विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1020 499124 498014 2026-05-09T14:22:55Z CommonsDelinker 200 Replacing TamilNadu_Logo.svg with [[File:Seal_of_Tamil_Nadu.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 499124 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox state <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = '''तमिऴ्नाडॖराज्यम्''' | native_name = தமிழ்நாடு | native_name_language = [[तमिऴ्]] | type = [[भारतस्य राज्यानि|राज्यम्]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_blank_emblem = Seal of Tamil Nadu.svg | blank_emblem_type = '''मुद्रा''' | blank_emblem_size = 150px | motto = सत्यमेव जयते | anthem = ''तमिऴ् तायि वाऴ्त्तॖ'' | image_map = India Tamil Nadu locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[भारतम्|भारतस्य]] भूपटे तमिऴनाडॖराज्यम् | image_map1 = Tamil Nadu locator map.svg | map_caption1 = तमिऴ्नाडॖराज्यस्य भूपटः | latd = 13.09 | longd = 80.27 | coor_pinpoint = | coordinates_type = region:IN-TN_type:adm1st | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | coordinates_region = IN-TN | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|भारतम्}} | established_title = स्थापिताम् | established_date = २६ जनवरी १९५० | parts_type = [[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलानि]] | parts_style = para | p1 = [[भारतस्य मण्डलानि| ३३]] | seat_type = राजधानीः | seat = [[चॆन्नै|चेन्नै]] | seat1_type = बृहदतम्ननगरः | seat1 = चॆन्नै | government_footnotes = | governing_body = | leader_title = [[तमिळनाडुराज्यस्यः राज्यपालगणश्च सूचिः|राज्यपालः]] | leader_name = बनवारीलाल पुरोहित | leader_title1 = [[तमिळनाडुराज्यस्यः मुख्यमन्त्रीगणश्च सूचिः|मुख्यमंत्रीः]] | leader_name1 = ऎम्.के स्टॅलिन्, द्राविड मुन्नेऱ्ऱ कऴगम् | leader_title2 = [[Tamil Nadu Legislature|Legislature]] | leader_name2 = [[Unicameral]] (234 seats) | leader_title4 = [[उच्चन्यायः]] | leader_name4 = [[मद्रासउच्चन्यायः]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 130058 | area_note = | area_rank = ११ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 72,138,958 | population_as_of = 2011 | population_rank = ७ | population_density_km2 = auto | population_note = |GDP_nominal = $145.87 billion |GDP_footnotes = |GDP_nominal_rank = 2nd |GDP_nominal_year = 2011 |GDP_nominal_per_capita = $2,022 | Gross Domestic Product_note = | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]] | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.570 (<span style="color:#fc0">medium</span>) | blank1_name_sec1 = HDI rank | blank1_info_sec1 = 6th (2011) | blank_name_sec2 = साक्षरताः | blank_info_sec2 = 80.3% (2011) | blank1_name_sec2 = आधिकारिकभाषाः | blank1_info_sec2 = [[तमिळभाषा]] | area_code_type = [[UN/LOCODE]] | area_code = | registration_plate = | website = [http://www.tn.gov.in/ tn.gov.in] | footnotes = }} '''तमिल्नाडुराज्यम्''' ([[तमिऴ्|तमिल्]]: தமிழ்நாடு) [[भारतम्|भारतस्‍य]] दक्षिणभागे विद्यमानं राज्यम् अस्‍ति । [[भारतम्|भारतदेशे]] सुप्रसिद्धं तमिल्नाडुराज्यं विस्तारदृष्ट्या जनसङ्ख्यादृष्ट्या च एकादशे स्थाने अस्ति । सहस्रकिलोमीटरविस्तृतः सागरतीरप्रदेशः अस्ति । बङ्गालोपसागरतीरे, दक्षिणभागे हिन्दुमहासागरतीरे च अनेकानि देवस्थानानि तीर्थक्षेत्राणि च सन्ति । पश्चिमे [[अरब्बीसमुद्रः]] अस्ति । [[कावेरी]]नदीतीरे च अनेकदेवस्थानानि पुण्यक्षेत्राणि च सन्ति । तमिल्नाडुराज्यं देवालयानां राज्यम् इति च कथयन्ति । प्राचीनशौल्या अत्र पूजाराधनोत्सवादयः प्रचलन्ति । जनाः प्रतिदिनं देवालयम् आगच्छन्ति । इति तु सर्वसाधारणः विषयः । परम्परया अत्र जीवनपद्धतिः यथापूर्वमेव अस्ति । द्राविडसंस्कृतिः अत्र दृष्टिगोचरा भवति । मुख्यतया तमिल्भाषया संवादं कुर्वन्ति । क्वचित् पूजासु अपि तमिल्भाषयाः प्रयोगं कुर्वन्ति। [[तमिऴ्|तमिल्]] मुख्यभाषा अस्ति । == भौगोलिकस्थितिः == तमिल्नाडु भारतद्वीपगर्भस्य दक्षिणकोट्याम् अस्ति । उत्तरे [[कर्णाटकम्]] [[आन्ध्रप्रदेशः]] च स्तः । पश्चिमे [[केरलम्]] अस्ति । तमिल्नाडुराज्यस्य पूर्वदिशि [[पाण्डीचेरी]] अथवा पुदुचेरी अस्ति । एतस्य प्रान्तस्य दक्षिणे हिन्दुमहासागरः अस्ति । तत्रैव [[श्रीलङ्का]]द्वीपः अपि अस्ति । [[भारतम्|भारते]] तमिल्नाडुराज्यस्य तस्य विस्तारानुसारम् एकादशं स्थानम् अस्ति । जनसङ्ख्यानुगुणं सप्तमं स्थानम् अस्ति । एतत् [[भारतम्|भारतस्य]] जनसङ्ख्यायाः ६% भवति । वाणिज्यक्षेत्रे एतस्य प्रान्तस्य भागः१०.५६% भवति । एतस्य राज्यस्य प्रमुखा नदी [[कावेरी]]। सा [[कर्णाटकम्|कर्णाटकस्य]] [[कोडगुमण्डलम्|कोडगुमण्डलस्य]] [[तलकावेरी]]नामकात् स्थानात् उद्भूय तमिल्नाडुराज्ये प्रवहति । वैगै,ताम्रबरणी, पालारु,तेन्पेण्णै,पोरुणै इत्यादय: अनेका: नद्य: अत्र प्रवहन्ति । [[चेन्नै]] एतस्य प्रान्तस्य राजधानी अस्ति । एतत् नगरं [[१९९६]] तमवर्षात् पूर्वं मदरास् इति अह्वयन्ति स्म । [[१९९६]] तमे वर्षे सर्वकारेण “चेन्नै” इति नाम दत्तम् । तमिलनाडु क्रि.श. ५०० वर्षेभ्यः तमिळ्जनानां भूमिः अस्ति । प्रायः [[२०००]] वर्षेभ्यः अत्र ग्रन्थाः, साहित्यानि च तमिल्भाषया लिख्यमानाः सन्ति । एषः प्रदेशः बहुविधप्राकृतिकवस्तूनां, हैन्दवदेवालयानां, द्रविडसंस्कारस्य च उत्पत्तिस्थानं भवति । एतस्मिन् स्थाने पर्वताः,सुन्दरसमुद्रतीराः, बहुमतानाम् देवालयाः , ८ युनेस्को स्थलानि(वर्ल्ड् हेरिटेज् सैट्स्) च सन्ति । == कालावस्था == तमिळ्नाडुराज्यं प्रायः वर्षाकालवृष्टिम् आश्रित्यैव अस्ति । तस्मिन् काले वृष्ट्यभावे जलसमस्या अनुभूयते तत्रत्यैः । सप्टम्बरमासात् डिसम्बर् मासाभ्यान्तरम् अत्र वर्षाकालः भवति । जनवरीमासत: जून-मासाभ्यान्तरम् शुष्कवातावरणं भवति । == पूर्वचरितम् == तमिळ्नाडुराज्यस्य चरितरस्य कालः पूर्वचरितकालादारभ्य अस्ति । अस्मिन् प्रान्ते दीर्घकालीना, निरन्तरासंस्कृतिः अस्ति इति पुरातत्त्वावशेषविभागस्य(आर्कियालजिकल् डिपार्ट्मेन्ट्) निरूपणानि सन्ति । तानि तिरुनेल्वेलीनगरात् २५ किलोमीटर् दूरे विद्यमाने आदिच्चनल्लूर् इत्यस्मात् प्रदेशात् प्राप्तानि । तत्र१६९ मनुष्यकपालानि मृत्पात्राणि ,अस्थीनि, विविधधान्यानि इत्यदीनि वस्तूनि च प्राप्तवन्तः । तानि ३८०० वर्षपूर्वतां निरूपयन्ति । तत्र तमिळ्ब्ब्राह्मिलिपिः प्रयुक्ता दृश्यते । आदिच्चनल्लूर् प्रदेशे इतोऽपि संशोधनानि करणीयानि इत्यतः तत् पुरातत्त्वावशेषविभागस्थानम् इति उद्घोषितवन्तः सन्ति । भौगोलिकशास्त्रनिपुणा: ६५ मिलियन् वर्षपूर्वतनडैनोसार् मृगस्य अण्डान् [[अरियलूर् मण्डलम्|अरियलूर् मण्डले]] आविष्कृतवन्तः सन्ति । == मध्यकालः(६००-१३००) == सङ्घकाले [[चोळाः|चोळानाम्]] आधिक्यम् आसीत् । तथापि ते कानिचन शतकानि यावत् न आसन् । [[पाण्ड्याः|पाण्ड्यानां]] ,[[पल्लवाः|पल्लवानां]] च मध्ये विद्यमानायाः स्पर्धायाः काले एव चोळानां शासनम् आरब्धम् । चोळाः महाशक्तिमन्तः आसन् । तेषां शक्तेः ह्राससमये [[पाण्ड्या:]] पुनरुत्थानं प्राप्तवन्त: । एषः कालः हिन्दुमन्दिराणां, साहित्यानां च निर्माणस्य अत्युत्तमः कालः आसीत् । [[चेराः]] सङ्घकालात् पूर्वं दक्षिणतमिळ्नाडुप्रदेशस्य शासनं क्रुतवन्तः । कोयम्बत्तूर् ,करूर् ,सेलम् ,इत्यादीनि स्थलानि,इदानीन्तनकेरले विद्यमानाः केचन भागा: च चेरानाम् अधीने आसन् । चेरानां राजधानी पश्चिमे विद्यमानं वाञ्चिमुत्तूर् आसीत् । ते धान्यानां ,गजदन्तानां , मौक्तिकानां , रत्नानां वाणिज्यं कुर्वन्ति स्म । [[ईजिप्तदेशः]] , [[ग्रीस]] , [[श्रीलङ्का]] , [[फ्रोनीसिया]] , [[अरेबिया]] , [[मेसफोटोमिया]] , [[पर्शिया]] इत्यादिभिः पौराणिकसाम्राज्यैः सह तेषां वाणिज्यसम्पर्कः आसीत् । [[कलभराः|कलभराणाम्]] आक्रमणेन तमिळ्वंशीयानां त्रयाणाम् अपि शासनस्य क्षयः अभवत् । [[कलभराः]] सङ्घकालस्य तृतीयशतकात् षष्टशतकपर्यन्तं शासनं कृतवन्तः । एषः कालः तमिळ्चरिते अधमकालः अथवा अन्धकारकालः इति कथ्यते । ते षष्टशतके पाण्ड्यैः , पल्लवैश्च पराजिताः अभवन् । कलभराणां काले तमिळ्भूमौ जैनमतस्य विकासः जातः । तस्य बोधनार्थम् “नालडियार्” नामकः कश्चन ग्रन्थ: रचित: । सः ग्रन्थः ४० अध्यायेषु ४०० श्लोकैः जैनतत्वानि बोधयति । ’वेण्पा’ इत्येकस्मिन् छन्दसि रचितः अस्ति । नालडियार् इन्द्रियनिग्रहं , सरलजीवनं , त्यागचिन्तनं च बोधयति । यतः कलभराः हैन्दवानां , बौद्धानाञ्च रक्षणं कृतवन्त: । केचन कलभराणाम् हिन्दुत्वविरोधताम् कल्पयन्ति । तत्र शङ्का वर्तते । पल्लवानाम् अभ्युदयः चतुर्थशतकात् अष्टमशतकपर्यन्तम् महेन्द्रवर्मणः , तस्य पुत्रस्य मामल्लनरसिंहवर्मणः , तस्य पुत्रस्य बोधिधर्मस्य च काले द्रष्टुं शक्नुमः । [[पल्लवा:]] दक्षिणभारते [[काञ्चिपुरम्|काञ्चीपुरनगरं]] राजधानीं कृत्वा विस्तृतप्रदेशस्य शासनं कृतवन्तः । पल्लवानां कालः द्रविडभवननिर्माणकलायाः श्रेष्ठः कालः आसीत् । [[चेन्नै]]नगरस्थ [[महाबलिपुरम्|महाबलिपुरे]] नरसिंहवर्मणा निर्मितं मन्दिरम् अस्ति । तत् युनेस्को स्थलम् (युनेस्को वर्ल्ड् हेरिटेज् सैट्) अस्ति । दशमशतके चोळैः पल्लवाः पराजिता: । त्रयोदशशतके पाण्ड्याः चोळान् जितवन्तः । पाण्ड्यानां राजधानी आसीत् [[मधुरै]] । तत् दक्षिणभारते समुद्रतटात् दूरे आसीत् । तथापि तेषां वाणिज्यसम्पर्क: विशालः आसीत् । तेषां वाणिज्यसम्पर्क: समुद्रतटस्थ साम्राजा श्रीविजयेन सह , रोमसाम्राज्येन सह च आसीत् । त्रयोदशशतके मार्कोपोलेन उल्लिखितं यत् पाण्ड्याः बहु धनिका: आसन् , पाण्ड्यसाम्राज्यं महत् धनिकसाम्राज्यम् आसीत् इति । मधुरै नगरस्थं मीनाक्षीमन्दिरं , तिरुनेल्वेलीनगरस्थं नेल्लैयप्पर् मन्दिरं च पाण्ड्यानां भवननिर्माणकलाया: उदाहरणम् । पाण्ड्यानां वाणिज्यसाहित्यक्षेत्रयोः नैपुण्यम् आसीत् । ते मौक्तिकस्य वाणिज्यं [[भारतम्|भारत]]- [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्घयोः]] मध्ये उपस्थापितवन्तः। तानि मौक्तिकानि श्रेष्ठानि सुप्रसिद्धानि च आसन् तस्मिन् काले । == [[चोळवंशः|चोळसाम्राज्यम्]] == नवमशतकानन्तरं द्वितीयः चोळः आसीत् चक्रवर्तिः आदित्यः । अस्य पुत्रः परान्तकचोळः । परान्तकचोळ: [[आन्ध्रप्रदेशः|आन्ध्रप्रदेशस्य]] कांश्चन भागान् , [[कर्णाटकम्|कर्णाटकस्य]] भागान् च जित्वा स्वसाम्राज्यस्य विस्तारं कृतवान् आसीत् । राजराजचोळस्य , राजेन्द्र्चोळस्य च काले चोळवंशीया: दक्षिण-एशियायाम् उल्लेखार्हां शक्तिं प्राप्तवन्त: । चोळचक्रवर्ति: अतिदूरस्थबङ्गालपर्यन्तं स्वसाम्राज्यस्य विस्तारं कृतवन्तः आसन् । ३,६००,०००वर्गकिलोमीटर् परिमितस्थलानि तस्याधीने आसन् । [[राजराजचोळः]] दक्षिणभारतद्वीपगर्भं , [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्कां]] च जितवान् । ततोऽपि अधिकः प्रदेशः राजेन्द्रचोळस्यवशे आसीत् । [[बर्मा]](अधुना मियान्मर्) तः [[वियट्नाम्|वियट्नां]] ,दक्षिणपूर्व-एशियायाम् [[अण्डमान् निकोबार् द्वीपाः]] , [[लक्षद्वीप:]] , [[सुमात्रा]],माल्या,पेगु द्वीपा: च तस्याधीने आसन् । स: [[बाङ्ग्लादेशः|बङ्गागालदेशस्य]] महाराजस्य महिपालस्य पराजयम् कारितवान् । तस्य स्मारकरूपेण [[गङ्गैकोण्डचोळपुरम्]] नाम नूतनां राजधानीं सृष्टवान् । तस्याः समीपे मेलकडम्बूर् इत्यस्मिन् प्रदेशे मन्दिरमपि निर्मितवान् । तदेव अधुना " कर्कोविल् " इत्युच्यते । चोळानाम् मन्दिरनिर्माणकलायाः समुदाहरणम् अस्ति तञ्जावूर् [[बृहदीश्वरमन्दिरम्]] । तत् युनेस्को संरक्षितस्थलेषु अन्यतमम् । एतस्य गोपुरस्य छाया भूमौ न पतति । गोपुरस्य शिखरे विद्यमाना शिला अपि अखण्डा अस्ति । [[तिरुवण्णामलै]] नगरस्थम् अण्णामलैयार् मन्दिरं , चिदम्बरं नगरस्थं नटराजमन्दिरं च चोळनिर्मितेषु मन्दिरेषु सुप्रसिद्धे । राजराजचोळस्य, राजेन्द्रचोळस्य च कालः तमिळ्नाडुराज्यस्य सुवर्णकालः आसीत् । तयोः काले चोळसाम्राज्यं दक्षिणभारते शक्तियुक्तम् आसीत् । चोळानां क्षयकाल: १२३० तः १२८० पर्यन्तम् आसीत् । तदनन्तरं पुन: पाण्ड्यानाम् अभ्युदय: अभवत् मारवर्मा सुन्दरपाण्ड्यकाले, तस्यानुजः जातवर्मा पाण्ड्यकाले च । किन्तु तदा पाण्ड्यानां शासनम् अल्पकालं यावत् एव आसीत् । तदनन्तरम् [[१३१६]] तमे वर्षे अल्लाविद्दीन् खिल्जेः सेना तस्य सेनधिपतेः मालिक् काफरस्य नेतृत्वे आक्रान्तवन्तः । मुसल्मान् जनानां शासनम् अपि अल्पकालिकम् एव आसीत् । == विजयनगरीयाणाम्,नायकानां च कालः(१३३६-१६४६) == यवनानाम् आक्रमणेन हिन्दुविजयनगरसाम्राज्यस्य संवर्धने निरोधः जात: । तस्मात् समग्रतमिळ्प्रदेशस्य ह्रासकालः आसीत् । [[१३७०]] तमवर्षतः यदा [[ताळीकोटे]]युद्धे पराजयः अभवत् तावत् पर्यन्तं तन्नाम [[१५६५]] तमवर्षपर्यन्तं प्रायः शतकद्वयं यावत् नष्टदिशि एव आसीत् । युद्धे पराजयानन्तरं बहूनां राज्ञां नियन्त्रणं विजयनगरीयाणां हस्तात् गतम् । मधुरै नायकाः , तञ्जावूरनायकाः च विजयनगरसाम्राज्यस्य सम्पर्कं निवारितवन्तः । तदनन्तरम् तौ द्वौ अपि आत्मानं स्वतन्त्रौ इति उद्घोषितवन्तौ । नायकाः पूर्वम् विजयनगरीयैः एव निर्वहणार्थं विभिन्नप्रदेशेषु नियुक्ताः आसन् । परन्तु विजयनगरीयाणां पराजयकाले ते स्वातन्त्र्यम् उद्घुष्टवन्तः । तमिळ्नाडुराज्ये १७ शतके मधुरैनायकाः ,तञ्जावूरुनायकाः च प्रधानाः आसन् । ते मधुरैमीनाक्षीमन्दिरसदृशपौराणिकमन्दिराणां पुनर्निर्माणं कृतवन्तः । == नवाबानां,निजामानां कालः(१६९२-१८०१) == १८शताब्देः आरम्भकाले तमिळ्नाडुराज्यस्य पूर्वदिशि विद्यमानाः केचन भागा: हैदराबाद् निजामस्य , कर्णाटकनवाबस्य अधीने अभवन् । वालाजा आङ्लेयानाम् आश्रयेन , चान्दसहिब् फ़्रेञ्चजनानाम् आश्रयेन च स्थितवन्तौ । १८शतकस्य आरम्भे तमिळ्नाडुराज्यस्य पश्चिमभागा: [[हैदरालिः|हैदराले:]] तस्य पुत्रस्य [[टिप्पुसुल्तान्|टिप्पुसुल्तानस्य]] च अधीने आगता: । विशिष्य तयोः आङ्लो-मैसूरु युद्धानन्तरम् । == युरोपीयाणां शासनम्(१८०१-१९४७) == [[१६०९]]तमे वर्षे डच्जनाः पुलिकाट् पर्यन्तं साम्राज्यस्य विस्तरणं प्राप्तवन्तः (यदा दानिश् जनाः तरङ्गम्पाडिपर्यन्तं विस्तीर्णतां प्रप्तवन्तः तदा )। [[१६३९]]तमेवर्षे आङ्लेया: ब्रिटिष् ईस्ट् इण्डिया संस्थायाः अधीने सन्तः स्वसीमाम् पुलिकाट् प्रदेशस्य दक्षिणभाग(इदानीन्तनचेन्नै)पर्यन्तं विस्तरणं कृतवन्त: । १८ शतकस्य अन्ते आङ्ग्लेयाः भारते पाण्डिचेर्यां फ़्रेन्चजनैः सह सङ्ग्रामं कृत्वा तेषां प्राबल्यस्य दमनं कृतवन्तः । ईस्ट् इण्डिया संस्थया यदा पोलिगार्युद्धे जयः प्राप्तः तदा दक्षिणभारतस्य अधिकाः भागाः तेषाम् अधीना: अभवन् । तस्य “मद्रस् प्रेसिडेन्सी” इति अपि नाम दत्तवन्तः । अवशिष्टभागा: पुदुकोट्टै “प्रिन्स्लि स्टेट्” इति अभवत् । == स्वतन्त्रभारते तमिळ्नाडु == [[१९४७]]तमे वर्षे [[भारतम्|भारतस्य]] स्वतन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं “मद्रास् प्रेसिडेन्सी” “मद्रास् स्टेट्” अभवत् । तस्मिन् समुद्रतीरस्थः [[आन्ध्रप्रदेशः]] , [[ओरिस्सा]]याः [[गञ्जां मण्डलम्]] [[कर्णाटकम्|कर्णाटके]] [[दक्षिणकन्नडमण्डलम्|दक्षिणकन्नडमण्डलपर्यन्तं]], [[केरळम्|केरळस्य]] केचन भागा: च अन्तर्भूता: आसन् । [[१९६९]] तमे वर्षे [[भारतम्|भारतस्य]] भाषानुसारविभजनसमये “मद्रास् स्टेट् “ इति नाम “तमिळ्नाडु” इति परिवर्तितम्। तस्यार्थ: तमिळ्देश: इति । == शासनं , निर्वहणञ्च == गवर्नर् व्यवस्थानुगुणः अध्यक्ष: अस्ति । मुख्यमन्त्री शासनस्य मन्त्रीणां च अध्यक्षरूपेण भवति । मद्रास् उच्च न्यायालयस्य प्रधानन्यायादीश: एव न्यायसम्बद्धव्यवहारेषु अध्यक्ष: भवति । इदानीं गवर्नर् , मुख्यमन्त्री , न्यायाधीशश्च क्रमेण कोणीजेटि रोसैया , [[जे.जयललिता]] , एम्.आय्.इक्बाल् । निर्वहणदृष्ट्या एष: प्रान्त: ३२ मण्डलैः विभक्तः अस्ति । तस्मिन् १० महानगराणि , १२५ नगराणि , ५२९ नगरपञ्चायतस्थलानि ,१२५२४ ग्रामपञ्जायतस्थलानि च सन्ति । [[चेन्नै]] (पूर्वं मद्रास्) प्रान्तस्य राजधानी अस्ति । तत् [[भारतम्|भारते]] चतुर्थं बृहत् महानगरम् अस्ति । एतस्मिन् प्रान्ते ३९लोकसभास्थानानि, २३४ विधानसभास्थानानि च वर्तन्ते । [[भारतम्|भारतस्य]] अन्यप्रान्तेषु यथा पञ्जवर्षाणि शासनकाल: तथैव अत्रापि । अधुना ए.आय्.ए.डि.एम्.के. पक्षस्य शासनम् प्रचलति । ते [[२०११]] तमे वर्षे अधिकारं प्राप्तवन्त: । तेषाम् ३३ मन्त्रिण: मुख्यमन्त्रिण्याः जे.जयललिताया: नेतृत्वे शासनं कुर्वन्त: सन्ति । विधानसभा( सट्टसभा)मेलनानि चेन्नैनगरे सेण्ट् जार्ज् दुर्गे प्रचलन्ति । पूर्वम् अत्र चतुर्वारं राष्ट्रपतिशासनम् आसीत् । प्रथमतया [[१९७६]] वर्षत: [[१९७७]] पर्यन्तम् ,[[१९८०]]तमे वर्षे अल्पकालम् , [[१९८८]] वर्षात् [[१९८९]] वर्षपर्यन्तम् , अन्ते [[१९९१]] तमे वर्षे च । स्थानीयनिर्वहणं(राजस्वनिर्वहणम्) , संवर्धननिर्वहणम् इति द्विधा विभक्तं भवति । तमिळ्नाडुराजस्वनिर्वहणे राजस्वविभागा: , उपमण्डलानि च अन्तर्भवन्ति । निर्वहणविभाग: मण्डलानुसारेण विभक्तम् अस्ति । प्रत्येकं मण्डलम् उपमण्डलैः विभक्तम् । सर्वेषु अपि उपमण्डलेषु केचन राजस्वग्रामा: भवन्ति । तहसिल्दार् नामकः प्रमुख: एतेषाम् उपमण्डलानां प्रधानः अध्यक्ष: भवति । संवर्धननिर्वहणे ग्रामीणनिर्वहणार्थं पञ्चायतविभाग: भवति । पञ्चायत्विभागस्य अधीने द्वित्रा: पञ्चायत् ग्रामा: भवन्ति । नगरस्थलेषु स्थलस्य विस्तृतिम् अनुसृत्य महानगरसंस्थया वा नगरीयसम्स्थया वा ग्रामपञ्चायत् वभागेण वा निर्वहणम् क्रियते । तमिल्नाडु प्रान्ते १० महानगराणि सन्ति।तानि- चेन्नै,मदुरै,कोयम्बत्तूर्,तिरुच्चिराप्पल्ली,सेलम्,वेलूर्,तिरुनेल्वेली,ईरोड्,तिरुप्पूर्,तूत्तुकुडी । तमिल्नाडु शासका: ई-शासने अग्रेसरा: सन्ति । प्रभूतसर्वकार लेखा: (भू क्रयणस्य पञ्चीकरणपत्रादयः) सङ्गणकीकृतानि । सर्वकारकार्यालयेषु नगरस्थ स्थानीय कार्यालयाः,सर्वनगर,महानगर कार्याणि,राजस्वनिधेः सङ्ग्रहणम् इत्यादीनाम् व्यवहारः सङ्गणकद्वारा एव प्रचलति । अस्मिन् प्रान्ते न्यायपरिपालनमपि सुष्टु एव प्रचलति । अत्रत्य आरक्षकविभागस्य वयः १४० वर्षाणि । भारते प्रान्त आरक्षकेषु विस्त्रुतिम् अनुसृत्य पञ्चमम् स्थानम् अस्ति । देशे अत्यधिक आरक्षिका: अपि अत्रैव सन्ति । [[२००३]] तमस्य वर्षस्य व्रुत्तानुसारम् ६६८ जनेभ्य: एकः इति रीत्या आरक्षकाः सन्ति अस्मिन् प्रान्ते । एतत् [[भारतम्|भारतस्य]] ७१७ जनेभ्यः एक: इत्यस्यापेक्षया अधिकम् । == राजनीति क्षेत्रम् == स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पूर्वम् तमिल्नाडु आङ्ग्लेयानाम् शासने आसीत् । तदानीम् अखिलभारत काङ्गरेस् पक्षः एव सर्वत्रापि प्रधानतया आसीत् । प्रादेशिकपक्षाणाम् आधिक्यम् अपि [[१९१६]] पर्यन्तम् आसीत् । तस्मिन्नेव वर्षे तमिल्नाडु प्रान्ते “द्रविडपक्षः” इति अधुना यत् उच्यते तस्य पूर्वभूमिका रूपेण “सौत् इन्डियन् वेल् फ़ेर् अस्सोसियेश्न्” नाम्ना आरब्धा । ते अनन्तरम् जस्टिस् पक्षः इति आहूताः । अनन्तरकाले ते एव पुन: औपचरिकतया “सौत् इन्डियन् लिबेरल् फ़ेडरेशन्”(दक्षिणभरत स्वातन्त्र्य सम्स्था) इति नाम स्वीकृतवन्तः । अखिलभारत काङ्ग्रेस् पक्षीयाः अखण्डभारतम्,सम्पूर्णभारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तिश्च इति घोषितवन्त: इति कारणेन ते जेयम् प्राप्तवन्तः । स्वातन्त्र्य आन्दोलनसमये मुत्तुरामलिङ्गत्तेवर् ,के.कामराज् ,सुब्रह्मण्यभारती (स्वस्य कविता शक्त्या स्वतन्त्राय जनान् प्रेरितवान्) ,सुब्रह्मण्यशिवा , व.उ.चिदम्बरम् पिल्लै ,तिरुप्पूर् कुमरन् ,राजगोपालाचार्या(राजाजी) ,सत्यमूर्तिः इत्यादयाः नेताराः आसन् । पेरियार् ई.वे.रमस्वामि जस्टिस् पक्षस्य लक्ष्यमार्गम् परिवर्तितवान् । तस्य नेतृत्वे जस्टिस् पक्षस्य वर्धनम् सम्यक् अभवत् । [[१९४४]] तमे वर्षे जस्टिस्पक्षः इत्यस्य “ द्राविडर्कळगम् “ इति नामपरिवर्तनम् कृतवान् ई.वे.रामस्वामि । ते द्राविडनाडु (द्रविडदेशः) नाम्ना पृथक् स्वतन्त्रप्रान्तम् प्रार्थितवन्त: । कालान्तरे पक्षस्य नायकद्वयोरभ्यन्तरे (ई.वे.रा--अण्णातुरै) अभिप्रायभेदकारणेन पक्षस्य विच्छेदः अभवत् । अण्णातुरै द्राविडर्कळगम् त्यक्त्वा “द्राविडमुन्नेट्रकळगम् “ इति एकम् नूतनम् पक्षम् आरब्धवान् । द्र.मु.क पक्ष: १९५६ तमे वर्षे राजनीतिक्षेत्रे तीव्रतया प्रवेष्टुम् निश्चितवन्तः । १९ शताब्दौ पाश्चात्यपण्डिता: द्रविडभाषाः प्रभूततया दक्षिणभारते व्यवहारे सन्ति इति , उत्तरभारते इन्दो-आर्य भाषाणाम् प्रभावः अस्ति इति आविष्कृतवन्तः । ते भारतीयान् द्रविडाः ,आर्याः इति विभज्य तयोरभ्यन्तरे स्पर्धाम् कारितवन्त: । एतस्याम् स्पर्धायाम् कृष्णत्वचयुक्ताः द्रविडाः पृथक् कृता: । एतेन जनानाम् मनस्सु प्रादेशिकानुसार भेदभावः आरूढः । अतः [[भारतम्|भारतस्य]] भाषानुसार प्रान्तनिर्माणावसरे द्रविडा: भारतदेशात् प्रुथक् भूत्वा द्रविडेभ्यः पृथक् देश: आवश्यकः इति आदेशितवन्त: । [[१९६०]] तमे वर्षे द्र.मु.क पक्षस्य शीघ्रवर्धनम् ,श्क्तिप्राप्तिश्च अभवत् । तस्य कारणम् आसीत् हिन्दीविरुद्धभावना तत् सम्बन्धितम् कलहाश्च । द्र.मु.क.पक्ष: [[१९६७]] तमे वर्षे निर्वाचने अखिलभारतकाङ्ग्रेस्पक्षम् जितवन्त: । काङ्ग्रस्पक्षस्य द्रुढग्राहणम् तमिल्नाडु मध्ये तदानीम् समाप्तम् । सी.एन्.अण्णातुरै द्र्.मु.क पक्षस्य प्रथम मुख्यमन्त्री अभवत् । अण्णातुरै महोदयस्य मरणानन्तरम् [[१९६९]] तमे वर्षे पक्षस्य नायकत्वम्, मुख्यमन्त्री पदवीञ्च मुत्तुवेल् करुणानिधि: आप्तवान् । शीघ्रमेव करुणानिधे: नेत्रुत्वेन सह स्पर्धी कर्तुम् एम्.जी.रामचन्द्रः आगतः। [[१९७२]] तमे वर्षे सः द्र.मु.क पक्षात् प्रुथक् गत्वा “ अखिल भारतीयअण्णाद्राविडमुन्नेट्र्कळ्गम् “नाम नूतनम् पक्षम् आरब्धवान् । एम्.जी.रामचन्द्रः [[१९७७]] तः[[१९८७]] पर्यन्तम् मुख्यमन्त्री आसीत् । तस्य मरणानन्तरम् अ.भा.अ.द्र.मु.क पक्ष: जानकीरामचन्द्रस्य नेत्रुत्वे, जे.जेयललिताया: नेत्रुत्वे इति द्विधा विभक्तः । तेन कारणेन [[१९८९]] तमे वर्षे निर्वाचने अ.भा.अ.द्र.मु.क पक्षस्य पराजेय: अभवत् । अनन्तरकाले जे.जेयललिताया: वशमेव पूर्णपक्षः अपि आगतः । सा सम्युक्तपक्षस्य कार्यदर्शी रूपेण चिता । अद्य पर्यन्तम् सा एव तस्य पक्षस्य कार्यदर्शी अस्ति । द्र्.मु.क पक्षे, अ.भा.अ.द्र.मु.क.पक्षे अपि विच्छेदाः बहुधा अभवन् । तथापि एतयोर्मध्ये एक: एव तमिल्नाडु राज्यस्य शासनम् करोति । == मण्डलानि -३० == * [[चेन्नै]] * [[काञ्चिपुरमण्डलम्]] * [[तिरुवळ्ळूरुमण्डलम्]] * [[वेल्लूरुमण्डलम्|वेलूरमण्डलम्]] * [[तिरुवण्णामलैमण्डलम्]] * [[कडलूरुमण्डलम्]] * [[विऴुप्पुरमण्डलम्]] * [[सेलं मण्डलम्]] * [[नामक्कलमण्डलम्]] * [[धर्मपुरीमण्डलम्]] * [[पुदुक्कोट्टैमण्डलम्]] * [[ईरोडमण्डलम्]] * [[नीलगिरीमण्डलम्]] * [[कोयम्बत्तूरुमण्डलम्]] * [[तिरुचिरापळ्ळिमण्डलम्]] * [[फखर]] * [[पेरम्बलूरुमण्डलम्]] * [[अरियलूर् मण्डलम्]] * [[तिरुवारूरुमण्डलम्]] * [[मधुरैमण्डलम्]] * [[तेनिमण्डलम्]] * [[दिन्डुगलमण्डलम्]] * [[रामनाथपुरमण्डलम्]] * [[शिवगङ्गामण्डलम्]] * [[विरुदुनगरमण्डलम्]] * [[तिरुनेल्वेलीमण्डलम्]] * [[तूतुकुडिमण्डलम्]] * [[कन्याकुमारी]] * [[येङ्गलपेटे]] * [[तञ्जावूरुमण्डलम्]] == इतिहासः == तमीळुनाडुराज्ये पूर्वं [[चोळवंशः|चोळाराजाः]] प्रशासनं कृतवन्तः । तेषा राजधानी [[तञ्जावूरु]] आसीत् । अनन्तरम् पल्लववंशीयानां प्रशासनम् आसीत् । तेषां राजधानी काञ्चिपुरम् आसीत् । पाण्डयराजाः मधुरैनगरं राजधानीं कृत्वा शासकाः अभवन् । तमिलुनाडुराज्यस्य राजधानी ‘[[चेन्नै]]’ अस्ति । राज्ये युगादिः, [[पोङ्गल्]] , [[दीपावलिः]] इत्यादिपर्वाणि विशिष्टानि भवन्ति। == नद्यः == [[ताम्रपर्णी]], [[कावेरी]], [[मणिकर्णिका]], भवानी, अमृता, वेगै {{तमिळनाडुराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः}} {{तमिळनाडुराज्यस्य राज्यपालाः}} {{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}} सम्‍बन्‍धितविषया: * अस्य राज्यस्य भाषा - [[तमिऴ्]] * भरणकेन्द्रम्‌ -- [[चेन्नै]] ==बाह्यानुबन्धाः == * [http://www.tn.gov.in/ Tamil Nadu Government] - Official home page * [http://tnmaps.tn.nic.in/ Tamil Nadu Maps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820081817/http://tnmaps.tn.nic.in/ |date=2013-08-20 }} - Government website for maps * [http://www.tamilnadutourism.org/ Tamil Nadu Tourism] - Government tourism site * [http://www.tidco.com/ TIDCO] - Economic Window by the Tamil Nadu ''Italic text''Government * [http://hdrc.undp.org.in/shdr/Synopsis/TN.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060228042621/http://hdrc.undp.org.in/shdr/Synopsis/TN.pdf |date=2006-02-28 }} - UN report on Human Development in Tamil Nadu * [http://www.cs.utk.edu/~siddhart/tamilnadu/ Tamil Nadu Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090905063811/http://www.cs.utk.edu/~siddhart/tamilnadu/ |date=2009-09-05 }} - Site with some details about Tamil Nadu [[वर्गः:भारतस्य राज्यानि]] [[वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यम्]] {{शिखरं गच्छतु}} a2uvgl2mye8clwfg5k0cipvs4df6dew 3 90210 499122 495271 2026-05-09T12:57:08Z Cabayi 13834 Cabayi इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:AadityaL12]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Aadridt]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/AadityaL12|AadityaL12]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Aadridt|Aadridt]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 495271 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=AadityaL12}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०५:००, ३१ आगस्ट् २०२५ (UTC) :@[[सदस्यः:NehalDaveND|NehalDaveND]] thanks very much English preferred [[User:AadityaL12|AadityaL12]] ([[User talk:AadityaL12|चर्चा]]) ०५:०२, ३१ आगस्ट् २०२५ (UTC) ix4ggk44q42j37t2oou68obprpt9jxo 3 92214 499123 2026-05-09T12:57:08Z Cabayi 13834 Cabayi इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:AadityaL12]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Aadridt]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/AadityaL12|AadityaL12]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Aadridt|Aadridt]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 499123 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:Aadridt]] 5pvq1ncz9rbro1dab9p0ou1pwtpf9q6 3 92215 499125 2026-05-09T17:14:00Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499125 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Shreedhar kumbar}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १७:१४, ९ मे २०२६ (UTC) fabg3j939er8ninvjovnsbrz8z1k44t 3 92216 499126 2026-05-09T17:19:27Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499126 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=సజ్జారవి}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १७:१९, ९ मे २०२६ (UTC) sx8cujormyf4y9jfxd2o1cftxjkes3i 3 92217 499127 2026-05-09T18:03:20Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499127 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Alexandr the Grate}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १८:०३, ९ मे २०२६ (UTC) 2606vg4l6qxz7301q2fdp853fno2pwt 3 92218 499128 2026-05-09T22:10:08Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499128 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Indigopari}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> २२:१०, ९ मे २०२६ (UTC) 9syakw6rsod86srr83qvp53idk8jk6u 3 92219 499129 2026-05-10T02:52:58Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499129 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Pranabmepradhan}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०२:५२, १० मे २०२६ (UTC) jvw0d2bb481q541n1cz81z07m6oeimc 0 92220 499130 2026-05-10T06:14:46Z हार्दिकभट्टः 45810 '''काव्यपरिभाषा''' संस्कृतसाहित्ये गद्यपदं च काव्यमिति कथ्यते। काव्यशब्दः सम्पूर्णसाहित्यं दर्शयति। विभिन्नैः भारतीयकविभिः काव्यस्य स्वकीयाः परिभाषाः दत्त... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 499130 wikitext text/x-wiki '''काव्यपरिभाषा''' संस्कृतसाहित्ये गद्यपदं च काव्यमिति कथ्यते। काव्यशब्दः सम्पूर्णसाहित्यं दर्शयति। विभिन्नैः भारतीयकविभिः काव्यस्य स्वकीयाः परिभाषाः दत्ताः ताः यथा – '''भामहः''' साहित्यशास्त्रस्य भीष्मपितामहस्य भामहस्य काव्यपरिभाषा प्राचीनतमा अस्ति। तेन काव्यस्य लक्षणं कृतम् अस्ति – '''शब्दार्थौ सहितौ काव्यं गद्यं पद्यं च तद् द्विधा।                                              '''    एतत् लक्षणं यथा प्राचीनं तथा संक्षिप्तम्। सः शब्दार्थयोः सह-अस्तित्वं काव्यं मन्यते। तेषाम् अभिप्रायः अस्ति यत् यस्मिन् रचनायाम् अर्थानुसारेण शब्दानां प्रयोगः अथवा शब्दानुसारेण अर्थः वर्णितः भवति, तस्मिन् ते शब्दाः अर्थाः च सहितौ इति शब्देन अभिप्रेताः, तयोः शब्दार्थयोः सहभावः साहित्यम्। '''दण्डी''' '''अतः    प्रजानां   व्युत्पत्तिमभिसन्धाय  सूरयः।''' '''वाचां विचित्रमार्गाणां निबबन्धुः क्रियाविधिम्।।''' '''तैः   शरीरं  काव्यानामलङ्काराश्च    दर्शिताः।''' आचार्यदण्डीनः काव्यलक्षणं मुख्यतया '''भामह-सदृशम्''' अस्ति। भामहस्य शब्दार्थसहितौ काव्यम् इति अस्मिन्  काव्यस्य शब्दानां सार्थक शरीरस्य च निर्देशः अस्ति, ततः परं तस्य अलङ्काराः वर्णिताः सन्ति। एवं प्रकारेण तैः शरीरं काव्यनामलङ्करश्च दर्शिताः  इति, एषा पङ्क्तिः स्पष्टतया भामहस्य सूचनं करोति। अस्मिन् भामहलक्षणे सहितौ शब्दस्य व्याख्या नासीत् दण्डीना एतस्य अभावस्य पूर्तये प्रयत्नः कृतः, यथा – '''शरीरं तावदिष्टार्थ व्यवच्छिन्ना पदावली'''   इति दण्डेः काव्यलक्षणम्। इष्ट अर्थात् प्रियः, हृदयस्पर्शी-अर्थयुक्तः शब्दसमूहः काव्यशरीरमिति। एवं प्रकारेण भामहेन दण्डीना च काव्यशरीरस्य अलङ्कारस्य च चिन्ता कृता किन्तु तस्य आत्मानः विषये विचारं न कृतम्। '''वामनः''' दण्डेः पश्चात् वामनस्य काव्यलक्षणम् आयाति। वामनः भामहदण्डी-इत्यनयोः द्वारेण उक्तस्य काव्यशरीरे प्राणप्रतिष्ठां कर्तुं प्रयत्नं कृतवान्। तेन काव्यस्य शरीरस्य चिन्तां न कृत्वा तस्य आत्मानः अनुसन्धानं कर्तुं प्रयत्नः कृतः। यथा – '''रीतिरात्मा काव्यस्य''' एतत् तस्य प्रसिद्धं सूत्रम्। अर्थात् रीति काव्यस्य आत्मा मन्यन्ते तथा च काव्यं ग्राह्यमलङ्कारात्, सौन्दर्यमलङ्कारः इत्यादिषु सूत्रेषु काव्यस्य सौन्दर्यवर्धकाः अलङ्काराः काव्यस्य ग्राह्यतायाः तथा उपादेयतायाः च प्रयोजकाः। '''आनन्दवर्धनाचार्यः''' भामहः दण्डी च काव्यशरीरविषये चर्चां कृतवन्तौ, अतः तेषां पुरतः काव्यात्मनः प्रश्नः नासीत्। वामनः रीतिरात्माकाव्यस्य इति लिखित्वा काव्यास्य आत्मा अर्थात् किम्? इति नूतनं प्रश्नम् उत्थापितवान्। अतः परवर्तीनः चिन्तकस्य आनन्दवर्धनाचार्यस्य पुरतः काव्यस्य आत्मा-निर्धारणस्य प्रश्नः उद्भूतः। सः रीतिं केवलं सङ्घटना अथवा अवयवान् वा मन्यते स्म,  न तु काव्यस्य आत्मा इति। अतः सः काव्यलक्षणं न केवलं स्वमतेन, अपितु प्राचीनायाः अलिखितपरम्परायाः आधारेण ध्वनिः काव्यस्य आत्मा इति पक्षे वर्तते। केचन जनाः अस्मिन् विषये आक्षेपान् उत्थापितवन्तः, तेषां समाधानार्थं आनन्दवर्धनाचार्यः ध्वन्यालोकः इति ग्रन्थम् अरचयत्, तत्र च '''काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैः यः समाम्नातपूर्व-''' '''स्तस्याभावं    जगदुरपरे     भारतमास्तमन्ये।''' '''केचिद्वाचा    स्थितमविषये    तत्त्वमूचुस्तदीयं''' '''तेन   ब्रूमः   सहृदयमनः  प्रीतये  तत्स्वरूपम् ॥''' एवं आनन्दवर्धनाचार्यस्य मते ध्वनिः काव्यस्य प्राणतत्त्वम्। तेन विना सुन्दराः शब्दार्थाः अपि निर्जीवशरीरवत् परित्यक्ताः भवन्ति। शब्दार्थकाव्यं तदा एव भवति यदा शब्दरूपात्मा प्रतिष्ठितः भवति। '''राजशेखरः''' पूर्वाचार्यैः काव्यस्य शरीरात्मनः अलङ्कारादेः आधारेण काव्यपुरुषस्य कल्पना कृता आसीत् या बहु स्पष्टा नासीत्। पश्चात् राजशेखरः अस्य काव्यपुरुषस्य कल्पनाम् अतीव स्पष्टां  मूर्तिमन्तां च कृतवान्। काव्यपुरुष इति वर्णनं कृत्वा तेन लिखितम् यत् - '''शब्दार्थौ ते शरीरं, संस्कृतं मुखं, प्रकृतं बाहुः, जघनमपर्भ्रंशः, पैशाचं पादौ, उरो मिश्रम्। समः प्रसन्नो मधुर उदार ओजस्वी चासि। उक्तिचणं ते वचो, रस आत्मा, रामाणि छन्दांसि, प्रश्नोत्तरप्रवह्लिकादिकं च वाक्केलिः, अनुप्रासोपमादयश्च त्वामलङ्कुर्वन्ति।'''    ध्वनिकारेण ध्वनिः काव्यस्य आत्मा इत्युक्तं राजशेखरेण तद् आत्मतत्त्वाय अधिकं निश्चितं रूपं दातुं वस्तुध्वनिम् अलङ्कारध्वनिं च त्यक्त्वा केवलं रसध्वनि एव काव्यात्मा इति कथितम्। '''कुन्तकः''' वक्रोक्तिजीवितकारेण '''कुन्तकेन''' एतेभ्यः सर्वेभ्यः अपेक्षया अधिकविस्तारेण अधिकस्पष्टतया च काव्यस्य लक्षणं कर्तुं प्रयत्नः कृतः। '''शब्दार्थौ सहितौ वक्र-कविव्यापारशालिनि।''' '''बन्धे व्यवस्थितौ काव्यं तद्विदाह्लादकारिणि॥''' कुन्तकस्य एतत् लक्षणं प्रायः उपर्युक्तानां सर्वेषां लक्षणानाम् सारांशरूपम् अस्ति। शब्दार्थौ सहितौ काव्यम् इति भामहस्य एतत् लक्षणं कुन्तकस्य अस्मिन् लक्षणे स्पष्टतया समावेशितम् अस्ति। एवं कुन्तकेन ​​पूर्ववर्तिनां सर्वेषां काव्यलक्षणानां सारः अस्मिन् काव्यलक्षणे समाविष्टम्। अग्रे तेन सहितौ अथवा तु शब्दार्थयोः सहितभावस्य स्पष्टीकरणं कृतम् '''शब्दार्थौ  सहितावेव  प्रतीतौ  स्फुरतः सदा।''' '''सहिताविति    तावेव    किमपूर्वं    विधीयते ॥''' '''साहित्यमनयो: शोभाशालितां प्रति काप्यसौ।''' '''अन्यूनानतिरिक्तत्वमनोहारिण्यवस्थितिः॥''' अत्र प्रथमं शङ्का उत्थापिता यत् शब्दार्थौ सर्वदा सहैव प्रतीतौ भवतः तर्हि सहितौ इति शब्देन किं विशेषं दर्शयितुम् इच्छाऽस्ति? एतस्य संशयस्य उत्तरे कुन्तकः कथयति यत् शब्दार्थयोः सहितस्य अर्थः काव्यसौन्दर्यार्थं तयोः अभावम् अतिशयत्वं वा विना मनोहरं भवेत् इति भावः, शब्दार्थयोः अयं भावः साहित्यम् इति उच्यते। एवं प्रकारेण कुन्तकेन ​​काव्यस्य लक्षणं विस्तरेण स्पष्टं कर्तुं प्रयत्नः कृतः। '''क्षेमेन्द्रः''' क्षेमेन्द्रः औचित्येनेव चमत्कारोदयं स्वीकरोति, यतोऽहि औचित्यस्य अभावे काव्ये सौन्दर्योदयस्य आशा एव न भवति येन सहृदयाः आकर्षिताः भवन्ति। क्षेमेन्द्रः औचित्यं रससिद्ध-काव्यस्य जीवितम् इति निरूपितवान्। औचित्य-कारणादेव रसस्य चारुचर्वणं भवति, चारु-पदं सौन्दर्य-वाचकं तथा चर्वणापदम् आस्वादन-वाचकं वर्तते। एवं क्षेमेन्द्रेण परोक्षत: सौन्दर्यस्येव विवेचना कृता – '''काव्यस्यालमलङ्कारैः किं मिथ्यागणितैर्गुणैः।''' '''यस्य जीवितमौचित्यं विचिन्त्यापि न दृश्यते॥''' '''अलङ्कारास्त्वलङ्कारा    गुणा एव गुणाः सदा।''' '''औचित्यं रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम्॥''' '''मम्मटाचार्यः''' '''तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलंकृती पुनः क्वापि।  ''' पूर्वाचार्यानां मतं विमर्शितम् अस्ति अर्थात् प्रजानां विषयाणां व्युत्पत्तिं मनसि निधाय भामहादिभिः प्राचीनैः विद्वद्भिः विचित्र-मार्गयुक्तस्य काव्यस्य स्वरूपं वर्णितम्, यस्मिन् काव्यस्य शरीरस्य तस्य अलङ्कारस्य च वर्णनं कृतम् अस्ति। मम्मटाचार्यमतेन निर्दोषौ गुणयुक्तौ सामान्यतः अलङ्कारयुक्तौ केषुचित् स्थानेषु  च अलङ्काररहितौ च शब्दार्थौ काव्यमिति कथ्यते। तस्य मते शब्दार्थयोः संयोगं काव्यं मन्यते। एकाकी शब्दः एकाकी अर्थः वा काव्यं नास्ति। '''विश्वनाथः''' '''                  वाक्यं रसात्मकं काव्यम्'''      साहित्यदर्पणकारः '''विश्वनाथः''' रसात्मकं वाक्यं काव्यं मन्यते। साहित्यदर्पणस्य प्रथमपरिच्छेदे काव्यस्य लक्षणं व्याख्याय आचार्यविश्वनाथः वदति यत् रसं विना वाक्ये काव्यत्वं नास्ति। रस्यते इति रस: यदस्वाद्यते सः रसः। '''पण्डितराज-जगन्नाथः''' '''पण्डितराज-जगन्नाथस्य''' काव्यलक्षणानुसारं यस्य शब्दस्य माध्यमेन व्यक्तः अर्थभावः चमत्कारिकरूपेण पूर्णः भवितुम् अर्हति सः शब्दः काव्यमिति – '''रमणीयार्थ-प्रतिपादक: शब्द: काव्यम्''' यस्य शब्दस्य मनसि प्रत्यक्षदृश्यस्य वस्तुनः पुनः पुनः अनुसन्धानं ध्यानं च कृत्वा सौन्दर्यस्य अर्थात् अनुकूलवेदनायाः अलौकिकचमत्कारस्य अनुभवेन समृद्धः भवति तस्य अर्थः काव्यमिति। पुत्रजन्मनः धनप्राप्तेः वा प्रतिपादकेभ्यः शब्देभ्यः यः सुखभावः आयाति सः न अलौकिकः अपितु लौकिकः एव, यतो हि ते शब्दाः क्षणिकम् आनन्दं क्षणिकं च सुखं जनयितुं शक्नुवन्ति। पण्डितराज-जगन्नाथस्य तात्पर्यम् अस्ति यत् यदा सुन्दरः अर्थः विशिष्टशब्दानां माध्यमेन व्यक्तः भवति तदा तत्  काव्यम्, यत् लोकानन्दस्य स्रोतः भवति। मनोहरः काव्यार्थः शुद्धमानसिक-धरातले सिद्ध्यति। पण्डितराज-जगन्नाथः शब्दविशेषज्ञः अस्ति, सः केवलं शब्देभ्यः एव काव्यं मन्यते, ये शब्दार्थौ काव्यमित्यभिप्रयन्ति तान्निराकरोति सः। एवञ्च सर्वाणि लक्षणानि समालोच्य एतत् फलितं भवति यत् केचन आचार्याः शब्दार्थौ काव्यम् इति अभिप्रयन्ति, केचनाचार्याः शब्द एव काव्यम् इति मतं पोषयन्ति। fohixr13djq7sk2mz3ohfmx73hrdrol