭᱤᱡᱽ ᱯᱚᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ==ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ== <gallery mode="packed"> Image:Dugda Hospital.jpg|ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ Image:Dugda plaform.jpg|ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ Image:Pahari mandir view.jpg|ᱯᱟᱦᱟᱲᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ Image:Ravan Dahan Utsav at Dugda, Jharkhand, India.jpg|ᱨᱟᱵᱚᱱ ᱫᱟᱦᱟᱱ ᱩᱛᱥᱟᱵᱽ, ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ </gallery> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{Commons category|ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ}} * [https://www.panoramio.com/user/4942042/tags/Dugda Photos of Dugda] * [http://www.facebook.com/GreatDugda Dugda facebook] {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] 5xg65n62o7urshgp9h0qt3j5w0qsccn ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ, ᱵᱤᱦᱟᱨ 0 25914 195405 152003 2026-07-23T07:09:09Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195405 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱥᱚᱦᱚᱨ | image_skyline = Digha Sonpur bridge 3.png | imagesize = | image_alt = | image_caption = [[ᱫᱤᱜᱷᱟ–ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱯᱚᱞ]] | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|25.7|N|85.18|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱵᱤᱦᱟᱨ]] | subdivision_type2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱥᱟᱨᱚᱱ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱟᱨᱚᱱ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 8.27 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 2,88,102<ref name="saranfull2021">{{cite web|url=https://www.indiagrowing.com/Bihar/Saran/Sonepur|title=Page 34 and Page 312 – 159.65 sq. km = 15,965 hectares|access-date=2024-01-12|archive-date=2021-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905190721/https://www.indiagrowing.com/Bihar/Saran/Sonepur|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php | title=INDIA: Bihar, Cities, Towns and Outgrowth Wards | publisher=citypopulation.de | access-date=21 February 2014}}</ref> | population_as_of = ᱒᱐᱒᱑ | population_rank = | population_density_km2 = ᱔᱕᱖᱘ | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]] | demographics_type2 = ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics2_title2 = ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ | demographics2_info2 = [[ᱢᱟᱭᱛᱷᱤᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱢᱟᱭᱛᱷᱤᱞᱤ]] ᱟᱨ [[ᱵᱷᱳᱡᱽᱯᱩᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱵᱷᱳᱡᱽᱯᱩᱨᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | leader_title2 = ᱵᱤᱫᱷᱟᱭᱚᱠ | leader_name2 = ᱰᱨ. ᱨᱟᱢᱟᱱᱩᱡᱽ ᱯᱨᱚᱥᱟᱫᱽ (ᱟᱨ.ᱡᱮ.ᱰᱤ) | leader_title3 = ᱥᱚᱝᱥᱚᱫᱽ | leader_name3 = [[ᱨᱟᱡᱤᱵᱽ ᱯᱨᱚᱛᱟᱵᱽ ᱨᱩᱰᱤ]] | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱔᱑᱑᱐᱑ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ ᱠᱳᱰ | area_code = +᱙᱑-᱖᱑᱕᱘ | registration_plate = [[:en:List of RTO districts in India#BR—Bihar|BR]]-᱐᱔ | blank1_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank1_info_sec1 = [[ᱥᱟᱨᱚᱱ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱥᱟᱨᱚᱱ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ]] | blank3_name_sec1 = | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = ᱥᱤᱵᱷᱤᱠ ᱮᱡᱮᱱᱥᱤ | blank4_info_sec1 = ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱯᱚᱧᱪᱟᱭᱚᱛ | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-BR]] | footnotes = | official_name = ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ }} '''ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱵᱤᱦᱟᱨ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱥᱟᱨᱚᱱ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱜᱟᱸᱰᱠᱤ ᱜᱟᱰᱟ ᱟᱨ [[ᱜᱟᱝᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱰᱟᱺᱜᱽᱨᱤ ᱢᱮᱞᱟ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱟᱨᱛᱤᱠ ᱯᱩᱨᱱᱤᱢᱟ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="bp">{{cite web|title=World Famous Sonpur Cattle Fair to begin on November 16|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/world-famous-sonepur-cattle-fair-to-begin-on-november-16/|work=Biharprabha News|access-date=4 December 2013|archive-date=26 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131026081133/http://news.biharprabha.com/2013/10/world-famous-sonepur-cattle-fair-to-begin-on-november-16/|url-status=dead}}</ref> ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ {{Coord|25.7|N|85.1832|E|}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱴᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱔᱒ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱩᱥᱩᱞ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱮᱯᱟᱞᱤ ᱛᱟᱨᱟᱭ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱛᱜᱚᱫᱷ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱟᱨ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚᱢ ᱦᱮᱡ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱟᱱᱰᱠᱤ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱜᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱴᱩᱯᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱥᱳᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱤᱞᱟᱨᱥ ᱦᱚᱸ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱟᱛᱷᱟᱨ ᱠᱤ ᱢᱚᱥᱡᱤᱫᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱚ ᱜᱟᱸᱰᱠᱤ ᱟᱨ ᱜᱟᱝᱱᱟᱹᱭ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱟᱹᱭ ᱛᱚᱯᱚᱞ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱫᱟᱨᱟᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱮᱫᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱫᱚ ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱨᱚᱱ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱨᱮᱞ, ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱟᱨ ᱫᱟᱜ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱤᱫᱤ ᱛᱮ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱜᱴᱮᱨᱟ ᱾<ref name="how2reach">{{cite web|title=How to reach Sonpur Town?|url=http://www.explorebihar.in/how-to-reach-sonepur-town.html|work=Explore Bihar|access-date=4 December 2013|archive-date=25 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125002026/http://www.explorebihar.in/how-to-reach-sonepur-town.html|url-status=dead}}</ref> ===ᱥᱚᱲᱚᱠ=== ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱫᱚ [[ᱦᱟᱡᱤᱯᱩᱨ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱓ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ, [[ᱯᱟᱴᱱᱟ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ, [[ᱢᱩᱡᱚᱯᱷᱚᱨᱯᱩᱨ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱘ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱟᱨ ᱥᱟᱨᱚᱱ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ [[ᱪᱷᱟᱯᱨᱟ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱖᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱟᱥ, ᱴᱮᱠᱥᱤ ᱟᱨ ᱨᱤᱠᱥᱟ ᱠᱚ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾{{citation needed|date=July 2023}} ===ᱨᱮᱞᱣᱮ=== [[File:Sonepur station.jpeg|thumb|ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ [[ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱡᱚᱸᱠᱥᱚᱱ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱴᱨᱮᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=Sonepur mela, Bihar|url=https://www.biharsuperfastkhabar.com/2020/05/sonpur-mela-2020.html|work=sonpur mela}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ===ᱫᱟᱜ ᱰᱟᱦᱟᱨ=== ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱧᱮᱞᱡᱚᱝ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ (BSTDC) ᱫᱚ ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱰᱟᱺᱜᱽᱨᱤ ᱢᱮᱞᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱪᱟᱹᱠᱨᱤ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾<ref name="how2reach"/> ===ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱦᱟᱨ=== ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱫᱚ ᱯᱟᱴᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱚᱭ ᱯᱨᱚᱠᱟᱥ ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱱ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱒᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱨᱤᱭᱮᱞ ᱮᱥᱴᱮᱴ ᱨᱮ ᱫᱚᱱ== ᱒᱐᱐᱒ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ [[ᱫᱤᱜᱷᱟ-ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱯᱚᱞ]] ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱨᱤᱴᱮᱞ ᱥᱴᱮᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱚᱱᱚᱝ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/lack-of-infra-deters-people-from-buying-land-at-sonepur/articleshow/59133039.cms|title=Lack of infra deters people from buying land at Sonepur|website=[[The Times of India]] }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1150716/jsp/bihar/story_31789.jsp#.VyiHaPl97IV|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716095624/http://www.telegraphindia.com/1150716/jsp/bihar/story_31789.jsp#.VyiHaPl97IV|url-status=dead|archive-date=16 July 2015|title=Realty to broaden horizon}}</ref> ᱨᱤᱴᱮᱞ ᱤᱥᱴᱮᱴ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱟᱨ ᱠᱚᱢ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://money.bhaskar.com/news/MON-PERS-PFPR-very-good-opportunity-to-buy-the-cheapest-property-in-near-digha-sonpur-bridge-5051063.html|title=यहां मिलेगा 15 लाख रुपए में फ्लैट, गंगा किनारे लग्जुरियस लाइफ जीने का मौका|access-date=2024-01-12|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816074012/http://money.bhaskar.com/news/MON-PERS-PFPR-very-good-opportunity-to-buy-the-cheapest-property-in-near-digha-sonpur-bridge-5051063.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.bhaskar.com/news/MON-PERS-PFPR-opportunity-to-earn-cheaper-property-in-emerging-realty-mkt-of-sonepur-5142831-NOR.html|title=पटना से सटे सोनपुर बना रियल एस्‍टेट का बड़ा बाजार सस्‍ती प्रॉपर्टी खरीदने का मौका|access-date=2024-01-12|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816081938/http://money.bhaskar.com/news/MON-PERS-PFPR-opportunity-to-earn-cheaper-property-in-emerging-realty-mkt-of-sonepur-5142831-NOR.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tcwrealty.com/downloads/photoGallery/eBrochure-Patna.pdf|title=TCW Reality|access-date=2024-01-12|archive-date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010105843/http://tcwrealty.com/downloads/photoGallery/eBrochure-Patna.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ᱰᱟᱺᱜᱽᱨᱤ ᱢᱮᱞᱟ== ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱫᱷᱟᱣ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://bstdc.bih.nic.in/sonepur2.html|title=Destinations :: Sonepur|access-date=2024-01-12|archive-date=2017-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171101192259/http://bstdc.bih.nic.in/sonepur2.html|url-status=dead}}</ref> ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬ ᱧᱮᱞᱡᱚᱝ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/special/the-gentle-giants-of-sonepur/20161205.htm|title=The gentle giants of Sonepur}}</ref><ref>{{cite web|title=The Sonpur Cattle Fair|url=http://www.explorebihar.in/the-sonepur-cattle-fair.html|access-date=4 December 2013|archive-date=25 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125002105/http://www.explorebihar.in/the-sonepur-cattle-fair.html|url-status=dead}}</ref> ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱨᱮ ᱠᱟᱨᱛᱤᱠ ᱯᱩᱨᱱᱤᱢᱟ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱦᱚᱨᱤᱦᱟᱨ ᱠᱤᱥᱛᱨᱚ ᱢᱮᱞᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱮᱞᱡᱚᱝᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱦᱤᱡᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱤᱛ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱰᱟᱺᱜᱽᱨᱤ ᱢᱮᱞᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱜᱮᱞ ᱢᱚᱬᱮ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱫᱚ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱜᱩᱯᱛᱚ ᱢᱚᱣᱨᱭᱚ ᱫᱚ ᱜᱟᱝᱱᱟᱹᱭ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱛᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱫᱚᱢ ᱠᱚᱭ ᱠᱤᱨᱤᱧ ᱮᱫ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱰᱟᱺᱜᱽᱨᱤ ᱢᱮᱞᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱚᱠᱛᱚ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱒᱐᱐᱑ ᱨᱮ ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱙᱒ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱒᱐᱐᱔ ᱨᱮ ᱓᱕᱔ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱮᱱᱟ, ᱒᱐᱑᱖ ᱨᱮ ᱑᱓ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱟᱹᱛᱤ ᱫᱚ ᱢᱮᱞᱟ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱦᱮᱡ ᱮᱱᱟ,<ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/india/at-the-centuries-old-sonepur-cattle-fair-animals-are-no-longer-the-main-attraction-4205159.html|title=At the centuries-old Sonepur cattle fair, animals are no longer the main attraction|date=12 November 2017 }}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱫᱮᱠᱷᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ, ᱟᱹᱠᱷᱨᱤᱧ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱾<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/tuskers-bid-adieu-to-sonepur-mela/articleshow/61521260.cms|title=Tuskers bid adieu to Sonepur Mela|website=[[The Times of India]] }}</ref> ᱒᱐᱑᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱞᱟ ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱦᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/bihar/other-cities/only-three-elephant-reached-in-sonepur-fair-till-now/articleshow/61516684.cms|title=बिहार: सोनपुर पशु मेले में अब तक सिर्फ 3 हाथी पहुंचे|access-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020112/https://navbharattimes.indiatimes.com/state/bihar/other-cities/only-three-elephant-reached-in-sonepur-fair-till-now/articleshow/61516684.cms|archive-date=7 November 2017|url-status=dead}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱞᱟ ᱫᱚ ᱵᱤᱫᱮᱥᱤ ᱧᱮᱞᱡᱚᱝ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱧᱮᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱟᱹᱛᱩ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱤᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱤᱱ ᱠᱚ ᱦᱤᱡᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Rustic-touch-of-Sonepur-Mela-attracts-foreigners/articleshow/49955254.cms|title=Rustic touch of Sonepur Mela attracts foreigners|website=[[The Times of India]] }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/1151127/jsp/bihar/story_55367.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20151212132745/http://www.telegraphindia.com/1151127/jsp/bihar/story_55367.jsp|url-status=dead|archive-date=12 December 2015|title=Through foreign eyes, Sonepur fares better Visitors say state's cattle mela mirrors real India more than Pushkar fair does}}</ref> ᱯᱷᱳᱴᱳ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ, ᱦᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱵᱤᱫᱮᱥᱤ ᱧᱮᱞᱡᱚᱝ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱚᱱᱮ ᱞᱩᱵᱷᱟᱣᱟ ᱾ ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱢᱮᱞᱟ ᱨᱮ ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱧᱮᱞᱡᱚᱝ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ (ᱵᱤ.ᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ.ᱥᱤ.) ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱣᱤᱥ ᱠᱳᱴᱮᱡᱽ ᱫᱚ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ,<ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/bihar/foreign-tourists-line-up-for-sonepur-fair-swiss-cottages-182088|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107025054/https://www.telegraphindia.com/states/bihar/foreign-tourists-line-up-for-sonepur-fair-swiss-cottages-182088|url-status=dead|archive-date=7 November 2017|title=Foreign tourists line up for Sonepur fair Swiss cottages}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/deputy-cm-to-inaugurate-sonepur-fair-today/articleshow/61425827.cms|title=Deputy CM to inaugurate Sonepur fair today|website=[[The Times of India]] }}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱤᱱᱴᱟᱨᱱᱮᱴ ᱮᱠᱥᱮᱥ, ᱜᱟᱸᱰᱠᱤ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱢᱳᱴᱚᱨ ᱵᱳᱴ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ, ᱴᱩᱨᱤᱥᱴ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱟᱨ [[ᱡᱚᱭ ᱯᱨᱚᱠᱟᱥ ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱱ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱯᱟᱴᱱᱟ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱟᱺᱜᱽᱨᱤ ᱢᱮᱞᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱨᱟᱭᱯᱮᱰ ᱴᱮᱠᱥᱤ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Swiss-cottages-at-Sonepur-fair-a-tourist-delight/articleshow/3748554.cms|title=Swiss cottages at Sonepur fair a tourist delight|website=[[The Times of India]] }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/1130913/jsp/bihar/story_17344110.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013165752/http://www.telegraphindia.com/1130913/jsp/bihar/story_17344110.jsp|url-status=dead|archive-date=13 October 2014|title=Swiss cottages to cost more}}</ref> ᱢᱮᱞᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱰᱤᱡᱽᱱᱤᱞᱮᱱᱰ ᱯᱟᱨᱠ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/2-days-on-govt-stalls-yet-to-open-at-sonepur-mela/articleshow/61510940.cms|title=2 days on, govt stalls yet to open at Sonepur Mela|website=[[The Times of India]] }}</ref> ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱨᱮᱞᱜᱨᱟᱢ ᱥᱴᱚᱞ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ,<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-if-the-sonpur-mela-are-roaming-then-definitely-see-the-rall-village-exhibition-17024974.html|title=अगर सोनपुर मेला घूम रहे हैं तो रेल ग्राम प्रदर्शनी जरूर देखें}}</ref> ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱚᱝ ᱨᱮᱞ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/agm-inaugurates-railgram-at-sonepur-fair/articleshow/61535616.cms|title=AGM inaugurates 'Railgram' at Sonepur fair|website=[[The Times of India]] }}</ref> ==ᱦᱚᱨᱤᱦᱚᱨᱱᱟᱛᱷ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ== ᱥᱳᱱᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱨᱤᱦᱚᱨᱱᱟᱛᱷ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ (ᱦᱤᱱᱫᱤ: हरिहर नाथ मंदिर) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱟᱨ ᱜᱷᱟᱜᱷᱨᱟ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱨᱚᱱ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] gcfagyh0m99ivfzgsth1hyhk0eqwpgh ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱚᱛᱮᱛᱚᱜ ᱟᱨ ᱠᱷᱚᱨᱟ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱢᱟᱦᱟ 0 27581 195354 150418 2026-07-21T12:45:21Z CommonsDelinker 91 Replacing Corn_shows_the_affect_of_drought.jpg with [[File:Corn_shows_the_effect_of_drought.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)). 195354 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday|holiday_name=ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱚᱛᱮᱛᱚᱜ ᱟᱨ ᱟᱠᱟᱞ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱢᱟᱦᱟ|type=|image=Corn shows the effect of drought.jpg|imagesize=|caption=|official_name=|nickname=WDCDD|observedby=[[ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱨᱮᱱ ᱥᱚᱦᱮᱫ]] ᱠᱚ|litcolor=|longtype=|significance=|begins=|ends=|date=᱑᱗ ᱡᱩᱱ|scheduling=ᱱᱚᱣᱟ ᱢᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱡᱟᱣ ᱥᱮᱨᱢᱟ|duration=1 day|frequency=ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ|celebrations=[[ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ]]|observances=|relatedto=}} '''ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱚᱛᱮᱛᱚᱜ ᱟᱨ ᱟᱠᱟᱞ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱢᱟᱦᱟ''' ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱚᱛᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱑᱗ ᱡᱩᱱ ᱨᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ [[ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ]] ᱢᱟᱱᱟᱣᱚᱜ ᱢᱟᱦᱟ᱾<ref>{{Cite web |title=UN Convention to Combat Desertification: World Day to Combat Desertification |url=http://www.unccd.int/en/programmes/Event-and-campaigns/WDCD/Pages/default.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412125427/http://www.unccd.int/en/programmes/Event-and-campaigns/WDCD/Pages/default.aspx |archive-date=2016-04-12 |access-date=2017-06-16}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱚᱛᱮᱛᱚᱜ ᱟᱨ ᱠᱷᱚᱨᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱤᱫᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱲ ᱪᱮᱸᱜᱷᱟᱣᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱚᱛᱮᱛᱚᱜ ᱟᱨ ᱠᱷᱚᱨᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱼᱟ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱫ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱮᱴᱟᱜ, ᱱᱟᱣᱟ ᱡᱳᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱑᱙᱙᱕ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱓᱐ ᱡᱟᱱᱩᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱞᱟ ᱵᱟᱹᱭᱥᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱢᱟᱦᱟ ᱫᱚ ᱩᱪᱷᱟᱹᱱ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱤᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱡᱚᱠᱷᱮᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱚᱛᱮᱛᱚᱜ ᱵᱤᱨᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱰᱨᱟᱯᱷᱴ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ᱾<ref>{{Cite web |title=PDF of General Assembly Resolution A/RES/49/115 |url=http://www.unccd.int/publicinfo/june17/2009/docs/GA49res115.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090617074343/http://www.unccd.int/publicinfo/june17/2009/docs/GA49res115.pdf |archive-date=2009-06-17 |access-date=2009-06-12}}</ref> == ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱚᱛᱮᱛᱚᱜ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱡᱚᱥᱠᱚ == ᱥᱟᱶᱟᱨᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱒᱐᱓᱐ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱡᱮᱱᱰᱟᱨᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ, "ᱟᱵᱚ ᱫᱚ ᱥᱟᱪᱟᱨᱦᱮ ᱱᱟᱥᱟᱣ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱩᱠᱷᱟᱹᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱚ ᱠᱤᱨᱭᱟᱹ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱢᱩᱫᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱥᱟᱶᱟᱨᱟᱱ ᱡᱚᱢᱼᱧᱩ ᱟᱨ ᱵᱮᱼᱵᱮᱱᱟᱣ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱪᱟᱨᱦᱮᱫ ᱥᱟᱯᱟᱵᱽ ᱠᱚ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱥᱟᱢᱵᱽᱲᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱪᱟᱞᱟᱣ ᱟᱨ ᱦᱚᱭᱼᱦᱤᱸᱥᱤᱫ ᱵᱚᱱᱚᱫᱚᱞ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱡᱳᱨᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱟᱛᱟᱣ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱛᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱜᱚᱲᱚᱭ ᱮᱢ ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱮᱥ.ᱰᱤ.ᱡᱤ ᱜᱳᱞ ᱑᱕: ᱞᱟᱭᱤᱯᱷ ᱚᱱ ᱞᱮᱱᱰ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱟᱨ ᱮᱥ.ᱰᱤ.ᱡᱤ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ ᱦᱟᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱮᱲ ᱵᱚᱱᱫᱚ ᱟᱨ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱚᱱᱛᱚᱨᱚᱱ ᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾<ref>[[Sustainable Development Goals#Goal 15: Life on land|SDG Goal 15: Life on Land]]</ref>   <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim cites another Wikipedia article. Articles need references to reliable third-party sources. (November 2017)">circular reference</span></nowiki>''&#x5D;</sup><ref>{{Cite web |last=Martin |title=Forests, desertification and biodiversity |url=https://www.un.org/sustainabledevelopment/biodiversity/ |access-date=2024-03-17 |website=United Nations Sustainable Development |language=en-US}}</ref> == ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱛᱟᱢ == * ᱒᱐᱒᱒ - ᱥᱟᱢᱮᱞᱟᱭ ᱛᱮ ᱠᱷᱚᱲᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣᱚᱜ * ᱒᱐᱒᱑ - ᱚᱣᱟᱨ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ, ᱦᱟᱸᱥᱟ ᱟᱨ ᱧᱟᱢ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ᱾ ᱟᱵᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨᱟᱱ ᱚᱛᱮᱛ ᱵᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲᱟ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [https://www.un.org/en/observances/desertification-day ᱚᱛᱢᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱷᱚᱨᱟ ᱵᱤᱨᱩᱫᱷᱨᱮ ᱡᱮᱜᱮᱫ ᱢᱟᱦᱟ ᱾] * [https://www.unccd.int/ ᱚᱛᱢᱚᱱᱛᱚ ᱵᱚᱱᱚᱫᱚᱞ ᱥᱟᱢᱲᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱩᱠᱛᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱡᱳᱜᱟᱡᱳᱜᱽ ᱾] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱢᱟᱦᱟ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ]] f58legl5bfwm8cidq1y8wmxyszsyc6w ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ, ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ 0 27755 195382 151377 2026-07-22T11:32:11Z MT731 2184 /* ᱚᱛᱱᱚᱜ */ 195382 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱟᱹᱛᱩ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.796389|N|86.201389|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 1,587 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ. ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱔᱒ | registration_plate = | website = {{URL|dhanbad.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]]ᱤᱭᱟᱹ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱥᱟᱵᱽ ᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=Baghmara Pin Code {{!}} Postal Code (Zip Code) of Baghmara, Dhanbad, Jharkhand, India|url=https://www.indiatvnews.com/pincode/jharkhand/dhanbad/baghmara|access-date=2021-02-02|website=www.indiatvnews.com}}</ref> ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=450| height=230| zoom=11 | coord={{coord|23|46|30|N|86|15|20|E}}| float=left|caption='''ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>ᱮᱢ: ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱯᱟᱞᱤᱠᱟ, ᱥᱤ.ᱴᱤ.: ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, ᱮᱱ: ᱥᱩᱨ-ᱥᱩᱯᱩᱨ, ᱟᱨ: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, ᱰᱤ: ᱰᱮᱢ, ᱯᱤ: ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱯᱞᱟᱱᱴ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ |mark-coord1={{coord|23|46|40|N|86|11|10|E}} | label-pos1=left|label1= ᱢᱟᱴᱤᱜᱟᱲᱟ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱢᱟᱴᱤᱜᱟᱲᱟ, ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] (ᱥᱤᱴᱤ)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|48|45|N|86|11|25|E}} | label-pos2=left|label2= ᱵᱷᱤᱢᱠᱟᱱᱟᱨᱤ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱤᱢᱠᱟᱱᱟᱨᱤ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord3={{coord|23|47|5|N|86|11|32|E}} | label-pos3=left|label3= ᱱᱚᱫᱽᱠᱷᱚᱨᱠᱤ| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱱᱚᱫᱽᱠᱷᱚᱨᱠᱤ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord4={{coord|23|46|20|N|86|14|32|E}} | label-pos4=right|label4= ᱢᱚᱫᱷᱩᱵᱚᱱ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱢᱚᱫᱷᱩᱵᱚᱱ, ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] (ᱥᱤᱴᱤ)|shape-color4=black| label-size4=13|label-color4=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord5={{coord|23|48|0|N|86|13|39|E}} | label-pos5=right|label5= ᱵᱟᱨᱳᱨᱟ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱟᱨᱳᱨᱟ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord6={{coord|23|47|10|N|86|12|48|E}} | label-pos6=bottom|label6= ᱰᱩᱢᱨᱟ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱰᱩᱢᱨᱟ, ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord7={{coord|23|48|55|N|86|12|55|E}} | label-pos7=top|label7= ᱦᱚᱨᱤᱱᱟ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱦᱚᱨᱤᱱᱟ, ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord8={{coord|23|48|44|N|86|14|18|E}} | label-pos8=right|label8= ᱢᱩᱨᱟᱭᱰᱤᱦ| numbered8=CT| mark-title8= [[ᱢᱩᱨᱟᱭᱰᱤᱦ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord9={{coord|23|48|30|N|86|21|15|E}} | label-pos9=right|label9= ᱢᱟᱦᱞᱤᱰᱤᱦ | numbered9=CT| mark-title9=[[ᱢᱟᱦᱞᱤᱰᱤᱦ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord10={{coord|23|47|8|N|86|14|25|E}} | label-pos10=right|label10= ᱠᱷᱟᱨᱠᱷᱟᱨᱤ | numbered10=CT| mark-title10=[[ᱠᱷᱟᱨᱠᱷᱟᱨᱤ, ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord11={{coord|23|46|45|N|86|15|10|E}} | label-pos11=right|label11= ᱥᱟᱦᱱᱤᱰᱤᱦ | numbered11=CT| mark-title11=[[ᱥᱟᱦᱱᱤᱰᱤᱦ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord12={{coord|23|46|50|N|86|17|45|E}} | label-pos12=right|label12= ᱢᱟᱞᱠᱮᱨᱟ | numbered12=CT| mark-title12=[[ᱢᱟᱞᱠᱮᱨᱟ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord13={{coord|23|49|25|N|86|20|58|E}} | label-pos13=left|label13= ᱱᱚᱜᱽᱨᱤ ᱠᱚᱞᱟᱱ | numbered13=CT| mark-title13=[[ᱱᱚᱜᱽᱨᱤ ᱠᱚᱞᱟᱱ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord14={{coord|23|49|45|N|86|21|45|E}} | label-pos14=left|label14= ᱵᱟᱵᱩᱣᱟ ᱠᱚᱞᱟᱱ | numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱟᱵᱩᱣᱟ ᱠᱚᱞᱟᱱ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord15={{coord|23|46|20|N|86|13|45|E}} | label-pos15=bottom|label15= ᱯᱷᱩᱞᱣᱟᱨᱴᱟᱸᱲ | numbered15=CT| mark-title15=[[ᱯᱷᱩᱞᱣᱟᱨᱴᱟᱸᱲ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord16={{coord|23|49|0|N|86|18|20|E}} | label-pos16=right|label16= ᱡᱷᱤᱸᱜᱷᱤᱯᱟᱦᱟᱲᱤ | numbered16=CT| mark-title16=[[ᱡᱷᱤᱸᱜᱷᱤᱯᱟᱦᱟᱲᱤ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord17={{coord|23|45|0|N|86|16|12|E}} | label-pos17=left|label17= ᱢᱚᱦᱩᱫᱟ | numbered17=CT| mark-title17=[[ᱢᱚᱦᱩᱫᱟ]] (ᱥᱤᱴᱤ) |mark-coord18={{coord|23|48|20|N|86|12|53|E}} | label-pos18=left|label18=BCCL ᱵᱚᱨᱳᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ|numbered18=0 | mark-title18=[[ᱵᱚᱨᱳᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (ᱮ)| label-size18=12| shape-color18=#AA6666 |mark-coord19={{coord|23|47|30|N|86|11|10|E}} | label-pos19=left|label19=BCCL ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱒ ᱴᱚᱴᱷᱟ |numbered19=0 | mark-title19=[[ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱒ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (ᱮ)| label-size19=12| shape-color19=#AA6666 |mark-coord20={{coord|23|48|10|N|86|16|36|E}} | label-pos20=right|label20=BCCL ᱜᱳᱵᱤᱸᱫᱽᱯᱩᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ|numbered20=0 | mark-title20=[[ᱜᱳᱵᱤᱸᱫᱽᱯᱩᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (ᱮ)| label-size20=12| shape-color20=#AA6666 |mark-coord21={{coord|23|47|46|N|86|19|42|E}} | label-pos21=right|label21=BCCL ᱠᱟᱛᱨᱟᱥ ᱴᱚᱴᱷᱟ|numbered21=0 | mark-title21=[[ᱠᱟᱛᱨᱟᱥ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (ᱮ)| label-size21=12| shape-color21=#AA6666 |mark-coord22={{coord|23|45|10|N|86|16|40|E}} | label-pos22=right|label22=BCCL ᱯᱟᱪᱮ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ|numbered22=0 | mark-title22=[[ᱯᱟᱪᱮ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (ᱮ)| label-size22=12| shape-color22=#AA6666 |mark-coord23={{coord|23|47|55|N|86|12|5|E}} |label-pos23=left|label23= ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ| numbered23=R| mark-title23= ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ, ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ (ᱟᱨ)|shape-color23=#C42222 |mark-coord24={{coord|23|48|40|N|86|17|26|E}} | label-pos24=right|label24= ᱠᱟᱛᱨᱟᱥ| numbered24=N| mark-title24=[[ᱠᱟᱛᱨᱟᱥ]] (ᱮᱱ)|shape-color24=#C42222 |mark-coord25={{coord|23|47|47|N|86|17|20|E}} | label-pos25=right|label25= ᱠᱟᱭᱞᱩᱰᱤᱦ| numbered25=N| mark-title25=[[ᱠᱟᱭᱞᱩᱰᱤᱦ]] (ᱮᱱ)|shape-color25=#C42222 |mark-coord26={{coord|23|47|23|N|86|18|8|E}} | label-pos26=left|label26= ᱞᱟᱠᱟᱨᱠᱟ| numbered26=N| mark-title26=[[ᱞᱟᱠᱟᱨᱠᱟ]] (ᱮᱱ)|shape-color26=#C42222 |mark-coord27={{coord|23|47|20|N|86|18|43|E}} | label-pos27=right|label27= ᱟᱝᱜᱟᱨᱯᱟᱛᱷᱟᱨ | numbered27=N| mark-title27=[[ᱟᱝᱜᱟᱨᱯᱟᱛᱷᱟᱨ]] (ᱮᱱ)|shape-color27= #C42222 |mark-coord28={{coord|23.7298|86.1534}}| label28=ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ| label-color28 = #77A1CB| label-angle28=2| label-pos28=top| label-size28=10| mark-size28=0| mark-title28 =none}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱫᱚ {{coord|23.796389|N|86.201389|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱢᱤᱫ ᱧᱮᱱᱮᱞ=== ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱛᱮ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱚ ᱪᱷᱳᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱩᱬ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱫᱷᱟᱣ ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱒᱐᱐᱑ ᱨᱮ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱦᱮᱡ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚ [[ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ]] ([[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ]]) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱖᱗% ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱟᱹᱛᱩ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱓᱓% ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱑᱘ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱨᱟᱡᱽᱜᱚᱸᱡᱽ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱢᱤᱭᱩᱱᱤᱥᱤᱯᱟᱞ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱚ ᱠᱟᱛᱨᱟᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱥᱮᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱰᱤ.ᱮᱢ.ᱥᱤ. ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱯᱩᱲᱥᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱰᱤ.ᱮᱢ.ᱥᱤ. ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱫᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱥᱤ.ᱮᱞ. ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱦᱚᱨᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ - ᱠᱟᱛᱨᱟᱥ ᱴᱚᱴᱷᱟ, ᱜᱳᱵᱤᱱᱫᱽᱯᱩᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ, ᱵᱚᱨᱳᱲᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱵᱞᱚᱠ-᱒ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱾ ᱯᱟᱪᱮ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱚᱦᱩᱫᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱦᱚᱸ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2009_PART_A_DCHB_DHANBAD.pdf | title = District Census Handbook Dhanbad | work = Series 21, Part XIIA, pages 4-5, 5-6, 8 | publisher = Directorate of Census Operations, Jharkhand | accessdate = 4 June 2019}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/pca/cdb_pca_census/Houselisting-housing-JK.html |title = 2011 Census C.D. Block Wise Primary Census Abstract Data(PCA) | work= Jharkhand – District-wise CD Blocks|publisher= Registrar General and Census Commissioner, India | accessdate = 8 October 2017}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.bcclweb.in/?page_id=22623| title = Area| publisher = Bharat Coking Coal Limited| accessdate = 2 July 2019| archive-date = 26 July 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20190726160730/http://www.bcclweb.in/?page_id=22623| url-status = dead}}</ref> ===ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱯᱩᱞᱤᱥ=== ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱥᱤ.ᱰᱤ. ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = http://www.dhanbad.nic.in/Admins/structure.html| title = Dhanbad – Welcome to the Coal Capital of India| work = Administrative Structure of Dhanbad District – List of Thana and Outpost of Dhanbad Outpost| publisher = Jharkhand Government| accessdate = 15 October 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20171024095316/http://www.dhanbad.nic.in/Admins/structure.html| archive-date = 2017-10-24| url-status = dead}}</ref> ===ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ=== ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=dchb1>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2009_PART_B_DCHB_DHANBAD.pdf | title= District Census Handbook 2011 Series 21 Part XIIB | work= Map on Page 3 |publisher= Directorate of Census Operations, Jharkhand| accessdate = 8 October 2017}}</ref> ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱨᱤᱱ ᱜᱩᱴ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱑,᱕᱘᱗ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱘᱕᱒ (᱕᱔%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱗᱓᱕ (᱔᱖%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱒᱑᱕ ᱜᱟᱱ ᱾ ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱨᱮ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱩᱴ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱑,᱐᱘᱕ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱗᱘.᱙᱔%) ᱾<ref name=census2011>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/pca/cdb_pca_census/Houselisting-housing-JK.html |title = 2011 Census C.D. Block Wise Primary Census Abstract Data(PCA) | work= Jharkhand – District-wise CD Blocks|publisher= Registrar General and Census Commissioner, India | accessdate = 15 October 2017}}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ== ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱫᱚ ᱑᱙᱘᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱵᱷᱤᱢᱠᱟᱱᱟᱨᱤ, ᱯᱳ ᱵᱟᱜᱷᱢᱟᱨᱟ ᱨᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱤᱱᱳᱫᱽ ᱵᱤᱦᱟᱨᱤ ᱢᱟᱦᱛᱳ ᱠᱳᱭᱞᱟᱧᱪᱚᱞ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱟᱨᱴᱥ ᱟᱨ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱨᱮ ᱠᱳᱨᱥ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.indcareer.com/jharkhand/dhanbad/baghmara-college-baghmara |title = Baghmara College |publisher= IndCareer| accessdate = 15 June 2019}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.indiastudychannel.com/colleges/56520-baghmara-college-baghmara-dhanbad |title =Baghmara College |publisher= India Study Channel | accessdate = 15 June 2019}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ]] ehiomyz9r3v9930c7qvrvw2p34b5wg7 ᱠᱟᱱᱟᱱ ᱠᱚᱣᱥᱟᱞ 0 30024 195344 165598 2026-07-21T04:25:01Z CommonsDelinker 91 Removing [[:c:File:Kanan_Kaushal.jpg|Kanan_Kaushal.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 6 July 2026. 195344 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ᱠᱟᱱᱟᱱ ᱠᱚᱣᱥᱟᱞ | image = | alt = | caption = Portrait of Kanan Kaushal | birth_name = ᱤᱱᱫᱩᱢᱟᱛᱤ ᱥᱮᱴᱷ | birth_date = | birth_place = ᱵᱟᱨᱳᱰᱟ | death_date = | death_place = | nationality = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ | other_names = ᱤᱱᱫᱩᱢᱟᱛᱤ ᱯᱟᱭᱜᱟᱝᱠᱟᱨ | known_for = | occupation = ᱮᱠᱴᱨᱮᱥ | years_active = 1963–1987 | children = 2 | spouse = ᱥᱨᱤᱠᱟᱸᱱ ᱯᱟᱭᱜᱟᱝᱠᱟᱨ (1964-2001) }} '''ᱤᱱᱫᱩᱢᱟᱛᱤ ᱯᱟᱭᱜᱟᱝᱠᱟᱨ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ '''ᱥᱮᱴᱷ'''), ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ '''ᱠᱟᱱᱟᱱ ᱠᱚᱣᱥᱟᱞ''' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱮᱠᱴᱨᱮᱥ ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱡᱚᱭ ᱥᱟᱱᱛᱳᱥᱤ ᱢᱟ (᱑᱙᱗᱕) ᱟᱨ ᱯᱟᱨᱫᱮᱥᱤ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱮ ᱠᱚᱢᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ ᱠᱚᱢ ᱵᱟᱡᱮᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱵᱚᱠᱥ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱤᱴ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱸᱥᱠᱨᱤᱛᱤᱠ ᱜᱷᱚᱴᱱᱟ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱟᱦᱩᱱᱤ, ᱵᱷᱳᱞᱤ ᱵᱷᱟᱵᱟᱰᱤ, ᱢᱟᱱ ᱟᱯᱢᱟᱱ, ᱮᱠᱟᱛᱤ, ᱠᱟᱨᱛᱤᱠᱤ, ᱢᱟᱢᱟ ᱵᱷᱟᱪᱮ, ᱪᱟᱸᱫᱽᱨᱟ ᱟᱟᱦᱮ ᱥᱟᱠᱥᱤᱞᱟ, ᱞᱚᱠᱥᱢᱚᱱ ᱨᱮᱠᱷᱟ ᱟᱨ ᱥᱨᱚᱫᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱑᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱛᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ, ᱔ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱵᱷᱳᱡᱽᱯᱩᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱟᱨ ᱖᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱤᱱᱫᱤ-ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾<ref name="Hindustan">{{Cite web |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/wrath-of-the-mother-goddess/story-qIf8b1nDSFy8f2qmkwsnFN.html |title=Wrath of the Mother Goddess? |work=Hindustan Times |author=Roshmila.bhattacharya |date=22 August 2010 |access-date=7 August 2019}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ "ᱜᱳᱢᱟᱱᱛᱟᱠ ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱟ" ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱤ ᱰᱨᱟᱢᱟ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== *{{IMDb name|0442471}} 83xvdrlxatagcrgsqhnnt9n3i861ssc ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ 0 35227 195417 189550 2026-07-23T10:40:06Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195417 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱜᱟᱛᱟᱠ}}{{Infobox ethnic group|group=ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ|native_name={{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]]: |data1={{Lang|my|ချင်းလူမျိုး}} | rowclass2 = mergedrow |label2=[[ᱢᱟᱨᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]]:|data2={{Lang|mrh|Chin phopi}} | rowclass4 = mergedrow |label4=[[ᱛᱮᱫᱤᱢ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]]: |data4={{Lang|tdm|Chin nam}} | rowclass5 = mergedrow |label5=[[ᱦᱟᱠᱷᱟ ᱪᱤᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]]: |data5={{Lang|chn|Chin miphun}} | rowclass6 = mergedrow |label6=[[ᱯᱷᱟᱞᱟᱢ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]]: |data6={{Lang|cfm|Chin phunpi}} | }}|image=File:DSC0012 Burma Chin Peoples village (7479945560).jpg|caption=ᱪᱤᱱ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱟᱨ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱠᱚ|poptime=|popplace=|total=᱑,᱕᱐᱐,᱐᱐᱐+|total_year=᱒᱐᱑᱑|region1=[[ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ]]|pop1=᱑,᱕᱐᱐,᱐᱐᱐<ref>{{cite web | url=https://www.bnionline.net/en/news/chin-state-among-priority-regions-needing-and-receiving-minimal-humanitarian-aid | title=Chin State Among Priority Regions Needing and Receiving Minimal Humanitarian Aid }}</ref>|region2=[[ᱥᱤᱧᱚᱛ]]|pop2=[[Burmese community in India|᱑᱐᱐,᱐᱐᱐+]]|region3={{nbsp|10}}[[ᱢᱤᱡᱚᱨᱟᱢ]]|pop3=᱗᱐,᱐᱐᱐–᱑᱐᱐,᱐᱐᱐ (᱒᱐᱑᱒)<ref>{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/myanmar/census-planned-chins-mizoram-state#:~:text=An%20estimated%2070%2C000%20to%20100%2C000,total%20population%20of%20Mizoram%20State | title=Census planned for Chins in Mizoram State – Myanmar &#124; ReliefWeb | date=18 May 2012 }}</ref>|region4={{nbsp|10}}[[ᱢᱟᱱᱤᱯᱩᱨ|ᱢᱚᱬᱤᱯᱩᱨ]]|pop4=᱑᱒,᱐᱐᱐<ref>{{cite news | url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/manipur-mizoram-differ-on-myanmar-refugees/article67356941.ece#:~:text=Some%2040%2C000%20Chin%20people%2C%20fleeing,from%20the%20strife%2Dtorn%20Manipur | title=Manipur, Mizoram differ on Myanmar 'refugees' | newspaper=The Hindu | date=28 September 2023 }}</ref>|region5=ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ|pop5=᱗᱐,᱐᱐᱐<ref>{{cite web | url=https://www.texasmonthly.com/being-texan/chin-refugees-myanmar-midland/#:~:text=Since%202002%2C%20the%20U.S.%20has,Lewisville%2C%20just%20north%20of%20Dallas | title=How Refugees from Myanmar Have Embraced Midland—and Its Conservative Politics | work=Texas Monthly | date=29 November 2021 | last1=McKean | first1=Carrie }}</ref>|region6=[[ᱢᱟᱞᱮᱥᱤᱭᱟ]]|pop6=᱑᱒,᱐᱐减<ref>{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/myanmar/malaysia-burmese-chin-refugees-run#:~:text=Chin%20refugees%20from%20Burma%20are,are%20registered%20with%20the%20CRC | title=Malaysia: Burmese Chin refugees on the run – Myanmar &#124; ReliefWeb | date=29 March 2005 }}</ref>|langs=ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ:<br />[[ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ᱥᱮ <br /> ᱟᱭᱳ ᱟᱲᱟᱝ:<br /> ᱮᱴᱟᱜ [[ᱠᱩᱠᱤ-ᱪᱤᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ]]|rels='''ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ''':<br />[[ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱘᱐%<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://minorityrights.org/minorities/chin/|title=Chin|date=19 June 2015|website=Minority Rights Group}}</ref><br />'''ᱠᱚᱢ ᱠᱟᱭᱛᱮ''': ᱒᱐%<ref name="auto1"/><br />[[ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱵᱩᱫᱽᱫᱷᱚ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]], ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ|related=[[ᱢᱤᱡᱳ ᱦᱚᱲ]], [[ᱱᱟᱜᱟ ᱦᱚᱲ]], [[ᱠᱩᱠᱤ ᱦᱚᱲ]], [[ᱵᱟᱣᱢ ᱦᱚᱲ]]}} '''ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ''' ᱫᱚ ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱠᱩᱠᱤᱼᱪᱤᱱᱼᱢᱤᱡᱚ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱨᱚᱲᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶ ᱡᱩᱲᱟᱹᱭ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱪᱤᱱ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱢᱟᱨᱮ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ == ᱪᱤᱱ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱟᱥᱳ ᱪᱤᱱ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱠᱷᱞᱚᱝ ᱥᱮ ᱠᱷᱟᱞᱟᱝᱜ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱫᱚ "ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ" ᱥᱮ "ᱦᱚᱲ" ᱾<ref name=":1">{{Citation|last=Bik|first=Kenneth Van|title=The Languages and Linguistics of Mainland Southeast Asia|chapter=19 Typological profile of Kuki-Chin languages|date=2021|pages=369–402|publisher=De Gruyter Mouton|language=en|doi=10.1515/9783110558142-019|isbn=978-3-11-055814-2|s2cid=238716745}}</ref> ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱥᱳ ᱪᱤᱱ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱟᱨᱟᱠᱟᱱ ᱵᱩᱨᱩ ᱟᱨ ᱪᱤᱱ ᱦᱤᱞᱥ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱠᱟᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱚ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref name=":1" /> ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱥᱟᱲᱮ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱑᱑ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱨᱟᱡᱟ ᱠᱭᱟᱱᱥᱤᱛᱷᱟ ᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱷᱤᱨᱤ ᱚᱞ ᱠᱚᱨᱮ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=THE ORIGIN OF THE CHIN|url=https://www.chinhumanrights.org/the-origin-of-the-chin/|access-date=8 May 2025|website=Chin Human Rights Organization|language=en-US}}</ref> "ᱪᱤᱱ" ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱪᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱠᱟᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱥᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱩᱠᱤᱼᱪᱤᱱ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱟᱸᱜᱚᱪ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":1" /> ᱠᱚᱧᱮ ᱥᱮᱫ ᱨᱤᱱ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ "ᱡᱳ" ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱚ ᱠᱩᱥᱤᱭᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱠᱚᱫᱚ "ᱡᱳᱢᱤ" ᱥᱮ "ᱢᱤᱡᱚ" ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱚ ᱠᱩᱥᱤᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾'''<ref name=":1" /><ref name=":7">{{Cite book|title=Worldmark encyclopedia of cultures and daily life|date=1998|publisher=Gale|isbn=978-0-7876-0552-0|editor-last=Gall|editor-first=Timothy L.|location=Detroit|chapter=Chins|editor-last2=Gale Research Inc}}</ref>''' ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱩᱯᱱᱤᱵᱮᱥᱤ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱫᱚ ᱠᱩᱠᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ 'ᱪᱤᱱᱼᱠᱩᱠᱤᱼᱢᱤᱡᱚ' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱟᱨ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱸ ᱱᱚᱶᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱜᱮᱭ ᱟᱸᱜᱚᱪ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>Violence and identity in North-east India: Naga-Kuki conflict – Page 201 S. R. Tohring – 2010 "... for these tribes including • the Kuki/ speaking tribe such as: 'Chin', 'Mizo', 'Chin-Kuki-Mizo', 'CHIKIM', 'Zomi', 'Zou', 'Zo'. ... During the British era, the British rulers used the term 'Chin-Kuki-Mizo' and the Government of India seemed to follow ..."</ref><ref>Amy Alexander ''Burma: "we are Like Forgotten People" : the Chin People of Burma'' Page 16 2009 "... within Chin State, Chin nationalist leaders popularized the term "Chin" following Burma's independence from Britain."</ref><ref name="Gougin-1984">{{cite book|last=Gougin|first=T.|url=https://books.google.com/books?id=egseAAAAMAAJ|title=History of Zomi|date=1984|publisher=T. Gougin|location=Churachandpur, Manipur|pages=|oclc=556461464|quote=In Burma the people like to renounce the term Chin in favour of Zomi. Chin is becoming more and ...}}</ref> ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱫᱚ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ "ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱜᱟᱛᱟᱠ" ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱠᱚᱣᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱕᱓ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref name=":2">{{Cite web|date=19 March 2025|title=Disquiet on the Western Front: A Divided Resistance in Myanmar's Chin State|url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-east-asia/myanmar/b181-divided-resistance-myanmars-chin-state|access-date=8 May 2025|website=Crisis Group|language=en}}</ref> == ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱠᱚ == ᱮᱯᱷ. ᱠᱮ. ᱞᱮᱦᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱨ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱼ ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱤᱱ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱤᱱ ᱾ ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ "ᱵᱩᱨᱩ ᱪᱤᱱ" ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱾{{sfn|Pau|2020|p=15}} ᱠᱚᱧᱮ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱫᱚ ᱒᱑°᱔᱕'N ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱞᱮᱦᱢᱮᱱ ᱮ ᱞᱟᱹᱭᱟ ᱡᱮ ᱠᱚᱧᱮ ᱛᱩᱞᱟᱹᱡ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱫᱚ ᱩᱱᱟᱹᱜ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ ᱾{{sfn|Pau|2020|p=16}}{{sfn|Lehman|1963|p=14}} ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱤᱱ ᱦᱤᱞᱥ ᱨᱮ, ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱯᱮᱭᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱠᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱼ ᱛᱮᱫᱤᱢ, ᱯᱷᱟᱞᱟᱢ ᱟᱨ ᱦᱟᱠᱟ᱾ ᱛᱮᱫᱤᱢ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱥᱩᱠᱛᱮ, ᱠᱟᱢᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱥᱤᱡᱟᱝ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱼ ᱫᱤᱢ, ᱠᱷᱩᱣᱟᱱᱳ, ᱦᱩᱣᱟᱞᱱᱜᱳ, ᱥᱤᱡᱟᱝ, ᱛᱮᱫᱤᱢ, ᱥᱟᱭᱡᱟᱝ, ᱛᱷᱟᱰᱳ, ᱛᱮᱭᱡᱟᱝ, ᱵᱷᱟᱝᱛᱮ, ᱜᱩᱭᱛᱮ, ᱵᱟᱭᱯᱷᱮᱭ ᱟᱨ ᱡᱳᱣ ᱨᱮᱠᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱫᱚ ᱟᱠᱚ ᱛᱮ ᱡᱳᱢᱤ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱷᱟᱞᱟᱢ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱥᱩᱱᱛᱷᱞᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱣ, ᱦᱩᱣᱟᱞᱱᱜᱳ, ᱠᱷᱩᱣᱟᱞᱥᱤᱢ, ᱛᱟᱣᱭᱟᱱ, ᱡᱟᱱᱱᱤᱭᱟᱛ, ᱱᱜᱟᱣᱱ, ᱞᱟᱭᱡᱳ ᱟᱨ ᱠᱷᱩᱣᱟᱝᱞᱤ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱠᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱚᱠᱟ ᱚᱠᱟ ᱡᱚᱠᱷᱚᱡ {{lang|lus|ᱯᱟᱣᱤ}} ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱠᱚᱫᱚ ᱱᱩᱠᱩ 'ᱛᱟᱥᱳᱱ' ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾{{sfn|Pau|2020|p=15}} ᱦᱟᱠᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱦᱟᱠᱟ, ᱛᱷᱟᱱᱛᱞᱟᱝ, ᱡᱳᱠᱷᱩᱣᱟ, ᱛᱷᱮᱛᱴᱟᱥ ᱟᱨ ᱠᱟᱯᱤᱥ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱠᱚ ᱛᱮ [[Lai people|{{lang|cnh|ᱞᱟᱭᱢᱤ|nocat=yes}}]] ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱟᱠᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱟ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟ ᱜᱮᱭᱟ ᱾{{sfn|Pau|2020|p=16}} ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱤᱱ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱮᱰᱟ ᱥᱮ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱤᱱ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱫᱚ ᱠᱚᱧᱮ ᱦᱚᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱼ ᱜᱚᱡ ᱦᱚᱲ ᱫᱟᱦᱚᱱ ᱟᱨ ᱢᱮᱫᱦᱟ ᱨᱮ ᱠᱷᱳᱫᱟ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱤᱱ ᱨᱮ ᱪᱤᱱᱢᱮ, ᱣᱮᱞᱟᱣᱩᱝ, ᱪᱤᱱᱵᱳᱠ, ᱭᱤᱱᱫᱩ, ᱪᱤᱱᱵᱳᱱ, ᱠᱷᱭᱟᱝ, ᱥᱳ, ᱟᱥᱳ, ᱪᱳ, ᱠᱷᱟᱢᱤ, ᱢᱨᱳ ᱟᱨ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱼ ᱟᱱᱩ, ᱠᱩᱱ, ᱯᱟᱞᱞᱟᱭᱤᱝ ᱟᱨ ᱥᱟᱠ/ᱛᱷᱮᱛ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾{{sfn|Pau|2020|p=16}} == ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ == === ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ ᱨᱮ === ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱪᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱝᱜᱩ ᱯᱞᱮᱴᱳ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨᱟᱠᱟᱱ ᱵᱩᱨᱩ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱪᱤᱱ ᱟᱨ ᱨᱟᱠᱷᱟᱭᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ, ᱵᱟᱜᱳ, ᱢᱟᱜᱽᱣᱮ ᱟᱨ ᱥᱟᱜᱟᱭᱤᱝ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾'''<ref name=":7" />''' ᱭᱟᱝᱜᱩᱱ ᱟᱨ ᱢᱟᱱᱰᱟᱞᱟᱭ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱠᱚᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱟᱭᱢᱟ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref name=":1" /> ᱨᱟᱠᱷᱟᱭᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱠᱟᱱ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱠᱩᱢᱛᱩ, ᱟᱥᱳ, ᱠᱚᱝᱛᱩ ᱟᱨ ᱞᱟᱭᱛᱩ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ [[ᱨᱮᱫ:DSC0011_Burma_Chin_State_Village_and_Traditional_Marriage_(7479944774).jpg|thumb|ᱪᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱪᱤᱱ ᱜᱟᱛᱟᱠ]] === ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ === ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱟᱱᱟᱴ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱟᱭᱢᱟ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱵᱟᱝᱞᱟᱫᱮᱥ, ᱥᱤᱧᱚᱛ, ᱛᱷᱟᱭᱞᱮᱱᱰ, ᱢᱟᱞᱮᱥᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾'''<ref name=":7" />'''<ref name="ethnomed12">{{cite web|last=Scarlis|first=Christine Anne|date=2 June 2010|title=Chin Cultural Profile|url=https://ethnomed.org/culture/chin/chin-cultural-profile|access-date=17 May 2016|publisher=EthnoMed}}</ref> ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟᱱ ᱵᱮᱯᱴᱤᱥᱴ, ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱟᱨ ᱥᱣᱤᱰᱤᱥ ᱞᱩᱛᱷᱮᱨᱟᱱ ᱪᱟᱨᱪ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱠᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮ ᱵᱟᱥᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱜᱚᱲᱚ ᱟᱠᱟᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱢᱟᱞᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮ ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱒᱐,᱐᱐᱐ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱥᱚᱨᱚᱱᱟᱨᱛᱷᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱠᱚᱧᱮ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ, ᱤᱣᱨᱳᱯ, ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱱᱤᱣᱡᱤᱞᱮᱱᱰ ᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>Chin Human Rights Organization, 2010.</ref> ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱤᱨ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱛᱷᱟᱭᱞᱮᱱᱰ, ᱢᱟᱞᱮᱥᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱵᱚᱞᱚ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱚᱡᱷᱮ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ ᱵᱟᱹᱜᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱚᱛᱚᱨᱟᱱ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱟᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱮᱸᱜᱮᱡ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱞᱟᱹᱣᱠᱟᱹ, ᱜᱟᱹᱰᱤ ᱥᱮ ᱛᱟᱲᱟᱢ ᱛᱮᱠᱚ ᱧᱤᱨᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱜᱟᱹᱰᱤ ᱛᱮᱠᱚ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|last=Graceffo|first=Antonio|date=26 July 2010|title=Chin Refugees in Malaysia (Part 1)|url=https://www.foreignpolicyjournal.com/2010/07/26/chin-refugees-in-malaysia-part-1/|website=Foreign Policy Journal}}</ref> ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱟᱞᱟᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱯᱤᱪᱷᱤ ᱑,᱐᱐᱐ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟᱱ ᱰᱚᱞᱟᱨ ᱠᱚ ᱦᱟᱛᱟᱣᱟ ᱾ ᱡᱩᱫᱤ ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱥᱮ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱤᱱ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱚ ᱥᱟᱵᱚᱜᱼᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱡᱮᱦᱮᱞ ᱟᱨ ᱱᱟᱦᱟᱪᱟᱨ ᱠᱚᱣᱟ ᱠᱚ ᱾ === ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ === ᱯᱨᱟᱭ ᱖᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱐᱐,᱐᱐᱐ ᱜᱟᱱ ᱪᱤᱱ ᱥᱚᱨᱚᱱᱟᱨᱛᱷᱤ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱢᱤᱡᱚᱨᱟᱢ ᱨᱮ ᱾ SPDC ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱦᱤᱡᱩᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱚᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱚᱲ ᱵᱤᱱᱟᱹ ᱥᱤᱫᱽ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱛᱮ ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱤᱨ ᱦᱮᱡ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱨᱮ ᱟᱥᱨᱟ ᱠᱚ ᱯᱟᱸᱡᱟᱭᱟ ᱾<ref>[http://www.burmacampaign.org.uk/images/uploads/Threats_to_Our_Existence.pdf Threats to our Existence: Persecution of ethnic Chins in Burma], page 14.</ref><ref>[http://media.virbcdn.com/files/e1/FileItem-228886-ExSumSeekingRefugeTheChinPeopleinMizoramStateIndia1211pdf3912.pdf Seeking Refuge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604105058/http://media.virbcdn.com/files/e1/FileItem-228886-ExSumSeekingRefugeTheChinPeopleinMizoramStateIndia1211pdf3912.pdf|date=4 June 2016}}, page 15.</ref> ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱨᱮ ᱢᱤᱡᱚᱨᱟᱢ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱪᱤᱱ ᱠᱚ ᱟᱛᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱰᱷᱮᱨ ᱤᱫᱤᱭᱮᱱ ᱠᱷᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱢᱤᱡᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱟᱨ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱞᱟᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱚᱸ ᱦᱩᱭ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱭᱩᱛᱷ ᱢᱤᱡᱚ ᱟᱥᱚᱥᱤᱭᱮᱥᱚᱱ,ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱡᱚ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱞᱟᱦᱟᱱᱛᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱞᱟᱦᱟ ᱛᱮ ᱪᱤᱱ ᱥᱚᱨᱚᱱᱟᱨᱛᱷᱤ ᱠᱚ ᱢᱤᱡᱚᱨᱟᱢ ᱵᱟᱹᱜᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱟᱫᱮᱥ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱨ ᱡᱩᱨᱼᱡᱚᱵᱚᱨ ᱞᱟᱜᱟ ᱩᱰᱩᱠ ᱨᱮ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱠᱚ ᱜᱚᱲᱚ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱼ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱞᱟᱜᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=Young Mizo Association: Mizoram|url=https://mizoram.nic.in/more/yma.htm|access-date=5 April 2023|website=mizoram.nic.in}}</ref><ref>Human Rights Watch interview with S.A., Saiha, Mizoram, India, 7 March 2008.</ref> ᱢᱤᱡᱚᱨᱟᱢ ᱨᱮ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱱᱩᱱᱤ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜ ᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱚ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱩᱱᱠᱩ ᱥᱟᱵ ᱦᱚᱪᱚᱜ, ᱡᱮᱦᱮᱞ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱟᱨ ᱱᱟᱦᱟᱪᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱥᱩᱞᱚᱜ, ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱧᱟᱢ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱟᱱᱟᱴ ᱠᱚ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|last=Refugees|first=United Nations High Commissioner for|title=Protracted Refugee Situations|work=UNHCR|url=http://www.unhcr.org/40c982172.html}}</ref><ref>[http://media.virbcdn.com/files/b3/FileItem-222256-SeekingRefugeTheChinPeopleinMizoramStateIndia1211pdf22912.pdf Seeking Refuge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119172503/http://media.virbcdn.com/files/b3/FileItem-222256-SeekingRefugeTheChinPeopleinMizoramStateIndia1211pdf22912.pdf|date=19 January 2021}}, pages 81–82.</ref> == ᱱᱟᱜᱟᱢ == ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱚᱧᱮᱼᱯᱟᱪᱮ ᱪᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱭᱟᱝᱡᱮ ᱟᱨ ᱭᱮᱞᱳ ᱨᱤᱵᱷᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾'''<ref name=":7" />''' ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱪᱤᱱᱞᱩᱝ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱞᱟᱭ ᱞᱟᱹᱠᱷᱟ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱪᱤᱱᱞᱩᱝ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱯᱟᱸᱡᱟ ᱧᱟᱢ ᱫᱚ ᱢᱩᱥᱠᱤᱞ ᱜᱮᱭᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱡᱟᱣᱞᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱢᱤᱡᱚ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱠᱤᱱ ᱥᱤ ᱦᱩᱣᱟᱝ ᱟᱜ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱪᱤᱱᱞᱩᱝ ᱠᱚ ᱵᱟᱹᱜᱤ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱥᱤᱝ ᱠᱷᱟᱣ ᱠᱷᱟᱭ ᱟᱨ ᱪᱟᱣᱩᱱ ᱠᱤᱭᱳ ᱵᱟᱱᱟ ᱦᱚᱲ ᱠᱤᱱ ᱢᱮᱱᱟ ᱡᱮ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱛᱤᱵᱵᱚᱛᱤᱼᱵᱚᱨᱢᱤ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱠᱤᱭᱟᱝ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱚᱝᱥᱚ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱫᱚ ᱜᱟᱱᱥᱩᱼᱛᱤᱵᱵᱚᱛ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾{{sfn|Sakhong|2003|p=8}} ᱜᱚᱨᱰᱚᱱ ᱞᱩᱥ ᱮ ᱢᱮᱱᱟ ᱡᱮ ᱪᱤᱱᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱠᱤᱭᱟᱝ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱮᱫ ᱠᱚ ᱥᱮᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱛᱤᱵᱵᱚᱛᱤᱼᱵᱚᱨᱢᱤ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱫᱚ ᱯᱮ ᱫᱷᱟᱣ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱦᱮᱡ ᱞᱮᱱᱟ ᱼ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱚ ᱪᱤᱱᱼᱠᱟᱪᱤᱱᱼᱱᱟᱜᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ, ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱟᱨ ᱞᱳᱞᱳ ᱦᱚᱲ ᱾{{sfn|Sakhong|2003|p=9}} ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱼᱥᱟᱬᱮᱥᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱛᱤᱵᱵᱚᱛᱤᱼᱵᱚᱨᱢᱤ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱥᱟᱶ ᱢᱟᱨᱮ ᱪᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱫᱚ ᱵᱟᱠᱚ ᱟᱸᱜᱚᱪᱟ ᱾ ᱮᱯᱷ. ᱠᱮ. ᱞᱮᱦᱢᱮᱱ ᱮ ᱢᱮᱱᱟ ᱡᱮ ᱪᱤᱱ ᱟᱨ ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱵᱚᱞᱚᱱ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮᱜᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾{{sfn|Sakhong|2003|p=10}} ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱪᱤᱱ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱫᱚ ᱗᱕᱐ A.D. ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱥᱚᱥᱱᱚᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱦᱟᱱᱛᱤ ᱦᱩᱭ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱮᱱᱟ ᱾{{sfn|Sakhong|2003|p=10}} == ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱟᱨ ᱵᱚᱝᱥᱚ == ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱛᱩᱨᱩᱭ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱩᱲᱩᱛ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱨᱮᱠᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ: ᱟᱥᱳ, ᱪᱳ, ᱠᱷᱩᱢᱤ, ᱞᱟᱭᱢᱤ ᱟᱨ ᱡᱳᱢᱤ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱠᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱖᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱪᱟᱸᱜᱟᱼᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱨᱮᱠᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Citation|last=Khai|first=Khen Suan|title=A Threatened Identity in Chinland of Burma/Myanmar: A Glimpse of Freedom of Religion and Belief|date=2023|work=Myanmar's Changing Political Landscape: Old and New Struggles|pages=77–91|editor-last=Takeda|editor-first=Makiko|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-19-9357-2_5|access-date=8 May 2025|place=Singapore|publisher=Springer Nature|language=en|doi=10.1007/978-981-19-9357-2_5|isbn=978-981-19-9357-2|editor2-last=Yamahata|editor2-first=Chosein|url-access=subscription}}</ref> ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱚᱝᱥᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ; ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱥᱤᱡᱟᱝ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱤᱭᱤᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱵᱚᱝᱥᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱾'''<ref name=":7" />''' ᱪᱤᱱ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱦᱚᱸ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮᱜᱮ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮ ᱛᱤᱸᱜᱩ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":2" /> == ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ == [[ᱨᱮᱫ:DSC0176BurmaChin_PeopleWomen_Tattooed's_face.jpg|thumb|ᱪᱤᱱ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭᱟᱜ ᱢᱮᱫᱦᱟ ᱨᱮ ᱠᱷᱳᱫᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ]] === ᱡᱚᱢᱼᱧᱩ === ᱪᱤᱱ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱟᱲᱟᱜ ᱟᱨ ᱩᱛᱩ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ, ᱟᱨ ᱡᱤᱞ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱛᱤᱠᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱲᱟᱜ ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱡᱚᱢᱟ ᱾'''<ref name=":7" />''' ᱫᱟᱠᱟ, ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱰᱤᱭᱟᱹ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱢᱩᱲᱩᱛ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾'''<ref name=":7" />''' ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱟᱣᱛᱟᱢ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱟᱱᱟᱴ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱟᱠᱟᱞ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾'''<ref name=":7" />''' ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱ 'ᱡᱩ' ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱯᱟᱹᱣᱨᱟᱹ ᱠᱚ ᱧᱩᱭᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱮ ᱟᱢᱮᱴ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾<ref name="ethomed12" /> ᱪᱤᱱ ᱦᱟᱲᱟᱢ ᱠᱚᱫᱚ 'ᱛᱷᱤᱵᱩᱨ' ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱱᱤᱠᱳᱴᱤᱱ ᱨᱟᱥᱟ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱛᱷᱚᱠᱱᱟ ᱨᱮᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚᱭᱟ ᱾<ref name="ethomed12" /> === ᱦᱚᱨᱚᱜᱼᱵᱟᱱᱫᱮ === ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱞᱤᱵᱟᱥ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱼ ᱢᱟᱛᱩ, ᱯᱷᱟᱞᱟᱢ, ᱛᱮᱫᱤᱢ, ᱡᱳ, ᱛᱟᱯᱳᱝ, ᱡᱳᱛᱩᱝ, ᱢᱤᱱᱫᱟᱛ, ᱢᱟᱨᱟ ᱮᱢᱟᱱ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱟᱨᱟᱜ, ᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱲ ᱟᱨ ᱦᱮᱸᱫᱮ ᱨᱚᱝ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱟᱠᱚᱢ, ᱢᱟᱞᱟ ᱟᱨ ᱟᱸᱜᱚᱯᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱜᱚᱦᱱᱟ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱦᱚᱨᱚᱜᱼᱵᱟᱱᱫᱮ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱚ ᱫᱤᱱᱟᱹᱢ ᱫᱚ ᱵᱟᱠᱚ ᱦᱚᱨᱚᱜᱟ; ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱥᱤᱸᱜᱮ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱵᱟᱯᱞᱟ, ᱪᱤᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱠᱚ ᱦᱚᱨᱚᱜᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=http://storage.cloversites.com/mountpleasantchristianchurch1/documents/TheChinCulturalBiography.doc|title=The Chin|last=Peacock|first=Andrew|website=Clover Sites}}</ref> === ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ === ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱤᱥᱴᱟᱨᱟᱨ ᱠᱤᱨᱤᱥᱢᱟᱥ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ ᱾'''<ref name=":7" />''' ᱪᱤᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐ ᱯᱷᱮᱵᱽᱨᱩᱣᱟᱨᱤ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱜᱳᱞᱟᱢ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚ ᱪᱟᱵᱟ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱪᱤᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑᱙᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱱᱫᱟᱛ ᱨᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name=":0">{{Cite web|date=2 November 2009|title=UNPO: Celebration Of 65th Chin National Day|url=https://unpo.org/article/15528|access-date=3 April 2019|website=unpo.org|archive-date=3 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403160522/https://unpo.org/article/15528|url-status=dead}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱟᱫ ᱮᱱᱮᱡ, 'ᱥᱟᱨᱞᱟᱢᱠᱟᱭ', 'ᱠᱷᱩᱣᱟᱝᱪᱟᱣᱤ' ᱟᱨ 'ᱨᱩᱣᱟᱠᱷᱟᱛᱞᱟᱠ' ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱥᱮ ᱠᱩᱥᱛᱤ ('ᱞᱟᱭ ᱯᱟᱭᱦ' ) ᱾<ref>{{Cite web|date=19 September 2016|title=BUNGKUNG BLOG: Khuang Cawi ( Lifting of decorative Bamboo Litter)|url=http://bungkung.blogspot.com/2016/09/khuang-cawi-lifting-of-decorative.html}}</ref> ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱤᱥ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ, ᱯᱷᱮᱥᱚᱱ ᱥᱳ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ 'ᱥᱟᱵᱩᱛᱤ' ᱟᱨ 'ᱪᱟᱝ' ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ ᱥᱟᱡᱟᱣᱟ ᱾ === ᱮᱱᱮᱡᱼᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱨ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰ === ᱠᱩᱥᱛᱤ ᱫᱚ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱲᱩᱛ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=Wrestling with culture: Melbourne's Chin community celebrates Chin National Day|url=https://www.sbs.com.au/language/english/wrestling-with-culture-melbourne-s-chin-community-celebrates-chin-national-day|access-date=22 October 2020|website=SBS|language=en}}</ref> ᱪᱤᱱ ᱭᱩᱱᱤᱴᱮᱰ ᱮᱯ.ᱥᱤ ᱫᱚ ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱨᱮ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱨᱩᱯ ᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱞᱚᱵᱽ ᱫᱚ ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ ᱱᱮᱥᱱᱟᱞ ᱞᱤᱜᱽ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡᱼᱟ ᱾ == ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ == ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱩᱠᱤᱼᱪᱤᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱨᱚᱲᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶ ᱡᱩᱲᱟᱹᱭ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚᱨᱮ ᱯᱨᱳᱴᱳᱼᱛᱤᱵᱵᱚᱛᱤᱼᱵᱚᱨᱢᱤ ᱨᱟᱦᱟ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":1" /> ᱟᱭᱢᱟ ᱪᱤᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ ᱟᱫᱚᱜ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱼ ᱞᱟᱢᱛᱩᱠ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱦᱟᱠᱷᱟ ᱪᱤᱱ ᱟᱨ ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱛᱮ ᱟᱫᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":1" /> ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱟᱱᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱭᱳ ᱟᱲᱟᱝ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱰᱮᱯᱟᱥᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱚᱠᱟᱞ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱵᱚᱨᱢᱤ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱨᱚᱲ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":1" />'''<ref name=":7" />''' ᱒᱐᱑᱙ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, ᱪᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱫᱚ ᱢᱚᱬᱮ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱪᱤᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱤᱛᱩᱱ ᱟᱥᱲᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱟᱭᱳ ᱟᱲᱟᱝ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱼ ᱡᱳᱞᱟᱭ, ᱞᱟᱭᱡᱳ, ᱞᱟᱭ, ᱠᱷᱩᱢᱤ, ᱟᱨ ᱠᱪᱳ᱾<ref name=":5">{{Cite journal|last1=Lian|first1=Salai Van Cung|last2=Salem-Gervais|first2=Nicolas|date=November 2020|title=How Many Chin Languages Should Be Taught in Government Schools?|journal=Parami Journal of Education|volume=1|issue=1}}</ref> ᱮᱛᱷᱱᱚᱞᱚᱜᱽ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱨᱮ ᱔᱙ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱒᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱨᱮ "ᱪᱤᱱ" ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱢᱩᱲᱩᱛ ᱪᱤᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱮᱢ ᱮᱱᱟ: * ᱛᱮᱫᱤᱢ ᱪᱤᱱ, ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱔᱑᱑,᱐᱐᱐ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱾ * ᱛᱷᱟᱰᱳ ᱪᱤᱱ, ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱓᱔᱖,᱑᱐᱐ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱾ * ᱦᱟᱠᱷᱟ ᱪᱤᱱ, ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱒᱑᱐,᱔᱑᱐ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱾ * ᱯᱷᱟᱞᱟᱢ ᱪᱤᱱ, ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱑᱐᱗,᱙᱐᱐ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱾ * ᱟᱥᱳ ᱪᱤᱱ, ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱑᱗᱔,᱐᱐᱐ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱾ * ᱠᱷᱩᱢᱤ ᱪᱤᱱ, ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱖᱔,᱐᱐᱐ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱾ * ᱢᱟᱨᱟ ᱪᱤᱱ, ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱖᱒,᱔᱐᱐ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱾ * ᱡᱳᱛᱩᱝ ᱪᱤᱱ, ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱔᱐,᱐᱐᱐ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱾ * ᱢᱟᱛᱩ ᱪᱤᱱ, ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱔᱐,᱐᱐᱐ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱾ * ᱫᱟᱭ ᱪᱤᱱ, ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱔᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱐,᱐᱐᱐ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱾ == ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ == ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱡᱤᱣᱤᱣᱟᱫᱽ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱠᱩᱲᱤᱼᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾'''<ref name=":7" />''' ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱚᱸᱜᱟ 'ᱯᱟᱛᱷᱤᱭᱟᱱ' ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ ᱾'''<ref name=":7" />''' ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱜᱟᱭᱟᱞ ᱠᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾'''<ref name=":7" />''' ᱑᱘᱐᱐ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱥᱮᱫ, ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱪᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱦᱮᱡ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱛᱮ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱠᱚ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref name="ethnomed12" /> ᱟᱨᱛᱷᱟᱨ ᱤ. ᱠᱟᱨᱥᱚᱱᱟᱜ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱞᱟᱦᱟ ᱮᱱᱟ, ᱟᱨ ᱛᱮᱦᱮᱧ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://ethnomed.org/culture/chin/|title=Chin|access-date=5 April 2023}}</ref> ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱫᱚ ᱑᱙᱖᱖ ᱨᱮ ᱓᱕% ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱒᱐᱑᱐ ᱨᱮ ᱙᱐% ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite journal|last=Mang|first=Pum Za|date=July 2016|title=Buddhist Nationalism and Burmese Christianity|journal=Studies in World Christianity|volume=22|issue=2|pages=148–167}}</ref> ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱱᱟᱜ ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ ᱨᱮ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱪᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱤᱞᱤᱴᱟᱨᱤ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱱᱟᱦᱟᱪᱟᱨ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾'''<ref>{{Cite web|title=Chin Christians Persecuted|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/chin-09052012132942.html|website=Radio Free Asia|date=5 September 2012}}</ref>''' ᱟᱥᱳ ᱪᱤᱱ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱪᱤᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾<ref>{{Cite web|title=Chin, Asho in Myanmar (Burma)|url=https://joshuaproject.net/people_groups/10454/bm|website=Joshua Project}}</ref> ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱩᱠᱤᱼᱪᱤᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱢᱟᱜᱽᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱤᱱ ᱛᱟᱣᱩᱝᱛᱷᱟ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱟᱠᱚ ᱛᱮ ᱪᱤᱱ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱒᱐ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱥᱮᱫ, ᱪᱤᱱ, ᱠᱩᱠᱤ ᱟᱨ ᱢᱤᱡᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱟᱠᱚ ᱫᱚ 'ᱵᱽᱱᱮᱭ ᱢᱟᱱᱟᱥᱮ' ᱥᱮ ᱤᱥᱨᱟᱭᱮᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱫ ᱟᱠᱟᱱ ᱜᱮᱞ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱵᱚᱝᱥᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱫᱟᱹᱵᱤ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱟᱨ ᱤᱦᱩᱫᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ ᱟᱸᱜᱚᱪ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>Weil, Shalva. "Lost Israelites from North-East India", ''The Anthropologist,'' 2004''.'' 6(3): 219–233.</ref> == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{Reflist|30em}} == ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ ᱠᱚ == * {{cite book|last1=Sakhong|first1=Lian H.|title=In Search of Chin Identity|date=2003|publisher=NIAS Press|location=Denmark|isbn=87-91114-15-2}} * {{cite book|last1=Khai|first1=Sing Khaw|title=Zo People and Their Culture|date=1995|publisher=Khampu Hatzaw|location=Manipur}} * {{cite book|last1=Lehman|first1=F.K.|title=The structure of Chin society|date=1963|publisher=Illinois Studies in Anthropology}} * {{cite book|last=Pau|first=Pum Khan|date=2020|title=Indo-Burma Frontier and the Making of the Chin Hills|location=London|publisher=Routeledge|isbn=978-0-429-32470-3}} == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{commons category-inline}}{{Incubator|code=chi|language=Chin}} * [https://tongdot.com/ Tongdot English – Zomi/Chin Online dictionary] * [https://chin-dictionary.com/ English – Zomi/Chin Online dictionary] * [https://www.hrw.org/report/2009/01/27/we-are-forgotten-people/chin-people-burma-unsafe-burma-unprotected-india Human Rights Watch Report on Persecution of Chins] {{Kuki-Chin-Mizo tribes}} {{Ethnic groups in Burma}} {{authority control}} oczmbxfcmbwfur99g7fga7uesp03f4u ᱨᱮᱨᱮᱧ 0 35907 195410 192061 2026-07-23T09:39:14Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195410 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ}} {{Automatic taxobox | name = ᱨᱮᱨᱮᱧ | fossil_range = {{fossil range|Late Triassic | recent}} | image = Cicada - Neotibicen linnei, Woodbridge, Virginia.jpg | image_caption = ᱞᱤᱱᱮᱭᱟᱥ ᱨᱮᱨᱮᱧ, ''[[Neotibicen linnei]]'' | image2 = Calling song of Magicicada cassini - pone.0000892.s002.oga | image2_caption = ''[[Magicicada cassini]]'' ᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ | taxon = Cicadoidea | authority = [[Pierre André Latreille]], 1802 | subdivision_ranks = ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱠᱚ | subdivision = {{plainlist| * [[Tettigarctidae]] * [[Cicadidae]] }} }} '''ᱨᱮᱨᱮᱧ''' (ᱤᱝᱞᱤᱥ: Cicadas) ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱛᱤᱡᱩ]] ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱟᱭᱚᱞᱚᱡᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ '''Cicadoidea''' ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ [[ᱦᱮᱢᱤᱯᱴᱮᱨᱟ]] ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ [[Auchenorrhyncha]] ᱥᱟᱵᱽ-ᱚᱳᱰᱟᱨ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱦᱤᱡᱩᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱞᱤᱯᱷ ᱦᱚᱯᱟᱨ]] ᱟᱨ [[ᱯᱷᱨᱚᱜᱽ ᱦᱚᱯᱟᱨ]] ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱫᱚᱱ ᱵᱟᱲᱟᱭ ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱫᱚ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ - [[Tettigarctidae]], ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱤᱱ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱡᱟᱹᱛ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱟᱨ ᱨᱮᱨᱮᱧ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱤᱱ ᱓,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱡᱟᱹᱛ ᱜᱚᱴᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ; ᱟᱭᱢᱟ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱫᱚ ᱱᱤᱛ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱡᱟᱹᱛ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱤᱱ ᱡᱟᱹᱫᱩᱨᱮᱨᱮᱧ, ᱡᱮᱱᱟᱥ ''[[ᱢᱮᱡᱤᱥᱤᱠᱟᱰᱟ]]'' ᱫᱚ ᱑᱓ ᱥᱮ ᱑᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱫᱷᱟᱣ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱮᱨᱮᱧᱟᱜ ᱢᱮᱫ ᱫᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱛᱮ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱟᱨ ᱯᱷᱟᱨᱟᱠ-ᱯᱷᱟᱨᱟᱠ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ [[Antenna (biology)|ᱮᱱᱴᱮᱱᱟ]] ᱟᱨ ᱥᱟᱹᱯᱤᱝ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱞᱟᱦᱟ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱰᱷᱚᱞ ᱞᱮᱠᱟᱱ [[Tymbal|ᱴᱤᱢᱵᱟᱞ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱥᱤᱠᱟᱰᱳᱢᱳᱨᱯᱷᱟ [[Fossil|ᱯᱷᱚᱥᱤᱞ]] ᱫᱚ [[Upper Permian|ᱟᱯᱟᱨ ᱯᱟᱨᱢᱤᱭᱟᱱ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ; ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱫᱚ ᱱᱩᱠᱩ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱞᱚᱞᱚ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟᱢᱟᱞᱟ ᱦᱚᱭ-ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, [[Xylem|ᱡᱟᱭᱞᱮᱢ]] ᱴᱤᱥᱩ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱟᱥᱟ ᱠᱚ ᱪᱮᱯᱮᱡᱟ ᱟᱨ ᱫᱟᱨᱮ ᱵᱟᱠᱞᱟᱜ ᱨᱮ ᱵᱷᱩᱜᱟᱹᱜ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱤᱞᱤᱭᱟ ᱾ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱩᱠᱩ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱯᱟᱹᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱡᱟᱹᱛ ᱫᱚ ᱥᱤᱧ ᱢᱟᱨᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱪᱩᱦᱩᱞᱟ, ᱟᱫᱚᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱮᱛᱟᱜ ᱵᱮᱲᱟ ᱥᱮ ᱟᱹᱭᱩᱵ ᱵᱮᱲᱟ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ ᱾ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱡᱟᱹᱛ ᱜᱮ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱡᱮᱱᱟᱥ, ''[[ᱢᱮᱡᱤᱥᱤᱠᱟᱰᱟ]]'' (ᱡᱟᱹᱫᱩᱨᱮᱨᱮᱧ), ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱰᱷᱮᱨ ᱚᱠᱛᱚ ᱦᱟᱥᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ [[Nymph (biology)|ᱱᱤᱢᱯᱷ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱴᱷᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱟᱠᱟᱱ ᱑᱓ ᱥᱮ ᱑᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱫᱷᱟᱣ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱨᱟ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩ [[Predation|ᱥᱤᱠᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ]] ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱮ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱠᱚᱣᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱛᱮ ᱚᱰᱚᱠ ᱞᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱥᱤᱠᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱡ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱨᱮᱨᱮᱧᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱵᱟᱭ ᱪᱟᱵᱟᱜᱼᱟ ᱾ <ref>{{cite journal |last1=Simon |first1=Chris |last2=Cooley |first2=John R. |title=Advances in the Evolution and Ecology of Thirteen- and Seventeen-year periodical cicadas |journal=Annual Review of Entomology |date=2022 |volume=67|pages=457–482 |doi=10.1146/annurev-ento-072121-061108|pmid=34623904 |s2cid=238529885 |issn=0066-4170 |doi-access=free }}</ref> [[ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱨᱮᱧ]] ᱫᱚ ᱚᱱᱠᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱮᱱᱛᱮ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱱᱩᱠᱩ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱪᱚᱠᱨᱚ ᱫᱚ ᱦᱟᱥᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱱᱤᱢᱯᱷ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨᱮ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱥᱮ ᱚᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱩᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱩᱱᱠᱩ ᱦᱟᱨᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱟᱥᱟ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱫᱚ ᱵᱟᱭ ᱢᱤᱫ ᱜᱮ ᱛᱟᱠᱚᱣᱟ, ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱡᱟᱹᱛ ᱨᱤᱱ ᱟᱫᱚᱢ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ ᱠᱚ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://entomologytoday.org/2016/03/22/how-do-cicadas-know-when-to-emerge-from-the-ground/|title=How Do Cicadas Know When to Emerge from the Ground?|last=Fitzgerals|first=Kevin|date=22 March 2016|website=Entomology Today|access-date=24 July 2017}}</ref> ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱫᱚ [[ᱦᱳᱢᱚᱨ]] ᱟᱜ ''[[ᱤᱞᱤᱭᱟᱰ]]'' ᱚᱠᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱪᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱥᱟᱝ ᱨᱟᱡᱽᱵᱚᱝᱥᱚ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱨᱴ ᱠᱚᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>[https://orthsoc.org/sina/c700lm29sec01.pdf Insect singers] orthsoc.org</ref> ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱠᱚᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱟᱨ ᱚᱢᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ [[ᱦᱮᱥᱤᱭᱳᱰ]] ᱟᱜ ''[[Shield of Heracles|ᱥᱤᱞᱰ]]'' ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱨᱮᱨᱮᱧᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱚᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ [[ᱜᱩᱱᱰᱞᱤ]] ᱯᱟᱠᱚᱲᱚᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ ᱾ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱡᱚᱢ ᱠᱚᱣᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱪᱤᱱ]], [[ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ]], [[ᱢᱟᱞᱮᱥᱤᱭᱟ]], ᱛᱟᱞᱟ [[ᱟᱯᱷᱨᱤᱠᱟ]] ᱟᱨ [[ᱢᱮᱠᱥᱤᱠᱳ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱫᱚᱢ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱾<ref>{{Cite book |last=Mitsuhashi |first=Jun |url=https://books.google.com/books?id=T5W_DQAAQBAJ |title=Edible Insects of the World |date=2016-12-19 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-315-35088-2 |pages=2009–2010 |language=en}}</ref> == ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱚᱢᱚᱱ == {{wiktionary}} ᱱᱚᱣᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱥᱚᱡᱷᱮ [[ᱞᱟᱴᱤᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱞᱟᱴᱤᱱ]] ᱟᱹᱲᱟᱹ ''ᱥᱤᱠᱟᱰᱟ'' ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱟᱸᱡᱚᱢᱚᱜᱼᱟ᱾<ref>{{cite dictionary |title=cicada |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cicada |dictionary=Merriam-Webster |access-date=16 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=Words To Remember Every 13 Years Or So|url=http://www.dictionary.com/e/cicadas/|website=Dictionary.com|date=22 May 2011|access-date=16 January 2018}}</ref>{{efn|ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱠᱮᱴᱤᱰᱤᱰ]] (katydid) ᱧᱮᱞ ᱢᱮ ᱾}} [[File:Cicada, 1939 Film.webm|thumb|''Cicada'' (ᱨᱮᱨᱮᱧ) ᱫᱚ ᱑᱙᱓᱙ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱥ ᱵᱤᱵᱷᱟᱜᱽ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾]] == ᱥᱮᱱᱮᱫ ᱟᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ == [[File:Snodgrass Magicicada septendecim.jpg|thumb|ᱢᱤᱫ [[Magicicada cassinii|᱑᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ]], ''ᱢᱮᱡᱤᱥᱤᱠᱟᱰᱟ'', [[Robert Evans Snodgrass]], ᱑᱙᱓᱐<ref>{{cite book |last1=Snodgrass |first1=Robert Evans |author-link1=Robert Evans Snodgrass |title=Insects Their Ways and Means of Living |year=1930 |publisher=Smithsonian |page=Facing page 198 |edition=1st |url=https://archive.org/stream/39088001578236#page/n239/mode/2up/search/cicada}}</ref>]] ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱫᱚ [[ᱯᱷᱨᱚᱜᱽ ᱦᱚᱯᱟᱨ]] (Cercopoidea) ᱨᱤᱱ ᱥᱩᱨ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭᱟᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ: Tettigarctidae ᱟᱨ Cicadidae ᱾ Tettigarctidae ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱤᱱ ᱵᱟᱨᱭᱟ [[Extant taxon|ᱡᱤᱣᱮᱫ ᱡᱟᱹᱛ]] ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱫᱚ [[Tasmania|ᱛᱟᱥᱢᱟᱱᱤᱭᱟ]] ᱨᱮ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ Cicadidae ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱫᱚ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚ ᱥᱟᱵᱽ-ᱯᱷᱮᱢᱤᱞᱤ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ - [[Cicadettinae]], [[Cicadinae]], [[Derotettiginae]], [[Tibicininae]] (ᱥᱮ Tettigadinae), ᱟᱨ [[Tettigomyiinae]] ᱾<ref name=phylo2018>{{cite journal |last1=Marshall |first1=DC |last2=Moulds |first2=M |last3=Hill |first3=KBR |last4=Price |first4=BW |last5=Wade |first5=EJ |last6=Owen |first6=CO |last7=Goemans |first7=G |last8=Marathe |first8=K |last9=Sarkar |first9=V |last10=Cooley |first10=JR |last11=Sanborn |first11=AF |last12=Kunte |first12=K |last13=Villet |first13=MH |last14=Simon |first14=C |author14-link=Chris Simon (biologist) |year=2018 |title=A molecular phylogeny of the cicadas (Hemiptera: Cicadidae) with a review of tribe and subfamily classification |journal=Zootaxa |volume=4424 |issue=1 |pages=1–64 |doi=10.11646/zootaxa.4424.1.1 |pmid=30313477 |doi-access=free }}</ref> ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱮᱱᱴᱟᱨᱠᱴᱤᱠᱟ ᱵᱟᱹᱜᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱢᱟᱦᱟᱫᱤᱯ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱞᱟᱦᱟ ᱛᱮᱱᱟᱜ ᱟᱫᱚᱢ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱚᱨᱮ [[Tibiceninae]] ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ-ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱡᱟᱹᱛ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱟᱞᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱ ᱮᱢᱯᱟᱨᱟᱨ ᱨᱮᱨᱮᱧ (emperor cicada) ''[[Megapomponia imperatoria]]''; ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱫᱚ {{convert|20|cm|in|0|abbr=on}} ᱜᱟᱱ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Carwardine2008">{{cite book |last=Carwardine |first=Mark |title=Animal Records |url=https://books.google.com/books?id=T3FEKopUFkUC&pg=PA224 |year=2008 |publisher=Sterling Publishing |isbn=978-1-4027-5623-8 |page=224}}</ref> ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱟᱨᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱟᱛᱟᱣᱮᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Burton2002">{{cite book|author1=Burton, Maurice |author2=Burton, Robert |title=International Wildlife Encyclopedia: Chickaree - crabs|url=https://books.google.com/books?id=BumyQJ14n8sC&pg=PA455 |year=2002 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-7270-4 |pages=455–457}}</ref> ᱜᱚᱴᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮ ᱠᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱓,᱐᱐᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱡᱟᱹᱛ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱧᱩᱨᱩᱜ ᱫᱟᱨᱮ (deciduous trees) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱸᱰᱮ ᱜᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱞᱚᱞᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟ (tropics) ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱡᱮᱱᱟᱥ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱜᱮ ᱠᱚ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱟᱭᱢᱟ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ [[Endemism|ᱮᱱᱰᱮᱢᱤᱡᱚᱢ]] (endemism) ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱜᱮ ᱤᱱᱰᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱚᱴᱤᱞ ᱰᱷᱤᱯ ᱜᱩᱴ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤᱣᱤ-ᱚᱛᱱᱚᱜ (biogeography) ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name=Resh>{{cite book |last1=Resh |first1=Vincent H. |last2=Cardé |first2=Ring T. |title=Encyclopedia of Insects |url=https://books.google.com/books?id=Jk0Hym1yF0cC&pg=PA56 |year=2009 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-092090-0 |pages=56–63}}</ref> ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱟᱨ [[New Zealand|ᱱᱤᱣᱡᱤᱞᱮᱱᱰ]] ᱨᱮ ᱥᱟᱭ ᱥᱟᱭ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱚᱨᱱᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ,{{efn|ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱨᱮ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱓᱐᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚ ᱡᱟᱣᱨᱟ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱨᱱᱚᱱ ᱱᱤᱛ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ ᱾}} ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱯᱷᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮ ᱑᱕᱐ ᱜᱟᱱ, ᱢᱮᱠᱥᱤᱠᱳ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱧᱮ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮ ᱑᱗᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ,<ref>{{cite journal |last1=Sanborn |first1=Allen F. |last2=Phillips |first2=Polly K. |title=Biogeography of the Cicadas (Hemiptera: Cicadidae) of North America, North of Mexico |journal=Diversity |date=2013 |volume=5 |issue=2 |pages=166–239 |doi=10.3390/d5020166 |doi-access=free |bibcode=2013Diver...5..166S }}</ref> ᱞᱟᱴᱤᱱ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮ ᱠᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱘᱐᱐,<ref name="Hogue1993">{{cite book |last=Hogue |first=Charles Leonard |title=Latin American Insects and Entomology |url=https://archive.org/details/bub_gb_3CTf8bnlndwC |year=1993 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-07849-9 |page=[https://archive.org/details/bub_gb_3CTf8bnlndwC/page/n244 233]}}</ref> ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱟᱝ-ᱠᱚᱧᱮ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱯᱟᱪᱮ ᱯᱨᱚᱥᱟᱱᱛ ᱢᱟᱦᱟᱫᱚᱨᱭᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱒00 ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱡᱟᱹᱛ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{cite web |last1=Simon |first1=Chris |title=The Current Status of Cicada Taxonomy on a Region-by-Region Basis |url=http://hydrodictyon.eeb.uconn.edu/projects/cicada/taxonomy/current_taxo.php |publisher=University of Connecticut |date=2015 |access-date=27 August 2015 |archive-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009192742/http://hydrodictyon.eeb.uconn.edu/projects/cicada/taxonomy/current_taxo.php }}</ref> [[Palearctic realm|ᱯᱮᱞᱤᱭᱟᱨᱠᱴᱤᱠ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱟᱥᱟᱢᱵᱷᱮ ᱑᱐᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱡᱟᱹᱛ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱨᱮ ᱟᱫᱚᱢ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ,<ref name="Burton2002"/> ᱟᱨ ᱤᱝᱞᱮᱱᱰ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱛ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[Cicadetta montana|ᱱᱤᱣ ᱯᱷᱚᱨᱮᱥᱴ ᱨᱮᱨᱮᱧ]] (New Forest cicada), ''Cicadetta montana'', ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱢᱟᱦᱟᱫᱤᱯ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{cite book |last1=Marren |first1=Peter |last2=Mabey |first2=Richard|author1-link=Peter Marren|author2-link=Richard Mabey |title=Bugs Britannica |date=2010 |publisher=Chatto and Windus |isbn=978-0-7011-8180-2 |page=189}}</ref> ᱟᱭᱢᱟ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱥᱛᱨᱤᱭᱚ ᱵᱚᱨᱱᱚᱱ ᱱᱤᱛ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱟᱭᱢᱟ ᱵᱟᱰᱟᱭᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱵᱤᱥᱞᱮᱥᱚᱬ (acoustic analysis) ᱦᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱨ ᱛᱮ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱮᱢᱚᱱ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱩᱱ ᱠᱚ ᱴᱷᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱜᱟᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ {{cladogram|cladogram={{clade|style=font-size:75%;line-height:75% |label1= |1={{clade |label1=[[Cicadidae]] |1={{clade |label1= |1={{clade |label1= |1={{clade |label1= |1={{clade |1=[[Cicadinae]] |2=[[Cicadettinae]] }} }} |2=[[Tettigomyiinae]] }} |2=[[Tibicininae]] }} |2=[[Tettigarctidae]] }} }}|caption=᱒᱐᱑᱘ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱚᱝᱥᱚ ᱞᱟᱠᱷᱟᱬ (Phylogenetic treatment)<ref name=phylo2018 />}} ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱤᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱡᱟᱹᱛ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱥᱮ ᱡᱟᱨᱯᱷᱞᱟᱭ (jarfly) ᱥᱮ [[ᱰᱚᱜᱽ-ᱰᱮ]] (dog-day) ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ''[[Neotibicen]]'', ''[[Megatibicen]]'', ᱥᱮ ''[[Hadoa]]'' ᱡᱮᱱᱟᱥ ᱨᱤᱱ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱟᱨ ᱟᱜᱚᱥᱴ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱠᱚ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾<ref name= "Milne">{{cite book |author1-link=Lorus Milne |author2-link=Margery Milne |last1=Milne |first1=Lorus |last2=Milne |first2=Margery |title=The Audubon Society Field Guide to North American Insects and Spiders |publisher=Alfred A Knopf |date=1992 |isbn=978-0-394-50763-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/nationalaudubons00miln }}</ref> ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱰᱟᱭᱟᱱ ᱡᱮᱱᱟᱥ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ''[[ᱢᱮᱡᱤᱥᱤᱠᱟᱰᱟ]]'' ᱾ ᱱᱚᱣᱟ [[ᱡᱟᱹᱫᱩᱨᱮᱨᱮᱧ|periodical cicadas]] ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱪᱚᱠᱨᱚ ᱫᱚ ᱑᱓ ᱥᱮ ᱑᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱛᱮ ᱦᱟᱨᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Milne" /><ref name=magicicada>{{Cite web| url = http://magicicada.org/magicicada/broods/| title = Periodical Cicadas| website = magicicada.org| access-date = 23 August 2018| archive-date = 11 November 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20201111183653/http://magicicada.org/magicicada/broods/}}</ref> [[List of cicadas of Australia|ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ]] ᱠᱚᱫᱚ ᱞᱚᱞᱚ ᱰᱷᱤᱯ ᱠᱚᱨᱮ, ᱛᱟᱥᱢᱟᱱᱤᱭᱟ ᱟᱨᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱴᱚᱴᱷᱟ, ᱞᱚᱞᱚ ᱢᱟᱨᱥᱟᱞ ᱡᱟᱭᱜᱟ, ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱨ ᱞᱟᱛᱟᱲ ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱚᱛ, [[New South Wales|ᱱᱤᱣ ᱥᱟᱣᱛᱷ ᱣᱮᱞᱥ]] ᱟᱨ [[Victoria (Australia)|ᱵᱷᱤᱠᱴᱳᱨᱤᱭᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱞᱯᱟᱭᱤᱱ (alpine) ᱴᱚᱴᱷᱟ, [[Sydney|ᱥᱤᱰᱱᱤ]], [[Melbourne|ᱢᱮᱞᱵᱳᱨᱱ]] ᱟᱨ [[Brisbane|ᱵᱨᱤᱥᱵᱮᱱ]] ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱱᱟᱜᱟᱨ ᱠᱚᱨᱮ, ᱟᱨ ᱛᱟᱥᱢᱟᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱟᱨ ᱵᱚᱨᱚᱯᱷ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ - ᱪᱮᱨᱤ ᱱᱳᱡᱽ (cherry nose), ᱵᱨᱟᱣᱩᱱ ᱵᱮᱠᱟᱨ (brown baker), [[Psaltoda moerens|ᱨᱮᱰ ᱟᱭ]] (red eye), ᱜᱽᱨᱤᱱᱜᱽᱨᱳᱥᱟᱨ (greengrocer), ᱭᱮᱞᱳ ᱢᱟᱱᱰᱮ (yellow Monday), ᱣᱤᱥᱠᱤ ᱰᱨᱤᱝᱠᱟᱨ (whisky drinker), [[Double drummer|ᱰᱟᱵᱚᱞ ᱰᱨᱟᱢᱟᱨ]], ᱟᱨ ᱵᱽᱞᱟᱠ ᱯᱨᱤᱱᱥ (black prince) ᱾ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟᱱ ᱜᱽᱨᱤᱱᱜᱽᱨᱳᱥᱟᱨ, ''[[Cyclochila australasiae]]'' ᱫᱚ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱤᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ ᱨᱟᱹᱲ ᱟᱱ ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾<ref>{{Cite web | title=Cicadas: Superfamily Cicadoidea| publisher=Australian Museum |url=https://australian.museum/learn/animals/insects/cicadas-superfamily-cicadoidea/ |access-date=30 July 2016}}</ref> [[File:Chorus cicada.jpg|thumb|ᱢᱤᱫ [[Chorus cicada|ᱠᱳᱨᱟᱥ ᱨᱮᱨᱮᱧ]], ᱱᱤᱣᱡᱤᱞᱮᱱᱰ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱮᱱᱰᱮᱢᱤᱠ ᱡᱟᱹᱛ]] [[File:Cicada - Japan - August 2021.webm|thumb|[[Japan|ᱡᱟᱯᱟᱱ]] ᱨᱮ ᱨᱮᱨᱮᱧ]] ᱱᱤᱣᱡᱤᱞᱮᱱᱰ ᱨᱮ ᱢᱚᱬᱮ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱡᱮᱱᱟᱥ ᱨᱤᱱ ᱔᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱡᱟᱹᱛ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱞᱟᱛᱟᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱩᱨᱩ ᱪᱳᱴ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱟᱨ ᱱᱩᱠᱩ ᱡᱚᱛᱚ ᱜᱮ ᱱᱤᱣᱡᱤᱞᱮᱱᱰ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱟᱨᱮ ᱯᱟᱥᱮ ᱰᱷᱤᱯ ᱠᱚᱨᱮᱱ ([[Kermadec Islands]], [[Chatham Islands]]) [[Endemism|ᱮᱱᱰᱮᱢᱤᱠ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱡᱟᱹᱛ ᱱᱳᱨᱯᱷᱳᱠ ᱰᱷᱤᱯ ᱨᱮ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://teara.govt.nz/en/cicadas/page-1|title=Introducing cicadas|website=Teara.govt.nz|access-date=10 June 2022}}</ref> ᱱᱤᱣᱡᱤᱞᱮᱱᱰ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱩᱨ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱫᱚ ᱱᱤᱣ ᱠᱟᱞᱮᱰᱳᱱᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ [[File:Mesogereon superbum 2.jpg|thumb|ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱨᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱ ''[[Mesogereon superbum]]'' ᱟᱜ [[Mesozoic|ᱢᱮᱥᱳᱡᱳᱭᱤᱠ]] ᱯᱷᱚᱥᱤᱞ ᱞᱟᱦᱟ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ]] === ᱯᱟᱞᱤᱭᱳᱱᱴᱚᱞᱚᱡᱤ === ᱥᱤᱠᱟᱰᱳᱢᱳᱨᱯᱷᱟ (Cicadomorpha) [[Fossil|ᱯᱷᱚᱥᱤᱞ]] ᱠᱚᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ [[Late Triassic|ᱞᱮᱴ ᱴᱨᱟᱭᱟᱥᱤᱠ]] (Late Triassic) ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱧᱮᱞ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[Palaeontinoidea]] ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱯᱟᱨ ᱯᱟᱨᱢᱤᱭᱟᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ Dunstaniidae ᱫᱚ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱯᱷᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱟᱨ ᱪᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱟᱣᱟ ᱫᱷᱤᱨᱤ ᱠᱚᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[Upper Triassic|ᱟᱯᱟᱨ ᱴᱨᱟᱭᱟᱥᱤᱠ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ Mesogereonidae ᱫᱚ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱯᱷᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name=Wang>{{cite journal |last1=Wang |first1=Bo |last2=Zhang |first2=Haichun |last3=Szwedo |first3=Jacek |title=Jurassic Palaeontinidae From China and the Higher Systematics of Palaeontinoidea (Insecta: Hemiptera: Cicadomorpha) |journal=Palaeontology |date=2009 |volume=52 |issue=1 |pages=53–64 |doi=10.1111/j.1475-4983.2008.00826.x|bibcode=2009Palgy..52...53W |doi-access=free }}</ref> ᱨᱮᱦᱚᱸ, ᱱᱚᱣᱟ ᱜᱩᱴ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱥᱤᱠᱟᱰᱳᱢᱳᱨᱯᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱟᱹᱡ ᱯᱷᱟᱨᱟᱠ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭᱟᱱ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Szwedo |first1=Jacek |title=The unity, diversity and conformity of bugs (Hemiptera) through time |journal=Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh |date=June 2016 |volume=107 |issue=2–3 |pages=109–128 |doi=10.1017/s175569101700038x |bibcode=2016EESTR.107..109S |s2cid=134243346 }}</ref> [[File:Prolystra lithographica.JPG|thumb|ᱡᱟᱨᱢᱟᱱᱤ ᱨᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱨᱮᱨᱮᱧ ''[[Prolystra lithographica]]'', [[Jurassic|ᱡᱩᱨᱟᱥᱤᱠ]] ᱚᱠᱛᱚ, ᱟᱥᱟᱢᱵᱷᱮ ᱑᱔᱕–᱑᱕᱐ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮᱱᱟᱜ]] [[Palaeontinidae]] ᱥᱮ "ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱨᱮᱨᱮᱧ" (ᱡᱟᱹᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱯᱷᱟᱨᱟᱠ ᱜᱮᱭᱟ) ᱠᱚᱫᱚ ᱤᱣᱨᱮᱥᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[Jurassic|ᱡᱩᱨᱟᱥᱤᱠ]] ᱟᱨ [[Lower Cretaceous|ᱞᱳᱭᱟᱨ ᱠᱨᱮᱴᱟᱥᱤᱭᱚᱥ]] (Lower Cretaceous) ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾<ref name=Wang/> ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱚ ᱤᱝᱞᱮᱱᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱠᱥᱯᱷᱳᱨᱰᱥᱟᱭᱟᱨ ᱨᱮ [[Taynton Limestone Formation]] ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱦᱟ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ (fore wing) ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ; ᱑᱘᱗᱓ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱢᱤᱫ ᱯᱤᱯᱤᱲᱤᱭᱟᱹᱝ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱨᱩᱯ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ''[[Palaeontina oolitica]]'' ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref name="butler">{{cite book |author=Arthur Gardiner Butler |year=1869–1874 |title=Lepidoptera Exotica; or, Descriptions and Illustrations of Exotic Lepidoptera |publisher=E. W. Jansen |url=https://archive.org/details/lepidopteraexoti00butl |pages=[https://archive.org/details/lepidopteraexoti00butl/page/126 126]–127}}</ref> Tettigarctidae ᱟᱨ Cicadidae ᱫᱚ [[Jurassic|ᱡᱩᱨᱟᱥᱤᱠ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱥᱮ ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱜᱮ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱱ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱢᱟᱬ ᱫᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱡᱩᱨᱟᱥᱤᱠ (ᱟᱥᱟᱢᱵᱷᱮ ᱑᱖᱕ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱟᱲᱟᱝ) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱷᱚᱥᱤᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱤᱭᱟᱱᱢᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞᱟ ᱠᱨᱮᱴᱟᱥᱤᱭᱚᱥ (mid Cretaceous) ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[Burmese amber|ᱵᱟᱨᱢᱤᱡᱽ ᱟᱢᱵᱟᱨ]] ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱷᱚᱥᱤᱞ ᱠᱚ ᱧᱮᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱡᱮ, ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱟ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩ ᱵᱟᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲ ᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱥᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱛᱷᱤᱨ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲ ᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Hui |last2=Szwedo |first2=Jacek |last3=Labandeira |first3=Conrad C. |last4=Chen |first4=Jun |last5=Moulds |first5=Maxwell S. |last6=Mähler |first6=Bastian |last7=Muscente |first7=A. Drew |last8=Zhuo |first8=De |last9=Nyunt |first9=Thet Tin |last10=Zhang |first10=Haichun |last11=Wei |first11=Cong |last12=Rust |first13=Jes |last13=Wang |first13=Bo |date=2024-01-08 |title=Mesozoic evolution of cicadas and their origins of vocalization and root feeding |journal=Nature Communications |language=en |volume=15 |issue=1 |page=376 |doi=10.1038/s41467-023-44446-x |issn=2041-1723 |pmc=10774268 |pmid=38191461|bibcode=2024NatCo..15..376J }}</ref> ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱯᱷᱚᱥᱤᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱮᱱᱳᱡᱳᱭᱤᱠ (Cenozoic) ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ,<ref name="Moulds2018">{{cite journal |last1=Moulds |first1=M. S. |title=Cicada fossils (Cicadoidea: Tettigarctidae and Cicadidae) with a review of the named fossilised Cicadidae |journal=Zootaxa |date=22 June 2018 |volume=4438 |issue=3 |pages=443–470 |doi=10.11646/zootaxa.4438.3.2 |pmid=30313130 |s2cid=52973182 |url=https://biotaxa.org/Zootaxa/article/download/zootaxa.4438.3.2/33643 |doi-access=free }}</ref> ᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ (modern cicadid) ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ''Davispia bearcreekensis'' (Tibicininae ᱥᱟᱵᱽ-ᱯᱷᱮᱢᱤᱞᱤ), ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[Paleocene|ᱯᱮᱞᱤᱭᱳᱥᱤᱱ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ, ᱟᱥᱟᱢᱵᱷᱮ ᱕᱖–᱕᱙ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Poinar |first1=George |last2=Kritsky |first2=Gene |title=Morphological conservatism in the foreleg structure of cicada hatchlings, Burmacicada protera n. gen., n. sp. in Burmese amber, Dominicicada youngi n. gen., n. sp. in Dominican amber and the extant Magicicada septendecim (L.) (Hemiptera: Cicadidae) |journal=Historical Biology |date=October 2012 |volume=24 |issue=5 |pages=461–466 |doi=10.1080/08912963.2011.603421 |bibcode=2012HBio...24..461P |s2cid=82426789 }}</ref> == ᱡᱤᱣᱤ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹ == === ᱵᱚᱨᱱᱚᱱ === [[File:Gratopsaltria Nigrofuscata Young.jpg|upright|thumb|ᱨᱟᱹᱲ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱟᱯᱟᱱᱤᱡᱽ {{nihongo|ᱢᱤᱱ-ᱢᱤᱱ-ᱡᱮᱢᱤ|ミンミンゼミ|minminzemi}}, ''[[Hyalessa maculaticollis]]'', ᱢᱤᱫ [[ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱨᱮᱧ]] ᱾]] [[File:Platypleura kaempferi (NiiNii cicada).png|200px|thumb|ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱯᱟᱱᱤᱡᱽ {{nihongo|ᱱᱤᱭᱤ-ᱱᱤᱭᱤ-ᱡᱮᱢᱤ|ニイニイゼミ|nīnīzemi}}, ''Platypleura kaempferi'', ᱢᱤᱫ [[ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱨᱮᱧ]] ᱾]] ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱨᱩᱢᱩᱡᱽ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ ᱨᱟᱹᱲ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱚ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱴᱟ (tarsi) ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱡᱚᱲ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ [[Antenna (biology)|ᱮᱱᱴᱮᱱᱟ]] ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱩᱴᱟᱹ ᱫᱚ ᱠᱚᱱ (conical) ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱨ ᱯᱮᱭᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱛᱩᱨᱩᱭ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱳᱴ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱩᱵ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱮᱴᱟ (seta) ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾<ref name=Cuvier/> [[Auchenorrhyncha]] ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱤᱱ ᱫᱚ ᱮᱴᱟᱜ ᱦᱮᱢᱤᱯᱴᱮᱨᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱠᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ [[Rostrum (anatomy)|ᱥᱩᱸᱰ]] (rostrum) ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱚᱦᱚᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱛᱟᱨ-ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱷᱚᱱ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱚᱴᱤᱞ ᱨᱟᱹᱲ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱟᱱ ᱥᱟᱹᱯᱤᱝ (membranes) ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱟᱨ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱨᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱞᱟᱦᱟ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱫᱚ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱥᱮᱫ ᱜᱩᱰᱨᱟᱹᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱫᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱥᱮᱫ ᱩᱰᱩᱠ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾<ref name=Resh/> ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱫᱚᱱ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱞᱟᱹᱵᱤᱛ ᱜᱮᱭᱟ ᱠᱚ, ᱟᱨ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱨᱮᱨᱮᱧ (nymphs) ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱚ ᱫᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮ ᱜᱮ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱮᱴᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱦᱟ ᱠᱟᱴᱟ ᱫᱚ ᱦᱟᱥᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱞᱮᱠᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱮ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ Tettigarctidae ᱫᱚ Cicadidae ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱦᱚᱴᱚᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ([[prothorax]]) ᱫᱚ [[Scutellum (insect anatomy)|ᱥᱠᱩᱴᱮᱞᱚᱢ]] (scutellum) ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱟᱨ ᱱᱩᱠᱩ ᱴᱷᱮᱱ ᱫᱚ ᱴᱤᱢᱯᱮᱱᱟᱞ ᱨᱟᱹᱲ ᱦᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱨ (tympanal apparatus) ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref name=Resh/> [[File:20190828 semi uka.jpg|thumb|ᱢᱤᱫ ᱦᱮᱸᱫᱮ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱟᱡᱟᱜ ᱪᱳᱠᱟᱜ ᱵᱚᱫᱚᱞ ([[Ecdysis|molting]]) ᱠᱮᱫ ᱛᱟᱭᱚᱢ (ᱛᱟᱞᱟ ᱥᱟᱭᱛᱟᱢᱟ ᱯᱨᱤᱯᱷᱮᱠᱪᱟᱨ, ᱡᱟᱯᱟᱱ) ᱾]] ᱦᱟᱨᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱛᱤᱡᱩ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[Imago|ᱤᱢᱟᱜᱳ]] ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱫᱚ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱨᱮ {{convert|2|to|5|cm|in|0|abbr=on}} ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱨᱮᱨᱮᱧ, ᱮᱢᱯᱨᱮᱥ ᱨᱮᱨᱮᱧ (''Megapomponia imperatoria''), ᱟᱜ ᱵᱚᱦᱚᱜ-ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱫᱚ {{convert|7|cm|in|abbr=on}} ᱜᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱟᱨ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱫᱚ {{convert|18|-|20|cm|in|0|abbr=on}} ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾<ref name="Burton2002"/><ref>{{cite book |last1=Flindt |first1=Rainer |title=Amazing Numbers in Biology |date=2006 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-30146-2 |page=10 }}</ref> ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱚᱦᱚᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱨᱮ ᱯᱷᱟᱨᱟᱠ-ᱯᱷᱟᱨᱟᱠ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱡᱚᱴᱤᱞ ᱢᱮᱫ (compound eyes) ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱮᱱᱴᱮᱱᱟ ᱫᱚ ᱢᱮᱫ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱮ ᱚᱱᱟ ᱞᱟᱦᱟ ᱥᱮᱫ ᱚᱰᱚᱠ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱴᱷᱮᱱ ᱯᱮᱭᱟ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ [[Compound eye|ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱢᱮᱫ]] (ocelli) ᱦᱚᱸ ᱵᱚᱦᱚᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱛᱮᱨᱮᱪ (triangle) ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱦᱮᱢᱤᱯᱴᱮᱨᱟ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱤᱱ ᱮᱴᱟᱜ ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱢᱚᱪᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱤᱞᱤᱧ, ᱫᱷᱟᱨ ᱟᱱ [[Rostrum (anatomy)|ᱥᱩᱸᱰ]] (rostrum) ᱞᱮᱠᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱵᱷᱩᱜᱟᱹᱜ ᱠᱟᱛᱮ ᱨᱟᱥᱟ ᱪᱮᱯᱮᱡ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱾<ref name=Capinera/> [[Clypeus (arthropod anatomy)|ᱯᱳᱥᱴᱠᱞᱤᱯᱤᱭᱚᱥ]] (postclypeus) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ, ᱢᱩᱣᱟᱹᱜ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱮᱫ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱜᱮ ᱵᱚᱦᱚᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱦᱟ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ; ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱨᱮ ᱯᱟᱢᱯᱤᱝ ᱢᱟᱥᱮᱞᱥ (pumping musculature) ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾<ref>{{cite book |last=Moulds |first=Maxwell Sydney |title=Australian Cicadas |publisher=New South Wales University Press |year=1990 |page=10 |isbn=978-0-86840-139-3}}</ref> ᱛᱷᱳᱨᱟᱠᱥ (thorax/ᱪᱟᱛᱚᱢ ᱦᱚᱲᱢᱚ) ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱸᱰᱮ ᱜᱮ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱢᱟᱥᱮᱞᱥ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱴᱷᱮᱱ ᱵᱟᱨ ᱡᱚᱲ ᱥᱟᱹᱯᱤᱝ (membranous) ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱨᱥᱤ ᱞᱮᱠᱟ ᱯᱷᱟᱨᱪᱟ (hyaline), ᱠᱟᱹᱡ ᱫᱷᱩᱸᱫᱽᱞᱟᱹ ᱥᱮ ᱨᱚᱝ ᱟᱱ ᱦᱩᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ (wing venation) ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱛᱮ ᱡᱟᱹᱛ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱛᱷᱳᱨᱟᱠᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ [[Operculum (animal)|ᱚᱯᱟᱨᱠᱩᱞᱚᱢ]] (operculum) ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱥᱮᱫ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮ ᱞᱟᱡ (abdomen) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱫᱚᱢ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱮ ᱴᱚᱯᱟᱨ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱞᱟᱡ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱦᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱟᱨ ᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱚ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ, ᱠᱟᱨᱜᱟᱥ ᱞᱮᱠᱟᱱ [[Ovipositor|ᱵᱤᱞᱤ ᱟᱹᱜᱩ ᱦᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱨ]] (ovipositor) ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱡ ᱫᱚ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱨᱮ ᱯᱷᱟᱸᱰᱟ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱨᱟᱹᱲ ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ ᱚᱪᱚᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[Resonating device|ᱨᱮᱡᱳᱱᱮᱴᱤᱝ ᱪᱮᱢᱵᱟᱨ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name=Capinera/> ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱦᱟ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱫᱚ [[Superhydrophobic coating|ᱥᱩᱯᱚᱨᱦᱟᱭᱰᱨᱳᱯᱷᱳᱵᱤᱠ]] (superhydrophobic) ᱜᱮᱭᱟ; ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱦᱩᱰᱤᱧ, ᱢᱮᱱᱚᱜ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱢᱳᱢ (wict/waxy) ᱠᱚᱱ ᱟᱨ ᱵᱷᱩᱸᱴᱟᱹ ᱠᱟᱹᱨᱜᱟᱥ ᱛᱮ ᱴᱚᱯᱟᱨ ᱮᱥᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱫᱟᱜ-ᱵᱟᱭ-ᱟᱴᱠᱟᱣ ᱚᱪᱚᱭ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱯᱚᱨᱚᱛ (film) ᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨᱟ ᱾ ᱫᱟᱜ ᱡᱟᱹᱲᱤ ᱫᱚ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱛᱮ ᱞᱤᱸᱜᱤ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱟᱹᱭᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱥᱟᱯᱷᱟ ᱛᱚᱨᱟᱭᱟ ᱾ ᱫᱟᱜ ᱵᱟᱝ ᱡᱟᱹᱲᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, [[ᱥᱤᱥᱤᱨ]] ᱫᱟᱜ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱡᱟᱣᱨᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱚᱱᱟ ᱫᱟᱜ ᱴᱷᱤᱞᱤ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱮᱱ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱴᱷᱤᱞᱤ ᱵᱮᱱᱟᱣᱼᱟ, ᱩᱱ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱦᱚᱭ ᱨᱮ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱚᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱛᱮ ᱫᱚᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱥᱟᱯᱷᱟ ᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱜᱚᱲᱚ ᱮᱢᱟ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Wisdom |first1=Katrina M. |last2=Watson |first2=Jolanta A. |last3=Qu |first3=Xiaopeng |last4=Liu |first4=Fangjie |last5=Watson |first5=Gregory S. |last6=Chen |first6=Chuan-Hua |title=Self-cleaning of superhydrophobic surfaces by self-propelled jumping condensate |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=26 April 2013 |volume=110 |issue=20 |pages=7992–7997 |doi=10.1073/pnas.1210770110 |pmid=23630277 |pmc=3657783 |bibcode=2013PNAS..110.7992W |doi-access=free}} *{{cite magazine |author=Charles Q. Choi |date=April 29, 2013 |title=Cicada Wings Are Self-Cleaning |magazine=Scientific American |url=http://www.scientificamerican.com/article/cicada-wings-self-cleaning/}}</ref> [[Bacteria|ᱵᱮᱠᱴᱮᱨᱤᱭᱟ]] ᱠᱚ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱟᱬᱜᱚᱱᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱵᱟᱠᱚ ᱞᱟᱜᱟ ᱚᱪᱚᱜᱼᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱱᱮᱱᱳ-ᱢᱟᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱨᱜᱟᱥ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱥᱟᱹᱯᱤᱝ (membranes) ᱫᱚ ᱪᱤᱨᱟᱹ ᱟᱴᱟᱜᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱜᱮ ᱨᱮᱨᱮᱧᱟᱜ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱵᱟᱰᱟᱭᱟᱱ [[Biomaterial|ᱡᱤᱣᱤ-ᱡᱤᱱᱤᱥ]] (biomaterial) ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱮᱠᱴᱮᱨᱤᱭᱟ ᱮ ᱜᱚᱡ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Pogodin |first1=Sergey |last2=Hasan |first2=Jafar |last3=Baulin |first3=Vladimir A. |last4=Webb |first4=Hayden K. |last5=Truong |first5=Vi Khanh |last6=Phong Nguyen |first6=The Hong |last7=Boshkovikj |first7=Veselin |last8=Fluke |first8=Christopher J. |last9=Watson |first9=Gregory S. |last10=Watson |first10=Jolanta A. |last11=Crawford |first11=Russell J. |last12=Ivanova |first12=Elena P. |title=Biophysical Model of Bacterial Cell Interactions with Nanopatterned Cicada Wing Surfaces |journal=Biophysical Journal |date=February 2013 |volume=104 |issue=4 |pages=835–840 |doi=10.1016/j.bpj.2012.12.046 |pmid=23442962 |pmc=3576530 |bibcode=2013BpJ...104..835P}} *{{cite web |author=Bob Yirka |date=March 6, 2013 |title=Researchers find cicada wing structure able to kill bacteria on contact (w/ video) |website=Phys.org |url=http://phys.org/notes/2013-03-cicada-wing-bacteria-contact-video.html}}</ref> === ᱞᱚᱞᱚᱥᱚᱝ ᱥᱟᱢᱵᱽᱲᱟᱣ === ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ''[[Diceroprocta apache]]'' ᱫᱚ ᱮᱴᱟᱜ ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱠᱚ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱚᱞᱚᱥᱚᱝ [[Evaporative cooling|ᱵᱷᱟᱯ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱦᱚᱨᱟ]] (evaporative cooling) ᱛᱮ ᱠᱚ ᱥᱟᱢᱵᱽᱲᱟᱣᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱤᱣᱤᱭᱟᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ [[Sweating|ᱩᱫᱜᱟᱹᱨ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜ]] ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ ᱾ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱚᱞᱚᱥᱚᱝ {{convert|39|C|F|0}} ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤᱜᱼᱟ, ᱩᱱ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱫᱟᱨᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱟᱥᱟ ᱠᱚ ᱪᱮᱯᱮᱡᱟ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱡ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱴᱟᱨᱜᱟᱢ ([[tergum]]) ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱩᱜᱟᱹᱜ ᱠᱚ ᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱟᱜ ᱫᱚ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠ ᱜᱤᱰᱤᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱟᱹᱰᱤ ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱫᱟᱜ ᱚᱰᱚᱠ ᱜᱤᱰᱤ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱫᱟᱜ ᱛᱮ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱ [[Xylem|ᱡᱟᱭᱞᱮᱢ ᱨᱟᱥᱟ]] (xylem sap) ᱡᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱜᱮ ᱦᱩᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱠᱚᱢ ᱞᱚᱞᱚᱥᱚᱝ ᱨᱮ, ᱡᱚᱢ ᱮᱫ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱟᱜ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱛᱮ ᱚᱰᱚᱠ ᱜᱤᱰᱤ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱯᱟᱲᱟᱣ ᱟᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱵᱷᱟᱯ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱦᱚᱨᱟ ᱛᱮ, ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱚᱞᱚᱥᱚᱝ ᱕ °C ᱜᱟᱱ ᱠᱚ ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Hadley |first1=Neil F. |last2=Quinlan |first2=Michael C. |last3=Kennedy |first3=Michael L. |date=1991 |title=Evaporative cooling in the desert cicada: thermal efficiency and water/metabolic costs |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=159 |issue=1 |pages=269–283 |doi=10.1242/jeb.159.1.269 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last=Toolson |first=Eric C. |title=Water Profligacy as an Adaptation to Hot Deserts: Water Loss Rates and Evaporative Cooling in the Sonoran Desert Cicada, Diceroprocta apache |journal=Physiological Zoology |volume=60 |issue=4 |year=1987 |pages=379–385 |doi=10.1086/physzool.60.4.30157899 |s2cid=87904484 }}</ref> ᱵᱟᱝ-ᱜᱤᱛᱤᱞ ᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱟᱫᱚᱢ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱡᱟᱹᱛ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ''Magicicada tredecem'' ᱦᱚᱸ ᱵᱷᱟᱯ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱦᱚᱨᱟ ᱛᱮ ᱟᱠᱚ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱩᱱᱟᱹᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Toolson |first1=Eric C. |last2=Toolson |first2=Elizabeth K. |title=Evaporative cooling and endothermy in the 13-year periodical cicada, Magicicada tredecem |journal=Journal of Comparative Physiology B |year=1991 |volume=161 |issue=1 |pages=109–115 |doi=10.1007/BF00258754 |s2cid=23530728 }}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱞᱴᱟᱹ, ᱮᱴᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱤᱪᱷᱟᱹ ᱛᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱚᱞᱚᱥᱚᱝ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱭ-ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱒ °C (᱔᱐ °F) ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱠᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Sanborn et al 2003"/> === ᱨᱟᱹᱲ === [[File:EB1911 cicada tymbal structure.png|thumb|upright=1.1|ᱨᱮᱨᱮᱧᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱦᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱨ ᱟᱨ ᱢᱟᱥᱮᱞᱥ:<br />a, ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱠᱚᱵᱷᱟᱨ-ᱯᱞᱮᱴ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ;<br />b, ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱ, ᱰᱷᱚᱞ ᱞᱮᱠᱟᱱ [[Tymbal|ᱴᱤᱢᱯᱮᱱᱟᱞ]] (tymbals) ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ;<br />c, ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ, [[Muscle|ᱢᱟᱥᱮᱞᱥ]] ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱴᱤᱢᱯᱮᱱᱟᱞ ᱮ ᱦᱤᱞᱟᱹᱣᱟ;<br />d, ᱡᱤᱨᱟᱹᱣ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱴᱤᱢᱯᱮᱱᱟᱞ;<br />e, ᱦᱤᱞᱟᱹᱣ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱨᱩᱢᱩᱡᱽ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ]] ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ "ᱨᱟᱹᱲ" ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱟᱨ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[Tymbal|ᱴᱤᱢᱯᱮᱱᱟᱞ]] (tymbal) ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱞᱟᱡ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱦᱟ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱚᱲ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱥᱮᱞᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱫᱚ ᱞᱤᱱᱚᱜᱼᱟ, ᱟᱨ [[Resilin|ᱨᱮᱡᱤᱞᱤᱱ]] (resilin) ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱢᱟᱥᱮᱞᱥ ᱞᱟᱹᱵᱤᱛᱚᱜ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱩᱯ ᱛᱮ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱦᱤᱡᱩᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱛᱮ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ ᱨᱟᱹᱲ ᱫᱚ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱮᱦᱚᱸ, ᱟᱫᱚᱢ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱴᱷᱮᱱ ᱫᱚ ᱴᱤᱢᱯᱮᱱᱟᱞ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ, ᱛᱤᱠᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱨᱟᱹᱲ ᱚᱰᱚᱠ (stridulation) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱨᱟ ᱦᱚᱸ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ, ᱛᱷᱳᱨᱟᱠᱥ (thorax) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱜᱟᱨ ᱠᱚᱨᱮ ᱯᱷᱟᱠᱲᱟᱜ ᱠᱚ ᱜᱷᱟᱥᱟᱣᱟ ᱾ ᱪᱤᱱ ᱨᱮᱱ ᱡᱟᱹᱛ ''[[Subpsaltria yangi]]'' ᱨᱮ ᱫᱚ, ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱟᱨ ᱮᱸᱜᱟ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱜᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱜᱷᱟᱥᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱨᱟᱹᱲ ᱠᱤᱱ ᱚᱰᱚᱠ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Luo |first1=Changqing |last2=Wei |first2=Cong |title=Intraspecific sexual mimicry for finding females in a cicada: males produce 'female sounds' to gain reproductive benefit |journal=Animal Behaviour |date=April 2015 |volume=102 |pages=69–76 |doi=10.1016/j.anbehav.2015.01.013 |s2cid=53170339 }}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱟᱹᱲ ᱫᱚ ᱥᱟᱹᱯᱤᱝ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱚᱯᱟᱨ (membranous coverings) ᱟᱨ ᱨᱮᱡᱳᱱᱮᱱᱴ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽ ᱠᱚ (resonant cavities) ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=Cuvier>{{cite book|author1=Cuvier, Georges |author2= Blyth, Edward |author3= Mudie, Robert |author4=Johnston, George| author5= Westwood, John Obadiah |author6= Carpenter, William Benjamin |title=The Animal Kingdom: Arranged After Its Organization, Forming a Natural History of Animals, and an Introduction to Comparative Anatomy |url=https://books.google.com/books?id=fPvRAAAAMAAJ&pg=PA567 |year=1851 |publisher=W. S. Orr and Company |pages=567–570}}</ref> ᱟᱫᱚᱢ ᱡᱟᱹᱛ ᱨᱤᱱ ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱡ ᱫᱚ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱨᱮ ᱯᱷᱟᱸᱰᱟ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱨᱟᱹᱲ ᱵᱟᱠᱥᱟ ([[sound box]]) ᱞᱮᱠᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚ ᱥᱟᱹᱯᱤᱝ (membranes) ᱟᱹᱰᱤ ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱦᱤᱞᱟᱹᱣ ᱠᱟᱛᱮ, ᱢᱤᱫ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ "ᱠᱞᱤᱠ" (click) ᱥᱟᱰᱮ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱨᱟᱹᱲ ᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨᱟ, ᱟᱨ ᱥᱟᱦᱮᱫ ᱱᱟᱞᱤ ([[Invertebrate trachea|tracheae]]) ᱠᱷᱚᱱ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽ ᱠᱚᱫᱚ ᱨᱟᱹᱲ ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ ᱚᱪᱚᱭ ᱞᱮᱠᱟᱱ [[Resonating device|ᱨᱮᱡᱳᱱᱮᱴᱤᱝ ᱪᱮᱢᱵᱟᱨ]] ᱞᱮᱠᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱟᱰᱮ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱰᱷᱮᱨ ᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤᱭᱟ ᱾ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱞᱟᱡ ᱫᱚ ᱟᱡ ᱟᱵᱽ ᱟᱠᱟᱱ ᱰᱟᱹᱨ ᱥᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ([[Substrate (biology)|substrate]]) ᱥᱮᱫ ᱟᱹᱜᱩ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮ ᱯᱷᱟᱨᱟᱠ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱨᱟᱹᱲ ᱮ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱞᱤᱠ ᱥᱟᱰᱮ ᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱦᱚᱨᱟ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱜᱮ, ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱹᱛ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱡᱩᱨᱤ ᱟᱹᱜᱩ ᱨᱟᱹᱲ (mating songs) ᱟᱨ ᱥᱟᱰᱮ ᱥᱤᱜᱽᱱᱟᱞ ᱠᱚ ᱛᱮᱭᱟᱨᱟ, ᱡᱮᱢᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱟᱹᱲ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱟᱠᱚ ᱨᱤᱱ ᱜᱮ ᱡᱩᱨᱤ ᱠᱚ ᱟᱹᱜᱩ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref name="Milne" /> [[Tettigarctidae|ᱛᱮᱛᱤᱜᱟᱨᱠᱴᱤᱰ]] (ᱥᱮ ᱩᱵ ᱟᱱ) ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱚ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱡᱟᱱᱟᱝ (ᱮᱸᱜᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱺᱰᱤ) ᱴᱷᱮᱱ ᱜᱮ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱤᱢᱯᱮᱱᱟᱞ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱦᱚᱭ ᱨᱮ ᱟᱸᱡᱚᱢᱚᱜ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱟᱰᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱛᱮᱭᱟᱨᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱟᱨ ᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱜᱮ ᱢᱤᱫ ᱦᱤᱞᱟᱹᱣ ᱠᱤᱱ ᱛᱮᱭᱟᱨᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩ ᱟᱵᱽ ᱟᱠᱟᱱ ᱫᱟᱨᱮ ᱛᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱚᱢᱩᱱᱤᱠᱮᱥᱚᱱ (communication) ᱨᱮᱱᱟᱜ [[Primitive (phylogenetics)|ᱢᱟᱨᱮ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱠᱚᱣᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱴᱟᱜ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱱᱚᱣᱟ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱦᱚᱨᱟ ᱫᱚ ᱦᱟᱨᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Claridge |first1=Michael F. |last2=Morgan |first2=John C. |last3=Moulds |first3=Maxwell S. |title=Substrate-transmitted acoustic signals of the primitive cicada, Tettigarcta crinita Distant (Hemiptera Cicadoidea, Tettigarctidae) |journal=Journal of Natural History |date=December 1999 |volume=33 |issue=12 |pages=1831–1834 |doi=10.1080/002229399299752 |bibcode=1999JNatH..33.1831C }}</ref> {{Listen |filename=New_Zealand_cicada_song.ogg | title=''Amphipsalta zelandica'' ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ | description=ᱨᱟᱹᱲ, ᱱᱤᱣᱡᱤᱞᱮᱱᱰ, ᱒᱐᱐᱖ | filename2=Tanna_japonensis_v01.ogg |title2=ᱡᱟᱯᱟᱱ ᱨᱮ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ | description2=''[[Tanna japonensis]]'' ᱟᱜ ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ ᱨᱟᱹᱲ, ᱡᱟᱯᱟᱱ, ᱒᱐᱑᱑ | filename3=Cicadas_in_Greece.ogg |title3=ᱜᱽᱨᱤᱥ ᱨᱮ ᱨᱮᱨᱮᱧ | description3=ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ ᱨᱟᱹᱲ, [[Ithaca (island)|ᱤᱛᱷᱟᱠᱟ]], ᱒᱐᱐᱘ | filename4=Cicada_calling_in_Irving,_TX_in_June_of_2012.ogg |title4=ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱮᱠᱞᱟ 'Neotibicen superbus' ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ | description4 =ᱨᱟᱹᱲ, ᱴᱮᱠᱥᱟᱥ, ᱒᱐᱑ canvas}} ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱤᱱ ᱡᱟᱹᱛ ''[[Fidicinini|Fidicina rana]]'' ᱣᱟᱜ ᱠᱩᱥᱤᱭᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱵᱷᱨᱮᱡᱽ ᱞᱚᱞᱚᱥᱚᱝ ᱫᱚ {{convert|29|C|F|0}} ᱜᱟᱱ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱟᱹᱲ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱴᱤᱢᱯᱮᱱᱟᱞ ᱢᱟᱥᱮᱞᱥ (tymbal muscles) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱚᱞᱚᱥᱚᱝ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite journal | last1=Aidley | first1 =D. J. | last2=White | first2=D.C.S. |date=1969 | title=Mechanical properties of glycerinated fibres from the tymbal muscles of a Brazilian cicada |journal=[[Journal of Physiology]] |volume=205 |issue=1 |pages=179–192 |pmid=5347716 |pmc=1348633 | doi=10.1113/jphysiol.1969.sp008959}}</ref> ᱟᱭᱢᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱥᱤᱛᱩᱝ ᱫᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱞᱚᱞᱚ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ; ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱥᱟᱢᱵᱷᱮ ᱢᱤᱫ [[Circadian rhythm|᱒᱔ ᱜᱷᱟᱱᱴᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱚᱠᱨᱚ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web |last1=Turpin |first1=Tom |title=Sound of Insect Music Ushers in Fall Season |url=https://www.agriculture.purdue.edu/agcomm/newscolumns/archives/OSL/2008/September/080911OSL.html |publisher=Purdue University |access-date=27 August 2015 |date=11 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920165622/https://www.agriculture.purdue.edu/agcomm/newscolumns/archives/OSL/2008/September/080911OSL.html |archive-date=20 September 2015 }}</ref> ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱥᱤᱧ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ ᱟᱨ ᱟᱠᱚ ᱞᱚᱞᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[Poikilotherm|ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱚᱞᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱵᱷᱚᱨᱥᱟᱭᱟ]], ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱫᱚᱢ ᱡᱟᱹᱛ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱟᱥᱮᱞᱥ ᱦᱤᱞᱟᱹᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱚᱞᱚᱥᱚᱝ ᱠᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱟᱫᱚᱢ ᱡᱟᱹᱛ ᱫᱚ ᱟᱹᱭᱩᱵ ᱚᱠᱛᱚ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Sanborn et al 2003">{{cite journal |last1=Sanborn |first1=Allen F. |last2=Villet |first2=Martin H. |last3=Phillips |first3=Polly K. |title=Hot-blooded singers: endothermy facilitates crepuscular signaling in African platypleurine cicadas (Hemiptera: Cicadidae: Platypleura spp.) |journal=Naturwissenschaften |date=July 2003 |volume=90 |issue=7 |pages=305–308 |doi=10.1007/s00114-003-0428-1 |pmid=12883772 |s2cid=9090814 |bibcode=2003NW.....90..305S }}</ref> ''[[Kanakia (cicada)|Kanakia gigas]]'' ᱟᱨ ''[[Froggattoides typicus]]'' ᱫᱚ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱜᱮ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ ᱟᱨ ᱞᱚᱞᱚ ᱵᱤᱨ (tropical forests) ᱠᱚᱨᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱮᱴᱟᱜ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱨᱟᱹᱲ ᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛ ᱦᱚᱸ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{cite book |last1=Boulard |first1=Michel |chapter=Acoustic Signals, Diversity and Behaviour of Cicadas (Cicadidae, Hemiptera) |pages=349–368 |doi=10.1201/9781420039337-31 |title=Insect Sounds and Communication |year=2005 |isbn=978-0-429-12200-2 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ewart |first1=A. |last2=Popple |first2=L. W. |title=Songs and calling behaviour of 'Froggattoides typicus' Distant (Hemiptera: Cicadoidea: Cicadidae), a nocturnally singing cicada |journal=The Australian Entomologist |volume=34 |issue=4 |date=December 2007 |pages=127–139 |url=https://search.informit.org/doi/10.3316/INFORMIT.070734889311858 }}</ref> ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱩᱥᱩᱞ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ ᱾ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱡᱟᱹᱛ ᱨᱤᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱚᱸᱰᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱩᱥᱩᱞ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱚᱠᱛᱚ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Sueur |first1=J. |last2=Aubin |first2=T. |title=Is microhabitat segregation between two cicada species (''Tibicina haematodes'' and ''Cicada orni'') due to calling song propagation constraints? |journal=Naturwissenschaften |date=2003-07-01 |volume=90 |issue=7 |pages=322–326 |doi=10.1007/s00114-003-0432-5 |pmid=12883776 |bibcode=2003NW.....90..322S |s2cid=25048233 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sueur |first1=Jérôme |title=Cicada acoustic communication: potential sound partitioning in a multispecies community from Mexico (Hemiptera: Cicadomorpha: Cicadidae) |journal=Biological Journal of the Linnean Society |date=2002-03-01 |volume=75 |issue=3 |pages=379–394 |doi=10.1046/j.1095-8312.2002.00030.x |doi-access=free }}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱚᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ, ᱚᱸᱰᱮ ᱠᱮᱞᱤᱯᱷᱳᱨᱱᱤᱭᱟ ᱨᱤᱱ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱡᱟᱹᱛ, ''[[Okanagana|Okanagana pallidula]]'' ᱟᱨ ''[[Okanagana vanduzeei|O. vanduzeei]]'' ᱫᱚ ᱫᱟᱨᱮ ᱵᱩᱴᱟᱹ ᱨᱮ ᱚᱛ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱷᱩᱜᱟᱹᱜ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱨᱚᱱ ᱫᱚ ᱱᱤᱛ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱵᱷᱩᱜᱟᱹᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤᱜᱼᱟ ᱥᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱚᱫᱚᱞᱚᱜᱼᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱠᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱡᱤᱣᱤᱭᱟᱱ ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱩᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Sanborn |first1=Allen |last2=Phillips |first2=Polly |title=No acoustic benefit to subterranean calling in the cicada ''Okanagana pallidula'' Davis (Homoptera: Tibicinidae) |journal=Great Basin Naturalist |date=1995-10-31 |volume=55 |issue=4 |url=https://scholarsarchive.byu.edu/gbn/vol55/iss4/12/ }}</ref> ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱨᱟᱹᱲ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱜᱮ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠ ᱨᱮᱦᱚᱸ, ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱡᱟᱱᱟᱝ ᱴᱷᱮᱱ ᱜᱮ ᱥᱟᱰᱮ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱹᱯᱤᱝ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[Tympanal organ|ᱴᱤᱢᱯᱮᱱᱟ]] (tympanum) ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱞᱩᱛᱩᱨ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ ᱾ ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱨᱟᱹᱲ ᱚᱰᱚᱠ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱴᱤᱢᱯᱮᱱᱟ ᱫᱚ ᱠᱚ ᱵᱚᱱᱫᱚ ᱠᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱛᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱫᱟᱲᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡᱚᱜᱼᱟ; ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱟᱫᱚᱢ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱑᱒᱐ [[Sound#Sound Pressure Level|dB (SPL)]] ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱩᱥᱩᱞ ᱥᱟᱰᱮ ᱠᱚ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ,<ref name="5050.co.za">{{cite web |date=2 June 2002 |title=Cicada noise |url=http://www.5050.co.za/inserts.asp?ID=3234 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004162419/http://www.5050.co.za/inserts.asp?ID=3234 |archive-date=4 October 2006 |access-date=3 August 2011 |work=50/50 |location=[[New Zealand|NZ]]}}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ ᱥᱟᱰᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web | last=Craig | first=Owen | publisher=[[ABC Science]] | place=[[Australia]] | date=2001-02-17 | title=Summer of singing cicadas | url=http://www.abc.net.au/science/articles/2001/02/17/2822486.htm | access-date=23 December 2006}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱟᱹᱲ ᱫᱚ ᱩᱱᱟᱹᱜ ᱡᱩᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱡᱮ ᱡᱚᱫᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ "ᱥᱩᱨ ᱨᱮ" ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟᱭ, ᱛᱚᱵᱮ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱫᱟᱲᱮ ᱡᱟᱭᱡᱩᱜᱽ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱞᱴᱟᱹ, ᱟᱫᱚᱢ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱤᱪ (pitch) ᱫᱚ ᱩᱱᱟᱹᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱡᱮ ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱵᱟᱠᱚ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱧᱟᱢ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="insecteducation">{{Cite web|work=Insect education |date=2008-09-09 |title=Arthropoda |url=http://www.insecteducation.com/tag/arthropoda |access-date=2009-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713040007/http://www.insecteducation.com/tag/arthropoda |archive-date=13 July 2011 }}</ref> ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱞᱩᱛᱩᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱚ, ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ ᱚᱠᱟ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱚᱱᱟ ᱴᱷᱤᱠ-ᱴᱷᱟᱠ ᱞᱟᱹᱭ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱩᱥᱠᱤᱞ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱤᱪ (pitch) ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱚᱠᱛᱚ ᱢᱤᱫ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱞᱩᱛᱩᱨ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱟᱰᱮ ᱫᱚ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱜᱮ ᱟᱸᱡᱚᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱟᱨ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱮᱴᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱜᱩᱴ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ ᱾ ᱡᱩᱨᱤ ᱟᱹᱜᱩ ᱨᱟᱹᱲ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ, ᱟᱭᱢᱟ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱚᱛᱚᱨ/ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱨᱟᱹᱲ (distress call) ᱦᱚᱸ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱛᱚᱯᱟᱜ-ᱛᱚᱯᱟᱜ ᱟᱨ ᱵᱟᱝ-ᱴᱷᱟᱣᱠᱟᱹ ᱥᱟᱰᱮ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱛᱤᱡᱩ ᱫᱚ ᱠᱚ ᱥᱟᱵ ᱮᱭᱟ ᱥᱮ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟᱭ ᱩᱱ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱫᱚᱢ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱨᱩᱢᱩᱡᱽ ᱨᱟᱹᱲ (courtship songs) ᱦᱚᱸ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱛᱷᱤᱨ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱨᱟᱹᱲ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱩᱨ ᱛᱮ ᱦᱮᱡ ᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱧᱟᱯᱟᱢ ᱨᱟᱹᱲ (encounter calls) ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱟ, ᱨᱩᱢᱩᱡᱽ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱥᱮ ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ ᱨᱟᱹᱲ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱱᱤᱡᱮᱨᱟᱜ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Villet |first1=Martin H. |last2=Sanborn |first2=Allen F. |last3=Phillips |first3=Polly K. |title=Endothermy and chorusing behaviour in the African platypleurine cicada Pycna semiclara (Germar, 1834) (Hemiptera: Cicadidae) |journal=Canadian Journal of Zoology |date=2003 |volume=81 |issue=8 |pages=1437–1444 |doi=10.1139/z03-119 |bibcode=2003CaJZ...81.1437V }}</ref> ᱛᱤᱡᱩ ᱥᱟᱬᱮᱥᱤᱭᱟᱹ (entomologists) ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱹᱛ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱮ ᱮᱠᱞᱟ ᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ, ᱟᱨ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱰᱮ ᱡᱟᱣᱨᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱪᱷᱱᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=E. |last2=Price |first2=B. W. |last3 =Rycroft | first3=S. D. | last4= Villet |first4 = M. H. |date=2015 |title=Global Cicada Sound Collection I: Recordings from South Africa and Malawi by B. W. Price & M. H. Villet and harvesting of BioAcoustica data by GBIF |journal=Biodiversity Data Journal |volume=3 |issue=3 |article-number=e5792 |doi=10.3897/BDJ.3.e5792|pmid=26379465 |pmc=4568402 |doi-access=free }}</ref> === ᱡᱤᱣᱤ ᱪᱚᱠᱨᱚ === ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱫᱚᱢ ᱡᱟᱹᱛ ᱨᱮ, ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱛᱮ ᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱟᱹᱜᱩ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ ᱾ ᱢᱤᱢᱤᱫ ᱫᱷᱟᱣ, ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱟẺᱰᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱮᱱ ᱡᱟᱣᱨᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱡᱷᱚᱸᱠᱟᱨ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱲᱟ ᱾ ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱨᱮ ᱫᱚ, ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱯᱟᱱᱛᱮ ᱛᱩᱞᱩᱡ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱩᱪᱷᱟᱹᱲᱟ, ᱟᱨ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱨᱟᱹᱲ ᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱛᱷᱤᱨ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ Tettigarctidae ᱫᱚ ᱮᱴᱟᱜ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱠᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱸᱡᱚᱢᱚᱜ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱟᰰᱰᱮ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱟᱠᱚ ᱟᱵᱽ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱦᱤᱞᱟᱹᱣ ([[Substrate (biology)|substrate]]) ᱠᱚ ᱛᱮᱭᱟᱨᱟ ᱾ ᱡᱩᱨᱤ ᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱫᱟᱨᱮ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱰᱟᱹᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱳᱠᱟᱜ ᱜᱮᱫ ᱵᱷᱩᱜᱟᱹᱜ ᱠᱟᱛᱮ ᱚᱸᱰᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱤᱞᱤ ᱠᱚᱭ ᱫᱚᱦᱚᱭᱟ ᱾<ref name=Resh/> ᱦᱟᱥᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱚᱰᱚᱠ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱦᱟᱯᱛᱟ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱨᱮᱜᱮ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱥᱟᱺᱰᱤ ᱟᱨ ᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱜᱚᱡᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱱᱩᱠᱩ ᱴᱷᱮᱱ ᱢᱚᱪᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱩᱛᱨᱤᱥᱚᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱨᱟᱥᱟ ᱠᱚ ᱪᱮᱯᱮᱡ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱡᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱢᱟᱬ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱱᱩᱠᱩ ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱟᱨᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱡᱤᱣᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱫᱚ ᱵᱟᱨ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱠᱚᱢ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱵᱤᱞᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱨᱮᱨᱮᱧ ([[Nymph (biology)|nymphs]]) ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱚᱛ ᱨᱮ ᱧᱩᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱟᱥᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱠᱚ ᱵᱷᱩᱜᱟᱹᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱡᱤᱣᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱦᱟᱥᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱨᱩᱯ ᱨᱮ ᱟᱥᱟᱢᱵᱷᱮ {{Convert|6 - 24|in|cm|abbr=on}} ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱵᱤᱛᱟᱹᱣᱟ ᱾ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱚ ᱦᱟᱥᱟ ᱞᱟ ᱟᱨ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱮᱦᱮᱫ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱞᱟᱦᱟ ᱠᱟᱴᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱡᱟᱭᱞᱮᱢ ([[xylem]]) ᱨᱟᱥᱟ ᱠᱚ ᱪᱮᱯᱮᱡᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱨᱟ ᱨᱮ, ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱟᱨ ᱵᱷᱩᱜᱟᱹᱜ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱫᱚ ᱤᱡ-ᱫᱟᱜ ᱛᱮ ᱴᱚᱯᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱞᱳᱥᱳᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱨᱮ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱷᱩᱜᱟᱹᱜ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱛᱮ ᱦᱚᱭ ᱵᱚᱞᱚᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱚᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱦᱟᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱩᱨᱩ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱴᱟᱣᱟᱨ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ ([[instar]]) ᱨᱮ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱥᱩᱲᱚᱝ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱟᱨ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name=Resh/> ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱫᱷᱟᱣ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱪᱳᱠᱟᱜ ᱠᱚ ᱵᱚᱫᱚᱞᱟ ([[Ecdysis|molting]]), ᱟᱨ ᱦᱟᱨᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱨᱩᱯ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱟᱹᱜᱤ ᱟᱠᱟᱱ ᱚᱱᱟ ᱦᱟᱨᱛᱟ ᱥᱮ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱪᱳᱠᱟᱜ ([[exuviae]]) ᱫᱚ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱫᱟᱨᱮ ᱪᱳᱠᱟᱜ ᱨᱮᱜᱮ ᱟᱴᱠᱟᱣ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name=Grimaldi>{{cite book|author1=Grimaldi, David |author2=Engel, Michael S. |title=Evolution of the Insects |url=https://books.google.com/books?id=odQmAAAAQBAJ&pg=PA308 |year=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-26877-7 |page=308}}</ref> ᱰᱷᱮᱨ ᱛᱮᱫ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱤᱣᱤ ᱪᱚᱠᱨᱚ ᱫᱚ ᱒-᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱟᱫᱚᱢ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱡᱤᱣᱤ ᱪᱚᱠᱨᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱱ ᱡᱮᱱᱟᱥ, ''[[Magicicada]]'', ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ "ᱵᱽᱨᱩᱰᱥ" (broods/ᱡᱷᱟᱸᱠ) ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱑᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ (Brood XIII), ᱥᱮ ᱚᱱᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱫᱚᱢ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱑Labels ᱥᱮᱨᱢᱟ (Brood XIX) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤᱣᱤ ᱪᱚᱠᱨᱚ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣᱟ ᱾<ref name=milman>{{cite news| last=Milman | first=Oliver | title=US braces for cicadas by the trillion as two broods of periodic insects coincide | newspaper=The Observer| date=7 April 2024 | url=https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/07/cicada-geddon-brood-season-midwest-eastern}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱡᱤᱣᱤ ᱪᱚᱠᱨᱚ ᱫᱚ ᱥᱤᱠᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱡᱤᱣᱤᱭᱟᱱ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱜᱚᱡ ᱥᱤᱸᱜᱤ ᱵᱚᱨᱳ (cicada killer wasp) ᱟᱨ ᱥᱤᱭᱟᱹᱲᱤ ᱛᱤᱡᱩ (praying mantis) ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱦᱟᱨᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱩᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite book | last=Haga | first=Enoch | chapter=6. Eratosthenes goes bugs! | at=pp. 71–80, fig. 8, table 9 | title=Exploring Prime Numbers on Your PC and the Internet | publisher=Enoch Haga | year=1994–2007 | lccn=2007900755 | isbn=978-1-885794-24-6}}.</ref><ref>{{Cite encyclopedia | last=Haga | first=Enoch | title=Sequence A161664, Safe periods for the emergence of cicada species on prime number cycles | url=https://oeis.org/A161664 | editor-first=NJA | editor-last=Sloane | encyclopedia=The On-Line Encyclopedia of Integer Sequences | year=2009}}.</ref><ref>{{Cite web|url=http://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:7petalJade.jpg | format=[[JPEG]] | type=image | title=Scanjet image of 7-petal flower from Jade plant approximately 25 years or more years old in Livermore, California |publisher= Wikimedia | access-date=20 September 2009 }}</ref> ᱠᱚᱢ ᱡᱤᱣᱤ ᱪᱚᱠᱨᱚ (ᱠᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱵᱟᱨ ᱥᱮᱨᱢᱟ) ᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱥᱤᱠᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱡᱤᱣᱤᱭᱟᱱ ᱫᱚ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱞᱮᱠᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱵᱟᱭ ᱥᱤᱠᱟᱹᱨ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱠᱚᱣᱟ; ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ, ᱢᱤᱫ ᱑᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱡᱤᱣᱤ ᱪᱚᱠᱨᱚ ᱟᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱡᱤᱣᱤ ᱪᱚᱠᱨᱚ ᱟᱱ ᱥᱤᱠᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱠᱮᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱘ canvas (᱕ × ᱑᱗) ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱜᱮ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱮ ᱧᱟᱢᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱝ-ᱚᱵᱷᱟᱡᱽ (non-prime) ᱪᱚᱠᱨᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱑᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱟᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱜᱮ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟᱭ ᱾<ref name=dijusto>{{citation |last=Di Justo | first=Patrick | title=The Cicada's Love Affair With Prime Numbers | magazine=The New Yorker | date=13 May 2013 | url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-cicadas-love-affair-with-prime-numbers}}</ref> ᱮᱴᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ (hypothesis) ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱡᱤᱣᱤ ᱪᱚᱠᱨᱚ ᱫᱚ ᱵᱚᱨᱚᱯᱷ ᱡᱩᱜᱽ (ice ages) ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱫᱟᱲᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱟᱨᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱞᱮᱱᱟ, ᱟᱨ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱚᱰᱚᱠ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱢᱮᱥᱟ ᱮᱱᱟ ᱠᱚ (hybridized), ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚ ᱵᱟᱹᱜᱤᱭᱟᱫᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱵᱟᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱫᱚ [[prime number|ᱚᱵᱷᱟᱡᱽ ᱞᱮᱠᱷᱟ]] ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite journal |author=Yoshimura, J. |year=1997|title= The Evolutionary Origins of Periodical Cicadas During Ice Ages|journal= The American Naturalist|volume= 149|issue=1|pages= 112–124|doi=10.1086/285981|bibcode=1997ANat..149..112Y |s2cid=84915706}}</ref> ᱑᱓ ᱟᱨ ᱑᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱟᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱢᱤᱰᱣᱮᱥᱴᱚᱨᱱ (midwestern) ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱒᱒᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ (᱑᱓ × ᱑᱗) ᱨᱮ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱒᱐᱒᱔ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱫᱚ ᱑᱘᱐᱓ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=milman/> <gallery mode="packed" heights="200px" > File:Emerging cicada.jpg|ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱚᱰᱚᱠ ᱟᱠᱟᱱ ᱞᱟᱹᱵᱤᱛ ᱨᱮᱨᱮᱧ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱩᱰᱟᱹᱣ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱚᱦᱚᱲᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱛᱟᱺᱜᱤ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ File:Cicada Close-Up.jpg|ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱟᱹᱴᱩᱵ ᱨᱮ ᱥᱟᱵ ᱟᱠᱟᱱ ᱱᱟᱣᱟ ᱚᱰᱚᱠ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱟᱨᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ File:Cicada skin.jpg|ᱦᱟᱨᱟ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱚᱰᱚᱠ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱵᱟᱹᱜᱤ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱪᱳᱠᱟᱜ File:Cicada_exuviae_clinging_to_a_leaf.jpg|alt=An empty cicada skin captured in June 2024 in Rab Croatia|ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱨᱮ ᱟᱴᱠᱟᱣ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱟᱠᱟᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱟᱜ ᱪᱳᱠᱟᱜ </gallery> === ᱡᱚᱢᱟᱜ === ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱨᱮᱨᱮᱧ (nymphs) ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱨᱮ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[oak|ᱳᱠ]], [[cypress|ᱥᱟᱭᱯᱨᱮᱥ]], [[willow|ᱩᱭᱞᱳ]], [[Fraxinus|ᱮᱥ]] ᱟᱨ [[maple|ᱢᱮᱯᱞ]] ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱟᱭᱞᱮᱢ (xylem) ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱟᱥᱟ ᱠᱚ ᱪᱮᱯᱮᱡᱟ ᱾ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱫᱚ ᱞᱟᱹᱭᱚᱜᱼᱟ ᱡᱮ ᱦᱟᱨᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱟᱠᱚ ᱡᱚᱢᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱜᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱪᱮᱯᱮᱡ ᱢᱚᱪᱟ ᱛᱮ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱟᱥᱟ ᱠᱚ ᱧᱩᱭ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref>Elliott, Lang, and Wil Hershberger. (2007). ''The Songs of Insects''. Boston: Houghton Mifflin Co. pp. 184–185. {{ISBN|0618663975}}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://insects.about.com/od/truebugs/p/percicadas.htm |title=Periodical Cicadas - Genus Magicicada |access-date=4 June 2011 |archive-date=21 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110921220226/http://insects.about.com/od/truebugs/p/percicadas.htm }}</ref> ᱡᱟᱭᱞᱮᱢ ᱨᱟᱥᱟ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱧᱩ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱴᱷᱤᱞᱤ-ᱴᱷᱤᱞᱤ ᱛᱮ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ ᱞᱮᱠᱟ ᱫᱟᱜ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱟ (excrete) ᱾<ref>{{cite web | url=https://www.cicadamania.com/cicadas/do-cicadas-pee/ | title=Do cicadas pee? | date=28 June 2015 }}</ref> ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱟᱪᱷᱟ ᱫᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱮᱴ (jet) ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱜᱽ ᱫᱚ ᱓ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱨᱚᱛᱤ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱩᱠᱩ ᱡᱚᱛᱚ ᱵᱤᱪᱷᱱᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱤᱣᱤᱭᱟᱱ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱞᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚᱭᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱛᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱫᱚᱢ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱛᱳᱣᱟᱧᱩ ᱡᱤᱣᱤᱭᱟᱱ (mammals) ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/03/11/science/cicadas-pee-stream.html |title=When Cicadas Emerge, Things Might Get a Little Wet |work=The New York Times |date=11 March 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Challita, E. J., & Bhamla, M. S. |date=2024 |title=Unifying fluidic excretion across life from cicadas to elephants |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=121 |issue=13 |article-number=e2317878121 |doi=10.1073/pnas.2317878121|pmid=38466877 |pmc=10990113 |bibcode=2024PNAS..12117878C }}</ref> === ᱞᱟᱲᱟᱣᱱᱟ (Locomotion) === ᱮᱴᱟᱜ ᱚᱣᱪᱮᱱᱳᱨᱦᱤᱱᱪᱷᱟ (Auchenorrhyncha) ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱟ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ, ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱫᱚᱱ (saltation) ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Burrows |first1=M. |title=Jumping mechanisms of treehopper insects (Hemiptera, Auchenorrhyncha, Membracidae) |journal=Journal of Experimental Biology |date=March 2013 |volume= 216|issue=5|pages=788–799 |doi=10.1242/jeb.078741 |pmid=23155084|doi-access=free }}</ref> ᱩᱱᱠᱩ ᱴᱷᱮᱱ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱲᱟᱣᱱᱟ ᱦᱚᱨᱟ, ᱛᱟᱲᱟᱢ ᱟᱨ ᱩᱰᱟᱹᱣ ᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱜᱮ ᱛᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱛᱟᱲᱟᱢ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱥᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱫᱟᱹᱲ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ, ᱟᱨ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱥᱮᱱᱴᱤᱢᱤᱴᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱚ ᱰᱟᱹᱣ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ (ᱠᱚ ᱩᱰᱟᱹᱣᱜᱼᱟ) ᱾<ref name=Resh/> == ᱱᱳᱴ ᱠᱚ == {{notelist}} == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{Reflist|refs= <ref name=auto17> {{Cite web| url = https://www.aswangproject.com/formation-of-the-world-kapampangan-mythology/ | title = Formation of the World, Kapampangan Mythology | website = Aswang Project | date = 12 September 2017 }}</ref> }} == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱢᱮ == * {{cite book |last=Clausen |first=Lucy W. |date=1954 |title=Insect Fact and Folklore |publisher=Macmillan|oclc= |isbn= }} {{ISBN?}} * {{cite web |author=Egan, Rory B. |date=1994 |url=http://www.bugbios.com/ced3/cicada_ancgrcult.html |title=Cicada in Ancient Greece |access-date=28 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061110080531/http://www.bugbios.com/ced3/cicada_ancgrcult.html |archive-date=10 November 2006 }} * {{cite journal | last1=Hoppensteadt | first1=Frank C | first2=Joseph B | last2=Keller | year=1976 | title=Synchronization of periodical cicada emergences | url=http://www.math.pitt.edu/~bard/classes/mth3380/cicada_hi.pdf | journal=[[Science (journal)|Science]] | volume=194 | issue=4262 | pages=335–337 | bibcode=1976Sci...194..335H | doi=10.1126/science.987617 | pmid=987617 | access-date=3 August 2011 | archive-date=9 November 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161109010853/http://www.math.pitt.edu/~bard/classes/mth3380/cicada_hi.pdf }} * {{cite web |last=Main |first=Douglas |title=Trillions of cicadas are coming to the U.S. Here's why that's a good thing. |date=3 May 2021 |website=National Geographic |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/brood-x-cicadas-actually-good-fear-not|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503173228/https://www.nationalgeographic.com/animals/article/brood-x-cicadas-actually-good-fear-not|archive-date=3 May 2021}} * {{cite book | last=Myers |first=JG | year=1929 | title=Insect Singers: A Natural History of the Cicadas | publisher=Routledge|oclc= }}{{ISBN?}} * {{cite web | last=Ramel | first=Gordon | year=2005 | title=The Singing Cicadas | url=http://www.earthlife.net/insects/cicadidae.html | access-date=31 January 2007 | publisher=Earth Life | archive-date=10 February 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070210194613/http://www.earthlife.net/insects/cicadidae.html | url-status=dead }} * {{cite book | last=Riegel | first=Garland | title=Cicada in Chinese Folklore | series=Melsheimer Entomological Series | issue=3rd | year=1994 | publisher=Bug bios | url=http://www.bugbios.com/ced3/cicada_chfolk.html | access-date=28 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061110080636/http://www.bugbios.com/ced3/cicada_chfolk.html | archive-date=10 November 2006 }} * {{cite book | last=Walker | first=Annette | title=The Reed Handbook of Common New Zealand Insects | publisher=Reed | year=2000 | isbn=978-0-7900-0718-2}} == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱠᱚ == {{Commons category|Cicadoidea}} {{Wikispecies|cicadidae}} {{wiktionary}} * [https://www.cicadamania.com/ Cicada Mania] – ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱣᱮᱵᱽᱥᱟᱭᱤᱴ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱫᱩᱱᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱦᱟᱦᱟᱲᱟ ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ * [http://www.masscic.org/ ''Massachusetts Cicadas''] ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱪᱟᱞ-ᱪᱚᱞᱚᱱ, ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ, ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱠᱚ, ᱯᱟᱸᱡᱟ ᱧᱟᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤ, ᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱳ ᱠᱚ, ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱟᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱢᱮᱯ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ * [https://www.sciencenews.org/article/cicadas-climb-trees-shadows To climb trees, cicadas look to the shadows] (ᱫᱟᱨᱮ ᱫᱮᱡᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ, ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱩᱢᱩᱞ ᱠᱚ ᱯᱟᱸᱡᱟᱭᱟ) ᱾ ᱩᱢᱩᱞ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱧᱟᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱩᱱᱟᱹᱨ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱠᱳᱴᱳᱴᱮᱠᱥᱤᱥ (skototaxis) ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱪᱳᱠᱟᱜ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱟᱨᱮ ᱯᱟᱸᱡᱟ ᱧᱟᱢ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟ ᱾ [[Science News]], ᱒ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒0᱒᱖ * [https://cicadas.uconn.edu/ Cicadas.uconn.edu/ Brood mapping project] – ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱮᱠᱳᱨᱰ ᱟᱨ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱫ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ ᱠᱳᱭ ᱟ * [http://www.insectsingers.com/100th_meridian_cicadas/index.html ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟᱰᱟ ᱨᱤᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱠᱳᱨᱰ ᱟᱨ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱛᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ] * [https://entnemdept.ufl.edu/creatures/misc/bugs/cicadas.htm ᱯᱷᱞᱳᱨᱤᱰᱟ ᱨᱤᱱ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ, ''Neocicada hieroglyphica'', ''Tibicen'', ''Diceroprocta'' ᱟᱨ ''Melampsalta'' ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚ] [[University of Florida]]/[[Institute of Food and Agricultural Sciences|IFAS]] ᱟᱜ ''Featured Creatures'' ᱨᱮ * [http://inside.msj.edu/academics/faculty/kritskg/cicada/Site/Cicada_home.html Greater Cincinnati Cicada Information & Teaching Resources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416023248/http://inside.msj.edu/academics/faculty/kritskg/cicada/Site/Cicada_home.html |date=16 April 2013 }} – College of Mt Saint Joseph ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱮᱨᱮᱧ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱥᱟᱭᱤᱴ * [https://www.lib.ncsu.edu/specialcollections/digital/metcalf/index.html ᱰᱨ. ᱢᱮᱴᱠᱟᱞᱯᱷ (DrMetcalf): ᱨᱮᱨᱮᱧ, ᱥᱟᱠᱟᱢ-ᱞᱟᱰᱟᱜ (leafhoppers), ᱯᱞᱟᱱᱴᱦᱳᱯᱟᱨ, ᱥᱯᱤᱴᱚᱞᱵᱚᱜᱽ, ᱟᱨ ᱫᱟᱨᱮ-ᱞᱟᱰᱟᱜ (treehoppers) ᱠᱚ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱢᱤᱫ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱵᱷᱟᱱᱰᱟᱨ] {{Hemiptera|1}} {{Insects in culture}} {{Cicada Broods}} {{Meat}} {{Authority control}} {{Taxonbar|from=Q1947892}} [[Category:ᱨᱮᱨᱮᱧ| ]] [[Category:Cicadomorpha]] [[Category:ᱡᱚᱢᱚᱜ ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱚ]] [[Category:ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱮ ᱛᱤᱡᱩ ᱠᱚ]] [[Category:Extant Late Triassic first appearances]] [[Category:Taxa named by Pierre André Latreille]] 8xmbkcvn6gwoslnqjal5z04b9fod966 ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ 0 36289 195433 193626 2026-07-23T11:58:12Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195433 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱢ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ}} {{Infobox airline | airline = ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ | logo = Air India Express logo.svg | logo_size = 250px | image = VT-BXY Air India Express.jpg | image_size = | caption = ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ [[:en:Boeing 737 MAX#737 MAX 8|ᱵᱚᱭᱤᱝ ᱗᱓᱗ ᱢᱮᱠᱥ ᱘]] | fleet_size = ᱑᱐᱖ | destinations = [[:en:List of Air India Express destinations|᱖᱒]] | IATA = IX | ICAO = AXB | callsign = ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ | parent = [[ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ]] | founded = {{Start date and age|2005|3|df=yes}} | commenced = {{Start date and age|2005|4|29|df=yes}} | headquarters = [[ᱜᱩᱨᱜᱟᱶ]], [[ᱦᱚᱨᱤᱭᱟᱬᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ | bases = | hubs = {{ubl |[[ᱠᱮᱢᱯᱮᱜᱚᱰᱟ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ([[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]]) |[[ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ([[ᱫᱤᱞᱞᱤ]]) |[[ᱪᱷᱚᱛᱨᱚᱯᱚᱛᱤ ᱥᱤᱵᱟᱡᱤ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱡᱽ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ([[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]])}} | secondary_hubs = | focus_cities = | key_people = {{bulleted list| | ᱱᱤᱯᱩᱱ ᱟᱜᱽᱨᱟᱣᱟᱞ (ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ)}} | frequent_flyer = ᱴᱟᱴᱟ ᱱᱭᱩᱯᱟᱥ | revenue = {{increase}} {{INRConvert|160.33|b}} (FY2025)<ref name="FY">{{cite web|url=https://www.tata.com/content/dam/tata/pdf/fy25/Tata-Sons-Annual-Report-FY25.pdf|title=Tata Sons FY25 Annual report |work=Air India|page=6|date=6 September 2024}}</ref> | net_income = {{decrease}} {{INRConvert|-56.78|b}} (FY2025)<ref name="FY"/> | assets = | equity = | num_employees = ᱘,᱐᱐᱐ (ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱒᱕ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ)<ref name="TOI"/> | website = {{URL|airindiaexpress.com}} }} '''ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ''' ᱫᱚ [[ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ|ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱞᱤᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱢ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬ ᱫᱷᱟᱯ ᱫᱚ [[ᱜᱩᱨᱜᱟᱶ]], [[ᱦᱚᱨᱤᱭᱟᱬᱟ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱒᱐᱒᱖ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱭᱟᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱔᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱟᱨ ᱑᱗ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮ ᱫᱤᱱᱟᱹᱢ ᱕᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱠᱮᱢᱯᱮᱜᱚᱰᱟ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]], [[ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱟᱨ [[ᱪᱷᱚᱛᱨᱚᱯᱚᱛᱤ ᱥᱤᱵᱟᱡᱤ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱡᱽ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱫᱚ ᱒᱙ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱐᱕ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚᱠᱟᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱚᱱᱪ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱭᱟᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱛᱟᱞᱟ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱟᱨ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱮᱥᱤᱭᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱢᱚᱱᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱹᱞᱩ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=https://www.tataneu.com/pages/travel/flights/how-to-differentiate-air-india-and-air-india-express|title=How to Differentiate Air India and Air India Express|work=[[Tata Group]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="NDTV">{{cite web|url=https://www.ndtvprofit.com/business/air-india-express-the-next-big-thing-in-indian-aviation|title=Air India Express: The Next Big Thing In Indian Aviation|work=[[NDTV]]|date=19 October 2023|access-date=1 June 2025}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱢ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱜᱚᱴᱟ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱟᱵᱽ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱯᱚᱭᱮᱱᱴ ᱴᱩ ᱯᱚᱭᱮᱱᱴ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GE19Df03.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050524205332/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GE19Df03.html |url-status=unfit |archive-date=24 May 2005 |title=India's common man flies|work=[[The Asia Times Online]]|access-date=20 September 2016}}</ref> ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱨᱮ ᱢᱩᱬ ᱫᱷᱟᱯ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱒᱐᱑᱓ ᱨᱮ [[ᱠᱚᱪᱤ]] ᱨᱮ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news|last=Ramavarman|first=T.|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Shifting-of-Air-India-Express-headquarters-to-Kochi-gets-nod/articleshow/17606736.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615085106/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-14/kochi/35819011_1_aie-air-india-express-ansbert-d-souza|url-status=live|archive-date=15 June 2013|title=Shifting of Air India Express headquarters to Kochi gets nod|work=[[The Times of India]]|date=14 December 2012|access-date=5 February 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/air-india-express-route-scheduling-from-city-soon/article4282465.ece|title=Air India Express route scheduling from city soon|work=[[The Hindu]]|access-date=1 July 2016|date=7 January 2013}}</ref> ᱒᱐᱑᱐ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱨᱤᱱ ᱵᱩᱦᱤᱱ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱫᱚ ᱚᱯᱟᱨᱮᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱱ ᱞᱮᱱᱟ, ᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱞᱟᱵᱷ ᱞᱮᱠᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="NDTV"/><ref>{{cite news |title=Air India Express reports highest ever net profit at Rs 412 crore |url=https://www.business-standard.com/article/companies/air-india-express-reports-highest-ever-net-profit-at-rs-412-crore-120102801569_1.html |date=29 October 2020 |work=[[Business Standard]] |access-date=1 June 2025}}</ref> ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱒᱔ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱯᱤᱪᱷᱤ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ, ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱥᱮ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱪᱮᱫ ᱯᱚᱱᱛᱷᱟ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref name="NDTV"/> ᱘ ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱑ ᱨᱮ, [[ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱚᱱᱥ]] ᱫᱚ ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱟᱨ ᱢᱚᱬᱮ ᱜᱮᱞ ᱯᱨᱚᱛᱤᱥᱚᱛ ᱜᱨᱟᱣᱩᱱᱰ ᱦᱮᱱᱰᱞᱤᱝ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱮ.ᱟᱭᱤ.ᱮᱥ.ᱮ.ᱴᱤ.ᱮᱥ ᱫᱚ ᱑᱘᱐ ᱟᱨᱟᱵᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱰᱤᱞ ᱨᱮ ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱠᱮᱫᱟᱭ (᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ ᱒᱐᱐ ᱟᱨᱟᱵᱽ ᱥᱮ ᱒.᱑ ᱟᱨᱟᱵᱽ ᱰᱚᱞᱟᱨ ᱥᱚᱢᱟᱱ) ᱾<ref>{{cite press release |title=Tata Group Onboards Air India |url=https://www.tata.com/newsroom/business/air-india-handover |access-date=1 April 2024 |date=8 October 2021 |work=[[Tata Group]]}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱫᱚ [[ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱦᱩᱭᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |title=Air India to achieve fiscal targets |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/air-india-to-achieve-fiscal-targets-two-years-in-advance/article8651036.ece |access-date=1 July 2016}}</ref> ᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱴᱟᱴᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱤᱥ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱚᱦᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱯᱷᱚᱞᱴᱚ ᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱫᱚ [[ᱮᱭᱟᱨ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ]] ᱨᱮ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱠᱚᱱᱴᱨᱚᱞ ᱠᱚ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱠᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚ ᱯᱨᱚᱥᱛᱟᱣ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite news |last=Sharma |first=Anu |date=25 July 2023 |title=AirAsia seeks early merger with AI Express |url=https://www.livemint.com/companies/news/airasia-india-seeks-dgca-approval-to-expedite-integration-with-air-india-express-including-rebranding-11690308090734.html |access-date=18 October 2023 |work=[[Live Mint]]}}</ref> ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ, ᱴᱟᱴᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱫᱚ ᱵᱟᱨ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚ ᱩᱪᱷᱟᱹᱱ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite news|date=28 March 2023 |title=Air India Group completes integration of Air India Express and AirAsia India |url=https://www.cnbctv18.com/aviation/air-india-completes-integration-of-air-india-express-airasia-india-tata-group-16281891.htm |access-date=18 October 2023 |work=[[CNBC TV18]]}}</ref> [[File:Air India Express VT-AXU.jpg|thumb|ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱵᱚᱭᱤᱝ ᱗᱓᱗-᱘᱐᱐ ᱢᱟᱨᱮ ᱞᱤᱵᱷᱨᱤ ᱨᱮ]] ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱟᱨ ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱮᱵᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱚᱱᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱨ ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱱᱮᱴᱣᱟᱨᱠ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |title=Air India Express unveils new brand identity & livery alongside network expansion plans |url=https://travel.economictimes.indiatimes.com/news/aviation/domestic/air-india-express-unveils-new-brand-identity-livery-alongside-network-expansion-plans/104535738 |access-date=31 October 2023 |work=[[The Economic Times]]}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mishra |first2=Anu |last2=Sharma|first1=Mihir |date=16 August 2023 |title=AI, AI Express integration: Code share, route recast |url=https://www.livemint.com/companies/ai-ai-express-integration-code-share-route-recast-11692126631690.html |access-date=31 October 2023 |work=[[Live Mint]]}}</ref> ᱑᱘ ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ, ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱱᱟᱶᱟ ᱞᱚᱜᱚ ᱟᱨ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱨᱤᱵᱨᱟᱱᱰ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |last=Naik |first=Yogesh |date=18 October 2023 |title=Air India Express unveils new brand identity and aircraft livery |url=https://www.hindustantimes.com/business/air-india-express-unveils-new-brand-identity-and-aircraft-livery-101697642225866.html |work=[[The Hindustan Times]] |access-date=1 June 2025}}</ref> ᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱞ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮ, ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱩᱬ ᱫᱷᱟᱯ [[ᱜᱩᱨᱜᱟᱶ]] ᱨᱮ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/air-india-express-moves-to-new-campus-joins-air-india-in-vatika-one-on-one-complex-in-gurugram/articleshow/111089806.cms?from=mdr|title=Air India Express moves to new campus, joins Air India in Vatika One-on-One complex in Gurugram|newspaper=[[The Economic Times]]|date=18 June 2024|access-date=30 August 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Kaur |first=Lavpreet |title=Merged Air India Express finds new HQ in Gurugram |url=https://www.deccanherald.com/business/companies/merged-air-india-express-finds-new-hq-in-gurugram-2772401 |access-date=1 June 2025 |date=16 November 2023 |work=[[Deccan Herald]] }}</ref> ᱮᱭᱮᱠᱥ ᱠᱚᱱᱮᱠᱴ ᱟᱨ ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ ᱑ ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱔ ᱨᱮ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱜᱚᱴᱟ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/business/aviation/air-india-express-aix-connect-vistara-tata-group-dgca-9597815/ |title=Air India Express-AIX Connect merger complete; to serve as benchmark for upcoming Air India-Vistara merger: DGCA |date=1 October 2024 |access-date=1 October 2024 |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱴᱷᱮᱱ ᱘᱘ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱑᱐᱐ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="TOI">{{cite news |date=9 September 2024 |title=Tata LCCs' merger to complete on October 1; mega AI Express to have 100 aircraft by year end |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/ex-airasia-india-to-be-merged-into-ai-express/articleshow/113177707.cms |access-date=10 September 2024 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> ᱒᱐᱒᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱮᱵᱤᱱ ᱠᱨᱩ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱠᱮᱵᱤᱱ ᱤᱱᱴᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱭᱩᱱᱤᱯᱷᱚᱨᱢ ᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱱᱟᱶᱟ ᱠᱮᱵᱤᱱ ᱞᱮᱭᱟᱣᱩᱴ ᱫᱚ ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱮᱭᱮᱠᱥ ᱠᱚᱱᱮᱠᱴ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱚᱭᱤᱝ ᱗᱓᱗ ᱢᱮᱠᱥ ᱘ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱟᱨ ᱮᱭᱟᱨᱵᱟᱥ ᱮ᱓᱒᱐ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱨᱮ ᱞᱟᱹᱜᱩᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱗ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Cabin">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/inside-air-india-expresss-new-boeing-737-8-airlines-first-retrofitted-aircraft-redefines-comfort-and-style-in-low-cost-flying-with-leather-seats-usb-ports-andskylighting/photostory/124896449.cms|title=Airline’s First Retrofitted Aircraft Redefines Comfort and Style in Low-Cost Flying with Leather Seats, USB Ports And Sky Lighting|work=[[The Times of India]]|date=29 October 2025|access-date=1 December 2025}}</ref> ==ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱴ ᱪᱟᱹᱞᱩ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱩᱨᱩᱢ== ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬ ᱫᱷᱟᱯ ᱫᱚ ᱜᱩᱨᱜᱟᱶ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱣᱟᱴᱤᱠᱟ ᱣᱟᱱ ᱚᱱ ᱣᱟᱱ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱠᱟ ᱨᱮ ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬ ᱫᱷᱟᱯ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite news |last=Krishnan |first=Janaki |date=11 December 2023 |title=Air India leases 6.3 lakh square feet space in Gurgaon |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/air-india-leases-63-lakh-square-feet-space-in-gurgaon/article67624780.ece |access-date=8 April 2024 |work=[[Business Line]]}}</ref> ===ᱞᱤᱵᱷᱨᱤ=== [[File:Air India Express Logo.svg|thumb|ᱞᱳᱜᱳ ᱒᱐᱒᱓ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ]] ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱵᱨᱟᱱᱰᱤᱝ ᱨᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱯᱩᱸᱰ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱨᱮ [[ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱤᱝᱞᱤᱥ]] ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱨᱮ [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]] ᱟᱨᱟᱜ ᱛᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱯᱟᱹᱪᱷᱞᱟᱹ ᱨᱮ ᱥᱴᱟᱭᱞᱤᱥ ᱟᱨᱟᱜ ᱞᱮᱣᱦᱟ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱩᱢᱵᱟᱹ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴᱣᱟᱨᱠ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱨᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱯᱚᱛᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱟᱠᱟᱱ ᱱᱟᱶᱟ ᱞᱤᱵᱷᱨᱤ ᱨᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱯᱰᱮᱴ ᱞᱳᱜᱳ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱟᱨ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱟᱨ ᱤᱧᱡᱤᱱ ᱠᱮᱥᱤᱝ ᱨᱮ ᱞᱮᱢᱵᱚ ᱨᱚᱝ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱪᱩᱢᱵᱟᱹ ᱨᱮ ᱠᱟᱵᱽᱨᱟ, ᱞᱮᱢᱵᱚ, ᱟᱨ ᱯᱷᱟᱨᱠᱩᱡᱽ ᱢᱮᱥᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱟᱨ ᱪᱩᱢᱵᱟᱹ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱟᱨᱴ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱥᱚᱫᱮᱥᱤ ᱟᱨ ᱥᱚᱫᱮᱥᱤ ᱟᱨᱴ ᱨᱮ ᱧᱟᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱟᱨᱴ ᱯᱮᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/air-india-express-rebranding-may-be-a-mix-of-old-and-new-11691949073016.html|title=Air India express rebranding might be a mix of old and new|date=13 August 2023|access-date=1 June 2025|work=[[Live Mint]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.airindiaexpress.com/tales-of-India|title=Tales of India|work=Air India Express|access-date=1 June 2025}}</ref> ===ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱣᱮᱨ=== <small>''* ᱒᱐᱒᱔ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ (ᱮᱥᱠᱟᱨ) ᱫᱚ ᱗,᱕᱓᱗ ᱠᱚᱨᱚᱲ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱷᱟᱡᱽᱱᱟ ᱟᱨ ᱑᱖᱓.᱑ ᱠᱚᱨᱚᱲ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱯᱷᱟ ᱦᱟᱹᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱷᱚᱵᱚᱨ ᱮᱢ ᱠᱮᱫᱟ, AIX ᱠᱚᱱᱮᱠᱴ (ᱢᱟᱨᱮ ᱮᱭᱟᱨ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ) ᱵᱟᱝ ᱠᱟᱛᱮ ᱾ ᱒᱐᱒᱓ ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱨᱮ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱘᱕% ᱞᱳᱰ ᱯᱷᱮᱠᱴᱚᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱔᱐.᱗ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱥᱟᱜᱟᱲ ᱠᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱒᱐᱒᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱾''</small> {| class="wikitable" style="text-align:center;" !ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ<br />ᱥᱮᱨᱢᱟ !ᱠᱷᱟᱡᱽᱱᱟ<br />(₹ ᱠᱚᱨᱚᱲ) !ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱞᱟᱵᱷ<br />(₹ ᱠᱚᱨᱚᱲ) !ᱯᱟᱥᱮᱱᱡᱚᱨ<br />(ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ) !ᱞᱳᱰ ᱯᱷᱮᱠᱴᱚᱨ<br />(%) !ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ |- |᱒᱐᱑᱕ |᱒,᱖᱒᱒ |<span style="color:red;">−᱖᱑</span> |᱒.᱖᱒ |᱘᱑.᱔ | rowspan="2" |<ref>{{cite news |last=Mishra |first=Mihir |date=3 September 2016 |title=Air India Express turns profitable for the first time |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/air-india-express-turns-profitable-for-the-first-time/articleshow/53988077.cms |access-date=9 February 2024 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> |- |᱒᱐᱑᱖ | ᱒,᱙᱑᱗ |᱓᱖᱑ |᱒.᱘᱐ |᱘᱒.᱑ |- |᱒᱐᱑᱗ |᱓,᱓᱓᱕ |᱒᱙᱖ |᱓.᱔᱒ |᱘᱓.᱓ |<ref>{{cite news |last=R |first=Venkatesan |date=29 June 2017 |title=Air India Express nets Rs 297 cr profit in FY17 |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/air-india-express-clocks-297cr-profit-in-fy17/article9741855.ece |access-date=9 February 2024 |work=[[Business Line]]}}</ref> |- |᱒᱐᱑᱘ |᱓,᱖᱔᱘ |᱒᱖᱒ |᱔.᱓᱐ |᱘᱕.᱒ |<ref>{{cite news |date=9 November 2018 |title=Air India Express reports profit in FY18 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/air-india-express-reports-profit-in-fy18/articleshow/66553650.cms |access-date=9 February 2024 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> |- |᱒᱐᱑᱙ |᱔,᱑᱗᱒ |᱑᱖᱙ |᱔.᱓᱖ |᱘᱔.᱗ | rowspan="2" |<ref>{{cite news |title=Air India Express reports highest-ever net profit at Rs 412.77 crore |url=https://www.business-standard.com/article/companies/air-india-express-reports-highest-ever-net-profit-at-rs-412-77-crore-120102900010_1.html |work=[[Business Standard]] |access-date=1 June 2025}}</ref> |- |᱒᱐᱒᱐ |᱕,᱒᱑᱙ |᱔᱑᱒ |᱔.᱘᱘ |᱘᱗.᱗ |- |᱒᱐᱒᱑ |᱒,᱐᱓᱙ |᱙᱘.᱒ |᱑.᱑᱔ |᱗᱔.᱖ |<ref>{{cite report |url=https://www.airindia.com/content/dam/air-india/image/company-information/air-india-annual-report-2020-21.pdf |title=Air India Annual Report 20-21 |work=[[Air India]] |access-date=20 November 2023}}</ref> |- |᱒᱐᱒᱒ |᱓,᱕᱒᱒ |<span style="color:red;">−᱗᱒.᱓</span> |᱒.᱐᱑ |᱗᱗.᱕ |<ref>{{cite news |date=21 September 2022 |title=Air India Express incurs loss first time in seven years due to Covid |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/air-india-express-incurs-loss-first-time-in-seven-years-due-to-covid/articleshow/94356248.cms?from=mdr |access-date=5 February 2024 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> |- |᱒᱐᱒᱓ |᱕,᱖᱖᱙ |᱑᱑᱖ |᱔.᱓᱕ |᱘᱓.᱔ |<ref>{{cite news |last=Majumder |first=Arindam |date=9 August 2023 |title=Tata Sons-owned airlines post a loss of Rs 15,530 crore in FY 23 |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/tata-sons-owned-airlines-post-a-loss-of-rs-15530-crore-in-fy-23/articleshow/102581464.cms?from=mdr |access-date=5 February 2024 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> |- |᱒᱐᱒᱔* |᱗,᱕᱓᱗ |<span style="color:red;">−᱑᱖᱓.᱑</span> |᱖.᱗᱑ |᱘᱑.᱓ |<ref>{{cite news |last=Siva |first=Praveen |date=6 September 2024 |title=Air India's low-cost airline Air India Express posts Rs 163 cr loss in FY24 |url=https://www.business-standard.com/companies/results/air-india-s-low-cost-airline-air-india-express-posts-rs-163-cr-loss-in-fy24-124090601098_1.html? |access-date=24 June 2025 |work=[[Business Standard]]}}</ref> |- |᱒᱐᱒᱕ |᱑᱖,᱐᱓᱓ |<span style="color:red;">−᱕,᱖᱗᱘.᱑᱗</span> |ᱵᱟᱝ |ᱵᱟᱝ |<ref name="FY"/> |} ==ᱱᱤᱴ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ== {{main|ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ}} ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱫᱚ ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱟᱨ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱮ ᱟᱫᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱢᱚᱱᱮ ᱮᱢᱟᱭᱟ ᱾<ref>{{cite news|url=https://www.financialexpress.com/business/airlines-aviation-air-india-express-sets-new-course-shifts-focus-on-price-sensitive-routes-and-leisure-travellers-3283999/|title=Air India Express sets new course! Shifts focus on price-sensitive routes and leisure travellers |work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|date=23 October 2023|access-date=26 July 2024}}</ref> ᱒᱐᱒᱖ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱔᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱚᱲᱟᱜ ᱟᱨ ᱑᱗ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱠᱮᱢᱯᱮᱜᱚᱰᱟ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]], [[ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱟᱨ [[ᱪᱷᱚᱛᱨᱚᱯᱚᱛᱤ ᱥᱤᱵᱟᱡᱤ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱡᱽ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Info">{{cite web |title=About us |url=https://www.airindiaexpress.com/about-us |access-date=1 January 2026 |work=Air India Express }}</ref><ref name="Hub">{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/incoming/air-india-express-overhauls-network-to-boost-hub-operations/article70307905.ece|title=Air India Express overhauls network to boost hub operations|date=21 November 2025|access-date=1 December 2025|work=[[Business Line]]}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ [[ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱢᱟᱝ]] ᱟᱨ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱮᱥᱤᱭᱟ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱴᱷᱟᱶ ᱛᱮ ᱩᱰᱟᱹᱣᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Info"/> ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱨᱮ [[ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ]],<ref>{{cite news|url=http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/270207/air-india-begins-air-india-express-codeshare-partnership-from-dec-2016/?platform=hootsuite|title=Air India begins Air India Express codeshare partnership from Dec 2016|work=Airlineroute|access-date=6 December 2016}}</ref> ᱟᱨ [[ᱥᱠᱩᱴ]] ᱥᱟᱶ ᱠᱚᱰᱥᱮᱭᱟᱨ ᱥᱚᱦᱢᱚᱛ ᱟᱨ ᱤᱱᱴᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱥᱚᱦᱢᱚᱛ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=Will my luggage be through checked in to the final destination?|url=https://help.flyscoot.com/s/article/Which-airline-does-Scoot-have-an-interline-partnership-with?language=en_US|work=[[Scoot]]|date=25 August 2025|access-date=27 June 2026|archive-date=24 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251024190418/https://help.flyscoot.com/s/article/Which-airline-does-Scoot-have-an-interline-partnership-with?language=en_US|url-status=dead}}</ref> ==ᱯᱷᱞᱤᱴ== ᱡᱩᱱ ᱒᱐᱒᱖ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱚ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱪᱟᱹᱞᱩ ᱮᱫᱟᱭ:<ref>{{cite web|url=https://www.airbus.com/en/products-services/commercial-aircraft/market/orders-and-deliveries|title=Orders and deliveries|access-date=10 June 2026|work=[[Airbus]]}}</ref><ref name="Boeing">{{cite web|url=https://www.boeing.com/commercial#orders-deliveries |title=Orders and Deliveries |access-date=10 June 2026 |work=[[Boeing]]}}</ref><ref name="Info" /><ref>{{Cite web|url=https://public-prd-dgca.s3.ap-south-1.amazonaws.com/InventoryList/airOperation/certification/scheduled/sch-oper.pdf |title=List of Scheduled/Scheduled Commuter Operators |date=31 May 2026 |access-date=11 June 2026 |website=[[Directorate General of Civil Aviation (India)|Directorate General of Civil Aviation]]}}</ref> {| class="wikitable" style="border-collapse:collapse;text-align:center;margin:auto;" |+ ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱯᱷᱞᱤᱴ |- !ᱩᱰᱟᱹᱱ !ᱥᱮᱵᱟ ᱨᱮ !ᱚᱰᱚᱨ ᱠᱚ !ᱯᱟᱥᱮᱱᱡᱚᱨ ᱠᱚ !ᱱᱳᱴ ᱠᱚ |- |[[ᱮᱭᱟᱨᱵᱟᱥ ᱮ᱓᱒᱐-᱒᱐᱐]] |᱑᱑ |&mdash; |᱑᱘᱐ |ᱢᱟᱨᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱡᱟᱦᱟᱡᱽ ᱫᱚ ᱯᱷᱮᱡᱟᱣ ᱚᱪᱚᱜ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ<ref name="Phaseout">{{cite web |date=19 February 2025 |title=Under the Tatas, Air India Express has become a jumbo airline |url=https://www.livemint.com/news/under-the-tatas-air-india-express-has-become-a-jumbo-airline/11739957350509.html |access-date=13 March 2025 |work=[[Live Mint]]}}</ref> |- |[[ᱮᱭᱟᱨᱵᱟᱥ ᱮ᱓᱒᱐ᱱᱤᱭᱳ]] |᱑᱒ |&mdash; |᱑᱘᱖ |᱔ ᱫᱚ [[ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ<ref>{{cite news |title=Air India Express To Get 20 Airbus A320 Planes From Parent Company |url=https://www.freepressjournal.in/business/air-india-express-to-get-20-airbus-a320-planes-from-parent-company |access-date=8 July 2024 |work=Free Press Journal }}</ref><ref>{{cite news |last=Phadnis |first=Aneesh |date=7 July 2024 |title=Air India to beef up AI Express fleet with 20 Airbus planes |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/air-india-to-beef-up-ai-express-fleet-with-20-airbus-planes/article68378334.ece |access-date=8 July 2024 |work=[[Business Line]]}}</ref> |- |[[ᱮᱭᱟᱨᱵᱟᱥ ᱮ᱓᱒᱑ᱱᱤᱭᱳ]] |᱔ |&mdash; |᱑᱙᱒ | |- |[[ᱵᱚᱭᱤᱝ ᱗᱓᱗-᱘᱐᱐]] |᱒᱖ |&mdash; |᱑᱘᱙ |ᱢᱟᱨᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱡᱟᱦᱟᱡᱽ ᱫᱚ ᱯᱷᱮᱡᱟᱣ ᱚᱪᱚᱜ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ<ref name="Phaseout" /> |- | rowspan="1" |{{nowrap|[[ᱵᱚᱭᱤᱝ ᱗᱓᱗ ᱢᱮᱠᱥ ᱘]]}} | rowspan="1" |᱕᱓ | rowspan="2" |᱑᱖᱗ |≤᱑᱘᱙<ref name="B737">{{cite news |date=31 December 2025 |title=Air India Express welcomes 51st B737-8, its first custom designed Boeing plane |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/air-india-express-welcomes-51st-b737-8-its-first-custom-designed-boeing-plane-101767138075272.html |access-date=31 December 2025 |work=[[The Hindustan Times]]}}</ref> | rowspan="2" |᱒᱐ ᱣᱤᱠᱟᱞᱯ ᱥᱟᱶ ᱚᱰᱟᱨ ᱢᱮ<ref>{{cite news |date=1 January 2024 |title= Air India Express seeks final NCLT nod for AIX merger |first=Saurabh |last=Sinha |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/air-india-express-seeks-final-nclt-nod-for-aix-merger/articleshow/106428764.cms |access-date=1 January 2024}}</ref><ref>{{cite press release|url=https://boeing.mediaroom.com/2023-02-14-Air-India-Selects-Up-to-290-Boeing-Jets-to-Serve-Its-Strategy-for-Sustainable-Growth|title=Air India Selects Up to 290 Boeing Jets to Serve Its Strategy for Sustainable Growth|work=[[Boeing]]|date=14 February 2023|access-date=1 June 2025}}</ref><ref>{{cite news |date=29 January 2026 |title=Air India places orders for 30 additional Boeing 737s |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/air-india-places-orders-for-30-additional-boeing-737s/articleshow/127778596.cms |access-date=29 January 2026 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> |- |{{nowrap|[[ᱵᱚᱭᱤᱝ ᱗᱓᱗ ᱢᱮᱠᱥ ᱑᱐]]}} |&mdash; |<abbr title="To Be Announced">ᱴᱤᱵᱤᱮ</abbr> |- !ᱜᱩᱴ !᱑᱐᱖ !᱑᱖᱗ ! colspan="2" | |} ===ᱯᱷᱞᱤᱴ ᱵᱤᱵᱽᱨᱚᱬ=== ᱒᱐᱒᱓ ᱯᱮᱨᱤᱥ ᱮᱭᱟᱨ ᱥᱳ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱫᱚ ᱵᱚᱭᱤᱝ ᱴᱷᱮᱱ ᱔᱗᱐ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱚᱰᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱑᱙᱐ ᱗᱓᱗ ᱢᱮᱠᱥ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱭᱫᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱨᱮ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱞᱮᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱒᱐᱒᱓ ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱨᱮ ᱰᱮᱞᱤᱵᱷᱟᱨ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |last=Sharma |first=Anu |date=18 October 2023 |title=New Air India Express eyes 170 planes in 5 years |url=https://www.livemint.com/companies/news/new-air-india-express-aims-to-reach-170-aircraft-fleet-in-5-years-11697641679002.html |access-date=31 October 2023 |work=[[Live Mint]]}}</ref> ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱢᱮᱠᱥ ᱘ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱮᱞᱤᱵᱷᱟᱨᱤ ᱮ ᱥᱤᱠᱟᱨ ᱠᱮᱫᱟ ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱞ ᱮᱴᱟᱜ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{ cite news |date=2 April 2025 |title=Air India to Get last of 50 Boeing Jets made for Chinese carriers |url=https://gulfnews.com/business/aviation/a-supply-chain-quirk-helped-air-india-get-50-boeing-jets-made-for-chinese-peers-1.500080197 |access-date=2 April 2025 |work=Gulf News }}</ref><ref>{{cite news |date=2 April 2025 |title=Air India’s ‘whitetail’ plane windfall from China dries up |url=https://www.scmp.com/news/asia/south-asia/article/3304905/air-indias-whitetail-windfall-china-dries-leaving-indias-skies-flux |access-date=28 December 2025 |work=South China Morning Post }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱒᱙ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱨᱮ ᱵᱤᱡᱤᱱᱮᱥ ᱠᱞᱟᱥ ᱥᱤᱴ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱭ ᱵᱟᱹᱭ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱫᱚ ᱮᱭᱟᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱮᱴᱟᱨ ᱥᱤᱴ ᱨᱮ ᱵᱟᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Class">{{cite news|title=Air India Express to phase out business class seats next year; to have around 100 planes by year-end |url=https://www.deccanherald.com/business/companies/air-india-express-to-phase-out-business-class-seats-next-year-to-have-around-100-planes-by-year-end-3184517 |access-date=10 September 2024 |work=[[Deccan Herald]] }}</ref> ᱒᱙ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱕ ᱨᱮ, ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱢᱮᱠᱥ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱠᱚ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱠᱷᱟᱥ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱥᱤᱴ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱢᱩᱴᱷᱟᱹᱱ ᱕᱑ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱠᱚ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ [[ᱨᱚᱛᱚᱱ ᱴᱟᱴᱟ]] ᱟᱜ ᱥᱚᱯᱚᱦᱚᱫ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱨᱮᱡᱤᱥᱴᱨᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ ᱴᱤ-ᱟᱨ ᱮᱱ ᱴᱤ ᱮᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |date=28 December 2025 |title=Air India Express' first line fit B737-8 MAX plane to land in Delhi on Dec 29 |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/air-india-express-first-line-fit-b737-8-max-plane-to-land-in-national-capital-on-dec-29/articleshow/126211883.cms |access-date=28 December 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref><ref>{{cite news |last=Lalitha |first=S. |date=28 December 2025 |title=Air India Express' Boeing 737-8 Max honours Ratan Tata with unique call sign |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2025/Dec/28/air-india-express-boeing-737-8-max-honours-ratan-tata-with-unique-call-sign |access-date=28 December 2025 |work=[[The New Indian Express]]}}</ref> ==ᱥᱮᱵᱟ ᱠᱚ== ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱫᱚ ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱨᱮ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱤᱠᱳᱱᱳᱢᱤ ᱠᱞᱟᱥ ᱥᱤᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="NDTV"/><ref name="B737"/><ref>{{cite web |date=28 January 2024 |title=Air India Express' ancillary revenue goes up to 15%; airline aims to grow it further |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/air-india-express-ancillary-revenue-goes-up-to-15-per-cent-airline-aims-to-grow-it-further/article67785871.ece |access-date=1 April 2024 |work=[[Business Line]]}}</ref> ᱒᱐᱒᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱓-᱓ ᱥᱤᱴ ᱠᱚᱱᱯᱷᱤᱜᱟᱨᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱤᱠᱳᱱᱳᱢᱤ ᱠᱞᱟᱥ ᱥᱤᱴ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱠᱮᱵᱤᱱ ᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱟᱨ ᱚᱰᱚᱠ ᱛᱷᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱩᱲᱩᱵ ᱪᱷᱟᱰᱟ ᱠᱟᱛᱮ, ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱫᱩᱲᱩᱵ ᱫᱚ ᱵᱮᱡᱽ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱟᱨ ᱚᱰᱚᱠ ᱛᱷᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱩᱲᱩᱵ ᱫᱚ ᱞᱮᱢᱵᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱚᱞᱤᱱᱥ ᱮᱨᱚᱥᱯᱮᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱦᱟᱨᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱩᱲᱩᱵ ᱫᱚ ᱟᱨᱢᱨᱮᱥᱴ, ᱴᱨᱮ ᱴᱮᱵᱩᱞ, ᱞᱟᱭᱤᱴᱤᱝ ᱟᱨ ᱪᱟᱨᱡᱤᱝ ᱯᱚᱨᱴ ᱛᱮ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="Cabin"/> ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱵᱟ ᱨᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱟᱲᱟ ᱮᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱛᱤ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱟᱲᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱾<ref>{{cite web |date=22 February 2024 |title=New offer from Air India Express: how do 'hand baggage-only' fares work? |url=https://indianexpress.com/article/explained/new-offer-from-air-india-express-how-do-hand-baggage-only-fares-work-9174151/ |access-date=1 April 2024 |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ᱮᱭᱟᱨᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱨᱮ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱵᱟᱝ ᱮᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱪᱟᱦᱤᱫᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱚᱞᱚ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱮᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web |date=23 June 2023 |title=Air India Express cooks up unique in-flight menu with Gourmair |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2023/Jun/23/air-india-express-cooks-up-unique-in-flight-menu-with-gourmair-2587631.html |access-date=1 April 2024 |work=[[The New Indian Express]]}}</ref> ==ᱮᱠᱥᱤᱰᱮᱱᱴ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱜᱷᱚᱴᱱᱟ ᱠᱚ== * ᱒᱒ ᱢᱮᱭ ᱒᱐᱑᱐ ᱨᱮ, ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱯᱷᱞᱟᱭᱤᱴ ᱘᱑᱒, ᱵᱚᱭᱤᱝ ᱗᱓᱗-᱘᱐᱐ (VT-AXV ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱨᱮᱡᱤᱥᱴᱚᱨ) [[ᱟᱞ ᱢᱚᱠᱛᱩᱢ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱫᱩᱵᱟᱭ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱰᱟᱹᱣ ᱠᱟᱛᱮ [[ᱢᱟᱝᱜᱟᱞᱳᱨ]] ᱨᱮ ᱞᱟᱸᱰ ᱠᱟᱛᱮ ᱨᱟᱱᱣᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱮᱫᱟ, ᱑᱕᱒ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱵᱳᱨᱰ ᱨᱮ ᱖ ᱠᱨᱩ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱜᱚᱡ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱫᱚ ᱨᱟᱱᱣᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱹᱛᱤ ᱵᱮᱰᱟ ᱨᱮ ᱧᱩᱨ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱥᱮᱸᱜᱮᱞ ᱨᱮ ᱯᱷᱩᱴᱟᱹᱣ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/05/21/india.plane.crash/index.html?hpt=T1|title=Casualties feared in Air India crash|work=[[CNN]]|access-date=22 May 2010|date=22 May 2010|archive-date=24 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100524020135/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/05/21/india.plane.crash/index.html?hpt=T1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/10141297.stm|title=India plane crash in Mangalore leaves nearly 160 dead|work=[[BBC News]]|access-date=5 June 2016|date=22 May 2010}}</ref> ᱚᱱᱰᱮ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱤᱨᱟᱹᱞ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/qatar/4120-jet-crash-kills-159-in-india-7-survive.html|title=Jet crash kills 158 in India; 8 survive|date=23 May 2010|access-date=23 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100524173517/http://thepeninsulaqatar.com/qatar/4120-jet-crash-kills-159-in-india-7-survive.html|archive-date=24 May 2010|url-status=dead|work=Peninsula Qatar}}</ref><ref>{{cite news|url=https://bnonews.com/index.php/2010/05/air-india-express-flight-crashes-in-mangalore/|title=Indian official: 158 dead in Air India plane crash in Mangalore |work=BNO News |date=22 May 2010 |access-date=5 June 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna37286182|title=Air India flight from Dubai crashes in India|work=NBC News|date=21 May 2010|access-date=5 June 2016}}</ref> * ᱗ ᱚᱜᱚᱥᱴ ᱒᱐᱒᱐ ᱨᱮ, ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱯᱷᱞᱟᱭᱤᱴ ᱑᱓᱔᱔, ᱢᱤᱫ ᱵᱚᱭᱤᱝ ᱗᱓᱗-᱘᱐᱐ (ᱵᱷᱤᱴᱤ-ᱮᱮᱠᱥᱮᱪ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱨᱮᱡᱤᱥᱴᱟᱨ), [[ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱠᱳᱡᱤᱠᱚᱰ]] ᱨᱮ ᱞᱮᱱᱰᱤᱝ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱟᱱᱣᱮ ᱫᱟᱬᱟᱱ ᱨᱮ ᱥᱟᱦᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|title= IX1344|url=https://asn.flightsafety.org/asndb/319139|access-date=26 July 2024|work=[[Aviation Safety Network]] }}</ref> ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱫᱚ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱵᱩᱞ ᱴᱚᱯ ᱨᱟᱱᱣᱮ ᱪᱟᱵᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱲᱟ ᱨᱮ ᱧᱩᱨ ᱮᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱯᱟᱭᱞᱚᱴ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱒᱑ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱜᱚᱡ ᱮᱱᱟ, ᱟᱨ ᱠᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱑᱖᱗ ᱦᱚᱲ ᱟᱨ ᱠᱨᱩ ᱠᱚ ᱜᱷᱟᱹᱞ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news|title=Air India Express flight from Dubai over shoots table top runway|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/latest-daily-news-and-updates-august7/liveblog/77404349.cms|access-date=7 August 2020|date=7 August 2020|work=[[The Economic Times]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Both Pilots Among 18 Killed In Air India Express Plane Crash In Kerala: Updates|url=https://www.ndtv.com/india-news/air-india-express-plane-crash-updates-both-pilots-among-17-killed-in-kerala-plane-crash-2276134|access-date=10 August 2020|date=7 August 2020|work=[[NDTV]]}}</ref> ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ== *[[ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱠᱟᱨᱜᱳ]] *[[ᱮᱭᱟᱨ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] *[[ᱮᱞᱟᱭᱮᱱᱥ ᱮᱭᱟᱨ (ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ)]] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== *{{commons category-inline}} *{{official website|https://www.airindiaexpress.in/en }} {{Portal bar|India|Companies|Aviation}} {{ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ}} {{ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱜᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚ}} {{ᱥᱴᱟᱨ ᱮᱞᱟᱭᱮᱱᱥ}} {{ᱴᱟᱴᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:᱒᱐᱐᱔ ᱨᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱜᱟᱹᱰᱤ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱤᱭᱟᱨ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱴᱟᱴᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱜᱚᱲᱚᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱒᱐᱐᱔ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ]] 3iy6zvbgeymfi19wni077aa2amyzs6t ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱮᱯᱷᱥᱤ 0 36374 195342 193605 2026-07-21T02:16:00Z CommonsDelinker 91 Removing [[:c:File:Jamshedpur_FC_logo.png|Jamshedpur_FC_logo.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1|F 195342 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱮᱥᱚᱥᱤᱭᱮᱥᱚᱱ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱠᱞᱟᱵᱽ}} {{Infobox football club | clubname = ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ | image = | upright = 0.8 | fullname = ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱠᱞᱟᱵᱽ | nickname = ᱥᱴᱤᱞ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ<ref>{{cite web|url=https://khelnow.com/football/isl-2020-21-jamshedpur-fc-season-preview|title=Indian Super League 2020–21 Team Profile: Jamshedpur FC|website=khelnow.com|access-date=24 November 2020|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109093043/https://khelnow.com/football/isl-2020-21-jamshedpur-fc-season-preview|url-status=live}}</ref><br />''ᱟᱨᱟᱜ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱠᱚ'' ''ᱥᱮᱸᱜᱮᱞ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ'' | short name = ᱡᱮᱮᱯᱷᱥᱤ | founded = {{start date and age|df=y|2017|6|12}} | ground = [[ᱡᱮ.ᱟᱨ.ᱰᱤ. ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱯᱳᱨᱴᱥ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ|ᱯᱷᱟᱨᱱᱮᱥ]] | capacity = ᱒᱔,᱔᱒᱔<ref>{{cite web|title=JRD Tata Sports Complex|url=http://www.indiansuperleague.com/clubs/1159-jamshedpur-fc-profile/venue|website=Indian Super League|access-date=30 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117193419/http://www.indiansuperleague.com/clubs/1159-jamshedpur-fc-profile/venue/|archive-date=17 November 2017|url-status=live}}</ref> | owntitle = ᱢᱟᱹᱞᱤᱠ | owner = [[ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱴᱤᱞ]]<br>{{small|([[ᱴᱟᱴᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ]])}} | chrtitle = ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ | chairman = ᱪᱟᱱᱚᱠᱭᱚ ᱪᱚᱣᱫᱷᱚᱨᱤ | mgrtitle = ᱦᱮᱰ ᱠᱚᱪ | manager = [[ᱚᱣᱮᱱ ᱠᱚᱭᱮᱞ]] | league = {{indian football updater|Jamshedp}} | season = {{indian football updater|Jamshedp2}} | position = {{indian football updater|Jamshedp3}} | current = ᱒᱐᱒᱕–᱒᱖ ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱮᱯᱷ ᱥᱤ ᱥᱤᱡᱚᱱ <!-- kit --><!--These kits are based on what the team has said is official. Several variations of these have been used on game day.official kits may change in future. Please do not edit these.-->| pattern_la1 = _navyborder | pattern_b1 = _navycollar | pattern_ra1 = _navyborder | pattern_sh1 = _navysides | pattern_so1 = _navytop | leftarm1 = 000080 | body1 = ED2939 | rightarm1 = 000080 | shorts1 = ED2939 | socks1 = ED2939 | pattern_la2 = _skyblueborder | pattern_b2 = _uskyblue | pattern_ra2 = _skyblueborder | pattern_sh2 = _skysides | pattern_so2 = _skybluetop | leftarm2 = FEFEFA | body2 = FEFEFA | rightarm2 = FEFEFA | shorts2 = FEFEFA | socks2 = FEFEFA | website = http://www.fcjamshedpur.com/ }} '''ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱠᱞᱟᱵᱽ''' ({{IPAc-en|ˈ|dʒ|æ|m|ʃ|ɛ|d|p|ʊər}}, {{IPA|hi|dʒəmˈʃeːdpʊr|lang|Jamshedpur.ogg}}) ᱫᱚ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱞᱤᱜᱽ (ᱟᱭᱤᱮᱥᱮᱞ) ᱨᱮ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱ, ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱗-᱑᱘ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱟᱭᱤ ᱮᱥ ᱮᱞ ᱨᱮ ᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱴᱚᱯ ᱯᱷᱞᱟᱭᱤᱴ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱡ ᱛᱮ ᱢᱟᱞᱤᱠᱟᱱ [[ᱡᱮ.ᱟᱨ.ᱰᱤ. ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱯᱳᱨᱴᱥ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ|ᱥᱴᱮᱰᱤᱭᱚᱢ]] ᱟᱨ ᱥᱮᱱᱮᱪᱮᱫ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱫᱚ [[ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱴᱤᱞ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱢᱟᱞᱤᱠᱟᱱ ᱟᱨ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱑᱒ ᱡᱩᱱ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ, ᱚᱠᱟ ᱡᱷᱚᱜ ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱴᱤᱞ ᱫᱚ ᱟᱭᱤ ᱮᱥ ᱮᱞ ᱨᱮ ᱵᱟᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱥᱞᱚᱴ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱞᱚᱴ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱤᱰᱤᱝ ᱦᱚᱠ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite news|last=Thapa|first=Chirinjibi|url=https://www.business-standard.com/article/sports/it-s-no-more-just-about-real-or-barca-breaking-records-la-liga-india-head-120032000916_1.html|title=It's no more just about Real or Barca breaking records: La Liga India head|date=20 March 2020|work=Business Standard India|access-date=26 March 2020|archive-date=3 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403062624/https://www.business-standard.com/article/sports/it-s-no-more-just-about-real-or-barca-breaking-records-la-liga-india-head-120032000916_1.html|url-status=live}}</ref> ᱢᱟᱨᱮ ᱠᱨᱤᱥᱴᱟᱞ ᱯᱮᱞᱮᱥ ᱢᱮᱱᱮᱡᱟᱨ ᱥᱴᱤᱣ ᱠᱚᱯᱯᱮᱞ ᱫᱚ ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱢᱮᱱᱮᱡᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱗-᱑᱘ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱭᱤᱮᱥᱮᱞ ᱨᱮ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱠᱚ ᱮᱢ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱥᱮᱢᱤ ᱯᱷᱟᱭᱤᱱᱟᱞ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱟᱝ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱕ ᱫᱷᱟᱯ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱪᱟᱵᱟ ᱠᱮᱫᱟ, ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱕ ᱫᱷᱟᱯ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱪᱟᱵᱟ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱙-᱒᱐ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱫᱚᱥ ᱠᱮᱢᱯᱮᱭᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱚᱣᱮᱱ ᱠᱚᱭᱮᱞ ᱟᱠᱚᱨᱤᱱ ᱱᱟᱶᱟ ᱢᱮᱱᱮᱡᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱸᱫᱷᱟᱣ ᱠᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾ ᱚᱣᱮᱱ ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱮᱯᱷᱥᱤ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱑-᱒᱒ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱟᱭᱤ ᱮᱥ ᱮᱞ ᱞᱤᱜᱽ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱥᱤᱞᱰ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱫᱟ, ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱯᱟᱹᱦᱤᱞ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱟᱨ ᱮᱯᱷ ᱥᱤ ᱜᱳᱣᱟ ᱟᱨ [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱥᱤᱴᱤ ᱮᱯᱷᱥᱤ]] ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱞᱤᱜᱽ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱥᱤᱞᱰ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮᱠᱮᱱ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱦᱩᱭᱮᱱᱟ ᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ===ᱜᱚᱲᱚ=== [[File:ISL Jamshedpur FC vc Bangalore FC match.jpg|thumb|ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱮᱯᱷᱥᱤ ᱠᱷᱤᱞᱟᱲᱤᱭᱟᱹ (ᱡᱚᱡᱚᱢ) ᱒᱐᱑᱘ ᱨᱮ [[ᱠᱟᱞᱤᱝᱜᱟ ᱥᱴᱮᱰᱤᱭᱚᱢ]] ᱨᱮ [[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷᱥᱤ]] ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱪ ᱞᱟᱦᱟᱨᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱟᱯ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾]] ᱑᱑ ᱢᱮᱭ ᱒᱐᱑᱗ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱞᱤᱜᱽ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱠᱟᱱ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱞᱤᱜᱽ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱴᱤᱢ ([[ᱚᱦᱢᱚᱫᱟᱵᱟᱫᱽ]], [[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ|ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱳᱨ]], [[ᱠᱚᱴᱚᱠ]], [[ᱫᱩᱨᱜᱟᱯᱩᱨ]], [[ᱦᱟᱭᱫᱨᱟᱵᱟᱫᱽ]], [[ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ]], [[ᱠᱚᱞᱠᱟᱛᱟ]], [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]], ᱟᱨ [[ᱥᱤᱞᱤᱜᱩᱲᱤ]]) ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱤᱰ ᱠᱚ ᱱᱮᱣᱛᱟ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref name="TOI Expansion">{{cite news|title=Indian Super League to invite bids for new teams|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/indian-super-league-to-invite-bids-for-new-teams/articleshow/58629483.cms|access-date=31 May 2017|work=[[The Times of India]]|date=11 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805190754/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/indian-super-league-to-invite-bids-for-new-teams/articleshow/58629483.cms|archive-date=5 August 2017|url-status=live}}</ref> ᱵᱤᱰᱤᱝ ᱫᱚ ᱒᱕ ᱢᱮᱭ ᱒᱐᱑᱗ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱪᱟᱵᱟ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱞᱤᱜᱽ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱵᱷᱟᱞᱤᱰᱮᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱵᱤᱰᱤᱝ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱤᱰᱟᱹᱣ ᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref name="TOI Bengaluru FC">{{cite news|title=Bengaluru FC submit bid as ITB submission deadline ends|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/bengaluru-fc-submit-bid-as-itb-submission-deadline-ends/articleshow/58851199.cms|access-date=31 May 2017|work=[[The Times of India]]|date=26 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807060336/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/bengaluru-fc-submit-bid-as-itb-submission-deadline-ends/articleshow/58851199.cms|archive-date=7 August 2017|url-status=live}}</ref> ᱵᱟᱨ ᱦᱟᱯᱛᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱑᱒ ᱡᱩᱱ ᱦᱤᱞᱚᱜ [[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]] ᱟᱨ [[ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ]] ᱨᱮ ᱱᱟᱶᱟ ᱴᱤᱢ [[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷᱥᱤ]] ᱟᱨ [[ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱴᱤᱞ]] ᱠᱚ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news|title=ISL expanded to 10 teams, Bengaluru FC one of them|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/isl-expanded-to-10-teams-bengaluru-fc-one-of-them/articleshow/59113316.cms|access-date=13 June 2017|work=[[The Times of India]]|date=12 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621050933/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/isl-expanded-to-10-teams-bengaluru-fc-one-of-them/articleshow/59113316.cms|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> ᱵᱤᱰ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱴᱟᱴᱟ ᱫᱚ ᱑᱔ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱑᱗ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱮ ᱜᱚᱴᱟ ᱠᱮᱫᱟ ᱡᱮ ᱱᱟᱶᱟ ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱨᱮ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱦᱮᱰ ᱠᱚᱪ ᱫᱚ ᱥᱴᱤᱣ ᱠᱚᱯᱮᱞ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ,<ref>{{cite web|title=Steve Coppell joins Jamshedpur ISL team|url=https://twitter.com/TataSteelLtd/status/885855150321086464|website=Tata Steel (Twitter)|access-date=14 July 2017|archive-date=6 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210706115637/https://twitter.com/TataSteelLtd/status/885855150321086464|url-status=live}}</ref> ᱚᱠᱚᱭ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱵᱞᱟᱥᱴᱟᱨ ᱠᱚ ᱯᱟᱹᱦᱤᱞ ᱨᱮ ᱯᱷᱟᱭᱤᱱᱟᱞ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{cite news|last1=Shukla|first1=Kaushal|title=Kerala Blasters manager Steve Coppell laments cramped schedule after loss|url=http://www.firstpost.com/sports/isl-2016-final-kerala-blasters-manager-steve-coppell-laments-cramped-schedule-after-loss-3163058.html|access-date=14 July 2017|work=FirstPost|date=19 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170718220355/http://www.firstpost.com/sports/isl-2016-final-kerala-blasters-manager-steve-coppell-laments-cramped-schedule-after-loss-3163058.html|archive-date=18 July 2017|url-status=live}}</ref> ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ ᱧᱩᱛᱩᱢ, ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱮᱯᱷᱥᱤ, ᱟᱨ ᱞᱳᱜᱳ ᱫᱚ ᱟᱨᱮ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱒᱓ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱦᱤᱞᱚᱜ, ᱒᱐᱑᱗-᱑᱘ ᱟᱭᱤ ᱮᱥ ᱮᱞ ᱠᱷᱮᱞᱚᱱᱰ ᱰᱨᱟᱯᱷᱴ ᱞᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=Jamshedpur FC reveal name and logo|url=https://twitter.com/IndSuperLeague/status/889012604022267904|website=Indian Super League|access-date=29 July 2017|archive-date=15 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100800/https://twitter.com/IndSuperLeague/status/889012604022267904|url-status=live}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱵᱨᱟᱱᱰ ᱱᱟᱶᱟ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱮᱯᱷ ᱥᱤ ᱫᱚ ᱠᱷᱤᱞᱟᱲᱤᱭᱟᱹ ᱰᱨᱟᱯᱷᱴ ᱚᱠᱛᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱤᱱᱴᱟᱨᱱᱮᱥᱱᱟᱞ ᱠᱷᱤᱞᱟᱲᱤᱭᱟᱹ ᱟᱱᱟᱥ ᱮᱰᱟᱛᱷᱳᱰᱤᱠᱟ ᱫᱚ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱰᱨᱟᱯᱷᱴ ᱯᱤᱠ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱚᱱᱟ ᱛᱮ ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱠᱷᱤᱞᱟᱲᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref name="Draft">{{cite news|title=Jamshedpur FC in ISL 2017 Draft: Anas Edathodika, Subrata Paul, Mehtab Hossain signed|url=http://www.goal.com/en-sg/news/3868/main/2017/07/23/37268432/jamshedpur-fc-in-isl-2017-draft-anas-edathodika-subrata-paul|access-date=29 July 2017|work=Goal.com|date=23 July 2017|archive-date=15 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100457/https://www.goal.com/en-sg/news/isl-2017-draft-full-details-about-jamshedpur-fcs-picks/jn0dqfpolbz61oeizrm16mcxh|url-status=live}}</ref> ===ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱥᱤᱡᱚᱱ=== [[File:Steve coppell 2006 promotion celebration cropped.JPG|thumb|left|195x195px|alt=Steve Cappell celebrating|[[ᱥᱴᱤᱣ ᱠᱚᱯᱮᱞ]] ᱫᱚ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱨᱮᱱ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱢᱮᱱᱮᱡᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾]] ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱫᱚ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱠᱷᱮᱞ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ, ᱑᱘ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱗ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ [[ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱸᱫᱷᱤ ᱮᱛᱷᱞᱮᱴᱤᱠ ᱥᱴᱮᱰᱤᱭᱚᱢ]] ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱠᱷᱮᱞ ᱠᱚ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱰᱤᱯᱷᱮᱱᱰᱟᱨ ᱟᱱᱰᱨᱮ ᱵᱤᱠᱤ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ, ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱫᱚ ᱐-᱐ ᱰᱨᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱢᱵᱷᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{cite news|title=Another goalless draw|url=https://www.telegraphindia.com/sports/another-goalless-draw-187237|access-date=5 March 2018|work=Telegraph India|date=17 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201080818/https://www.telegraphindia.com/sports/another-goalless-draw-187237|archive-date=1 December 2017|url-status=dead}}</ref> ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱜᱚᱞ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱫᱚ ᱑ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱪᱮᱢᱯᱤᱭᱚᱱ ᱟᱴᱠᱮ ᱥᱟᱶ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ ᱦᱚᱢ ᱢᱮᱪ ᱠᱚ ᱠᱷᱮᱞ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱒᱓,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱷᱮᱱ ᱠᱚ ᱡᱮ.ᱟᱨ.ᱰᱤ ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱯᱳᱨᱴ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ ᱨᱮ ᱥᱟᱯᱚᱨᱴ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱦᱮᱡ ᱞᱮᱱᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱫᱷᱟᱣ ᱫᱚ 0-0 ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱰᱨᱟᱣ ᱵᱟᱠᱚ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=Jamshedpur 0–0 ATK|url=https://int.soccerway.com/matches/2017/12/01/india/indian-super-league/jamshedpur/atletico-de-kolkata/2597756/|website=Soccerway|access-date=6 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306102616/https://int.soccerway.com/matches/2017/12/01/india/indian-super-league/jamshedpur/atletico-de-kolkata/2597756/|archive-date=6 March 2018|url-status=live}}</ref> ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱟᱜ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱰᱟᱭᱱᱟᱢᱚᱥ ᱨᱮ ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱮ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ [[ᱤᱡᱩ ᱟᱡᱩᱠᱟ]] ᱥᱟᱶ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱑-᱐ ᱛᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱮᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱜᱚᱞ ᱥᱠᱚᱨ ᱦᱩᱭᱮᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{cite news|last1=Bhattacharya|first1=Aditya|title=Azuka strike gives Jamshedpur maiden goal, Dynamos slip to third straight loss|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/azuka-strike-gives-jamshedpur-maiden-goal-dynamos-slip-to-third-straight-loss/articleshow/61952278.cms|access-date=5 March 2018|work=[[The Times of India]]|date=6 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140019/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/azuka-strike-gives-jamshedpur-maiden-goal-dynamos-slip-to-third-straight-loss/articleshow/61952278.cms|archive-date=7 December 2017|url-status=live}}</ref> ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱫᱷᱟ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱫᱚ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱜᱮ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱰᱨᱟᱣ ᱟᱨ ᱯᱮᱭᱟ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱢᱮᱱᱮᱫ ᱫᱚ ᱫᱚᱞ ᱮᱭᱟᱭ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱯᱞᱮᱭᱚᱯᱷ ᱥᱯᱚᱴ ᱠᱷᱚᱱ ᱛᱩᱨᱩᱭ ᱯᱚᱭᱮᱱᱴ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱾<ref>{{cite news|title=Manuel Lanzarote's double strike powers FC Goa to win over Jamshedpur FC|url=http://www.firstpost.com/sports/isl-2017-18-manuel-lanzarotes-double-strike-powers-fc-goa-to-win-over-jamshedpur-fc-4299045.html|access-date=5 March 2018|work=FirstPost|date=11 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306082939/http://www.firstpost.com/sports/isl-2017-18-manuel-lanzarotes-double-strike-powers-fc-goa-to-win-over-jamshedpur-fc-4299045.html|archive-date=6 March 2018|url-status=live}}</ref> ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱦᱟᱯᱛᱟ ᱨᱮ ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱔ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱘ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱞᱤᱜᱽ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱢᱮᱪ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ [[ᱮᱯᱷᱥᱤ ᱜᱳᱣᱟ|ᱜᱳᱣᱟ]] ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱠᱷᱮᱞ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite news|title=FC Goa and Jamshedpur FC face each other in play-off spot decider|url=https://scroll.in/field/870699/indian-super-league-fc-goa-and-jamshedpur-fc-face-each-other-in-play-off-spot-decider|access-date=5 March 2018|work=Scroll.in|date=3 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328104206/https://scroll.in/field/870699/indian-super-league-fc-goa-and-jamshedpur-fc-face-each-other-in-play-off-spot-decider|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱜᱮ, ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱞᱟᱵᱷ ᱧᱟᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ, ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱫᱚ ᱓-᱐ ᱛᱮ ᱧᱩᱨ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱟᱹᱦᱤᱞ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱯᱷᱟᱭᱤᱱᱟᱞ ᱨᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱠᱷᱟᱹᱞᱤ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news|title=Goa books playoff spot|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/goa-takes-last-semifinal-spot/article22927103.ece|access-date=5 March 2018|work=The Hindu|date=5 March 2018|archive-date=28 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628134712/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/goa-takes-last-semifinal-spot/article22927103.ece|url-status=live}}</ref> ===᱒᱐᱑᱘-᱑᱙ ᱥᱤᱡᱚᱱ=== ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱮᱯᱷᱥᱤ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱘-᱑᱙ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮ ᱥᱤᱡᱟᱨ ᱯᱷᱮᱨᱟᱱᱰᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱱᱟᱶᱟ ᱦᱮᱰ ᱠᱚᱪ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱮᱫᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱠᱩᱣᱟᱰ ᱨᱮ ᱟᱫᱚᱢ ᱡᱚᱛᱚ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱠᱚ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱠᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=21 July 2018|title=Jamshedpur FC appoint Cesar Fernando as head coach for upcoming ISL season|url=https://khelnow.com/football/isl-2018-19-jamshedpur-appoint-cesar-fernando-head-coach|website=Khelnow|access-date=18 February 2021|archive-date=15 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100500/https://khelnow.com/football/isl-2018-19-jamshedpur-appoint-cesar-fernando-head-coach|url-status=live}}</ref> ᱢᱟᱭᱠᱟᱞ ᱥᱩᱥᱟᱭᱨᱟᱡᱽ, ᱥᱮᱨᱡᱤᱭᱚ ᱥᱤᱰᱚᱱᱪᱟ, ᱠᱟᱨᱞᱚᱥ ᱠᱟᱞᱵᱷᱚ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱤᱭᱳ ᱟᱨᱠᱮᱥ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱛᱤᱨᱤ, ᱢᱮᱢᱚ, ᱥᱩᱵᱽᱨᱟᱛᱟ, ᱟᱨ ᱯᱷᱟᱨᱩᱠ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱱᱟᱶᱟ ᱥᱟᱭᱤᱱ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱠᱚᱭ ᱫᱚ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=23 September 2018|title=ISL 2018–19 Team Profile: Jamshedpur FC|url=https://khelnow.com/football/isl-2018-19-jamshedpur-fc-preview|website=Khelnow|access-date=18 February 2021|archive-date=15 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100500/https://khelnow.com/football/isl-2018-19-jamshedpur-fc-preview|url-status=live}}</ref> ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱞᱤᱜᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱨᱮ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱟᱭ ᱯᱨᱚᱯᱷᱟᱭᱤᱞ ᱥᱟᱭᱤᱱ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱦᱤᱱ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱠᱮᱫᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱴᱤᱢ ᱠᱟᱦᱤᱞ ᱠᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱠᱩᱣᱟᱰ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=1 September 2018|title=Jamshedpur FC sign Australian star Tim Cahill|url=https://www.the-afc.com/news/afcsection/jamshedpur-fc-sign-australian-star-tim-cahill|website=AFC.com|access-date=18 February 2021|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923175332/http://www.the-afc.com/news/afcsection/jamshedpur-fc-sign-australian-star-tim-cahill|url-status=live}}</ref> ᱫᱚᱞ ᱫᱚ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱜᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱥᱤᱴᱤ ᱮᱯᱷᱥᱤ|ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱡᱤᱛᱟᱹᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷ ᱥᱤ ᱥᱟᱶ ᱫᱚ ᱰᱨᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱠᱚ ᱾<ref>{{Cite web|date=2 October 2018|title=ISL 2018–19: Arques, Morgado score in Jamshedpur's 2–0 win over Mumbai City|url=https://www.business-standard.com/article/sports/indian-super-league-2018-19-isl-2018-19-live-scoreboard-mumbai-city-fc-vs-jamshedpur-fc-live-score-in-todays-isl-2018-19-football-match-at-mumbai-football-arena-match-timings-live-streaming-paulo-machado-tim-cahill-118100200545_1.html|website=Businessstandard|access-date=18 February 2021|archive-date=18 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618015815/https://www.business-standard.com/article/sports/indian-super-league-2018-19-isl-2018-19-live-scoreboard-mumbai-city-fc-vs-jamshedpur-fc-live-score-in-todays-isl-2018-19-football-match-at-mumbai-football-arena-match-timings-live-streaming-paulo-machado-tim-cahill-118100200545_1.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=7 October 2018|title=ISL 2018: Jamshedpur FC hold Bengaluru FC to 2–2 draw|url=https://www.hindustantimes.com/football/jamshedpur-fc-hold-bengaluru-fc-to-2-2-draw-with-late-strike/story-dnW9cCrWxzQ3q7te1Q0V8K.html|website=hindustantimes.com|access-date=18 February 2021|archive-date=9 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181009172624/https://www.hindustantimes.com/football/jamshedpur-fc-hold-bengaluru-fc-to-2-2-draw-with-late-strike/story-dnW9cCrWxzQ3q7te1Q0V8K.html|url-status=live}}</ref> ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱯᱞᱮ-ᱚᱯᱷ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱯᱞᱮ-ᱚᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱴ ᱤᱥᱴ ᱭᱩᱱᱟᱴ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟ ᱴᱮᱵᱩᱞ ᱨᱮ ᱕ ᱫᱷᱟᱯ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱪᱟᱵᱟ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=28 February 2019|title=Indian Super League: Jamshedpur FC maul Bengaluru FC 5–1 in ISL 2018–19|url=https://www.dnaindia.com/sports/report-indian-super-league-jamshedpur-fc-maul-bengaluru-fc-5-1-in-isl-2018-19-2724810|website=dnaindia|access-date=18 February 2021|archive-date=1 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301140837/https://www.dnaindia.com/sports/report-indian-super-league-jamshedpur-fc-maul-bengaluru-fc-5-1-in-isl-2018-19-2724810|url-status=live}}</ref> [[ᱵᱷᱩᱵᱽᱱᱮᱥᱚᱨ]] ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱦᱤᱨᱚᱞ ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱠᱟᱯ ᱨᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱪᱟᱨᱪᱤᱞ ᱵᱨᱟᱰᱟᱨᱥ ᱥᱟᱶ ᱑᱖ ᱨᱟᱣᱩᱱᱰ ᱨᱮ ᱣᱟᱠᱚᱣᱟᱨ ᱠᱚ ᱮᱢ ᱠᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=1 April 2019|title=Jamshedpur and NorthEast progress to the Hero Super Cup quarter-finals|url=http://www.supercup.in/news/jamshedpur-and-northeast-progress-to-the-hero-super-cup-quarter-finals|website=supercup.in|access-date=18 February 2021|archive-date=14 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200914225600/http://www.supercup.in//news/jamshedpur-and-northeast-progress-to-the-hero-super-cup-quarter-finals|url-status=live}}</ref> ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱫᱷᱟᱯ ᱨᱮ, ᱩᱱᱠᱩ [[ᱮᱯᱷᱥᱤ ᱜᱳᱣᱟ]] ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱴᱩᱱᱟᱢᱮᱱᱴ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=6 April 2019|title=Super Cup 2019: 10-man Goa claims thrilling 4–3 win over Jamshedpur FC|url=https://sportstar.thehindu.com/football/super-cup-2019-fc-goa-beats-jamshedpur-fc-seven-goals-edu-bedia-corominas-seriton-cidoncha-calvo/article26758521.ece|website=Sportstar|access-date=18 February 2021|archive-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517010042/https://sportstar.thehindu.com/football/super-cup-2019-fc-goa-beats-jamshedpur-fc-seven-goals-edu-bedia-corominas-seriton-cidoncha-calvo/article26758521.ece|url-status=live}}</ref> ===᱒᱐᱑᱙-᱒᱐ ᱥᱤᱡᱚᱱ=== ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱮᱯᱷᱥᱤ ᱫᱚ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱞᱤᱜᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱒᱐᱑᱙-᱒᱐ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮ ᱮᱱᱴᱚᱱᱤᱭᱚ ᱤᱨᱤᱭᱚᱸᱰᱳ ᱟᱡᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱠᱳᱪ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱵᱟᱦᱟᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=26 July 2019|title=Jamshedpur FC appoint Spaniard Antonio Iriondo as head coach|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/jamshedpur-fc-appoint-spaniard-antonio-iriondo-as-head-coach/articleshow/70397123.cms|website=[[Times Of India]]|access-date=18 February 2021|archive-date=6 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210706115002/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/jamshedpur-fc-appoint-spaniard-antonio-iriondo-as-head-coach/articleshow/70397123.cms|url-status=live}}</ref> ᱯᱟᱨᱚᱢᱮᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱱᱟᱣᱟ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱭ ᱫᱚᱞ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱠᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱥᱤ.ᱠᱮ. ᱵᱷᱤᱱᱤᱛ]], ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱵᱞᱚᱥᱴᱚᱨᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱜᱳᱞ ᱮ ᱜᱚᱫ ᱠᱮᱫ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{Cite web|date=26 August 2019|title=CK Vineeth joins Jamshedpur|url=https://sportstar.thehindu.com/football/isl-ck-vineeth-jamshedpur-kerala-blasters-chennaiyin-indian-football-transfers/article29261160.ece|website=Sportstar|access-date=18 February 2021|archive-date=18 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618222224/https://sportstar.thehindu.com/football/isl-ck-vineeth-jamshedpur-kerala-blasters-chennaiyin-indian-football-transfers/article29261160.ece|url-status=live}}</ref> ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱮᱴᱳᱨ ᱢᱚᱱᱨᱳᱭ, ᱥᱮᱨᱡᱤᱭᱳ ᱠᱟᱥᱴᱮᱞ ᱟᱨ ᱯᱷᱨᱟᱱᱥᱤᱥᱠᱳ ᱢᱮᱰᱤᱱᱟ ᱞᱩᱱᱟ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱡᱟᱜ ᱢᱩᱬ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=3 October 2019|title=Jamshedpur FC introduces squad for 2019–20 season as new season begins on 22nd October|url=https://www.fcjamshedpur.com/news/jamshedpur-fc-introduces-squad-for-2019-20-season-as-new-season-begins-on-22nd-october|website=Jamshedpur FC.com|access-date=18 February 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119032043/https://www.fcjamshedpur.com/news/jamshedpur-fc-introduces-squad-for-2019-20-season-as-new-season-begins-on-22nd-october|url-status=live}}</ref> ᱱᱚᱨᱮᱱᱫᱨᱚ ᱜᱷᱮᱞᱳᱴ ᱟᱨ ᱚᱢᱚᱨᱡᱤᱛ ᱥᱤᱝ ᱠᱤᱭᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱴᱤᱢ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱓ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱵᱟᱝ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=22 October 2019|title=ISL 2019–20: 10-man Jamshedpur edge past Odisha|url=https://www.goal.com/en/news/isl-2019-20-jamshedpur-fc-vs-odisha-fc-match-report/xr7z9iocyc921gw1mzvrlpdnk|website=Goal.com|access-date=18 February 2021|archive-date=23 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023140845/https://www.goal.com/en/news/isl-2019-20-jamshedpur-fc-vs-odisha-fc-match-report/xr7z9iocyc921gw1mzvrlpdnk|url-status=live}}</ref> ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ [[ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱮᱯᱷᱥᱤ]] ᱒-᱑ ᱛᱮ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱠᱚ ᱮᱦᱚᱵ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ [[ᱦᱟᱭᱫᱨᱟᱵᱟᱫᱽ ᱮᱯᱷᱥᱤ]] ᱥᱟᱶ ᱓-᱑ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱡᱤᱛᱟᱹᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷᱥᱤ ᱥᱟᱶ ᱵᱤᱱ ᱜᱚᱞ ᱛᱮ ᱰᱨᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱠᱚ ᱾<ref>{{Cite web|date=22 October 2019|title=ISL 2019–20: 10-man Jamshedpur edge past Odisha|url=https://www.goal.com/en/news/isl-2019-20-jamshedpur-fc-vs-odisha-fc-match-report/xr7z9iocyc921gw1mzvrlpdnk|website=Goal.com|access-date=18 February 2021|archive-date=23 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023140845/https://www.goal.com/en/news/isl-2019-20-jamshedpur-fc-vs-odisha-fc-match-report/xr7z9iocyc921gw1mzvrlpdnk|url-status=live}}</ref> ᱫᱚᱞ ᱫᱚ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ATK ᱥᱟᱶ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ ᱚᱠᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱪ ᱓-᱑ ᱛᱮ ᱪᱟᱵᱟ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=9 November 2019|title=ISL 2019–20 HIGHLIGHTS, ATK vs Jamshedpur FC: Roy Krishna, Edu Garcia Help ATK Beat Jamshedpur|url=https://www.news18.com/news/football/isl-2019-20-highlights-atk-vs-jamshedpur-fc-2380285.html|website=news18.com|access-date=18 February 2021|archive-date=7 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107171937/https://www.news18.com/news/football/isl-2019-20-highlights-atk-vs-jamshedpur-fc-2380285.html|url-status=live}}</ref> ᱮᱯᱷᱥᱤ ᱜᱳᱣᱟ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱧᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱜᱟᱱ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱴᱤᱢ ᱫᱚ ᱯᱮ ᱫᱷᱟᱣ ᱵᱮᱠ ᱴᱩ ᱵᱮᱠ ᱰᱨᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱥᱤᱴᱤ ᱮᱯᱷᱥᱤ, ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱮᱯᱷᱥᱤ ᱟᱨ ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷᱥᱤ ᱥᱟᱶ ᱯᱮ ᱫᱷᱟᱣ ᱵᱮᱠ ᱴᱩᱠ ᱰᱨᱟᱣ ᱠᱚ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=26 November 2019|title=FC Goa vs Jamshedpur: Castel strike hands Goa first defeat of season – as it happened|url=https://sportstar.thehindu.com/football/isl/isl-2019-20-fc-goa-vs-jamshedpur-fc-live-score-corominas-piti-castel-boumous-tiri-iriondo-lobera-doungel-brandon-jahouh/article30087971.ece|website=Sportstar|access-date=18 February 2021|archive-date=2 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302204206/https://sportstar.thehindu.com/football/isl/isl-2019-20-fc-goa-vs-jamshedpur-fc-live-score-corominas-piti-castel-boumous-tiri-iriondo-lobera-doungel-brandon-jahouh/article30087971.ece|url-status=live}}</ref> ᱯᱟᱹᱦᱤᱞ ᱵᱟᱨ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟ ᱵᱟᱝ, ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱴᱮᱵᱩᱞ ᱨᱮ ᱮᱠᱮᱱ ᱤᱨᱟᱹᱞ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱪᱟᱵᱟ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=18 December 2019|title=ISL: Jamshedpur faces Mumbai City as top-four race heats up|url=https://sportstar.thehindu.com/football/isl/indian-super-league-isl-2019-20-jamshedpur-fc-vs-mumbai-city-preview-analysis-rowllin-borges-sergio-castel-costa-iriondo-sougou/article30340713.ece|website=Sportstar|access-date=18 February 2021|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112232256/https://sportstar.thehindu.com/football/isl/indian-super-league-isl-2019-20-jamshedpur-fc-vs-mumbai-city-preview-analysis-rowllin-borges-sergio-castel-costa-iriondo-sougou/article30340713.ece|url-status=live}}</ref> ᱤᱨᱟᱹᱞ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱱᱚᱨᱴ ᱤᱥᱴ ᱭᱩᱱᱟᱭᱴᱮᱰ ᱮᱯᱷᱥᱤ ᱥᱟᱶ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱠᱚ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱔ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱜᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱠᱚ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=25 March 2020|title=ISL 2019–20 Season Review: Jamshedpur FC|url=https://khelnow.com/football/isl-2019-20-jamshedpur-fc-season-review|website=Khelnow|access-date=18 February 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308125744/https://khelnow.com/football/isl-2019-20-jamshedpur-fc-season-review|url-status=live}}</ref> ==ᱥᱴᱮᱰᱤᱭᱚᱢ== {{main|ᱡᱮ.ᱟᱨ.ᱰᱤ. ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱯᱳᱨᱴᱥ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ}} [[File:J.R.D. Tata Stadium.jpg|300px|thumb|ᱡᱮ.ᱟᱨ.ᱰᱤ. ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱯᱳᱨᱴᱥ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱮᱱᱳᱨᱟᱢᱤᱠ ᱧᱮᱞ]] ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ [[ᱡᱮ.ᱟᱨ.ᱰᱤ. ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱯᱳᱨᱴᱥ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ]] ᱨᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱷᱮᱞ ᱠᱚ ᱠᱷᱮᱞᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ "ᱫᱟ ᱯᱷᱟᱨᱱᱮᱥ" ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱞᱤᱜᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱯᱱᱟᱨᱟᱜ ᱥᱴᱮᱰᱤᱭᱚᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱴᱮᱰᱤᱭᱚᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱮ ᱴᱟᱴᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ ᱡᱮ.ᱟᱨ.ᱰᱤ. ᱴᱟᱴᱟ ᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱴᱮᱰᱤᱭᱚᱢ ᱫᱚ ᱑᱙᱙᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱖᱐,᱐᱐᱐ ᱧᱮᱧᱮᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱗ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱮᱰᱤᱭᱚᱢ ᱫᱚ ᱒᱔,᱔᱒᱔ (ᱟᱭᱤ ᱮᱥ ᱮᱞ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱫᱟᱲᱮ) – ᱔᱐,᱐᱐᱐ (ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱷᱮᱞ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ) ᱫᱟᱲᱮ ᱛᱮ ᱱᱟᱶᱟ ᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ==ᱜᱚᱲᱚᱭᱤᱡ== ''ᱨᱮᱰ ᱢᱟᱭᱱᱚᱨᱥ'' ᱫᱚ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱥᱚᱦᱚᱫᱤᱭᱟᱹ ᱜᱩᱴ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref>{{Cite web |url=https://fistosports.com/news/the-red-miners-jamshedpur-fcs-pride-and-passionate-fan-base/ |title=The Red Miners: Jamshedpur FC's pride and passionate fan base |website=Fisto |language=en-US |access-date=1 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902114637/https://fistosports.com/news/the-red-miners-jamshedpur-fcs-pride-and-passionate-fan-base/ |archive-date=2 September 2019 |url-status=live }}</ref> ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱠᱚᱪ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱫᱷᱟᱣ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱥᱚᱦᱚᱫ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣ ᱮᱫᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ''᱑᱒ ᱟᱹᱱᱤᱡ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ'' ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱭᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=Red Miners all set to virtually cheer for JFC this ISL|url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/red-miners-all-set-to-virtually-cheer-for-jfc-this-isl/cid/1796534|access-date=2020-11-06|website=www.telegraphindia.com|archive-date=7 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107145019/https://www.telegraphindia.com/jharkhand/red-miners-all-set-to-virtually-cheer-for-jfc-this-isl/cid/1796534|url-status=live}}</ref> ==ᱠᱨᱮᱥᱴ, ᱨᱚᱝ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱠᱤᱴ ᱠᱚ== ᱠᱨᱮᱥᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱜᱩᱞᱟᱹᱭ ᱨᱮ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱤᱝᱨᱟᱡᱤ ᱟᱨ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱛᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ, [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://thefangarage.com/articles/11622-isl-2017-jamshedpur-fc-unveil-their-logo|title=ISL 2017: Jamshedpur FC Unveil Their Logo &#124; The Fan Garage (TFG)|date=23 July 2017|website=thefangarage.com|access-date=21 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328081009/https://thefangarage.com/articles/11622-isl-2017-jamshedpur-fc-unveil-their-logo|archive-date=28 March 2019|url-status=live}}</ref> ᱒᱐᱑᱗ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱒᱐᱑᱗-᱑᱘ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱱᱤᱵᱤᱭᱟ ᱥᱯᱳᱨᱴᱥ]] ᱥᱟᱶ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ ᱠᱤᱴ ᱥᱯᱚᱱᱥᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱰᱤᱞ ᱨᱮ ᱥᱩᱦᱤ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ===ᱠᱤᱴ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱥᱟᱨᱴ ᱥᱯᱚᱱᱥᱚᱨ ᱠᱚ=== {| class="wikitable" style="text-align:center;margin-left:1em;float:center" |- !ᱚᱠᱛᱚ !ᱠᱤᱴ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱚ !ᱥᱟᱨᱴ ᱥᱯᱚᱱᱥᱚᱨ !ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱥᱯᱚᱱᱥᱚᱨ !ᱠᱚᱲᱟᱢ ᱥᱯᱚᱱᱥᱚᱨ !ᱟᱥᱛᱟᱱ ᱥᱯᱚᱱᱥᱚᱨ |- |᱒᱐᱑᱗-᱑᱘ |rowspan=9|[[ᱱᱤᱵᱤᱭᱟ ᱥᱯᱳᱨᱴᱥ|ᱱᱤᱵᱤᱭᱟ]]<ref>{{Cite web|date=2018-08-18|title=Indian Super League: Nivia signs 3-year, multi-crore deal to become official ball partner|url=https://www.insidesport.co/indian-super-league-nivia-signs-3-year-multi-crore-deal-to-become-official-ball-partner/|access-date=2021-07-02|website=Inside Sport|language=en-US|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182204/https://www.insidesport.co/indian-super-league-nivia-signs-3-year-multi-crore-deal-to-become-official-ball-partner/|url-status=live}}</ref> |rowspan=2|[[ᱴᱟᱴᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ|ᱴᱟᱴᱟ]] |rowspan=2|[[ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱴᱤᱞ]] |rowspan=2|[[ᱴᱟᱴᱟ ᱴᱨᱚᱥᱴ]] |[[ᱴᱟᱴᱟ ᱢᱳᱴᱚᱨᱥ]] |- |᱒᱐᱑᱘-᱑᱙ |[[ᱴᱟᱴᱟ ᱠᱚᱱᱥᱚᱞᱴᱮᱱᱥᱤ ᱥᱮᱵᱟ ᱠᱚ|ᱴᱤ.ᱥᱤ.ᱮᱥ]] |- |᱒᱐᱑᱙-᱒᱐ |rowspan=7|[[ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱴᱤᱞ]]<ref>{{Cite web|last=Staff|date=2020-11-25|title=Jamshedpur FC Sponsors List 2020|url=https://sportskhabri.com/jamshedpur-fc-sponsors-list-2020/|access-date=2021-05-29|website=Sports Khabri|language=en-US|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213439/https://sportskhabri.com/jamshedpur-fc-sponsors-list-2020/|url-status=live}}</ref> |[[ᱴᱟᱴᱟ ᱴᱨᱚᱥᱴ]] |rowspan=7|[[ᱴᱟᱴᱟ ᱜᱟᱫᱮᱞ|ᱴᱟᱴᱟ]] |[[ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱴᱤᱞ|ᱴᱟᱴᱟ ᱯᱨᱟᱵᱷᱮᱥ]] |- |᱒᱐᱒᱐-᱒᱑ |[[ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱴᱤᱞ|ᱴᱟᱴᱟ ᱯᱨᱟᱵᱷᱮᱥ]]<ref>{{Cite web|date=2020-11-26|title=ISL 2020-21: Tata Pravesh renews association with Jamshedpur FC as Associate Partner|url=https://www.thesportsnews.in/isl-2020-21-tata-pravesh-renews-association-with-jamshedpur-fc-as-associate-partner/|access-date=2021-05-29|website=The Sports News|language=en-US|archive-date=21 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421085553/https://www.thesportsnews.in/isl-2020-21-tata-pravesh-renews-association-with-jamshedpur-fc-as-associate-partner/|url-status=live}}</ref> |[[ᱴᱟᱴᱟ ᱟᱞᱴᱨᱚᱡᱽ|ᱟᱞᱴᱨᱚᱡᱽ]]<ref>{{Cite web|date=2020-11-24|title=ISL 2020-21: Jamshedpur FC ropes Tata Motors as Official Automobile Partner|url=https://www.thesportsnews.in/isl-2020-21-jamshedpur-fc-ropes-tata-motors-as-official-automobile-partner/|access-date=2021-05-29|website=The Sports News|language=en-US|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602212721/https://www.thesportsnews.in/isl-2020-21-jamshedpur-fc-ropes-tata-motors-as-official-automobile-partner/|url-status=live}}</ref> |- |᱒᱐᱒᱑-᱒᱒ |rowspan=5|[[ᱥᱴᱮᱴ ᱵᱮᱸᱠ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ|ᱮᱥ.ᱵᱤ.ᱟᱭᱤ.]]<ref>{{Cite web|date=2021-11-16|title=SBI & Jamshedpur FC join hands to promote football in India|url=https://khelnow.com/football/isl-2021-22-sbi-jamshedpur-fc|access-date=2021-11-16|website=Khel Now|language=en-US|archive-date=16 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116140038/https://khelnow.com/football/isl-2021-22-sbi-jamshedpur-fc|url-status=live}}</ref> |[[ᱴᱟᱴᱟ ᱯᱩᱸᱪ|ᱯᱩᱸᱪ]]<ref>{{Cite web|date=2021-11-11|title=Tata Motors continues association as Jamshedpur FC's Official Automobile Partner with PUNCH|url=https://www.fcjamshedpur.com/news/tata-motors-continues-association-as-jamshedpur-fcs-official-automobile-partner-with-punch|access-date=2021-11-13|website=Jamshedpur FC|language=en-US|archive-date=13 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113182655/https://www.fcjamshedpur.com/news/tata-motors-continues-association-as-jamshedpur-fcs-official-automobile-partner-with-punch|url-status=live}}</ref> |- |᱒᱐᱒᱒-᱒᱓ |[[ᱴᱟᱴᱟ ᱴᱤᱭᱟᱜᱳ|ᱴᱤᱭᱟᱜᱳ]]<ref>{{cite web | url=https://www.fcjamshedpur.com/news/tata-motors-continues-its-association-with-jamshedpur-fc | title=TATA Motors continues its association with Jamshedpur FC | date=11 October 2022 }}</ref> |- |᱒᱐᱒᱓-᱒᱔ |[[ᱴᱟᱴᱟ ᱱᱮᱠᱥᱚᱱ|ᱱᱮᱠᱥᱚᱱ]] |- |᱒᱐᱒᱔-᱒᱕ |[[ᱴᱟᱴᱟ ᱢᱳᱴᱚᱨᱥ|ᱤᱱᱴᱨᱟ]] |- |᱒᱐᱒᱕-᱒᱖ |[[ᱴᱟᱴᱟ ᱠᱚᱱᱡᱩᱢᱟᱨ ᱯᱨᱚᱰᱟᱠᱴᱥ|ᱴᱟᱴᱟ ᱜᱞᱩᱠᱳ+]] |} ==ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱠᱚ== * {{flagicon|ESP}} [[ᱟᱴᱞᱮᱴᱤᱠᱚ ᱰᱤ ᱢᱟᱰᱨᱤᱰ]]<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/indian-football/10-partnerships-between-indian-and-european-football-clubs-which-broke-down|title=10 Partnerships between Indian and European football clubs which broke down|date=28 June 2019|access-date=15 January 2022|website=sportskeeda.com|publisher=[[Sportskeeda]]|first1=Abhishek|last1=Kundu|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229133036/https://www.sportskeeda.com/indian-football/10-partnerships-between-indian-and-european-football-clubs-which-broke-down|archive-date=29 December 2023}}</ref> * {{flagicon|IND}} [[ᱴᱟᱴᱟ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ]]{{efn|The players participate in the [[Reliance Foundation Development League|RFDL]] as a part of the Jamshedpur FC's youth team.}} ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ== * [[ᱴᱟᱴᱟ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ]] ==ᱱᱳᱴ ᱠᱚ== {{notelist}} ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== <!-- NOTE TO EDITORS: Before adding any external links to this section, please read Wikipedia's external links policy at http://en.wikipedia.org/wiki/WP:EL and the "Links to be avoided" section especially. If the site you are linking to is primarily a blog or forum with little additional content, then it will be removed as it contravenes the agreed conventions for inclusion. Per [[WP:ELMINOFFICIAL]], choose one official website only. --> * {{Official website|http://www.fcjamshedpur.com/}} * [http://www.indiansuperleague.com/jamshedpur-fc/squad Jamshedpur FC] at the [[Indian Super League|ISL official website]]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112055117/http://www.indiansuperleague.com/jamshedpur-fc/squad |date=12 November 2017 }}. {{ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱮᱯᱷᱥᱤ}} {{ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱞᱤᱜᱽ}} {{ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱯᱳᱨᱴᱥ}} {{ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱴᱤᱞ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱮᱯᱷᱥᱤ| ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱥᱚᱥᱤᱭᱮᱥᱚᱱ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱠᱞᱟᱵᱽ ᱠᱚ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱞᱤᱜᱽ ᱴᱤᱢ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱴᱟᱴᱟ ᱥᱴᱤᱞ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ]] 9ot93tvt8h9fnehkjh8bzvh0657w3py ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ 0 36387 195400 193656 2026-07-23T04:47:45Z ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ ᱗ 1744 195400 wikitext text/x-wiki '''ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱷᱚᱨᱥᱟ ᱟᱱᱤᱡ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱟᱱᱟᱭ᱾ ᱴᱷᱤᱠ ᱞᱮᱠᱟ ᱫᱮᱣᱟ-ᱥᱮᱣᱟ ᱤᱫᱤ ᱞᱮᱠᱷᱟᱱ ᱚᱲᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱭᱟ ᱛᱮ, ᱵᱷᱚᱨ ᱛᱮ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ, ᱨᱩᱣᱟᱹ-ᱦᱟᱥᱚ, ᱫᱩᱠ-ᱦᱟᱨᱠᱮᱛ, ᱜᱟᱹᱲ-ᱢᱩᱦᱤᱢ ᱠᱚ ᱠᱟᱴᱟᱣ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱵᱟᱠᱚ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ<ref name="baske"/>᱾ == ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ ᱟᱨ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱩᱫᱟᱹ == ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱜᱮᱭᱟ, ᱠᱟᱛᱷᱟᱪ, ᱦᱟᱸᱥᱫᱟᱜ ᱥᱟᱶ ᱠᱤᱥᱠᱩ, ᱢᱩᱨᱢᱩ ᱥᱟᱶ ᱦᱮᱢᱵᱽᱨᱚᱢ ᱥᱮ ᱴᱩᱰᱩ ᱥᱟᱶ ᱥᱚᱨᱮᱱ ᱨᱮᱱ ᱠᱚ ᱵᱟᱝᱠᱚ ᱢᱤᱫᱩᱜᱼᱟ᱾ ᱛᱚᱵᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ, ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱚᱠᱷᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱵᱟᱝᱠᱚ ᱢᱤᱫᱩᱜᱼᱟ—ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱵᱮᱲᱟ ᱨᱮ᱾ ᱫᱟᱬᱮ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱜᱮᱭᱟ, ᱫᱮᱣᱟ-ᱥᱮᱣᱟ ᱱᱤᱭᱟᱹᱢ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱜᱮᱭᱟ᱾ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ ᱨᱮᱱ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱟᱫᱚᱢ ᱡᱚᱠᱷᱟᱡ ᱫᱚᱠᱚ ᱢᱤᱫᱩᱜᱼᱟ᱾ == ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ, ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱟᱨ ᱫᱟᱬᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ == ᱞᱟᱦᱟ ᱨᱮᱜᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ ᱨᱮᱱ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱜᱮ᱾ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱡᱩᱫᱟᱹ ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱨᱮᱱ ᱚᱲᱟᱜ-ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱫᱟᱬᱮ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱚᱞ ᱦᱩᱭᱮᱱᱟ: {| class="wikitable" |- ! ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ !! ᱠᱷᱩᱸᱴ !! ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ !! ᱫᱟᱬᱮ !! ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ |- | rowspan="11" | ᱦᱟᱸᱥᱫᱟᱜ || ᱱᱤᱡᱽ || ᱵᱟᱸᱥᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱥᱟᱫᱟ || ᱫᱮᱥᱳᱣᱟᱞᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱪᱤᱞᱵᱤᱱᱫᱟᱹ || ᱫᱮᱥᱳᱣᱟᱞᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱵᱟᱰᱳᱣᱟᱨ || ᱵᱟᱸᱥᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱦᱮᱲᱟᱠ ᱥᱤᱢ || |- | ᱠᱮᱰᱳᱣᱟᱨ || ᱵᱟᱸᱥᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱦᱮᱲᱟᱠ ᱥᱤᱢ || |- | ᱡᱤᱦᱩ || ᱫᱮᱥᱳᱣᱟᱞᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱨᱚᱜ ᱞᱩᱛᱩᱨ || ᱵᱟᱸᱥᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱜᱩᱞᱤ ᱯᱟᱹᱴᱷᱤ || |- | ᱡᱩᱜᱤ || ᱵᱟᱸᱥᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱜᱟᱲ || ᱵᱟᱸᱥᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱠᱷᱤᱞ || ᱫᱮᱥᱳᱣᱟᱞᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱯᱤᱴ ᱠᱟᱸᱰᱟ || ᱫᱮᱥᱳᱣᱟᱞᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | rowspan="10" | ᱠᱤᱥᱠᱩ || ᱱᱤᱡᱽ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱜᱩᱞᱤ ᱢᱮᱨᱚᱢ || |- | ᱥᱟᱫᱟ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱜᱟᱲ || ᱪᱟᱢᱯᱟᱫᱟᱱᱟᱜᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱚᱠ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱢᱟᱺᱡᱷᱤ ᱠᱷᱤᱞ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱟᱰ || ᱟᱱᱦᱟᱨ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱵᱟᱰᱟᱲ || ᱞᱤᱞᱤᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱞᱟᱦᱮᱨ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱡᱟᱵᱮ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱨᱚᱜ ᱞᱩᱛᱩᱨ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱯᱟᱹᱴᱷᱤ ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱦᱮᱸᱫᱮ ᱠᱟᱞᱚᱴ || |- | rowspan="16" | ᱢᱩᱨᱢᱩ || ᱱᱤᱡᱽ || ᱜᱚᱸᱥᱟᱭ ᱮᱨᱟ, ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱡᱽ || ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱥᱟᱫᱟ || ᱜᱚᱸᱥᱟᱭ ᱮᱨᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱱᱤᱪᱷᱩᱨᱟ ᱯᱟᱹᱴᱷᱤ || |- | ᱚᱵᱚᱨ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱱᱤᱪᱷᱩᱨᱟ ᱯᱟᱹᱴᱷᱤ || |- | ᱢᱟᱺᱡᱷᱤ ᱠᱷᱤᱞ || ᱵᱟᱨᱟᱝ ᱵᱟᱨᱟᱝ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱠᱷᱤᱞ || ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱡᱽ || ᱯᱟᱹᱴᱷᱤ ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱵᱤᱴᱮᱞ || ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱡᱽ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱜᱟᱲ || ᱜᱚᱸᱥᱟᱭ ᱮᱨᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱵᱟᱰᱟᱲ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱴᱤᱠᱟ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱪᱚᱯᱮᱭᱟᱨ || ᱫᱤᱭᱟᱹᱨᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱦᱟᱺᱰᱤ || ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱡᱽ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱥᱟᱝ || ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱡᱽ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱡᱩᱜᱤ || ᱜᱚᱸᱥᱟᱭ ᱮᱨᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱯᱚᱭᱟᱨᱟ || ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱡᱽ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱞᱟᱦᱮᱨ || ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱡᱽ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱫᱟᱛᱮᱞᱟ || ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱡᱽ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | rowspan="11" | ᱢᱟᱺᱰᱤ || ᱱᱤᱡᱽ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱢᱟᱺᱡᱷᱤ ᱠᱷᱤᱞ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱠᱷᱤᱞ || ᱫᱷᱟᱱᱜᱷᱟᱨᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱴᱤᱠᱟ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱵᱩᱨ ᱵᱮᱨᱮᱫ || ᱥᱮᱣᱟᱭᱱᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱨᱩᱫ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱠᱷᱟᱨᱟ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱜᱟᱲ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱠᱟᱰᱟ || ᱥᱮᱣᱟᱭᱱᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱯᱟᱹᱴᱷᱤ || |- | ᱵᱟᱰᱟᱲ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱞᱟᱠᱤᱱ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | rowspan="10" | ᱦᱮᱢᱵᱽᱨᱚᱢ || ᱱᱤᱡᱽ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱢᱟᱺᱡᱷᱤ ᱠᱷᱤᱞ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱠᱷᱤᱞ || ᱞᱤᱞᱤᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱥᱟᱫᱟ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱜᱩᱣᱟ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ, ᱢᱮᱨᱚᱢ ᱯᱟᱹᱴᱷᱤ || |- | ᱚᱠ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱞᱟᱫ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱜᱟᱲ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱞᱟᱦᱮᱨ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱵᱟᱰᱟᱲ || ᱯᱟᱱᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | rowspan="13" | ᱥᱚᱨᱮᱱ || ᱱᱤᱡᱽ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ, ᱥᱟᱨᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱹᱴᱷᱤ, ᱢᱤᱫ ᱠᱩᱲᱩ || |- | ᱢᱟᱺᱡᱷᱤ ᱠᱷᱤᱞ || ᱥᱟᱨᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱠᱷᱤᱞ || ᱥᱟᱨᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱥᱟᱫᱟ || ᱥᱟᱨᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱥᱤᱢ || |- | ᱥᱤᱫᱩᱯ || ᱥᱟᱨᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱚᱠ || ᱟᱪᱷᱨᱤᱞᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱢᱟᱞ || ᱥᱟᱨᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱨᱚᱜ ᱞᱩᱛᱩᱨ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱴᱤᱠᱟ || ᱥᱟᱨᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱯᱟᱹᱴᱷᱤ || |- | ᱠᱷᱟᱸᱰᱟ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱛᱩᱨᱠᱩ ᱞᱩᱢᱟᱢ || ᱥᱟᱨᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱪᱮᱦᱮᱞ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱥᱟᱝ || ᱥᱟᱨᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱯᱟᱹᱴᱷᱤ || |- | rowspan="8" | ᱵᱟᱥᱠᱮ || ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱠᱷᱤᱞ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱢᱟᱺᱡᱷᱤ ᱠᱷᱤᱞ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱠᱩᱲᱩ ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱥᱟᱫᱟ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱜᱟᱲ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱚᱠ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱠᱩᱲᱩ ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱯᱚᱴᱚᱢ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱞᱟᱫ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱥᱤᱨᱩᱜᱟᱰᱟ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱠᱩᱲᱩ ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | rowspan="9" | ᱵᱮᱥᱨᱟ || ᱢᱟᱺᱡᱷᱤ ᱠᱷᱤᱞ || ᱪᱟᱢᱯᱟ ᱫᱟᱱᱟᱜᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱠᱩᱦᱤ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱵᱤᱱᱫᱟᱹᱲ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱜᱩᱣᱟ || ᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱷᱟᱨᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱚᱠ || ᱪᱟᱢᱯᱟ ᱫᱟᱱᱟᱜᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱜᱟᱲ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱠᱟᱸᱦᱩ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱵᱤᱴᱮᱞ || ᱥᱚᱸᱥ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱠᱷᱟᱸᱰᱟ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | rowspan="10" | ᱴᱩᱰᱩ || ᱱᱤᱡᱽ || ᱴᱷᱩᱱᱴᱟ ᱛᱩᱨᱥᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱪᱤᱜᱷᱤ || ᱴᱷᱩᱱᱴᱟ ᱛᱩᱨᱥᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱞᱟᱝ || ᱜᱤᱨᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱥᱟᱫᱟ || ᱥᱤᱝᱵᱟᱦᱱᱤ || ᱯᱟᱹᱴᱷᱤ ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱢᱟᱺᱡᱷᱤ ᱠᱷᱤᱞ || ᱴᱷᱩᱱᱴᱟ ᱛᱩᱨᱥᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱠᱷᱤᱞ || ᱴᱷᱩᱱᱴᱟ ᱛᱩᱨᱥᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱜᱟᱲ || ᱴᱷᱩᱱᱴᱟ ᱛᱩᱨᱥᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱞᱟᱦᱮᱨ || ᱴᱷᱩᱱᱴᱟ ᱛᱩᱨᱥᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱫᱟᱛᱮᱞᱟ || ᱴᱷᱩᱱᱴᱟ ᱛᱩᱨᱥᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱞᱟᱲ || ᱪᱟᱢᱯᱟ ᱵᱟᱦᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | rowspan="5" | ᱪᱚᱬᱮ || ᱱᱤᱡᱽ || ᱥᱟᱨᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱢᱟᱺᱡᱷᱤ ᱠᱷᱤᱞ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱠᱷᱤᱞ || ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱡᱽ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱪᱟᱪᱟᱨᱦᱟᱝ || ᱜᱩᱨᱟᱹᱭᱭᱟ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱥᱟᱫᱟ || ᱵᱟᱴᱯᱟᱦᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | rowspan="5" | ᱯᱟᱸᱣᱨᱤᱭᱟ || ᱱᱤᱡᱽ || ᱥᱤᱝ ᱵᱟᱦᱱᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱥᱟᱫᱟ || ᱥᱟᱨᱪᱟᱺᱰᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱢᱟᱺᱡᱷᱤ ᱠᱷᱤᱞ || ᱥᱤᱝ ᱵᱟᱦᱱᱤ || ᱥᱩᱠᱨᱤ, ᱥᱤᱢ || |- | ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱠᱷᱤᱞ || ᱪᱟᱢᱯᱟ ᱫᱟᱱᱟᱜᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |- | ᱯᱚᱴᱚᱢ || ᱪᱟᱢᱯᱟ ᱫᱟᱱᱟᱜᱟᱲ || ᱥᱩᱠᱨᱤ || |} == ᱱᱮᱵᱮᱛᱟᱨ ᱟᱨ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱫᱮᱣᱟ ᱥᱮᱣᱟ == ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱡᱮ ᱞᱮᱠᱟ ᱱᱮᱶ-ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱛᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱥᱮᱣᱟ-ᱫᱮᱣᱟᱭᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱠᱟᱱ, ᱱᱮᱵᱮᱛᱟᱨ ᱟᱨ ᱚᱱᱠᱟ ᱵᱟᱝ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ᱾ ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱷᱮᱨᱟᱣ ᱛᱮ ᱟᱨ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱛᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱯᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱣ ᱦᱚᱸ ᱠᱚᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ-ᱠᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱞᱮᱠᱟ ᱵᱟᱝ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ᱾ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱫᱚ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ, ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱴᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱟᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ, ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱦᱚᱸ ᱚᱲᱟᱜ ᱛᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱦᱮᱡ ᱚᱪᱚᱭᱟᱠᱚ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱪᱷᱟᱴᱠᱟ ᱫᱩᱣᱟᱹᱨ ᱦᱚᱸ ᱮᱱᱦᱤᱞᱳᱜ ᱥᱤᱧ ᱮᱥᱮᱫ ᱫᱚᱦᱚᱭᱮᱫ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱠᱚ᱾ ᱛᱮᱦᱮᱧ ᱫᱚ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱚᱠᱚᱭ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱠᱚ ᱯᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱣᱟᱜᱼᱟ, ᱞᱟᱸᱫᱟᱭᱟᱠᱚ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references> <ref name="baske">{{Cite book |last=ᱵᱟᱥᱠᱮ |first=ᱫᱷᱤᱨᱮᱱᱫᱽᱨᱚᱱᱟᱛᱷ |title=ᱦᱚᱲ ᱥᱚᱢᱟᱡᱽ ᱨᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱳ |publisher=ᱵᱟᱥᱠᱮ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠᱮᱥᱟᱱ |year=2013 |edition=5th |language=sat}}</ref> </references> [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱸᱜᱟᱵᱩᱨᱩ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ]] ot0ydct1e170yhx5vx8myurxarw4dhg ᱥᱩᱨᱡᱚᱢᱩᱠᱟᱨ ᱡᱟᱫᱚᱵᱽ 0 36655 195404 194186 2026-07-23T06:49:14Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195404 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴᱚᱨ (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱑᱙᱙᱐)}} {{good article}} {{Use dmy dates|date=ᱡᱩᱱ ᱒᱐᱒᱖}} {{Use Indian English|date=ᱢᱮ ᱒᱐᱒᱖}} {{Infobox cricketer | name = ᱥᱩᱨᱡᱚᱠᱩᱢᱟᱨ ᱡᱟᱫᱚᱵᱽ | image = Suryakumar Yadav in PMO New Delhi.jpg | caption = ᱡᱟᱫᱚᱵᱽ ᱒᱐᱒᱔ ᱨᱮ | country = ᱥᱤᱧᱚᱛ | fullname = ᱥᱩᱨᱡᱚᱠᱩᱢᱟᱨ ᱚᱥᱚᱠ ᱡᱟᱫᱚᱵᱽ | nickname = ᱢᱤᱥᱴᱚᱨ ᱓᱖᱐<ref name="Mr.360">{{cite web|url=https://50/article67361349.ece|title=ᱥᱩᱨᱡᱚᱠᱩᱢᱟᱨ ᱡᱟᱫᱚᱵᱽ ᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ: ᱪᱮᱫ ᱞᱮᱠᱟᱨᱮ SKY ᱢᱤᱥᱴᱚᱨ ᱓᱖᱐ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟᱭ|work=[[ᱥᱯᱳᱨᱴᱥᱴᱟᱨ]]|date=᱓ ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱓|access-date=᱑ ᱡᱩᱱ ᱒᱐᱒᱔}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Cric_360">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/how-india-batter-suryakumar-yadav-does-what-he-does-ind-vs-sl-3rd-t20i-1352799|title=ᱫᱤ ᱢᱮᱛᱷᱚᱰ ᱮᱱᱰ ᱫᱤ ᱢᱮᱱ - ᱪᱮᱫ ᱞᱮᱠᱟᱨᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱵᱮᱴᱚᱨ ᱥᱩᱨᱡᱚᱠᱩᱢᱟᱨ ᱡᱟᱫᱚᱵᱽ ᱚᱱᱟᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱩᱱᱤ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱜᱮᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ|date=᱘ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱒᱓|work=[[ᱤᱮᱥᱯᱤᱮᱱᱠᱨᱤᱠᱤᱱᱯᱷᱳ]]|access-date=᱑ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱓|archive-date=᱑᱑ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱒᱔|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111061202/https://www.espncricinfo.com/story/how-india-batter-suryakumar-yadav-does-what-he-does-ind-vs-sl-3rd-t20i-1352799|url-status=live}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1990|09|14|df=yes}} | birth_place = [[ᱵᱚᱢᱵᱮ]], ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ, ᱥᱤᱧᱚᱛ | batting = ᱡᱚᱡᱚᱢ-ᱛᱤ | bowling = ᱡᱚᱡᱚᱢ-ᱛᱤ [[ᱚᱯᱷ ᱵᱽᱨᱮᱠ]] | role = [[ᱵᱮᱴᱚᱨ (ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ)|ᱵᱮᱴᱚᱨ]] | club1 = [[ᱯᱟᱨᱥᱤ ᱡᱤᱢᱠᱷᱟᱱᱟ (ᱢᱮᱨᱤᱱ ᱰᱨᱟᱭᱤᱵᱽ)|ᱯᱟᱨᱥᱤ ᱡᱤᱢᱠᱷᱟᱱᱟ]] | year1 = ᱒᱐᱐᱙–ᱱᱤᱛ | club2 = [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱴᱤᱢ|ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]] | year2 = {{nowrap|᱒᱐᱑᱐–ᱱᱤᱛ}} | club3 = [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱᱥ]] | year3 = ᱒᱐᱑᱒–᱒᱐᱑᱓, ᱒᱐᱑᱘–ᱱᱤᱛ | club4 = [[ᱠᱚᱞᱠᱟᱛᱟ ᱱᱟᱭᱤᱴ ᱨᱟᱭᱰᱚᱨᱥ]] | year4 = ᱒᱐᱑᱔–᱒᱐᱑᱗ | international = true | internationalspan = ᱒᱐᱒᱑–ᱱᱤᱛ<!--Has not announced retirement--> | onetest = true | testdebutdate = ᱙ ᱯᱷᱮᱵᱽᱨᱩᱣᱟᱨᱤ | testdebutyear = ᱒᱐᱒᱓ | testdebutagainst = ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ | testcap = ᱓᱐᱔ | lasttestdate = ᱙ ᱯᱷᱮᱵᱽᱨᱩᱣᱟᱨᱤ | lasttestyear = ᱒᱐᱒᱓ | lasttestagainst = ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ | odidebutdate = ᱑᱘ ᱡᱩᱞᱟᱭ | odidebutyear = ᱒᱐᱒᱑ | odidebutagainst = ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ | odicap = ᱒᱓᱖ | lastodidate = ᱑᱙ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ | lastodiyear = ᱒᱐᱒᱓ | lastodiagainst = ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ | odishirt = ᱖᱓ | T20Idebutdate = ᱑᱔ ᱢᱟᱨᱪ | T20Idebutyear = ᱒᱐᱒᱑ | T20Idebutagainst = ᱤᱝᱞᱚᱸᱰ | T20Icap = ᱘᱕ | lastT20Idate = ᱘ ᱢᱟᱨᱪ | lastT20Iyear = ᱒᱐᱒᱖ | lastT20Iagainst = ᱱᱤᱣᱡᱤᱞᱮᱱᱰ | T20Ishirt = ᱖᱓ | columns = 4 | column1 = [[ᱴᱮᱥᱴ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ|ᱴᱮᱥᱴ]] | matches1 = ᱑ | runs1 = ᱘ | bat avg1 = ᱘.᱐᱐ | 100s/50s1 = ᱐/᱐ | top score1 = ᱘ | deliveries1 = – | wickets1 = – | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = ᱐/– | column2 = [[ᱣᱟᱱ ᱰᱮ ᱤᱱᱴᱚᱨᱱᱮᱥᱱᱟᱞ|ᱳᱰᱤᱟᱭ (ODI)]] | matches2 = ᱓᱗ | runs2 = ᱗᱗᱓ | bat avg2 = ᱒᱕.᱗᱖ | 100s/50s2 = ᱐/᱔ | top score2 = ᱗᱒[[ᱱᱚᱴ ᱟᱣᱩᱴ|*]] | deliveries2 = ᱑᱒ | wickets2 = ᱐ | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = ᱑᱗/&ndash; | column3 = [[ᱴᱣᱮᱱᱴᱤ᱒᱐ ᱤᱱᱴᱚᱨᱱᱮᱥᱱᱟᱞ|ᱴᱤ᱒᱐ᱟᱭ (T20I)]] | matches3 = ᱑᱑᱓ | runs3 = ᱓,᱒۷᱒ | bat avg3 = ᱓᱖.᱓᱕ | 100s/50s3 = ᱔/᱒᱕ | top score3 = ᱑᱑᱗ | deliveries3 = ᱖ | wickets3 = ᱒ | bowl avg3 = ᱒.᱕᱐ | fivefor3 = ᱐ | tenfor3 = ᱐ | best bowling3 = ᱒/᱕ | catches/stumpings3 = ᱕᱘/– | column4 = [[ᱯᱷᱟᱨᱥᱴ-ᱠᱞᱟᱥ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ|ᱮᱯᱷᱥᱤ (FC)]] | matches4 = ᱘᱖ | runs4 = ᱕,᱗᱕᱘ | bat avg4 = ᱔᱒.᱓᱓ | 100s/50s4 = ᱑᱔/᱓᱐ | top score4 = ᱒᱐᱐ | deliveries4 = ᱑,᱑᱕᱔ | wickets4 = ᱒᱔ | bowl avg4 = ᱒᱒.᱙᱑ | fivefor4 = ᱐ | tenfor4 = ᱐ | best bowling4 = ᱔/᱔᱗ | catches/stumpings4 = ᱑᱐᱙/– | date = ᱘ ᱢᱟᱨᱪ | year = ᱒᱐᱒᱖ | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/suryakumar-yadav-446507 ᱤᱮᱥᱯᱤᱮᱱᱠᱨᱤᱠᱤᱱᱯᱷᱳ | medaltemplates = {{MedalSport|ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ [[ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ]]}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|[[ᱟᱭᱥᱤᱥᱤ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱯ]]}} {{Medal|RU|[[᱒᱐᱒᱓ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱯ|᱒᱐᱒᱓ ᱥᱤᱧᱚᱛ]]}} {{MedalCompetition|[[ᱟᱭᱥᱤᱥᱤ ᱴᱤ᱒᱐ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱯ]]}} {{Medal|W|[[᱒᱐᱒᱔ ᱟᱭᱥᱤᱥᱤ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱴᱣᱮᱱᱴᱤ᱒᱐|᱒᱐᱒᱔ ᱣᱮᱥᱴ ᱤᱱᱰᱤᱡᱽ & ᱭᱩ.ᱮᱥ.ᱮ]]}} {{Medal|W|[[᱒᱐᱒᱖ ᱟᱭᱥᱤᱥᱤ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱴᱤ᱒᱐ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱯ|᱒᱐᱒᱖ ᱥᱤᱧᱚᱛ & ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ]]|}} {{MedalCompetition|[[ᱮᱥᱤᱥᱤ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱠᱚᱯ|ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱠᱚᱯ]]}} {{Medal|W|[[᱒᱐᱒᱓ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱠᱚᱯ|᱒᱐᱒᱓ ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]]}} {{Medal|W|[[᱒᱐᱒᱕ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱠᱚᱯ|᱒᱐᱒᱕ ᱭᱩ.ᱮ.ᱤ]]}} {{MedalCompetition|[[ᱮᱥᱤᱥᱤ ᱤᱢᱟᱨᱡᱤᱝ ᱴᱤᱢᱥ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱠᱚᱯ|ᱮᱥᱤᱥᱤ ᱤᱢᱟᱨᱡᱤᱝ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱠᱚᱯ]]}} {{Medal|W|[[᱒᱐᱑᱓ ᱮᱥᱤᱥᱤ ᱤᱢᱟᱨᱡᱤᱝ ᱴᱤᱢᱥ ᱠᱚᱯ|᱒᱐᱑᱓ ᱥᱤᱝᱜᱟᱯᱩᱨ]]}} }} '''ᱥᱩᱨᱡᱚᱠᱩᱢᱟᱨ ᱚᱥᱚᱠ ᱡᱟᱫᱚᱵᱽ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱑᱔ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱙᱐), ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱤᱱᱤᱥᱤᱭᱟᱞ '''SKY (ᱮᱥᱹᱠᱮᱹᱣᱟᱭ)''' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮᱦᱚᱸᱭ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴᱚᱨ ᱟᱨ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱠᱟᱯᱴᱮᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ|ᱢᱟᱨᱮ ᱠᱟᱯᱴᱮᱱ]] ᱠᱟᱱᱟᱭ [[ᱴᱣᱮᱱᱴᱤ᱒᱐ ᱤᱱᱴᱚᱨᱱᱮᱥᱱᱟᱞ]] ᱴᱤᱢ ᱨᱤᱱᱤᱡ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱳᱞ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛ [[᱒᱐᱒᱖ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱴᱤ᱒᱐ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱯ]] ᱟᱨ [[᱒᱐᱒᱕ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱠᱚᱯ]] ᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱴᱤᱢ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱦᱤᱸᱥ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ [[᱒᱐᱒᱔ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱴᱤ᱒᱐ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱯ]] ᱟᱨ [[᱒᱐᱒᱓ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱠᱚᱯ]] ᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱡᱟᱫᱚᱵᱽ ᱫᱚ [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱴᱤᱢ]] ᱨᱮ ᱵᱟᱪᱷᱚᱱᱚᱜ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]] ᱨᱮ ᱠᱞᱚᱵᱽ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱮ ᱮᱱᱮᱡ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱷᱮᱵᱽᱨᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐১০ ᱨᱮ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱞᱤᱥᱴ ᱮ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ|ᱞᱤᱥᱴ ᱮ]] ᱰᱮᱵᱽᱭᱩ ᱞᱮᱫᱼᱟᱭ, ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ [[ᱯᱷᱟᱨᱥᱴ-ᱠᱞᱟᱥ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ|ᱯᱷᱟᱨᱥᱴ-ᱠᱞᱟᱥ]] ᱟᱨ [[ᱴᱤ᱒᱐ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ|ᱴᱤ᱒᱐]] ᱰᱮᱵᱽᱭᱩ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ ᱾ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱒᱑ ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱴᱤ᱒᱐ ᱟᱭ (T20I) ᱰᱮᱵᱽᱭᱩ ᱞᱮᱫᱼᱟᱭ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱨᱮ [[ᱣᱟᱱ ᱰᱮ ᱤᱱᱴᱚᱨᱱᱮᱥᱱᱟᱞ|ᱳᱰᱤᱟᱭ (ODI)]] ᱰᱮᱵᱽᱭᱩ ᱞᱮᱫᱼᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ [[ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱳᱵᱷᱚᱨ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ|ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ-ᱳᱵᱷᱚᱨ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ]] ᱮ ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ, ᱯᱷᱮᱵᱽᱨᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱮᱠᱞᱟ [[ᱴᱮᱥᱴ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ|ᱴᱮᱥᱴ ᱢᱮᱪ]] ᱮ ᱮᱱᱮᱡ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱴᱤᱢ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱠᱟᱯᱴᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱟᱨ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱒᱔ ᱨᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱴᱤ᱒᱐ ᱟᱭ ᱴᱤᱢ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱠᱟᱯᱴᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱫᱚᱦᱲᱟ ᱵᱟᱦᱟᱞ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱛᱤᱱ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱠᱟᱯᱴᱮᱱ [[ᱨᱚᱦᱤᱛ ᱥᱚᱨᱢᱟ]] ᱴᱤ᱒᱐ ᱟᱭ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱤᱨᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮ ᱜᱷᱚᱥᱬᱟ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱟᱜᱚᱥᱴ ᱒᱐᱒᱔ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, ᱡᱟᱫᱚᱵᱽ ᱫᱚ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ [[ᱥᱮᱱᱪᱩᱨᱤ (ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ)|ᱥᱮᱱᱪᱩᱨᱤ]] ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱓,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱨᱟᱱ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱗᱕% ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱨᱟᱱ ᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱥᱮᱱᱪᱩᱨᱤ ᱫᱚ ᱴᱤ᱒᱐ ᱟᱭ ᱢᱮᱪ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱴᱤ᱒᱐ ᱟᱭ ᱥᱮᱱᱪᱩᱨᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱵᱮᱴᱚᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱒ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱩᱱ ᱒೦᱒᱔ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱴᱤ᱒᱐ ᱟᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱟᱭᱥᱤᱥᱤ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱞᱮᱭᱟᱨ ᱨᱮᱝᱠᱤᱝ]] ᱨᱮ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱮ ᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ [[᱒᱐᱒᱒ ᱟᱭᱥᱤᱥᱤ ᱟᱣᱟᱨᱰᱥ|᱒᱐᱒᱒]] ᱟᱨ [[᱒᱐᱒᱓ ᱟᱭᱥᱤᱥᱤ ᱟᱣᱟᱨᱰᱥ|᱒᱐᱒᱓]] ᱨᱮ [[ᱟᱭᱥᱤᱥᱤ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱴᱤ᱒᱐ ᱟᱭ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴᱚᱨ ᱚᱯᱷ ᱫᱤ ᱤᱭᱚᱨ]] ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟᱭ, ᱟᱨ ᱒᱐᱒᱒ ᱟᱨ ᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ [[ᱟᱭᱥᱤᱥᱤ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱴᱤ᱒᱐ ᱟᱭ ᱴᱤᱢ ᱚᱯᱷ ᱫᱤ ᱤᱭᱚᱨ]] ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱡᱟᱫᱚᱵᱽ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱰᱚᱢᱮᱥᱴᱤᱠ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱨᱮ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱮᱱᱮᱡᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮ ᱠᱟᱯᱴᱮᱱ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱᱥ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱮᱱᱮᱡᱟ ᱟᱨ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮ [[ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱨᱤᱢᱤᱭᱟᱨ ᱞᱤᱜᱽ]] ᱨᱮ [[ᱠᱚᱞᱠᱟᱛᱟ ᱱᱟᱭᱤᱴ ᱨᱟᱭᱰᱚᱨᱥ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱮᱱᱮᱡ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱟᱨ ᱒᱐᱑᱔ ᱨᱮ ᱠᱚᱞᱠᱟᱛᱟ ᱥᱟᱶ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱴᱟᱭᱴᱮᱞ ᱟᱨ ᱒᱐᱑᱙ ᱟᱨ ᱒᱐᱒᱐ ᱨᱮ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱥᱟᱶ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱭᱴᱮᱞ ᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ 28e9k91jpbj6q5k76ivl9g12i1wrsci ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ 0 36753 195406 194595 2026-07-23T07:22:52Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195406 wikitext text/x-wiki {{short description|ᱢᱤᱫ ᱜᱩᱴ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱚᱨᱡᱚ}} '''ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ''' ᱫᱚ "ᱢᱤᱫ ᱜᱩᱴ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱚᱨᱡᱚ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱚᱱᱟ ᱜᱩᱴ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱨᱡᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱦᱚᱸ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ" ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name="pmid12604476">{{cite journal |vauthors=Kindig D, Stoddart G | date = March 2003 | title = What is population health? | journal = American Journal of Public Health | volume = 93 | issue = 3| pages = 380–3 | doi=10.2105/ajph.93.3.380 |pmid=12604476 | pmc=1447747}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱜᱚᱴᱟ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱜ [[ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ]] ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ "ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱚᱨᱡᱚ, ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱚᱴᱟᱭᱤᱡ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱨᱩᱯ, ᱟᱨ [[ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱹᱱᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱵᱽᱲᱟᱣ|ᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ]]"᱾<ref name="pmid12604476" /> ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱜᱩᱴ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱟᱨᱵᱟᱝ ᱵᱷᱮᱯᱮᱫ ᱠᱚᱢ ᱠᱚᱨᱟᱣ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱟᱹᱨᱚᱱ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ [[ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱜᱚᱴᱟᱭᱤᱡ]] (ᱥᱮ.ᱰᱤ.ᱳ.ᱮᱭᱤᱪ) ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ᱾ ᱥᱮ.ᱰᱤ.ᱳ.ᱮᱭᱤᱪ ᱨᱮ ᱚᱱᱟ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱟᱹᱨᱚᱱ ᱠᱚ (ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ, ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ, ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ) ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱡᱟᱱᱟᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱦᱟᱨᱟᱜᱼᱟ, ᱟᱨ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱵᱷᱩᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱯ ᱜᱟᱱᱚᱜ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱯᱟᱲᱟᱣ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾<ref>{{Cite web |title=Social Determinants of Health overview tab. |url=http://www.healthypeople.gov/2020/topicsobjectives2020/overview.aspx?topicid=39 |access-date=2026-07-12 |archive-date=2014-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927110448/http://www.healthypeople.gov/2020/topicsobjectives2020/overview.aspx?topicid=39 |url-status=dead }}</ref> ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲ-ᱛᱷᱚᱠ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱷᱮᱭᱟᱱ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱢᱩᱬᱩᱛ [[ᱨᱟᱱ ᱢᱩᱨᱜᱟᱹᱱ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱩᱱ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱯᱟᱲᱟᱣᱮᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱟᱹᱨᱚᱱ ᱠᱚ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱠᱟᱛᱮ [[ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ]] ᱮᱡᱮᱱᱥᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱞᱟᱥᱤᱠ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱸᱭ ᱠᱷᱚᱡᱟ᱾ [[ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱚᱱ ᱥᱳᱥᱤᱭᱟᱞ ᱰᱤᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱮᱱᱴᱥ ᱚᱯᱷ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱒᱐᱐᱘ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱡᱮ ᱥᱮ.ᱰᱤ.ᱳ.ᱮᱭᱤᱪ ᱚᱡᱮ ᱠᱚᱜᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱡᱟᱨ ᱟᱨ ᱜᱷᱟᱹᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱟᱹᱭᱤ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚᱜᱮ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱠᱟᱹᱨᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>[https://www.who.int/sdhconference/resources/Conference_Report.pdf Meeting Report of World Conference of Social Determinants of Health] held in Rio de Janeiro, Brazil, 2008.</ref> ᱭᱩ.ᱮᱥ ᱨᱮ, ᱮᱲᱟᱣ ᱜᱟᱱᱚᱜ ᱜᱩᱡᱩᱜ ᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱗᱐% ᱫᱚ ᱥᱮ.ᱰᱤ.ᱳ.ᱮᱭᱤᱪ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱞᱮᱱᱟ᱾<ref>{{cite journal | pmid = 11900188 | doi=10.1377/hlthaff.21.2.78 | volume=21 | title=The case for more active policy attention to health promotion | year=2002 | author=McGinnis JM, Williams-Russo P, Knickman JR | journal=Health Aff (Millwood) | issue=2 | pages=78–93 }}. See also [http://www.nap.edu/catalog/10548.html National Academies Press free publication: The Future of Public Health in the 21st Century.]</ref> ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱧᱮᱱᱮᱞ ᱠᱷᱚᱱ, ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱠᱷᱟᱹᱞᱤ ᱟᱡᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱟᱵᱚᱥᱛᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱢᱮᱱ ᱠᱟᱛᱮ "ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱟᱨ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱠᱷᱟᱯ ᱠᱷᱟᱣᱟᱣ, ᱛᱮᱞᱟ ᱮᱢ, ᱟᱨᱵᱟᱝ ᱥᱟᱢᱵᱽᱲᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮ" ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>Frankish, CJ et al. [http://www.phac-aspc.gc.ca/ph-sp/impact-repercussions/hiatp2.php "Health Impact Assessment as a Tool for Population Health Promotion and Public Policy"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308083354/http://www.phac-aspc.gc.ca/ph-sp/impact-repercussions/hiatp2.php |date=8 March 2010 }}. Vancouver: Institute of Health Promotion Research, University of British Columbia, 1996. Retrieved 12 October 2008.</ref> [[ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ]] (ᱰᱟᱵᱽᱞᱩ.ᱮᱭᱤᱪ.ᱳ) ᱑᱙᱔᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱨᱮ "ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱲᱢᱚ, ᱢᱚᱱᱮ, ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ [[ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱵᱚᱥᱛᱟ ᱟᱨ ᱠᱷᱟᱹᱞᱤ ᱟᱡᱟᱨ ᱟᱨᱵᱟᱝ ᱫᱩᱨᱵᱚᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱵᱷᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱠᱟᱱᱟ" ᱢᱮᱱᱛᱮᱭ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref name="WHO definition">World Health Organization. [https://www.who.int/bulletin/archives/80(12)981.pdf ''WHO definition of Health''], Preamble to the Constitution of the World Health Organization as adopted by the International Health Conference, New York, 19–22 June 1946; signed on 22 July 1946 by the representatives of 61 States (Official Records of the World Health Organization, no. 2, p. 100) and entered into force on 7 April 1948. In {{cite journal|journal=Bulletin of the World Health Organization |year=2002|volume= 80 |issue=12|page=982|title=The Preamble of the Constitution of the World Health Organization|author=Grad, Frank P. |pmid=12571728|pmc=2567708}}</ref><ref name="WHO constitution">World Health Organization. 2006. [https://www.who.int/governance/eb/who_constitution_en.pdf ''Constitution of the World Health Organization''] – ''Basic Documents'', Forty-fifth edition, Supplement, October 2006.</ref> ==ᱦᱮᱞᱫᱤ ᱯᱤᱯᱚᱞ ᱒᱐᱒᱐== ᱦᱮᱞᱫᱤ ᱯᱤᱯᱚᱞ ᱒᱐᱒᱐, ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱣᱮᱵᱽᱥᱟᱭᱤᱴ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱭᱩ.ᱮᱥ. ᱰᱤᱯᱟᱨᱴᱢᱮᱱᱴ ᱳᱯᱷ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱱᱰ ᱦᱤᱣᱢᱮᱱ ᱥᱟᱨᱵᱷᱤᱥᱮᱥ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱚᱦᱚᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱚᱨᱡᱚᱱ ᱡᱮᱱᱮᱨᱟᱞᱟᱜ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱓᱔ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱨᱡᱚ ᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱔᱒ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱩᱱᱩᱨᱩᱢ ᱠᱚ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱩᱫᱷᱟᱹᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱞᱟᱜᱵᱷᱟᱜ ᱑᱒᱐᱐ ᱜᱟᱱ ᱴᱷᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱡᱚᱥ ᱠᱚ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱠᱚᱭ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱠᱚ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱢᱮᱱᱛᱮᱭ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱟᱨ ᱜᱚᱲᱚᱭ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ᱾<ref>[http://www.healthypeople.gov/2020/default.aspx ᱦᱮᱞᱫᱤ ᱯᱤᱯᱚᱞ ᱒᱐᱒᱐]</ref> ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱵᱟᱝᱼᱥᱚᱢᱟᱱ== ᱱᱮᱼᱦᱟᱹᱞᱤ, ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱶ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱟᱨ [[ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱵᱟᱝᱼᱥᱚᱢᱟᱱ]] ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ [[ᱮᱯᱤᱰᱮᱢᱤᱭᱚᱞᱚᱡᱤ|ᱮᱯᱤᱰᱮᱢᱤᱭᱚᱞᱚᱡᱤᱥᱴ]] ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱚᱨᱚᱡᱽ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ [[ᱥᱟᱶᱛᱟᱼᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱦᱟᱞᱚᱛ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ]] ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱱᱚᱶᱟᱭ ᱩᱫᱩᱜᱼᱟ ᱡᱮ, ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱵᱮᱥ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱡᱚᱠᱷᱮᱡ ᱮᱠᱮᱱ ᱨᱮᱸᱜᱮᱡ ᱦᱚᱲ ᱜᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱨᱩᱣᱟᱹᱜᱼᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ [[ᱨᱤᱫᱟᱹᱭ ᱨᱩᱣᱟᱹ]], [[ᱯᱮᱯᱴᱤᱠ ᱟᱞᱥᱟᱨ|ᱟᱞᱥᱟᱨ]], [[ᱴᱟᱭᱤᱯ ᱒ ᱰᱟᱭᱵᱮᱴᱤᱥ]], [[ᱨᱤᱣᱢᱮᱴᱚᱭᱮᱰ ᱟᱨᱛᱷᱨᱟᱭᱴᱤᱥ]], ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱜᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱱᱟᱜ [[ᱠᱮᱱᱥᱟᱨ]] ᱟᱨ [[ᱚᱠᱛᱚ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱦᱟᱲᱟᱢᱚᱜ]] ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱟᱶᱛᱟᱼᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ᱾ [[ᱥᱟᱶᱛᱟᱼᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱦᱟᱞᱚᱛ#ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ|ᱮᱥᱹᱤᱹᱮᱥ ᱜᱽᱨᱮᱰᱤᱭᱮᱱᱴ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱛ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱨᱮᱦᱚᱸ, ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱮᱫ ᱤᱫᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱚᱨᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ (ᱮ. ᱞᱮᱭ, ᱥᱤ. ᱡᱮᱱᱠᱥ, ᱮ. ᱠᱞᱟᱨᱠᱣᱮᱥᱴ — ᱨᱟᱥᱮᱞ ᱥᱮᱡᱽ ᱣᱟᱨᱠᱤᱝ ᱯᱮᱯᱚᱨᱥ ᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ) ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱦᱟᱞᱚᱛ ᱟᱨ ᱜᱩᱡᱩᱜ ᱫᱚᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱠᱚ ᱧᱮᱞᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱦᱟᱞᱚᱛ]] ᱵᱷᱮᱯᱮᱜᱽ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱟ᱾ ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱨᱤᱪᱟᱨᱰ ᱡᱤᱹ ᱣᱤᱞᱠᱤᱱᱥᱚᱱ]], ᱡᱮᱹ ᱞᱤᱸᱪ, ᱟᱨ ᱡᱤᱹ ᱮᱹ ᱠᱟᱯᱞᱟᱱ ᱠᱚ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱡᱮ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱨᱮ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱫᱚᱦᱚ ᱥᱟᱢᱵᱽᱲᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱥᱟᱶᱛᱟᱼᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱦᱟᱞᱚᱛ ᱫᱚ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱨᱚᱵᱷᱟᱵᱽ ᱮᱢᱟᱭ᱾ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱦᱟᱞᱚᱛ ᱥᱟᱶ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱᱟᱜ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱦᱚᱣᱟᱭᱤᱴᱦᱚᱞ ᱥᱴᱟᱰᱤ|ᱦᱚᱣᱟᱭᱤᱴᱦᱚᱞ ᱥᱴᱟᱰᱤᱡᱽ]] — [[ᱞᱚᱱᱰᱚᱱ]] ᱨᱮ [[ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]] ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱨᱤᱡᱽ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱠᱚᱨᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ, ᱤᱝᱞᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱨᱮ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱨᱮᱦᱚᱸ, ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱦᱟᱞᱚᱛ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱠᱚᱨᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱫᱚ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮ ᱯᱨᱚᱵᱷᱟᱵᱽ ᱮᱢᱚᱜ ᱚᱵᱷᱮᱥ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱵᱮᱭᱟᱢ]], [[ᱛᱷᱟᱢᱟᱠᱩᱨ ᱧᱩ|ᱥᱤᱜᱽᱨᱮᱴ ᱧᱩ]] ᱟᱨ [[ᱯᱟᱹᱣᱨᱟᱹ|ᱯᱟᱹᱣᱨᱟᱹ ᱧᱩ]] ᱠᱚ ᱥᱟᱢᱵᱽᱲᱟᱣ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ, ᱱᱚᱶᱟ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱜᱮ ᱨᱟᱱ ᱢᱩᱨᱜᱟᱹᱱ ᱥᱮᱵᱟ ᱮᱢ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭᱟᱜ [[ᱴᱟᱭᱤᱯ ᱑ ᱰᱟᱭᱵᱮᱴᱤᱥ]] ᱥᱮ [[ᱨᱤᱣᱢᱮᱴᱚᱭᱮᱰ ᱟᱨᱛᱷᱨᱟᱭᱴᱤᱥ]] ᱧᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱚᱢᱵᱷᱚᱵᱚᱱᱟ ᱵᱟᱭ ᱠᱚᱢᱟᱭᱟ — ᱮᱱᱛᱮ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱱᱚᱶᱟ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱜᱮ ᱠᱚᱢ ᱥᱟᱶᱛᱟᱼᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱦᱟᱞᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ᱾ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱯᱩᱱ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ([[ᱞᱚᱠᱥᱮᱢᱵᱟᱨᱜᱽ]] ᱠᱷᱚᱱ [[ᱥᱞᱳᱵᱷᱟᱠᱤᱭᱟ]] ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱴ) ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱟᱨ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱠᱚᱱᱚ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ{{ref|sci_amer_dec_2005}} — ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟᱭ ᱩᱫᱩᱜᱟ ᱡᱮ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱛᱷᱚᱠ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ, ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱠᱟᱞ ᱛᱷᱚᱠ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱯᱨᱚᱵᱷᱟᱵᱽ ᱮᱢᱟᱭ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱩᱞᱟᱹᱡᱚᱠᱷᱟ ᱛᱷᱚᱠ ᱫᱚ ᱯᱨᱚᱵᱷᱟᱵᱽ ᱮᱢᱟᱭ ᱜᱮᱭᱟ᱾ [[ᱢᱚᱱᱼᱥᱟᱶᱛᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱪᱤᱱᱛᱟᱹ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱷᱟᱨᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣ ᱚᱪᱚᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱨᱤᱠᱟᱹᱭᱟ ᱡᱮ ᱪᱮᱫ ᱞᱮᱠᱟ ᱛᱮ ᱢᱚᱱᱼᱥᱟᱶᱛᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱜᱷᱚᱴᱚᱱ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱦᱟᱞᱚᱛ|ᱦᱟᱞᱚᱛ]] ᱟᱨ [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]] ᱫᱚ [[ᱥᱟᱶᱛᱟᱼᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱦᱟᱞᱚᱛ|ᱮᱥᱹᱤᱹᱮᱥ ᱜᱽᱨᱮᱰᱤᱭᱮᱱᱴ]] ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱭᱢᱟ ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱮᱫ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱵᱟᱝᱼᱥᱚᱢᱟᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱛᱷᱚᱠ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱᱼᱞᱟᱛᱟᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱮ ᱠᱮᱴᱮᱡᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱟᱶᱛᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱱ ᱮ ᱠᱷᱟᱨᱟᱯᱟ — ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱪᱤᱱᱛᱟᱹ (ᱨᱟᱱᱼᱢᱩᱨᱜᱟᱹᱱ)|ᱪᱤᱱᱛᱟᱹ]] ᱟᱨ ᱪᱤᱱᱛᱟᱹ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱠᱚᱭ ᱥᱤᱨᱡᱟᱹᱣᱟ᱾ ᱨᱤᱪᱟᱨᱰ ᱣᱤᱞᱠᱤᱱᱥᱚᱱ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱡᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱮᱸᱜᱮᱡ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱮ ᱵᱟᱝ, ᱵᱚᱨᱚᱝ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱚᱸ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱜᱮᱭᱟ᱾ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱵᱟᱝᱼᱥᱚᱢᱟᱱ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱮ ᱠᱷᱟᱨᱟᱯᱟ᱾ ᱵᱟᱝᱼᱥᱚᱢᱟᱱ ᱫᱚ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮ ᱜᱮ ᱯᱨᱚᱵᱷᱟᱵᱽ ᱵᱟᱭ ᱮᱢᱟ᱾ [[ᱣᱤᱥᱠᱚᱱᱥᱤᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱨᱟᱭᱢᱮᱴ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱱ ᱛᱟᱞᱢᱟ]] ᱨᱮ ᱰᱮᱵᱷᱤᱰ ᱮᱭᱤᱪᱹ ᱮᱵᱳᱴ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱡᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱨᱟᱭᱢᱮᱴ ᱯᱨᱚᱡᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ, ᱠᱚᱢ ᱥᱚᱢᱟᱱᱟᱱ ᱥᱟᱶᱛᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤᱣᱤ ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱪᱤᱱᱛᱟᱹ ᱦᱚᱨᱢᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱛᱷᱚᱠ ᱥᱟᱶ ᱡᱩᱲᱟᱹᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ [[ᱥᱴᱮᱱᱯᱷᱚᱨᱰ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] ᱨᱮᱱ [[ᱨᱚᱵᱟᱨᱴ ᱥᱟᱯᱳᱞᱥᱠᱤ]] ᱭᱟᱜ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱦᱚᱸ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱᱟᱜ ᱚᱨᱡᱚ ᱜᱮᱭ ᱮᱢᱟ᱾ == ᱚᱛᱱᱚᱜᱟᱱ ᱵᱮ-ᱥᱚᱢᱟᱱ == ᱜᱚᱴᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜᱟᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱚᱨᱡᱚ ᱠᱚᱨᱮ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱚᱞ-ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱦᱚᱸ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱨ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱛᱱᱚᱜᱟᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱨᱮᱯᱷᱟᱨᱮᱞ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱷᱟᱨ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ (ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ, ᱟᱨ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱᱟᱜ ᱓᱐᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ)᱾<ref>{{cite book |author1=Chandra, A |author2=Skinner, JS | title= Geography and Racial Health Disparities, Chapter 16 of Critical Perspectives on Racial and Ethnic Differences in Health in Late Life. |year=2004|publisher=National Research Council|url=https://core.ac.uk/download/pdf/6555551.pdf}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.dartmouthatlas.org/data/region/| title=Data by Region, the Dartmouth Atlas of Health Care|access-date=16 November 2013}}</ref> ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ-ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱩᱫᱩᱜᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱰᱟᱴᱟ ᱧᱟᱢᱚᱜ ᱫᱚ ᱮᱞ, ᱰᱟᱴᱟ ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ ᱟᱨ ᱚᱛᱱᱚᱜᱟᱱ ᱢᱟᱯ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱜᱮᱭᱟ᱾ ᱓᱘ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱳ.ᱤ.ᱥᱤ.ᱰᱤ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚᱨᱮ, ᱴᱚᱴᱷᱟ, ᱥᱮ ᱚᱱᱟ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ-ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱮᱱᱴᱤᱴᱤ ᱠᱚ ᱫᱚ, ᱜᱩᱡᱩᱜ ᱟᱨ ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱩᱫᱩᱜᱤᱭᱟᱹ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱮ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱚᱛᱱᱚᱜᱟᱱ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱠᱚᱨᱮ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱩᱫᱩᱜᱤᱭᱟᱹ ᱧᱟᱢᱚᱜ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱚᱛᱱᱚᱜᱟᱱ ᱩᱱᱩᱨᱩᱢ, ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱩᱫᱩᱜᱤᱭᱟᱹ, ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱢᱮᱨ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱟᱨ ᱧᱟᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱜᱷᱚᱴᱚᱱ ᱠᱚᱨᱮ ᱜᱮ, ᱚᱛᱱᱚᱜᱟᱱ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱠᱚᱨᱮ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱯᱨᱚᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱠ ᱩᱱᱩᱨᱩᱢ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal|last1=Murray|first1=Emily T.|last2=Shelton|first2=Nicola|last3=Norman|first3=Paul|last4=Head|first4=Jenny|date=2022-01-01|title=Measuring the health of people in places: A scoping review of OECD member countries|journal=Health & Place|language=en|volume=73|article-number=102731|doi=10.1016/j.healthplace.2021.102731|pmid=34929525|s2cid=245322428|issn=1353-8292|doi-access=free}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱠᱚᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱤ, ᱡᱟᱱᱟᱝ, ᱨᱮᱸᱜᱮᱡ ᱦᱟᱞᱚᱛ, ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱛᱷᱟᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱯᱮᱠᱷᱤᱠ ᱮᱱᱮᱢ ᱤᱫᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱱᱤᱛ ᱦᱚᱸ ᱨᱟᱯᱟᱪᱟᱜ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱜᱮᱭᱟ᱾ [[ᱮᱸᱜᱟᱛ ᱟᱨ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱤᱣᱨᱳ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱯᱤᱰᱮᱢᱤᱭᱚᱞᱚᱡᱤ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱫᱚ ᱚᱨᱡᱚ ᱠᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱟᱲᱮ-ᱯᱟᱥᱮ (ᱚᱛᱱᱚᱜᱟᱱ) ᱵᱷᱮᱨᱤᱭᱮᱵᱚᱞ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱱᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱤᱝ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱠᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱮᱫ|ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱟᱝ-ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱠᱚ]] ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱡᱚᱠᱷᱮᱡ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱥᱞᱮᱥᱚᱱᱟᱱ ᱦᱚᱨᱟ (ᱯᱷᱤᱠᱥᱰ ᱮᱯᱷᱮᱠᱴᱥ ᱥᱮ ᱦᱟᱭᱵᱨᱤᱰ ᱯᱷᱤᱠᱥᱰ ᱮᱯᱷᱮᱠᱴᱥ) ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱮ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ᱾{{cn|date=June 2023}} == ᱥᱟᱢᱟᱞᱚᱪᱚᱱᱟ ᱠᱚ == ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱱᱢᱟᱱ ᱠᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱥᱟᱢᱟᱞᱚᱪᱚᱱᱟ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{cite journal |last1=Coburn |first1=David |last2=Denny |first2=Keith |last3=Mykhalovskiy |first3=Eric |last4=McDonough |first4=Peggy |last5=Robertson |first5=Ann |last6=Love |first6=Rhonda |title=Population Health in Canada: A Brief Critique |journal=American Journal of Public Health |date=2003 |volume=93 |issue=3 |pages=392–396 |doi=10.2105/AJPH.93.3.392 |pmid=12604479 |pmc=1447750 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Raphael |first1=Dennis |last2=Bryant |first2=Toba |title=The limitations of population health as a model for a new public health |journal=Health Promotion International |date=1 June 2002 |volume=17 |issue=2 |pages=189–199 |doi=10.1093/heapro/17.2.189 |pmid=11986300 |doi-access=free }}</ref> == ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ == === ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱯᱚᱨᱛᱚᱱ === [[ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱯᱞᱮᱱᱤᱝ]] ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ([[ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱴᱮᱠᱟᱣ]], [[ᱡᱟᱱᱟᱝ ᱥᱮᱪᱮᱫ]], ᱟᱨ [[ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱱᱟᱝ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ]] ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱮ) ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱮᱱᱮᱢ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ᱾ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱯᱚᱨᱛᱚᱱ ᱫᱚ ᱨᱟᱱ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ-ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱟᱨ ᱚᱨᱡᱚᱣᱟᱱ ᱛᱤᱠᱤᱪᱷᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name=Tsui>{{cite journal|author1-link=Amy Tsui|vauthors=Tsui AO, McDonald-Mosley R, Burke AE |title=Family planning and the burden of unintended pregnancies |journal=Epidemiol Rev |volume=32 |issue=1 |pages=152–74 |date=April 2010 |pmid=20570955 |pmc=3115338 |doi=10.1093/epirev/mxq012 | quote=International studies confirm that family planning is among the most cost-effective of all health interventions (80, 81). The cost savings stem from a reduction in unintended pregnancy, as well as a reduction in transmission of sexually transmitted infections, including HIV.}}</ref><!-- page 170 --> ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱯᱚᱨᱛᱚᱱ ᱫᱚ [[ᱵᱟᱝ ᱠᱷᱚᱡᱚᱜ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱦᱚᱲᱢᱚ]] ᱟᱨ [[ᱡᱟᱱᱟᱝ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱛᱮ ᱩᱪᱟᱹᱲᱚᱜ ᱟᱡᱟᱨ ᱠᱚ]] ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱠᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱡᱤᱣᱤ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣᱟ᱾<ref name=Tsui /> ᱫᱟᱹᱭᱠᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, [[United States Agency for International Development|ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱮᱡᱮᱱᱥᱤ]] ᱟᱡᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱯᱚᱨᱛᱚᱱ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱵᱷ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱫᱟ:<ref>USAID. [http://www.usaid.gov/our_work/global_health/pop/ Family planning] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015184505/http://www.usaid.gov/our_work/global_health/pop/ |date=15 October 2008 }}. Retrieved 12 October 2008.</ref> * "ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱚᱛᱚᱨᱟᱱ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ ᱠᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ" * "ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱮᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ" * "ᱵᱟᱰᱟᱭᱡᱚᱝ ᱠᱟᱛᱷᱟ, ᱠᱟᱣᱩᱱᱥᱮᱞᱤᱝ, ᱟᱨ [[ᱠᱚᱱᱰᱚᱢ|ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱚᱱᱰᱚᱢ]] ᱟᱨ [[ᱠᱩᱲᱤ ᱠᱚᱱᱰᱚᱢ|ᱠᱩᱲᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱚᱱᱰᱚᱢ]] ᱧᱟᱢ ᱦᱚᱪᱚ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱮᱪ.ᱟᱭ.ᱵᱷᱤ/[[ᱮᱰᱥ]] ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ" * "[[ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱱᱚᱥᱴᱚ]] ᱠᱚᱢ" * "ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱭᱫᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱥᱮᱪᱮᱫ, ᱠᱟᱹᱢᱤ, ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱣ ᱠᱚ ᱥᱚᱯᱚᱦᱚᱫ" * "ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤᱜ ᱴᱷᱟᱠᱮᱫ ᱠᱟᱛᱮ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ" === ᱢᱚᱱᱮ ᱥᱟᱶᱟᱨ === ᱢᱚᱱᱮ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ-ᱴᱮᱦᱟᱸᱰᱟᱜ ᱯᱮᱭᱟ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱦᱚᱨᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ: ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ; ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱯᱨᱮᱠᱴᱤᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ; ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ, ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ᱾ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱟᱨ ᱦᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱭᱩᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱹᱭᱠᱟᱹ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱠᱞᱤᱱᱤᱠᱟᱞ ᱢᱚᱱᱮ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ, ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱜᱚᱲᱚᱭᱤᱡ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱚᱨᱟᱢᱚᱨᱥᱚ ᱟᱨ ᱴᱨᱮᱱᱤᱝ ᱮᱢ, ᱟᱨ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱢᱚᱱᱮ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱹᱨᱤ, ᱯᱨᱮᱠᱴᱤᱥ ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱛᱚᱱ ᱠᱚ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱚᱪᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱰᱟᱴᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱯᱨᱮᱠᱴᱤᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱤᱵᱷᱟᱜᱽ ᱨᱮᱱ ᱚᱯᱷᱤᱥᱟᱨ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱟᱹᱨᱤ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱠᱤᱞᱟᱹᱛᱤ, ᱢᱚᱱᱮ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱡᱟᱣ ᱥᱮ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱮᱵᱟ ᱜᱷᱳᱥᱱᱟ ᱮᱦᱚᱵ, ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱢᱚᱱᱮ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱤᱥᱳᱨᱥ ᱠᱚ ᱧᱟᱢ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱣᱩᱴᱨᱤᱪ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱚᱯᱷᱤᱥᱟᱨ ᱟᱨ ᱯᱨᱚᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱠ ᱟᱹᱨᱤ ᱵᱮᱱᱟᱣᱤᱡ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ, ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱩᱭᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱨ [[ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱮ-ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ]] ᱠᱚᱢ ᱠᱚᱨᱟᱣ, [[ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱟᱹᱨᱭᱟᱹᱲ ᱴᱷᱟᱶ]] ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱨ ᱧᱤᱫᱟᱹ [[ᱥᱟᱰᱮ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ]] ᱠᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱟᱪᱟᱨᱦᱮ]] ᱵᱚᱫᱚᱞ, ᱟᱨ ᱢᱚᱱᱮ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱴᱷᱟᱢᱳᱜᱚᱛ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱚᱢ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾<ref>{{Cite journal|last1=Purtle|first1=Jonathan|last2=Nelson|first2=Katherine L.|last3=Counts|first3=Nathaniel Z.|last4=Yudell|first4=Michael|date=2020-04-02|title=Population-Based Approaches to Mental Health: History, Strategies, and Evidence|journal=Annual Review of Public Health|language=en|volume=41|issue=1|pages=201–221|doi=10.1146/annurev-publhealth-040119-094247|pmid=31905323|pmc=8896325|issn=0163-7525|doi-access=free}}</ref> == ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ == ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱨᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ "ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱴᱮᱠᱱᱤᱠᱟᱞ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ-ᱟᱱ, ᱜᱟᱶᱛᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨᱟᱱ ᱮᱱᱮᱢ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱴᱷᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[:en:morbidity|ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱦᱟᱨ]] ᱯᱮᱴᱟᱨᱱ (ᱢᱮᱱᱫᱚ, ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱟᱨ ᱜᱷᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱚᱡᱷᱟ) ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚᱭ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ"᱾<ref>Hillman, Michael. [http://waysandmeans.house.gov/Legacy/health/107cong/4-16-02/4-16hill.htm Testimony before the Subcommittee on Health of the House Committee on Ways and Means, hearing on promoting disease management in Medicare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170508120322/https://waysandmeans.house.gov/Legacy/health/107cong/4-16-02/4-16hill.htm |date=8 May 2017 }}. 16 April 2002. Retrieved 12 October 2008.</ref> ᱯᱤ.ᱮᱭᱤᱪ.ᱮᱢ ᱫᱚ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ [[ᱠᱨᱳᱱᱤᱠ (ᱨᱟᱱ ᱢᱩᱨᱜᱟᱹᱱ)|ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ (ᱠᱨᱳᱱᱤᱠ)]] ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ ᱟᱨ ᱟᱡᱟᱨ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱠᱟᱛᱮ, "ᱡᱚᱜᱟᱡᱚᱜᱽ ᱟᱨ ᱥᱚᱢᱚᱱᱱᱚᱭ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ" ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱟᱛᱮ, ᱟᱨ "ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱞᱤᱱᱤᱠᱟᱞ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ ᱠᱚᱨᱮ [[ᱟᱜᱟᱢ ᱞᱟᱹᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜ ᱢᱚᱰᱮᱞᱤᱝ]]" ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ [[ᱟᱡᱟᱨ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ (ᱥᱟᱶᱟᱨ)|ᱟᱡᱟᱨ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ᱾<ref>Howe, Rufus, and Christopher Spence. [http://www.healthways.com/assets/0/98/E4CDDEDB-5004-4E74-A5C9-E1973F5ABC05.pdf Population health management: Healthways' PopWorks] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217114011/http://www.healthways.com/assets/0/98/E4CDDEDB-5004-4E74-A5C9-E1973F5ABC05.pdf |date=17 December 2008 }}. ''HCT Project'' 2004-07-17, volume 2, chapter 5, pages 291-297. Retrieved 12 October 2008.</ref> ᱯᱤ.ᱮᱭᱤᱪ.ᱮᱢ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱨ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱥᱟᱨ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣᱚᱜᱼᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ "ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱤᱱᱴᱮᱱᱥᱤᱵᱷ ᱠᱮᱭᱟᱨ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ" ᱟᱨ "ᱟᱸᱫᱟᱡᱽ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱛᱷᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ... ᱟᱯᱱᱟᱨᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ" ᱦᱚᱸ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref>{{cite journal | vauthors = Coughlin JF, Pope J, Leedle BR | date = Apr 2006 | title = Old age, new technology, and future innovations in disease management and home health care | url = http://web.mit.edu/agelab/news_events/pdfs/home.health.care.pdf | journal = Home Health Care Management & Practice | volume = 18 | issue = 3 | pages = 196–207 | doi = 10.1177/1084822305281955 | s2cid = 26428539 | archive-date = 2009-03-19 | access-date = 2026-07-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090319212316/http://web.mit.edu/agelab/news_events/pdfs/home.health.care.pdf | url-status = dead }}</ref> ᱯᱤ.ᱮᱭᱤᱪ.ᱮᱢ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱱᱚᱞ ᱠᱚᱫᱚ ''[[ᱯᱚᱯᱩᱞᱮᱥᱚᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱢᱮᱱᱮᱡᱽᱢᱮᱱᱴ]]'' ᱨᱮ ᱪᱷᱟᱯᱟ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱰᱤ.ᱮᱢ.ᱮ.ᱮᱢ: ᱫᱟ ᱠᱮᱭᱟᱨ ᱠᱚᱱᱴᱤᱱᱤᱣᱩᱢ ᱮᱞᱟᱭᱮᱱᱥ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ ᱡᱟᱨᱱᱟᱞ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>DMAA: The Care Continuum Alliance. [http://www.dmaa.org/pubs_dm_journal.asp Publications. ''Population Health Management''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924053436/http://www.dmaa.org/pubs_dm_journal.asp |date=24 September 2008 }}. Retrieved 12 October 2008.</ref> ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱚᱨᱡᱚᱣᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱩ ᱥᱮᱫ ᱞᱟᱦᱟᱜ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱳᱰ ᱢᱮᱯ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ:<ref>Sanders, Dale [http://www.healthcatalyst.com/landmark-review-of-population-health-management-companies A Landmark, 12-Point Review of Population Health Management Companies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621093206/https://www.healthcatalyst.com/landmark-review-of-population-health-management-companies/ |date=2021-06-21 }}. Retrieved 17 March 2014.</ref> * ᱴᱷᱤᱠ-ᱴᱷᱟᱠ [[ᱨᱩᱜᱤ ᱨᱮᱡᱤᱥᱴᱨᱤ ᱠᱚ]] ᱵᱮᱱᱟᱣ * ᱨᱩᱜᱤ-ᱥᱮᱵᱟ ᱮᱢᱚᱜᱤᱡ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱜᱚᱴᱟ * ᱨᱩᱜᱤ ᱨᱮᱡᱤᱥᱴᱨᱤ ᱠᱚᱨᱮ ᱴᱷᱤᱠ ᱮᱞᱠᱷᱟ ᱠᱚ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣ ᱚᱪᱚ * ᱠᱞᱤᱱᱤᱠᱟᱞ ᱟᱨ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱢᱮᱴᱨᱤᱠᱥ ᱠᱚ ᱱᱚᱡᱚᱨ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱨ ᱢᱟᱯ * ᱢᱩᱞ [[ᱠᱞᱤᱱᱤᱠᱟᱞ ᱯᱨᱮᱠᱴᱤᱥ ᱜᱟᱭᱤᱰᱞᱟᱭᱤᱱ ᱠᱚ]] ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣ * ᱵᱚᱛᱚᱨ-ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱟᱣᱩᱴᱨᱤᱪ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ * ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱰᱟᱴᱟ ᱦᱟᱛᱟᱣ * ᱨᱩᱜᱤ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱜᱟᱡᱚᱜᱽ * [[ᱨᱩᱜᱤ ᱥᱮᱪᱮᱫ|ᱨᱩᱜᱤ ᱠᱚ ᱥᱮᱪᱮᱫ]] ᱟᱨ ᱩᱱᱠᱩ ᱥᱟᱶ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ * ᱟᱸᱴ ᱠᱞᱤᱱᱤᱠᱟᱞ ᱯᱨᱮᱠᱴᱤᱥ ᱜᱟᱭᱤᱰᱞᱟᱭᱤᱱ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣ * ᱥᱮᱵᱟ ᱮᱢᱚᱜᱤᱡ ᱴᱤᱢ ᱟᱨ ᱨᱩᱜᱤ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱥᱚᱢᱚᱱᱱᱚᱭ * ᱴᱷᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱚᱨᱡᱚ ᱠᱚ ᱯᱟᱸᱡᱟ ᱧᱟᱢ == ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱥᱩᱫᱷᱟᱹᱨ ᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ == ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱥᱩᱫᱷᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱣᱟᱣᱟᱱ ᱦᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱠᱚᱨᱮ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱮ ᱟᱹᱜᱩᱭᱮᱫᱟ᱾ [[ᱨᱩᱜᱤ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱟᱥᱛᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱱ]] ᱞᱟᱹᱜᱩᱜ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ, ᱦᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱥᱮᱵᱟ-ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ-ᱜᱚᱱᱚᱝ]] ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱠᱚ ᱧᱟᱢ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾ ᱯᱤ.ᱯᱤ.ᱮ.ᱥᱤ.ᱮ ᱛᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮ, ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱚᱱᱚᱝ ᱥᱮᱫ ᱩᱪᱟᱹᱲᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱟᱶᱟ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱩᱨᱟᱹᱭ (ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ)|ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱩᱲᱟᱹᱭ]], ᱢᱤᱫ ᱜᱚᱱᱚᱝ-ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱦᱚᱨᱟ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱨᱩᱜᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱨᱡᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ ᱫᱟᱣ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱚᱨᱟ ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱳᱨ ᱮ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾<ref>{{Cite journal|title = The Revised Medicare ACO Program: More Options ... And More Work Ahead|url = https://www.healthaffairs.org/do/10.1377/forefront.20150616.048573/|website = Health Affairs|year = 2015|doi = 10.1377/forefront.20150616.048573|access-date = 21 November 2015|url-access = subscription}}</ref> ᱨᱩᱜᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱮᱵᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱱᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱟᱨ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱠᱚᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱫᱷᱮᱭᱟᱱ ᱮᱢ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱦᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱫᱷᱮᱭᱟᱱ ᱮᱢ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱛᱟᱠᱚᱣᱟ (ᱟᱭ.ᱮᱪ.ᱟᱭ ᱴᱨᱤᱯᱚᱞ ᱮᱢ<ref>{{Cite web|title = The IHI Triple Aim|url = http://www.ihi.org/engage/initiatives/TripleAim/Pages/default.aspx|website = www.ihi.org|access-date = 21 November 2015}}</ref>)᱾ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ [[ᱫᱟᱹᱭᱵᱚᱫᱷ ᱥᱮᱵᱟ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ]] (ᱮ.ᱥᱤ.ᱳ) ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱜᱚᱱᱚᱝ-ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱠᱚᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱚᱨᱛᱚᱱ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱞᱟᱦᱟᱭ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚᱭ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ᱾<ref>{{cite journal|vauthors=DeVore S, Champion RW |title=Driving Population Health Through Accountable Care Organizations|journal=Health Affairs |year=2011|volume=30|issue=1|pages=41–50|doi=10.1377/hlthaff.2010.0935|pmid=21209436|doi-access=}}</ref> ᱮ.ᱥᱤ.ᱳ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱨᱮ, ᱦᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱴᱷᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱜᱩᱱᱢᱟᱱ ᱵᱮᱸᱪᱢᱟᱨᱠ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱛᱟᱠᱚᱣᱟ, ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱫᱷᱮᱭᱟᱱ ᱮᱢ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱛᱟᱠᱚᱣᱟ, ᱟᱨ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱨᱩᱜᱤ ᱠᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱚᱛᱚᱱ ᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱛᱟᱠᱚᱣᱟ᱾<ref name=":0">{{Cite web|title = Accountable Care Organizations, Explained|url = http://khn.org/news/aco-accountable-care-organization-faq/|website = Kaiser Health News|access-date = 21 November 2015|language = en-US|date = 2015-09-14}}</ref> ᱥᱮᱵᱟ ᱮᱢᱚᱜᱤᱡ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱠᱚᱨᱮᱱ ᱨᱩᱜᱤ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱨ ᱦᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱨᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱟ᱾<ref name=":0" /> ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱮᱱ ᱜᱮᱞ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱤᱱᱯᱮᱥᱮᱱᱴ ᱵᱷᱩᱨᱛᱤ ᱦᱟᱨ ᱠᱚᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱮ.ᱥᱤ.ᱳ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮᱠᱚ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱟᱣᱩᱴᱯᱮᱥᱮᱱᱴ ᱥᱮᱴᱤᱝ ᱨᱮ "ᱠᱚᱢ ᱨᱩᱣᱟᱹ" ᱨᱩᱜᱤ ᱠᱚ ᱛᱤᱠᱤᱪᱷᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱢᱟᱯ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱩ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Kutscher B. [http://www.modernhealthcare.com/article/20120804/MAGAZINE/308049929 Outpatient care takes the inside track] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309204308/http://www.modernhealthcare.com/article/20120804/MAGAZINE/308049929 |date=2016-03-09 }}. Modern Healthcare. 2012. Retrieved 31 October 2015.</ref> [[ᱥᱤᱠᱟᱜᱳ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱩᱢᱮᱨ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱨᱮ ᱤᱱᱯᱮᱥᱮᱱᱴ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱠᱚᱢ ᱧᱮᱞ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱤᱱᱯᱮᱥᱮᱱᱴ ᱵᱷᱩᱨᱛᱤ ᱨᱮ ᱜᱩᱴ ᱢᱤᱫ ᱕% ᱮᱵᱷᱟᱨᱮᱡᱽ ᱠᱚᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal|title = Where Have All The Inpatients Gone? A Regional Study With National Implications|url = https://www.healthaffairs.org/do/10.1377/forefront.20140106.035895|website = Health Affairs|year = 2014|doi = 10.1377/forefront.20140106.035895|url-access = subscription}}</ref> ᱦᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱫᱚᱦᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱫᱷᱮᱭᱟᱱ ᱮᱢ ᱫᱚ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱟᱵᱷ ᱟᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮᱭᱮᱫᱟ᱾<ref name=":1">{{Cite web|title = Population Health Management: Hospitals' Changing Employer Role|url = http://www.beckershospitalreview.com/workforce-labor-management/population-health-management-hospitals-changing-employer-role.html|website = www.beckershospitalreview.com| date=26 February 2014 |access-date = 21 November 2015}}</ref> ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱨᱩᱜᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱨᱡᱚ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱯᱩᱸᱡᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ᱾ ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱠᱚᱨᱮ ᱟᱡᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ, ᱥᱮᱵᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱷᱟᱨᱟᱠ ᱪᱟᱵᱟᱭ, ᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱮᱢᱚᱜᱤᱡ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref>{{Cite web|title = What is Population Health Management?|url = http://www.wellcentive.com/what-is-population-health-management/|website = Wellcentive|access-date = 21 November 2015|language = en-US|archive-date = 22 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151122012444/http://www.wellcentive.com/what-is-population-health-management/|url-status = dead}}</ref> ᱯᱟᱨᱚᱢᱮᱱ ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱜᱟᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, [[ᱴᱮᱞᱤᱦᱮᱞᱛᱷ]] ᱥᱮᱵᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ, ᱚᱱᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱥᱟᱶᱛᱟ-ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱠᱞᱤᱱᱤᱠ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱚᱲ ᱮᱢᱟᱨᱡᱮᱱᱥᱤ ᱵᱤᱵᱷᱟᱜᱽ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱮᱵᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱮᱫᱟ, ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱠᱚ ᱥᱚᱢᱚᱱᱱᱚᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱨᱩᱜᱤ ᱥᱮᱵᱟ ᱥᱚᱢᱚᱱᱱᱚᱭᱤᱡ ᱟᱜ ᱮᱱᱮᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱮᱢ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name=":1" /> ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱸᱡᱤ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱜᱟᱱᱚᱜᱼᱟ; ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱯᱩᱸᱡᱤ ᱫᱚ [[human capital|ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱯᱩᱸᱡᱤ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱜᱨᱚᱥᱢᱮᱱ (Grossman) ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱮ ᱵᱚᱨᱱᱚᱱ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾<ref>{{cite journal | author = Grossman M | year = 1972 | title = On the Concept of Health Capital and the Demand for Health | journal = Journal of Political Economy | volume = 80 | issue = 2| pages = 223–255 | doi=10.1086/259880| citeseerx = 10.1.1.604.7202| s2cid = 27026628 }}</ref> ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱱᱤᱭᱳᱜᱽ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱟᱨ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱜᱟᱱᱚᱜᱼᱟ᱾<ref name=":2">Folland S, Goodman A, Stano M. The economics of health and health care (Vol. 6): Upper Saddle River: Pearson Education; 2007.</ref> ᱢᱚᱴᱟ ᱟᱨ ᱫᱷᱩᱸᱜᱟᱹ ᱧᱩ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱩᱯᱟᱫᱟᱱ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱯᱩᱸᱡᱤ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱥᱮᱪᱮᱫ, ᱠᱩᱲᱟᱹᱭ ᱦᱟᱨ, ᱟᱨ ᱩᱢᱮᱨ ᱦᱚᱸ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱯᱩᱸᱡᱤ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱮᱢ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾<ref name=":2" /> ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱥᱮᱵᱟ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱴᱷᱮᱱ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱠᱷᱟᱸᱰᱟᱣ, ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ, ᱟᱨ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱯᱟᱫᱟᱱ ᱠᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱜᱮ ᱟᱭ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ [[ᱱᱤᱣ ᱤᱭᱚᱨᱠ]] ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱜᱟᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱚᱴᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱚᱨᱛᱚᱱ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱩ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾ ᱱᱤᱣ ᱤᱭᱚᱨᱠ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱑᱑ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref>{{Cite web |title=Population Health Improvement Program |url=https://www.health.ny.gov/community/programs/population_health_improvement/ |access-date=2022-03-10 |website=www.health.ny.gov}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ, ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱠᱚᱨᱮᱱ ᱥᱮᱴᱮᱨᱟᱱ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱥᱮᱵᱟ ᱠᱚ ᱰᱟᱴᱟ ᱡᱟᱣᱨᱟ, ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱮᱫ ᱥᱚᱞᱦᱮ, ᱟᱨ ᱯᱨᱚᱢᱟᱱ-ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱮᱱᱮᱢ ᱠᱚ ᱯᱟᱸᱡᱟ ᱧᱟᱢ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚᱭ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱦᱚᱲ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱮ ᱟᱹᱜᱩᱭᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱠᱚ == * {{cite web |title=ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱪᱮᱫ ᱠᱟᱱᱟ? |url=https://www.cdc.gov/pophealthtraining/whatis.html |website=[[ᱟᱡᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱟᱨ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱛᱟᱞᱢᱟ]] |date=6 October 2020 |language=en-us}} * {{cite web |title=ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/health-promotion/population-health.html |website=[[ᱠᱟᱱᱟᱰᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱮᱡᱮᱱᱥᱤ]] |date=21 November 2001 |access-date=14 July 2026 |archive-date=2 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260102012459/https://www.canada.ca/en/public-health/services/health-promotion/population-health.html |url-status=dead }} * {{cite web |title=ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ |url=https://www.cihi.ca/en/population-health-and-health-care |website=[[ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱟᱰᱟᱭᱡᱚᱝ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱟᱱᱟᱰᱤᱭᱟᱱ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱤᱭᱩᱴ]] }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20060211120720/http://policyresearch.gc.ca/doclib/horizonsv2n3e.pdf ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱠᱟᱱᱟᱰᱤᱭᱟᱱ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱥᱮᱠᱨᱮᱴᱟᱨᱤᱭᱮᱴ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ] * {{cite web |title=ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ |url=https://www.england.nhs.uk/integratedcare/phm/ |website=[[NHS England|ᱮᱱ.ᱮᱭᱤᱪ.ᱮᱥ ᱤᱝᱞᱮᱱᱰ]]}} * [[ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱯᱷᱳᱨᱟᱢ]] [http://depts.washington.edu/eqhlth ᱣᱮᱵᱽᱥᱟᱭᱤᱴ] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱰᱮᱢᱚᱜᱨᱟᱯᱷᱤ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱛᱷᱚᱠ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱪᱮᱫ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱶᱟᱨ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱹᱱᱟᱹᱨᱤ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱢᱟᱱᱚᱠ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱪᱮᱫ]] rkapqwxouj4o3jxbcnea80ly6z11aip ᱥᱟᱲᱯᱟ 0 36899 195270 194552 2026-07-20T18:08:54Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 /* ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ */ 195270 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical instrument | name = ᱥᱟᱲᱯᱟ | image = | classification = ᱛᱚᱞ ᱟᱱᱟᱜ ᱨᱩ-ᱚᱨᱚᱝ ᱥᱟᱯᱟᱵ | owners = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ (ᱥᱤᱧᱚᱛ) }} '''ᱥᱟᱲᱯᱟ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱟᱱᱟᱜ ᱛᱚᱞ ᱟᱱᱟᱜ ᱚᱨ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱵᱮ ᱥᱟᱯᱟᱵᱽ ᱠᱟᱱᱟ । ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚᱨᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱥᱟᱯᱟᱵ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱟᱯᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱠᱩᱲᱤ ᱠᱚ ᱜᱮ ᱮᱱᱮᱡᱽ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱚᱨ ᱥᱟᱰᱮᱭᱟ ᱥᱟᱲᱟᱯ ᱥᱟᱲᱟᱯ ᱥᱟᱰᱮᱭᱟ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱣᱛᱮ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱚ ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ। ᱱᱚᱣᱟ ᱜᱮ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱᱟᱜ ᱮᱱᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱥᱚᱞ ᱥᱟᱯᱟᱵᱽ ᱛᱟᱠᱩ। == ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ == ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱟᱲᱯᱟ ᱫᱚ ᱠᱟᱴ ᱟᱨ ᱛᱚᱞ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱦᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱞ ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱨᱩᱼᱚᱨᱚᱝ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱨᱟᱥᱟᱣᱟᱱ ᱟᱨ ᱢᱚᱦᱤᱛᱟᱱ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟᱫᱚᱠᱷᱟᱹᱞᱤᱠᱩᱲᱤᱻᱦᱚᱯᱚᱱᱠᱚᱜᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱦᱟᱨᱼᱟ । <ref>ᱦᱮᱢᱵᱽᱨᱚᱢ, ᱯᱚᱨᱤᱢᱚᱞ. (ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱗). ''ᱥᱟᱶᱛᱟᱞᱤ ᱥᱟᱦᱤᱛᱛᱮᱨ ᱤᱛᱤᱦᱟᱥ'' (ᱢᱚᱬᱮ ᱩᱪᱷᱟᱹᱱ ᱮᱰᱤᱥᱱ). ᱱᱤᱨᱢᱚᱞ ᱵᱩᱠ ᱮᱢᱮᱱᱥᱤ.</ref>᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱᱟᱜ ᱮᱱᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱚ ᱥᱟᱵᱮ ᱥᱟᱯᱟᱵᱽ ᱠᱚᱱᱟ]] 28p9tovcbfcjqi4xc561k6h9dgd0b29 ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ 0 37410 195238 2026-07-20T12:48:48Z ᱯᱟᱣᱨᱤᱭᱟ 8713 "{{Infobox football biography | name = ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ | image = Uddanta Singh 2019.jpg | caption = ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ (ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ) ᱒᱐᱑᱙ ᱮ.ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱠᱚᱯ ᱜᱨᱩᱯ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ [[ᱛᱷᱟᱭᱞᱮᱱᱰ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱛᱷᱟᱭᱞᱮᱱᱰ]] ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ ᱦᱮᱰᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮ ᱪ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195238 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ | image = Uddanta Singh 2019.jpg | caption = ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ (ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ) ᱒᱐᱑᱙ ᱮ.ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱠᱚᱯ ᱜᱨᱩᱯ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ [[ᱛᱷᱟᱭᱞᱮᱱᱰ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱛᱷᱟᱭᱞᱮᱱᱰ]] ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ ᱦᱮᱰᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮ ᱪᱮᱥᱴᱟ ᱭᱮᱫᱼᱟ ᱾ | fullname = ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ<ref name="Learn from the pros">{{cite news|last1=Achal|first1=Ashwin|title=Learn from the pros|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/learn-from-the-pros/article4436945.ece|website=The Hindu|date=20 February 2013 |access-date=6 November 2014|archive-date=14 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140614183323/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/learn-from-the-pros/article4436945.ece|url-status=live}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1996|6|14|df=y}}<ref name="Best Gentleman Cadet">{{cite web|title=Best Gentleman Cadet|url=http://www.tatafootballacademy.com/bestgentleman.asp|website=Tata Football Academy|access-date=6 November 2014|archive-date=6 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106030229/http://www.tatafootballacademy.com/bestgentleman.asp|url-status=dead}}</ref> | birth_place = [[ᱢᱚᱭᱨᱟᱝ]], [[ᱢᱟᱱᱤᱯᱩᱨ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ<ref name="usk">{{cite web |first=Shivam |last=Damohe |url=https://www.firstpost.com/sports/udanta-singh-the-latest-footballer-from-manipurs-conveyor-belt-starting-to-fulfill-his-promise-3346306.html |title=Udanta Singh, the latest footballer from Manipur's conveyor belt, starting to fulfill his promise |date=23 March 2017 |website=firstpost.com |access-date=18 July 2023}}</ref> | height = ᱑.᱗ ᱢᱤᱴᱟᱨ | currentclub = [[ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱜᱳᱣᱟ|ᱜᱳᱣᱟ]] | clubnumber = ᱒᱑ | position = [[ᱢᱤᱰᱯᱷᱤᱞᱰᱟᱨ#ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ|ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ]] | youthyears1 = ᱒᱐᱑᱐–᱒᱐᱑᱔ | youthclubs1 = [[ᱴᱟᱴᱟ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ]] | years1 = ᱒᱐᱑᱔–᱒᱐᱒᱓ | clubs1 = [[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ.|ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]] | caps1 = ᱑᱔᱗ | goals1 = ᱑᱕ | years2 = ᱒᱐᱑᱖ | clubs2 = → [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱥᱤᱴᱤ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ.|ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱥᱤᱴᱤ]] (ᱞᱳᱱ) | caps2 = ᱑ | goals2 = ᱐ | years3 = ᱒᱐᱒᱓– | clubs3 = [[ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱜᱳᱣᱟ|ᱜᱳᱣᱟ]] | caps3 = ᱓᱖ | goals3 = ᱔ | nationalyears1 = ᱒᱐᱑᱓–᱒᱐᱑᱖ | nationalteam1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱚᱱᱰᱟᱨ-᱑᱙ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱭᱩ᱑᱙]] | nationalcaps1 = ᱔ | nationalgoals1 = ᱑ | nationalyears2 = ᱒᱐᱑᱖ | nationalteam2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱚᱱᱰᱟᱨ-᱒᱓ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱭᱩ᱒᱓]] | nationalcaps2 = ᱔ | nationalgoals2 = ᱓ | nationalyears3 = ᱒᱐᱑᱖– | nationalteam3 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ]] | nationalcaps3 = ᱕᱕ | nationalgoals3 = ᱓ | club-update = 16:23, 7 January 2024 (UTC) | ntupdate = 21:30, 14 October 2025 (UTC) | medaltemplates = {{MedalSport|ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ [[ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ|ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ]]}} {{Medal|Country|{{fb|IND}}}} {{MedalCompetition|[[ᱥᱟᱯᱷ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥᱤᱯ (SAFF Championship)]]}} {{Medal|W| [[᱒᱐᱒᱑ ᱥᱟᱯᱷ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥᱤᱯ|᱒᱐᱒᱑ ᱢᱟᱞᱫᱤᱯ]]|}} {{Medal|W| [[᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱯᱷ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥᱤᱯ|᱒᱐᱒᱓ ᱥᱤᱧᱚᱛ]]|}} {{Medal|Competition|[[ᱠᱟᱯᱷᱟ ᱱᱮᱥᱚᱱᱥ ᱠᱚᱯ (CAFA Nations Cup)]]}} {{Medal|3rd|[[᱒᱐᱒᱕ ᱠᱟᱯᱷᱟ ᱱᱮᱥᱚᱱᱥ ᱠᱚᱯ|᱒᱐᱒᱕ ᱛᱟᱡᱤᱠᱤᱥᱛᱟᱱ–ᱩᱡᱽᱵᱮᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]]|[[᱒᱐᱒᱕ ᱠᱟᱯᱷᱟ ᱱᱮᱥᱚᱱᱥ ᱠᱚᱯ ᱥᱠᱣᱟᱰᱥ#ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱫᱚᱞ]]}} }} '''ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ''' ({{langx|mni|Kumam Udanta Singh}}, ᱡᱟᱱᱟᱢ: ᱑᱔ ᱡᱩᱱ ᱑᱙᱙᱖) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ [[ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ|ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞᱟᱨ]] ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ [[ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱥᱩᱯᱚᱨ ᱞᱤᱜᱽ]] ᱠᱞᱚᱵᱽ [[ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱜᱳᱣᱟ|ᱜᱳᱣᱟ]] ᱟᱨ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚᱞ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ [[ᱢᱤᱰᱯᱷᱤᱞᱰᱟᱨ#ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ|ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱟ ᱾ dwh1f119byzxxgdq9uke0qm2rvwv28i 195239 195238 2026-07-20T12:49:18Z ᱯᱟᱣᱨᱤᱭᱟ 8713 ᱯᱟᱣᱨᱤᱭᱟ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱡ [[ᱩᱥᱟᱨᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ]] ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱫᱚ [[ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ]] ᱧᱤᱛᱩᱢᱨᱮ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱠᱮᱫᱼᱟᱭ 195238 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ | image = Uddanta Singh 2019.jpg | caption = ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ (ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ) ᱒᱐᱑᱙ ᱮ.ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱠᱚᱯ ᱜᱨᱩᱯ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ [[ᱛᱷᱟᱭᱞᱮᱱᱰ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱛᱷᱟᱭᱞᱮᱱᱰ]] ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ ᱦᱮᱰᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮ ᱪᱮᱥᱴᱟ ᱭᱮᱫᱼᱟ ᱾ | fullname = ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ<ref name="Learn from the pros">{{cite news|last1=Achal|first1=Ashwin|title=Learn from the pros|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/learn-from-the-pros/article4436945.ece|website=The Hindu|date=20 February 2013 |access-date=6 November 2014|archive-date=14 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140614183323/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/learn-from-the-pros/article4436945.ece|url-status=live}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1996|6|14|df=y}}<ref name="Best Gentleman Cadet">{{cite web|title=Best Gentleman Cadet|url=http://www.tatafootballacademy.com/bestgentleman.asp|website=Tata Football Academy|access-date=6 November 2014|archive-date=6 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106030229/http://www.tatafootballacademy.com/bestgentleman.asp|url-status=dead}}</ref> | birth_place = [[ᱢᱚᱭᱨᱟᱝ]], [[ᱢᱟᱱᱤᱯᱩᱨ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ<ref name="usk">{{cite web |first=Shivam |last=Damohe |url=https://www.firstpost.com/sports/udanta-singh-the-latest-footballer-from-manipurs-conveyor-belt-starting-to-fulfill-his-promise-3346306.html |title=Udanta Singh, the latest footballer from Manipur's conveyor belt, starting to fulfill his promise |date=23 March 2017 |website=firstpost.com |access-date=18 July 2023}}</ref> | height = ᱑.᱗ ᱢᱤᱴᱟᱨ | currentclub = [[ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱜᱳᱣᱟ|ᱜᱳᱣᱟ]] | clubnumber = ᱒᱑ | position = [[ᱢᱤᱰᱯᱷᱤᱞᱰᱟᱨ#ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ|ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ]] | youthyears1 = ᱒᱐᱑᱐–᱒᱐᱑᱔ | youthclubs1 = [[ᱴᱟᱴᱟ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ]] | years1 = ᱒᱐᱑᱔–᱒᱐᱒᱓ | clubs1 = [[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ.|ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]] | caps1 = ᱑᱔᱗ | goals1 = ᱑᱕ | years2 = ᱒᱐᱑᱖ | clubs2 = → [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱥᱤᱴᱤ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ.|ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱥᱤᱴᱤ]] (ᱞᱳᱱ) | caps2 = ᱑ | goals2 = ᱐ | years3 = ᱒᱐᱒᱓– | clubs3 = [[ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱜᱳᱣᱟ|ᱜᱳᱣᱟ]] | caps3 = ᱓᱖ | goals3 = ᱔ | nationalyears1 = ᱒᱐᱑᱓–᱒᱐᱑᱖ | nationalteam1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱚᱱᱰᱟᱨ-᱑᱙ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱭᱩ᱑᱙]] | nationalcaps1 = ᱔ | nationalgoals1 = ᱑ | nationalyears2 = ᱒᱐᱑᱖ | nationalteam2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱚᱱᱰᱟᱨ-᱒᱓ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱭᱩ᱒᱓]] | nationalcaps2 = ᱔ | nationalgoals2 = ᱓ | nationalyears3 = ᱒᱐᱑᱖– | nationalteam3 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ]] | nationalcaps3 = ᱕᱕ | nationalgoals3 = ᱓ | club-update = 16:23, 7 January 2024 (UTC) | ntupdate = 21:30, 14 October 2025 (UTC) | medaltemplates = {{MedalSport|ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ [[ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ|ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ]]}} {{Medal|Country|{{fb|IND}}}} {{MedalCompetition|[[ᱥᱟᱯᱷ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥᱤᱯ (SAFF Championship)]]}} {{Medal|W| [[᱒᱐᱒᱑ ᱥᱟᱯᱷ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥᱤᱯ|᱒᱐᱒᱑ ᱢᱟᱞᱫᱤᱯ]]|}} {{Medal|W| [[᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱯᱷ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥᱤᱯ|᱒᱐᱒᱓ ᱥᱤᱧᱚᱛ]]|}} {{Medal|Competition|[[ᱠᱟᱯᱷᱟ ᱱᱮᱥᱚᱱᱥ ᱠᱚᱯ (CAFA Nations Cup)]]}} {{Medal|3rd|[[᱒᱐᱒᱕ ᱠᱟᱯᱷᱟ ᱱᱮᱥᱚᱱᱥ ᱠᱚᱯ|᱒᱐᱒᱕ ᱛᱟᱡᱤᱠᱤᱥᱛᱟᱱ–ᱩᱡᱽᱵᱮᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]]|[[᱒᱐᱒᱕ ᱠᱟᱯᱷᱟ ᱱᱮᱥᱚᱱᱥ ᱠᱚᱯ ᱥᱠᱣᱟᱰᱥ#ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱫᱚᱞ]]}} }} '''ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ''' ({{langx|mni|Kumam Udanta Singh}}, ᱡᱟᱱᱟᱢ: ᱑᱔ ᱡᱩᱱ ᱑᱙᱙᱖) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ [[ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ|ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞᱟᱨ]] ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ [[ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱥᱩᱯᱚᱨ ᱞᱤᱜᱽ]] ᱠᱞᱚᱵᱽ [[ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱜᱳᱣᱟ|ᱜᱳᱣᱟ]] ᱟᱨ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚᱞ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ [[ᱢᱤᱰᱯᱷᱤᱞᱰᱟᱨ#ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ|ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱟ ᱾ dwh1f119byzxxgdq9uke0qm2rvwv28i 195241 195239 2026-07-20T12:53:22Z ᱯᱟᱣᱨᱤᱭᱟ 8713 /* */ 195241 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ | image = Uddanta Singh 2019.jpg | caption = ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ (ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ) ᱒᱐᱑᱙ ᱮ.ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱠᱚᱯ ᱜᱨᱩᱯ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ [[ᱛᱷᱟᱭᱞᱮᱱᱰ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱛᱷᱟᱭᱞᱮᱱᱰ]] ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ ᱦᱮᱰᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮ ᱪᱮᱥᱴᱟ ᱭᱮᱫᱼᱟ ᱾ | fullname = ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ<ref name="Learn from the pros">{{cite news|last1=Achal|first1=Ashwin|title=Learn from the pros|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/learn-from-the-pros/article4436945.ece|website=The Hindu|date=20 February 2013 |access-date=6 November 2014|archive-date=14 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140614183323/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/learn-from-the-pros/article4436945.ece|url-status=live}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1996|6|14|df=y}}<ref name="Best Gentleman Cadet">{{cite web|title=Best Gentleman Cadet|url=http://www.tatafootballacademy.com/bestgentleman.asp|website=Tata Football Academy|access-date=6 November 2014|archive-date=6 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106030229/http://www.tatafootballacademy.com/bestgentleman.asp|url-status=dead}}</ref> | birth_place = [[ᱢᱚᱭᱨᱟᱝ]], [[ᱢᱟᱱᱤᱯᱩᱨ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ<ref name="usk">{{cite web |first=Shivam |last=Damohe |url=https://www.firstpost.com/sports/udanta-singh-the-latest-footballer-from-manipurs-conveyor-belt-starting-to-fulfill-his-promise-3346306.html |title=Udanta Singh, the latest footballer from Manipur's conveyor belt, starting to fulfill his promise |date=23 March 2017 |website=firstpost.com |access-date=18 July 2023}}</ref> | height = ᱑.᱗ ᱢᱤᱴᱟᱨ | currentclub = [[ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱜᱳᱣᱟ|ᱜᱳᱣᱟ]] | clubnumber = ᱒᱑ | position = [[ᱢᱤᱰᱯᱷᱤᱞᱰᱟᱨ#ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ|ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ]] | youthyears1 = ᱒᱐᱑᱐–᱒᱐᱑᱔ | youthclubs1 = [[ᱴᱟᱴᱟ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ]] | years1 = ᱒᱐᱑᱔–᱒᱐᱒᱓ | clubs1 = [[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ.|ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]] | caps1 = ᱑᱔᱗ | goals1 = ᱑᱕ | years2 = ᱒᱐᱑᱖ | clubs2 = → [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱥᱤᱴᱤ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ.|ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱥᱤᱴᱤ]] (ᱞᱳᱱ) | caps2 = ᱑ | goals2 = ᱐ | years3 = ᱒᱐᱒᱓– | clubs3 = [[ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱜᱳᱣᱟ|ᱜᱳᱣᱟ]] | caps3 = ᱓᱖ | goals3 = ᱔ | nationalyears1 = ᱒᱐᱑᱓–᱒᱐᱑᱖ | nationalteam1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱚᱱᱰᱟᱨ-᱑᱙ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱭᱩ᱑᱙]] | nationalcaps1 = ᱔ | nationalgoals1 = ᱑ | nationalyears2 = ᱒᱐᱑᱖ | nationalteam2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱚᱱᱰᱟᱨ-᱒᱓ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱭᱩ᱒᱓]] | nationalcaps2 = ᱔ | nationalgoals2 = ᱓ | nationalyears3 = ᱒᱐᱑᱖– | nationalteam3 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ]] | nationalcaps3 = ᱕᱕ | nationalgoals3 = ᱓ | club-update = 16:23, 7 January 2024 (UTC) | ntupdate = 21:30, 14 October 2025 (UTC) | medaltemplates = {{MedalSport|ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ [[ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ|ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ]]}} {{Medal|Country|{{fb|IND}}}} {{MedalCompetition|[[ᱥᱟᱯᱷ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥᱤᱯ (SAFF Championship)]]}} {{Medal|W| [[᱒᱐᱒᱑ ᱥᱟᱯᱷ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥᱤᱯ|᱒᱐᱒᱑ ᱢᱟᱞᱫᱤᱯ]]|}} {{Medal|W| [[᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱯᱷ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥᱤᱯ|᱒᱐᱒᱓ ᱥᱤᱧᱚᱛ]]|}} {{Medal|Competition|[[ᱠᱟᱯᱷᱟ ᱱᱮᱥᱚᱱᱥ ᱠᱚᱯ (CAFA Nations Cup)]]}} {{Medal|3rd|[[᱒᱐᱒᱕ ᱠᱟᱯᱷᱟ ᱱᱮᱥᱚᱱᱥ ᱠᱚᱯ|᱒᱐᱒᱕ ᱛᱟᱡᱤᱠᱤᱥᱛᱟᱱ–ᱩᱡᱽᱵᱮᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]]|[[᱒᱐᱒᱕ ᱠᱟᱯᱷᱟ ᱱᱮᱥᱚᱱᱥ ᱠᱚᱯ ᱥᱠᱣᱟᱰᱥ#ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱫᱚᱞ]]}} }} '''ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ''' ({{langx|mni|Kumam Udanta Singh}}, ᱡᱟᱱᱟᱢ: ᱑᱔ ᱡᱩᱱ ᱑᱙᱙᱖) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ [[ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ|ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞᱟᱨ]] ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ [[ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱥᱩᱯᱚᱨ ᱞᱤᱜᱽ]] ᱠᱞᱚᱵᱽ [[ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱜᱳᱣᱟ|ᱜᱳᱣᱟ]] ᱟᱨ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚᱞ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ [[ᱢᱤᱰᱯᱷᱤᱞᱰᱟᱨ#ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ|ᱣᱤᱝᱜᱟᱨ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱟ ᱾ ==ᱠᱞᱚᱵᱽ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ== ===ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ=== [[ᱢᱚᱭᱨᱟᱝ]], [[ᱢᱟᱱᱤᱯᱩᱨ]] ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱠᱟᱛᱮ, ᱥᱤᱝ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱭᱩᱛᱷ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ [[ᱴᱟᱴᱟ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=2021-06-29|title=Top 10 Tata Football Academy graduates of all-time|url=https://khelnow.com/football/indian-football-top-tata-football-academy-tfa-graduates/|access-date=2021-08-09|website=Khel Now|language=en-US|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809120241/https://khelnow.com/football/indian-football-top-tata-football-academy-tfa-graduates|url-status=live}}</ref> ᱴᱤ.ᱮᱯᱷ.ᱮ. ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱥᱤᱝ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱔ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱫᱟᱨᱡᱤᱞᱤᱝ ᱜᱳᱞᱰ ᱠᱚᱯ, ᱥᱟᱨᱟᱥ ᱜᱳᱞᱰ ᱠᱚᱯ, ᱟᱨ [[ᱮᱞᱤᱴ ᱞᱤᱜᱽ (ᱥᱤᱧᱚᱛ)|ᱟᱭᱤ-ᱞᱤᱜᱽ ᱭᱩ᱑᱙]] ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱮ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|last=Shivade|first=Sushrut|title=Happy Birthday Udanta Singh: A look at Udanta's journey so far » FirstSportz|url=https://firstsportz.com/happy-birthday-udanta-singh-a-look-at-udantas-journey-so-far/|access-date=2021-08-09|website=firstsportz.com|date=14 June 2020 |language=en-US|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809114536/https://firstsportz.com/happy-birthday-udanta-singh-a-look-at-udantas-journey-so-far/|url-status=live}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ [[᱒᱐᱑᱑ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱫᱚᱞ|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸᱭ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|last=Shivade|first=Sushrut|title=Happy Birthday Udanta Singh: A look at Udanta's journey so far » FirstSportz|url=https://firstsportz.com/happy-birthday-udanta-singh-a-look-at-udantas-journey-so-far/|access-date=2021-08-09|website=firstsportz.com|date=14 June 2020 |language=en-US|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809114536/https://firstsportz.com/happy-birthday-udanta-singh-a-look-at-udantas-journey-so-far/|url-status=live}}</ref><ref name="Best Gentleman Cadet"/> ᱥᱤᱝ ᱫᱚ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱨᱮ ᱱᱟᱭᱤᱠ (Nike) ᱚᱞ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱠᱮᱢᱯ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱮ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱟᱨ ᱟᱡᱤᱡ ᱜᱟᱛᱮ [[ᱮᱞᱮᱱ ᱰᱮᱭᱳᱨᱤ]] ᱚᱞ-ᱥᱴᱟᱨ ᱫᱚᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱤᱱ ᱵᱟᱪᱷᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=Udanta Singh Biography, Achievements, Career info, Records & Stats - Sportskeeda|url=https://www.sportskeeda.com/player/udanta-singh|access-date=2021-08-09|website=www.sportskeeda.com|language=en-us|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809114535/https://www.sportskeeda.com/player/udanta-singh|url-status=live}}</ref><ref name="Learn from the pros"/> ᱥᱤᱝ ᱫᱚ [[᱒᱐᱑᱔ ᱟᱭᱤ-ᱞᱤᱜᱽ ᱭᱩ᱑᱙]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱫᱚᱞ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱦᱚᱪᱚ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱴᱟᱴᱟ ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱮ ᱵᱟᱹᱜᱤᱭᱟᱫᱼᱟ,<ref>{{Cite web|title=U-19 I-League Focus: Tata Football Academy {{!}} Hero I-League|url=https://i-league.org/u-19-i-league-focus-tata-football-academy/|access-date=2021-08-09|language=en-US|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809114536/https://i-league.org/u-19-i-league-focus-tata-football-academy/|url-status=live}}</ref> ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱴᱩᱨᱱᱟᱢᱮᱱᱴ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱟᱨᱮ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱜᱳᱞ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱳᱞᱰᱮᱱ-ᱵᱩᱴ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=Tata Academy win U-19 I-League|url=http://www.theshillongtimes.com/2014/04/30/tata-academy-win-u-19-i-league/|website=The Shillong Times|date=30 April 2014|access-date=6 November 2014|archive-date=6 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106232952/http://www.theshillongtimes.com/2014/04/30/tata-academy-win-u-19-i-league/|url-status=live}}</ref> ===ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ=== ᱑᱕ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱑᱔ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱮᱱᱟ ᱡᱮ ᱥᱤᱝ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ ᱞᱤᱜᱽ, [[ᱟᱭᱤ-ᱞᱤᱜᱽ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱ [[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ.|ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]] ᱥᱟᱶ ᱢᱤᱫ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ ᱠᱚᱱᱴᱨᱟᱠᱴ ᱮ ᱥᱩᱦᱤ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=BFC make three new signings|url=http://www.bengalurufc.com/complete_news/club/143|website=Bengaluru FC|access-date=6 November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718035956/http://www.bengalurufc.com/complete_news/club/143|archive-date=18 July 2014|df=dmy-all}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱓᱐ ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱔ ᱨᱮ [[ᱢᱚᱦᱟᱢᱮᱰᱟᱱ ᱮᱥ.ᱥᱤ. (ᱠᱚᱞᱠᱟᱛᱟ)|ᱢᱚᱦᱟᱢᱮᱰᱟᱱ]] ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ [[ᱰᱩᱨᱟᱱᱰ ᱠᱚᱯ]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱢᱮᱪ ᱮ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱦᱟᱯᱷ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱨᱮ ᱵᱮᱸᱪ ᱠᱷᱚᱱ ᱮ ᱦᱮᱡ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱦᱟᱯᱷ ᱮ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱒-᱑ ᱛᱮ ᱢᱮᱪ ᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=Bengaluru FC beat Mohammedan to begin Durand challenge with a win|url=http://www.bengalurufc.com/complete_news/club/158|website=Bengaluru FC|access-date=6 November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102034607/http://www.bengalurufc.com/complete_news/club/158|archive-date=2 November 2014|df=dmy-all}}</ref> ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱚᱱᱟ ᱴᱩᱨᱱᱟᱢᱮᱱᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱢᱤ-ᱯᱷᱟᱭᱱᱟᱞ ᱨᱮ [[ᱥᱟᱞᱜᱟᱶᱠᱚᱨ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ.|ᱥᱟᱞᱜᱟᱶᱠᱚᱨ]] ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱭᱩ ᱮ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱵᱮᱸᱪ ᱠᱷᱚᱱ ᱮ ᱦᱮᱡ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱯᱮᱱᱟᱞᱴᱤ ᱥᱩᱴ-ᱟᱣᱩᱴ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱮᱱᱟᱞᱴᱤ ᱮ ᱜᱳᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱟᱡᱟᱜ ᱫᱚᱞ ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱔-᱕ ᱯᱮᱱᱟᱞᱴᱤ ᱛᱮᱠᱚ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=Bengaluru suffer shootout heartbreak in Durand semis|url=http://www.bengalurufc.com/complete_news/club/160|website=Bengaluru FC|access-date=6 November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106140654/http://www.bengalurufc.com/complete_news/club/160|archive-date=6 November 2014|df=dmy-all}}</ref> ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱫᱚ ᱓᱑ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ [[ᱥᱯᱳᱨᱴᱤᱝ ᱠᱞᱚᱵᱽ ᱰᱤ ᱜᱳᱣᱟ|ᱥᱯᱳᱨᱴᱤᱝ ᱜᱳᱣᱟ]] ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ ᱔-᱑ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱡᱟᱜ [[ᱟᱭᱤ-ᱞᱤᱜᱽ]] ᱰᱮᱵᱽᱭᱩ ᱮ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱨᱮ ᱩᱱᱤ [[ᱥᱚᱱ ᱨᱩᱱᱤ (ᱥᱚᱠᱚᱨ)|ᱥᱚᱱ ᱨᱩᱱᱤ]] ᱭᱟᱜ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮᱭ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web |author1=Harsh Shah |author2=Sahil Srivastava |title=Bengaluru FC 4–1 Sporting Clube de Goa: Blues bank on Ralte show to down Flaming Oranje |url=http://www.goal.com/en-india/match/bengaluru-vs-sporting-goa/1981033/report |work=Goal.com |date=31 March 2015 |access-date=31 March 2015 |archive-date=3 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403072045/http://www.goal.com/en-india/match/bengaluru-vs-sporting-goa/1981033/report |url-status=live }}</ref> ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱫᱚ ᱒᱘ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ [[ᱢᱟᱞᱫᱤᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱯᱱᱟᱹᱛ|ᱢᱟᱞᱫᱤᱯ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚᱞ [[ᱢᱟᱡᱤᱭᱟ ᱮᱥ ᱟᱨ ᱟᱨ.ᱥᱤ.|ᱢᱟᱡᱤᱭᱟ]] ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ [[᱒᱐᱑᱕ ᱮ.ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱠᱚᱯ|ᱮ.ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱠᱚᱯ]] ᱜᱨᱩᱯ ᱥᱴᱮᱡᱽ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ ᱠᱟᱯᱴᱮᱱ [[ᱥᱩᱱᱤᱞ ᱪᱷᱮᱛᱨᱤ]] ᱜᱳᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ, ᱟᱨ ᱱᱚᱝᱠᱟᱛᱮ ᱩᱱᱤ ᱮ.ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱠᱚᱢᱯᱤᱴᱤᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚ (assist) ᱮᱢᱚᱜᱤᱡ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web |last=Noronha |first=Anselm |title=Maziya S & RC 1–2 Bengaluru FC: A Chhetri double sees the Blues ensure AFC Cup progress |url=http://www.goal.com/en-india/match/maziya-vs-bengaluru/2008276/report |work=Goal.com |date=28 April 2015 |access-date=28 April 2015 |archive-date=29 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429141617/http://www.goal.com/en-india/match/maziya-vs-bengaluru/2008276/report |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Bengaluru make last 16 of AFC Cup with resilient win over Maziya|url=http://bengalurufc.com/teamnews.php?id=183|website=Bengaluru FC|date=28 April 2015|access-date=28 April 2015|archive-date=5 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505004000/http://bengalurufc.com/teamnews.php?id=183|url-status=live}}</ref> ᱑᱒ ᱢᱮ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱮ.ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱠᱚᱯ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱜᱳᱞ ᱮ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ [[ᱯᱮᱨᱥᱤᱯᱩᱨᱟ ᱡᱟᱭᱟᱯᱩᱨᱟ]] ᱴᱷᱮᱱ ᱓-᱑ ᱛᱮ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱜᱳᱞ ᱮ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱟᱨ ᱱᱚᱝᱠᱟᱛᱮ ᱩᱱᱤ ᱮ.ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱠᱚᱯ ᱨᱮ ᱜᱳᱞ ᱠᱚᱨᱟᱣᱤᱡ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web |author=Kaustav Bera |title=Bengaluru FC 1–3 Persipura Jayapura: Westwood's side to face South China in round of 16 |url=http://www.goal.com/en-india/match/bengaluru-vs-persipura/2008279/report |work=Goal.com |date=12 May 2015 |access-date=12 May 2015 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924143318/http://www.goal.com/en-india/match/bengaluru-vs-persipura/2008279/report |url-status=live }}</ref> ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱥᱤᱝ ᱫᱚ ᱵᱟᱨ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱱᱴᱨᱟᱠᱴ ᱮᱠᱥᱴᱮᱱᱥᱚᱱ ᱛᱮᱠᱚ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{cite news|title=Lyngdoh, Walker pen new Bengaluru FC deals|url=http://bengalurufc.com/detailclubnews.php?id=186|access-date=17 June 2015|work=Bengaluru FC|date=17 June 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618214545/http://bengalurufc.com/detailclubnews.php?id=186|archive-date=18 June 2015|df=dmy-all}}</ref> ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱫᱚ ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ [[᱒᱐᱑᱕ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱥᱩᱯᱚᱨ ᱞᱤᱜᱽ]] ᱰᱨᱟᱯᱷᱴ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱨᱮᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ, ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱠᱞᱚᱵᱽ [[ᱚᱠᱥᱯᱷᱳᱨᱰ ᱭᱩᱱᱟᱭᱴᱮᱰ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ.|ᱚᱠᱥᱯᱷᱳᱨᱰ ᱭᱩᱱᱟᱭᱴᱮᱰ]] ([[ᱯᱷᱩᱴᱵᱚᱞ ᱞᱤᱜᱽ ᱴᱩ|ᱤ.ᱮᱯᱷ.ᱮᱞ. ᱞᱤᱜᱽ ᱒]]) ᱨᱮ ᱴᱨᱮᱱᱤᱝ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱷᱮᱡᱟ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{cite news |title=Udanta Singh to train with League two side Oxford United |url=http://www.goal.com/en-india/news/136/india/2015/07/21/13774542/udanta-singh-to-train-with-league-two-side-oxford-united?ICID=SP |last=Chandra |first=Shikharr |work=Goal.com |date=21 July 2015 |access-date=21 July 2015 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924145237/http://www.goal.com/en-india/news/136/india/2015/07/21/13774542/udanta-singh-to-train-with-league-two-side-oxford-united?ICID=SP |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|first=David|last=Pritchard|title=Triallist Udanta Singh thanks Oxford United after returning to India with Bengaluru FC|url=https://www.oxfordmail.co.uk/sport/14153438.triallist-udanta-singh-thanks-oxford-united-returning-india-bengaluru-fc/|date=18 December 2015|access-date=29 March 2022|website=www.oxfordmail.co.uk|publisher=Oxford Mail|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329063531/https://www.oxfordmail.co.uk/sport/14153438.triallist-udanta-singh-thanks-oxford-united-returning-india-bengaluru-fc/}}</ref> ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱫᱚ ᱒ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱖ ᱨᱮ [[ᱥᱤᱞᱚᱝ ᱞᱟᱡᱚᱝ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ.|ᱥᱤᱞᱚᱝ ᱞᱟᱡᱚᱝ]] ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ ᱒᱐᱑᱕-᱑᱖ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ [[ᱟᱭᱤ-ᱞᱤᱜᱽ]] ᱜᱳᱞ ᱮ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ 'ᱢᱮᱱ ᱚᱯᱷ ᱫᱟ ᱢᱮᱪ' (man of the match) ᱠᱚ ᱵᱟᱪᱷᱚᱱ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-india/match/shillong-lajong-vs-bengaluru/2177577/report|title=I-League: Shillong Lajong 0–2 Bengaluru FC: Blues close the gap at the top by a point|first1=Swapnaneel|last1=Parasar|first2=Nabarun|last2=Goswami|work=goal.com|access-date=2 March 2016|archive-date=6 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306041332/http://www.goal.com/en-india/match/shillong-lajong-vs-bengaluru/2177577/report|url-status=live}}</ref> ᱒᱐᱑᱖-᱑᱗ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱞᱤᱜᱽ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱫᱚ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱜᱳᱞ ᱮ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱟᱨ ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱞᱚᱝ ᱞᱟᱡᱚᱝ ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ.|ᱥᱤᱞᱚᱝ ᱞᱟᱡᱚᱝ]] ᱓-᱐ ᱛᱮᱠᱚ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱠᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱫᱚ 'ᱢᱮᱱ ᱚᱯᱷ ᱫᱟ ᱢᱮᱪ' ᱠᱚ ᱵᱟᱪᱷᱚᱱ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱟᱡᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱜᱳᱞ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ "ᱪᱮᱦᱨᱟ ᱵᱷᱚᱞᱤ" (beautiful volley) ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-india/match/bengaluru-vs-shillong-lajong/2383735/report?ICID=MP_MS_5|title=I-League 2017: Bengaluru FC 3-0 Shillong Lajong - Electrifying Udanta leaves Lajong in shock|date=7 January 2017|access-date=1 February 2017|work=goal.com|archive-date=2 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202234418/http://www.goal.com/en-india/match/bengaluru-vs-shillong-lajong/2383735/report?ICID=MP_MS_5|url-status=live}}</ref> ᱚᱱᱟ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱮᱣᱨᱟ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ 'ᱯᱞᱮᱭᱟᱨ ᱚᱯᱷ ᱫᱟ ᱣᱤᱠ' (player of the week) ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.sportskeeda.com/football/i-league-2017-player-of-the-week-udanta-singh|title=I-League 2017: Player of the Week – Udanta Singh|date=9 January 2017|access-date=2 February 2017|work=Sportskeeda|author=Soumalya Moitra}}</ref> ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱗-᱑᱘ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱥᱩᱯᱚᱨ ᱞᱤᱜᱽ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱜᱳᱞ ᱟᱨ ᱗ ᱫᱷᱟᱣ ᱮ ᱜᱚᱲᱚ (assist) ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱫᱚᱞ ᱨᱚᱱᱚᱨᱥ-ᱟᱯ (runners-up) ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱮ.ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱠᱚᱯ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱟᱡᱟᱜ ᱫᱚᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱨᱮᱜᱩᱞᱟᱨ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱢᱤᱫ ᱫᱷᱟᱣ ᱜᱳᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟᱭ ᱾ ᱒᱐᱑᱘-᱑᱙ ᱟᱭᱤ.ᱮᱥ.ᱮᱞ. ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ, ᱥᱤᱝ ᱕ ᱫᱷᱟᱣ ᱮ ᱜᱳᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱟᱨ ᱓ ᱫᱷᱟᱣ ᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱟᱡᱟᱜ ᱫᱚᱞ ᱱᱚᱶᱟ ᱴᱩᱨᱱᱟᱢᱮᱱᱴ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱘ ᱮ.ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ. ᱠᱚᱯ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱜᱳᱞ ᱮ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ bo4wre7my1biae4rchz02pc7ajee7xu ᱩᱥᱟᱨᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ 0 37411 195240 2026-07-20T12:49:18Z ᱯᱟᱣᱨᱤᱭᱟ 8713 ᱯᱟᱣᱨᱤᱭᱟ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱡ [[ᱩᱥᱟᱨᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ]] ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱫᱚ [[ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ]] ᱧᱤᱛᱩᱢᱨᱮ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱠᱮᱫᱼᱟᱭ 195240 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ᱩᱫᱟᱱᱛᱟ ᱥᱤᱝ ᱠᱩᱢᱟᱢ]] 31dykju87b68upojvm5te5tntrr6bk6 ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱨᱚᱱᱡᱚᱱ ᱠᱩᱢᱟᱨ ᱢᱩᱨᱢᱩ 1 37412 195242 2026-07-20T16:18:44Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195242 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱵᱷᱚᱞᱟᱱᱟᱛᱷ ᱠᱤᱥᱠᱩ 1 37413 195243 2026-07-20T16:19:14Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195243 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱱᱤᱥᱤᱛᱷ ᱦᱮᱢᱵᱨᱚᱢ 1 37414 195244 2026-07-20T16:19:42Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195244 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱵᱩᱫᱷᱚᱱ ᱦᱟᱸᱥᱫᱟᱜ 1 37415 195245 2026-07-20T16:20:15Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195245 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱵᱤᱢᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱮ 1 37416 195246 2026-07-20T16:20:40Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195246 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱡᱚᱭᱨᱟᱢ ᱦᱟᱸᱥᱫᱟᱜ 1 37417 195247 2026-07-20T16:21:04Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195247 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱢᱚᱦᱟᱫᱮᱵᱽ ᱴᱩᱰᱩ 1 37418 195248 2026-07-20T16:21:30Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195248 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱨᱟᱢᱮᱥᱣᱚᱨ ᱢᱩᱨᱢᱩ 1 37419 195249 2026-07-20T16:22:07Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195249 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱠᱚᱢᱯᱟᱱᱤ ᱥᱚᱨᱮᱱ 1 37420 195250 2026-07-20T16:22:39Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195250 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱥᱚᱪᱤᱱ ᱢᱟᱨᱰᱤ 1 37421 195251 2026-07-20T16:23:16Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195251 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱫᱚᱞᱯᱚᱛᱤ ᱢᱩᱨᱢᱩ 1 37422 195252 2026-07-20T16:23:44Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195252 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱵᱷᱤᱢᱥᱮᱱ ᱦᱮᱢᱵᱨᱚᱢ 1 37423 195253 2026-07-20T16:24:14Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195253 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱢᱤᱞᱚᱱ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱴᱩᱰᱩ 1 37424 195254 2026-07-20T16:24:41Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195254 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱠᱨᱤᱥᱱᱚ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱦᱮᱢᱵᱨᱚᱢ 1 37425 195255 2026-07-20T16:25:06Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195255 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱢᱚᱱᱳᱦᱚᱨ ᱢᱩᱨᱢᱩ 1 37426 195256 2026-07-20T16:25:33Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195256 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ 1 37427 195257 2026-07-20T16:26:17Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195257 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱪᱮᱢᱮᱧ ᱜᱩᱨᱩ 1 37428 195258 2026-07-20T16:27:22Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195258 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ 1 37429 195259 2026-07-20T16:29:01Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195259 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱵᱚᱸᱜᱟ 1 37430 195260 2026-07-20T16:29:21Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195260 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱴᱟᱺᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ 1 37431 195261 2026-07-20T16:29:52Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195261 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱯᱟᱛᱟ ᱮᱱᱮᱡ 1 37432 195262 2026-07-20T16:30:16Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195262 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱥᱟᱠᱣᱟ (ᱯᱟᱛᱷᱟᱢ) 1 37433 195263 2026-07-20T16:31:35Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195263 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱛᱮᱛᱟᱝ (ᱯᱟᱛᱷᱟᱢ) 1 37434 195264 2026-07-20T16:32:03Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195264 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱥᱤ (ᱯᱟᱛᱷᱟᱢ), ᱵᱤᱫᱽᱫᱟᱥᱟᱜᱚᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ 1 37435 195265 2026-07-20T16:32:23Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195265 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ 1 37436 195266 2026-07-20T16:33:14Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195266 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮᱱᱮᱡ 1 37437 195267 2026-07-20T16:42:19Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195267 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ 0 37438 195268 2026-07-20T17:52:02Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮネᱡᱽ (Danta Enej) {{Infobox folk dance | name = ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ | title = ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡᱽ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ | native_name = ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ | native_name_lang = sat | genre = ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ, ᱞᱟᱠᱪᱟ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195268 wikitext text/x-wiki ## ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮネᱡᱽ (Danta Enej) {{Infobox folk dance | name = ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ | title = ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡᱽ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ | native_name = ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ | native_name_lang = sat | genre = ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ, ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱮᱱᱮᱡᱽ | origin = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ, Odisha, ᱵᱤᱦᱟᱨ) | culture = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ (Santal) | occasion = ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ | instruments = ᱴᱟᱢᱟᱠ, ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ, ᱛᱤᱨᱤᱭᱳ, ᱰᱷᱚᱞ, ᱠᱟᱹᱨᱛᱟᱹᱞ | related_dances = ᱫᱟᱥᱟᱸᱭ ᱮᱱᱮᱡᱽ, ᱞᱟᱜᱽᱬᱮ ᱮᱱᱮᱡᱽ, ᱫᱚᱝ ᱮᱱᱮᱡᱽ }} **ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ** ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱮ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱱᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟᱣᱟᱨᱤ ᱮᱱᱮᱡ-ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ **ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ** ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡ-ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱠᱚᱲᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱨ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱩᱫᱩᱜ-ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ## ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱥ-ᱵᱟᱥ ᱟᱨ ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ᱾ ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱟ ᱨᱮᱱ ᱰᱟᱝᱨᱤ-ᱠᱟᱰᱟ ᱠᱚ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱠᱚ ᱮᱢᱟ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱨ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱨᱮ ᱠᱚᱲᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚ ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡ-ᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱟᱨ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱫᱚᱦᱚᱭ ᱨᱮ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱮᱱᱮᱢ ᱮ ᱮᱢᱟ᱾ ## ᱮᱱᱮᱡ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱚᱠ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱚᱜ-ᱵᱟᱸᱫᱮ * **ᱮᱱᱮᱡᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ:** ᱱᱚᱣᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱨᱮ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚᱲᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚᱜᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ ᱦᱟᱛᱟᱣᱟ᱾ * **ᱦᱚᱲᱚᱜ-ᱵᱟᱸᱫᱮ:** ᱮᱱᱮᱡᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱫᱷᱩᱛᱤ, ᱯᱟᱸᱪᱤ ᱠᱟᱪᱷᱟ ᱟᱨ ᱵᱚᱦᱚᱜ ᱨᱮ ᱯᱟᱹᱜᱽᱨᱤ (ᱴᱚᱯᱤ) ᱠᱚ ᱛᱚᱞᱟ᱾ * **ᱥᱟᱯᱟᱯ:** ᱮᱱᱮᱡ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚ ᱛᱤ ᱨᱮ ᱰᱟᱱᱴᱟ (ᱴᱮᱸᱜᱚᱪ/ᱴᱮᱸᱜᱟ) ᱥᱟᱵ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱞ-ᱛᱟᱞ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡ-ᱟ᱾ ## ᱨᱩ- ᱟᱯᱱᱟᱨᱟᱜ ᱥᱟᱯᱟᱯ ᱠᱚ ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱨᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱠᱚ ᱜᱮ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱛᱮ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱱ traditional ᱨᱩ- ᱟᱯᱱᱟᱨᱟᱜ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱟᱯᱟᱯ ᱠᱚ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱚᱜ-ᱟ: 1. **ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ** 2. **ᱴᱟᱢᱟᱠ** 3. **ᱛᱤᱨᱤᱭᱳ** 4. **ᱠᱟᱹᱨᱛᱟᱹᱞ / ᱜᱷᱟᱱᱴᱤ** ## ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ <references /> 3f1g106iz0vjyhpw6fpevunjlc6v9m2 ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ 0 37439 195269 2026-07-20T18:05:41Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ (ᱫᱷᱟᱛᱩ ᱟᱱᱟᱜ) {{Infobox tool | name = ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ | image = | caption = ᱠᱟᱸᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ | type = ᱵᱟᱥᱚᱱ-ᱯᱟᱛᱟᱨ | material = ᱠᱟᱸᱥᱟ, ᱯᱤᱛᱚᱞ, ᱥᱴᱤᱞ, ᱛᱟᱸᱵᱟ | uses = ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱨ ᱡᱚᱢ | related = ᱵᱟᱹᱴᱤ, ᱞᱚᱴ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195269 wikitext text/x-wiki ## ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ (ᱫᱷᱟᱛᱩ ᱟᱱᱟᱜ) {{Infobox tool | name = ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ | image = | caption = ᱠᱟᱸᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ | type = ᱵᱟᱥᱚᱱ-ᱯᱟᱛᱟᱨ | material = ᱠᱟᱸᱥᱟ, ᱯᱤᱛᱚᱞ, ᱥᱴᱤᱞ, ᱛᱟᱸᱵᱟ | uses = ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱨ ᱡᱚᱢ | related = ᱵᱟᱹᱴᱤ, ᱞᱚᱴᱟ, ᱪᱟᱹᱢᱩᱪ }} **ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ** (ᱫᱷᱟᱛᱩ ᱟᱱᱟᱜ) ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱤᱫ ᱪᱮᱯᱮᱫ ᱟᱨ ᱜᱚᱞᱟᱠᱟᱨ ᱫᱷᱟᱛᱩ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱥᱚᱱ-ᱯᱟᱛᱟᱨ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱫᱟᱠᱟ-ᱩᱛᱩ, ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱨ ᱡᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱫᱤᱱᱟᱹᱢ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱴᱷᱟᱶ ᱮ ᱟᱢᱮᱴ ᱟᱠᱟᱫ-ᱟ᱾ == ᱩᱯᱨᱩᱢ == ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ ᱫᱚ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱸᱥᱟ, ᱯᱤᱛᱚᱞ, ᱥᱴᱤᱞ, ᱟᱨ ᱛᱟᱸᱵᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱫᱷᱟᱛᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱠᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱠᱟᱸᱥᱟ ᱟᱨ ᱯᱤᱛᱚᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱡᱚᱢ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱯᱮᱲᱟ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱵᱟᱯᱞᱟ-ᱵᱷᱟᱸᱰᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱚᱜ-ᱟ᱾ == ᱫᱷᱟᱛᱩ ᱟᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ == ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱫᱷᱟᱛᱩ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱚᱜ-ᱟ: * **ᱠᱟᱸᱥᱟ ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ:** ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱱᱟᱜ ᱵᱟᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱞᱮᱠᱷᱟᱜ-ᱟ᱾ * **ᱯᱤᱛᱚᱞ ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ:** ᱯᱩᱡᱟ-ᱯᱟᱛᱷ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱧᱮᱞᱚᱜ-ᱟ᱾ * **ᱥᱴᱤᱞ ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ:** ᱱᱮᱛᱟᱨᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱫᱤᱱᱟᱹᱢ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱠᱟᱸᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ ᱫᱚ ᱠᱮᱣᱟᱞ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱡᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ ᱵᱟᱝ ᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱱ- ᱟᱯᱱᱟᱨᱟᱜ, ᱯᱮᱲᱟ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱨᱮ ᱜᱚᱱᱚᱝ ᱟᱱᱟᱜ ᱩᱯᱷᱟᱹᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱮᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ᱾ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱦᱩ-ᱡᱟᱶᱟᱭ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ-ᱵᱟᱹᱴᱤ ᱮᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ᱵᱟᱹᱴᱤ]] * [[ᱞᱚᱴᱟ]] * [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ]] 2ld3mjqa3s585nwt17aj2fd8lea9it8 ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱫᱚᱸᱜᱮᱲ ᱮᱱᱮᱡ 1 37440 195271 2026-07-20T18:11:56Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195271 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱞᱤᱴᱟᱹ 1 37441 195272 2026-07-20T18:12:21Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195272 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱜᱚᱸᱥᱟᱭ 1 37442 195273 2026-07-20T18:12:44Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195273 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱴᱷᱟᱹᱨᱟᱹᱱ 1 37443 195274 2026-07-20T18:13:10Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195274 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱴᱷᱟᱹᱠᱩᱨ 1 37444 195275 2026-07-20T18:13:32Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195275 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱯᱤᱞᱪᱩ ᱵᱩᱰᱷᱤ 1 37445 195276 2026-07-20T18:13:53Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195276 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱫᱟᱬᱮ 1 37446 195277 2026-07-20T18:14:16Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195277 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱟᱭᱳ 1 37447 195278 2026-07-20T18:14:49Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195278 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱨᱩᱢ 1 37448 195279 2026-07-20T18:15:15Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195279 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱜᱩᱨᱩ 0 37449 195280 2026-07-20T18:15:37Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱜᱩᱨᱩ (ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox deity | name = ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱜᱩᱨᱩ | title = ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱨᱮᱱ ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱚ / ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ | image = | caption = ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱨ ᱜᱩᱨᱩ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱚᱠᱛᱚ | type = ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱜᱩᱨ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195280 wikitext text/x-wiki ## ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱜᱩᱨᱩ (ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox deity | name = ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱜᱩᱨᱩ | title = ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱨᱮᱱ ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱚ / ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ | image = | caption = ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱨ ᱜᱩᱨᱩ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱚᱠᱛᱚ | type = ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱜᱩᱨᱩ | venerated_in = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ | festival = ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ | related_deities = ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ, ᱠᱟᱹᱢᱨᱩ ᱜᱩᱨᱩ, ᱵᱷᱩᱣᱟᱹᱝ ᱜᱩᱨᱩ }} **ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱜᱩᱨᱩ** ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ **ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ** ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱟᱨ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ/ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ᱾ ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱨᱮ ᱠᱚᱲᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸ **ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱮᱱᱮᱡ** ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡ-ᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱱᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱥᱮᱨᱮᱧ, ᱨᱩ- traditional ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱤᱥᱟᱹ-ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱮᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱱᱟᱜᱟᱢ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱟᱱᱟᱴ-ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ, ᱫᱩᱠᱷ-ᱠᱚᱥᱴᱚ, ᱟᱨ ᱫᱩᱥᱢᱚᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱠᱨᱚᱢᱚᱱ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ, ᱩᱱ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ **ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱜᱩᱨᱩ** (ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ: ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ, ᱠᱟᱹᱢᱨᱩ ᱜᱩᱨᱩ, ᱵᱷᱩᱣᱟᱹᱝ ᱜᱩᱨᱩ ᱮᱢᱟᱱ) ᱠᱚᱜᱮ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱟᱠᱟᱫ-ᱟ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱚ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱨ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱛᱷᱩᱢ ᱧᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ == ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ == * **ᱜᱩᱨᱩ ᱫᱤᱥᱟᱹ:** ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱮᱱᱮᱡ ᱮᱦᱚᱵᱚᱜ ᱞᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱ ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱟᱨ ᱪᱮᱛᱮᱫ ᱠᱚ ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱥᱤᱢ-ᱠᱟᱰᱟ, ᱫᱚ ᱥᱤᱸᱫᱩᱨ, ᱟᱨ ᱟᱫᱣᱟ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱛᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱠᱚ ᱮᱢᱟ ᱠᱚᱣᱟ᱾ * **ᱵᱷᱩᱣᱟᱹᱝ ᱨᱩ:** ᱵᱷᱩᱣᱟᱹᱝ ᱫᱚ ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱩ-ᱥᱟᱯᱟᱯ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱲᱟᱝ ᱟᱨ ᱫᱟᱲᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱞᱮᱠᱷᱟᱜ-ᱟ᱾ * ** ᱦᱚᱲ ᱥᱮᱨᱮᱧ:** "ᱦᱟᱹᱭ ᱦᱟᱭ - ᱦᱟᱹᱭ" ᱟᱨ " ᱦᱟᱭ ᱦᱚᱲ" ᱟᱲᱟᱝ ᱛᱮ ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱩᱬ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱠᱚᱣᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱜᱩᱨᱩ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱟᱨᱮ ᱥᱮᱨᱣᱟ, ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ, ᱟᱨ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱫᱚᱦᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱱᱟᱣᱟ ᱯᱤᱲᱦᱤ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ, ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱟᱲᱟᱭ ᱧᱟᱢᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱮᱱᱮᱡ]] * [[ᱵᱷᱩᱣᱟᱹᱝ]] * [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱠᱚ]] mv895ihkx8lq525bypr222ja7eng92h ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱡᱟᱱᱛᱷᱟᱲ ᱵᱚᱸᱜᱟ 1 37450 195281 2026-07-20T18:15:39Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195281 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱨᱟᱢ ᱥᱤᱸᱜᱟᱹ 0 37451 195282 2026-07-20T18:20:26Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱨᱟᱢ ᱥᱤᱜᱟᱹ (ᱨᱟᱦᱟ ᱟᱱᱟᱜ) {{Infobox musical instrument | name = ᱨᱟᱢ ᱥᱤᱜᱟᱹ | image = | caption = ᱨᱟᱢ ᱥᱤᱜᱟᱹ | classification = ᱦᱚᱭ ᱛᱮ ᱚᱨᱚᱝ-ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱯᱟᱯ | horn_type = ᱫᱷᱟᱛᱩ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱯᱮᱫ ᱚᱨᱚᱝ ᱥᱟᱯᱟᱯ | material..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195282 wikitext text/x-wiki ## ᱨᱟᱢ ᱥᱤᱜᱟᱹ (ᱨᱟᱦᱟ ᱟᱱᱟᱜ) {{Infobox musical instrument | name = ᱨᱟᱢ ᱥᱤᱜᱟᱹ | image = | caption = ᱨᱟᱢ ᱥᱤᱜᱟᱹ | classification = ᱦᱚᱭ ᱛᱮ ᱚᱨᱚᱝ-ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱯᱟᱯ | horn_type = ᱫᱷᱟᱛᱩ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱯᱮᱫ ᱚᱨᱚᱝ ᱥᱟᱯᱟᱯ | material = ᱠᱟᱸᱥᱟ, ᱯᱤᱛᱚᱞ, ᱛᱟᱸᱵᱟ | origin = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ) | related = ᱥᱟᱠᱣᱟ, ᱛᱤᱨᱤᱭᱳ, ᱵᱷᱩᱣᱟᱹᱝ }} **ᱨᱟᱢ ᱥᱤᱜᱟᱹ** (ᱨᱟᱦᱟ ᱟᱱᱟᱜ) ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟᱣᱟᱨᱤ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱮ ᱟᱨ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱦᱚᱭ ᱛᱮ ᱚᱨᱚᱝ-ᱟᱱᱟᱜ ᱨᱩ- ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱥᱟᱯᱟᱯ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ- ᱦᱚᱲᱟᱜ, ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱚ ᱠᱚᱨᱮ ᱨᱟᱦᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱲᱮ ᱮᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱚᱨᱚᱝᱚᱜ-ᱟ᱾ == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ == * ** shape ᱟᱨ ᱨᱩᱯ:** ᱨᱟᱢ ᱥᱤᱜᱟᱹ ᱫᱚ 'S' ᱟᱠᱟᱨ ᱥᱮ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱞᱮᱠᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱚᱜ-ᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱥᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱫᱷᱟᱛᱩ ᱱᱚᱞ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ * ** ᱫᱷᱟᱛᱩ:** ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱯᱤᱛᱚᱞ ᱥᱮ ᱛᱟᱸᱵᱟ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱰᱟᱝᱨᱤ/ᱠᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱨᱤᱧ ᱛᱮᱦᱚᱸ ᱱᱚᱣᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱟᱯᱟᱯ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ᱾ * ** ᱚᱨᱚᱝ ᱦᱚᱲ an:** ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱨᱮ ᱚᱨᱚᱝ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱚᱪᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱫᱚ ᱞᱟᱴᱩ ᱜᱮ ᱯᱷᱟᱜ ᱠᱚᱜ-ᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱟᱨ ᱥᱟ focus ᱥᱟᱲᱮ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜ-ᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨ == 1. ** ᱵᱟᱯᱞᱟ- ᱦᱚᱲᱟᱜ:** ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱵᱟᱨ formal ᱠᱚ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱠᱚ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱨᱟᱢ ᱥᱤᱜᱟᱹ ᱚᱨᱚᱝ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ᱾ 2. ** ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ:** ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱲᱮ ᱛᱮ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱛᱮ ᱯᱮᱨᱮᱡᱚᱜ-ᱟ᱾ 3. ** ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱱᱟᱜᱟᱢ:** ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱠᱷᱚᱵᱚᱨ ᱮᱢᱚᱜ, ᱥᱮᱱᱫᱽᱨᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱦᱚᱦᱚ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱡᱩᱢᱤᱫᱚᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ᱥᱟᱠᱣᱟ]] * [[ᱛᱤᱨᱤᱭᱳ]] * [[ᱵᱟᱱᱟᱢ]] smwz4a3gsyy6xp7xzycihxyh2uhwqsf ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱨᱟᱢ ᱥᱤᱸᱜᱟᱹ 1 37452 195283 2026-07-20T18:21:16Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195283 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱜᱩᱨᱩ 1 37453 195284 2026-07-20T18:21:39Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195284 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱛᱷᱟᱹᱲᱤ 1 37454 195285 2026-07-20T18:22:18Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195285 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱰᱟᱱᱴᱟ ᱮᱱᱮᱡ 1 37455 195286 2026-07-20T18:22:36Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195286 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱢᱟᱱᱫᱟᱱᱵᱷᱮᱲ 0 37456 195287 2026-07-20T18:25:00Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ (ᱨᱟᱦᱟ ᱟᱱᱟᱜ) {{Infobox musical instrument | name = ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ (ᱢᱟᱸᱫᱟᱨ / ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ) | image = | caption = ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ ( traditional Hand Drum) | classification = ᱪᱟᱣᱲᱟ ᱛᱮ ᱯᱚᱴᱚᱢ-ᱟᱱᱟᱜ ᱨᱩ-ᱥᱟᱯᱟᱯ (Membranophone) | material = ᱦᱟᱥ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195287 wikitext text/x-wiki ## ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ (ᱨᱟᱦᱟ ᱟᱱᱟᱜ) {{Infobox musical instrument | name = ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ (ᱢᱟᱸᱫᱟᱨ / ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ) | image = | caption = ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ ( traditional Hand Drum) | classification = ᱪᱟᱣᱲᱟ ᱛᱮ ᱯᱚᱴᱚᱢ-ᱟᱱᱟᱜ ᱨᱩ-ᱥᱟᱯᱟᱯ (Membranophone) | material = ᱦᱟᱥᱟ, ᱠᱟᱴ, ᱦᱟᱨ traditional/ ᱪᱟᱣᱲᱟ (Clay/Wood and Leather) | origin = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ, ᱚᱰᱤᱥᱟ) | related = ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ, ᱴᱟᱢᱟᱠ, ᱰᱷᱚᱞ }} **ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ** (ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ **ᱢᱟᱸᱫᱟᱨ** ᱥᱮ **ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ** ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜ-ᱟ) ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱟᱨ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱮ, ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱟᱨ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱩ-ᱥᱟᱯᱟᱯ (Percussion Instrument) ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱱᱮᱡ-ᱥᱮᱨᱮᱧ, ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ ᱟᱨ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞ ᱟᱨ ᱥᱟᱲᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱮ ᱟᱢᱮᱴ ᱟᱠᱟᱫ-ᱟ᱾ == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ == * ** ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱡᱤᱱᱤᱥ:** ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬ ᱦᱚᱲᱢᱚ (Body) ᱫᱚ ᱦᱟᱥᱟ (Clay) ᱥᱮ ᱠᱟᱴ (Wood) ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱢᱚᱪᱟ ᱫᱚ ᱰᱟᱝᱨᱤ ᱥᱮ ᱢᱮᱨᱚᱢ ᱪᱟᱣᱲᱟ/ᱦᱟᱨ (Leather/Hide) ᱛᱮ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱛᱮ ᱯᱚᱴᱚᱢ ᱟᱨ ᱛᱚᱞ ᱠᱚᱜ-ᱟ᱾ * ** ᱨᱩᱯ ᱟᱨ ᱟᱠᱟᱨ:** ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱮᱞᱮ (Cylindrical with a central bulge) ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱠᱟᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱢᱚᱪᱟ ᱫᱚ ᱴᱟᱹ we/ᱞᱟ traditional ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ᱾ * ** ᱨᱩ- traditional ᱦᱚᱨᱟ:** ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ ᱫᱚ ᱦᱚᱴᱚᱜ ᱨᱮ ᱪᱟᱣᱲᱟ ᱯᱟᱴᱤ ᱛᱮ ᱟᱠᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱤ ᱛᱮ (Hand-struck) ᱠᱚ ᱨᱩᱭᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨ == 1. ** ᱮᱱᱮᱡ-ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱞᱟ traditional matrix ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ— standard, ᱫᱚᱝ, ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ, ᱟᱨ ᱵᱟᱦᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱚᱨᱮ ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱮᱱᱮᱡ ᱵᱟᱝ ᱜᱟᱱᱚᱜ-ᱟ᱾ 2. ** ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ:** ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱲ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱚᱸ we-ᱜᱚᱸ standard ᱥᱟᱲᱮ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱞᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱡᱩᱢᱤᱫᱚᱜ-ᱟ᱾ 3. ** traditional combination:** ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱴᱟᱢᱟᱠ (Tamak) ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱤᱭᱳ (Tirio) ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱨᱩ standard ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Traditional Musical Instruments of Tribal Communities, Cultural Heritage Series, Page 112. * * Santali Folk Culture and Musical Traditions, Tribal Research Institute, Page 64. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ]] * [[ᱴᱟᱢᱟᱠ]] * [[ᱛᱤᱨᱤᱭᱳ]] 7amry96u2fbbpnuif6pehetoctw6t79 ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱢᱟᱱᱫᱟᱱᱵᱷᱮᱲ 1 37457 195288 2026-07-20T18:25:42Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195288 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱵᱩᱲᱦᱤ ᱜᱟᱹᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ 0 37458 195289 2026-07-20T18:27:39Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱵᱩᱲᱦᱤᱜᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ (ᱥᱮᱨᱮᱧ) {{Infobox song | name = ᱵᱩᱲᱦᱤᱜᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ | type = ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ (Folk Song) | native_name = ᱵᱩᱲᱦᱤᱜᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ | native_name_lang = sat | genre = ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ, ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ (Folk Music) | language = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ (Sa..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195289 wikitext text/x-wiki ## ᱵᱩᱲᱦᱤᱜᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ (ᱥᱮᱨᱮᱧ) {{Infobox song | name = ᱵᱩᱲᱦᱤᱜᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ | type = ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ (Folk Song) | native_name = ᱵᱩᱲᱦᱤᱜᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ | native_name_lang = sat | genre = ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ, ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ (Folk Music) | language = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ (Santali) | region = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ, ᱚᱰᱤᱥᱟ, ᱵᱤᱦᱟᱨ) | culture = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ (Santal) | occasion = ᱥᱚᱠᱨᱟᱛ / ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ (Sakraat / Sohrai) | instruments = ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ, ᱴᱟᱢᱟᱠ, ᱛᱤᱨᱤᱭᱳ, ᱠᱟᱹᱨᱛᱟᱹᱞ }} **ᱵᱩᱲᱦᱤᱜᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ** ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱱᱟᱜ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱮ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ **ᱥᱚᱠᱨᱟᱛ** ᱥᱮ **ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ** ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ "ᱵᱩᱲᱦᱤ ᱜᱟᱲᱤ ᱟᱥᱮᱱ" ᱟᱨᱵᱟᱝ "ᱜᱟᱲᱤ ᱟᱥᱮᱱ" ( traditional Custom) ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ-ᱞᱟᱸᱫᱟ, ᱠᱩᱯᱩᱞᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱫᱚᱦᱚᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref> Santali Folk Songs and Traditions, Tribal Research and Cultural Institute, Page 102.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ == * ** ᱜᱟᱲᱤ ᱟᱥᱮᱱ custom:** ᱥᱚᱠᱨᱟᱛ ᱥᱮ ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱠᱩᱲᱤ ᱠᱚ ᱡᱩᱢᱤᱫᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ 'ᱵᱩᱲᱦᱤ ᱜᱟᱲᱤ' ( or stylized characters) ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ-ᱚᱲᱟᱜ ᱠᱚ ᱟᱥᱮᱱ ᱠᱚᱣᱟ᱾ * ** ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱚᱠ:** ᱚᱲᱟᱜ-ᱚᱲᱟᱜ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱠᱟᱛᱮ, ᱩᱱᱠᱩ ᱵᱩᱲᱦᱤᱜᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ᱾ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱨ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱠᱚ ᱪᱟᱞ ᱟᱠᱚᱣᱟ᱾ * ** traditional ᱥᱟᱯᱟᱯ:** ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ, ᱴᱟᱢᱟᱠ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱨᱛᱟᱹᱞ ᱨᱩ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ == ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱟᱵᱽ ᱟᱨ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱵᱩᱲᱦᱤᱜᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮ ᱫᱚ matrix ᱞᱟᱸᱫᱟ-ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ, ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱟᱨ ᱫᱤᱱᱟᱹᱢ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱠᱚ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ: 1. ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱨ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱵᱮᱱᱟᱣᱚᱜ-ᱟ᱾ 2. ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ-ᱮᱨᱟ ᱥᱮ ᱜᱚᱲᱚ-ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱣᱞᱮ, ᱜᱩᱲ ᱥᱮ traditional ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱠᱚ ᱠᱚᱭᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Traditional Music of Santal Community, Cultural Heritage Series, Page 88. * * Santali Folk Songs and Rituals, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] * [[ᱥᱚᱠᱨᱟᱛ]] * [[ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ]] * [[ traditional Santali Dances]] dy5kfjmlwyubgng59xz5710e1dcxu40 ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱵᱩᱲᱦᱤ ᱜᱟᱹᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ 1 37459 195290 2026-07-20T18:28:11Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195290 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱡᱟᱛᱨᱟ ᱮᱱᱮᱡ 0 37460 195291 2026-07-20T18:29:26Z RohitSonkar.nandulia 8910 "{{Infobox | title = ᱡᱟᱛᱨᱟ ᱮᱱᱮᱡ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱡᱟᱛᱨᱟ ᱮᱱᱮᱡ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱞᱟᱭ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱨ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195291 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ᱡᱟᱛᱨᱟ ᱮᱱᱮᱡ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱡᱟᱛᱨᱟ ᱮᱱᱮᱡ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱞᱟᱭ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱨ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱞ ᱛᱮ ᱟᱹᱛᱩ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ, ᱢᱮᱞᱟ ᱥᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾ == ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱨ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ == ᱡᱟᱛᱨᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ, ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱜᱷᱚᱴᱚᱱ ᱥᱮ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱵᱤᱪᱟᱹᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱡᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ, ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱨ ᱛᱟᱞ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱚ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱮᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱡᱟᱛᱨᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫᱩᱱ, ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱨ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱦᱚᱨᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * ᱠᱨᱤᱥᱱᱚ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱴᱩᱰᱩ, *ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱢᱚᱱᱚᱢ ᱟᱨ ᱦᱟᱨᱟ*, ᱒᱐᱒᱐ (᱒nd edition), ᱢᱟᱹᱱ ᱪᱟᱢᱯᱟᱵᱚᱛᱤ ᱴᱩᱰᱩ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞᱤᱭᱟᱹ. [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ]] [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱞᱟᱭ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ]] jfwyd932ijjgspjbvi0ey3g5h5oya45 ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 0 37461 195292 2026-07-20T18:29:59Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱮᱱᱮᱢ ᱥᱮᱨᱮᱧ (ᱥᱮᱨᱮᱧ) {{Infobox song | name = ᱮᱱᱮᱢ ᱥᱮᱨᱮᱧ | type = ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ (Folk Song) | native_name = ᱮᱱᱮᱢ ᱥᱮᱨᱮᱧ | native_name_lang = sat | genre = ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ, ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ (Cultural / Folk Music) | language = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ (Santali) | region = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195292 wikitext text/x-wiki ## ᱮᱱᱮᱢ ᱥᱮᱨᱮᱧ (ᱥᱮᱨᱮᱧ) {{Infobox song | name = ᱮᱱᱮᱢ ᱥᱮᱨᱮᱧ | type = ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ (Folk Song) | native_name = ᱮᱱᱮᱢ ᱥᱮᱨᱮᱧ | native_name_lang = sat | genre = ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ, ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ (Cultural / Folk Music) | language = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ (Santali) | region = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ, ᱚᱰᱤᱥᱟ, ᱵᱤᱦᱟᱨ) | culture = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ (Santal) | occasion = ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ, ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ | instruments = ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ, ᱴᱟᱢᱟᱠ, ᱛᱤᱨᱤᱭᱳ, ᱠᱟᱹᱨᱛᱟᱹᱞ }} **ᱮᱱᱮᱢ ᱥᱮᱨᱮᱧ** ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ, ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱟᱱᱟᱜ ᱟᱨ ᱜᱩᱬ-ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫ, ᱮᱱᱮᱢ (Contribution) ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ—ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱹᱡᱷᱤ-ᱯᱟᱨ traditional, ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱚ, ᱥᱮ Traditional leaders, ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱤᱣᱤ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱟᱨ traditional ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱮᱢᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱮᱨᱮᱧᱚᱜ-ᱟ᱾<ref> Santali Folk Songs and Cultural Heritage, Tribal Research and Cultural Institute, Page 118.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱢᱮᱱᱮᱛ == * **ᱮᱱᱮᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱛ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱛᱮ "ᱮᱱᱮᱢ" ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱜᱚᱲᱚ, ᱫᱟᱱ ᱥᱮ contribution᱾ * **ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱚᱠ:** ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱥᱟᱶᱛᱟ execute composite ᱟᱨ traditional respect sequence layer ᱠᱚ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱱᱚᱛ traditional combination songs ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱵᱮᱣᱦᱟᱨ ᱟᱨ ᱚᱠᱛᱚ == 1. ** traditional ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ:** ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱩᱯᱩᱲᱩᱵ, ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱥᱮ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱦᱮᱞ mel-ᱮᱞ (Cultural programs) ᱠᱚᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧᱚᱜ-ᱟ᱾ 2. ** standard respect:** ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱨ ᱮᱱᱮᱢ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ sequence ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱚᱜ-ᱟ᱾ 3. ** ᱥᱟᱯᱟᱯ ᱠᱚ:** ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ, ᱴᱟᱢᱟᱠ, ᱛᱤᱨᱤᱭᱳ, ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱨᱛᱟᱹᱞ ᱞᱮᱠᱟᱱ traditional structure musical instruments ᱠᱚ ᱨᱩᱭᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Traditional Santali Folk Songs, Cultural Heritage Series, Page 95. * * Santali Folk Culture and Tradition, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] * [[ traditional Santali Songs]] * [[ᱛᱩᱢᱫᱟᱜ]] l0oz967xvs5iw7mj3othmhe1jkh8sua ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 1 37462 195293 2026-07-20T18:30:36Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195293 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱦᱤᱱᱫᱩ 0 37463 195294 2026-07-20T18:30:51Z Albetudu 1096 "'''ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱦᱤᱱᱫᱩ''' ᱫᱚᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ|ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱨᱮᱱ ᱜᱮ ᱢᱤᱫᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱤᱱᱫᱳ ᱟᱨᱡᱽᱳ]] ᱡᱚᱱᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] ᱥᱮ ᱵᱚᱝᱥᱚᱜᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] ᱜᱮᱠ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195294 wikitext text/x-wiki '''ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱦᱤᱱᱫᱩ''' ᱫᱚᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ|ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱨᱮᱱ ᱜᱮ ᱢᱤᱫᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱤᱱᱫᱳ ᱟᱨᱡᱽᱳ]] ᱡᱚᱱᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] ᱥᱮ ᱵᱚᱝᱥᱚᱜᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] ᱜᱮᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮ-ᱟᱸ᱾ ᱤᱠᱷᱟᱹᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱠᱚᱨᱮᱱ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟ ᱫᱚ ᱑᱙᱔᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮᱜ [[ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱷᱟᱱ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱱᱚᱴᱠᱚ == == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == == ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ == egz614cfveg4i4clin5g8093kg237yd 195301 195294 2026-07-20T18:35:52Z Albetudu 1096 195301 wikitext text/x-wiki '''ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱦᱤᱱᱫᱩ''' ᱫᱚᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ|ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱨᱮᱱ ᱜᱮ ᱢᱤᱫᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱤᱱᱫᱳ ᱟᱨᱡᱽᱳ]] ᱡᱚᱱᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] ᱥᱮ ᱵᱚᱝᱥᱚᱜᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] ᱜᱮᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮ-ᱟᱸ᱾ ᱤᱠᱷᱟᱹᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱠᱚᱨᱮᱱ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟ ᱫᱚ ᱑᱙᱔᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮᱜ [[ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱱᱚᱴᱠᱚ == == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == == ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ == mbvpxadrru72wso8b8tlyqsj2gxx0ln 195303 195301 2026-07-20T18:37:32Z Albetudu 1096 195303 wikitext text/x-wiki '''ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱦᱤᱱᱫᱩ''' ᱫᱚᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ|ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱨᱮᱱ ᱜᱮ ᱢᱤᱫᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱤᱱᱫᱳ ᱟᱨᱡᱽᱳ]] ᱡᱚᱱᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] ᱥᱮ ᱵᱚᱝᱥᱚᱜᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] ᱜᱮᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮ-ᱟᱸ᱾ ᱤᱠᱷᱟᱹᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱠᱚᱨᱮᱱ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟ ᱫᱚ ᱑᱙᱔᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮᱜ [[ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱱᱚᱴᱠᱚ == == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == == ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ == a4kk3agvhguheetrdcd0u677q63clas 195309 195303 2026-07-20T18:40:50Z Albetudu 1096 195309 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnoreligious group}} {{pp|small=yes}} {{Use dmy dates|date=June 2023}} {{Use Indian English|date=June 2016}} {{infobox religious group | group = Punjabi Hindus | image = Durgiana Temple, Amritsar.jpg | image_caption = [[Durgiana Temple]], [[Amritsar]] | population = {{circa|17,630,000–19,990,000 approx.}}<ref>{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20191113211224/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html | archive-date=13 November 2019 | title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India }}</ref><ref>{{cite web | url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/behind-the-decline/article7654960.ece | title=Behind the decline | date=16 September 2015 }}</ref> | region1 = '''[[Punjab, India]]''' | pop1 = 10,678,140 ([[2011 Census of India|2011 census]])<ref name="census2011">{{cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230423/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |archive-date=23 September 2015}}</ref> | region2 = '''[[Hinduism in Delhi|Delhi]]''' | pop2 = 4,029,110 – 5,875,780 (2011 est.)<ref name="delhi2011">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925|title=Delhi (India): Union Territory, Major Agglomerations & Towns – Population Statistics in Maps and Charts|work=City Population|access-date=28 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302112054/https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925|archive-date=2 March 2017}}</ref>{{efn|name=Delhi2015}}{{efn|name=Delhi1991}}{{efn|name=DelhiPopulation|Punjabi Hindus represent between 24 and 35 per cent of Delhi's population, determined from 1991 and 2015 estimates.<ref name="Sanjay2008"/><ref name="Singh2015"/> Based on the 2011 official census counts out of a total population of 16,787,941, this amounts to between 4,029,106 and 5,875,779 persons.<ref name="delhi2011"/>}} | region3 = '''[[Haryana]]''' | pop3 = 2,028,120 – 2,535,150 (2011 est.){{efn|name=Haryana2014|“Punjabis constitute about eight per cent of the state’s population, they are a can’t-be-ignored political constituency."<ref name="Kumar2014">{{cite news |last1=Kumar |first1=Virender |title=The 'vulnerable Punjabi' in an unthinkable post in Haryana |url=https://indianexpress.com/article/india/politics/the-vulnerable-punjabi-in-an-unthinkable-post-in-haryana/ |access-date=9 September 2021 |work=Indian Express |date=28 October 2014}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2019|“Political experts attribute the rise of the BJP in the region to sustained consolidation among certain communities, especially the Punjabis who account for 8% of the state’s estimated population of around 28 million.”<ref name="Naqshbandi2019">{{cite news |last1=Naqshbandi |first1=Aurangzeb |title=Manohar Lal Khattar gives BJP an edge in Haryana's Punjabi belt |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/khattar-gives-bjp-an-edge-in-haryana-s-punjabi-belt/story-ZcKpjfaRGekxCgHDOHzctK.html |access-date=9 September 2021 |work=Hindustan Times |date=23 October 2019}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2024|“From the announcement of candidates to the election campaign, the Congress primarily focused on the 22-25 percent Jat and 20-22 percent Scheduled Caste voters. In contrast, the BJP, in line with its non-Jat strategy, focused on the 30-32 percent OBCs, 9-10 percent Punjabis and 8-9 percent Brahmins.”<ref name="Manav2024">{{cite news |last1=Manav |first1=Sushil|title=Haryana numbers show Congress had best strike rate among Jats, BJP among Punjabis & Ahirs |url=https://theprint.in/politics/haryana-numbers-show-congress-had-best-strike-rate-among-jats-bjp-among-punjabis-ahirs/2309668/ |access-date=10 December 2024 |work=[[The Print]] |date=14 October 2024}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2025|“The Punjabi population of Haryana is considered to be 10 percent of the total population of the state. Many constituencies even put this figure at around 14 percent. Of this population, 4 percent are Sikhs and the rest are Hindus.”<ref name="Spokesman2025">{{cite news |last1=Spokesman|first1=Rozana|title=Reviving Punjabi Identity in Haryana: A Journey Through Linguistic and Cultural Progress |url=https://www.rozanaspokesman.com/opinion/250325/reviving-punjabi-identity-in-haryana-a-journey-through-linguistic-an.html |access-date=2 June 2025 |work=Rozana Spokesman |date=25 March 2025}}</ref>}}{{efn|name=HaryanaPopulation|Punjabi Hindus represent between 8 and 10 percent of Haryana's population, determined from 2014, 2019, 2024, and 2025 estimates.<ref name="Kumar2014"/><ref name="Naqshbandi2019"/><ref name="Manav2024"/><ref name="Spokesman2025"/> Based on the 2011 official census counts out of a total population of 25,351,462, this amounts to between 2,028,117 and 2,535,146 persons.}} | region4 = '''[[Rajasthan]]''' | pop4 = 281,050 (2011 est.)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/rsgpc-to-publicize-issue-of-punjabi-in-rajasthan/articleshow/62531214.cms | title=RSGPC to publicize issue of Punjabi in Rajasthan | newspaper=The Times of India | date=17 January 2018 }}</ref> | region5 = '''[[Himachal Pradesh]]''' | pop5 = 222,410 (2011 est.)<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/himachaltribune/una-amalgam-of-punjabi-and-pahari-cultures-591383|title = Una, amalgam of Punjabi and Pahari cultures}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/himachal-pradesh-youth-status-report-sex-ratio-up-but-total-fertility-rate-declining-5013052/|title=Himachal Pradesh Youth status report: Sex ratio up but total fertility rate declining|agency=Express News Service|newspaper=[[The Indian Express]]|date=5 January 2018|access-date=17 April 2018|place=Shimla|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418092812/http://indianexpress.com/article/india/himachal-pradesh-youth-status-report-sex-ratio-up-but-total-fertility-rate-declining-5013052/|archive-date=18 April 2018|url-status=live}}</ref> | region6 = '''[[Hinduism in Punjab, Pakistan|Punjab, Pakistan]]''' | pop6 = 249,716 ([[2023 Census of Pakistan|2023 census]])<ref>{{cite web |title=Population by Religion |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf }}</ref> | region7 = '''[[Chandigarh]]''' | pop7 = 94,150 (2011 est.)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | region8 = '''[[Jammu division|Jammu]]''' | pop8 = 59,930 (2011 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/include-punjabi-as-official-language-in-jammu-and-kashmir-punjab-cm-amarinder-204566 | title=Include Punjabi as official language in Jammu and Kashmir: Punjab CM Amarinder }}</ref><ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | region9 = '''[[Uttarakhand]]''' | pop9 = 27,240 (2011 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.ghaintpunjab.com/GhaintPunjab/Article/37944/mini-punjab-uttrakhand-punjabi-cinema-sonam-bajwa-hometown | title=A Mini Punjab in Uttrakhand That Has Given Punjabi Cinema a Superstar Diva! }}</ref><ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | langs = [[Punjabi language|Punjabi]] and [[Punjabi dialects|its dialects]]<br/>[[Hindi]] | rels = [[Hinduism]] (incl. [[Nanakpanthi]]) |flag=Om glyph rendered in Shastri (Devanagari) script, used by Punjabi Hindus in historical times.jpg|flag_caption=[[Om|Om/Omkar glyph]] found in historical manuscripts of Punjab and other [[Northwest India|northwestern regions]] of the [[Indian subcontinent]]}} {{Hinduism}} {{Punjabis}} '''ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱦᱤᱱᱫᱩ''' ᱫᱚᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ|ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱨᱮᱱ ᱜᱮ ᱢᱤᱫᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱤᱱᱫᱳ ᱟᱨᱡᱽᱳ]] ᱡᱚᱱᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] ᱥᱮ ᱵᱚᱝᱥᱚᱜᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] ᱜᱮᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮ-ᱟᱸ᱾ ᱤᱠᱷᱟᱹᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱠᱚᱨᱮᱱ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟ ᱫᱚ ᱑᱙᱔᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮᱜ [[ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱱᱚᱴᱠᱚ == == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == == ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ == h7v71493xf4ovlrzoe8z5v4bfjtw9yx 195312 195309 2026-07-20T18:41:46Z Albetudu 1096 /* ᱱᱚᱴᱠᱚ */ 195312 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnoreligious group}} {{pp|small=yes}} {{Use dmy dates|date=June 2023}} {{Use Indian English|date=June 2016}} {{infobox religious group | group = Punjabi Hindus | image = Durgiana Temple, Amritsar.jpg | image_caption = [[Durgiana Temple]], [[Amritsar]] | population = {{circa|17,630,000–19,990,000 approx.}}<ref>{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20191113211224/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html | archive-date=13 November 2019 | title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India }}</ref><ref>{{cite web | url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/behind-the-decline/article7654960.ece | title=Behind the decline | date=16 September 2015 }}</ref> | region1 = '''[[Punjab, India]]''' | pop1 = 10,678,140 ([[2011 Census of India|2011 census]])<ref name="census2011">{{cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230423/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |archive-date=23 September 2015}}</ref> | region2 = '''[[Hinduism in Delhi|Delhi]]''' | pop2 = 4,029,110 – 5,875,780 (2011 est.)<ref name="delhi2011">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925|title=Delhi (India): Union Territory, Major Agglomerations & Towns – Population Statistics in Maps and Charts|work=City Population|access-date=28 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302112054/https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925|archive-date=2 March 2017}}</ref>{{efn|name=Delhi2015}}{{efn|name=Delhi1991}}{{efn|name=DelhiPopulation|Punjabi Hindus represent between 24 and 35 per cent of Delhi's population, determined from 1991 and 2015 estimates.<ref name="Sanjay2008"/><ref name="Singh2015"/> Based on the 2011 official census counts out of a total population of 16,787,941, this amounts to between 4,029,106 and 5,875,779 persons.<ref name="delhi2011"/>}} | region3 = '''[[Haryana]]''' | pop3 = 2,028,120 – 2,535,150 (2011 est.){{efn|name=Haryana2014|“Punjabis constitute about eight per cent of the state’s population, they are a can’t-be-ignored political constituency."<ref name="Kumar2014">{{cite news |last1=Kumar |first1=Virender |title=The 'vulnerable Punjabi' in an unthinkable post in Haryana |url=https://indianexpress.com/article/india/politics/the-vulnerable-punjabi-in-an-unthinkable-post-in-haryana/ |access-date=9 September 2021 |work=Indian Express |date=28 October 2014}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2019|“Political experts attribute the rise of the BJP in the region to sustained consolidation among certain communities, especially the Punjabis who account for 8% of the state’s estimated population of around 28 million.”<ref name="Naqshbandi2019">{{cite news |last1=Naqshbandi |first1=Aurangzeb |title=Manohar Lal Khattar gives BJP an edge in Haryana's Punjabi belt |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/khattar-gives-bjp-an-edge-in-haryana-s-punjabi-belt/story-ZcKpjfaRGekxCgHDOHzctK.html |access-date=9 September 2021 |work=Hindustan Times |date=23 October 2019}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2024|“From the announcement of candidates to the election campaign, the Congress primarily focused on the 22-25 percent Jat and 20-22 percent Scheduled Caste voters. In contrast, the BJP, in line with its non-Jat strategy, focused on the 30-32 percent OBCs, 9-10 percent Punjabis and 8-9 percent Brahmins.”<ref name="Manav2024">{{cite news |last1=Manav |first1=Sushil|title=Haryana numbers show Congress had best strike rate among Jats, BJP among Punjabis & Ahirs |url=https://theprint.in/politics/haryana-numbers-show-congress-had-best-strike-rate-among-jats-bjp-among-punjabis-ahirs/2309668/ |access-date=10 December 2024 |work=[[The Print]] |date=14 October 2024}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2025|“The Punjabi population of Haryana is considered to be 10 percent of the total population of the state. Many constituencies even put this figure at around 14 percent. Of this population, 4 percent are Sikhs and the rest are Hindus.”<ref name="Spokesman2025">{{cite news |last1=Spokesman|first1=Rozana|title=Reviving Punjabi Identity in Haryana: A Journey Through Linguistic and Cultural Progress |url=https://www.rozanaspokesman.com/opinion/250325/reviving-punjabi-identity-in-haryana-a-journey-through-linguistic-an.html |access-date=2 June 2025 |work=Rozana Spokesman |date=25 March 2025}}</ref>}}{{efn|name=HaryanaPopulation|Punjabi Hindus represent between 8 and 10 percent of Haryana's population, determined from 2014, 2019, 2024, and 2025 estimates.<ref name="Kumar2014"/><ref name="Naqshbandi2019"/><ref name="Manav2024"/><ref name="Spokesman2025"/> Based on the 2011 official census counts out of a total population of 25,351,462, this amounts to between 2,028,117 and 2,535,146 persons.}} | region4 = '''[[Rajasthan]]''' | pop4 = 281,050 (2011 est.)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/rsgpc-to-publicize-issue-of-punjabi-in-rajasthan/articleshow/62531214.cms | title=RSGPC to publicize issue of Punjabi in Rajasthan | newspaper=The Times of India | date=17 January 2018 }}</ref> | region5 = '''[[Himachal Pradesh]]''' | pop5 = 222,410 (2011 est.)<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/himachaltribune/una-amalgam-of-punjabi-and-pahari-cultures-591383|title = Una, amalgam of Punjabi and Pahari cultures}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/himachal-pradesh-youth-status-report-sex-ratio-up-but-total-fertility-rate-declining-5013052/|title=Himachal Pradesh Youth status report: Sex ratio up but total fertility rate declining|agency=Express News Service|newspaper=[[The Indian Express]]|date=5 January 2018|access-date=17 April 2018|place=Shimla|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418092812/http://indianexpress.com/article/india/himachal-pradesh-youth-status-report-sex-ratio-up-but-total-fertility-rate-declining-5013052/|archive-date=18 April 2018|url-status=live}}</ref> | region6 = '''[[Hinduism in Punjab, Pakistan|Punjab, Pakistan]]''' | pop6 = 249,716 ([[2023 Census of Pakistan|2023 census]])<ref>{{cite web |title=Population by Religion |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf }}</ref> | region7 = '''[[Chandigarh]]''' | pop7 = 94,150 (2011 est.)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | region8 = '''[[Jammu division|Jammu]]''' | pop8 = 59,930 (2011 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/include-punjabi-as-official-language-in-jammu-and-kashmir-punjab-cm-amarinder-204566 | title=Include Punjabi as official language in Jammu and Kashmir: Punjab CM Amarinder }}</ref><ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | region9 = '''[[Uttarakhand]]''' | pop9 = 27,240 (2011 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.ghaintpunjab.com/GhaintPunjab/Article/37944/mini-punjab-uttrakhand-punjabi-cinema-sonam-bajwa-hometown | title=A Mini Punjab in Uttrakhand That Has Given Punjabi Cinema a Superstar Diva! }}</ref><ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | langs = [[Punjabi language|Punjabi]] and [[Punjabi dialects|its dialects]]<br/>[[Hindi]] | rels = [[Hinduism]] (incl. [[Nanakpanthi]]) |flag=Om glyph rendered in Shastri (Devanagari) script, used by Punjabi Hindus in historical times.jpg|flag_caption=[[Om|Om/Omkar glyph]] found in historical manuscripts of Punjab and other [[Northwest India|northwestern regions]] of the [[Indian subcontinent]]}} {{Hinduism}} {{Punjabis}} '''ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱦᱤᱱᱫᱩ''' ᱫᱚᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ|ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱨᱮᱱ ᱜᱮ ᱢᱤᱫᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱤᱱᱫᱳ ᱟᱨᱡᱽᱳ]] ᱡᱚᱱᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] ᱥᱮ ᱵᱚᱝᱥᱚᱜᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] ᱜᱮᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮ-ᱟᱸ᱾ ᱤᱠᱷᱟᱹᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱠᱚᱨᱮᱱ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟ ᱫᱚ ᱑᱙᱔᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮᱜ [[ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱱᱚᱴᱠᱚ == {{notelist}} <!--{{reflist|group=note}}--> == References == {{reflist}} == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last=Brass |first=Paul Richard |author-link=Paul Brass |year=1974 |title=Language, Religion and Politics in North India |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last =Halbfass |first =Wilhelm |year =1991 |title =Tradition and Reflection |publisher =SUNY Press |url =https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC |isbn =978-0-7914-0361-7 |access-date =23 December 2023 |archive-date =23 December 2023 |archive-url =https://web.archive.org/web/20231223184628/https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC |url-status =live }} * {{Citation |last =Michaels |first =Axel |author-link=Axel Michaels |year =2004 |title =Hinduism. Past and present |place =Princeton, New Jersey |publisher =Princeton University Press}} {{refend}} == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == == ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ == 18wxov01dtf8hakweym5u0m17yey6fk 195317 195312 2026-07-20T18:44:24Z Albetudu 1096 /* ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ */ 195317 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnoreligious group}} {{pp|small=yes}} {{Use dmy dates|date=June 2023}} {{Use Indian English|date=June 2016}} {{infobox religious group | group = Punjabi Hindus | image = Durgiana Temple, Amritsar.jpg | image_caption = [[Durgiana Temple]], [[Amritsar]] | population = {{circa|17,630,000–19,990,000 approx.}}<ref>{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20191113211224/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html | archive-date=13 November 2019 | title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India }}</ref><ref>{{cite web | url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/behind-the-decline/article7654960.ece | title=Behind the decline | date=16 September 2015 }}</ref> | region1 = '''[[Punjab, India]]''' | pop1 = 10,678,140 ([[2011 Census of India|2011 census]])<ref name="census2011">{{cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230423/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |archive-date=23 September 2015}}</ref> | region2 = '''[[Hinduism in Delhi|Delhi]]''' | pop2 = 4,029,110 – 5,875,780 (2011 est.)<ref name="delhi2011">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925|title=Delhi (India): Union Territory, Major Agglomerations & Towns – Population Statistics in Maps and Charts|work=City Population|access-date=28 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302112054/https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925|archive-date=2 March 2017}}</ref>{{efn|name=Delhi2015}}{{efn|name=Delhi1991}}{{efn|name=DelhiPopulation|Punjabi Hindus represent between 24 and 35 per cent of Delhi's population, determined from 1991 and 2015 estimates.<ref name="Sanjay2008"/><ref name="Singh2015"/> Based on the 2011 official census counts out of a total population of 16,787,941, this amounts to between 4,029,106 and 5,875,779 persons.<ref name="delhi2011"/>}} | region3 = '''[[Haryana]]''' | pop3 = 2,028,120 – 2,535,150 (2011 est.){{efn|name=Haryana2014|“Punjabis constitute about eight per cent of the state’s population, they are a can’t-be-ignored political constituency."<ref name="Kumar2014">{{cite news |last1=Kumar |first1=Virender |title=The 'vulnerable Punjabi' in an unthinkable post in Haryana |url=https://indianexpress.com/article/india/politics/the-vulnerable-punjabi-in-an-unthinkable-post-in-haryana/ |access-date=9 September 2021 |work=Indian Express |date=28 October 2014}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2019|“Political experts attribute the rise of the BJP in the region to sustained consolidation among certain communities, especially the Punjabis who account for 8% of the state’s estimated population of around 28 million.”<ref name="Naqshbandi2019">{{cite news |last1=Naqshbandi |first1=Aurangzeb |title=Manohar Lal Khattar gives BJP an edge in Haryana's Punjabi belt |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/khattar-gives-bjp-an-edge-in-haryana-s-punjabi-belt/story-ZcKpjfaRGekxCgHDOHzctK.html |access-date=9 September 2021 |work=Hindustan Times |date=23 October 2019}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2024|“From the announcement of candidates to the election campaign, the Congress primarily focused on the 22-25 percent Jat and 20-22 percent Scheduled Caste voters. In contrast, the BJP, in line with its non-Jat strategy, focused on the 30-32 percent OBCs, 9-10 percent Punjabis and 8-9 percent Brahmins.”<ref name="Manav2024">{{cite news |last1=Manav |first1=Sushil|title=Haryana numbers show Congress had best strike rate among Jats, BJP among Punjabis & Ahirs |url=https://theprint.in/politics/haryana-numbers-show-congress-had-best-strike-rate-among-jats-bjp-among-punjabis-ahirs/2309668/ |access-date=10 December 2024 |work=[[The Print]] |date=14 October 2024}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2025|“The Punjabi population of Haryana is considered to be 10 percent of the total population of the state. Many constituencies even put this figure at around 14 percent. Of this population, 4 percent are Sikhs and the rest are Hindus.”<ref name="Spokesman2025">{{cite news |last1=Spokesman|first1=Rozana|title=Reviving Punjabi Identity in Haryana: A Journey Through Linguistic and Cultural Progress |url=https://www.rozanaspokesman.com/opinion/250325/reviving-punjabi-identity-in-haryana-a-journey-through-linguistic-an.html |access-date=2 June 2025 |work=Rozana Spokesman |date=25 March 2025}}</ref>}}{{efn|name=HaryanaPopulation|Punjabi Hindus represent between 8 and 10 percent of Haryana's population, determined from 2014, 2019, 2024, and 2025 estimates.<ref name="Kumar2014"/><ref name="Naqshbandi2019"/><ref name="Manav2024"/><ref name="Spokesman2025"/> Based on the 2011 official census counts out of a total population of 25,351,462, this amounts to between 2,028,117 and 2,535,146 persons.}} | region4 = '''[[Rajasthan]]''' | pop4 = 281,050 (2011 est.)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/rsgpc-to-publicize-issue-of-punjabi-in-rajasthan/articleshow/62531214.cms | title=RSGPC to publicize issue of Punjabi in Rajasthan | newspaper=The Times of India | date=17 January 2018 }}</ref> | region5 = '''[[Himachal Pradesh]]''' | pop5 = 222,410 (2011 est.)<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/himachaltribune/una-amalgam-of-punjabi-and-pahari-cultures-591383|title = Una, amalgam of Punjabi and Pahari cultures}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/himachal-pradesh-youth-status-report-sex-ratio-up-but-total-fertility-rate-declining-5013052/|title=Himachal Pradesh Youth status report: Sex ratio up but total fertility rate declining|agency=Express News Service|newspaper=[[The Indian Express]]|date=5 January 2018|access-date=17 April 2018|place=Shimla|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418092812/http://indianexpress.com/article/india/himachal-pradesh-youth-status-report-sex-ratio-up-but-total-fertility-rate-declining-5013052/|archive-date=18 April 2018|url-status=live}}</ref> | region6 = '''[[Hinduism in Punjab, Pakistan|Punjab, Pakistan]]''' | pop6 = 249,716 ([[2023 Census of Pakistan|2023 census]])<ref>{{cite web |title=Population by Religion |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf }}</ref> | region7 = '''[[Chandigarh]]''' | pop7 = 94,150 (2011 est.)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | region8 = '''[[Jammu division|Jammu]]''' | pop8 = 59,930 (2011 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/include-punjabi-as-official-language-in-jammu-and-kashmir-punjab-cm-amarinder-204566 | title=Include Punjabi as official language in Jammu and Kashmir: Punjab CM Amarinder }}</ref><ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | region9 = '''[[Uttarakhand]]''' | pop9 = 27,240 (2011 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.ghaintpunjab.com/GhaintPunjab/Article/37944/mini-punjab-uttrakhand-punjabi-cinema-sonam-bajwa-hometown | title=A Mini Punjab in Uttrakhand That Has Given Punjabi Cinema a Superstar Diva! }}</ref><ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | langs = [[Punjabi language|Punjabi]] and [[Punjabi dialects|its dialects]]<br/>[[Hindi]] | rels = [[Hinduism]] (incl. [[Nanakpanthi]]) |flag=Om glyph rendered in Shastri (Devanagari) script, used by Punjabi Hindus in historical times.jpg|flag_caption=[[Om|Om/Omkar glyph]] found in historical manuscripts of Punjab and other [[Northwest India|northwestern regions]] of the [[Indian subcontinent]]}} {{Hinduism}} {{Punjabis}} '''ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱦᱤᱱᱫᱩ''' ᱫᱚᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ|ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱨᱮᱱ ᱜᱮ ᱢᱤᱫᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱤᱱᱫᱳ ᱟᱨᱡᱽᱳ]] ᱡᱚᱱᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] ᱥᱮ ᱵᱚᱝᱥᱚᱜᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] ᱜᱮᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮ-ᱟᱸ᱾ ᱤᱠᱷᱟᱹᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱠᱚᱨᱮᱱ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟ ᱫᱚ ᱑᱙᱔᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮᱜ [[ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱱᱚᱴᱠᱚ == {{notelist}} <!--{{reflist|group=note}}--> == References == {{reflist}} == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last=Brass |first=Paul Richard |author-link=Paul Brass |year=1974 |title=Language, Religion and Politics in North India |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last =Halbfass |first =Wilhelm |year =1991 |title =Tradition and Reflection |publisher =SUNY Press |url =https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC |isbn =978-0-7914-0361-7 |access-date =23 December 2023 |archive-date =23 December 2023 |archive-url =https://web.archive.org/web/20231223184628/https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC |url-status =live }} * {{Citation |last =Michaels |first =Axel |author-link=Axel Michaels |year =2004 |title =Hinduism. Past and present |place =Princeton, New Jersey |publisher =Princeton University Press}} {{refend}} == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{reflist}} == ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ == cgx0ux098vvhuq2p2muu01252sdq8ql 195318 195317 2026-07-20T18:45:11Z Albetudu 1096 /* ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ */ 195318 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnoreligious group}} {{pp|small=yes}} {{Use dmy dates|date=June 2023}} {{Use Indian English|date=June 2016}} {{infobox religious group | group = Punjabi Hindus | image = Durgiana Temple, Amritsar.jpg | image_caption = [[Durgiana Temple]], [[Amritsar]] | population = {{circa|17,630,000–19,990,000 approx.}}<ref>{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20191113211224/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html | archive-date=13 November 2019 | title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India }}</ref><ref>{{cite web | url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/behind-the-decline/article7654960.ece | title=Behind the decline | date=16 September 2015 }}</ref> | region1 = '''[[Punjab, India]]''' | pop1 = 10,678,140 ([[2011 Census of India|2011 census]])<ref name="census2011">{{cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230423/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |archive-date=23 September 2015}}</ref> | region2 = '''[[Hinduism in Delhi|Delhi]]''' | pop2 = 4,029,110 – 5,875,780 (2011 est.)<ref name="delhi2011">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925|title=Delhi (India): Union Territory, Major Agglomerations & Towns – Population Statistics in Maps and Charts|work=City Population|access-date=28 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302112054/https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925|archive-date=2 March 2017}}</ref>{{efn|name=Delhi2015}}{{efn|name=Delhi1991}}{{efn|name=DelhiPopulation|Punjabi Hindus represent between 24 and 35 per cent of Delhi's population, determined from 1991 and 2015 estimates.<ref name="Sanjay2008"/><ref name="Singh2015"/> Based on the 2011 official census counts out of a total population of 16,787,941, this amounts to between 4,029,106 and 5,875,779 persons.<ref name="delhi2011"/>}} | region3 = '''[[Haryana]]''' | pop3 = 2,028,120 – 2,535,150 (2011 est.){{efn|name=Haryana2014|“Punjabis constitute about eight per cent of the state’s population, they are a can’t-be-ignored political constituency."<ref name="Kumar2014">{{cite news |last1=Kumar |first1=Virender |title=The 'vulnerable Punjabi' in an unthinkable post in Haryana |url=https://indianexpress.com/article/india/politics/the-vulnerable-punjabi-in-an-unthinkable-post-in-haryana/ |access-date=9 September 2021 |work=Indian Express |date=28 October 2014}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2019|“Political experts attribute the rise of the BJP in the region to sustained consolidation among certain communities, especially the Punjabis who account for 8% of the state’s estimated population of around 28 million.”<ref name="Naqshbandi2019">{{cite news |last1=Naqshbandi |first1=Aurangzeb |title=Manohar Lal Khattar gives BJP an edge in Haryana's Punjabi belt |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/khattar-gives-bjp-an-edge-in-haryana-s-punjabi-belt/story-ZcKpjfaRGekxCgHDOHzctK.html |access-date=9 September 2021 |work=Hindustan Times |date=23 October 2019}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2024|“From the announcement of candidates to the election campaign, the Congress primarily focused on the 22-25 percent Jat and 20-22 percent Scheduled Caste voters. In contrast, the BJP, in line with its non-Jat strategy, focused on the 30-32 percent OBCs, 9-10 percent Punjabis and 8-9 percent Brahmins.”<ref name="Manav2024">{{cite news |last1=Manav |first1=Sushil|title=Haryana numbers show Congress had best strike rate among Jats, BJP among Punjabis & Ahirs |url=https://theprint.in/politics/haryana-numbers-show-congress-had-best-strike-rate-among-jats-bjp-among-punjabis-ahirs/2309668/ |access-date=10 December 2024 |work=[[The Print]] |date=14 October 2024}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2025|“The Punjabi population of Haryana is considered to be 10 percent of the total population of the state. Many constituencies even put this figure at around 14 percent. Of this population, 4 percent are Sikhs and the rest are Hindus.”<ref name="Spokesman2025">{{cite news |last1=Spokesman|first1=Rozana|title=Reviving Punjabi Identity in Haryana: A Journey Through Linguistic and Cultural Progress |url=https://www.rozanaspokesman.com/opinion/250325/reviving-punjabi-identity-in-haryana-a-journey-through-linguistic-an.html |access-date=2 June 2025 |work=Rozana Spokesman |date=25 March 2025}}</ref>}}{{efn|name=HaryanaPopulation|Punjabi Hindus represent between 8 and 10 percent of Haryana's population, determined from 2014, 2019, 2024, and 2025 estimates.<ref name="Kumar2014"/><ref name="Naqshbandi2019"/><ref name="Manav2024"/><ref name="Spokesman2025"/> Based on the 2011 official census counts out of a total population of 25,351,462, this amounts to between 2,028,117 and 2,535,146 persons.}} | region4 = '''[[Rajasthan]]''' | pop4 = 281,050 (2011 est.)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/rsgpc-to-publicize-issue-of-punjabi-in-rajasthan/articleshow/62531214.cms | title=RSGPC to publicize issue of Punjabi in Rajasthan | newspaper=The Times of India | date=17 January 2018 }}</ref> | region5 = '''[[Himachal Pradesh]]''' | pop5 = 222,410 (2011 est.)<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/himachaltribune/una-amalgam-of-punjabi-and-pahari-cultures-591383|title = Una, amalgam of Punjabi and Pahari cultures}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/himachal-pradesh-youth-status-report-sex-ratio-up-but-total-fertility-rate-declining-5013052/|title=Himachal Pradesh Youth status report: Sex ratio up but total fertility rate declining|agency=Express News Service|newspaper=[[The Indian Express]]|date=5 January 2018|access-date=17 April 2018|place=Shimla|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418092812/http://indianexpress.com/article/india/himachal-pradesh-youth-status-report-sex-ratio-up-but-total-fertility-rate-declining-5013052/|archive-date=18 April 2018|url-status=live}}</ref> | region6 = '''[[Hinduism in Punjab, Pakistan|Punjab, Pakistan]]''' | pop6 = 249,716 ([[2023 Census of Pakistan|2023 census]])<ref>{{cite web |title=Population by Religion |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf }}</ref> | region7 = '''[[Chandigarh]]''' | pop7 = 94,150 (2011 est.)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | region8 = '''[[Jammu division|Jammu]]''' | pop8 = 59,930 (2011 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/include-punjabi-as-official-language-in-jammu-and-kashmir-punjab-cm-amarinder-204566 | title=Include Punjabi as official language in Jammu and Kashmir: Punjab CM Amarinder }}</ref><ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | region9 = '''[[Uttarakhand]]''' | pop9 = 27,240 (2011 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.ghaintpunjab.com/GhaintPunjab/Article/37944/mini-punjab-uttrakhand-punjabi-cinema-sonam-bajwa-hometown | title=A Mini Punjab in Uttrakhand That Has Given Punjabi Cinema a Superstar Diva! }}</ref><ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | langs = [[Punjabi language|Punjabi]] and [[Punjabi dialects|its dialects]]<br/>[[Hindi]] | rels = [[Hinduism]] (incl. [[Nanakpanthi]]) |flag=Om glyph rendered in Shastri (Devanagari) script, used by Punjabi Hindus in historical times.jpg|flag_caption=[[Om|Om/Omkar glyph]] found in historical manuscripts of Punjab and other [[Northwest India|northwestern regions]] of the [[Indian subcontinent]]}} {{Hinduism}} {{Punjabis}} '''ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱦᱤᱱᱫᱩ''' ᱫᱚᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ|ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱨᱮᱱ ᱜᱮ ᱢᱤᱫᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱤᱱᱫᱳ ᱟᱨᱡᱽᱳ]] ᱡᱚᱱᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] ᱥᱮ ᱵᱚᱝᱥᱚᱜᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] ᱜᱮᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮ-ᱟᱸ᱾ ᱤᱠᱷᱟᱹᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱠᱚᱨᱮᱱ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟ ᱫᱚ ᱑᱙᱔᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮᱜ [[ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱱᱚᱴᱠᱚ == {{notelist}} <!--{{reflist|group=note}}--> == References == {{reflist}} == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last=Brass |first=Paul Richard |author-link=Paul Brass |year=1974 |title=Language, Religion and Politics in North India |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last =Halbfass |first =Wilhelm |year =1991 |title =Tradition and Reflection |publisher =SUNY Press |url =https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC |isbn =978-0-7914-0361-7 |access-date =23 December 2023 |archive-date =23 December 2023 |archive-url =https://web.archive.org/web/20231223184628/https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC |url-status =live }} * {{Citation |last =Michaels |first =Axel |author-link=Axel Michaels |year =2004 |title =Hinduism. Past and present |place =Princeton, New Jersey |publisher =Princeton University Press}} {{refend}} == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{reflist}} == ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ == * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20010215153625/http://webpunjab.com/culture/main.htm The Punjab&mdash;An Overview]}} * [https://web.archive.org/web/20060423232940/http://punjabgovt.nic.in/CULTURE/Historical.htm Punjab History] * [https://web.archive.org/web/20060506005341/http://www.pcschicago.org/Punjab/historical.htm Punjab Historical Background] * [https://web.archive.org/web/20060613191214/http://durgianatirath.com/ Shri Durgiana Tirath] {{Hinduism in India by region}} {{Religion in India topics}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hinduism In Punjab}} [[Category:Punjabi Hindus| ]] [[Category:Hinduism in India]] [[Category:Hinduism in Punjab, Pakistan]] [[Category:Hindu ethnic groups]] [[Category:Hindu communities]] [[Category:Social groups of Delhi]] [[Category:Social groups of Punjab, India]] [[Category:Social groups of Punjab, Pakistan]] eh5p85tjji4jsgb5s1hv9woti25gzgq 195320 195318 2026-07-20T18:45:49Z Albetudu 1096 /* References */ 195320 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnoreligious group}} {{pp|small=yes}} {{Use dmy dates|date=June 2023}} {{Use Indian English|date=June 2016}} {{infobox religious group | group = Punjabi Hindus | image = Durgiana Temple, Amritsar.jpg | image_caption = [[Durgiana Temple]], [[Amritsar]] | population = {{circa|17,630,000–19,990,000 approx.}}<ref>{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20191113211224/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-17.html | archive-date=13 November 2019 | title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India }}</ref><ref>{{cite web | url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/behind-the-decline/article7654960.ece | title=Behind the decline | date=16 September 2015 }}</ref> | region1 = '''[[Punjab, India]]''' | pop1 = 10,678,140 ([[2011 Census of India|2011 census]])<ref name="census2011">{{cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230423/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS |archive-date=23 September 2015}}</ref> | region2 = '''[[Hinduism in Delhi|Delhi]]''' | pop2 = 4,029,110 – 5,875,780 (2011 est.)<ref name="delhi2011">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925|title=Delhi (India): Union Territory, Major Agglomerations & Towns – Population Statistics in Maps and Charts|work=City Population|access-date=28 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302112054/https://www.citypopulation.de/India-Delhi.html?cityid=2925|archive-date=2 March 2017}}</ref>{{efn|name=Delhi2015}}{{efn|name=Delhi1991}}{{efn|name=DelhiPopulation|Punjabi Hindus represent between 24 and 35 per cent of Delhi's population, determined from 1991 and 2015 estimates.<ref name="Sanjay2008"/><ref name="Singh2015"/> Based on the 2011 official census counts out of a total population of 16,787,941, this amounts to between 4,029,106 and 5,875,779 persons.<ref name="delhi2011"/>}} | region3 = '''[[Haryana]]''' | pop3 = 2,028,120 – 2,535,150 (2011 est.){{efn|name=Haryana2014|“Punjabis constitute about eight per cent of the state’s population, they are a can’t-be-ignored political constituency."<ref name="Kumar2014">{{cite news |last1=Kumar |first1=Virender |title=The 'vulnerable Punjabi' in an unthinkable post in Haryana |url=https://indianexpress.com/article/india/politics/the-vulnerable-punjabi-in-an-unthinkable-post-in-haryana/ |access-date=9 September 2021 |work=Indian Express |date=28 October 2014}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2019|“Political experts attribute the rise of the BJP in the region to sustained consolidation among certain communities, especially the Punjabis who account for 8% of the state’s estimated population of around 28 million.”<ref name="Naqshbandi2019">{{cite news |last1=Naqshbandi |first1=Aurangzeb |title=Manohar Lal Khattar gives BJP an edge in Haryana's Punjabi belt |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/khattar-gives-bjp-an-edge-in-haryana-s-punjabi-belt/story-ZcKpjfaRGekxCgHDOHzctK.html |access-date=9 September 2021 |work=Hindustan Times |date=23 October 2019}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2024|“From the announcement of candidates to the election campaign, the Congress primarily focused on the 22-25 percent Jat and 20-22 percent Scheduled Caste voters. In contrast, the BJP, in line with its non-Jat strategy, focused on the 30-32 percent OBCs, 9-10 percent Punjabis and 8-9 percent Brahmins.”<ref name="Manav2024">{{cite news |last1=Manav |first1=Sushil|title=Haryana numbers show Congress had best strike rate among Jats, BJP among Punjabis & Ahirs |url=https://theprint.in/politics/haryana-numbers-show-congress-had-best-strike-rate-among-jats-bjp-among-punjabis-ahirs/2309668/ |access-date=10 December 2024 |work=[[The Print]] |date=14 October 2024}}</ref>}}{{efn|name=Haryana2025|“The Punjabi population of Haryana is considered to be 10 percent of the total population of the state. Many constituencies even put this figure at around 14 percent. Of this population, 4 percent are Sikhs and the rest are Hindus.”<ref name="Spokesman2025">{{cite news |last1=Spokesman|first1=Rozana|title=Reviving Punjabi Identity in Haryana: A Journey Through Linguistic and Cultural Progress |url=https://www.rozanaspokesman.com/opinion/250325/reviving-punjabi-identity-in-haryana-a-journey-through-linguistic-an.html |access-date=2 June 2025 |work=Rozana Spokesman |date=25 March 2025}}</ref>}}{{efn|name=HaryanaPopulation|Punjabi Hindus represent between 8 and 10 percent of Haryana's population, determined from 2014, 2019, 2024, and 2025 estimates.<ref name="Kumar2014"/><ref name="Naqshbandi2019"/><ref name="Manav2024"/><ref name="Spokesman2025"/> Based on the 2011 official census counts out of a total population of 25,351,462, this amounts to between 2,028,117 and 2,535,146 persons.}} | region4 = '''[[Rajasthan]]''' | pop4 = 281,050 (2011 est.)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/rsgpc-to-publicize-issue-of-punjabi-in-rajasthan/articleshow/62531214.cms | title=RSGPC to publicize issue of Punjabi in Rajasthan | newspaper=The Times of India | date=17 January 2018 }}</ref> | region5 = '''[[Himachal Pradesh]]''' | pop5 = 222,410 (2011 est.)<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/himachaltribune/una-amalgam-of-punjabi-and-pahari-cultures-591383|title = Una, amalgam of Punjabi and Pahari cultures}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/himachal-pradesh-youth-status-report-sex-ratio-up-but-total-fertility-rate-declining-5013052/|title=Himachal Pradesh Youth status report: Sex ratio up but total fertility rate declining|agency=Express News Service|newspaper=[[The Indian Express]]|date=5 January 2018|access-date=17 April 2018|place=Shimla|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418092812/http://indianexpress.com/article/india/himachal-pradesh-youth-status-report-sex-ratio-up-but-total-fertility-rate-declining-5013052/|archive-date=18 April 2018|url-status=live}}</ref> | region6 = '''[[Hinduism in Punjab, Pakistan|Punjab, Pakistan]]''' | pop6 = 249,716 ([[2023 Census of Pakistan|2023 census]])<ref>{{cite web |title=Population by Religion |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf }}</ref> | region7 = '''[[Chandigarh]]''' | pop7 = 94,150 (2011 est.)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | region8 = '''[[Jammu division|Jammu]]''' | pop8 = 59,930 (2011 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/include-punjabi-as-official-language-in-jammu-and-kashmir-punjab-cm-amarinder-204566 | title=Include Punjabi as official language in Jammu and Kashmir: Punjab CM Amarinder }}</ref><ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | region9 = '''[[Uttarakhand]]''' | pop9 = 27,240 (2011 est.)<ref>{{cite web | url=https://www.ghaintpunjab.com/GhaintPunjab/Article/37944/mini-punjab-uttrakhand-punjabi-cinema-sonam-bajwa-hometown | title=A Mini Punjab in Uttrakhand That Has Given Punjabi Cinema a Superstar Diva! }}</ref><ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Language – India, States and Union Territories |url=http://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General |pages=13–14 |access-date=24 November 2018 }}</ref> | langs = [[Punjabi language|Punjabi]] and [[Punjabi dialects|its dialects]]<br/>[[Hindi]] | rels = [[Hinduism]] (incl. [[Nanakpanthi]]) |flag=Om glyph rendered in Shastri (Devanagari) script, used by Punjabi Hindus in historical times.jpg|flag_caption=[[Om|Om/Omkar glyph]] found in historical manuscripts of Punjab and other [[Northwest India|northwestern regions]] of the [[Indian subcontinent]]}} {{Hinduism}} {{Punjabis}} '''ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱦᱤᱱᱫᱩ''' ᱫᱚᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ|ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱨᱮᱱ ᱜᱮ ᱢᱤᱫᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱤᱱᱫᱳ ᱟᱨᱡᱽᱳ]] ᱡᱚᱱᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] ᱥᱮ ᱵᱚᱝᱥᱚᱜᱚᱛᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] ᱜᱮᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮ-ᱟᱸ᱾ ᱤᱠᱷᱟᱹᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱠᱚᱨᱮᱱ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱜᱳᱥᱴᱤ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟ ᱫᱚ ᱑᱙᱔᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮᱜ [[ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱱᱚᱴᱠᱚ == {{notelist}} <!--{{reflist|group=note}}--> == ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{reflist}} == Sources == {{refbegin}} * {{cite book |last=Brass |first=Paul Richard |author-link=Paul Brass |year=1974 |title=Language, Religion and Politics in North India |publisher=Cambridge University Press}} * {{Citation |last =Halbfass |first =Wilhelm |year =1991 |title =Tradition and Reflection |publisher =SUNY Press |url =https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC |isbn =978-0-7914-0361-7 |access-date =23 December 2023 |archive-date =23 December 2023 |archive-url =https://web.archive.org/web/20231223184628/https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC |url-status =live }} * {{Citation |last =Michaels |first =Axel |author-link=Axel Michaels |year =2004 |title =Hinduism. Past and present |place =Princeton, New Jersey |publisher =Princeton University Press}} {{refend}} == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{reflist}} == ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ == * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20010215153625/http://webpunjab.com/culture/main.htm The Punjab&mdash;An Overview]}} * [https://web.archive.org/web/20060423232940/http://punjabgovt.nic.in/CULTURE/Historical.htm Punjab History] * [https://web.archive.org/web/20060506005341/http://www.pcschicago.org/Punjab/historical.htm Punjab Historical Background] * [https://web.archive.org/web/20060613191214/http://durgianatirath.com/ Shri Durgiana Tirath] {{Hinduism in India by region}} {{Religion in India topics}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hinduism In Punjab}} [[Category:Punjabi Hindus| ]] [[Category:Hinduism in India]] [[Category:Hinduism in Punjab, Pakistan]] [[Category:Hindu ethnic groups]] [[Category:Hindu communities]] [[Category:Social groups of Delhi]] [[Category:Social groups of Punjab, India]] [[Category:Social groups of Punjab, Pakistan]] 4lkafcepz1vlqnxlb36so3w0snixgqt ᱦᱩᱲᱩ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱥᱮᱨᱮᱧ 0 37464 195295 2026-07-20T18:31:20Z RohitSonkar.nandulia 8910 "{{Infobox | title = ᱦᱩᱲᱩ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱦᱚᱲ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱦᱩᱲᱩ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱟᱨ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱦᱚᱲ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195295 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ᱦᱩᱲᱩ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱦᱚᱲ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱦᱩᱲᱩ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱟᱨ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱦᱚᱲ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱞ ᱛᱮ ᱪᱟᱥ-ᱵᱟᱥ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱵᱟᱹᱫᱽ ᱠᱷᱮᱛ ᱨᱮ ᱦᱩᱲᱩ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ᱾ == ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱥᱮᱥᱛᱟ == ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱚᱲᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱵᱟᱹᱫᱽ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱷᱮᱫᱽ ᱟᱨ ᱠᱷᱟᱴᱟᱣ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱭ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ-ᱵᱟᱥ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱮ ᱩᱫᱩᱜᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱦᱩᱲᱩ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱪᱟᱥ ᱵᱟᱥ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱰᱷᱤᱞᱟᱹᱭ ᱠᱚ ᱥᱟᱦᱟᱭᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * ᱠᱨᱤᱥᱱᱚ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱴᱩᱰᱩ, *ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱢᱚᱱᱚᱢ ᱟᱨ ᱦᱟᱨᱟ*, ᱒᱐᱒᱐ (᱒nd edition). [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱦᱚᱲ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] hewgl35menztkm920fyoyycnd8vnfj7 ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ 0 37465 195296 2026-07-20T18:32:19Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox deity | name = ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ | title = ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ ( Bonga Khunt ) | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱴᱷᱟᱶ | type = ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ / ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ (Spiritual &..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195296 wikitext text/x-wiki ## ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox deity | name = ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ | title = ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ ( Bonga Khunt ) | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱴᱷᱟᱶ | type = ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ / ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ (Spiritual & Religious Concept) | venerated_in = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ (Santal Community / Sarnaism) | festival = ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ, ᱵᱟᱦᱟ, ᱢᱟ formal/ ᱢᱟᱜᱽ (Sohrai, Baha, Magh) | related_deities = ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱩᱨᱩ, ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱮᱨᱟ, ᱢᱟᱹᱡᱷᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ, ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ }} **ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ** (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ **ᱥᱟᱨᱱᱟ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ** ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱟᱨ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣᱟᱱ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ "ᱠᱷᱩᱸᱴ" ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱫᱚ ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ (Clan) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱥᱮ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱟᱨ "ᱵᱚᱸᱜᱟ" ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱ ᱚᱲᱟᱜ, ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ, ᱟᱛᱳ, ᱟᱨ ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱨᱮᱱ ᱫᱮᱣ - ᱫᱮᱣᱤ ᱠᱚ (Spiritual entities)᱾ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱫᱚ ᱚᱲᱟᱜ ᱟᱨ ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱫᱚᱦᱚᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref> Santali Religious Beliefs and Bonga Khunt Worship, Tribal Cultural Research Institute, Page 62.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱢᱮᱱᱮᱛ == * ** ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ Visual/ traditional ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ ( Clan ) ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ( ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ: ᱱᱤᱡᱮ ᱠᱷᱩᱸᱴ, ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱠᱷᱩᱸᱴ, ᱠᱤᱥᱠᱩ ᱠᱷᱩᱸᱴ, ᱢᱩᱨᱢᱩ ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱮᱢᱟᱱ )᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱜᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ (Abge Bonga / Orak Bonga) ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ᱾ * ** ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ:** ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱨᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ, ᱥᱤᱸᱫᱩᱨ-ᱪᱚᱸᱫᱚᱱ, ᱟᱫᱣᱟ ᱪᱟᱣᱞᱮ, ᱟᱨ ᱯᱩᱡᱟ-ᱯᱟᱛᱷ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱥᱮᱵᱟ ᱠᱚᱣᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱢ == 1. ** ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ:** ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱤᱛᱟᱹᱨ ( traditional Altars ) ᱨᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱜᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ 2. ** ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ ᱨᱮ:** ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ, ᱵᱟᱦᱟ, ᱟᱨ ᱢᱟᱜᱽ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱨᱮᱱ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱯᱩᱡᱟ ᱮᱢ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ 3. ** ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ ᱡᱮ, ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ ᱴᱷᱤᱠ- traditional ᱛᱮ ᱥᱮᱵᱟ-ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱞᱮᱠᱷᱟᱱ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱨᱩᱣᱟᱹ-ᱦᱟᱥᱩ, ᱫᱩᱠᱷ-ᱠᱚᱥᱴᱚ ᱵᱟᱝ ᱦᱤᱡᱩᱜ-ᱟ ᱟᱨ ᱚᱲᱟᱜ-ᱫᱩᱣᱟᱹᱨ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Santal Pantheon and Religious Customs, Cultural Heritage Series, Page 104. * * Traditional Religion of the Santal Community, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱛᱷᱟᱱ]] * [[ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱩᱨᱩ]] * [[ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ]] * [[ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] di7z7dc2oqe8qjla05qs45sg1kwdd46 ᱜᱚᱸᱥᱟᱬᱮ 0 37466 195297 2026-07-20T18:32:44Z RohitSonkar.nandulia 8910 "{{Infobox | title = ᱜᱚᱸᱥᱟᱬᱮ | image = | caption = | genre = ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱨ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱜᱚᱸᱥᱟᱬᱮ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱟᱹᱲ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195297 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ᱜᱚᱸᱥᱟᱬᱮ | image = | caption = | genre = ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱨ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱜᱚᱸᱥᱟᱬᱮ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱮ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱤᱱ ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱱ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱾ == ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱜᱚᱸᱥᱟᱬᱮ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱ ᱮᱢᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱾ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱮ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱚᱨᱟ ᱨᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱭᱩᱨ ᱠᱚ ᱛᱚᱨᱟᱣᱟ ᱥᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱠᱚᱣᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱮᱢᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱜᱚᱸᱥᱟᱬᱮ ᱫᱚ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱤᱱ ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱵᱟᱵᱟ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱛᱷᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱛᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱱᱮᱦᱚᱨ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ, ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱚᱨᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱜ ᱢᱟᱹᱱ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * ᱮᱞ.ᱳ. ᱥᱠᱨᱮᱯᱥᱨᱩᱴ, *ᱦᱚᱲ ᱠᱳᱨᱮᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱳ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ*, ᱑᱘᱘᱗. [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] 8r4ur5nhjsqtwok9w5m1qpqa62s43p7 ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱷᱩᱸᱴ 1 37467 195298 2026-07-20T18:33:02Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195298 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ 0 37468 195299 2026-07-20T18:34:53Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox religious biography | name = ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ ( ᱥᱮᱨ traditional Storyteller / Knowledge Specialist) | title = ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ / ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱜᱩᱨᱩ | religion = ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195299 wikitext text/x-wiki ## ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox religious biography | name = ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ ( ᱥᱮᱨ traditional Storyteller / Knowledge Specialist) | title = ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ / ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱜᱩᱨᱩ | religion = ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ | role = ᱥᱮᱨᱣᱟ-ᱱᱟᱜᱟᱢ, ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱞᱟᱹᱭ- traditional ᱜᱩᱨᱩ | region = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ, ᱚᱰᱤᱥᱟ, ᱵᱤᱦᱟᱨ) | culture = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ (Santal) | key_traditions= ᱡᱚᱢᱥᱤᱢ ᱵᱤᱱᱛᱤ, ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱵᱤᱱᱛᱤ, ᱵᱷᱟᱸᱰᱟᱱ ᱵᱤᱱᱛᱤ }} **ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ** (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ **ᱥᱟᱨᱱᱟ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ** ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟᱱ- traditional ᱜᱩᱨᱩ (Oral Historian / Knowledge Specialist) ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ (Cosmology), ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ, ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱵᱤᱱᱛᱤ, ᱡᱚᱢᱥᱤᱢ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱟᱨ ᱵᱷᱟᱸᱰᱟᱱ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱚ ᱢᱚᱪᱟ- traditional ᱛᱮ ᱞᱟᱹᱭ- traditional ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱜᱩᱨᱩ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱮᱢᱚᱜ ᱜᱮ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱢᱩᱬ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref> Santali Oral Traditions and the Role of Binti Gurus in Religious Rituals, Tribal Cultural Research Institute, Page 92.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱮᱱᱮᱢ == * **ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱛ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱛᱮ "ᱵᱤᱱᱛᱤ" ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ—ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱟᱨ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ- classic/ ᱨᱚᱲ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱞᱟᱹᱭ pattern᱾ * **ᱜᱩᱨᱩ ᱣᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ:** ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱮ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ ᱚᱝ standard/ memory ᱨᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱟᱛᱮ ᱱᱟᱣᱟ ᱯᱤᱲᱦᱤ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱚ ᱥᱮᱴᱮᱨᱟ᱾ == ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ == 1. ** ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱵᱤᱱᱛᱤ:** ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ (ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱜᱩᱨᱩ) ᱫᱚ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ, ᱯᱤᱞᱪᱷᱩ ᱦᱟᱲᱟᱢ-ᱯᱤᱞᱪᱷᱩ ᱵᱩᱰᱷᱤ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱫᱟᱨᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱦᱟᱛᱢᱚ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭᱟ᱾ 2. ** ᱡᱚᱢᱥᱤᱢ ᱵᱤᱱᱛᱤ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱦᱮᱞ mel ᱨᱮ, ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚ ᱚᱠᱟ ᱚᱠᱟ ᱜᱟᱲ (Chai Champa, Badoli Koynda) ᱠᱚ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱟᱠᱟᱫ-ᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱠᱚ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ ᱜᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ᱾ 3. ** ᱵᱷᱟᱸᱰᱟᱱ ᱵᱤᱱᱛᱤ:** ᱦᱚᱲ ᱜᱩᱨ ᱞᱮᱱ ᱠᱷᱟᱱ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱟᱛᱢᱟ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟ design sequence ᱨᱮ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭ- traditional standard ᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱢᱟᱱ-ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ, ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱫᱚᱦᱚᱭ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ visual/ key element ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Santal Religious Myths and Binti Traditions, Cultural Heritage Series, Page 110. * * Traditional Wisdom and Oral Literature of Santals, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱵᱤᱱᱛᱤ]] * [[ᱡᱚᱢᱥᱤᱢ ᱵᱤᱱᱛᱤ]] * [[ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] * [[ traditional Santali Myths]] f3rabl8byevu600aqwe13v3fkp82jno ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ 1 37469 195300 2026-07-20T18:35:46Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195300 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱯᱷᱤᱨᱠᱟᱹᱞ ᱮᱱᱮᱡ 0 37470 195302 2026-07-20T18:35:57Z RohitSonkar.nandulia 8910 "{{Infobox | title = ᱯᱷᱤᱨᱠᱟᱹᱞ ᱮᱱᱮᱡ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ]] / ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱮᱱᱮᱡ | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱯᱷᱤᱨᱠᱟᱹᱞ ᱮᱱᱮᱡ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱮ,..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195302 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ᱯᱷᱤᱨᱠᱟᱹᱞ ᱮᱱᱮᱡ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ]] / ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱮᱱᱮᱡ | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱯᱷᱤᱨᱠᱟᱹᱞ ᱮᱱᱮᱡ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱮ, ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱞ ᱛᱮ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ, ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱨ ᱵᱤᱨ ᱵᱷᱟᱵᱽᱱᱟ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡᱟ᱾ == ᱮᱱᱮᱡ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱥᱮᱥᱛᱟ == ᱯᱷᱤᱨᱠᱟᱹᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱟᱱᱟᱜ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱦᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨ ᱡᱮᱢᱚᱱ ᱰᱟᱹᱱᱰᱟᱹ, ᱥᱟᱨ, ᱰᱷᱟᱞ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠ ᱜᱮᱭᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱯᱷᱤᱨᱠᱟᱹᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚ ᱵᱤᱨ ᱟᱨ ᱫᱟᱲᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱱᱟᱶᱟ ᱯᱤᱲᱦᱤ ᱴᱷᱮᱱ ᱥᱮᱴᱮᱨᱚᱜᱼᱟ᱾ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ ᱥᱮ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * ᱠᱨᱤᱥᱱᱚ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱴᱩᱰᱩ, *ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱢᱚᱱᱚᱢ ᱟᱨ ᱦᱟᱨᱟ*, ᱒᱐᱒᱐ (᱒nd edition). [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ]] [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] Gyy evqbmgzje3mryf6afxd88hc2g3qnfvb ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱜ 0 37471 195304 2026-07-20T18:37:43Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox religious object | name = ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ | image = | caption = ᱥᱟᱨᱡᱚᱢ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ | type = ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱥᱟᱯᱟᱯ (Sacred Leaf Cup) | material = ᱥᱟᱨᱡᱚᱢ ᱥᱟᱠᱟᱢ, ᱠ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195304 wikitext text/x-wiki ## ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox religious object | name = ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ | image = | caption = ᱥᱟᱨᱡᱚᱢ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ | type = ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱥᱟᱯᱟᱯ (Sacred Leaf Cup) | material = ᱥᱟᱨᱡᱚᱢ ᱥᱟᱠᱟᱢ, ᱠᱮᱸᱫᱩ ᱥᱟᱠᱟᱢ (Sal or Kendu Leaves) | religion = ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ | uses = ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱨᱮ ᱦᱟᱺᱰᱤ, ᱫᱟ formal/ ᱫᱟ core, ᱥᱩᱱᱩᱢ-ᱥᱤᱸᱫᱩᱨ, ᱟᱨ ᱵᱩᱞ ᱢᱟᱭᱟᱢ ᱮᱢᱚᱜ (Ritual Offerings) | culture = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ (Santal) }} **ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ** (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ **ᱥᱟᱨᱱᱟ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ** ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱯᱟᱹᱣᱤᱛᱨᱚ ᱟᱨ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱯᱟᱯ (Sacred Leaf Cup) ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ, ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱛᱷᱟᱱ ᱥᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱱᱟᱭᱠᱮ, ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱟᱨᱵᱟᱝ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱟᱺᱰᱤ, ᱫᱟ formal/ ᱫᱟ core, ᱟᱫᱣᱟ ᱪᱟᱣᱞᱮ, ᱟᱨ ᱵᱩᱞ ᱢᱟᱭᱟᱢ (Sacrificial blood drops) ᱮᱢ- traditional ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱜᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱟ᱾<ref> Santali Religious Customs and Ritual Objects, Tribal Cultural Research Institute, Page 54.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ == * ** ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱡᱤᱱᱤᱥ:** ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱫᱚ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱟ standard/ ᱥᱟᱨᱡᱚᱢ ᱥᱟᱠᱟᱢ (Sal leaves) ᱥᱮ ᱠᱮᱸᱫᱩ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱛᱮ, ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱠᱟᱹᱴᱷᱤ ( Thin bamboo/wood splints ) ᱛᱮ ᱛᱚᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ * ** ᱯᱟᱹᱣᱤᱛᱨᱚᱛᱟ:** ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱥᱟᱯᱷᱟ- traditional ᱟᱨ ᱯᱟᱹᱣᱤᱛᱨᱚ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱞᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱱᱟᱣᱟ ᱛᱮᱜᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ᱾ == ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱨᱮ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨ == 1. ** ᱵᱩᱞ ᱢᱟᱭᱟᱢ ᱮᱢ:** ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱱᱟᱭᱠᱮ (Assistant Priest) ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱟᱡᱟᱜ ᱛᱤ- traditional ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱩᱞ ᱢᱟᱭᱟᱢ ᱚᱰᱚᱠ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚᱭ ᱮᱢᱟ ᱠᱚᱣᱟ, ᱩᱱ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱨᱮᱜᱮ ᱚᱱᱟ ᱫᱚᱦᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ 2. ** ᱦᱟᱺᱰᱤ ᱟᱨ ᱫᱟ traditional ᱮᱢ:** ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱛᱷᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱩᱨᱩ, ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱮᱨᱟ ᱟᱨ ᱢᱚᱬᱮᱠᱚ-ᱛᱩᱨᱩᱭᱠᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱦᱟᱺᱰᱤ ᱟᱨ ᱫᱟ formal/ ᱫᱟ core ᱪᱳᱰᱳᱨ (Libation) ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨᱚᱜ-ᱟ᱾ 3. ** ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ:** ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ, ᱵᱟᱦᱟ ᱥᱮ ᱢᱟ formal/ ᱢᱟᱜᱽ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱨᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚ standard ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱛᱮᱜᱮ ᱫᱟ formal ᱟᱨ ᱦᱟᱺᱰᱤ ᱠᱚ ᱮᱢ- traditional ᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱫᱷᱟᱛᱩ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱥᱚᱱ-ᱯᱟᱛᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱜᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱹᱣᱤᱛᱨᱚ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱞᱮᱠᱷᱟᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹᱛ (Nature) ᱥᱟᱶ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Religious Practices and Material Culture of Santals, Cultural Heritage Series, Page 72. * * Traditional Sacred Objects in Sarnaism, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱛᱷᱟᱱ]] * [[ᱱᱟᱭᱠᱮ]] * [[ᱵᱟᱦᱟ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ]] * [[ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] jq31srj7eesq2klbpkndky9saw7ihoy ᱨᱩᱸᱰᱟᱹ ᱨᱚᱯᱚᱵᱽ 0 37472 195305 2026-07-20T18:38:02Z RohitSonkar.nandulia 8910 "{{Infobox | title = ᱨᱩᱸᱰᱟᱹ ᱨᱚᱯᱚᱵᱽ | image = | caption = | genre = ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱨᱩᱸᱰᱟᱹ ᱨᱚᱯᱚᱵᱽ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195305 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ᱨᱩᱸᱰᱟᱹ ᱨᱚᱯᱚᱵᱽ | image = | caption = | genre = ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱨᱩᱸᱰᱟᱹ ᱨᱚᱯᱚᱵᱽ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱟᱨ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟטן ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ == ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱨᱩᱸᱰᱟᱹ ᱨᱚᱯᱚᱵᱽ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱟᱱᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱛᱩ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱤᱪᱟᱹᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] fw2t9ozflk8pup1jshxpw7lvyzh8hxh ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱜ 1 37473 195306 2026-07-20T18:38:22Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195306 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱦᱩᱨᱩᱛ ᱠᱷᱩᱱᱴᱩᱛ 0 37474 195307 2026-07-20T18:39:21Z RohitSonkar.nandulia 8910 "{{Infobox | title = ᱦᱩᱨᱩᱛ ᱠᱷᱩᱱᱴᱩᱛ | image = | caption = | genre = ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱦᱩᱨᱩᱛ ᱠᱷᱩᱱᱴᱩᱛ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱮ ᱟᱨ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195307 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ᱦᱩᱨᱩᱛ ᱠᱷᱩᱱᱴᱩᱛ | image = | caption = | genre = ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱦᱩᱨᱩᱛ ᱠᱷᱩᱱᱴᱩᱛ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱮ ᱟᱨ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱚᱨᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ == ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱦᱩᱨᱩᱛ ᱠᱷᱩᱱᱴᱩᱛ ᱫᱚ ᱟᱹᱛᱩ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱥᱩᱠ, ᱥᱟᱹᱱᱛᱤ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱫᱚ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱤᱱ ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱵᱟᱵᱟ ᱟᱨ ᱜᱚᱸᱥᱟᱭ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱭᱩᱨ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱠᱚᱨᱟᱣᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱦᱩᱨᱩᱛ ᱠᱷᱩᱱᱴᱩᱛ ᱫᱚ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱨ ᱞᱟᱭ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱫᱚᱦᱚᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱚᱨᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱟᱜ ᱢᱟᱹᱱ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱜᱮᱭᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * ᱮᱞ.ᱳ. ᱥᱠᱨᱮᱯᱥᱨᱩᱴ, *ᱦᱚᱲ ᱠᱳᱨᱮᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱳ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ*, ᱑᱘᱘᱗. [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] msz2jcma0dyzd60pdj1b4n5m8ipiafp ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ 0 37475 195308 2026-07-20T18:40:26Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox religious biography | name = ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ ( Traditional Religious Specialist ) | title = ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ | religion = ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ | role =..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195308 wikitext text/x-wiki ## ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox religious biography | name = ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ ( Traditional Religious Specialist ) | title = ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ | religion = ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ | role = ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ, ᱢᱚᱱᱛᱚᱨ- traditional ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ positioning ᱜᱩᱨᱩ | region = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ, ᱚᱰᱤᱥᱟ, ᱵᱤᱦᱟᱨ) | culture = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ (Santal) | key_traditions= ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ, ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ, ᱨᱟᱱ-ᱢᱩᱨᱜᱟᱹᱱ, ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ-ᱟᱛᱳ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ }} **ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ** (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ **ᱥᱟᱨᱱᱟ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ** ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱟᱨ ᱫᱟᱲᱮ- traditional ᱜᱩᱨᱩ (Traditional Religious & Healing Specialist) ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ, ᱚᱲᱟᱜ-ᱟᱛᱳ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ, ᱫᱩᱠᱷ-ᱠᱚᱥᱴᱚ ᱟᱨ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮ (Evil spirits) ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ ᱣᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱮᱱᱮᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ᱾<ref> Santali Ritual Healing Practices and the Role of Buku Gurus, Tribal Cultural Research Institute, Page 85.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱮᱱᱮᱢ == * ** traditional ᱴᱷᱟᱶ:** ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱚᱱᱠᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱮᱵᱟ- traditional structures, ᱢᱚᱱᱛᱚᱨ- traditional, ᱟᱨ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱨᱟᱱ-ᱢᱩᱨᱜᱟᱹᱱ (Traditional Herbal Medicine) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱮᱭᱟᱱ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚᱭᱟ᱾ * ** traditional knowledge:** ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱚᱸᱡᱚᱱ- traditional, ᱡᱟᱹᱫᱩ- traditional ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱠᱩᱥᱤ ᱚᱪᱚ ᱠᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱟᱨ ᱵᱮ traditional standard ᱟ᱾ == ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ == 1. ** ᱟᱛᱳ ᱟᱨ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ:** ᱟᱛᱳ ᱨᱮ ᱨᱩᱣᱟᱹ-ᱦᱟᱥᱩ ᱥᱮ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱦᱚᱭ- traditional ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱ ᱠᱷᱟᱱ, ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱚᱱᱟ ᱠᱚ ᱥᱟᱦᱟᱭᱟ᱾ 2. ** ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ:** ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱠᱩᱥᱤ ᱚᱪᱚ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱤᱸᱫᱩᱨ, ᱟᱫᱣᱟ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱛᱮ ᱯᱩᱡᱟ- traditional ᱠᱚ ᱮᱢᱟ ᱠᱚᱣᱟ᱾ 3. ** ᱪᱮᱛᱮᱫ ᱠᱚ ᱥᱮᱪᱮᱫ:** ᱠᱟᱨᱟᱢ, ᱫᱟᱸᱥᱟᱭ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱱᱟᱣᱟ ᱪᱮᱛᱮᱫ (Disciples) ᱠᱚ visual/ spiritual knowledge ᱠᱚ ᱪᱟᱞ ᱟᱠᱚᱣᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱜᱮᱭᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱚᱱ ᱨᱮ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ, ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱫᱚᱦᱚᱭ ᱨᱮ standard support sequence ᱠᱚ ᱮᱢᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Folk Medicine and Religious Beliefs of Santals, Cultural Heritage Series, Page 101. * * Traditional Healers and Gurus in Sarnaism, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ ᱠᱟᱹᱢᱨᱩ ᱜᱩᱨᱩ ]] * [[ ᱱᱟᱭᱠᱮ ]] * [[ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ]] * [[ ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ]] el7z9lnbtmwuls4i8zkm59fvvrmk1tl ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ 1 37476 195310 2026-07-20T18:41:04Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195310 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱥᱩᱱᱛᱩᱵᱩᱠᱩᱡ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 0 37477 195311 2026-07-20T18:41:07Z RohitSonkar.nandulia 8910 "{{Infobox | title = ᱥᱩᱱᱛᱩᱵᱩᱠᱩᱡ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱥᱩᱱᱛᱩᱵᱩᱠᱩᱡ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195311 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ᱥᱩᱱᱛᱩᱵᱩᱠᱩᱡ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱥᱩᱱᱛᱩᱵᱩᱠᱩᱡ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱱᱟᱜ ᱟᱨ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ ᱟᱨ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾ == ᱵᱤᱥᱮᱥᱛᱟ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ == ᱥᱩᱱᱛᱩᱵᱩᱠᱩᱡ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱞ ᱛᱮ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱚᱱᱮ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱪᱚᱭᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱫᱚᱦᱚᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱛᱷᱚᱠ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱩᱯ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱜᱮᱭᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫੋ ᱱᱟᱶᱟ ᱯᱤᱲᱦᱤ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱢᱚᱱᱮ ᱮ ᱢᱩᱦᱤᱛ ᱮᱫᱟ ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * ᱠᱨᱤᱥᱱᱚ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱴᱩᱰᱩ, *ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱢᱚᱱᱚᱢ ᱟᱨ ᱦᱟᱨᱟ*, ᱒᱐᱒᱐ ᱾ [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ]] [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] j2866gedaz4br67s6lb3ze5cxlf0l4d ᱜᱷᱳᱜᱷᱳᱨᱟᱱᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 0 37478 195313 2026-07-20T18:42:32Z RohitSonkar.nandulia 8910 "{{Infobox | title = ᱜᱷᱳᱜᱷᱳᱨᱟᱱᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱜᱷᱳᱜᱷᱳᱨᱟᱱᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱟᱹᱥᱠ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195313 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ᱜᱷᱳᱜᱷᱳᱨᱟᱱᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱜᱷᱳᱜᱷᱳᱨᱟᱱᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱱᱟᱜ ᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱠᱩᱥᱤᱭᱟᱜ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱞ ᱛᱮ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ, ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱨᱚᱢᱚᱡᱽ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ ᱟᱨ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡᱟ᱾ == ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱥᱮᱥᱛᱟ == ᱜᱷᱳᱜᱷᱳᱨᱟᱱᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞ ᱟᱨ ᱟᱲᱟᱝ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱚᱲᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱛᱟᱞ ᱢᱤᱞᱟָᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ ᱟᱨ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱦᱟ ᱟᱨ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱮ ᱩᱫᱩᱜᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱜᱷᱳᱜᱷᱳᱨᱟᱱᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱭ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱫᱚᱦᱚᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱟᱭᱟᱱ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱚᱝᱥᱚ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * ᱠᱨᱤᱥᱱᱚ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱴᱩᱰᱩ, *ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱢᱚᱱᱚᱢ ᱟᱨ ᱦᱟᱨᱟ*, ᱒᱐᱒᱐. [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ]] [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] pk7u0he1d2avl71ko25dhsrtj6zilci ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ 0 37479 195314 2026-07-20T18:42:36Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox religious biography | name = ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱣᱟ-ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ (Kolean Guru) | title = ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ / ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱦᱟᱲᱟᱢ | religion..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195314 wikitext text/x-wiki ## ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ (ᱵᱚᱸᱜᱟᱥᱮᱵᱟ) {{Infobox religious biography | name = ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱣᱟ-ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱜᱩᱨᱩ (Kolean Guru) | title = ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ / ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱦᱟᱲᱟᱢ | religion = ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ | role = ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱱᱟᱜᱟᱢ, ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱞᱟᱹᱭ-ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱡ | region = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱢᱟᱱᱵᱷᱩᱢ / ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱯᱟᱨᱜᱟᱱᱟ) | culture = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ (Santal) | key_traditions= ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱨᱮᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ, ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱵᱤᱱᱛᱤ, ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ }} **ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ** (ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ **ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱦᱟᱲᱟᱢ** ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱵᱟᱲᱟᱭᱮᱭᱟ) ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ, ᱥᱮᱨᱣᱟ-ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱟᱨ **ᱥᱟᱨᱱᱟ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ** ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ, ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱟᱨ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱜᱩᱨᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱵᱤᱱᱛᱤ, ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ (Origin and Migration History), ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱠᱚ ᱢᱚᱪᱟ- traditional ᱛᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱟᱛᱮ ᱚᱞ ᱵᱮᱞ ᱨᱮ ᱟᱹᱜᱩᱭ ᱨᱮ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱮᱱᱮᱢ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱜᱮᱭᱟ᱾ ᱑᱘᱘᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ L.O. Skrefsrud ᱫ we ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ ᱣᱟᱜ ᱢᱚᱪᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱟᱨᱮ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱯᱩᱛᱷᱤ **"ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱨᱮᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱨᱮᱭᱟᱠ ᱠᱟᱛᱷᱟ"** (Horkoren Mare Hapramko Reyak Katha) ᱮ ᱚᱞ-ᱪᱷᱟᱯᱟ ᱞᱮᱫ-ᱟ᱾<ref> Santali Oral History and the Role of Koleyan Guru in Religious & Cultural Traditions, Tribal Cultural Research Institute, Page 108.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱱᱟᱜᱟᱢ == * ** ᱜᱩᱨᱩ ᱣᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ:** ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ ᱫᱚ ᱢᱟᱱᱵᱷᱩᱢ ᱴᱚᱴᱷᱟ (ᱯᱟᱸᱰᱨᱟ / ᱯᱟᱵᱮᱭᱟ) ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱟᱡ ᱨᱮᱱ ᱜᱩᱨᱩ ᱫᱚ **ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ** ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱡ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ, ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱚᱭ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ᱾ * ** ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱞ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱟᱹᱣᱨᱤ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ ᱜᱮ ᱢᱚᱪᱟ- traditional (Oral Tradition) ᱛᱮ ᱪᱟᱞ ᱟᱹᱜᱩ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱟᱹᱛ ᱞᱮᱫ-ᱟ᱾ == ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱢ == 1. ** ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱵᱤᱱᱛᱤ (Cosmology):** ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱪᱮᱫ ᱞᱮᱠᱟ ᱛᱮ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱮᱱᱟ, ᱦᱟᱸᱥ ᱦᱟᱸᱥᱤᱞ ᱪᱮᱬᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱤᱞᱪᱷᱩ ᱦᱟᱲᱟᱢ ᱟᱨ ᱯᱤᱞᱪᱷᱩ ᱵᱩᱰᱷᱤ ᱪᱮᱫ ᱞᱮᱠᱟ ᱛᱮ ᱠᱤᱱ ᱚᱯᱷᱮᱞ ᱮᱱᱟ— standard ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ ᱣᱟᱜ ᱵᱤᱱᱛᱤ ᱨᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ 2. ** ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ:** ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱛᱷᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ, ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ, ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ, ᱵᱟᱦᱟ, ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱨᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ design code/ ᱱᱤᱭᱚᱢ ᱠᱚ ᱪᱮᱫ ᱞᱮᱠᱟ ᱛᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱚ ᱜᱩᱨᱩ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱱᱤ ᱜᱮ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫ-ᱟ᱾ 3. ** ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱠᱷᱩᱸᱴ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱑᱒ we/᱑᱒ ᱴᱟᱝ ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ, ᱠᱷᱩᱸᱴ- traditional ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱡᱷᱤ- traditional ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱟᱹᱨᱤ (Majhi System) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱦᱚᱸ ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ ᱣᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱨᱮ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱟᱨ ᱢᱟᱱᱚᱛ == ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ **" ᱥᱮᱨ traditional ᱜᱮᱭᱟᱱ ᱨᱮᱱ ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱜᱩᱨᱩ"** ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱞᱮᱠᱷᱟᱜ-ᱟ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱞᱟᱹᱭ- traditional ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱫᱚᱦᱚ ᱮᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱜᱮ ᱱᱮᱛᱟᱨ ᱦᱚᱸ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱱᱟᱜᱟᱢ, ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ- ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱴᱷᱤᱠ- traditional ᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱟᱲᱟᱭ ᱧᱟᱢ ᱮᱫ-ᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Horkoren Mare Hapramko Reyak Katha, L.O. Skrefsrud & Kolean Guru (1887). * * Traditions and Institutions of the Santals, P.O. Bodding. * * Santali Cultural Heritage and Religious Gurus, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱨᱮᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱨᱮᱭᱟᱠ ᱠᱟᱛᱷᱟ]] * [[ ᱵᱩᱠᱩ ᱜᱩᱨᱩ ]] * [[ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱵᱤᱱᱛᱤ ]] * [[ ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ]] l19whxt4pwggfnnogkxacd4ku9ukm0e ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱠᱚᱞᱮᱭᱟᱱ ᱜᱩᱨᱩ 1 37480 195315 2026-07-20T18:43:10Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195315 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱞᱚᱠᱷᱟᱜᱩᱴᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 0 37481 195316 2026-07-20T18:44:09Z RohitSonkar.nandulia 8910 "{{Infobox | title = ᱞᱚᱠᱷᱟᱜᱩᱴᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱞᱚᱠᱷᱟᱜᱩᱴᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨ ᱥᱚ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195316 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ᱞᱚᱠᱷᱟᱜᱩᱴᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱞᱚᱠᱷᱟᱜᱩᱴᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱦᱚᱲ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱭ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱚᱝᱥᱚ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱥᱮᱥᱛᱟ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱮᱢᱚᱜ ᱵᱟᱦᱟ ᱮᱱᱮᱡ, ᱥᱚᱦᱨᱟᱭ ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱨ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮᱱᱮᱡ ᱮᱢᱟᱱ᱾ ᱞᱚᱠᱷᱟᱜᱩᱴᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ, ᱨᱚᱢᱚᱡᱽ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱯᱷᱚᱴᱮᱨ ᱠᱚᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞ ᱟᱨ ᱮᱱᱮᱡ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱩᱜᱤ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱚᱱ ᱞᱟᱜᱟᱣᱟᱱᱟᱜ ᱜᱮᱭᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱫᱚᱦᱚᱭᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱟᱨ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ]] [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] axqr62jjqj1uk96pevc9r5yyt47t220 ᱫᱟᱹᱦᱤ ᱴᱚᱱᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 0 37482 195319 2026-07-20T18:45:44Z RohitSonkar.nandulia 8910 "{{Infobox | title = ᱫᱟᱹᱦᱤ ᱴᱚᱱᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱫᱟᱹᱦᱤ ᱴᱚᱱᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱱ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195319 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ᱫᱟᱹᱦᱤ ᱴᱚᱱᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱫᱟᱹᱦᱤ ᱴᱚᱱᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱱᱟᱜ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱨ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ, ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ ᱟᱨ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡᱟ᱾ == ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱥᱮᱥᱛᱟ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱞᱮᱠᱟ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱫᱟᱹᱦᱤ ᱴᱚᱱᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱸ ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮ ᱢᱟᱹᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ, ᱫᱩᱞᱟᱹᱲ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱧᱮլᱚᱜᱼᱟ᱾ ᱮᱱᱮᱡ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞ ᱟᱨ ᱡᱟᱸᱜᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱤᱞᱟᱹᱣ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱚᱱ ᱞᱟᱜᱟᱣᱟᱱᱟᱜ ᱜᱮᱭᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ, ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱵᱟᱝᱠᱷᱟᱱ ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱵᱟᱝ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ᱾ ᱫᱟᱹᱦᱤ ᱴᱚᱱᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱦᱚᱸ ᱚᱠᱛᱚ ᱡᱟᱹᱱᱤ ᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱡᱟᱹᱱᱤ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱭ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱫੋᱦᱚᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == * ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ - ᱮᱱᱮᱡ * ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱞᱟᱭ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱯᱩᱛᱷᱤ [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ]] [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ]] 0gi75kq9niane9v8b50o9ytzoe7vq0z ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱵᱤᱥᱚᱭ ᱪᱚᱱᱰᱤ 0 37483 195321 2026-07-20T18:46:17Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱪᱚᱱᱰᱤ (ᱵᱚᱸᱜᱟ) {{Infobox deity | name = ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱪᱚᱱᱰᱤ | title = ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱪᱚᱱᱰᱤ / ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱮᱨᱣᱟ | type = ᱴᱚᱴᱷ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195321 wikitext text/x-wiki ## ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱪᱚᱱᱰᱤ (ᱵᱚᱸᱜᱟ) {{Infobox deity | name = ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱪᱚᱱᱰᱤ | title = ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱪᱚᱱᱰᱤ / ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱮᱨᱣᱟ | type = ᱴᱚᱴᱷᱟᱣᱟᱨᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ (Local / Folk Deity) | venerated_in = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ (Santal Community / Sarnaism) | region = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ, ᱚᱰᱤᱥᱟ) | festival = ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱟᱨ ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱚᱠᱛᱚ | related_deities = ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ, ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ, ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ }} **ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱪᱚᱱᱰᱤ** (ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ **ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ** ᱥᱮ **ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ ᱪᱚᱱᱰᱤ** ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱵᱟᱲᱟᱭᱮᱭᱟ) ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ **ᱥᱟᱨᱱᱟ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ** ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱣᱟ-ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟᱣᱟᱨᱤ, ᱫᱷᱚᱱ- traditional ᱟᱨ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ- traditional ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ / ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱫᱚ ᱚᱲᱟᱜ-ᱫᱩᱣᱟᱹᱨ, ᱫᱷᱚᱱ- traditional, ᱟᱨ ᱥᱤᱢᱟᱹ- traditional ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱥᱮᱵᱟ- traditional ᱟ᱾<ref> Santali Religious Customs and Folk Deities, Tribal Cultural Research Institute, Page 76.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱢᱮᱱᱮᱛ == * ** ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱣᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱫᱚ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱷᱚᱱ- ᱥᱚᱢᱯᱚᱛᱤ, ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱨ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱱ ᱫᱮᱣ/ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱮᱭᱟ᱾ * ** traditional ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ:** ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱫᱚ ᱚᱲᱟᱜ structure ᱨᱮ, ᱠᱷᱮᱛ- traditional ᱨᱮ ᱥᱮ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮ, ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮ (Evil forces) ᱠᱷᱚᱱ ᱚᱲᱟᱜ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱱ- cross structure ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱟᱭᱟ᱾ == ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ == 1. ** ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱟᱨ ᱯᱩᱡᱟ:** ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱫᱚ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱥᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱹᱞᱤᱠ ᱛᱤ ᱛᱮ ᱥᱤᱸᱫᱩᱨ, ᱟᱫᱣᱟ ᱪᱟᱣᱞᱮ, ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱛᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱮᱢ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ 2. ** ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ:** ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱩᱥᱤ ᱚᱪᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱤᱢ- ᱠᱟᱰᱟ ᱥᱮ ᱮᱴᱟᱜ traditional offerings ᱠᱚ positioning code ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱮᱢᱟ ᱠᱚᱣᱟ᱾ 3. ** ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ:** ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱫᱷᱚᱱ- classical ᱵᱟ we- stack ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱨ structure security ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱚ ᱠᱚᱭ- ᱡᱚᱦᱟᱨᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱚᱱ ᱨᱮ ᱫᱷᱚᱱ- structure ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱟᱱᱟᱴ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ traditional ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Traditional Beliefs and Folk Gods of Santals, Cultural Heritage Series, Page 94. * * Folk Deities in Sarnaism, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ]] * [[ ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ ]] * [[ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ]] * [[ ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ]] tao85tsr5z9dbwqbh8vexxt3z70wg06 ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱫᱷᱚᱱ ᱠᱩᱫᱤᱨᱟ ᱵᱤᱥᱚᱭ ᱪᱚᱱᱰᱤ 1 37484 195322 2026-07-20T18:46:55Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195322 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱪᱩᱢ-ᱪᱩᱢᱵᱟᱹ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 0 37485 195323 2026-07-20T18:47:35Z RohitSonkar.nandulia 8910 "{{Infobox | title = ᱪᱩᱢ-ᱪᱩᱢᱵᱟᱹ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱪᱩᱢ-ᱪᱩᱢᱵᱟᱹ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱱᱟᱜ ᱟᱨ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195323 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = ᱪᱩᱢ-ᱪᱩᱢᱵᱟᱹ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ | image = | caption = | genre = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] | language = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | origin = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ }} '''ᱪᱩᱢ-ᱪᱩᱢᱵᱟᱹ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ''' ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱱᱟᱜ ᱟᱨ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱞ ᱛᱮ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ-ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ ᱟᱨ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ ᱟᱨ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡᱟ ᱾ == ᱵᱤᱥᱮᱥᱛᱟ == ᱪᱩᱢ-ᱪᱩᱢᱵᱟᱹ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞ ᱟᱨ ᱪᱷᱚᱸᱫᱽ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱚᱱ ᱞᱟᱜᱟᱣᱟᱱᱟᱜ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱚᱲᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱦᱟ ᱥᱟᱶ ᱛᱟᱞ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱨ ᱨᱚᱢᱚᱡᱽ ᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱭ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱫᱚᱦᱚᱭ ᱨᱮ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱷᱩᱢᱤᱠᱟᱭ ᱛᱚᱨᱟᱣᱟ ᱾ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱯᱩᱱᱟᱹᱭ ᱠᱚᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱛᱮ ᱟᱹᱛᱩ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱫᱚ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱛᱮ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱮᱱᱮᱡ]] [[Category:ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱦᱚᱲ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] 3bemtx9ezqql7qgk0o9gcsv70bsyibu ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱪᱩᱢ-ᱪᱩᱢᱵᱟᱹ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 1 37486 195324 2026-07-20T18:48:59Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195324 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱫᱟᱹᱦᱤ ᱴᱚᱱᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 1 37487 195325 2026-07-20T18:49:23Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195325 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱞᱚᱠᱷᱟᱜᱩᱴᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 1 37488 195326 2026-07-20T18:49:45Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195326 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱣᱟᱹᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱭ ᱪᱚᱱᱰᱤ 0 37489 195327 2026-07-20T18:49:53Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱟᱹᱣᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ (ᱵᱚᱸᱜᱟ) {{Infobox deity | name = ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱟᱹᱣᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ | title = ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱟᱹᱣᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ / ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱮ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195327 wikitext text/x-wiki ## ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱟᱹᱣᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ (ᱵᱚᱸᱜᱟ) {{Infobox deity | name = ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱟᱹᱣᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ | title = ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱟᱹᱣᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ / ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱮᱨᱣᱟ | type = ᱴᱚᱴᱷᱟᱣᱟᱨᱤ / ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ (Folk / Local Deity) | venerated_in = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ (Santal Community / Sarnaism) | region = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ, ᱚᱰᱤᱥᱟ) | festival = ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱟᱨ ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱚᱠᱛᱚ | related_deities = ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ, ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ, ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ }} **ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱟᱹᱣᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ** ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ **ᱥᱟᱨᱱᱟ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ** ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱣᱟ-ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟᱣᱟᱨᱤ ᱟᱨ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ- traditional ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱫᱚ ᱟᱛᱳ- traditional, ᱥᱤᱢᱟᱹ- traditional ᱟᱨ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮ (Evil forces/Visak) ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱥᱮᱵᱟ- traditional ᱟ᱾<ref> Santali Religious Customs and Folk Deities, Tribal Cultural Research Institute, Page 82.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱢᱮᱱᱮᱛ == * ** ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱣᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱟᱹᱣᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱫᱚ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱟᱨ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱦᱚᱭ- traditional ᱟᱨ ᱵᱤᱥ (Poisonous/evil influences) ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱮᱢᱚᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱮᱭᱟ᱾ * ** traditional ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ:** ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱫᱚ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮ ᱥᱮ ᱵᱤᱨ- traditional ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ, ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱟᱨ ᱰᱟᱝᱨᱤ-ᱠᱟᱰᱟ ᱠᱚ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱟᱭᱟ᱾ == ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ == 1. ** ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱟᱨ ᱯᱩᱡᱟ:** ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱟᱹᱣᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱫᱚ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱥᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱹᱞᱤᱠ ᱛᱤ ᱛᱮ ᱥᱤᱸᱫᱩᱨ, ᱟᱫᱣᱟ ᱪᱟᱣᱞᱮ, ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱛᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱮᱢ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ 2. ** ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ:** ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱩᱥᱤ ᱚᱪᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱤᱢ- traditional ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱛᱮ ᱫᱟ formal/ ᱫᱟ core ᱪᱳᱰᱳᱨ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ 3. ** ᱟᱛᱳ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ:** ᱟᱛᱳ ᱨᱮ ᱨᱩᱣᱟᱹ- traditional ᱟᱨ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱟᱱᱟᱴ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱚ ᱠᱚᱭ- ᱡᱚᱦᱟᱨᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱟᱹᱣᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱚᱱ ᱨᱮ ᱟᱛᱳ- ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ traditional ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Traditional Beliefs and Folk Gods of Santals, Cultural Heritage Series, Page 98. * * Folk Deities in Sarnaism, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ]] * [[ ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ ]] * [[ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ]] * [[ ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ]] 814yvjlzl5o9g6x7alejgnab4smy1s4 ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱜᱷᱳᱜᱷᱳᱨᱟᱱᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 1 37490 195328 2026-07-20T18:50:05Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195328 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱥᱩᱱᱛᱩᱵᱩᱠᱩᱡ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ 1 37491 195329 2026-07-20T18:50:25Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195329 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱛᱩᱥ ᱠᱩᱣᱟᱹᱨᱤ ᱵᱤᱥᱚᱭ ᱪᱚᱱᱰᱤ 1 37492 195330 2026-07-20T18:50:34Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195330 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱦᱩᱨᱩᱛ ᱠᱷᱩᱱᱴᱩᱛ 1 37493 195331 2026-07-20T18:50:51Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195331 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱨᱩᱸᱰᱟᱹ ᱨᱚᱯᱚᱵᱽ 1 37494 195332 2026-07-20T18:51:14Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195332 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱯᱷᱤᱨᱠᱟᱹᱞ ᱮᱱᱮᱡ 1 37495 195333 2026-07-20T18:51:32Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195333 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱦᱩᱲᱩ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱥᱮᱨᱮᱧ 1 37496 195334 2026-07-20T18:51:50Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195334 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱡᱟᱛᱨᱟ ᱮᱱᱮᱡ 1 37497 195335 2026-07-20T18:52:17Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195335 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱜᱚᱸᱥᱟᱬᱮ 1 37498 195336 2026-07-20T18:52:35Z RohitSonkar.nandulia 8910 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195336 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱭ ᱪᱚᱱᱰᱤ 0 37499 195337 2026-07-20T18:52:45Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ (ᱵᱚᱸᱜᱟ) {{Infobox deity | name = ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ | title = ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ / ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱮᱨᱣᱟ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195337 wikitext text/x-wiki ## ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ (ᱵᱚᱸᱜᱟ) {{Infobox deity | name = ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ | title = ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ / ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱮᱨᱣᱟ | type = ᱴᱚᱴᱷᱟᱣᱟᱨᱤ / ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ (Folk / Local Deity) | venerated_in = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ (Santal Community / Sarnaism) | region = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ, ᱚᱰᱤᱥᱟ) | festival = ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱟᱨ ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱚᱠᱛᱚ | related_deities = ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ, ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ, ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ }} **ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ** ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ **ᱥᱟᱨᱱᱟ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ** ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱣᱟ-ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟᱣᱟᱨᱤ ᱟᱨ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ- traditional ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱫᱚ ᱟᱛᱳ- traditional, ᱥᱤᱢᱟᱹ- traditional ᱟᱨ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮ (Evil forces/Visak) ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱥᱮᱵᱟ- traditional ᱟ᱾<ref> Santali Religious Customs and Folk Deities, Tribal Cultural Research Institute, Page 86.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱢᱮᱱᱮᱛ == * ** ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱣᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱫᱚ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱟᱨ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱦᱚᱭ- traditional ᱟᱨ ᱵᱤᱥ (Poisonous/evil influences) ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱮᱢᱚᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱮᱭᱟ᱾ * ** traditional ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ:** ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱫᱚ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮ ᱥᱮ ᱵᱤᱨ- traditional ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ, ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱟᱨ ᱰᱟᱝᱨᱤ-ᱠᱟᱰᱟ ᱠᱚ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱟᱭᱟ᱾ == ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ == 1. ** ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱟᱨ ᱯᱩᱡᱟ:** ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱫᱚ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱥᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱹᱞᱤᱠ ᱛᱤ ᱛᱮ ᱥᱤᱸᱫᱩᱨ, ᱟᱫᱣᱟ ᱪᱟᱣᱞᱮ, ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱛᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱮᱢ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ 2. ** ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ:** ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱩᱥᱤ ᱚᱪᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱤᱢ- traditional ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱛᱮ ᱫᱟ formal/ ᱫᱟ core ᱪᱳᱰᱳᱨ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ 3. ** ᱟᱛᱳ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ:** ᱟᱛᱳ ᱨᱮ ᱨᱩᱣᱟᱹ- traditional ᱟᱨ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱟᱱᱟᱴ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱚ ᱠᱚᱭ- ᱡᱚᱦᱟᱨᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱚᱱ ᱨᱮ ᱟᱛᱳ- ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ traditional ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Traditional Beliefs and Folk Gods of Santals, Cultural Heritage Series, Page 102. * * Folk Deities in Sarnaism, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ]] * [[ ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ ]] * [[ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ]] * [[ ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ]] 435pl2fdz6t3uh38ie1f3yos1p9fpfn ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱨᱟᱝᱜᱟ ᱦᱟᱲᱤ ᱵᱤᱥᱚᱭ ᱪᱚᱱᱰᱤ 1 37500 195338 2026-07-20T18:53:18Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195338 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱭ ᱪᱚᱱᱰᱤ 0 37501 195339 2026-07-20T18:55:45Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 "## ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ (ᱵᱚᱸᱜᱟ) {{Infobox deity | name = ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ | title = ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ / ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱮᱨᱣᱟ | t..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195339 wikitext text/x-wiki ## ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ (ᱵᱚᱸᱜᱟ) {{Infobox deity | name = ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ | title = ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ / ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ | image = | caption = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱮᱨᱣᱟ | type = ᱴᱚᱴᱷᱟᱣᱟᱨᱤ / ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ (Folk / Local Deity) | venerated_in = ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ (Santal Community / Sarnaism) | region = ᱥᱤᱧᱚᱛ (ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ, ᱚᱰᱤᱥᱟ) | festival = ᱵᱚᱸᱜᱟ-ᱵᱩᱨᱩ ᱟᱨ ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱚᱠᱛᱚ | related_deities = ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ, ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ, ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ }} **ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ** ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ **ᱥᱟᱨᱱᱟ / ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ** ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱣᱟ-ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟᱣᱟᱨᱤ ᱟᱨ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ-ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ᱾ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱫᱚ ᱟᱛᱳ-ᱥᱤᱢᱟᱹ, ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱟᱨ ᱵᱤᱨ-ᱵᱩᱨᱩ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮ (Evil forces/Visak) ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱥᱮᱵᱟ-ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱟᱠᱚᱣᱟ᱾<ref> Santali Religious Customs and Folk Deities, Tribal Cultural Research Institute, Page 90.</ref> == ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱟᱨ ᱢᱮᱱᱮᱛ == * **ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱣᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ:** ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱫᱚ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱢᱟᱹ, ᱦᱚᱨ-ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱟᱨ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱦᱚᱭ-ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱟᱨ ᱵᱤᱥ (Poisonous/evil influences) ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱮᱢᱚᱜ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱮᱭᱟ᱾ * **ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ:** ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱫᱚ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮ ᱥᱮ ᱜᱟᱲ-ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ, ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱟᱨ ᱰᱟᱝᱨᱤ-ᱠᱟᱰᱟ ᱠᱚ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱟᱭᱟ᱾ == ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱹᱨᱤ == 1. **ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱟᱨ ᱯᱩᱡᱟ:** ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱫᱚ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱩᱰᱟᱹᱢ ᱱᱟᱭᱠᱮ ᱥᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱹᱞᱤᱠ ᱛᱤ ᱛᱮ ᱥᱤᱸᱫᱩᱨ, ᱟᱫᱣᱟ ᱪᱟᱣᱞᱮ, ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱛᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱮᱢ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ 2. **ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ:** ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱩᱥᱤ ᱚᱪᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱤᱢ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱷᱩᱲᱩᱡ ᱛᱮ ᱫᱟ formal/ ᱫᱟ core ᱪᱳᱰᱳᱨ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ᱾ 3. **ᱟᱛᱳ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ:** ᱟᱛᱳ ᱨᱮ ᱨᱩᱣᱟᱹ-ᱦᱟᱥᱩ ᱟᱨ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱟᱱᱟᱴ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱩᱭ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱚ ᱠᱚᱭ-ᱡᱚᱦᱟᱨᱟ᱾ == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱮᱛ == ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱠ ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱚᱱ ᱨᱮ ᱟᱛᱳ-ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == <references /> * * Traditional Beliefs and Folk Gods of Santals, Cultural Heritage Series, Page 106. * * Folk Deities in Sarnaism, Tribal Research Institute. == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * [[ᱪᱚᱱᱰᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ]] * [[ᱠᱩᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱚᱸᱜᱟ]] * [[ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱮᱵᱟ]] * [[ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] iy1mh8zfajy5tul9e47kottw9klcp96 ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱪᱟᱞᱚᱱᱥᱤᱱᱤ ᱵᱤᱥᱚᱭ ᱪᱚᱱᱰᱤ 1 37502 195340 2026-07-20T18:56:24Z ᱥᱩᱠᱚᱞ ᱵᱟᱥᱠᱤ 8638 https://fountain.toolforge.org/editathons/wp25sat 195340 wikitext text/x-wiki {{wp25sat}} qhzngueepknbo901wcfy4m1qd7se8vs ᱨᱟᱭ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ 0 37503 195353 2026-07-21T12:35:39Z MT731 2184 "{{Infobox settlement | name = ᱨᱟᱭ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India3 | pushpin_label_position = right | pushpin_map_..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195353 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱨᱟᱭ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India3 | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.6851|N|85.0535|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱨᱟᱺᱪᱤ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = ᱯᱷᱮᱰᱨᱟᱞ ᱰᱮᱢᱚᱠᱨᱮᱥᱤ | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 5.85 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 6977 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ (*ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱠᱷᱮᱞᱟᱨᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ#ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱧᱮᱞ ᱢᱮ) | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱙᱒᱑᱐ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱓᱐ | registration_plate = JH 01 | blank1_name_sec1 = ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ | blank1_info_sec1 = ᱗᱗.᱑᱗% | blank2_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱨᱟᱺᱪᱤ]] | blank3_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank3_info_sec1 = [[ᱠᱟᱸᱠᱮ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱠᱟᱸᱠᱮ]] | website = {{URL|ranchi.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱨᱟᱭ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱠᱷᱮᱞᱟᱨᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱠᱷᱮᱞᱟᱨᱤ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ]] ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=450| height=350| zoom=9 | coord={{coord|23|23|0|N|85|25|0|E}}| float=left|caption='''ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, N: ᱯᱩᱲᱥᱤ, T: ᱧᱮᱞᱡᱚᱝ ᱛᱟᱞᱢᱟ, D: ᱰᱮᱢ, H: ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ/ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱛᱟᱞᱢᱟ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|24|26|N|85|29|6|E}} | label-pos1=right|label1= ᱟᱱᱜᱟᱲᱟ | numbered1=R| mark-title1=[[ᱟᱱᱜᱟᱲᱟ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (R)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #C40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|32|53|N|84|55|25|E}} | label-pos2=right|label2= ᱵᱟᱞᱥᱳᱠᱨᱟ| numbered2=R| mark-title2=[[ᱵᱟᱞᱥᱳᱠᱨᱟ]] (R) |mark-coord3={{coord|23|18|5|N|85|0|56|E}} | label-pos3=right|label3= ᱵᱮᱲᱳ| numbered3=R| mark-title3=[[ᱵᱮᱲᱳ, ᱥᱤᱧᱚᱛ]] (R) |mark-coord4={{coord|23|34|28|N|85|7|53|E}} | label-pos4=right|label4= ᱵᱩᱲᱢᱩ| numbered4=R| mark-title4=[[ᱵᱩᱲᱢᱩ]] (R) |mark-coord5={{coord|23|30|44|N|84|58|35|E}} | label-pos5=right|label5= ᱪᱟᱱᱦᱳ| numbered5=R| mark-title5=[[ᱪᱟᱱᱦᱳ]] (R) |mark-coord6={{coord|23|34|43|N|85|31|2|E}} | label-pos6=left|label6= ᱪᱩᱴᱩᱯᱟᱞᱩ| numbered6=R| mark-title6=[[ᱪᱩᱴᱩᱯᱟᱞᱩ]] (R) |mark-coord7={{coord|23|40|5|N|85|1|20|E}} | label-pos7=right|label7= ᱰᱟᱠᱨᱟ| numbered7=R| mark-title7=[[ᱰᱟᱠᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (R) |mark-coord8={{coord|23|21|24|N|85|7|21|E}} | label-pos8=top|label8= ᱤᱴᱠᱤ| numbered8=R| mark-title8=[[ᱤᱴᱠᱤ, ᱥᱤᱧᱚᱛ]] (R) |mark-coord9={{coord|23|6|45|N|84|56|32|E}} | label-pos9=right|label9= ᱞᱟᱯᱩᱝ| numbered9=R| mark-title9=[[ᱞᱟᱯᱩᱝ]] (R) |mark-coord10={{coord|23|27|47|N|85|5|29|E}} | label-pos10=left|label10= ᱢᱟᱱᱰᱟᱨ| numbered10=R| mark-title10=[[ᱢᱟᱱᱰᱟᱨ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (R) |mark-coord11={{coord|23|26|5|N|85|24|44|E}} | label-pos11=right|label11= ᱢᱮᱥᱨᱟ| numbered11=R| mark-title11=[[ᱢᱮᱥᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (R) |mark-coord12={{coord|23|19|20|N|85|11|0|E}} | label-pos12=left|label12= ᱱᱟᱜᱽᱨᱤ| numbered12=R| mark-title12=[[ᱱᱟᱜᱽᱨᱤ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (R) |mark-coord13={{coord|23|29|30|N|85|29|0|E}} | label-pos13=left|label13= ᱚᱨᱢᱟᱱᱡᱷᱤ| numbered13=R| mark-title13=[[ᱚᱨᱢᱟᱱᱡᱷᱤ]] (R) |mark-coord14={{coord|23|15|55|N|85|38|40|E}} | label-pos14=top|label14= ᱨᱟᱦᱮ| numbered14=R| mark-title14=[[ᱨᱟᱦᱮ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (R) |mark-coord15={{coord|23|21|1|N|85|51|4|E}} | label-pos15=left|label15= ᱥᱤᱞᱞᱤ| numbered15=R| mark-title15=[[ᱥᱤᱞᱞᱤ]] (R) |mark-coord16={{coord|23|12|13|N|85|42|26|E}} | label-pos16=right|label16= ᱥᱳᱱᱟᱦᱟᱛᱩ| numbered16=R| mark-title16=[[ᱥᱳᱱᱟᱦᱟᱛᱩ]] (R) |mark-coord17={{coord|23|3|15|N|85|39|19|E}} | label-pos17=right|label17= ᱛᱟᱢᱟᱲ| numbered17=R| mark-title17=[[ᱛᱟᱢᱟᱲ, ᱥᱤᱧᱚᱛ]] (R) |mark-coord18={{coord|23|16|40|N|85|18|30|E}} | label-pos18=right|label18= ᱦᱟᱴᱤᱭᱟ| numbered18=R| mark-title18=[[ᱦᱟᱴᱤᱭᱟ]] (R) |mark-coord19={{coord|23|21|6|N|85|19|12|E}} | label-pos19=left|label19=ᱨᱟᱺᱪᱤ| numbered19=M| mark-title19= [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (M) |label-size19=12 |label-color19=#800000 |mark-coord20={{coord|23|10|12|N|85|34|48|E}} | label-pos20=top|label20=ᱵᱩᱱᱰᱩ| numbered20=M| mark-title20= [[ᱵᱩᱱᱰᱩ]] (M) |label-color20=#800000 |mark-coord21={{coord|23|21|25|N|85|24|15|E}} | label-pos21=right|label21= ᱟᱨᱟ | numbered21=CT| mark-title21= [[ᱟᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱟᱨᱟ]] (CT) |shape-color21=black| label-size21=13|label-color21=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord22={{coord|23|25|50|N|85|20|40|E}} | label-pos22=top|label22= ᱟᱨᱥᱟᱱᱰᱮ | numbered22=CT| mark-title22= [[ᱟᱨᱥᱟᱱᱰᱮ]] (CT) |shape-color22= #A40000 |mark-coord23={{coord|23|18|20|N|85|22|11|E}} | label-pos23=right|label23= ᱵᱟᱨᱜᱟᱨᱶᱟ | numbered23=CT| mark-title23=[[ᱵᱟᱨᱜᱟᱨᱶᱟ]] (CT) |shape-color23= #A40000 |mark-coord24={{coord|23|39|40|N|85|0|16|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱤᱥᱨᱟᱢᱯᱩᱨ | numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱤᱥᱨᱟᱢᱯᱩᱨ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (CT) |shape-color24= #A40000 |mark-coord25={{coord|23|41|55|N|85|1|11|E}} | label-pos25=left|label25= ᱪᱩᱨᱤ | numbered25=CT| mark-title25=[[ᱪᱩᱨᱤ]] (CT) |shape-color25= #A40000 |mark-coord26={{coord|23|27|46|N|85|26|32|E}} | label-pos26=right|label26= ᱤᱨᱵᱟ | numbered26=CT| mark-title26=[[ᱤᱨᱵᱟ]] (CT) |shape-color26= #A40000 |mark-coord27={{coord|23|26|8|N|85|18|20|E}} | label-pos27=bottom|label27= ᱠᱟᱸᱠᱮ | numbered27=CT| mark-title27=[[ᱠᱟᱸᱠᱮ]] (CT) |shape-color27= #A40000 |mark-coord28={{coord|23|38|10|N|84|59|0|E}} | label-pos28=bottom|label28= ᱠᱷᱮᱞᱟᱲᱤ | numbered28=CT| mark-title28=[[ᱠᱷᱮᱞᱟᱲᱤ]] (CT) |shape-color28= #A40000 |mark-coord29={{coord|23|23|44|N|85|51|41|E}} | label-pos29=left|label29= ᱢᱩᱨᱤ | numbered29=CT| mark-title29=[[ᱢᱩᱨᱤ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (CT) |shape-color29= #A40000 |mark-coord30={{coord|23|19|50|N|85|22|36|E}} | label-pos30=right|label30= ᱱᱟᱢᱠᱩᱢ | numbered30=N| mark-title30=[[ᱱᱟᱢᱠᱩᱢ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (N) |shape-color30=#C42222 |mark-coord31={{coord|23|25|13|N|85|13|14|E}} | label-pos31=top|label31= ᱨᱟᱛᱩ | numbered31=CT| mark-title31= [[ᱨᱟᱛᱩ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (CT) |shape-color31= #A40000 |mark-coord32={{coord|23|42|36|N|85|3|12|E}} | label-pos32=right|label32= ᱨᱟᱭ | numbered32=CT| mark-title32= ᱨᱟᱭ (CT) |shape-color32= #A40000 |mark-coord33={{coord|23|22|57|N|85|25|44|E}} | label-pos33=right|label33= ᱴᱟᱴᱤ | numbered33=CT| mark-title33=[[ᱴᱟᱴᱤ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (CT) |shape-color33= #A40000 |mark-coord34={{coord|23|19|20|N|85|14|10|E}} | label-pos34=bottom|label34= ᱴᱩᱱᱰᱩᱞ | numbered34=CT| mark-title34=[[ᱴᱩᱱᱰᱩᱞ]] (CT) |shape-color34= #A40000 |mark-coord35={{coord|23|27|4|N|85|41|36|E}} | label-pos35= bottom|label35=ᱦᱩᱸᱰᱨᱩ |labela35= Falls| numbered35=T| mark-title35= [[ᱦᱩᱸᱰᱨᱩ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] (T) |shape-color35= #74C365 |mark-coord36={{coord|23|20|30|N|85|36|30|E}} | label-pos36=right|label36=ᱡᱳᱱᱦᱟ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ| numbered36=T| mark-title36= [[ᱡᱳᱱᱦᱟ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] (T) |shape-color36= #74C365 |mark-coord37={{coord|23|8|46|N|85|28|2|E}} | label-pos37=left|label37=ᱫᱚᱥᱚᱢ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ| numbered37=T| mark-title37= [[ᱫᱚᱥᱚᱢ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] (T) |shape-color37= #74C365 |mark-coord38={{coord|23|27|34|N|85|32|40|E}}| label38= ᱜᱮᱛᱟᱞᱥᱩᱫᱽ |labela38= ᱰᱮᱢ| label-color38 = #C42222 | label-angle38=0| label-pos38=right| label-size38=11| mark-size38=12| numbered38=D|mark-title38 =[[ᱜᱮᱛᱟᱞᱥᱩᱫᱽ ᱰᱮᱢ]]| shape-color38=#C42222 |mark-coord39={{coord|23|28|0|N|85|48|0|E}} |label39= ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ |labela39= River |label-color39 = #77A1CB| label-angle39= 5| label-pos39=top| label-size39=10| mark-size39=0| mark-title39 =none |mark-coord40={{coord|23|16|0|N|85|46|0|E}} |label40= Raru |labela40= ᱜᱟᱰᱟ |label-color40 = #77A1CB| label-angle40= 10| label-pos40=top| label-size40=10| mark-size40=0| mark-title40 =none |mark-coord41={{coord|23|5|20|N|85|43|0|E}} |label41= ᱠᱟᱸᱪᱤ |labela41= ᱜᱟᱰᱟ |label-color41 = #77A1CB| label-angle41= -25| label-pos41=top| label-size41=10| mark-size41=0| mark-title41 =none |mark-coord42={{coord|22|58|0|N|85|48|0|E}} |label42= ᱠᱷᱟᱲᱟᱝ |labela42= ᱜᱟᱰᱟ |label-color42 = #77A1CB| label-angle42= 5| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|29|40|N|85|37|0|E}} |label43= ᱵᱷᱟᱭᱨᱟᱵᱷᱤ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ |label-color43 = #77A1CB| label-angle43= -10| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|42|20|N|85|9|0|E}} |label44= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ |label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 0| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |mark-coord45={{coord|23|24|0|N|84|55|0|E}} |label45= ᱠᱩᱭᱞᱤ |labela45= ᱜᱟᱰᱟ |label-color45 = #77A1CB| label-angle45= 0| label-pos45=top| label-size45=10| mark-size45=0| mark-title45 =none |mark-coord46={{coord|23|38|20|N|85|1|20|E}} | label-pos46=right|label46=CCL ᱠᱚᱧᱮ|labela46= ᱠᱟᱨᱟᱱᱯᱩᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ |numbered46=0 | mark-title46=[[ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱟᱨᱟᱱᱯᱩᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] | label-size46=12| shape-color46=#AA6666 |mark-coord47={{coord|23|23|18|N|84|57|45|E}} | label-pos47=left|label47= ᱱᱟᱨᱠᱳᱯᱤ| numbered47=R| mark-title47=[[ᱱᱟᱨᱠᱳᱯᱤ]] (R) |mark-coord48={{coord|23|31|17|N|85|17|29|E}} | label-pos48=left|label48= ᱯᱤᱛᱷᱩᱨᱤᱭᱟᱹ| numbered48=R| mark-title48=[[ᱯᱤᱛᱷᱩᱨᱤᱭᱟᱹ]] (R) |mark-coord49={{coord|23|29|6|N|85|36|33|E}} | label-pos49=right|label49= ᱥᱤᱠᱤᱫᱤᱨᱤ| numbered49=R| mark-title49=[[ᱥᱤᱠᱤᱫᱤᱨᱤ]] (R) |mark-coord50={{coord|23|19|37|N|84|55|28|E}} | label-pos50=top|label50= ᱠᱷᱩᱠᱷᱨᱟᱜᱟᱲ| numbered50=H| mark-title50=[[ᱠᱷᱩᱠᱷᱨᱟᱜᱟᱲ]] (H) |arc-coordA={{coord|23|12|10|N|85|57|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-95| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱨᱟᱭ ᱫᱚ {{coord|23.6851|N|85.0535|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱠᱥᱟ ᱨᱮ [[ᱪᱷᱳᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱵᱮᱰᱟ|ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱢᱟᱪᱷᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒,᱑᱔᱐ ᱯᱷᱤᱴ ᱩᱥᱩᱞ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮ ᱜᱮ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱢᱟᱪᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱴᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱐᱐᱐ ᱯᱷᱤᱴ ᱩᱥᱩᱞ ᱨᱮ [[ᱥᱤᱞᱞᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱞᱞᱤ]], [[ᱨᱟᱦᱮ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱨᱟᱦᱮ]], [[ᱥᱚᱱᱟᱦᱟᱛᱩ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱳᱱᱟᱦᱟᱛᱩ]] ᱟᱨ [[ᱛᱟᱢᱟᱲ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱛᱟᱢᱟᱲ]] ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ-ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱑᱖ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱢᱟᱪᱷᱟ ᱨᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱩᱨᱩ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱜᱟᱰᱟ, [[ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ ᱜᱟᱰᱟ|ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ]], [[ᱨᱟᱛᱩ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱨᱟᱛᱩ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ [[ᱦᱩᱸᱰᱨᱩ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] ᱨᱮ ᱓᱐᱐ ᱯᱷᱤᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱛᱮ ᱢᱟᱪᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱟᱬᱜᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛ ᱦᱟᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf|title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII A| work= Pages 10-11: Physiography, Drainage |publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 19 September 2021}}</ref> ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱚᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱨ ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞ ᱠᱚᱞᱯᱷᱤᱞᱰᱥ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱤᱯᱟᱨᱣᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱤᱱᱟᱹᱝ ᱜᱟᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱴᱚᱴᱷᱟ, ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱜᱮ ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱚᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱠᱚᱞᱯᱷᱤᱞᱰ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱚᱨᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.centralcoalfields.in/areas/nrkpra.php | title= Central Coalfields Limited| work= Areas – North Karanpura |publisher= CCL| accessdate = 19 September 2021}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.centralcoalfields.in/areas/pprwr.php| title= Central Coalfields Limited| work= Areas – Piparwar |publisher= CCL| accessdate = 19 September 2021}}</ref> ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱘.᱘᱓% ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ - ᱕᱖.᱙% ᱟᱹᱛᱩ ᱦᱚᱲ ᱟᱨ ᱔᱓.᱑% ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱦᱚᱲ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf|title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII A| work= Pages 10-11: Physiography, Drainage |publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 19 September 2021}}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱰᱮᱢᱚᱜᱨᱟᱯᱷᱤᱠ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱨᱟᱭ ᱨᱤᱱ ᱜᱩᱴ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱖,᱙᱗᱗ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱓,᱖᱗᱗ (᱕᱓%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱓,᱓᱐᱐ (᱔᱗%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱑,᱐᱑᱐ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱟᱭ ᱨᱮ ᱚᱞ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱜᱩᱴ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱔,᱖᱐᱕ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱗᱗.᱑᱗%) ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2019_PART_B_DCHB_RANCHI.pdf |title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII B| work= Rural PCA-C.D. blocks wise Village Primary Census Abstract, location no. 373460, page 28-29|publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 11 September 2021}}</ref> ==ᱤᱱᱯᱨᱟᱥᱴᱨᱚᱠᱪᱚᱨ== ''ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱦᱟᱱᱰᱵᱩᱠ ᱒᱐᱑᱑ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱨᱟᱺᱪᱤ'', ᱨᱟᱭ ᱫᱚ ᱕.᱘᱕ ᱜᱟᱺᱴ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱛᱮ ᱴᱚᱯᱟᱨ ᱮᱥᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱑᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱜᱟᱱ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱫᱟᱜ ᱦᱤᱡᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱦᱮᱸᱰ ᱯᱮᱢᱯ, ᱵᱟᱥᱟᱜ ᱫᱟᱜ, ᱚᱵᱷᱚᱨ ᱦᱮᱰ ᱴᱮᱱᱠ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱑,᱒᱑᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱰᱚᱢᱮᱥᱴᱤᱠ ᱮᱞᱮᱠᱴᱨᱤᱠ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ (ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱟᱱᱰᱵᱩᱠ ᱨᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱰᱮᱴᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ - ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱜᱮᱭᱟ) ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱨᱟᱭᱢᱮᱨᱤ ᱟᱥᱲᱟ, ᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱤᱰᱤᱞ ᱟᱥᱲᱟ, ᱟᱨ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ [[ᱪᱩᱨᱤ]] ᱨᱮ ᱮᱴᱟᱜ ᱟᱥᱲᱟ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱫᱚ ᱠᱟᱨᱵᱚᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱑ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱵᱮᱸᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web | url =https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf | title = District Census Handbook Ranchi, Census of India 2011, Series 21, Part XII A | work= Pages 675-681| publisher = Directorate of census Operations, Jharkhand |access-date = 10 September 2021}}</ref> ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱨᱤ= ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱟᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱠᱳᱞᱯᱷᱤᱞᱰᱥ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱟᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ: ᱪᱩᱨᱤ ᱚᱸᱰᱨᱚᱜᱨᱟᱣ, ᱰᱟᱠᱨᱟ ᱵᱩᱠᱵᱩᱠᱟ ᱚᱯᱮᱱᱠᱟᱥᱴ, ᱠᱮ.ᱰᱤ.ᱮᱪ. ᱚᱯᱮᱱᱠᱟᱥᱴ, ᱠᱚᱨᱠᱟᱴᱟ ᱚᱯᱮᱱᱠᱟᱥᱴ, ᱨᱳᱦᱤᱱᱤ ᱚᱯᱮᱱᱠᱟᱥᱴ, ᱯᱩᱨᱱᱚᱰᱤᱦ ᱚᱯᱮᱱᱠᱟᱥᱴ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.centralcoalfields.in/areas/nrkpra.php | title= Central Coalfields Limited| work= Areas – North Karanpura |publisher= CCL| accessdate = 27 December 2020}}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ== ᱑᱙᱙᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ [[ᱰᱟᱠᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱰᱟᱠᱨᱟ]] ᱨᱮ ᱩᱛᱛᱚᱨᱤ ᱠᱟᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱥᱨᱟᱢᱤᱠ ᱢᱚᱦᱟᱵᱤᱫᱽᱭᱟᱞᱚᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = http://www.uksmdakra.org/ | title = Uttari Karnpura Shramik Mahavidyalaya | publisher = UKSM | access-date = 7 September 2021}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.shiksha.com/college/uttri-karanpura-sharamik-mahavidyalay-ranchi-104859| title = Uttar Karanpur Shramik Mahavidyalaya | publisher = Shiksha | access-date = 7 September 2021}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.ranchiuniversity.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=123&Itemid=307 | title = Affiliated Colleges | publisher = Ranchi University | access-date = 9 September 2021 | archive-date = 9 September 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210909014606/https://www.ranchiuniversity.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=123&Itemid=307 | url-status = dead }}</ref> ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱭᱩ.ᱯᱤ.ᱡᱤ. ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ ᱫᱚ ᱨᱟᱭ ᱨᱮ ᱑᱙᱕᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱦᱤᱱᱫᱤ-ᱢᱮᱰᱤᱭᱟᱢ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱴ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱑ ᱪᱟᱱᱚᱪ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱐ ᱪᱟᱱᱚᱪ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱔᱕᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱚᱛᱚᱵ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://schools.org.in/ranchi/20142402102/govt-upg-high-school-ray.html | title = Government UPG High School Ray | publisher = Schools.org | access-date = 11 September 2021}}</ref> ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== [[ᱵᱟᱲᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱥᱚᱱ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ]] ᱨᱮ ᱨᱟᱭ ᱟᱨ ᱠᱷᱮᱞᱟᱨᱤ ᱨᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://indiarailinfo.com/train/timetable/barkakana-varanasi-passenger-53361/8618/1736/334 | title =53361 Barkakana-Varanasi Passenger | work= Time Table | publisher = IndiaRailInfo | access-date = 11 September 2021}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] jfv3o4tfpb26jjx57dhkzxf8qnk91s5 195409 195353 2026-07-23T09:00:58Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 195409 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱨᱟᱭ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India3 | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.6851|N|85.0535|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱨᱟᱺᱪᱤ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = ᱯᱷᱮᱰᱨᱟᱞ ᱰᱮᱢᱚᱠᱨᱮᱥᱤ | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 5.85 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 6977 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ (*ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱠᱷᱮᱞᱟᱨᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ#ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱧᱮᱞ ᱢᱮ) | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱙᱒᱑᱐ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱓᱐ | registration_plate = JH 01 | blank1_name_sec1 = ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ | blank1_info_sec1 = ᱗᱗.᱑᱗% | blank2_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱨᱟᱺᱪᱤ]] | blank3_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank3_info_sec1 = [[ᱠᱟᱸᱠᱮ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱠᱟᱸᱠᱮ]] | website = {{URL|ranchi.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱨᱟᱭ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱠᱷᱮᱞᱟᱨᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱠᱷᱮᱞᱟᱨᱤ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ]] ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=450| height=350| zoom=9 | coord={{coord|23|23|0|N|85|25|0|E}}| float=left|caption='''ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, N: ᱯᱩᱲᱥᱤ, T: ᱧᱮᱞᱡᱚᱝ ᱛᱟᱞᱢᱟ, D: ᱰᱮᱢ, H: ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ/ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱛᱟᱞᱢᱟ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|24|26|N|85|29|6|E}} | label-pos1=right|label1= ᱟᱱᱜᱟᱲᱟ | numbered1=R| mark-title1=[[ᱟᱱᱜᱟᱲᱟ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (R)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #C40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|32|53|N|84|55|25|E}} | label-pos2=right|label2= ᱵᱟᱞᱥᱳᱠᱨᱟ| numbered2=R| mark-title2=[[ᱵᱟᱞᱥᱳᱠᱨᱟ]] (R) |mark-coord3={{coord|23|18|5|N|85|0|56|E}} | label-pos3=right|label3= ᱵᱮᱲᱳ| numbered3=R| mark-title3=[[ᱵᱮᱲᱳ, ᱥᱤᱧᱚᱛ]] (R) |mark-coord4={{coord|23|34|28|N|85|7|53|E}} | label-pos4=right|label4= ᱵᱩᱲᱢᱩ| numbered4=R| mark-title4=[[ᱵᱩᱲᱢᱩ]] (R) |mark-coord5={{coord|23|30|44|N|84|58|35|E}} | label-pos5=right|label5= ᱪᱟᱱᱦᱳ| numbered5=R| mark-title5=[[ᱪᱟᱱᱦᱳ]] (R) |mark-coord6={{coord|23|34|43|N|85|31|2|E}} | label-pos6=left|label6= ᱪᱩᱴᱩᱯᱟᱞᱩ| numbered6=R| mark-title6=[[ᱪᱩᱴᱩᱯᱟᱞᱩ]] (R) |mark-coord7={{coord|23|40|5|N|85|1|20|E}} | label-pos7=right|label7= ᱰᱟᱠᱨᱟ| numbered7=R| mark-title7=[[ᱰᱟᱠᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (R) |mark-coord8={{coord|23|21|24|N|85|7|21|E}} | label-pos8=top|label8= ᱤᱴᱠᱤ| numbered8=R| mark-title8=[[ᱤᱴᱠᱤ, ᱥᱤᱧᱚᱛ]] (R) |mark-coord9={{coord|23|6|45|N|84|56|32|E}} | label-pos9=right|label9= ᱞᱟᱯᱩᱝ| numbered9=R| mark-title9=[[ᱞᱟᱯᱩᱝ]] (R) |mark-coord10={{coord|23|27|47|N|85|5|29|E}} | label-pos10=left|label10= ᱢᱟᱱᱰᱟᱨ| numbered10=R| mark-title10=[[ᱢᱟᱱᱰᱟᱨ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (R) |mark-coord11={{coord|23|26|5|N|85|24|44|E}} | label-pos11=right|label11= ᱢᱮᱥᱨᱟ| numbered11=R| mark-title11=[[ᱢᱮᱥᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (R) |mark-coord12={{coord|23|19|20|N|85|11|0|E}} | label-pos12=left|label12= ᱱᱟᱜᱽᱨᱤ| numbered12=R| mark-title12=[[ᱱᱟᱜᱽᱨᱤ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (R) |mark-coord13={{coord|23|29|30|N|85|29|0|E}} | label-pos13=left|label13= ᱚᱨᱢᱟᱱᱡᱷᱤ| numbered13=R| mark-title13=[[ᱚᱨᱢᱟᱱᱡᱷᱤ]] (R) |mark-coord14={{coord|23|15|55|N|85|38|40|E}} | label-pos14=top|label14= ᱨᱟᱦᱮ| numbered14=R| mark-title14=[[ᱨᱟᱦᱮ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (R) |mark-coord15={{coord|23|21|1|N|85|51|4|E}} | label-pos15=left|label15= ᱥᱤᱞᱞᱤ| numbered15=R| mark-title15=[[ᱥᱤᱞᱞᱤ]] (R) |mark-coord16={{coord|23|12|13|N|85|42|26|E}} | label-pos16=right|label16= ᱥᱳᱱᱟᱦᱟᱛᱩ| numbered16=R| mark-title16=[[ᱥᱳᱱᱟᱦᱟᱛᱩ]] (R) |mark-coord17={{coord|23|3|15|N|85|39|19|E}} | label-pos17=right|label17= ᱛᱟᱢᱟᱲ| numbered17=R| mark-title17=[[ᱛᱟᱢᱟᱲ, ᱥᱤᱧᱚᱛ]] (R) |mark-coord18={{coord|23|16|40|N|85|18|30|E}} | label-pos18=right|label18= ᱦᱟᱴᱤᱭᱟ| numbered18=R| mark-title18=[[ᱦᱟᱴᱤᱭᱟ]] (R) |mark-coord19={{coord|23|21|6|N|85|19|12|E}} | label-pos19=left|label19=ᱨᱟᱺᱪᱤ| numbered19=M| mark-title19= [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (M) |label-size19=12 |label-color19=#800000 |mark-coord20={{coord|23|10|12|N|85|34|48|E}} | label-pos20=top|label20=ᱵᱩᱱᱰᱩ| numbered20=M| mark-title20= [[ᱵᱩᱱᱰᱩ]] (M) |label-color20=#800000 |mark-coord21={{coord|23|21|25|N|85|24|15|E}} | label-pos21=right|label21= ᱟᱨᱟ | numbered21=CT| mark-title21= [[ᱟᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱟᱨᱟ]] (CT) |shape-color21=black| label-size21=13|label-color21=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord22={{coord|23|25|50|N|85|20|40|E}} | label-pos22=top|label22= ᱟᱨᱥᱟᱱᱰᱮ | numbered22=CT| mark-title22= [[ᱟᱨᱥᱟᱱᱰᱮ]] (CT) |shape-color22= #A40000 |mark-coord23={{coord|23|18|20|N|85|22|11|E}} | label-pos23=right|label23= ᱵᱟᱨᱜᱟᱨᱶᱟ | numbered23=CT| mark-title23=[[ᱵᱟᱨᱜᱟᱨᱶᱟ]] (CT) |shape-color23= #A40000 |mark-coord24={{coord|23|39|40|N|85|0|16|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱤᱥᱨᱟᱢᱯᱩᱨ | numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱤᱥᱨᱟᱢᱯᱩᱨ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (CT) |shape-color24= #A40000 |mark-coord25={{coord|23|41|55|N|85|1|11|E}} | label-pos25=left|label25= ᱪᱩᱨᱤ | numbered25=CT| mark-title25=[[ᱪᱩᱨᱤ]] (CT) |shape-color25= #A40000 |mark-coord26={{coord|23|27|46|N|85|26|32|E}} | label-pos26=right|label26= ᱤᱨᱵᱟ | numbered26=CT| mark-title26=[[ᱤᱨᱵᱟ]] (CT) |shape-color26= #A40000 |mark-coord27={{coord|23|26|8|N|85|18|20|E}} | label-pos27=bottom|label27= ᱠᱟᱸᱠᱮ | numbered27=CT| mark-title27=[[ᱠᱟᱸᱠᱮ]] (CT) |shape-color27= #A40000 |mark-coord28={{coord|23|38|10|N|84|59|0|E}} | label-pos28=bottom|label28= ᱠᱷᱮᱞᱟᱲᱤ | numbered28=CT| mark-title28=[[ᱠᱷᱮᱞᱟᱲᱤ]] (CT) |shape-color28= #A40000 |mark-coord29={{coord|23|23|44|N|85|51|41|E}} | label-pos29=left|label29= ᱢᱩᱨᱤ | numbered29=CT| mark-title29=[[ᱢᱩᱨᱤ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (CT) |shape-color29= #A40000 |mark-coord30={{coord|23|19|50|N|85|22|36|E}} | label-pos30=right|label30= ᱱᱟᱢᱠᱩᱢ | numbered30=N| mark-title30=[[ᱱᱟᱢᱠᱩᱢ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (N) |shape-color30=#C42222 |mark-coord31={{coord|23|25|13|N|85|13|14|E}} | label-pos31=top|label31= ᱨᱟᱛᱩ | numbered31=CT| mark-title31= [[ᱨᱟᱛᱩ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (CT) |shape-color31= #A40000 |mark-coord32={{coord|23|42|36|N|85|3|12|E}} | label-pos32=right|label32= ᱨᱟᱭ | numbered32=CT| mark-title32= ᱨᱟᱭ (CT) |shape-color32= #A40000 |mark-coord33={{coord|23|22|57|N|85|25|44|E}} | label-pos33=right|label33= ᱴᱟᱴᱤ | numbered33=CT| mark-title33=[[ᱴᱟᱴᱤ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (CT) |shape-color33= #A40000 |mark-coord34={{coord|23|19|20|N|85|14|10|E}} | label-pos34=bottom|label34= ᱴᱩᱱᱰᱩᱞ | numbered34=CT| mark-title34=[[ᱴᱩᱱᱰᱩᱞ]] (CT) |shape-color34= #A40000 |mark-coord35={{coord|23|27|4|N|85|41|36|E}} | label-pos35= bottom|label35=ᱦᱩᱸᱰᱨᱩ |labela35= Falls| numbered35=T| mark-title35= [[ᱦᱩᱸᱰᱨᱩ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] (T) |shape-color35= #74C365 |mark-coord36={{coord|23|20|30|N|85|36|30|E}} | label-pos36=right|label36=ᱡᱳᱱᱦᱟ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ| numbered36=T| mark-title36= [[ᱡᱳᱱᱦᱟ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] (T) |shape-color36= #74C365 |mark-coord37={{coord|23|8|46|N|85|28|2|E}} | label-pos37=left|label37=ᱫᱚᱥᱚᱢ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ| numbered37=T| mark-title37= [[ᱫᱚᱥᱚᱢ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] (T) |shape-color37= #74C365 |mark-coord38={{coord|23|27|34|N|85|32|40|E}}| label38= ᱜᱮᱛᱟᱞᱥᱩᱫᱽ |labela38= ᱰᱮᱢ| label-color38 = #C42222 | label-angle38=0| label-pos38=right| label-size38=11| mark-size38=12| numbered38=D|mark-title38 =[[ᱜᱮᱛᱟᱞᱥᱩᱫᱽ ᱰᱮᱢ]]| shape-color38=#C42222 |mark-coord39={{coord|23|28|0|N|85|48|0|E}} |label39= ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ |labela39= River |label-color39 = #77A1CB| label-angle39= 5| label-pos39=top| label-size39=10| mark-size39=0| mark-title39 =none |mark-coord40={{coord|23|16|0|N|85|46|0|E}} |label40= Raru |labela40= ᱜᱟᱰᱟ |label-color40 = #77A1CB| label-angle40= 10| label-pos40=top| label-size40=10| mark-size40=0| mark-title40 =none |mark-coord41={{coord|23|5|20|N|85|43|0|E}} |label41= ᱠᱟᱸᱪᱤ |labela41= ᱜᱟᱰᱟ |label-color41 = #77A1CB| label-angle41= -25| label-pos41=top| label-size41=10| mark-size41=0| mark-title41 =none |mark-coord42={{coord|22|58|0|N|85|48|0|E}} |label42= ᱠᱷᱟᱲᱟᱝ |labela42= ᱜᱟᱰᱟ |label-color42 = #77A1CB| label-angle42= 5| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|29|40|N|85|37|0|E}} |label43= ᱵᱷᱟᱭᱨᱟᱵᱷᱤ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ |label-color43 = #77A1CB| label-angle43= -10| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|42|20|N|85|9|0|E}} |label44= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ |label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 0| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |mark-coord45={{coord|23|24|0|N|84|55|0|E}} |label45= ᱠᱩᱭᱞᱤ |labela45= ᱜᱟᱰᱟ |label-color45 = #77A1CB| label-angle45= 0| label-pos45=top| label-size45=10| mark-size45=0| mark-title45 =none |mark-coord46={{coord|23|38|20|N|85|1|20|E}} | label-pos46=right|label46=CCL ᱠᱚᱧᱮ|labela46= ᱠᱟᱨᱟᱱᱯᱩᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ |numbered46=0 | mark-title46=[[ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱟᱨᱟᱱᱯᱩᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] | label-size46=12| shape-color46=#AA6666 |mark-coord47={{coord|23|23|18|N|84|57|45|E}} | label-pos47=left|label47= ᱱᱟᱨᱠᱳᱯᱤ| numbered47=R| mark-title47=[[ᱱᱟᱨᱠᱳᱯᱤ]] (R) |mark-coord48={{coord|23|31|17|N|85|17|29|E}} | label-pos48=left|label48= ᱯᱤᱛᱷᱩᱨᱤᱭᱟᱹ| numbered48=R| mark-title48=[[ᱯᱤᱛᱷᱩᱨᱤᱭᱟᱹ]] (R) |mark-coord49={{coord|23|29|6|N|85|36|33|E}} | label-pos49=right|label49= ᱥᱤᱠᱤᱫᱤᱨᱤ| numbered49=R| mark-title49=[[ᱥᱤᱠᱤᱫᱤᱨᱤ]] (R) |mark-coord50={{coord|23|19|37|N|84|55|28|E}} | label-pos50=top|label50= ᱠᱷᱩᱠᱷᱨᱟᱜᱟᱲ| numbered50=H| mark-title50=[[ᱠᱷᱩᱠᱷᱨᱟᱜᱟᱲ]] (H) |arc-coordA={{coord|23|12|10|N|85|57|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-95| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱨᱟᱭ ᱫᱚ {{coord|23.6851|N|85.0535|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱠᱥᱟ ᱨᱮ [[ᱪᱷᱳᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱵᱮᱰᱟ|ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱢᱟᱪᱷᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒,᱑᱔᱐ ᱯᱷᱤᱴ ᱩᱥᱩᱞ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮ ᱜᱮ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱢᱟᱪᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱴᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱐᱐᱐ ᱯᱷᱤᱴ ᱩᱥᱩᱞ ᱨᱮ [[ᱥᱤᱞᱞᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱞᱞᱤ]], [[ᱨᱟᱦᱮ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱨᱟᱦᱮ]], [[ᱥᱚᱱᱟᱦᱟᱛᱩ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱳᱱᱟᱦᱟᱛᱩ]] ᱟᱨ [[ᱛᱟᱢᱟᱲ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱛᱟᱢᱟᱲ]] ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ-ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱑᱖ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱢᱟᱪᱷᱟ ᱨᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱩᱨᱩ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱜᱟᱰᱟ, [[ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ ᱜᱟᱰᱟ|ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ]], [[ᱨᱟᱛᱩ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱨᱟᱛᱩ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ [[ᱦᱩᱸᱰᱨᱩ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] ᱨᱮ ᱓᱐᱐ ᱯᱷᱤᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱛᱮ ᱢᱟᱪᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱟᱬᱜᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛ ᱦᱟᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf|title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII A| work= Pages 10-11: Physiography, Drainage |publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 19 September 2021}}</ref> ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱚᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱨ ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞ ᱠᱚᱞᱯᱷᱤᱞᱰᱥ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱤᱯᱟᱨᱣᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱤᱱᱟᱹᱝ ᱜᱟᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱴᱚᱴᱷᱟ, ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱜᱮ ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱚᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱠᱚᱞᱯᱷᱤᱞᱰ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱚᱨᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.centralcoalfields.in/areas/nrkpra.php | title= Central Coalfields Limited| work= Areas – North Karanpura |publisher= CCL| accessdate = 19 September 2021}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.centralcoalfields.in/areas/pprwr.php| title= Central Coalfields Limited| work= Areas – Piparwar |publisher= CCL| accessdate = 19 September 2021}}</ref> ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱘.᱘᱓% ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ - ᱕᱖.᱙% ᱟᱹᱛᱩ ᱦᱚᱲ ᱟᱨ ᱔᱓.᱑% ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱦᱚᱲ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf|title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII A| work= Pages 10-11: Physiography, Drainage |publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 19 September 2021}}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱰᱮᱢᱚᱜᱨᱟᱯᱷᱤᱠ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱨᱟᱭ ᱨᱤᱱ ᱜᱩᱴ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱖,᱙᱗᱗ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱓,᱖᱗᱗ (᱕᱓%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱓,᱓᱐᱐ (᱔᱗%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱑,᱐᱑᱐ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱟᱭ ᱨᱮ ᱚᱞ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱜᱩᱴ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱔,᱖᱐᱕ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱗᱗.᱑᱗%) ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2019_PART_B_DCHB_RANCHI.pdf |title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII B| work= Rural PCA-C.D. blocks wise Village Primary Census Abstract, location no. 373460, page 28-29|publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 11 September 2021}}</ref> ==ᱤᱱᱯᱨᱟᱥᱴᱨᱚᱠᱪᱚᱨ== ''ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱦᱟᱱᱰᱵᱩᱠ ᱒᱐᱑᱑ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱨᱟᱺᱪᱤ'', ᱨᱟᱭ ᱫᱚ ᱕.᱘᱕ ᱜᱟᱺᱴ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱛᱮ ᱴᱚᱯᱟᱨ ᱮᱥᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱑᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱜᱟᱱ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱫᱟᱜ ᱦᱤᱡᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱦᱮᱸᱰ ᱯᱮᱢᱯ, ᱵᱟᱥᱟᱜ ᱫᱟᱜ, ᱚᱵᱷᱚᱨ ᱦᱮᱰ ᱴᱮᱱᱠ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱑,᱒᱑᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱰᱚᱢᱮᱥᱴᱤᱠ ᱮᱞᱮᱠᱴᱨᱤᱠ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ (ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱟᱱᱰᱵᱩᱠ ᱨᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱰᱮᱴᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ - ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱜᱮᱭᱟ) ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱖ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱨᱟᱭᱢᱮᱨᱤ ᱟᱥᱲᱟ, ᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱤᱰᱤᱞ ᱟᱥᱲᱟ, ᱟᱨ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ [[ᱪᱩᱨᱤ]] ᱨᱮ ᱮᱴᱟᱜ ᱟᱥᱲᱟ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱫᱚ ᱠᱟᱨᱵᱚᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱑ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱵᱮᱸᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web | url =https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf | title = District Census Handbook Ranchi, Census of India 2011, Series 21, Part XII A | work= Pages 675-681| publisher = Directorate of census Operations, Jharkhand |access-date = 10 September 2021}}</ref> ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱨᱤ= ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱟᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱠᱳᱞᱯᱷᱤᱞᱰᱥ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱟᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ: ᱪᱩᱨᱤ ᱚᱸᱰᱨᱚᱜᱨᱟᱣ, ᱰᱟᱠᱨᱟ ᱵᱩᱠᱵᱩᱠᱟ ᱚᱯᱮᱱᱠᱟᱥᱴ, ᱠᱮ.ᱰᱤ.ᱮᱪ. ᱚᱯᱮᱱᱠᱟᱥᱴ, ᱠᱚᱨᱠᱟᱴᱟ ᱚᱯᱮᱱᱠᱟᱥᱴ, ᱨᱳᱦᱤᱱᱤ ᱚᱯᱮᱱᱠᱟᱥᱴ, ᱯᱩᱨᱱᱚᱰᱤᱦ ᱚᱯᱮᱱᱠᱟᱥᱴ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.centralcoalfields.in/areas/nrkpra.php | title= Central Coalfields Limited| work= Areas – North Karanpura |publisher= CCL| accessdate = 27 December 2020}}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ== ᱑᱙᱙᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ [[ᱰᱟᱠᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱰᱟᱠᱨᱟ]] ᱨᱮ ᱩᱛᱛᱚᱨᱤ ᱠᱟᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱥᱨᱟᱢᱤᱠ ᱢᱚᱦᱟᱵᱤᱫᱽᱭᱟᱞᱚᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = http://www.uksmdakra.org/ | title = Uttari Karnpura Shramik Mahavidyalaya | publisher = UKSM | access-date = 7 September 2021 | archive-date = 9 September 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210909135008/http://www.uksmdakra.org/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.shiksha.com/college/uttri-karanpura-sharamik-mahavidyalay-ranchi-104859| title = Uttar Karanpur Shramik Mahavidyalaya| publisher = Shiksha| access-date = 7 September 2021}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.ranchiuniversity.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=123&Itemid=307 | title = Affiliated Colleges | publisher = Ranchi University | access-date = 9 September 2021 | archive-date = 9 September 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210909014606/https://www.ranchiuniversity.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=123&Itemid=307 | url-status = dead }}</ref> ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱭᱩ.ᱯᱤ.ᱡᱤ. ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ ᱫᱚ ᱨᱟᱭ ᱨᱮ ᱑᱙᱕᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱦᱤᱱᱫᱤ-ᱢᱮᱰᱤᱭᱟᱢ ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱴ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱑ ᱪᱟᱱᱚᱪ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱐ ᱪᱟᱱᱚᱪ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱔᱕᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱚᱛᱚᱵ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://schools.org.in/ranchi/20142402102/govt-upg-high-school-ray.html | title = Government UPG High School Ray | publisher = Schools.org | access-date = 11 September 2021}}</ref> ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== [[ᱵᱟᱲᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱥᱚᱱ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ]] ᱨᱮ ᱨᱟᱭ ᱟᱨ ᱠᱷᱮᱞᱟᱨᱤ ᱨᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://indiarailinfo.com/train/timetable/barkakana-varanasi-passenger-53361/8618/1736/334 | title =53361 Barkakana-Varanasi Passenger | work= Time Table | publisher = IndiaRailInfo | access-date = 11 September 2021}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] r3f0p89lzjret6gjz5lua9vivmxiy60 ᱢᱮᱥᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ 0 37504 195355 2026-07-21T15:37:45Z MT731 2184 "{{Infobox settlement | name = ᱢᱮᱥᱨᱟ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱱᱚᱜᱚᱨ | image_skyline = File:Bitmesra.JPG | image_alt = | image_caption = ᱵᱤᱨᱞᱟ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱴ ᱚᱯᱷ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ | pushpin_map..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195355 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱢᱮᱥᱨᱟ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱱᱚᱜᱚᱨ | image_skyline = File:Bitmesra.JPG | image_alt = | image_caption = ᱵᱤᱨᱞᱟ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱴ ᱚᱯᱷ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ | pushpin_map = India Jharkhand#India3 | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.4294|N|85.4124|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱨᱟᱺᱪᱤ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = ᱯᱷᱮᱰᱨᱟᱞ ᱰᱮᱢᱚᱠᱨᱮᱥᱤ | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 9476 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ (*ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱠᱟᱸᱠᱮ ᱵᱚᱱᱚᱛ#ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱧᱮᱞ ᱢᱮ) | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱓᱕᱒᱑᱕ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱖᱕᱑ | registration_plate = JH 01 | blank1_name_sec1 = ᱥᱤᱠᱷᱱᱟᱹᱛ | blank1_info_sec1 = ᱘᱐.᱔᱐% | blank2_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank2_info_sec1 = [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱨᱟᱺᱪᱤ]] | blank3_name_sec1 = [[ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank3_info_sec1 = [[ᱠᱟᱸᱠᱮ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱠᱟᱸᱠᱮ]] | website = {{URL|ranchi.nic.in/}} | footnotes = }} '''ᱢᱮᱥᱨᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱥᱟᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱠᱟᱸᱠᱮ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱠᱟᱸᱠᱮ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=450| height=350| zoom=9 | coord={{coord|23|23|0|N|85|25|0|E}}| float=left|caption='''ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, N: ᱯᱩᱲᱥᱤ, T: ᱧᱮᱞᱡᱚᱝ ᱛᱟᱞᱢᱟ, D: ᱰᱮᱢ, H: ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ/ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱛᱟᱞᱢᱟ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|24|26|N|85|29|6|E}} | label-pos1=right|label1= ᱟᱱᱜᱟᱲᱟ | numbered1=R| mark-title1=[[ᱟᱱᱜᱟᱲᱟ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (R)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #C40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|32|53|N|84|55|25|E}} | label-pos2=right|label2= ᱵᱟᱞᱥᱳᱠᱨᱟ| numbered2=R| mark-title2=[[ᱵᱟᱞᱥᱳᱠᱨᱟ]] (R) |mark-coord3={{coord|23|18|5|N|85|0|56|E}} | label-pos3=right|label3= ᱵᱮᱲᱳ| numbered3=R| mark-title3=[[ᱵᱮᱲᱳ, ᱥᱤᱧᱚᱛ]] (R) |mark-coord4={{coord|23|34|28|N|85|7|53|E}} | label-pos4=right|label4= ᱵᱩᱲᱢᱩ| numbered4=R| mark-title4=[[ᱵᱩᱲᱢᱩ]] (R) |mark-coord5={{coord|23|30|44|N|84|58|35|E}} | label-pos5=right|label5= ᱪᱟᱱᱦᱳ| numbered5=R| mark-title5=[[ᱪᱟᱱᱦᱳ]] (R) |mark-coord6={{coord|23|34|43|N|85|31|2|E}} | label-pos6=left|label6= ᱪᱩᱴᱩᱯᱟᱞᱩ| numbered6=R| mark-title6=[[ᱪᱩᱴᱩᱯᱟᱞᱩ]] (R) |mark-coord7={{coord|23|40|5|N|85|1|20|E}} | label-pos7=right|label7= ᱰᱟᱠᱨᱟ| numbered7=R| mark-title7=[[ᱰᱟᱠᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (R) |mark-coord8={{coord|23|21|24|N|85|7|21|E}} | label-pos8=top|label8= ᱤᱴᱠᱤ| numbered8=R| mark-title8=[[ᱤᱴᱠᱤ, ᱥᱤᱧᱚᱛ]] (R) |mark-coord9={{coord|23|6|45|N|84|56|32|E}} | label-pos9=right|label9= ᱞᱟᱯᱩᱝ| numbered9=R| mark-title9=[[ᱞᱟᱯᱩᱝ]] (R) |mark-coord10={{coord|23|27|47|N|85|5|29|E}} | label-pos10=left|label10= ᱢᱟᱱᱰᱟᱨ| numbered10=R| mark-title10=[[ᱢᱟᱱᱰᱟᱨ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (R) |mark-coord11={{coord|23|26|5|N|85|24|44|E}} | label-pos11=right|label11= ᱢᱮᱥᱨᱟ| numbered11=R| mark-title11=[[ᱢᱮᱥᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (R) |mark-coord12={{coord|23|19|20|N|85|11|0|E}} | label-pos12=left|label12= ᱱᱟᱜᱽᱨᱤ| numbered12=R| mark-title12=[[ᱱᱟᱜᱽᱨᱤ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (R) |mark-coord13={{coord|23|29|30|N|85|29|0|E}} | label-pos13=left|label13= ᱚᱨᱢᱟᱱᱡᱷᱤ| numbered13=R| mark-title13=[[ᱚᱨᱢᱟᱱᱡᱷᱤ]] (R) |mark-coord14={{coord|23|15|55|N|85|38|40|E}} | label-pos14=top|label14= ᱨᱟᱦᱮ| numbered14=R| mark-title14=[[ᱨᱟᱦᱮ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (R) |mark-coord15={{coord|23|21|1|N|85|51|4|E}} | label-pos15=left|label15= ᱥᱤᱞᱞᱤ| numbered15=R| mark-title15=[[ᱥᱤᱞᱞᱤ]] (R) |mark-coord16={{coord|23|12|13|N|85|42|26|E}} | label-pos16=right|label16= ᱥᱳᱱᱟᱦᱟᱛᱩ| numbered16=R| mark-title16=[[ᱥᱳᱱᱟᱦᱟᱛᱩ]] (R) |mark-coord17={{coord|23|3|15|N|85|39|19|E}} | label-pos17=right|label17= ᱛᱟᱢᱟᱲ| numbered17=R| mark-title17=[[ᱛᱟᱢᱟᱲ, ᱥᱤᱧᱚᱛ]] (R) |mark-coord18={{coord|23|16|40|N|85|18|30|E}} | label-pos18=right|label18= ᱦᱟᱴᱤᱭᱟ| numbered18=R| mark-title18=[[ᱦᱟᱴᱤᱭᱟ]] (R) |mark-coord19={{coord|23|21|6|N|85|19|12|E}} | label-pos19=left|label19=ᱨᱟᱺᱪᱤ| numbered19=M| mark-title19= [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (M) |label-size19=12 |label-color19=#800000 |mark-coord20={{coord|23|10|12|N|85|34|48|E}} | label-pos20=top|label20=ᱵᱩᱱᱰᱩ| numbered20=M| mark-title20= [[ᱵᱩᱱᱰᱩ]] (M) |label-color20=#800000 |mark-coord21={{coord|23|21|25|N|85|24|15|E}} | label-pos21=right|label21= ᱟᱨᱟ | numbered21=CT| mark-title21= [[ᱟᱨᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱟᱨᱟ]] (CT) |shape-color21=black| label-size21=13|label-color21=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord22={{coord|23|25|50|N|85|20|40|E}} | label-pos22=top|label22= ᱟᱨᱥᱟᱱᱰᱮ | numbered22=CT| mark-title22= ᱟᱨᱥᱟᱱᱰᱮ (CT) |shape-color22= #A40000 |mark-coord23={{coord|23|18|20|N|85|22|11|E}} | label-pos23=right|label23= ᱵᱟᱨᱜᱟᱨᱶᱟ | numbered23=CT| mark-title23=[[ᱵᱟᱨᱜᱟᱨᱶᱟ]] (CT) |shape-color23= #A40000 |mark-coord24={{coord|23|39|40|N|85|0|16|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱤᱥᱨᱟᱢᱯᱩᱨ | numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱤᱥᱨᱟᱢᱯᱩᱨ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (CT) |shape-color24= #A40000 |mark-coord25={{coord|23|41|55|N|85|1|11|E}} | label-pos25=left|label25= ᱪᱩᱨᱤ | numbered25=CT| mark-title25=[[ᱪᱩᱨᱤ]] (CT) |shape-color25= #A40000 |mark-coord26={{coord|23|27|46|N|85|26|32|E}} | label-pos26=right|label26= ᱤᱨᱵᱟ | numbered26=CT| mark-title26=[[ᱤᱨᱵᱟ]] (CT) |shape-color26= #A40000 |mark-coord27={{coord|23|26|8|N|85|18|20|E}} | label-pos27=bottom|label27= ᱠᱟᱸᱠᱮ | numbered27=CT| mark-title27=[[ᱠᱟᱸᱠᱮ]] (CT) |shape-color27= #A40000 |mark-coord28={{coord|23|38|10|N|84|59|0|E}} | label-pos28=bottom|label28= ᱠᱷᱮᱞᱟᱲᱤ | numbered28=CT| mark-title28=[[ᱠᱷᱮᱞᱟᱲᱤ]] (CT) |shape-color28= #A40000 |mark-coord29={{coord|23|23|44|N|85|51|41|E}} | label-pos29=left|label29= ᱢᱩᱨᱤ | numbered29=CT| mark-title29=[[ᱢᱩᱨᱤ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (CT) |shape-color29= #A40000 |mark-coord30={{coord|23|19|50|N|85|22|36|E}} | label-pos30=right|label30= ᱱᱟᱢᱠᱩᱢ | numbered30=N| mark-title30=[[ᱱᱟᱢᱠᱩᱢ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (N) |shape-color30=#C42222 |mark-coord31={{coord|23|25|13|N|85|13|14|E}} | label-pos31=top|label31= ᱨᱟᱛᱩ | numbered31=CT| mark-title31= [[ᱨᱟᱛᱩ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (CT) |shape-color31= #A40000 |mark-coord32={{coord|23|42|36|N|85|3|12|E}} | label-pos32=right|label32= ᱨᱟᱭ | numbered32=CT| mark-title32=[[ᱨᱟᱭ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] (CT) |shape-color32= #A40000 |mark-coord33={{coord|23|22|57|N|85|25|44|E}} | label-pos33=right|label33= ᱴᱟᱴᱤ | numbered33=CT| mark-title33=[[ᱴᱟᱴᱤ, ᱨᱟᱺᱪᱤ]] (CT) |shape-color33= #A40000 |mark-coord34={{coord|23|19|20|N|85|14|10|E}} | label-pos34=bottom|label34= ᱴᱩᱱᱰᱩᱞ | numbered34=CT| mark-title34=[[ᱴᱩᱱᱰᱩᱞ]] (CT) |shape-color34= #A40000 |mark-coord35={{coord|23|27|4|N|85|41|36|E}} | label-pos35= bottom|label35=ᱦᱩᱸᱰᱨᱩ |labela35= Falls| numbered35=T| mark-title35= [[ᱦᱩᱸᱰᱨᱩ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] (T) |shape-color35= #74C365 |mark-coord36={{coord|23|20|30|N|85|36|30|E}} | label-pos36=right|label36=ᱡᱳᱱᱦᱟ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ| numbered36=T| mark-title36= [[ᱡᱳᱱᱦᱟ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] (T) |shape-color36= #74C365 |mark-coord37={{coord|23|8|46|N|85|28|2|E}} | label-pos37=left|label37=ᱫᱚᱥᱚᱢ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ| numbered37=T| mark-title37= [[ᱫᱚᱥᱚᱢ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] (T) |shape-color37= #74C365 |mark-coord38={{coord|23|27|34|N|85|32|40|E}}| label38= ᱜᱮᱛᱟᱞᱥᱩᱫᱽ |labela38= ᱰᱮᱢ| label-color38 = #C42222 | label-angle38=0| label-pos38=right| label-size38=11| mark-size38=12| numbered38=D|mark-title38 =[[ᱜᱮᱛᱟᱞᱥᱩᱫᱽ ᱰᱮᱢ]]| shape-color38=#C42222 |mark-coord39={{coord|23|28|0|N|85|48|0|E}} |label39= ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ |labela39= River |label-color39 = #77A1CB| label-angle39= 5| label-pos39=top| label-size39=10| mark-size39=0| mark-title39 =none |mark-coord40={{coord|23|16|0|N|85|46|0|E}} |label40= Raru |labela40= ᱜᱟᱰᱟ |label-color40 = #77A1CB| label-angle40= 10| label-pos40=top| label-size40=10| mark-size40=0| mark-title40 =none |mark-coord41={{coord|23|5|20|N|85|43|0|E}} |label41= ᱠᱟᱸᱪᱤ |labela41= ᱜᱟᱰᱟ |label-color41 = #77A1CB| label-angle41= -25| label-pos41=top| label-size41=10| mark-size41=0| mark-title41 =none |mark-coord42={{coord|22|58|0|N|85|48|0|E}} |label42= ᱠᱷᱟᱲᱟᱝ |labela42= ᱜᱟᱰᱟ |label-color42 = #77A1CB| label-angle42= 5| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|29|40|N|85|37|0|E}} |label43= ᱵᱷᱟᱭᱨᱟᱵᱷᱤ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ |label-color43 = #77A1CB| label-angle43= -10| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|42|20|N|85|9|0|E}} |label44= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ |label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 0| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |mark-coord45={{coord|23|24|0|N|84|55|0|E}} |label45= ᱠᱩᱭᱞᱤ |labela45= ᱜᱟᱰᱟ |label-color45 = #77A1CB| label-angle45= 0| label-pos45=top| label-size45=10| mark-size45=0| mark-title45 =none |mark-coord46={{coord|23|38|20|N|85|1|20|E}} | label-pos46=right|label46=CCL ᱠᱚᱧᱮ|labela46= ᱠᱟᱨᱟᱱᱯᱩᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ |numbered46=0 | mark-title46=[[ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱟᱨᱟᱱᱯᱩᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] | label-size46=12| shape-color46=#AA6666 |mark-coord47={{coord|23|23|18|N|84|57|45|E}} | label-pos47=left|label47= ᱱᱟᱨᱠᱳᱯᱤ| numbered47=R| mark-title47=[[ᱱᱟᱨᱠᱳᱯᱤ]] (R) |mark-coord48={{coord|23|31|17|N|85|17|29|E}} | label-pos48=left|label48= ᱯᱤᱛᱷᱩᱨᱤᱭᱟᱹ| numbered48=R| mark-title48=[[ᱯᱤᱛᱷᱩᱨᱤᱭᱟᱹ]] (R) |mark-coord49={{coord|23|29|6|N|85|36|33|E}} | label-pos49=right|label49= ᱥᱤᱠᱤᱫᱤᱨᱤ| numbered49=R| mark-title49=[[ᱥᱤᱠᱤᱫᱤᱨᱤ]] (R) |mark-coord50={{coord|23|19|37|N|84|55|28|E}} | label-pos50=top|label50= ᱠᱷᱩᱠᱷᱨᱟᱜᱟᱲ| numbered50=H| mark-title50=[[ᱠᱷᱩᱠᱷᱨᱟᱜᱟᱲ]] (H) |arc-coordA={{coord|23|12|10|N|85|57|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-95| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱢᱮᱥᱨᱟ ᱫᱚ {{coord|23.4294|N|85.4124|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱠᱥᱟ ᱨᱮ [[ᱪᱷᱳᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱵᱮᱰᱟ|ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱢᱟᱪᱷᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒,᱑᱔᱐ ᱯᱷᱤᱴ ᱩᱥᱩᱞ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮ ᱜᱮ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱢᱟᱪᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱴᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱐᱐᱐ ᱯᱷᱤᱴ ᱩᱥᱩᱞ ᱨᱮ [[ᱥᱤᱞᱞᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱞᱞᱤ]], [[ᱨᱟᱦᱮ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱨᱟᱦᱮ]], [[ᱥᱚᱱᱟᱦᱟᱛᱩ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱳᱱᱟᱦᱟᱛᱩ]] ᱟᱨ [[ᱛᱟᱢᱟᱲ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱛᱟᱢᱟᱲ]] ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ-ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱑᱖ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱢᱟᱪᱷᱟ ᱨᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱩᱨᱩ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱜᱟᱰᱟ, [[ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ ᱜᱟᱰᱟ|ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ]], [[ᱨᱟᱛᱩ, ᱨᱟᱺᱪᱤ|ᱨᱟᱛᱩ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ [[ᱦᱩᱸᱰᱨᱩ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] ᱨᱮ ᱓᱐᱐ ᱯᱷᱤᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱛᱮ ᱢᱟᱪᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱟᱬᱜᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛ ᱦᱟᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf|title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII A| work= Pages 10-11: Physiography, Drainage |publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 19 September 2021}}</ref> ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱚᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱨ ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞ ᱠᱚᱞᱯᱷᱤᱞᱰᱥ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱤᱯᱟᱨᱣᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱤᱱᱟᱹᱝ ᱜᱟᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱴᱚᱴᱷᱟ, ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱜᱮ ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱚᱨᱚᱱᱯᱩᱨᱟ ᱠᱚᱞᱯᱷᱤᱞᱰ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱚᱨᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.centralcoalfields.in/areas/nrkpra.php | title= Central Coalfields Limited| work= Areas – North Karanpura |publisher= CCL| accessdate = 19 September 2021}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.centralcoalfields.in/areas/pprwr.php| title= Central Coalfields Limited| work= Areas – Piparwar |publisher= CCL| accessdate = 19 September 2021}}</ref> ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱘.᱘᱓% ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ - ᱕᱖.᱙% ᱟᱹᱛᱩ ᱦᱚᱲ ᱟᱨ ᱔᱓.᱑% ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱦᱚᱲ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf|title = District Census Handbook, Ranchi, Series 21, Part XII A| work= Pages 10-11: Physiography, Drainage |publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 19 September 2021}}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱰᱮᱢᱚᱜᱨᱟᱯᱷᱤᱠ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱢᱮᱥᱨᱟ ᱨᱤᱱ ᱜᱩᱴ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱙,᱔᱗᱖ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱕,᱔᱓᱓ (᱕᱘%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱔,᱐᱒᱓ (᱔᱒%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱑,᱑᱑᱕ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱮᱥᱨᱟ ᱨᱮ ᱚᱞᱚᱜ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱖,᱗᱒᱒ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱘᱐.᱔᱐%) ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web| url = https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/2019_PART_B_DCHB_RANCHI.pdf |title = District Census Handbook, Ranchi , Series 21, Part XII B| work= Rural PCA-C.D. blocks wise Village Primary Census Abstract, location no. 373555, page 148-149|publisher= Directorate of Census Operations Jharkhand | access-date = 11 September 2021}}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ== ᱵᱤᱨᱞᱟ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱴ ᱚᱯᱷ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ ᱫᱚ ᱑᱙᱕᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞᱤᱥᱴ ᱵᱤ. ᱮᱢ. ᱵᱤᱨᱞᱟ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱰᱤᱢᱮᱰ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱚᱨᱥᱤᱴᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ, ᱯᱚᱥᱴ ᱜᱨᱮᱡᱩᱮᱴ ᱟᱨ ᱯᱤ.ᱮᱪ.ᱰᱤ. ᱯᱨᱚᱜᱨᱟᱢ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱨᱮ ᱥᱤ.ᱮ.ᱰᱤ., ᱞᱟᱭᱵᱨᱮᱨᱤ ᱟᱨ ᱤᱱᱥᱴᱨᱚᱢᱮᱱᱴᱮᱥᱚᱱ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱑᱑ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱟᱨ ᱠᱩᱲᱤ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱮᱭᱟ ᱦᱚᱥᱴᱮᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱜᱮᱥᱴ ᱦᱟᱣᱩᱥ, ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱵᱮᱸᱠ ᱪᱟᱸᱜᱟ, ᱯᱮᱭᱟ ᱮᱴᱤᱮᱢ, ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱯᱳᱥᱴ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱠᱚᱣᱩᱱᱴᱟᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://www.bitmesra.ac.in/Show_Content_Section?cid=1&pid=379| title = Birla Institute of Technology, Mesra | publisher = BITM | access-date = 11 September 2021}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.shiksha.com/university/birla-institute-of-technology-mesra-ranchi-24087 | title = Birla Institute of Technology, Mesra | publisher = Shiksha | access-date = 11 September 2021}}</ref> ᱡᱚᱵᱟᱦᱚᱨ ᱱᱟᱵᱳᱫᱚᱭᱚ ᱵᱤᱫᱽᱭᱟᱞᱚᱭ ᱫᱚ ᱑᱙᱘᱘ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱨᱟ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱤᱝᱞᱤᱥ-ᱢᱮᱰᱤᱭᱟᱢ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱵᱳᱨᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱢᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱸᱜᱟᱨᱤ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱟᱨᱤ ᱟᱥᱲᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://www.icbse.com/schools/jawahar-navodaya-vidyalaya-r66ok6 | title = Jawahar Navodaya Vidyalaya Ranchi | publisher = ICBSE | access-date = 7 September 2021}}</ref> ᱰᱤ.ᱮ.ᱵᱤ. ᱤᱱᱴᱚᱨᱱᱮᱥᱱᱟᱞ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱫᱚ ᱒᱐᱐᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱨᱟ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱤᱝᱞᱤᱥ-ᱢᱮᱰᱤᱭᱟᱢ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞ ᱵᱳᱨᱰ ᱚᱯᱷ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱟᱨᱤ ᱮᱡᱩᱠᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱯᱷᱚᱞ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://www.icbse.com/schools/dav-international-school-mesra-ranchi-r66o16| title = DAV International School Mesra Ranchi | publisher = ICBSE | access-date = 11 September 2021}}</ref> ᱢᱚᱱᱨᱚᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱦᱛᱳ ᱵᱤ ᱮᱰ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱒ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱠᱮᱰᱟᱞ, ᱵᱤ ᱟᱭᱤ ᱴᱤ ᱢᱳᱨ, ᱯᱚᱥᱴ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱱᱮᱣᱨᱤ ᱵᱤᱠᱟᱥ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱨᱮ ᱰᱤᱯᱞᱚᱢᱟ, ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱟᱨ ᱯᱚᱥᱴ ᱜᱨᱮᱡᱩᱮᱴ ᱠᱚᱨᱥ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://www.manrakhanmahtobedcollege.com/index.aspx | title = Manrakhan Mahto B Ed College | publisher = MMBBEC | access-date = 15 September 2021}}</ref> ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== [[ᱠᱳᱰᱟᱨᱢᱟ-ᱦᱟᱡᱟᱨᱤᱵᱟᱜᱽ-ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱞᱟᱭᱤᱱ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱨᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱠᱳᱰᱟᱨᱢᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱒᱐᱒᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱨᱟᱺᱪᱤ-ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = https://actiworld.com/2021/05/19/barakkana-ranchi-railway-line-project-to-be-completed-soon-trains-to-pass-through-litigation-and-tunnels/ | title = Barakkana-Ranchi railway line: project to be completed soon, trains to pass through litigation and tunnels| publisher = Actiworld | access-date = 11 September 2021}}</ref> ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱒᱐ (ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱨᱮ NH ᱓᱓) (ᱨᱟᱺᱪᱤ-ᱨᱟᱢᱜᱚᱲ-ᱦᱟᱡᱟᱨᱤᱵᱟᱜᱽ ᱰᱟᱦᱟᱨ), ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ, ᱢᱮᱥᱨᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url =https://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2019_PART_A_DCHB_RANCHI.pdf | title = District Census Handbook Ranchi, Census of India 2011, Series 21, Part XII A | work= Page 15 Transport| publisher = Directorate of census Operations, Jharkhand |access-date = 13 September 2021}}</ref><ref>Google maps</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱮᱛᱚᱢ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] 6jwywwryone9n9wsbkbriwpcky0ee98 ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ 0 37505 195360 2026-07-22T04:07:42Z MT731 2184 "{{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195360 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.515556|N|86.202750|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱗᱐᱑᱓ | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱥ ᱥᱚᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱪᱟᱥ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱪᱟᱥ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Pindrajora tehsil">{{cite web|title=Pindrajora tehsil|url=http://www.gloriousindia.com/unleashed/place.php?id=75819|publisher=Glorious India (website)|accessdate=1 September 2012}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱫᱚ ᱪᱟᱥ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱟᱨ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱙᱓ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱚᱨᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱚᱨᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35=[[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱭᱟᱴᱟᱸᱰ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱭᱟᱴᱟᱸᱰ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱫᱚ {{coord|23.515556|N|86.202750|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱭᱩ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ, ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ, ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]]-[[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱭᱩᱱᱤᱴ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱫᱚ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓.᱑ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱕᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱲ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟ.ᱯᱩᱫ ᱫᱚ ᱑,᱒᱙᱑.᱒ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱟᱨ (᱕᱐.᱘᱓ ᱤᱱᱪ) ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf | title = District Census Handbook Bokaro 2011 |work= Physical features, Mines and minerals, Indistires, p 7-8 |publisher = Directorate of Census Operations | access-date = 30 May 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.india9.com/i9show/Tenughat-Dam-49898.htm | title = Tenughat Dam |publisher =india9 | access-date = 30 May 2021 }}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱱᱟᱜᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ== ===ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ=== ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = http://jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | title = Jharkhand Police Official Website | work = Contact Bokaro Police | publisher = Jharkhand Police | accessdate = 1 October 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140214023553/http://www.jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | archivedate = 14 February 2014 | df = dmy-all }}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱥᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱠᱚ== * ᱠᱨᱮᱥᱮᱱᱴ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ * ᱟᱫᱟᱨᱥ ᱵᱤᱫᱭᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ (ᱮᱵᱤᱮᱢ) * ᱥᱮᱱᱴ ᱢᱮᱨᱤ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ *ᱥᱟᱨᱫᱟᱨ ᱯᱟᱴᱮᱞ ᱟᱥᱲᱟ ᱥᱤᱵᱤᱮᱥᱤ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱟᱥᱲᱟ *ᱜᱩᱨᱩᱠᱩᱞᱟ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ *ᱟᱫᱟᱨᱥ ᱥᱤᱠᱥᱟ ᱱᱤᱠᱮᱛᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] ᱟᱨ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱨᱮ ᱯᱨᱟᱭᱢᱟᱨᱤ ᱢᱟᱪᱮᱛ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱴᱨᱮᱱᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱮᱥᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱨᱵᱷᱚᱫᱟᱭᱟ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱑᱘ ᱫᱚ ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>Google maps</ref> ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ== * ᱠᱮᱱᱰᱟᱰᱤᱦ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱜᱚᱣᱟᱭ ᱵᱮᱨᱮᱡᱽ * [[ᱥᱨᱤ ᱥᱨᱤ ᱠᱟᱞᱤᱠᱟ ᱢᱟᱦᱟᱨᱟᱱᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ]] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱧᱮᱞ ᱴᱷᱟᱶ]] k01xchusbk739rg5oavryrf8w6uvk3q 195362 195360 2026-07-22T04:10:59Z MT731 2184 195362 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.515556|N|86.202750|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱗᱐᱑᱓ | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱥ ᱥᱚᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱪᱟᱥ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱪᱟᱥ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Pindrajora tehsil">{{cite web|title=Pindrajora tehsil|url=http://www.gloriousindia.com/unleashed/place.php?id=75819|publisher=Glorious India (website)|accessdate=1 September 2012}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱫᱚ ᱪᱟᱥ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱟᱨ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱙᱓ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱚᱨᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱚᱨᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35=[[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱫᱚ {{coord|23.515556|N|86.202750|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱭᱩ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ, ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ, ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]]-[[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱭᱩᱱᱤᱴ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱫᱚ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓.᱑ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱕᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱲ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟ.ᱯᱩᱫ ᱫᱚ ᱑,᱒᱙᱑.᱒ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱟᱨ (᱕᱐.᱘᱓ ᱤᱱᱪ) ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf | title = District Census Handbook Bokaro 2011 |work= Physical features, Mines and minerals, Indistires, p 7-8 |publisher = Directorate of Census Operations | access-date = 30 May 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.india9.com/i9show/Tenughat-Dam-49898.htm | title = Tenughat Dam |publisher =india9 | access-date = 30 May 2021 }}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱱᱟᱜᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ== ===ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ=== ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = http://jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | title = Jharkhand Police Official Website | work = Contact Bokaro Police | publisher = Jharkhand Police | accessdate = 1 October 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140214023553/http://www.jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | archivedate = 14 February 2014 | df = dmy-all }}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱥᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱠᱚ== * ᱠᱨᱮᱥᱮᱱᱴ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ * ᱟᱫᱟᱨᱥ ᱵᱤᱫᱭᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ (ᱮᱵᱤᱮᱢ) * ᱥᱮᱱᱴ ᱢᱮᱨᱤ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ *ᱥᱟᱨᱫᱟᱨ ᱯᱟᱴᱮᱞ ᱟᱥᱲᱟ ᱥᱤᱵᱤᱮᱥᱤ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱟᱥᱲᱟ *ᱜᱩᱨᱩᱠᱩᱞᱟ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ *ᱟᱫᱟᱨᱥ ᱥᱤᱠᱥᱟ ᱱᱤᱠᱮᱛᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] ᱟᱨ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱨᱮ ᱯᱨᱟᱭᱢᱟᱨᱤ ᱢᱟᱪᱮᱛ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱴᱨᱮᱱᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱮᱥᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱨᱵᱷᱚᱫᱟᱭᱟ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱑᱘ ᱫᱚ ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>Google maps</ref> ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ== * ᱠᱮᱱᱰᱟᱰᱤᱦ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱜᱚᱣᱟᱭ ᱵᱮᱨᱮᱡᱽ * [[ᱥᱨᱤ ᱥᱨᱤ ᱠᱟᱞᱤᱠᱟ ᱢᱟᱦᱟᱨᱟᱱᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ]] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱧᱮᱞ ᱴᱷᱟᱶ]] 9pvz5xs3jxqassmgkdyfp3hhmb4hf3u 195364 195362 2026-07-22T05:51:12Z MT731 2184 195364 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.515556|N|86.202750|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱗᱐᱑᱓ | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱥ ᱥᱚᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱪᱟᱥ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱪᱟᱥ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Pindrajora tehsil">{{cite web|title=Pindrajora tehsil|url=http://www.gloriousindia.com/unleashed/place.php?id=75819|publisher=Glorious India (website)|accessdate=1 September 2012}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱫᱚ ᱪᱟᱥ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱟᱨ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱙᱓ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱟᱱᱫᱟᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35=[[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱫᱚ {{coord|23.515556|N|86.202750|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱭᱩ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ, ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ, ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]]-[[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱭᱩᱱᱤᱴ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱫᱚ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓.᱑ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱕᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱲ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟ.ᱯᱩᱫ ᱫᱚ ᱑,᱒᱙᱑.᱒ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱟᱨ (᱕᱐.᱘᱓ ᱤᱱᱪ) ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf | title = District Census Handbook Bokaro 2011 |work= Physical features, Mines and minerals, Indistires, p 7-8 |publisher = Directorate of Census Operations | access-date = 30 May 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.india9.com/i9show/Tenughat-Dam-49898.htm | title = Tenughat Dam |publisher =india9 | access-date = 30 May 2021 }}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱱᱟᱜᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ== ===ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ=== ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = http://jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | title = Jharkhand Police Official Website | work = Contact Bokaro Police | publisher = Jharkhand Police | accessdate = 1 October 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140214023553/http://www.jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | archivedate = 14 February 2014 | df = dmy-all }}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱥᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱠᱚ== * ᱠᱨᱮᱥᱮᱱᱴ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ * ᱟᱫᱟᱨᱥ ᱵᱤᱫᱭᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ (ᱮᱵᱤᱮᱢ) * ᱥᱮᱱᱴ ᱢᱮᱨᱤ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ *ᱥᱟᱨᱫᱟᱨ ᱯᱟᱴᱮᱞ ᱟᱥᱲᱟ ᱥᱤᱵᱤᱮᱥᱤ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱟᱥᱲᱟ *ᱜᱩᱨᱩᱠᱩᱞᱟ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ *ᱟᱫᱟᱨᱥ ᱥᱤᱠᱥᱟ ᱱᱤᱠᱮᱛᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] ᱟᱨ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱨᱮ ᱯᱨᱟᱭᱢᱟᱨᱤ ᱢᱟᱪᱮᱛ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱴᱨᱮᱱᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱮᱥᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱨᱵᱷᱚᱫᱟᱭᱟ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱑᱘ ᱫᱚ ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>Google maps</ref> ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ== * ᱠᱮᱱᱰᱟᱰᱤᱦ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱜᱚᱣᱟᱭ ᱵᱮᱨᱮᱡᱽ * [[ᱥᱨᱤ ᱥᱨᱤ ᱠᱟᱞᱤᱠᱟ ᱢᱟᱦᱟᱨᱟᱱᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ]] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱧᱮᱞ ᱴᱷᱟᱶ]] 4dtl97sa3i1p0vuo7g42erjxbl2p7sm 195367 195364 2026-07-22T06:01:21Z MT731 2184 195367 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.515556|N|86.202750|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱗᱐᱑᱓ | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱥ ᱥᱚᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱪᱟᱥ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱪᱟᱥ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Pindrajora tehsil">{{cite web|title=Pindrajora tehsil|url=http://www.gloriousindia.com/unleashed/place.php?id=75819|publisher=Glorious India (website)|accessdate=1 September 2012}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱫᱚ ᱪᱟᱥ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱟᱨ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱙᱓ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱭᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35=[[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱫᱚ {{coord|23.515556|N|86.202750|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱭᱩ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ, ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ, ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]]-[[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱭᱩᱱᱤᱴ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱫᱚ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓.᱑ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱕᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱲ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟ.ᱯᱩᱫ ᱫᱚ ᱑,᱒᱙᱑.᱒ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱟᱨ (᱕᱐.᱘᱓ ᱤᱱᱪ) ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf | title = District Census Handbook Bokaro 2011 |work= Physical features, Mines and minerals, Indistires, p 7-8 |publisher = Directorate of Census Operations | access-date = 30 May 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.india9.com/i9show/Tenughat-Dam-49898.htm | title = Tenughat Dam |publisher =india9 | access-date = 30 May 2021 }}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱱᱟᱜᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ== ===ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ=== ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = http://jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | title = Jharkhand Police Official Website | work = Contact Bokaro Police | publisher = Jharkhand Police | accessdate = 1 October 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140214023553/http://www.jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | archivedate = 14 February 2014 | df = dmy-all }}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱥᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱠᱚ== * ᱠᱨᱮᱥᱮᱱᱴ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ * ᱟᱫᱟᱨᱥ ᱵᱤᱫᱭᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ (ᱮᱵᱤᱮᱢ) * ᱥᱮᱱᱴ ᱢᱮᱨᱤ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ *ᱥᱟᱨᱫᱟᱨ ᱯᱟᱴᱮᱞ ᱟᱥᱲᱟ ᱥᱤᱵᱤᱮᱥᱤ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱟᱥᱲᱟ *ᱜᱩᱨᱩᱠᱩᱞᱟ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ *ᱟᱫᱟᱨᱥ ᱥᱤᱠᱥᱟ ᱱᱤᱠᱮᱛᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] ᱟᱨ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱨᱮ ᱯᱨᱟᱭᱢᱟᱨᱤ ᱢᱟᱪᱮᱛ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱴᱨᱮᱱᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱮᱥᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱨᱵᱷᱚᱫᱟᱭᱟ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱑᱘ ᱫᱚ ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>Google maps</ref> ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ== * ᱠᱮᱱᱰᱟᱰᱤᱦ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱜᱚᱣᱟᱭ ᱵᱮᱨᱮᱡᱽ * [[ᱥᱨᱤ ᱥᱨᱤ ᱠᱟᱞᱤᱠᱟ ᱢᱟᱦᱟᱨᱟᱱᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ]] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱧᱮᱞ ᱴᱷᱟᱶ]] 8sfk4vaed0l7g5uqq8psy9z1ni6wbpc 195370 195367 2026-07-22T06:27:21Z MT731 2184 195370 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.515556|N|86.202750|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱗᱐᱑᱓ | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱥ ᱥᱚᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱪᱟᱥ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱪᱟᱥ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Pindrajora tehsil">{{cite web|title=Pindrajora tehsil|url=http://www.gloriousindia.com/unleashed/place.php?id=75819|publisher=Glorious India (website)|accessdate=1 September 2012}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱫᱚ ᱪᱟᱥ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱟᱨ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱙᱓ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35=[[ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ]] (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱫᱚ {{coord|23.515556|N|86.202750|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱭᱩ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ, ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ, ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]]-[[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱭᱩᱱᱤᱴ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱫᱚ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓.᱑ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱕᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱲ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟ.ᱯᱩᱫ ᱫᱚ ᱑,᱒᱙᱑.᱒ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱟᱨ (᱕᱐.᱘᱓ ᱤᱱᱪ) ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf | title = District Census Handbook Bokaro 2011 |work= Physical features, Mines and minerals, Indistires, p 7-8 |publisher = Directorate of Census Operations | access-date = 30 May 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.india9.com/i9show/Tenughat-Dam-49898.htm | title = Tenughat Dam |publisher =india9 | access-date = 30 May 2021 }}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱱᱟᱜᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ== ===ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ=== ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = http://jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | title = Jharkhand Police Official Website | work = Contact Bokaro Police | publisher = Jharkhand Police | accessdate = 1 October 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140214023553/http://www.jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | archivedate = 14 February 2014 | df = dmy-all }}</ref> ==ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱥᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱠᱚ== * ᱠᱨᱮᱥᱮᱱᱴ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ * ᱟᱫᱟᱨᱥ ᱵᱤᱫᱭᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ (ᱮᱵᱤᱮᱢ) * ᱥᱮᱱᱴ ᱢᱮᱨᱤ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ *ᱥᱟᱨᱫᱟᱨ ᱯᱟᱴᱮᱞ ᱟᱥᱲᱟ ᱥᱤᱵᱤᱮᱥᱤ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱟᱥᱲᱟ *ᱜᱩᱨᱩᱠᱩᱞᱟ ᱯᱟᱵᱽᱞᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ *ᱟᱫᱟᱨᱥ ᱥᱤᱠᱥᱟ ᱱᱤᱠᱮᱛᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ [[ᱫᱷᱟᱱᱵᱟᱫᱽ]] ᱟᱨ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱨᱮ ᱯᱨᱟᱭᱢᱟᱨᱤ ᱢᱟᱪᱮᱛ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱴᱨᱮᱱᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱮᱥᱤᱠ ᱥᱠᱩᱞ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱨᱵᱷᱚᱫᱟᱭᱟ ᱦᱟᱭ ᱥᱠᱩᱞ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱑᱘ ᱫᱚ ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>Google maps</ref> ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ== * ᱠᱮᱱᱰᱟᱰᱤᱦ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱜᱚᱣᱟᱭ ᱵᱮᱨᱮᱡᱽ * [[ᱥᱨᱤ ᱥᱨᱤ ᱠᱟᱞᱤᱠᱟ ᱢᱟᱦᱟᱨᱟᱱᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ]] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱧᱮᱞ ᱴᱷᱟᱶ]] c8flei9ev3m1itp5do6pap0liqds2q8 ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ 0 37506 195371 2026-07-22T06:43:22Z MT731 2184 "{{Infobox settlement | name = ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱟᱹᱛᱩ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195371 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ᱟᱹᱛᱩ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jharkhand#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23.634102|N|86.304522|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | subdivision_type2 = [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name2 = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] | established_title = <!-- ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 158 | population_total = | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]], [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱘᱒᱘᱓᱐᱓ (ᱡᱚᱜᱤᱰᱤᱦ) | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ/ ᱮᱥ.ᱴᱤ.ᱰᱤ ᱠᱳᱰ | area_code = ᱐᱓᱒᱖ | registration_plate = | website = | footnotes = }} '''ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱥ ᱥᱚᱵᱽᱰᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ [[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱪᱟᱥ]] [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱚᱱᱚᱛ|ᱥᱤᱰᱤ ᱵᱞᱚᱠ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== {{OSM Location map | width=610| height=330| zoom=10 | coord={{coord|23|41|0|N|86|4|0|E}}| float=left|caption='''ᱠᱚᱧᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ'''<br/>M: ᱥᱚᱦᱚᱨ, CT: ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱱᱚᱜᱚᱨ, R: ᱫᱮᱦᱟᱛ/ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ, F: ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ, A: ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ<br/>ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱵᱟᱫᱽ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ: TPS – ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ<br/>ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱡ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱟᱱᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱡ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ |mark-coord1={{coord|23|41|2|N|86|22|26|E}} | label-pos1=bottom|label1= ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ | numbered1=CT| mark-title1=[[ᱟᱢᱞᱟᱵᱟᱫᱽ]] (CT)|label-color1=#800000 |label-size1=11| mark-size1=12|shape1=l-circle|shape-color1= #A40000|shape-outline1=white|label-offset-x1=2 |mark-coord2={{coord|23|38|39|N|86|26|46|E}} | label-pos2=bottom|label2= ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ| numbered2=CT| mark-title2=[[ᱵᱷᱚᱡᱩᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord3={{coord|23|48|55|N|85|53|3|E}} | label-pos3=top|label3= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)| numbered3=CT| mark-title3=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] (CT) |mark-coord4={{coord|23|48|0|N|85|55|22|E}} | label-pos4=top|label4= ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered4=CT| mark-title4=[[ᱠᱩᱨᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord5={{coord|23|47|10|N|85|57|0|E}} | label-pos5=left|label5= ᱵᱮᱨᱢᱚ| numbered5=CT| mark-title5=[[ᱵᱮᱨᱢᱚ]] (CT) |mark-coord6={{coord|23|45|30|N|85|55|40|E}} | label-pos6=right|label6= ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ| numbered6=CT| mark-title6=[[ᱡᱟᱨᱤᱰᱤᱦ ᱵᱟᱡᱟᱨ]] (CT) |mark-coord7={{coord|23|49|12|N|86|7|31|E}} | label-pos7=left|label7= ᱴᱮᱞᱳ| numbered7=CT| mark-title7=[[ᱴᱮᱞᱳ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord8={{coord|23|47|50|N|86|6|35|E}} | label-pos8=right|label8= ᱱᱟᱨᱨᱟ| numbered8=CT| mark-title8=[[ᱱᱟᱨᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord9={{coord|23|45|30|N|86|7|50|E}} | label-pos9=left|label9= ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ| numbered9=CT| mark-title9=[[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱯᱩᱨᱟ]] (CT) |mark-coord10={{coord|23|46|16|N|86|3|20|E}} | label-pos10=right|label10= ᱴᱮᱨᱢᱤ| numbered10=CT| mark-title10=[[ᱴᱮᱨᱢᱤ]] (CT) |mark-coord11={{coord|23|45|52|N|86|8|44|E}} | label-pos11=top|label11= ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ| numbered11=CT| mark-title11=[[ᱵᱩᱨᱥᱮᱨᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord12={{coord|23|46|10|N|86|9|40|E}} | label-pos12=right|label12= ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ| numbered12=CT| mark-title12=[[ᱥᱤᱡᱷᱩᱣᱟ]] (CT) |mark-coord13={{coord|23|45|30|N|86|9|32|E}} | label-pos13=right|label13= ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ| numbered13=CT| mark-title13=[[ᱫᱩᱜᱽᱫᱟ]] (CT) |mark-coord14={{coord|23|40|12|N|86|9|0|E}} | label-pos14=right|label14= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ| numbered14=CT| mark-title14=[[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] (CT) |mark-coord15={{coord|23|37|12|N|86|9|8|E}} | label-pos15=right|label15= ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ| numbered15=CT| mark-title15=[[ᱵᱟᱸᱫᱷᱜᱳᱲᱟ]] (CT) |mark-coord16={{coord|23|48|48|N|85|49|23|E}} | label-pos16=left|label16= ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ| numbered16=CT| mark-title16=[[ᱜᱚᱢᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord17={{coord|23|46|53|N|85|48|18|E}} | label-pos17=left|label17= ᱦᱚᱥᱤᱨ| numbered17=CT| mark-title17=[[ᱦᱚᱥᱤᱨ]] (CT) |mark-coord18={{coord|23|43|50|N|85|44|0|E}} | label-pos18=bottom|label18= ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ| numbered18=CT| mark-title18=[[ᱞᱟᱞᱯᱟᱹᱱᱤᱭᱟ]] (CT) |mark-coord19={{coord|23|47|10|N|85|49|25|E}} | label-pos19=right|label19= ᱥᱟᱨᱟᱢ| numbered19=CT| mark-title19=[[ᱥᱟᱨᱟᱢ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord20={{coord|23|44|50|N|85|50|39|E}} | label-pos20=right|label20= ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ| numbered20=CT| mark-title20 =[[ᱛᱮᱱᱩᱰᱮᱢ-ᱥᱟᱶ-ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ]] (CT) |mark-coord21={{coord|23|39|55|N|86|0|58|E}} | label-pos21=left|label21= ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ| numbered21=CT| mark-title21=[[ᱵᱟᱸᱫᱷ ᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord22={{coord|23|40|48|N|86|1|12|E}} | label-pos22=left|label22= ᱡᱮᱱᱟ| numbered22=CT| mark-title22=[[ᱡᱮᱱᱟ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]] (CT) |mark-coord23={{coord|23|40|38|N|86|3|23|E}} | label-pos23=top|label23= ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ| numbered23=CT| mark-title23=[[ᱴᱟᱸᱲ ᱵᱟᱞᱤᱰᱤᱦ]] (CT) |mark-coord24={{coord|23|52|57|N|86|6|29|E}} | label-pos24=left|label24= ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ| numbered24=CT| mark-title24=[[ᱵᱷᱟᱸᱰᱨᱟ]] (CT) |mark-coord25={{coord|23|44|0|N|85|50|50|E}} | label-pos25=right|label25= ᱛᱮᱱᱩ| numbered25=CT| mark-title25=[[ᱛᱮᱱᱩ]] (CT) |mark-coord26={{coord|23|38|44|N|86|10|25|E}} | label-pos26=right|label26=ᱪᱟᱥ| numbered26=M| mark-title26= [[ᱪᱟᱥ, ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱪᱟᱥ]] (M) |label-color26=#800000 |mark-coord27={{coord|23|46|22|N|86|0|24|E}} | label-pos27=left|label27=ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ| numbered27=M| mark-title27= [[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] (M) |label-size27=12 |label-color27=#800000 |mark-coord28={{coord|23|47|55|N|85|58|18|E}} | label-pos28=right|label28= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱵᱤ&ᱠᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ | numbered28=A| mark-title28= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱜᱟᱞᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size28=12|label-color28=#AA6666 |mark-coord29={{coord|23|47|10|N|85|58|38|E}} | label-pos29=right|label29= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered29=A| mark-title29= [[ᱫᱷᱳᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) | label-size29=12|label-color29=#AA6666 |mark-coord30={{coord|23|45|50|N|85|53|12|E}} | label-pos30=left|label30= ᱥᱤᱥᱤᱮᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ| numbered30=A| mark-title30= [[ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (A) |label-size30=12|label-color30=#AA6666 |mark-coord31={{coord|23|43|50|N|85|45|0|E}} | label-pos31=top|label31= ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered31=F| mark-title31= [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] |shape-color31=#967117 |mark-coord32={{coord|23|48|0|N|85|52|48|E}} | label-pos32=left|label32= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱵᱤ ᱴᱤᱯᱤᱮᱥ| numbered32=F| mark-title32= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤ]] |shape-color32=#967117 |mark-coord33={{coord|23|38|50|N|86|7|40|E}} | label-pos33=left|label33= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ| numbered33=F| mark-title33= [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] |shape-color33=#967117 |mark-coord34={{coord|23|34|41|N|86|21|35|E}} | label-pos34=left|label34= ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ| numbered34=R|mark-title34=[[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] (R) |shape-color34= #C40000 |mark-coord35={{coord|23|38|2|N|86|18|16|E}} | label-pos35=left|label35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ| numbered35=R|mark-title35= ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ (R) |shape-color35= #C40000 |mark-coord36={{coord|23|30|56|N|86|12|9|E}} | label-pos36=left|label36= ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ| numbered36=R|mark-title36=[[ᱯᱤᱸᱰᱨᱟᱡᱳᱨᱟ]] (R) |shape-color36=black| label-size36=13|label-color36=black <!-- make the subject of the article stand out with black colors --> |mark-coord37={{coord|23|42|9|N|85|40|6|E}} | label-pos37=right|label37= ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ| numbered37=R|mark-title37=[[ᱢᱚᱦᱩᱣᱟᱴᱟᱸᱲ]] (R) |shape-color37= #C40000 |mark-coord38={{coord|23|36|44|N|85|56|6|E}} | label-pos38=right|label38= ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ| numbered38=R|mark-title38=[[ᱠᱟᱥᱢᱟᱨ]] (R) |shape-color38= #C40000 |mark-coord39={{coord|23|51|32|N|86|2|31|E}} | label-pos39=left|label39= ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ| numbered39=R|mark-title39=[[ᱱᱟᱣᱟᱰᱤᱦ]] (R) |shape-color39= #C40000 |mark-coord40={{coord|23|37|17|N|85|51|4|E}} | label-pos40=top|label40= ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ| numbered40=R|mark-title40=[[ᱯᱮᱴᱮᱨᱵᱟᱲᱮ (ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ)|ᱯᱮᱴᱟᱨᱣᱟᱨ]] (R) |shape-color40= #C40000 |mark-coord41={{coord|23|44|0|N|85|49|50|E}}| label41= ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ|labela41= ᱰᱮᱢ| label-color41 = #C42222 | label-angle41=0| label-pos41=left| label-size41=10| mark-size41=12| numbered41=D|mark-title41 =[[ᱴᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]]| shape-color41=#C42222 |mark-coord42={{coord|23|42|40|N|86|7|0|E}} |label42= ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|label-color42 = #77A1CB| label-angle42=9| label-pos42=top| label-size42=10| mark-size42=0| mark-title42 =none |mark-coord43={{coord|23|51|30|N|85|49|0|E}} |label43= ᱠᱳᱱᱟᱨ |labela43= ᱜᱟᱰᱟ|label-color43 = #77A1CB| label-angle43= 60| label-pos43=top| label-size43=10| mark-size43=0| mark-title43 =none |mark-coord44={{coord|23|47|50|N|85|43|0|E}} |label44= ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ |labela44= ᱜᱟᱰᱟ|label-color44 = #77A1CB| label-angle44= 10| label-pos44=top| label-size44=10| mark-size44=0| mark-title44 =none |arc-coordA={{coord|23|30|0|N|86|24|0|E}}|arc-textA= ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ| arc-text-colorA=hard grey| arc-angleA=-75| arc-gapA=2.5| arc-radiusA=0.4}} ===ᱴᱷᱟᱶ=== ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ ᱫᱚ {{coord|23.634102|N|86.304522|E|display=inline}} ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱗ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱟᱨ [[ᱪᱚᱱᱫᱚᱱᱠᱤᱭᱟᱨᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ===ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱧᱮᱞ=== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱚᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱭᱩ ᱨᱮ ᱞᱮᱵᱽᱲᱮᱡ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ|ᱫᱟᱢᱳᱫᱚᱨ ᱱᱟᱹᱭ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱛᱷᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱔᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱖᱖᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱗᱗᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ, ᱞᱩᱜᱩ ᱵᱩᱨᱩ, ᱑,᱐᱗᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱓,᱕᱑᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱨᱢᱚ]]-[[ᱯᱷᱩᱥᱨᱚ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱤᱭᱟ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱭᱩᱱᱤᱴ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ (ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ)]] ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱛᱷᱟᱨᱢᱟᱞ ᱯᱟᱣᱟᱨ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱟᱢᱚᱫᱚᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱮᱱᱩᱜᱷᱟᱴ ᱰᱮᱢ]] ᱫᱚ ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱓.᱑ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ ᱕᱕ ᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘᱐ ᱯᱷᱤᱴ) ᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱱᱠᱨᱤᱴ ᱥᱯᱤᱞᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱲ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟ.ᱯᱩᱫ ᱫᱚ ᱑,᱒᱙᱑.᱒ ᱢᱤᱞᱤᱢᱤᱴᱟᱨ (᱕᱐.᱘᱓ ᱤᱱᱪ) ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱟᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/20/2010_PART_A_DCHB_BOKARO.pdf | title = District Census Handbook Bokaro 2011 |work= Physical features, Mines and minerals, Indistires, p 7-8 |publisher = Directorate of Census Operations | access-date = 30 May 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url =http://www.india9.com/i9show/Tenughat-Dam-49898.htm | title = Tenughat Dam |publisher =india9 | access-date = 30 May 2021 }}</ref> <small>ᱱᱳᱴ: ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱢᱮᱯ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾</small> ==ᱱᱟᱜᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ== ===ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ=== ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web | url = http://jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | title = Jharkhand Police Official Website | work = Contact Bokaro Police | publisher = Jharkhand Police | accessdate = 1 October 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140214023553/http://www.jhpolice.gov.in/police-station/kathara-op-766-1308404713 | archivedate = 14 February 2014 }}</ref> ==ᱰᱮᱢᱚᱜᱨᱟᱯᱷᱤᱠ== ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱟᱨᱥᱟᱱᱰᱮ ᱨᱮ ᱔,᱙᱕᱔ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱓,᱐᱘᱐ (᱖᱒%) ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱑,᱘᱗᱔ (᱓᱘%) ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱕᱘᱖ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ ᱨᱮ ᱚᱞᱚᱜ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱓,᱑᱓᱔ (᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱘᱘.᱑᱒%) ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=census2011>{{cite web| url = http://www.censusindia.gov.in/pca/cdb_pca_census/Houselisting-housing-JK.html |title = 2011 Census C.D. Block Wise Primary Census Abstract Data(PCA) | work= Jharkhand – District-wise CD Blocks|publisher= Registrar General and Census Commissioner, India | accessdate = 6 October 2017}}</ref> ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱨᱤ== ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱥᱴᱤᱞ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱯᱨᱚᱢᱚᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱞᱠᱟᱛᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱥᱴᱤᱞ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱨᱤᱱ ᱠᱮᱡᱨᱤᱣᱟᱞ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱤᱱ ᱯᱷᱞᱟᱜᱽ ᱫᱚ ᱰᱟᱠᱴᱟᱭᱤᱞ ᱯᱟᱭᱤᱯ ᱯᱟᱭᱱᱤᱭᱟᱨ, ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱥᱴᱤᱞ ᱠᱟᱥᱴᱤᱝ, ᱥᱤᱭᱟᱞᱡᱚᱨᱤ ᱨᱮ ᱒.᱕᱑ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱴᱚᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱛᱷᱟᱯᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/indl-goods/svs/steel/electrosteel-group-a-steel-project-that-became-a-pipe-dream/articleshow/49696024.cms|title=Electrosteel Group: A steel project that became a pipedream |last=Mazumdar|first=Rakhi |date=2015-11-07|work=The Economic Times|access-date=2018-09-03}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.electrosteelsteels.com/about/profile.aspx | title= Electrosteel Steels Limited |publisher= ESL | accessdate = 6 October 2017}}</ref> ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱑,᱗᱒᱓.᱔᱔ ᱦᱮᱠᱴᱟᱨ ᱡᱟᱜᱟ ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱵᱮᱫᱟᱱᱛᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱰ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱘ ᱨᱮ ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱥᱴᱤᱞᱥ ᱥᱴᱤᱞᱥ ᱞᱤᱢᱤᱴᱰ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱱᱴᱨᱚᱞ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref>{{cite web | url = https://www.business-standard.com/article/companies/vedanta-enters-steel-with-acquisition-of-electrosteel-steels-to-hold-90-118060401085_1.html | title = Vedanta enters steel with acquisition of Electrosteel Steels, to hold 90% | publisher = Business Standard, 5 June 2018 | accessdate = 16 July 2018}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ]] 0p5uyb05s2xtbur6o6qj1ofz24fw2rs ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ 14 37507 195379 2026-07-22T11:11:40Z MT731 2184 "[[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ ᱾ [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱛᱷᱚ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195379 wikitext text/x-wiki [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ ᱾ [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] f8pi44rwtsasl23zpdhz07pn8fiw7tf ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ ᱰᱮᱢ 0 37508 195395 2026-07-23T01:40:08Z MT731 2184 "{{Short description|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱰᱮᱢ}} {{Infobox dam | name = ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ ᱰᱮᱢ | name_official = ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ ᱰᱮᱢ | image = Dhurwa dam, ranchi.jpg | image_size = | image_caption = ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ ᱰᱮᱢ, [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]], ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ | image_alt = | pushpin_map = India..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195395 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱰᱮᱢ}} {{Infobox dam | name = ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ ᱰᱮᱢ | name_official = ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ ᱰᱮᱢ | image = Dhurwa dam, ranchi.jpg | image_size = | image_caption = ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ ᱰᱮᱢ, [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]], ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ | image_alt = | pushpin_map = India | pushpin_map_size = | pushpin_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ ᱰᱮᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ | coordinates = {{coord|23|17|29.19|N|85|15|23.58|E|type:landmark|display=inline,title}} | country = ᱥᱤᱧᱚᱛ | location = ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ, [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]], [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | status = ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ | construction_began = | opening = {{Start date and age|1963}} | demolished = | cost = | owner = JUIDCO | dam_type = ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱯᱮᱨᱮᱡ | dam_height = {{Convert|30|m|ft|0|abbr=on}} | dam_height_thalweg = | dam_height_foundation = | dam_length = {{Convert|4525|m|ft|0|abbr=on}} | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | dam_elevation_crest = | dam_crosses = [[ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ ᱜᱟᱰᱟ]] | spillway_count = ᱑ | spillway_type = Ogee | spillway_capacity = | res_name = ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ ᱨᱮᱡᱟᱨᱵᱮᱭᱟᱨ | res_capacity_total = {{cvt|34.1000000|m3}} | res_capacity_active = 31.9 million cubic meters<ref>Govt of India, Central Water commission, Dam safety Organisation New Delhi, National Register of Large Dams-2019,Project Information code:JH05MH0010</ref> | res_capacity_inactive = | res_catchment = | res_surface = {{Convert|33.5|km2|sqmi|0|abbr=on}} | res_elevation = | res_max_depth = | res_max_length = | res_max_width = | res_tidal_range = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = | plant_capacity = | plant_annual_gen = | website = | extra = }} '''ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ ᱰᱮᱢ''', ᱟᱹᱭᱫᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ '''ᱦᱟᱴᱤᱭᱟ ᱰᱮᱢ''' ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ]] ᱨᱮ ᱥᱚᱵᱚᱨᱱᱟᱠᱷᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬ ᱰᱮᱢ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱵᱤᱵᱚᱨᱚᱱ== ᱑᱙᱖᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱨᱟᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱛᱮ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱤᱱᱟᱹᱢ ᱜᱮ ᱙.᱕ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱜᱟᱞᱚᱱ ᱫᱟᱜ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱮ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱘.᱕ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱜᱟᱞᱚᱱ ᱟᱨ ᱦᱮᱵᱤ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱨᱤᱝ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ (HEC) ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱑ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱜᱟᱞᱚᱱ ᱫᱟᱜ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱰᱮᱢ ᱫᱚ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱥᱢᱟᱨᱴ ᱥᱤᱴᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱸ ᱜᱚᱲᱚᱭ ᱮᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱑᱒ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱞᱤᱴᱚᱨ ᱫᱟᱜ ᱮᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱮ ᱪᱚᱨᱚᱠ ᱜᱮᱭᱟ, ᱠᱷᱟᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱛᱩᱝ ᱫᱤᱱ ᱨᱮ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱫᱟᱜ ᱞᱮᱵᱮᱞ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=Ranchi Smart City to get water from water starved Dhurwa dam - Jharkhand State News |url=https://jharkhandstatenews.com/article/top-stories/2681/ranchi-smart-city-to-get-water-from-water-starved-dhurwa-dam |website=jharkhandstatenews.com |access-date=31 March 2018 |date=31 March 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=NDRF searches for missing woman in Dhurwa Dam |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ranchi/ndrf-launches-extensive-search-for-missing-woman-at-dhurwa-dam/articleshow/113406001.cms |website=The Times of India |access-date=17 September 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Body fished out of dam |url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/body-fished-out-of-dam/cid/1348128 |website=telegraphindia.com |access-date=18 March 2023}}</ref> ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱦᱚᱨᱤ ᱤᱱᱯᱷᱨᱟᱥᱴᱨᱚᱠᱪᱚᱨ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ (JUIDCO) ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱫᱷᱩᱨᱣᱟ ᱰᱮᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱩᱴ ᱨᱮᱡᱟᱨᱵᱟᱨ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱫᱚ ᱓᱔.᱑ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱠᱭᱩᱵᱤᱠ ᱢᱤᱴᱚᱨ (MCM) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱟᱨ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱰᱮᱢ ᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟᱣᱟᱨᱤ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱴᱷᱟᱶ ᱮ ᱟᱢᱮᱴᱟ, ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱟᱨ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱠᱚᱦᱚᱸᱭ ᱠᱩᱥᱤᱭᱟᱫᱼᱟ ᱾ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱫᱟᱜ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨᱤ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱫᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱭᱠᱟᱹᱣ ᱠᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤᱜ ᱠᱟᱱᱟ, [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ]] ᱱᱮᱛᱟᱨᱟᱜ ᱨᱟᱹᱥᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱵᱷᱟᱹᱵᱤᱛᱨᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱫᱟᱜ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱟᱜ ᱥᱚᱨᱚᱥ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱨ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=State level mock drill conducted in Dhurwa Dam regarding to combat flood disaster in Ranchi - Reporter Post |url=https://reporterpost.in/article/jharkhand/32056/state-level-mock-drill-conducted-in-dhurwa-dam-regarding-to-combat-flood-disaster-in-ranchi |website=reporterpost.in |access-date=21 December 2023}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱰᱮᱢ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱖᱓ ᱨᱮ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱰᱮᱢ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱑᱙᱖᱓ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱒᱐ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱨᱠᱤᱴᱮᱠᱪᱚᱨ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱑᱙᱖᱓ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱ]] rd2xwurkmc93vr79hwujh2jtjyr7mj4 ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ 0 37509 195411 2026-07-23T10:17:45Z MT731 2184 "{{Infobox company | name = ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ | type = [[ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ|ᱥᱮᱞ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ | logo = Steel_Authority_of_India_logo.svg | logo_size = 70px | image = Bokaro Steel Plant .jpg | founded = 1964 | hq_location = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]], ᱡᱷᱟᱨᱠ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195411 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ | type = [[ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ|ᱥᱮᱞ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ | logo = Steel_Authority_of_India_logo.svg | logo_size = 70px | image = Bokaro Steel Plant .jpg | founded = 1964 | hq_location = [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ]], ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] | key_people = ᱯᱨᱤᱭᱟ ᱨᱚᱧᱡᱚᱱ, ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ | revenue = $᱙᱐᱐ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ (᱒᱐᱒᱒)<ref>{{cite web | url=https://currentbokaro.com/sail-revenue-crosses-rupees-one-lakh-crore-achieves-best-ever-profitability/ | title=SAIL Revenue crosses rupees One Lakh Crore, Bokaro Steel achieves best ever profitability | date=23 May 2022 }}</ref> | net_income = $᱗᱕ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ (᱒᱐᱒᱒)<ref>{{cite web | url=https://www.dailypioneer.com/2023/state-editions/bokaro-steel-plant-creates-record-of-production-in-history-of-50-years--amarendu-prakash.html#:~:text=TT-,Bokaro%20Steel%20Plant%20creates%20record%20of%20production,of%2050%20years%3A%20Amarendu%20Prakash&text=In%20SAIL%27s%2050%2Dyear%20history,ever%20production%20of%20all%20products | title=Bokaro Steel Plant creates record of production in history of 50 years: Amarendu Prakash }}</ref> | industry = ᱥᱴᱤᱞ | products = [[:en:Bureau of Indian Standards|ᱟᱭᱤ ᱮᱥ ᱕᱙᱘᱖]] ᱮᱪᱟᱨ ᱯᱞᱮᱴ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱥᱤᱴ ᱠᱚ<br />[[:en:Bureau of Indian Standards|ᱟᱭᱮᱥ ᱑᱐᱗᱙ ]] ᱮᱪᱟᱨ ᱠᱚᱭᱮᱞ ᱡᱮᱱᱟᱨᱟᱞ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱨᱤᱝ ᱥᱴᱤᱞ }} '''ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ''' ('''ᱵᱤ.ᱮᱥ.ᱮᱞ''') ᱫᱚ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ ᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱷᱤᱞᱰ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱥᱟᱨ ᱵᱤᱥᱟᱹᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ (᱑᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ x ᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ) ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱷᱮᱠᱴᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== [[File:BSL-SAIL.jpg|thumb|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱫᱩᱣᱟᱹᱨ]] ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱒᱐᱐᱐ ᱨᱮ ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱫᱚ ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱑᱙᱕᱐ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱨᱤᱱ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱮᱫᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱫᱚ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞᱤᱡᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱯᱟᱹᱪᱷᱟᱞᱟᱹ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱥᱛᱟᱵ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱚᱱᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱥᱴᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱢᱤᱱᱟᱨᱮᱞ ᱨᱮᱥᱳᱨᱥ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱪᱷᱳᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱯᱞᱟᱴᱚ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱠᱚᱭᱞᱟ ᱟᱨ ᱢᱮᱬᱦᱮᱫ ᱛᱮ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱜᱮᱭᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱪᱷᱳᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱢᱟᱪᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱟᱨ ᱠᱷᱟᱫᱟᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱤᱡᱮᱨᱟᱜ ᱡᱤᱣᱤᱵᱟᱵᱚᱫᱤ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱫᱤᱱ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ, ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱡᱚᱵᱟᱦᱚᱨᱞᱟᱞ ᱱᱮᱦᱨᱩ ᱱᱚᱶᱟ ᱡᱚᱥ ᱛᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱱ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱫᱚ ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱭᱩᱱᱤᱭᱚᱱ ᱥᱟᱶ ᱟᱹᱰᱤ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱭ ᱦᱮᱡ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱖᱔ ᱨᱮ, ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱮᱢᱚᱜ ᱨᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟᱭ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite book |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP85T00875R001100130127-2.pdf |title=Intelligence Memorandum, Indo-Soviet Relations |date=4 December 1972 |publisher=CIA}}</ref> ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱭᱩᱱᱤᱭᱚᱱ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱯᱨᱚᱫᱚᱠᱨᱤᱛᱤ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱟᱨ ᱡᱤᱯᱨᱳᱢᱮᱡᱽ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱩᱯ ᱫᱚ ᱨᱟᱥᱤᱭᱟᱱ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱔ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱴᱚᱱ ᱤᱝᱜᱩᱴ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱛᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱯᱷᱟᱡᱤᱝ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱹᱦᱤᱛ ᱠᱚ ᱾<ref>{{Cite news |date=17 October 1964 |title=Bokaro, made in the USSR |url=https://www.epw.in/system/files/pdf/1964_16/42/bokaromadeinussr.pdf |access-date=28 July 2024 |work=The Economic Weekly}}</ref> ᱦᱮᱵᱤ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ ᱡᱤᱯᱨᱳᱢᱮᱡᱽ ᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱛᱮ ᱨᱟᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱩᱞᱥ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/4378206 | jstor=4378206 | title=Soviet Collaboration in Indian Steel Industry, 1954-84 | last1=d'Mello | first1=Bernard | journal=Economic and Political Weekly | date=1988 | volume=23 | issue=10 | pages=473–486 }}</ref> ᱵᱤ.ᱮᱥ.ᱮᱞ. ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨ ᱠᱚ ᱴᱨᱮᱱᱤᱝ ᱠᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱥᱤᱴᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱔ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱨᱟᱥᱤᱭᱟᱱ ᱠᱚᱞᱚᱱᱤ ᱦᱚᱸ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱮᱢ.ᱮᱱ. ᱫᱟᱥᱛᱩᱨ ᱮᱱᱰ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱯᱷᱮᱢᱤᱱᱤᱥᱴ ᱫᱚ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱯᱞᱟᱱᱤᱝ ᱨᱮ ᱟᱠᱴᱤᱵᱷ ᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱨᱤᱛᱤᱠ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱵᱟᱵᱚᱫᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱥᱚᱵᱷᱤᱭᱮᱴ ᱜᱟᱞᱚᱪ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱜᱚᱲᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱠᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚᱞ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱬᱟ ᱟᱨ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱠᱚ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱠᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=bqG0AAAAIAAJ | title=The Bokaro Steel Plant: A Study of Soviet Economic Assistance | isbn=9780444103888 | last1=Desai | first1=Padma | date=1972 | publisher=North-Holland Publishing Company }}</ref> ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱫᱚ ᱑᱙᱖᱔ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name="Sengupta1979">{{cite book|author=Nirmal Sengupta|title=Destitutes and Development: A Study of the Bauri Community in the Bokaro Region|url=https://books.google.com/books?id=dQXAoHucmMkC&pg=PA25|year=1979|publisher=Concept Publishing Company|pages=25–|id=GGKEY:73SPC2220UQ}}</ref> ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ (ᱥᱮᱞ) ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>[http://www.sail.co.in/ Steel Authority Of India Limited]</ref> ᱑᱙᱗᱒ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱥᱟᱹᱛ ᱠᱟᱛᱮᱜ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ [[File:Steel Plant, Bokaro Steel City.jpg|thumbnail|right|250px|ᱴᱨᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ]] ==ᱯᱨᱚᱰᱚᱠᱥᱚᱱ== ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱵᱞᱟᱥᱴ ᱯᱷᱟᱨᱱᱮᱥ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱕.᱘ ᱢᱮᱴᱨᱤᱠ ᱴᱚᱱ ᱞᱤᱠᱣᱤᱰ ᱥᱴᱤᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱰᱭᱩᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=BOKARO STEEL PLANT - PRODUCT BASKET |url=https://sail.co.in/bokaro-steel-plant/products}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱨᱚᱥᱛᱟᱵ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱥᱟᱞ ᱢᱚᱰᱟᱨᱱᱤᱥᱤᱯᱥᱚᱱ ᱰᱨᱟᱭᱵᱷᱤᱰ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱰᱚᱠᱥᱚᱱ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱑᱒ ᱢᱮᱴᱨᱤᱠ ᱴᱚᱱ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱯᱜᱨᱮᱰ ᱦᱚᱸ ᱑᱙᱙᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱴᱤᱞ ᱨᱤᱯᱷᱟᱭᱤᱱᱤᱝ ᱭᱩᱱᱤᱴ ᱟᱨ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱠᱟᱥᱴᱤᱝ ᱢᱟᱥᱤᱱ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱨᱮ, ᱖᱔ ᱜᱟᱱ ᱢᱚᱣᱡᱟ (ᱢᱤᱫ ᱢᱚᱣᱡᱟ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱭᱩᱱᱤᱴ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ) ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱷᱚᱴᱚᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱛᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱚᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱗᱗᱖᱕ ᱦᱮᱠᱴᱚᱨ ᱜᱮ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱫᱚ ᱮᱥᱮᱟᱭᱤᱮᱞ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱟᱜ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱛᱮ ᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱠᱚ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱠᱚ== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ: # ᱞᱚᱞᱚ ᱨᱚᱞᱰ ᱠᱚᱭᱮᱞ # ᱞᱚᱞᱚ ᱨᱚᱞᱰ ᱯᱞᱮᱴ ᱠᱚ # ᱞᱚᱞᱚ ᱨᱚᱞᱰ ᱥᱤᱴ # ᱠᱚᱞᱰ ᱨᱚᱞᱰ ᱠᱚᱭᱮᱞᱥ (ᱥᱤ ᱟᱨ ᱮᱢ) # ᱠᱚᱞᱰ ᱨᱚᱞᱰ ᱥᱤᱴ # ᱴᱤᱱ ᱢᱤᱞ ᱦᱮᱱᱫᱮ ᱯᱞᱮᱴ ᱠᱚ # ᱜᱮᱞᱵᱷᱟᱱᱟᱭᱤᱡᱽ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱚᱨᱮᱜᱮᱴᱮᱰ ᱥᱤᱴ # ᱚᱠᱥᱤᱡᱮᱱ ᱜᱮᱥ # ᱦᱟᱭᱰᱨᱚᱡᱮᱱ ᱜᱮᱥ # ᱠᱚᱠ ᱚᱵᱷᱮᱱ ᱵᱟᱭᱯᱨᱚᱰᱟᱠᱴᱥ # ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱨᱮᱠ # ᱰᱤᱮᱢᱟᱨ ᱜᱨᱮᱰ # ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱟᱭᱤᱯ # ᱠᱚᱢ ᱚᱡᱚᱱ ᱥᱴᱮᱱᱞᱮᱥ ᱥᱴᱤᱞ # ᱡᱟᱠᱟᱞ ᱥᱴᱤᱞ # ᱥᱮᱠᱭᱩᱟᱨ ᱴᱤᱮᱢᱴᱤ ᱵᱟᱨᱥ ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱫᱚ ᱚᱴᱚᱢᱚᱵᱟᱭᱤᱞ, ᱯᱟᱭᱤᱯ ᱟᱨ ᱴᱤᱭᱩᱵᱽ, ᱮᱞᱯᱤᱡᱤ ᱥᱤᱞᱤᱱᱰᱟᱨ, ᱵᱮᱨᱮᱞ ᱟᱨ ᱰᱨᱚᱢ ᱯᱨᱚᱰᱟᱠᱥᱚᱱ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱨᱤᱝ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱨ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱵᱮᱥ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱒-᱒᱓ ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱖᱐᱐ ᱠᱚᱨᱚᱲ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱯᱷᱟ ᱞᱟᱵᱷ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟᱭ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱮᱥᱮᱟᱭᱤᱮᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱑᱓᱓᱐ ᱠᱚᱨᱚᱲ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱩᱴ ᱞᱟᱵᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱔᱕% ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web | url=https://www.dailypioneer.com/2023/state-editions/bokaro-steel-plant-creates-record-of-production-in-history-of-50-years--amarendu-prakash.html | title=Bokaro Steel Plant creates record of production in history of 50 years: Amarendu Prakash }}</ref> ==ᱜᱚᱲᱚ== ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱫᱚ ᱦᱮᱵᱤ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱨᱤᱝ ᱠᱚᱨᱯᱳᱨᱮᱥᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱵᱞᱟᱥᱴ ᱯᱷᱟᱨᱱᱮᱥ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱮᱫᱟ, ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱤ ᱮᱥ ᱭᱩ ᱟᱨ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱠᱚ ᱞᱟᱨᱥᱮᱱ ᱟᱨ ᱴᱩᱵᱽᱨᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/4378206 | jstor=4378206 | title=Soviet Collaboration in Indian Steel Industry, 1954-84 | last1=d'Mello | first1=Bernard | journal=Economic and Political Weekly | year=1988 | volume=23 | issue=10 | pages=473–486 }}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱢᱮ== * {{cite book|author=Sutinder Bhatia|title=Bokaro steel plant: some economic aspects|url=https://books.google.com/books?id=DjUgAAAAIAAJ|date=1 January 1991|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7154-540-7}} * {{cite book|author=Padma Desai|title=The Bokaro steel plant: a study of Soviet economic assistance|url=https://books.google.com/books?id=Ryc0AAAAMAAJ|year=1972|publisher=North-Holland Pub. Co.|isbn=978-0-444-10388-8}} *{{cite web|url=https://thehardtackle.com/2011/legends-of-indian-football-jarnail-singh/|title=Legends of Indian Football : Peter Thangaraj|date=14 May 2018|access-date=7 October 2022|first=Somnath|last=Sengupta|website=thehardtackle.com|publisher=The Hard Tackle|location=Mumbai|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413164430/https://thehardtackle.com/2012/legends-of-indian-football-peter-thangaraj/|archive-date=13 April 2021}} {{commons category|ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ}} {{authority control}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱑᱙᱖᱔ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱴᱤᱞ ᱯᱞᱟᱱᱴ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱴᱤᱞ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱠᱟᱨᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ-ᱥᱚᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱭᱩᱱᱤᱭᱚᱱ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚ]] 5535e7z87rpwlu3yjffge4izepk788e ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ 0 37510 195412 2026-07-23T10:18:21Z Joy sagar Murmu 381 "ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱣᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱫ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195412 wikitext text/x-wiki ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱣᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱵᱮᱥᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱑᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱣᱤᱞᱤᱝᱰᱚᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱚᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱷᱤᱢ ᱥᱮᱡ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱩᱵ ᱥᱮᱡ ᱫᱚ ᱢᱩᱞᱵᱩᱜᱽᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ==ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== 4y45g3tmgokcgnm9jpui79kx0oiivd6 195413 195412 2026-07-23T10:21:58Z Joy sagar Murmu 381 /* ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ */ 195413 wikitext text/x-wiki ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱣᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱵᱮᱥᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱑᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱣᱤᱞᱤᱝᱰᱚᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱚᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱷᱤᱢ ᱥᱮᱡ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱩᱵ ᱥᱮᱡ ᱫᱚ ᱢᱩᱞᱵᱩᱜᱽᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ==ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱤᱴᱤ ᱥᱮᱱᱴᱟᱨ ᱟᱨ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱥᱨᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱚᱵᱷᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱥᱚᱸᱡᱷᱮ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱚᱴᱚᱨᱤᱠᱥᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱯᱩᱱ ᱞᱮᱱ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ᱥᱤ (ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱙᱖᱖ᱮ) ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱟᱞᱟᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱑᱗.᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱑᱐.᱗ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱥᱟᱹᱝᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱑᱗ ᱟᱨ ᱔᱗ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱥᱮᱱᱟ᱾ 3ujmrajcgzt9zx7jpn766tuv1k00yod 195414 195413 2026-07-23T10:25:01Z Joy sagar Murmu 381 /* ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ */ 195414 wikitext text/x-wiki ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱣᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱵᱮᱥᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱑᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱣᱤᱞᱤᱝᱰᱚᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱚᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱷᱤᱢ ᱥᱮᱡ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱩᱵ ᱥᱮᱡ ᱫᱚ ᱢᱩᱞᱵᱩᱜᱽᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ==ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱤᱴᱤ ᱥᱮᱱᱴᱟᱨ ᱟᱨ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱥᱨᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱚᱵᱷᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱥᱚᱸᱡᱷᱮ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱚᱴᱚᱨᱤᱠᱥᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱯᱩᱱ ᱞᱮᱱ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ᱥᱤ (ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱙᱖᱖ᱮ) ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱟᱞᱟᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱑᱗.᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱑᱐.᱗ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱥᱟᱹᱝᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱑᱗ ᱟᱨ ᱔᱗ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱥᱮᱱᱟ᱾ ==ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱒᱐᱐᱙ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱔᱖᱒᱐ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱡᱮᱞᱮᱧ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱮ ᱮᱲᱯᱟᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ sb4nwbiatsx71w56z8jq6wuurwfbtjh 195415 195414 2026-07-23T10:29:03Z Joy sagar Murmu 381 /* ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ */ 195415 wikitext text/x-wiki ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱣᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱵᱮᱥᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱑᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱣᱤᱞᱤᱝᱰᱚᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱚᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱷᱤᱢ ᱥᱮᱡ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱩᱵ ᱥᱮᱡ ᱫᱚ ᱢᱩᱞᱵᱩᱜᱽᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ==ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱤᱴᱤ ᱥᱮᱱᱴᱟᱨ ᱟᱨ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱥᱨᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱚᱵᱷᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱥᱚᱸᱡᱷᱮ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱚᱴᱚᱨᱤᱠᱥᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱯᱩᱱ ᱞᱮᱱ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ᱥᱤ (ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱙᱖᱖ᱮ) ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱟᱞᱟᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱑᱗.᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱑᱐.᱗ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱥᱟᱹᱝᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱑᱗ ᱟᱨ ᱔᱗ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱥᱮᱱᱟ᱾ ==ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱒᱐᱐᱙ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱔᱖᱒᱐ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱡᱮᱞᱮᱧ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱮ ᱮᱲᱯᱟᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ-ᱟᱹᱨᱤ== ᱜᱚᱴᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱗᱐% ᱥᱟᱭᱠᱟᱲᱟ ᱦᱤᱸᱥ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱲᱩ ᱪᱟᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱪᱷᱟᱰᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱨᱤᱴᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱨᱡᱚᱱ ᱜᱮ ᱦᱩᱡᱩᱜ-ᱟ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱟᱨ ᱟᱱᱟᱡᱽ ᱪᱟᱥ ᱠᱷᱚᱱ᱾ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱫᱷᱤᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱡᱟᱹᱞᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱩᱞ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱢᱟᱨᱮ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱫᱷᱟᱨᱟ ᱛᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱠᱚ ᱥᱟᱵ ᱠᱚᱣᱟ ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱚᱞᱠᱮᱴᱴᱩ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ bxv68613fcglaiwn2ktksoxndy14mro 195416 195415 2026-07-23T10:29:33Z Joy sagar Murmu 381 /* ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ-ᱟᱹᱨᱤ */ 195416 wikitext text/x-wiki ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱣᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱵᱮᱥᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱑᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱣᱤᱞᱤᱝᱰᱚᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱚᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱷᱤᱢ ᱥᱮᱡ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱩᱵ ᱥᱮᱡ ᱫᱚ ᱢᱩᱞᱵᱩᱜᱽᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ==ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱤᱴᱤ ᱥᱮᱱᱴᱟᱨ ᱟᱨ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱥᱨᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱚᱵᱷᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱥᱚᱸᱡᱷᱮ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱚᱴᱚᱨᱤᱠᱥᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱯᱩᱱ ᱞᱮᱱ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ᱥᱤ (ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱙᱖᱖ᱮ) ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱟᱞᱟᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱑᱗.᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱑᱐.᱗ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱥᱟᱹᱝᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱑᱗ ᱟᱨ ᱔᱗ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱥᱮᱱᱟ᱾ ==ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱒᱐᱐᱙ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱔᱖᱒᱐ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱡᱮᱞᱮᱧ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱮ ᱮᱲᱯᱟᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ-ᱟᱹᱨᱤ== ᱜᱚᱴᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱗᱐% ᱥᱟᱭᱠᱟᱲᱟ ᱦᱤᱸᱥ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱲᱩ ᱪᱟᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱪᱷᱟᱰᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱨᱤᱴᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱨᱡᱚᱱ ᱜᱮ ᱦᱩᱡᱩᱜ-ᱟ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱟᱨ ᱟᱱᱟᱡᱽ ᱪᱟᱥ ᱠᱷᱚᱱ᱾ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱫᱷᱤᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱡᱟᱹᱞᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱩᱞ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱢᱟᱨᱮ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱫᱷᱟᱨᱟ ᱛᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱠᱚ ᱥᱟᱵ ᱠᱚᱣᱟ ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱚᱞᱠᱮᱴᱴᱩ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱤᱭᱟᱹᱛ== b2frynogtz5b2ipd0c0yg2flgmf45jg 195419 195416 2026-07-23T11:07:10Z Ranjithsiji 1077 add infobox 195419 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Vallarpadam | native_name = | native_name_lang = ml | other_name = | settlement_type = Island | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = India Kerala#India#India Kochi | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Kerala, India | coordinates = {{coord|9.990|N|76.255|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = India | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name1 = [[Kerala]] | subdivision_name2 = [[Ernakulam district|Ernakulam]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = Muluvakad Panchayat | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | area_code = 0484 | area_code_type = Telephone code | registration_plate = KL-7 | blank1_name_sec1 = City | blank1_info_sec1 = Kochi | website = | footnotes = | demographics1_info1 = [[Malayalam language|Malayalam]], [[English language|English]] | blank2_name_sec1 = [[Lok Sabha]] constituency | blank2_info_sec1 = Ernakulam | blank3_name_sec1 = Civic agency | blank3_info_sec1 = Muluvakad Panchayat }} ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱣᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱵᱮᱥᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱑᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱣᱤᱞᱤᱝᱰᱚᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱚᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱷᱤᱢ ᱥᱮᱡ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱩᱵ ᱥᱮᱡ ᱫᱚ ᱢᱩᱞᱵᱩᱜᱽᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ==ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱤᱴᱤ ᱥᱮᱱᱴᱟᱨ ᱟᱨ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱥᱨᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱚᱵᱷᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱥᱚᱸᱡᱷᱮ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱚᱴᱚᱨᱤᱠᱥᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱯᱩᱱ ᱞᱮᱱ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ᱥᱤ (ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱙᱖᱖ᱮ) ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱟᱞᱟᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱑᱗.᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱑᱐.᱗ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱥᱟᱹᱝᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱑᱗ ᱟᱨ ᱔᱗ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱥᱮᱱᱟ᱾ ==ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱒᱐᱐᱙ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱔᱖᱒᱐ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱡᱮᱞᱮᱧ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱮ ᱮᱲᱯᱟᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ-ᱟᱹᱨᱤ== ᱜᱚᱴᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱗᱐% ᱥᱟᱭᱠᱟᱲᱟ ᱦᱤᱸᱥ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱲᱩ ᱪᱟᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱪᱷᱟᱰᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱨᱤᱴᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱨᱡᱚᱱ ᱜᱮ ᱦᱩᱡᱩᱜ-ᱟ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱟᱨ ᱟᱱᱟᱡᱽ ᱪᱟᱥ ᱠᱷᱚᱱ᱾ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱫᱷᱤᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱡᱟᱹᱞᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱩᱞ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱢᱟᱨᱮ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱫᱷᱟᱨᱟ ᱛᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱠᱚ ᱥᱟᱵ ᱠᱚᱣᱟ ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱚᱞᱠᱮᱴᱴᱩ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱤᱭᱟᱹᱛ== nmudaycu5gferx700plcws84y3ejxdw 195425 195419 2026-07-23T11:38:39Z Joy sagar Murmu 381 195425 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ | native_name = വല്ലാർപാടം | native_name_lang = ml | other_name = | settlement_type = ᱴᱟᱹᱯᱩ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱠᱮᱨᱮᱞᱟ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱞᱚᱠᱮᱥᱚᱱ | coordinates ={{coord|9.990|N|76.255|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = ᱥᱤᱧᱚᱛ | subdivision_type1 = [[States and territories of India|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱠᱮᱨᱮᱞᱟ]] | subdivision_name2 = [[Ernakulam district|ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = ᱢᱩᱞᱩᱣᱟᱠᱩᱲ ᱯᱚᱧᱪᱟᱭᱚᱛ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱤ | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | area_code = 0484 | area_code_type = Telephone code | registration_plate = KL-7 | blank1_name_sec1 = ᱥᱚᱦᱚᱨ | blank1_info_sec1 = ᱠᱚᱪᱤ | website = | footnotes = | demographics1_info1 = [[Malayalam language|ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ]], [[English language|ᱤᱝᱨᱟᱹᱡᱤ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱞᱚᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ]] constituency | blank2_info_sec1 = ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ | blank3_name_sec1 = ᱥᱤᱵᱷᱤᱠ ᱮᱡᱮᱱᱥᱤ | blank3_info_sec1 = ᱢᱩᱞᱩᱣᱟᱠᱩᱽ ᱯᱚᱧᱪᱟᱭᱚᱛ }} ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱣᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱵᱮᱥᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱑᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱣᱤᱞᱤᱝᱰᱚᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱚᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱷᱤᱢ ᱥᱮᱡ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱩᱵ ᱥᱮᱡ ᱫᱚ ᱢᱩᱞᱵᱩᱜᱽᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ==ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱤᱴᱤ ᱥᱮᱱᱴᱟᱨ ᱟᱨ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱥᱨᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱚᱵᱷᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱥᱚᱸᱡᱷᱮ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱚᱴᱚᱨᱤᱠᱥᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱯᱩᱱ ᱞᱮᱱ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ᱥᱤ (ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱙᱖᱖ᱮ) ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱟᱞᱟᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱑᱗.᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱑᱐.᱗ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱥᱟᱹᱝᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱑᱗ ᱟᱨ ᱔᱗ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱥᱮᱱᱟ᱾ ==ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱒᱐᱐᱙ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱔᱖᱒᱐ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱡᱮᱞᱮᱧ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱮ ᱮᱲᱯᱟᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ-ᱟᱹᱨᱤ== ᱜᱚᱴᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱗᱐% ᱥᱟᱭᱠᱟᱲᱟ ᱦᱤᱸᱥ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱲᱩ ᱪᱟᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱪᱷᱟᱰᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱨᱤᱴᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱨᱡᱚᱱ ᱜᱮ ᱦᱩᱡᱩᱜ-ᱟ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱟᱨ ᱟᱱᱟᱡᱽ ᱪᱟᱥ ᱠᱷᱚᱱ᱾ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱫᱷᱤᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱡᱟᱹᱞᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱩᱞ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱢᱟᱨᱮ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱫᱷᱟᱨᱟ ᱛᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱠᱚ ᱥᱟᱵ ᱠᱚᱣᱟ ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱚᱞᱠᱮᱴᱴᱩ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱤᱭᱟᱹᱛ== hy3c5hg2bg09ct72ps2hc8a82d82gek 195426 195425 2026-07-23T11:40:47Z Joy sagar Murmu 381 /* ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ */ 195426 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ | native_name = വല്ലാർപാടം | native_name_lang = ml | other_name = | settlement_type = ᱴᱟᱹᱯᱩ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱠᱮᱨᱮᱞᱟ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱞᱚᱠᱮᱥᱚᱱ | coordinates ={{coord|9.990|N|76.255|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = ᱥᱤᱧᱚᱛ | subdivision_type1 = [[States and territories of India|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱠᱮᱨᱮᱞᱟ]] | subdivision_name2 = [[Ernakulam district|ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = ᱢᱩᱞᱩᱣᱟᱠᱩᱲ ᱯᱚᱧᱪᱟᱭᱚᱛ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱤ | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | area_code = 0484 | area_code_type = Telephone code | registration_plate = KL-7 | blank1_name_sec1 = ᱥᱚᱦᱚᱨ | blank1_info_sec1 = ᱠᱚᱪᱤ | website = | footnotes = | demographics1_info1 = [[Malayalam language|ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ]], [[English language|ᱤᱝᱨᱟᱹᱡᱤ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱞᱚᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ]] constituency | blank2_info_sec1 = ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ | blank3_name_sec1 = ᱥᱤᱵᱷᱤᱠ ᱮᱡᱮᱱᱥᱤ | blank3_info_sec1 = ᱢᱩᱞᱩᱣᱟᱠᱩᱽ ᱯᱚᱧᱪᱟᱭᱚᱛ }} ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱣᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱵᱮᱥᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱑᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱣᱤᱞᱤᱝᱰᱚᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱚᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱷᱤᱢ ᱥᱮᱡ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱩᱵ ᱥᱮᱡ ᱫᱚ ᱢᱩᱞᱵᱩᱜᱽᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ==ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱤᱴᱤ ᱥᱮᱱᱴᱟᱨ ᱟᱨ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱥᱨᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱚᱵᱷᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱥᱚᱸᱡᱷᱮ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱚᱴᱚᱨᱤᱠᱥᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱯᱩᱱ ᱞᱮᱱ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ᱥᱤ (ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱙᱖᱖ᱮ) ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱟᱞᱟᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱑᱗.᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱑᱐.᱗ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱥᱟᱹᱝᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱑᱗ ᱟᱨ ᱔᱗ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱥᱮᱱᱟ᱾ ==ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱒᱐᱐᱙ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱔᱖᱒᱐ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱡᱮᱞᱮᱧ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱮ ᱮᱲᱯᱟᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ<ref>{{Cite web |url=http://www.railway-technology.com/news/news59988.html |title=Longest Rail Bridge in India Nearing Completion - Railway Technology |access-date=27 July 2009 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411011815/http://www.railway-technology.com/news/news59988.html |url-status=dead }}</ref>᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ-ᱟᱹᱨᱤ== ᱜᱚᱴᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱗᱐% ᱥᱟᱭᱠᱟᱲᱟ ᱦᱤᱸᱥ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱲᱩ ᱪᱟᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱪᱷᱟᱰᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱨᱤᱴᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱨᱡᱚᱱ ᱜᱮ ᱦᱩᱡᱩᱜ-ᱟ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱟᱨ ᱟᱱᱟᱡᱽ ᱪᱟᱥ ᱠᱷᱚᱱ᱾ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱫᱷᱤᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱡᱟᱹᱞᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱩᱞ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱢᱟᱨᱮ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱫᱷᱟᱨᱟ ᱛᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱠᱚ ᱥᱟᱵ ᱠᱚᱣᱟ ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱚᱞᱠᱮᱴᱴᱩ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱤᱭᱟᱹᱛ== 3vqam2fow7rgwxr785qz81cuz3k1tvu 195427 195426 2026-07-23T11:42:26Z Joy sagar Murmu 381 /* ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ-ᱟᱹᱨᱤ */ 195427 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ | native_name = വല്ലാർപാടം | native_name_lang = ml | other_name = | settlement_type = ᱴᱟᱹᱯᱩ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ᱠᱮᱨᱮᱞᱟ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱞᱚᱠᱮᱥᱚᱱ | coordinates ={{coord|9.990|N|76.255|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = ᱥᱤᱧᱚᱛ | subdivision_type1 = [[States and territories of India|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = [[ᱠᱮᱨᱮᱞᱟ]] | subdivision_name2 = [[Ernakulam district|ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = ᱢᱩᱞᱩᱣᱟᱠᱩᱲ ᱯᱚᱧᱪᱟᱭᱚᱛ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics1_title1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱤ | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | area_code = 0484 | area_code_type = Telephone code | registration_plate = KL-7 | blank1_name_sec1 = ᱥᱚᱦᱚᱨ | blank1_info_sec1 = ᱠᱚᱪᱤ | website = | footnotes = | demographics1_info1 = [[Malayalam language|ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ]], [[English language|ᱤᱝᱨᱟᱹᱡᱤ]] | blank2_name_sec1 = [[ᱞᱚᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ]] constituency | blank2_info_sec1 = ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ | blank3_name_sec1 = ᱥᱤᱵᱷᱤᱠ ᱮᱡᱮᱱᱥᱤ | blank3_info_sec1 = ᱢᱩᱞᱩᱣᱟᱠᱩᱽ ᱯᱚᱧᱪᱟᱭᱚᱛ }} ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱣᱮᱢᱵᱟᱱᱟᱰ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ-ᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱫᱟᱨᱦᱟ ᱵᱮᱥᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱑᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱯᱟᱴᱚᱢ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱫᱚ ᱣᱤᱞᱤᱝᱰᱚᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱚᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱷᱤᱢ ᱥᱮᱡ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱩᱵ ᱥᱮᱡ ᱫᱚ ᱢᱩᱞᱵᱩᱜᱽᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ==ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱤᱴᱤ ᱥᱮᱱᱴᱟᱨ ᱟᱨ ᱵᱟᱭᱯᱤᱱ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱥᱨᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱚᱵᱷᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱫᱚ ᱥᱚᱸᱡᱷᱮ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ ᱟᱨ ᱚᱴᱚᱨᱤᱠᱥᱟ ᱥᱮᱵᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱯᱩᱱ ᱞᱮᱱ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ᱥᱤ (ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱙᱖᱖ᱮ) ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱟᱞᱟᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱔᱗ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱑᱗.᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨ (᱑᱐.᱗ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱥᱟᱹᱝᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱭᱣᱮ ᱑᱗ ᱟᱨ ᱔᱗ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱥᱮᱥᱮᱱᱟ᱾ ==ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ᱒᱐᱐᱙ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱞᱟᱨᱟᱴᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱔᱖᱒᱐ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱡᱮᱞᱮᱧ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱮ ᱮᱲᱯᱟᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ<ref>{{Cite web |url=http://www.railway-technology.com/news/news59988.html |title=Longest Rail Bridge in India Nearing Completion - Railway Technology |access-date=27 July 2009 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411011815/http://www.railway-technology.com/news/news59988.html |url-status=dead }}</ref>᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱨᱤ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱥᱤᱯᱢᱮᱱᱴ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ-ᱟᱹᱨᱤ== ᱜᱚᱴᱟ ᱴᱟᱹᱯᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱗᱐% ᱥᱟᱭᱠᱟᱲᱟ ᱦᱤᱸᱥ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱲᱩ ᱪᱟᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱚᱦᱟᱨᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱪᱷᱟᱰᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱨᱤᱴᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱨᱡᱚᱱ ᱜᱮ ᱦᱩᱡᱩᱜ-ᱟ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱟᱨ ᱟᱱᱟᱡᱽ ᱪᱟᱥ ᱠᱷᱚᱱ᱾ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱫᱷᱤᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱡᱟᱹᱞᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱩᱞ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱢᱟᱨᱮ ᱵᱤᱨᱤᱛ ᱫᱷᱟᱨᱟ ᱛᱮ ᱦᱟᱠᱩ ᱠᱚ ᱥᱟᱵ ᱠᱚᱣᱟ ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱚᱞᱠᱮᱴᱴᱩ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞᱢᱮ== * [[ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱚᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱤᱭᱟᱹᱛ== 2d5x7crj2fsmj63ng0tic9vcfmz1nc1 ᱟᱥᱟᱢᱵᱩ ᱞᱟᱯᱷᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱨᱟᱥ 0 37511 195421 2026-07-23T11:25:40Z Joy sagar Murmu 381 "ᱟᱥᱟᱢᱵᱩ ᱞᱟᱛᱷᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱨᱟᱥ ᱥᱮ ᱛᱨᱟᱣᱝᱠᱚᱨ ᱞᱟᱛᱷᱟᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱨᱟᱥ (ᱢᱚᱸᱴᱮᱥᱤᱝᱠᱚᱞᱟ ᱢᱮᱨᱤᱴᱤᱭᱟᱱᱟᱞᱤᱥ) ‘ᱞᱤᱭᱚᱛᱷᱨᱤᱪᱟᱭᱤᱰᱤ’ ᱜᱷᱨᱟᱚᱧᱡᱽ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱹᱛ ᱪᱮᱬᱮ ᱠᱟᱱᱟᱠᱚ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱠᱮᱨᱮᱞᱟ ᱟᱨ ᱫᱟ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195421 wikitext text/x-wiki ᱟᱥᱟᱢᱵᱩ ᱞᱟᱛᱷᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱨᱟᱥ ᱥᱮ ᱛᱨᱟᱣᱝᱠᱚᱨ ᱞᱟᱛᱷᱟᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱨᱟᱥ (ᱢᱚᱸᱴᱮᱥᱤᱝᱠᱚᱞᱟ ᱢᱮᱨᱤᱴᱤᱭᱟᱱᱟᱞᱤᱥ) ‘ᱞᱤᱭᱚᱛᱷᱨᱤᱪᱟᱭᱤᱰᱤ’ ᱜᱷᱨᱟᱚᱧᱡᱽ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱹᱛ ᱪᱮᱬᱮ ᱠᱟᱱᱟᱠᱚ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱠᱮᱨᱮᱞᱟ ᱟᱨ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱟᱹᱪᱷᱤᱢ ᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱯ ᱜᱽᱨᱮ-ᱵᱽᱨᱮᱥᱴᱮᱰ ᱞᱟᱛᱷᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱟᱨᱥ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱠᱷᱟᱞ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱣ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱯᱟᱞᱟᱱᱤ ᱞᱟᱯᱷ᱾ᱝᱜᱽᱛᱷᱟᱥ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱚ ᱡᱩᱨᱤ ᱜᱮᱭᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱚᱸᱰ ᱢᱮᱫ-ᱠᱩᱴᱤ ᱛᱮᱠᱚ ᱩᱨᱩᱢᱚᱜ-ᱟ, ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱢᱮᱫ ᱴᱷᱮᱱ ᱜᱮ ᱪᱟᱵᱟᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱪᱮᱬᱮ ᱫᱚ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱨᱮᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ ᱟᱨ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱷᱟᱞ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱮᱞ ᱠᱟᱱᱟᱠᱚ, ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭᱟ ᱵᱟᱝᱢᱟ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱪᱚᱴ ᱪᱩᱲᱟᱹ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱟᱜᱮᱨ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱛᱮ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱦᱚᱭ-ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱩᱨᱜᱩᱢ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ᱾ ᱯᱟᱹᱦᱤᱞ ᱫᱚ ᱱᱩᱠᱩ ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱮᱱᱮᱨᱟ (ᱵᱚᱸᱥ) ᱨᱮᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱒᱐᱒᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱡᱤᱱᱥ ᱨᱮᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ᱾ flmsf66yti3t6pgyy7hmfbzc44ir3zy 195422 195421 2026-07-23T11:26:13Z Joy sagar Murmu 381 195422 wikitext text/x-wiki ᱟᱥᱟᱢᱵᱩ ᱞᱟᱛᱷᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱨᱟᱥ ᱥᱮ ᱛᱨᱟᱣᱝᱠᱚᱨ ᱞᱟᱛᱷᱟᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱨᱟᱥ (ᱢᱚᱸᱴᱮᱥᱤᱝᱠᱚᱞᱟ ᱢᱮᱨᱤᱴᱤᱭᱟᱱᱟᱞᱤᱥ) ‘ᱞᱤᱭᱚᱛᱷᱨᱤᱪᱟᱭᱤᱰᱤ’ ᱜᱷᱨᱟᱚᱧᱡᱽ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱹᱛ ᱪᱮᱬᱮ ᱠᱟᱱᱟᱠᱚ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱠᱮᱨᱮᱞᱟ ᱟᱨ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱟᱹᱪᱷᱤᱢ ᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱯ ᱜᱽᱨᱮ-ᱵᱽᱨᱮᱥᱴᱮᱰ ᱞᱟᱛᱷᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱟᱨᱥ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱠᱷᱟᱞ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱣ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱯᱟᱞᱟᱱᱤ ᱞᱟᱯᱷ᱾ᱝᱜᱽᱛᱷᱟᱥ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱚ ᱡᱩᱨᱤ ᱜᱮᱭᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱚᱸᱰ ᱢᱮᱫ-ᱠᱩᱴᱤ ᱛᱮᱠᱚ ᱩᱨᱩᱢᱚᱜ-ᱟ, ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱢᱮᱫ ᱴᱷᱮᱱ ᱜᱮ ᱪᱟᱵᱟᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱪᱮᱬᱮ ᱫᱚ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱨᱮᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ ᱟᱨ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱷᱟᱞ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱮᱞ ᱠᱟᱱᱟᱠᱚ, ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭᱟ ᱵᱟᱝᱢᱟ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱪᱚᱴ ᱪᱩᱲᱟᱹ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱟᱜᱮᱨ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱛᱮ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱦᱚᱭ-ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱩᱨᱜᱩᱢ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ᱾ ᱯᱟᱹᱦᱤᱞ ᱫᱚ ᱱᱩᱠᱩ ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱮᱱᱮᱨᱟ (ᱵᱚᱸᱥ) ᱨᱮᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱒᱐᱒᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱡᱤᱱᱥ ᱨᱮᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱤᱭᱟᱹᱛ== b0yx0m92dlib2rvoemf86u7m70oxhgs 195423 195422 2026-07-23T11:28:51Z Joy sagar Murmu 381 195423 wikitext text/x-wiki ᱟᱥᱟᱢᱵᱩ ᱞᱟᱛᱷᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱨᱟᱥ ᱥᱮ ᱛᱨᱟᱣᱝᱠᱚᱨ ᱞᱟᱛᱷᱟᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱨᱟᱥ (ᱢᱚᱸᱴᱮᱥᱤᱝᱠᱚᱞᱟ ᱢᱮᱨᱤᱴᱤᱭᱟᱱᱟᱞᱤᱥ) ‘ᱞᱤᱭᱚᱛᱷᱨᱤᱪᱟᱭᱤᱰᱤ’ ᱜᱷᱨᱟᱚᱧᱡᱽ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱹᱛ ᱪᱮᱬᱮ ᱠᱟᱱᱟᱠᱚ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱠᱮᱨᱮᱞᱟ ᱟᱨ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱟᱹᱪᱷᱤᱢ ᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱯ ᱜᱽᱨᱮ-ᱵᱽᱨᱮᱥᱴᱮᱰ ᱞᱟᱛᱷᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱟᱨᱥ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱠᱷᱟᱞ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱣ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱯᱟᱞᱟᱱᱤ ᱞᱟᱯᱷ᱾ᱝᱜᱽᱛᱷᱟᱥ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱚ ᱡᱩᱨᱤ ᱜᱮᱭᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱚᱸᱰ ᱢᱮᱫ-ᱠᱩᱴᱤ ᱛᱮᱠᱚ ᱩᱨᱩᱢᱚᱜ-ᱟ, ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱢᱮᱫ ᱴᱷᱮᱱ ᱜᱮ ᱪᱟᱵᱟᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱪᱮᱬᱮ ᱫᱚ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱨᱮᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ ᱟᱨ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱷᱟᱞ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱮᱞ ᱠᱟᱱᱟᱠᱚ, ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭᱟ ᱵᱟᱝᱢᱟ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱪᱚᱴ ᱪᱩᱲᱟᱹ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱟᱜᱮᱨ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱛᱮ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱦᱚᱭ-ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱩᱨᱜᱩᱢ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ᱾ ᱯᱟᱹᱦᱤᱞ ᱫᱚ ᱱᱩᱠᱩ ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱮᱱᱮᱨᱟ (ᱵᱚᱸᱥ) ᱨᱮᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱒᱐᱒᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱡᱤᱱᱥ ᱨᱮᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ<ref>{{cite journal|doi=10.1186/s12862-017-0882-6|title=Two new genera of songbirds represent endemic radiations from the Shola Sky Islands of the Western Ghats, India|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=17|year=2017|last1=Robin|first1=V.V.|last2=Vishnudas|first2=C. K.|last3=Gupta|first3=Pooja|last4=Rheindt|first4=Frank E.|last5=Hooper|first5=Daniel M.|last6=Ramakrishnan|first6=Uma|last7=Reddy|first7=Sushma|issue=1|page=31|pmid=28114902|pmc=5259981|url=|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Praveen, J.| author2= P.O. Nameer|year= 2012|title=. Strophocincla laughingthrushes of south India: a case for allopatric speciation and impact on their conservation| journal= Journal of the Bombay Natural History Society|volume= 109|pages=46–52}}</ref>᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱤᱭᱟᱹᱛ== tvdt6p1519fenmymjwlnvekzg91sap4 195424 195423 2026-07-23T11:29:33Z Joy sagar Murmu 381 195424 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{Use Indian English|date=January 2020}} {{Speciesbox | image = Grey breasted laughing thrush- Asambu Hill Race.jpg | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 13 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Montecincla meridionalis'' |volume=2016 |article-number=e.T103874754A104204024 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T103874754A104204024.en |access-date=13 November 2021}}</ref> | taxon = Montecincla meridionalis | authority = ([[William Thomas Blanford|Blanford]], 1880) | synonyms = ''Montecincla meridionale'' | range_map = Montecincla map (2).png | range_map_caption = {{leftlegend|#3f48cc|Ashambu laughingthrush|outline=grey}} }} ᱟᱥᱟᱢᱵᱩ ᱞᱟᱛᱷᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱨᱟᱥ ᱥᱮ ᱛᱨᱟᱣᱝᱠᱚᱨ ᱞᱟᱛᱷᱟᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱨᱟᱥ (ᱢᱚᱸᱴᱮᱥᱤᱝᱠᱚᱞᱟ ᱢᱮᱨᱤᱴᱤᱭᱟᱱᱟᱞᱤᱥ) ‘ᱞᱤᱭᱚᱛᱷᱨᱤᱪᱟᱭᱤᱰᱤ’ ᱜᱷᱨᱟᱚᱧᱡᱽ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱹᱛ ᱪᱮᱬᱮ ᱠᱟᱱᱟᱠᱚ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱠᱮᱨᱮᱞᱟ ᱟᱨ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱟᱹᱪᱷᱤᱢ ᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱯ ᱜᱽᱨᱮ-ᱵᱽᱨᱮᱥᱴᱮᱰ ᱞᱟᱛᱷᱤᱝᱜᱽᱛᱷᱟᱨᱥ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱠᱷᱟᱞ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱣ ᱠᱚᱣᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱯᱟᱞᱟᱱᱤ ᱞᱟᱯᱷ᱾ᱝᱜᱽᱛᱷᱟᱥ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱚ ᱡᱩᱨᱤ ᱜᱮᱭᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱚᱸᱰ ᱢᱮᱫ-ᱠᱩᱴᱤ ᱛᱮᱠᱚ ᱩᱨᱩᱢᱚᱜ-ᱟ, ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱢᱮᱫ ᱴᱷᱮᱱ ᱜᱮ ᱪᱟᱵᱟᱜ-ᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱪᱮᱬᱮ ᱫᱚ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱨᱮᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ ᱟᱨ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱷᱟᱞ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱮᱞ ᱠᱟᱱᱟᱠᱚ, ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭᱟ ᱵᱟᱝᱢᱟ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱪᱚᱴ ᱪᱩᱲᱟᱹ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱟᱜᱮᱨ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱛᱮ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱦᱚᱭ-ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱩᱨᱜᱩᱢ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ᱾ ᱯᱟᱹᱦᱤᱞ ᱫᱚ ᱱᱩᱠᱩ ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱮᱱᱮᱨᱟ (ᱵᱚᱸᱥ) ᱨᱮᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱒᱐᱒᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱡᱤᱱᱥ ᱨᱮᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ<ref>{{cite journal|doi=10.1186/s12862-017-0882-6|title=Two new genera of songbirds represent endemic radiations from the Shola Sky Islands of the Western Ghats, India|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=17|year=2017|last1=Robin|first1=V.V.|last2=Vishnudas|first2=C. K.|last3=Gupta|first3=Pooja|last4=Rheindt|first4=Frank E.|last5=Hooper|first5=Daniel M.|last6=Ramakrishnan|first6=Uma|last7=Reddy|first7=Sushma|issue=1|page=31|pmid=28114902|pmc=5259981|url=|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Praveen, J.| author2= P.O. Nameer|year= 2012|title=. Strophocincla laughingthrushes of south India: a case for allopatric speciation and impact on their conservation| journal= Journal of the Bombay Natural History Society|volume= 109|pages=46–52}}</ref>᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱤᱭᱟᱹᱛ== moam66pvd6j4w25mq3dinddbko6v0f6 ᱵᱚᱱᱰᱟ 0 37512 195428 2026-07-23T11:50:33Z Joy sagar Murmu 381 "ᱵᱚᱱᱰᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱞᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱨᱮ ᱪᱷᱟᱱᱠᱟᱣ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱥᱱᱮᱠ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱦᱮᱲᱮᱢ ᱟᱨ ᱨᱟᱦᱟᱣ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱤᱥᱤᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ᱾..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 195428 wikitext text/x-wiki ᱵᱚᱱᱰᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱞᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱨᱮ ᱪᱷᱟᱱᱠᱟᱣ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱥᱱᱮᱠ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱦᱮᱲᱮᱢ ᱟᱨ ᱨᱟᱦᱟᱣ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱤᱥᱤᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚ ‘ᱟᱹᱞᱩ ᱵᱚᱱᱰᱟ’ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱟᱹᱞᱩ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ ᱥᱮᱠᱮᱨ ᱠᱮᱱᱫᱟ, ᱴᱮᱭᱞᱤ-ᱚᱠᱟ, ᱠᱷᱤᱫᱤ-ᱠᱷᱤᱫᱤ ᱠᱮᱫ ᱟᱠᱟᱫ ᱟᱱᱟᱨᱚᱥ, ᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱲ ᱢᱚᱴᱚᱨ, ᱯᱟᱹᱱᱤᱨ ᱥᱮ ᱪᱟᱥᱞᱮ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱤᱱᱤᱥᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ᱾ klzhpsd0ve5w5eylpnn6104imu7j97a 195429 195428 2026-07-23T11:51:05Z Joy sagar Murmu 381 195429 wikitext text/x-wiki ᱵᱚᱱᱰᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱞᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱨᱮ ᱪᱷᱟᱱᱠᱟᱣ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱥᱱᱮᱠ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱦᱮᱲᱮᱢ ᱟᱨ ᱨᱟᱦᱟᱣ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱤᱥᱤᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚ ‘ᱟᱹᱞᱩ ᱵᱚᱱᱰᱟ’ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱟᱹᱞᱩ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ ᱥᱮᱠᱮᱨ ᱠᱮᱱᱫᱟ, ᱴᱮᱭᱞᱤ-ᱚᱠᱟ, ᱠᱷᱤᱫᱤ-ᱠᱷᱤᱫᱤ ᱠᱮᱫ ᱟᱠᱟᱫ ᱟᱱᱟᱨᱚᱥ, ᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱲ ᱢᱚᱴᱚᱨ, ᱯᱟᱹᱱᱤᱨ ᱥᱮ ᱪᱟᱥᱞᱮ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱤᱱᱤᱥᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== 22fsiirssxats2g4k5l3fupc950vjws 195430 195429 2026-07-23T11:51:24Z Joy sagar Murmu 381 /* ᱱᱟᱜᱟᱢ */ 195430 wikitext text/x-wiki ᱵᱚᱱᱰᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱞᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱨᱮ ᱪᱷᱟᱱᱠᱟᱣ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱥᱱᱮᱠ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱦᱮᱲᱮᱢ ᱟᱨ ᱨᱟᱦᱟᱣ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱤᱥᱤᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚ ‘ᱟᱹᱞᱩ ᱵᱚᱱᱰᱟ’ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱟᱹᱞᱩ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ ᱥᱮᱠᱮᱨ ᱠᱮᱱᱫᱟ, ᱴᱮᱭᱞᱤ-ᱚᱠᱟ, ᱠᱷᱤᱫᱤ-ᱠᱷᱤᱫᱤ ᱠᱮᱫ ᱟᱠᱟᱫ ᱟᱱᱟᱨᱚᱥ, ᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱲ ᱢᱚᱴᱚᱨ, ᱯᱟᱹᱱᱤᱨ ᱥᱮ ᱪᱟᱥᱞᱮ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱤᱱᱤᱥᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ==ᱤᱥᱤᱱ ᱫᱷᱟᱨᱟ== ep7um1kosh1j40pdbra2b2yz6tyjf3d 195431 195430 2026-07-23T11:51:46Z Joy sagar Murmu 381 /* ᱤᱥᱤᱱ ᱫᱷᱟᱨᱟ */ 195431 wikitext text/x-wiki ᱵᱚᱱᱰᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱞᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱨᱮ ᱪᱷᱟᱱᱠᱟᱣ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱥᱱᱮᱠ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱦᱮᱲᱮᱢ ᱟᱨ ᱨᱟᱦᱟᱣ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱤᱥᱤᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚ ‘ᱟᱹᱞᱩ ᱵᱚᱱᱰᱟ’ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱟᱹᱞᱩ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ ᱥᱮᱠᱮᱨ ᱠᱮᱱᱫᱟ, ᱴᱮᱭᱞᱤ-ᱚᱠᱟ, ᱠᱷᱤᱫᱤ-ᱠᱷᱤᱫᱤ ᱠᱮᱫ ᱟᱠᱟᱫ ᱟᱱᱟᱨᱚᱥ, ᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱲ ᱢᱚᱴᱚᱨ, ᱯᱟᱹᱱᱤᱨ ᱥᱮ ᱪᱟᱥᱞᱮ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱤᱱᱤᱥᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ==ᱤᱥᱤᱱ ᱫᱷᱟᱨᱟ== ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱤᱭᱟᱹᱛ== f5yzsq1yptp5zgmqbf3l3rg9pfovr6f 195432 195431 2026-07-23T11:57:47Z Joy sagar Murmu 381 /* ᱱᱟᱜᱟᱢ */ 195432 wikitext text/x-wiki ᱵᱚᱱᱰᱟ ᱫᱚ ᱫᱟᱹᱠᱷᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱞᱩ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱨᱮ ᱪᱷᱟᱱᱠᱟᱣ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱥᱱᱮᱠ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱮᱜᱟᱨ-ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱦᱮᱲᱮᱢ ᱟᱨ ᱨᱟᱦᱟᱣ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱤᱥᱤᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱟᱢᱚᱜ-ᱟ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚ ‘ᱟᱹᱞᱩ ᱵᱚᱱᱰᱟ’ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱟᱹᱞᱩ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ ᱥᱮᱠᱮᱨ ᱠᱮᱱᱫᱟ, ᱴᱮᱭᱞᱤ-ᱚᱠᱟ, ᱠᱷᱤᱫᱤ-ᱠᱷᱤᱫᱤ ᱠᱮᱫ ᱟᱠᱟᱫ ᱟᱱᱟᱨᱚᱥ, ᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱲ ᱢᱚᱴᱚᱨ, ᱯᱟᱹᱱᱤᱨ ᱥᱮ ᱪᱟᱥᱞᱮ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱤᱱᱤᱥᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ᱵᱚᱱᱰᱟ ᱤᱥᱤᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱷᱟᱨᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱱᱥᱳᱞᱞᱟᱥᱟ ᱨᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱢᱟᱱᱟᱥᱳᱞᱞᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱑᱒ ᱥᱟᱭ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱚᱝᱥᱠᱨᱤᱛ ᱯᱟᱹᱨᱥᱛᱤ ᱛᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱢᱩᱨᱟᱹᱭ᱾ ᱞᱟᱹᱭ ᱟᱠᱚ ᱥᱳᱢᱮᱥᱚᱨ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱚᱥᱛᱚᱨ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱛᱮᱛᱮᱫ ᱛᱮ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱯᱩᱨᱩᱱ ᱞᱮᱫᱟ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱠᱚᱨᱱᱟᱠᱚᱴ - ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱥᱟᱥᱟᱚᱱᱮᱫ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ᱾ ==ᱤᱥᱤᱱ ᱫᱷᱟᱨᱟ== ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱤᱭᱟᱹᱛ== 6w435yuko8t10a9quf5pc90v1wsrhcz