विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 913 499140 487798 2026-05-11T01:07:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499140 wikitext text/x-wiki {{ Infobox settlement | name = क्रोएशिया | image_skyline = Flag of Croatia.svg | image_caption = क्रोएशिया }} '''क्रोएशिया''' यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपूर्वदिशि अस्ति । == बाह्यसम्पर्काः == * [http://www.hr/hrvatska/general.en.shtml General information about Croatia]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.croatia.hr/home/Default.aspx Croatian National Tourist Board] * [https://web.archive.org/web/20060316104616/http://www.world-gazetteer.com/s/p_hr.htm Map of Croatia showing cities] * [http://www.hr/darko/etf/popis.html#lati Outstanding Croats]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.calle.com/world/HR/ Maps & Weather] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041009204402/http://www.calle.com/world/HR/ |date=2004-10-09 }} * [http://www.fivestars.hr/photo_gallery/croatian_coast_ivo_pervan/ Picture Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050416000106/http://www.fivestars.hr/photo_gallery/croatian_coast_ivo_pervan/ |date=2005-04-16 }} * [http://www.posta.hr/default_e.asp Post & Stamps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050307120321/http://www.posta.hr/default_e.asp |date=2005-03-07 }} * [http://www.mythinglinks.org/euro~east~Balkans~Croatia.html Culture Links] * [http://www.showcaves.com/english/hr/index.html Speleology] * [http://imenik.ht.hr/ Telephone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050101090233/http://imenik.ht.hr/ |date=2005-01-01 }} * [http://www.hr/hrvatska/language/ Language]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.romwell.com/travel/advisory/europe/croatia/crocastles.shtml Castles] * [http://www.banknotes.com/hr.htm Money] * [http://www.national-anthems.net/web/find.webpage?from=real&what=croatia&id=HR Anthem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040804032813/http://www.national-anthems.net/web/find.webpage?from=real&what=croatia&id=HR |date=2004-08-04 }} * [http://www.kroatiehrvatska.com Croatia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040814154625/http://www.kroatiehrvatska.com/ |date=2004-08-14 }} [[वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] i47ej3uhh5rzaf7o28dvqlmct0ru93b 0 4276 499138 498002 2026-05-11T00:15:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499138 wikitext text/x-wiki [[Image:Ishainvoke.JPG‎|thumb|300px|ईशोपनिषदः शान्तिमन्त्रः]] '''ईशावास्योपनिषत्''' (Ishavasyopanishat) शुक्ल[[यजुर्वेदः|यजुर्वेदीया]] उपनिषत् । उपनिषत्सरणौ ईशोपनिषत् प्रथमा वर्तते । शुक्लयजुर्वेदस्य [[संहिता|संहितो]]पनिषदियम् । अष्टादशमन्त्रात्मिका विद्यते । ==उपनिषत्सारः== ===शान्तिमन्त्रस्य साराम्शः=== इयम् उपनिषत् शुक्लयजुर्वेदीयकाण्वशाखीयसम्हितायाम् अन्तर्भवति । '''पूर्णमदः पूर्णमिदमिति''' शान्तिपाठः आरभ्यते । अनन्तगुण-अनन्तशक्ति-अनन्तज्ञानेन युक्तः परमात्मा सर्वसम्पूर्णः । इदम् व्यक्तविश्वमपि नियमबद्धमित्यतः वस्तुतः सम्पूर्णमस्ति । इदम् नियमबद्धम् सम्पूर्णम् विश्वम् सर्वसम्पूर्णेन अनन्तपरमात्मना एव उद्भूतम् । किन्तु अस्य विश्वस्य उत्पत्त्या परमात्मनि न्यूनता भवेत् किम् ? सर्वथा न । सः अनन्तः, अखण्डः, अच्युतः, परिपूर्णश्च । तस्मात् अनन्तानि ब्रह्माण्डानि सृष्टानि चेदपि तदीयाः अनन्तज्ञानगुणविक्रमाः अच्युताः तिष्ठन्ति । अनन्तसङ्ख्यया अनन्तसङ्ख्या व्यवकलितः चेदपि अनन्तसङ्ख्या एव यथा अवशिष्येत तथा परमात्मनः अनन्तत्वस्य अखण्डत्वस्य बाधा न कापि विद्यते । ===मन्त्राणां सारः=== अस्य विश्वस्य चेतनाचेतन-सूक्ष्मासूक्ष्म-चराचराणि सकलवस्तूनि सर्वव्यापकेन परमात्मना व्याप्तानि । तस्मात् प्राप्तानि सर्वाणि अपि वस्तूनि ईशप्रसादभावनया उपयोक्तव्यानि । अस्मिन् जगति कर्तव्यनिष्ठया कर्म कुर्वन्तः शतं वर्षाणि जीवेम इति सर्वेषाम् इच्छा स्यात् । अनेन मार्गेण गम्यते चेदेव [[मुक्तिः]] । कर्मदोषेण निर्लिप्तैः भाव्यं चेदपि अयमेव मार्गः । आत्मज्ञानाय प्रयत्नम् अकुर्वन्तः मानवाः अज्ञानान्धकारावृतम् आसुरलोकं प्रविशन्ति । इदं भवेत् आत्मघातसमम् । ====आत्मनः स्वरूपम्==== [[आत्मा]] अचलः, अखण्डश्च । मनसः अपेक्षया वेगवान् । देवताभिः अपि अगोचरः । सर्वव्यापके तस्मिन् एव [[वायुः]] तन्नाम तदीया विश्वनिर्माणशक्तिः चलनात्मकं कर्मशक्तिं स्थापयति । सः चलः अचलश्च । दूरः समीपश्च । सः सर्वेषाम् अन्तर्बाह्यव्यापी विद्यते । यदि साधकः सर्वेषु भूतेषु स्वात्मानं पश्यति अपि च स्वस्मिन् सर्वं जगत् पश्यति सः शोकाभावं प्राप्नोति । आत्मा अत्यन्तं तेजस्वी अखण्डः अशरीरः शुद्धः निष्पापः च विद्यते । स्वीयसङ्कल्पमात्रेण सः सर्वासु दिक्षु विस्तृतः भवति । सर्वज्ञः सर्वव्यापकः सः स्वयम्भू परमात्मा अनन्तकालपर्यन्तं सकलसृष्टये यथायोग्यान् नियमान् विधत्तवान् अस्ति । अस्मिन् जगति केचन व्यक्तसृष्टेः ज्ञानमात्रं प्राप्य विषयसुखवाञ्छया तस्य एव उपासनं कुर्वन्ति । तैः अज्ञानान्धकाराः अवश्यम् अनुभोक्तव्याः भवन्ति । केचन व्यक्तसृष्टिः मिथ्या इति भावयन्तः अव्यक्तोपासकाः भवन्ति । ते अपि अज्ञानान्धकारे पतिताः भवन्ति । व्यक्ताव्यक्ताः पार्थक्येन पूर्णसत्यभूताः न । ते सत्यांशमात्राः । उभाभ्यां युक्तः परमात्मा पूर्णसत्यः । क्षराक्षरयोः समन्वयेन यः परमात्मनः साक्षात्कारं प्राप्नुयात् सः सृष्टेः ज्ञानेन मृत्युलोकं तीर्त्वा अव्यक्ततत्त्वस्य ज्ञानेन अमृतत्त्वं प्राप्नोति । तेजोयुक्तस्य [[सूर्यः|सूर्यस्य]] मुखमण्डलं स्वर्णवर्णप्रकाशेन यथा आवृतं वर्तते तथा परमात्मनः सत्यस्वरूपम् अनेन मोहकेन विश्वेन विलोपितमस्ति । अतः साधकस्य प्रार्थना वर्तते - ’हे सर्वपोषकज्ञानसूर्य ! सत्यदर्शनाय इमां मोहकमायाम् अपसारयतु । ज्ञानप्रकाशं प्रसारय । भवति मया दृश्यमानः ज्ञानमयपुरुषः एव मयि अपि वर्तते । शरीरं नश्येत् किन्तु प्राणवायुः स्वतन्त्रः वर्तते’ । ’हे ! [[मनः]] कृतं कर्म स्मर्यताम् । हे [[अग्निः|अग्नि]]देव, मां सन्मार्गे प्रवर्तय । यतः कर्म-कर्मफलयोः ज्ञानं भवति विद्यते । पापमुक्तं करोतु । सहस्रशः नमस्काराः ।’ इत्येषः उपनिषदः सारः । ==प्रमुखाः शब्दाः== * असुर्य - असुराणाम् अन्धकारयुक्तस्य * अर्शत् - गच्छत् * स्वित् - किञ्चित् * अपः - कर्मबीजरूपाणि कर्मशक्तयः * कवि - मन्त्रद्रष्टा * सम्भूति - अव्यक्तम् * असम्भूति - व्यक्तम् * धीराः - धिया राति इति * क्रतु - सङ्कल्पशक्तिः * राय - सत्फलम् * वयुनानि - कर्मफलानि ==ईशावास्योपनिषदः महत्त्वम्== * इयम् उपनिषत् ज्ञानभक्तिकर्ममार्गाणां समन्वयम् उपदिशति । अत्रत्यः तत्त्वोपदेशः सर्वाङ्गपरिपूर्णः विद्यते । * प्रतिस्वरं तत्त्वार्थयुक्तः विद्यते । अस्य अपारं मन्त्रसामर्थ्यं विद्यते । तेषां मन्त्राणाम् अभ्यासेन मन्त्रद्रष्टॄणाम् अध्यात्मिकस्थितिः प्राप्तुं शक्या । * शतं वर्षाणि कर्माचरणं कुर्वन्तः एव जीवनं यापयेम । कर्मबन्धनात् मुक्तेः प्राप्त्यर्थमपि अयमेव मार्गः अनुसर्तव्यः । कर्माचरणावसरे अपि परमात्मनः एव इति भावः स्यात् । * परमात्मनः ज्ञानं विना क्षराक्षरयोः ज्ञानेन नित्यानन्दकरी मुक्तिः न प्राप्यते । परमात्मनः साक्षात्काराय चित्सूर्यस्य उपासना विधेया । * साक्षात् सत्यस्वरूपस्य दर्शनानन्तरम् अहम्भावस्य कल्पना विनश्यति । साक्षात्कारस्य प्राप्तिमात्रेण साधनं न समाप्यते । अन्तार्जागरायाः अनन्तरं शतशः प्रणम्य तस्य प्रसन्नता अस्माभिः सम्पादनीया । * मोक्षसाधनमार्गे गमनावसरे कर्म इत्येतत् हस्तपादमिव, भक्तिः अन्तःकरणमिव, ज्ञानमित्येतत् नेत्रे इव भवन्ति । अन्तश्शक्तेः दृष्ट्या कर्म इत्येतत् अस्माकम् इच्छाशक्तेः सङ्कल्पशक्तेः बाह्यपरिणामः, भक्तिः प्रेमभावस्य परिणतिः, ज्ञानम् अस्माकं चिच्छक्तेः निजस्वरूपम् । परमात्मना अनुगृहीतानाम् एतासां शक्तीनां समन्वयनेन अस्माभिः परमात्मनः दिशि मोक्षाय धावनीयमित्येव अस्याः उपनिषदः सारः । * आधुनिकजगति मानवानां विविधशक्तीनां प्रगतिः महता प्रमाणेन जाता विद्यते । किन्तु तदीया नैतिकाध्यात्मिकशक्ती न विकसिते । अहङ्कारः एव सर्वान् शास्ति । अस्याम् उपनिषदि प्रथमे श्लोके एव अहङ्कारस्य उपरि कुठाप्रहारः कृतः । ईशावास्यमिदं सर्वम् । तस्याः शक्तेः पुरतः त्वं क्षुद्राणुमात्रम् । * व्यक्तित्वस्य अस्तित्वं नास्ति किम् ? इति चेत् द्वितीये मन्त्रे उच्यते - ’तया परमशक्त्या यत् अनुगृहीतं तावत् भवता भोक्तव्यम् । तदतिरिक्तं न भवतः । यत् न भवदीयं तत् न अपेक्षितव्यम् । भवदीयं कर्म कुर्वन् सत्कर्मचारी इव शतं वर्षाणि जीवेयम् इति इच्छावान् भवतु’ इति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{wikisourcelang|1|ईशावास्‍य उपनिषद्|Isha Upanishad}} *[http://wikisource.org/wiki/ईशावास्‍य_उपनिषद् Text in Sanskrit/Devanagari on wikisource.org] *[http://agniveer.com/2256/ishopanishad/ Isha Upanishad] Text in Sanskrit/Devanagari with commentary by Swami Dayanand Saraswati *[http://www.aurobindo.ru/workings/sa/04/0010_e.htm Isha Upanishad] Sri Aurobindo on Isha upanishad. *[http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/1_veda/4_upa/isup___u.htm GRETIL etext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122174210/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/1_veda/4_upa/isup___u.htm |date=2009-01-22 }} *[http://www.yoga-age.com/upanishads/isha.html Isha Upanishad] translation and commentary by Swami Paramananda *[http://www.bharatadesam.com/spiritual/upanishads/isa_upanishad.php Isa Upanishad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919014457/http://www.bharatadesam.com/spiritual/upanishads/isa_upanishad.php |date=2008-09-19 }} A translation by Swami Nikhilananda *[http://www.sacred-texts.com/hin/wyv/wyvbk40.htm Isha Upanishad] as Shukla Yajurveda Adhyaya 40 (White Yajurveda Chapter 40) A translation by Ralph T.H. Griffith, 1899 *[http://www.swargarohan.org/upanishad/isavasya/ Isa Upanishad] Gujarati translation and commentary by Yogeshwarji *[http://www.sacred-texts.com/hin/sbe01/sbe01243.htm Isa Upanishad] *[http://intyoga.online.fr/isha.htm Isha Upanishad] translation by [[श्री अरविन्दः]], 1910. <br>Also see [http://www.ancienttexts.org/library/indian/upanishads/isha.html this]. Similar to the previous, but with slight grammatical variations. *[http://www.odinring.de/eng/isha.htm Isha Upanishad Commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123162121/http://www.odinring.de/eng/isha.htm |date=2009-01-23 }} by [[श्री अरविन्दः]] *[http://www.boloji.com/hinduism/025.htm Isha Upanishad Commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807160248/http://boloji.com/hinduism/025.htm |date=2008-08-07 }} by Dr. CS Shah *[http://www.vedarahasya.net/isha.htm Isha Upanishad] translation and commentary by P.K. Hari Hara Subramanian. *[http://lightofthespirit.net/up_isha_upanishad_text.asp Isha Upanishad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123063107/http://lightofthespirit.net/up_isha_upanishad_text.asp |date=2009-01-23 }} translated by Swami Prabhavananda and Frederick Manchester. *[http://www.swamij.com/upanishad-isha-purna.htm Isha Upanishad Invocation Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926161114/http://www.swamij.com/upanishad-isha-purna.htm |date=2008-09-26 }} Several translations of Purna, the Isha Upanishad Invocation. {{दशोपनिषदः}} [[वर्गः:प्रमुखोपनिषदः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:उपनिषदः]] fd6a7zrkx5j79ejofs7ls2pwidqh7yj 0 5505 499143 480279 2026-05-11T01:35:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499143 wikitext text/x-wiki भारतीय उद्योगपति। *[[भारतीय-सूची]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.newswiretoday.com/news/17338/ Rs 2.80 Billion BITS Pilani Hyderabad Campus Foundation Laid] * [http://www.indiaprwire.com/pressrelease/education/200704282735.htm AP CM Readies BITS Pilani Hyderabad Campus] * [http://mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=42869 Milestone for BITS Pilani Hyderabad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927220126/http://mangalorean.com/news.php?newstype=broadcast&broadcastid=42869 |date=2007-09-27 }} * [http://www.prlog.org/10015165-chief-minister-ap-lays-the-bits-pilani-hyderabad-campus-foundation-stone.html Chief Minister AP Lays the BITS Pilani Hyderabad Campus Foundation] * [http://www.openpr.com/news/19598/BITS-Pilani-Makes-the-Right-Move-at-the-Right-Time.html BITS Pilani Makes the Right Move at the Right Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090906024933/http://www.openpr.com/news/19598/BITS-Pilani-Makes-the-Right-Move-at-the-Right-Time.html |date=2009-09-06 }} * [http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/birla.html People who shaped India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218234426/http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/birla.html |date=2009-02-18 }} * [http://www.gandhiheritageportal.org/fundamental_workdetail/MzktNzY=#page/1/mode/2up In the Shadow of the Mahatma] by Ghanshyam Das Birla {{Authority control}} [[वर्गः:भारतीय-उद्योगपतयः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:भारतीयोद्योगपतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 0hcdlxyqt0u5uemc1fdatfyu62edfgp 0 10504 499141 499061 2026-05-11T01:12:43Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499141 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = गजः | color = rgb(211,211,164) | image =African Bush Elephant.jpg | image_caption = एकः आफ्रिकीयगजः | fossil_range = {{Fossil range|Pliocene|Recent}} | regnum = [[जन्तवः]] | phylum = [[Chordate|Chordata]] | subphylum = [[कशेरुकाः]] | classis = [[सस्तनः]] | superordo = [[Afrotheria]] | ordo = [[Proboscidea]] | familia = [[Elephantidae]] | familia_authority = [[John Edward Gray|Gray]], 18211 | subdivision_ranks = Genera | subdivision ={{plainlist| * ''[[African elephant|Loxodonta]]'' * ''[[Elephas]]''}} }} [[चित्रम्:Elephant near ndutu.jpg|thumb|आफ्रिकादेशीयः गजः]] == शारीरकलक्षणानि, विविधानि नामानि च == मृगजातौ '''गजः''' बृहदाकारः बलशाली च महान् जन्तुः । अस्य नेत्रे विना सर्वाणि अङ्गानि अतीव स्थूलानि । अस्य पादाः स्तम्भाः इव अतीव स्थूलाः । कर्णौ शूर्पे इव अति विशालौ । नेत्रे तु ल्घ्वाकारकौ । तथापि सः सूक्ष्माण्यपि वस्तूनि द्रष्टुं शक्नोति । अस्य मुखे अनेके दन्ताः सन्ति । मुखात् बहिः निर्गतौ दृढौ तीक्ष्णै च द्वौ दन्तौ स्तः । तस्मात् एव अस्य द्विरदः, दन्ती, दन्तावलः इति नामानि प्राप्तानि । गजस्य आनने लम्बमानः एकः दीर्घावयवः अस्ति । सः अवयवः शुण्डा इत्युच्यते । एषा शुण्डा गजस्य हस्तः इति कथ्यते । तेन कारणेन दन्तावलस्य हस्ती करी इति च नामनी स्तः । अस्माभिः हस्तः यथा उपयुज्यते तथैव गजेन शुण्डा उपयुज्यते । शुण्डया अयं बहूनि कार्याणि कर्तुं शक्नोति । भूमौ स्थितां सूचीमपि हस्ती पश्यति, करेण गृह्णाति च । गजानां शुण्डा एव नासिका । तया एव जिघ्राति । शुण्डायाः अन्ते रन्ध्रमस्ति । तेन जलं गृहीत्वा मुखे निक्षिप्य पिबति । एवं द्वाभ्याम् अवयवाभ्यां जलं पिबतीति गजस्य 'द्विपः' इति संज्ञा वर्तते । द्विपस्य कटाभ्यां करात् च मदः स्रवति । अतः अस्य 'गजः' इति 'इभः' इति च पदप्रयोगः दृश्यते । गजवत्सानां कलभाः इति, गजस्त्रीणां करेणवः इति च व्यवहारः । [[चित्रम्:Decorated Indian elephant.jpg|thumb|left|भारते [[जयपुरम्|जयपुरस्य]] सालङ्कृतगजः]] [[File:Elephant sculptures in brass 01.jpg|thumb|350px|]] == स्वभावः == करी शाकाहारी । गजस्य शरीरं विशालं, धूसरवर्णञ्च । सहजसाधुरयं गम्भीरस्वभावः । गमनं तु प्रायः मन्दं भवति । गजस्य रवः घीङ्कारः इत्युच्यते । सामूहिकस्वेच्छाजीवनं, दीर्घकालपर्यन्तं स्नानकरणञ्च गजानाम् अभीष्टम् । यः हस्तिनं चालयति सः हस्तिपकः इति कथ्यते । राजानः गजान् आरुह्य विहरन्ति स्म । मृगयार्थम् अपि गच्छन्ति स्म । युद्धेषु गजसेनायाः प्राधान्यम् आसीत् । गजानां दन्तैः विविधानि पेटिकादीनि वस्तूनि कुर्वन्ति । :गजजातिः प्राचुर्येण केरल-कर्णाटकराज्ययोः अरण्येषु दृश्यते । :१९८२ तमे संवत्सरे अस्मद्देशे प्रचालितेषु नवम-एषियाड्-क्रीडोत्सवेषु 'अप्पु'इति मनोहरः गजः चिह्नत्त्वेन स्वीकृतः आसीत् । '''गज:''' ==पुराणेषु हस्ती == यथा भौतिक सूर्यः स्वरश्मिभ्यः जलस्य कर्षणं करोति, एवमेव आध्यात्मिकः सूर्यः पापेभ्यः पुण्यानां कर्षणं करोति। पुराणकथनानुसारेण, ब्रह्माण्डे यः ऊर्जा आसीत्, तस्मात् सूर्यस्य प्रादुर्भावमभवत्। ऊर्जायाः यः भागं उच्छिष्टमासीत्, तस्मात् हस्तिनः प्रादुर्भावमभवत्(ब्रह्माण्डपुराणम्)। अतएव, ये दिव्याः गुणाः आध्यात्मिके सूर्ये सन्ति, ते न्यूनाधिकरूपेण आध्यात्मिक हस्तिने अपि भवितुं शक्यन्ते। हस्ती स्वशुण्डेन जलस्य आकर्षणं करोति। किं आध्यात्मिकः हस्ती पापेभ्यः पुण्यानां कर्षणं कर्तुं शक्यते, अयं विचारणीयः। मनुष्यस्य हस्ती सह किं साम्यत्वमस्ति, अस्य निदर्शनं [https://sa.wikisource.org/s/zxl गणेश पुराणस्य १.५६] आख्यानेन भवति। अस्मिन् आख्याने भ्रूशुण्ड संज्ञकः भक्तः गणेशेन सह सायुज्यं प्राप्नोति। भ्रूशुण्ड संज्ञा संकेतमस्ति यत् भ्रूमध्ये यः ज्योतिरस्ति, तत् लघु सूर्यस्य रूपमस्ति एवं अस्मात् विनिर्गताः रश्मयः हस्तिनः शुण्डा रूपा भवन्ति। पुराणेषु पूर्वादि दिशानुसारेण दिग्गजानां नामनिर्धारणमस्ति एवं तेषां विशिष्टाः कार्याणि भवन्ति। ते देवानां वाहनाः सन्ति। कथासरित्सागरे चक्रवर्ती राज्ञस्य एकं रत्नं हस्ती अस्ति। द्वितीयं रत्नं अश्वमस्ति। हस्तिरत्नस्य गतिः अश्वरत्न्यापेक्षापि अधिकं भवितुं शक्यते। [[File:दिग्गज1.png|thumb|दिग्गज1]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://www.youtube.com/watch?v=9CHph8N-Jto Pure Nature: Are Elephants Headed Toward Extinction?] YouTube video by AlliantContent * [http://www.elephantvoices.org/ ElephantVoices]—information about elephant communication *[http://puraana.tripod.com/pur_index30/pva12.htm पुराणेषु हस्तिनः संदर्भाः]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://puraana.tripod.com/pur_index30/hasti1.htm हस्त्युपरि टिप्पणी]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:प्राणिनः]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] cpl2czzzzckys9zhutbwhs2qk1wzj7f 0 11127 499139 487395 2026-05-11T00:37:58Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499139 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |native_name=करीम्नगरमण्डलम् |other_name=కరీంనగర్ |nickname="City of Granites" |skyline=Teen minar Elgandal fort Karimnagar.jpg |skyline_caption=करीमनगरे स्थितम् एल्गन्डालदुर्गस्य"तीन् मीनार्" |type=मण्डलम् |latd=18|latm=26|lats=13|longd=79|longm=07|longs=27 |locator_position=right |inset_map_marker=yes |state_name=आन्ध्रप्रदेशराज्यम् |region=तेलङ्गाणम् |district=करीम्नगरमण्डलम् |planning agency=Karimnagar M.Corp |leader_title_1=Mayor |leader_name_1=डि शङ्करः |leader_title_2=M.L.A |leader_name_2=गङ्गुलकमलाकरः |leader_title_3=M.P |leader_name_3=पोन्नम् प्रभाकरः |planning_agency=Karimnagar Municipal Corporation |altitude=265 |climate=Tropical |precip=995 |temp_annual=31 |temp_winter=20 |temp_summer=44 |population_as_of=2011 |population_total=260899 |population_rank=12, AP |population_density=11,115 |HDI={{increase}}<br>0.572 |HDI_category=<span style="color:#fc0">medium</span> |literacy=76 |sex_ratio=1014 |official_languages=[[तेलुगुभाषा]], [[उर्दू]] |area_magnitude=12 |area_total=23.99 |distance_1=1150 |direction_1=N |destination_1= [[नवदेहली]] |mode_1=[[Indian highways|land]] |distance_2=668 |direction_2=W |destination_2= [[मुम्बै]] |mode_2=[[Indian highways|land]] |distance_3=606 |direction_3=SE |destination_3= [[चेन्नै]] |mode_3=[[Indian highways|land]] |distance_4=1064 |direction_4=NE |destination_4= [[कोलकत्ता]] |mode_4=[[Indian highways|land]] |area_telephone=91-878- |postal_code=505001 |vehicle_code_range=AP 15 |website=karimnagarmunicipalcorporation.com |}} '''करीम्नगरमण्डलम्''' (Karimnagar) आंध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलमस्ति। ==इतिहासः== “एल्लमन्दला” इत्याख्यं प्रान्तमिदं [[१९०६]] तमे वर्षे करीम्नगरमण्डलं जातम् । काकतीयाः, बहमनी सुल्तानाः, [[गोल्कोण्डदुर्गम्|गोल्कोण्डा]] नवाब् जनाः च इदं मण्डलं पूर्वं पालितवन्तः । “ इल्लेन्दु” दुर्गसमीपे असफजाहिपालकैः नियमितः सय्यद् करीमुद्दीन् नामाख्यातः कश्चनग्रामः निर्मितः इति । तस्य नामैव “करीम्नगर्” इति वर्तमानकालीन चारित्रकाणां कथनम् । ==भौगोलिकम्== अस्य मण्डलस्य प्राच्यां [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशराज्यं]], पश्चिमायां [[निज़ामाबाद् मण्डलम्|निजामाबाद्]], उत्तरे [[अदिलाबाद्|आदिलाबाद्]], दक्षिणे च [[वरङ्गलमण्डलम्|वरङ्गल्]],[[मेदकमण्डलम्|मेदक्]] मण्डले च वर्तन्ते । राज्यवैशाल्ये इदं ४.२९% यावत् विस्तृतम् । तथैव १४.८% भूमिः अरण्येन विस्तृता । ==कृषिः वणिज्यं च== मधुः, करगः, सारदालः, औषधमूलिकाः इत्यादीनां स्रोतः इदं मण्डलम् । हेमलैट्, मालिब्धिनैट्, स्य्यिलैट्, माग्नलैट् कवार्टज्, डोलमैट् इत्यादि खनिजाः उपलभ्यन्ते । राजगुण्डं केन्द्रीयकर्मागारः, सन्तनगरस्थः केसीरामसिमेण्ट् कर्मागारः च वर्तते । ५०% भूमिः कृषिभूमिः वर्तते । व्रीहिः, माषः, मुद्गः कार्पासः, हरिद्रा, मरीचः इत्यादीनां सस्यं क्रियते । श्रीरामसागरजलवाहकं, कमलापुरसरः, गीरसरः , सिङ्गसमुद्रसरः, मन्नेरु, मूलवागु इत्यादीनां नदीनां द्वारा सस्यजलं कल्प्यते । ==वीक्षणीयस्थलानि== कालेश्वरस्थः मुक्तेश्वरालयः, वेमुलवाडस्थः राजराजेश्वरस्वामिदेवालयः, प्रतापगिरि दुर्गं, धर्मपुरी श्रीलक्ष्मीनरसिंहस्वामिदेवालयः, जगित्यालस्थः कोण्डगट्टु श्री आञ्जनेयस्वामिदेवालयः च दर्शनीयाः । ==तालूकाः== {| width=60% | * [[करींनगर्]] * [[मानुकोण्डूरु]] * [[तिम्मापूर्]] * [[बेज्जङ्कि]] * [[गङ्गाधर]] * [[राम्मडुगु]] * [[चोप्पदण्डि]] * [[हुस्न्नाबाद्]] * [[चिगुरुमामिडि]] * [[कोहेड]] * [[सिरिसिल्ल]] | * [[हुजूराबाद्]] * [[जम्मिकुण्ट्]] * [[वीणवङ्क]] * [[कमलापूर्]] * [[एल्कतुर्ति]] * [[केशवपट्नम्]] * [[सैदापूर्]] * [[भीमदेवरपल्लि]] * [[जगित्याल]] * [[रायकल्]] * [[कोत्लापूर्]] | * [[धर्मपुरि]] * [[सारङ्गपुरम्]] * [[मल्याल]] * [[कोडुमार]] * [[पेगडपल्लि]] * [[गोल्लपल्लि]] * [[मेट्पल्लि]] * [[कोरुट्ल]] * [[मेडिपल्लि]] * [[इब्रहीम्पट्नम्]] * [[मल्लापूर्]] |} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.karimnagar2u.com/ KARIMNAGAR People's Website | City Information Portal!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201204912/http://www.karimnagar2u.com/ |date=2020-12-01 }} * [http://www.karimnagarcity.com/ Karimnagar City local Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129095254/http://www.karimnagarcity.com/ |date=2020-11-29 }} * [http://www.karimnagarguide.com/ Karimnagar City Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807205339/http://www.karimnagarguide.com/ |date=2020-08-07 }} * [http://www.panoramio.com/user/3949116/tags/Lower%20Manair%20Reservoir Lower Manair Reservoir - Dam, Karimnagar | Panoramio photos] * [http://www.karimnagar.nic.in/ Karimnagar official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621080807/http://karimnagar.nic.in/ |date=2012-06-21 }} * [http://www.svskarimnagar.org/ YagnaVaraha Swamy Temple, Karimnagar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328075245/http://www.svskarimnagar.org/ |date=2012-03-28 }} {{Geographic Location |Northwest =[[नान्देडमण्डलम्]], [[औरङ्गाबाद् (महाराष्ट्रम्)]], [[नाशिकमण्डलम्]], [[सूरत]], [[वडोदरा]], [[अहमदाबाद्]] |North = [[अदिलाबाद्]], [[नागपुरम्]], [[भोपालमण्डलम्]], [[आग्रा]], [[देहली]] |Northeast = [[रायपुर]], [[राञ्ची]], [[भुवनेश्वरम्]], [[कोलकता]] |West = [[निज़ामाबाद् मण्डलम्]], [[पुणे]], [[मुम्बई]] |Centre = करीम्नगरमण्डलम् |East = [[राजमहेन्द्री]], [[भद्राचलम्]], काकिनाड, [[विशाखपट्टणमण्डलम्]], [[विजयनगरमण्डलम्]], [[श्रीकाकुळम् मण्डलम्]] |Southwest = [[मेदकमण्डलम्]], संगारेड्डि, बीदर्, सोलापूर्, गुल्बर्ग, भीजापूर्, कर्णाटक, बेल्गावी, हुब्बल्ली, गोवा |South = सूर्यपेट्, नल्गोण्डा, सिद्धिपेट्, हैदराबाद्, कडपा, अनन्तपूर्, आन्ध्रप्रदेश्, बेंगळूरु, तिरुपति, चित्तूरु |Southeast = वरंगल्, विजयवाड, खम्मम्, एलूरु, गुण्डूरु, नेल्लूरु, चेन्नैइ }} {{तेलङ्गाणाराज्यम्}} [[वर्गः:तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि]] e0h100mfuudnabpx3d5lqx87wcuxeln 0 13610 499142 481532 2026-05-11T01:26:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499142 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = गोकर्णम् | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = राज्य नगरम् | image_skyline = Mahabaleshwara Temple.JPG | image_alt = | image_caption = महाबलेश्वरमन्दिरम् | map_alt = | map_caption = कर्णाटके गोकर्णे | latd = 14.55 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 74.31667 | longm = | longs = | longEW = E | subdivision_type = राष्ट्रम् | subdivision_name = {{flag|भारतम्}} | subdivision_type1 = राज्यानि | subdivision_name1 = [[कर्णाटकराज्यम्]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = [[उत्तरकन्नड]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 10.9 | elevation_footnotes = | elevation_m = 586 | population_total = 25851 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषाः | demographics1_title1 = अधिकृत | demographics1_info1 = [[कन्नडभाषा]] | demographics1_title2 = भाष्यमानाः भाषाः | demographics1_info2 = [[कन्नडभाषा]] | timezone1 =भारतीय सामान्यकालमानम् | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | website = {{URL|www.google.com}} | footnotes = }} [[File:Gokarna Temple.jpg|thumb||150px|'''श्रीमहाबलेश्वरमन्दिरम्''']] '''गोकर्णं''' (Gokarna) [[कर्णाटक]]स्य [[उत्तरकन्नडमण्डलम्|उत्तरकन्नडमण्डले]] विद्यमानं किञ्चन प्रसिद्धं तीर्थस्थानम् । [[अरब्बीसमुद्रः|अरब्बीसमुद्रस्य]] तीरे स्थितम् एतत् क्षेत्रं [[काशी]][[रामेश्वरः|रामेश्वरम्]] इव प्रसिद्धं शिवक्षेत्रम् । पूर्वं [[त्रेतायुगः|त्रेतायुगे]] [[रावणः|रावणेन]] आनीतम् आत्मलिङ्गं [[वटुः|वटु]]रूपी [[गणेशः|गणपतिः]] अत्र स्थापितवान् । महाबलेन रावणेन आनीतस्य लिङ्गस्य महाबलेश्वरः इति नाम । शिलादेवालयः [[द्राविडशैली|द्राविडशैल्या]] निर्मितः अस्ति । महाबलेश्वरस्य वामपार्श्वे महागणपतिमन्दिरम् अस्ति । लघुहस्तपादविशिष्टः महोदरः त्रिपादपरिमितोन्नतः गणपतिः आदिपूज्यः सर्वजनानां कष्टनिवारकः इति च प्रसिद्धः । दक्षिणपार्श्वे [[काशी]]विशालाक्ष्याः मन्दिरम् अस्ति । ==उत्सवाः== गोकर्णक्षेत्रे [[महाशिवरात्रिः|शिवरात्रि]]पर्व, त्रिपुरदहनोत्सवः, कामदहनोत्सवः, [[गङ्गा]]ष्टमी इत्यादयः विशेषोत्सवाः भवन्ति । शिवरात्रिपर्वणि [[महारथोत्सवः]] भवति । द्वादशवर्षेषु एकवारम् [[अष्टबन्धमहोत्सवः]] प्रचलति। गोकर्णक्षेत्रे कोटितीर्थं, ताम्रगौरी, पट्टेविनायकः, श्रीवेङ्कटरामदेवालयः च सन्ति । कोटितीर्थस्य पार्श्वे जनाः [[आत्मसंस्कारः|आत्मसंस्कार]]कार्याणि कुर्वन्ति । सुन्दरसागरतीरम् ॐबीच् इति च प्रसिद्धौ समुद्रस्नानयोग्यौ प्रदेशौ अत्र स्तः । ==मार्गः== कोङ्कणरेलयानमार्गे -गोकर्णरोडनिस्थानतः ९ कि.मी । :कुमटा-अङ्कोलाराष्ट्रियमार्गे (सं १७) कुमटातः २६ कि.मी :[[बेङ्गळूरु]]तः ४३८ कि.मी। :[[कारवार]]तः ५३ कि.मी। :[[गोवाराज्यम्|गोवातः]] ३० कि.मी। :[[शिरसि|शिरसितः]] ७२ कि.मी। :[[मुरुडेश्वर]]तः ८२ कि.मी । :[[दाण्डेली]]तः २२० कि.मी । :[[हुब्बळ्ळी]]तः २६५ कि.मी। ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.srigokarna.org/ गोकर्णस्य अधिकृतजालपुटम्] * [http://indiaouting.com/karnataka/gokarna/ गोकर्णस्य सुन्दरचित्राणि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402091125/http://indiaouting.com/karnataka/gokarna/ |date=2015-04-02 }} * [http://www.visitsirsi.com/gokarna.html/ गोकर्णम् प्रवासमार्गदर्शिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806234232/http://www.visitsirsi.com/gokarna.html |date=2013-08-06 }} [[File:Rath at Gokarna.JPG|left|100px|'''महाबलरथः गोकर्णम्''']] [[File:Kudle beach gokarna.jpg|200px|thumb|'''कुड्ळसमुद्रतटः गोकर्ण''']] [[File:Gokarna Atmalinga.jpg|left|thumb|'''श्रीमहाबलेश्वरस्य आत्मलिङ्गम्''']] {{कर्णाटकस्य तीर्थक्षेत्राणि}} {{Interwiki conflict}} [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] odegg425a9my0nhzrt7hdxh2tws27ha 0 15092 499145 316737 2026-05-11T04:28:52Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:Teachers_day_udit1.jpg|Teachers_day_udit1.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 3 May 2026. 499145 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox Holiday| |image=Teachers day udit.jpg |imagesize=300px |caption=शालायां विद्यादानरतः गुरुः |holiday_name=शिक्षकदिनम् |observedby = विश्वस्तरे आचर्यते |date=सेप्टेम्बर्-मासस्य ५ दिनाङ्के(भारते) |type = राष्ट्रियम् |significance = गुरु-शिष्ययोः पवित्रसम्बन्धस्य आचरणम् |relatedto= }} '''शिक्षकदिनं''' ({{IPA audio link|शिक्षकदिनम्.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|S|ɪ|k|S|h|ə|k|ə|d|ɪ|n|ə|m}}) {{IPAc-en|ˈ|S|ɪ|k|S|h|ə|k|ə|d|ɪ|n|ə|m}}({{lang-hi|शिक्षक दिवस}}, {{lang-en|Teacher’s Day}}) सितम्बर-मासस्य पञ्चमे (५) दिनाङ्के आ[[भारत]]म् आचर्यते । इदं दिनं डॉ. [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन्]]-महोदयस्य जन्मदिनम् । सः कश्चित् उत्तमः शिक्षकः आसीत् यः शिक्षणक्षेत्रम् अतीव प्रीणाति स्म । तस्य सम्माने तस्य जन्मदिनाङ्के शिक्षकदिनम् आचर्यते । ==शिक्षणस्य शिक्षकस्य च महत्त्वम्== शिक्षणम् एव मानवतां बोधयति । शिक्षणेन विना मानवजीवनं पशुवदेव । प्राचीने काले अस्माकं देशे गुरुप्रणाल्या शिक्षणं प्रचलति स्म । गुरूणाम् आश्रमाः/गुरुकुलानि आसन्, येषु गुरवः छात्रेभ्यः शिक्षणं यच्छन्ति स्म । किन्तु इदानीं जनसङ्ख्यायाः वर्धनात्, पाश्चात्यसंस्कृत्याः प्रभावेन च शिक्षणपद्धतिः परिवर्तिता अस्ति । वर्तमानकाले प्रतिनगरं प्रतिग्रामं शिक्षणप्रदानार्थं शैक्षणिकसंस्थाः सन्ति । तथापि सर्वेभ्यः शिक्षणं न प्राप्यते । शिक्षणाय विद्यालयानां निर्माणं, छात्राणां, भवनानां, शिक्षकाणां च प्रबन्धनं प्रशासनस्य कर्तव्यम्, उत्तरदायित्वं च अस्ति । किन्तु तेषु शिक्षकः प्रमुखः, महत्वपूर्णः च अस्ति । शिक्षकाः चरित्रवन्तः, लोभरहिताः, परोपकारिणः भवन्ति चेत् छात्रान् सम्यक्तया मानवतायाः पाठं पाठयितुं शक्नुवन्ति । प्राचीनकाले सर्वेऽपि गुरवः उपर्युक्तस्वभाववन्तः आसन् । वर्तमानकालः धनप्रधानः अस्ति इत्यतः शिक्षकेभ्यः अपि वेतनस्य अत्यावश्यकता वर्तते । शिक्षक एव प्रत्येकं जनं मौलिकजीवनम् अध्यापयति । अतः शिक्षकाणां सम्माननाय शिक्षकदिवसस्य आचरणस्य परम्परा प्रारब्धा । ==शिक्षकदिवसस्य इतिहासः== जनाः सितम्बर-मासस्य पञ्चमे (५) दिनाङ्के शिक्षकदिवसम् आचरन्ति । स्वतन्त्र[[भारत]]स्य द्वितीय[[राष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतेः]] डॉ. [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन्]] इत्याख्यस्य जन्मदिनम् एव शिक्षकदिवसः कथ्यते । तस्य पिता शिक्षकः आसीत् । सः स्वयमपि उत्तमः शिक्षकः आसीत् । राधाकृष्णन् इत्याख्यस्य व्यक्तिगतजीवनं, साधना, अनेकानां विषयाणां गहनाध्ययनं, शिक्षणस्य कुशलता इत्यादयः आदर्शशिक्षकस्य सात्विकं स्वरूपम् अस्ति । सः स्वस्य प्रतिजन्मदिवसे योग्यानां शिक्षकाणां सम्मानं करोति स्म । अतः सर्वकारेणापि सितम्बर-मासस्य पञ्चमे (५) दिनाङ्के योग्यानां शिक्षकाणां सम्माननस्य परम्परायाः प्रारम्भः कृतः । अस्मिन् दिवसे शैक्षणिकसंस्थाः विद्यालयेषु विशिष्टशिक्षकाणां सम्माननं कुर्वन्ति । ==शिक्षकदिवसस्य आचरणम्== शिक्षकदिवसे शिक्षणसंस्थाः सांस्कृतिकोत्सवं आयोजयन्ति । अस्मिन् दिवसे शालासु, विद्यालयेषु स्पर्धाः भवन्ति । तासु स्पर्धासु विद्यार्थिनः उत्साहपूर्वकं भागं गृह्णन्ति, स्वशिक्षकान् आनन्दयन्ति च । महाविद्यालयेषु, विश्वविद्यालयेषु च शिक्षकदिवसे योग्यानां पदवीधरछात्राणां शिक्षकत्वेन चयनं भवति । शिक्षकाः तादृशान् छात्रान् प्रेरयित्वा अन्यत्र पाठनार्थं प्रेषयन्ति । ==शिक्षकाणां सम्माननम्== शिक्षकदिवसे शैक्षणिकसंस्थाः केवलं पुष्पमाला, प्रमाणपत्रं दत्त्वा श्रेष्ठशिक्षकान् सम्मानयन्ति । किन्तु अन्यां कामपि विशिष्टव्यवस्थां न ददति । वर्तमानकाले कोऽपि जनः शिक्षकस्य महत्वं न जानाति । अतः जनान् शिक्षकस्य महत्वं बोधयित्वा शिक्षकेभ्यः सर्वत्र उत्तमस्थानं कल्पनीयम् । शिक्षकाणामपि दायित्वमस्ति यत् तैः आदर्शचरित्रानुसारं समाजस्य मार्गदर्शनं करणीयम् । शिक्षकैः धूम्रपानं, मदिरापानं, अन्यत् दुर्व्यसनं वा न करणीयम् । शिक्षकैः विशेषशिक्षणवर्गाः न चालनीयाः । तैः छात्रेभ्यः विद्यालये एव सम्पूर्णशिक्षणं दातव्यम् । श्रेष्ठशिक्षकाः सदैव सम्मानं प्राप्नुवन्ति । {{commons|Category:Teachers' Day‎|{{PAGENAME}}}} [[वर्गः:राष्ट्रियविशेषदिनानि]] [[वर्गः:भारतस्य राष्ट्रियोत्सवाः]] {{शिखरं गच्छतु}} g3jdk1iqrg2as574rwya4s4ngvx5n6w 0 15174 499152 493157 2026-05-11T06:03:05Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499152 wikitext text/x-wiki '''हव्यकाः ब्राह्मणेषु''' अन्यतमाः । स्मार्तब्राह्मणः [[ब्राह्मणः|ब्राह्मण]]परम्परायाम् आगतस्य [[कृषिः|कृषिं]] कुर्वतः लघुविप्रसमूहस्य हव्यकेतिख्यातस्य समाजस्य [[कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटकम्]] एव कर्मभूमिः। हव्यं = हवनीयं द्रव्यं कर्म च , कव्यं= [[पितृयज्ञः|पितृ]]देवतानां प्रियम् अन्नं श्राद्धादिकर्म च । एवं हव्ये कव्ये च निष्णाताः एव हव्यकाः इति कथ्यन्ते । राज्यस्य उत्तरकन्नडदक्षिणकन्नड[[शिवमोग्गामण्डलम्|शिवमोग्गामण्डले]]षु [[कासरगोडुमण्डलम्|कासरगोडु]]प्रान्ते च इयं जनसन्ततिः अस्ति । किन्तु कालक्रमेण उद्योगान्वेषिभिः सुशिक्षितैः देशविदेशस्य महानगरेषु वासः कृतः । ==हव्यकेतिहासः== पूर्वं कर्नाटकस्य बनवासिप्रदेशे कृतराज्यभारः कदम्बराजः [[मयूरवर्मा]] सप्तगोत्रान् हव्यकान् [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रात्]] आनीय स्वस्य मन्त्रिपदेषु, ग्रामाधिकारे, स्वराज्ये देवालयेषु अर्चकत्वे, छात्रेषु पाकक्रियार्थं च नियॊजयामास । ये च कृषिकार्येऽपि निष्णाताः आसन्निति कृत्वा तेषां कृते कृष्यर्थं भूमिमपि दत्तवानासीत् । एवं पूर्वं राजाश्रयेण सन्तुष्टाः हव्यकजना अद्यापि स्वस्वकर्मसु निमग्नाः नवनागरिकताप्रवाहे प्राचीनसंस्कृतिं रक्षन्तः स्वदेशे विदेशेषु च विराजन्ते । ==हव्यकमठौ== शिवमोग्गे विद्यमानस्य होसनगरस्य कारणगिरिसमीपे श्री रामचन्द्रापुरमठः राजते, एवम् उत्तरकन्नडे विद्यमाने [[शिरसि]]-उपमण्डले सोन्दाइति प्रदेशे स्वर्णवल्लीमठः शोभते, एतौ द्वावपि हव्यकसमाजस्य प्रमुखमठौ । हव्यकाः [[आदिशङ्कराचार्यः|अदिशङ्कराचार्य]]प्रतिपादिताद्वैतसिद्धान्तानुयायिनः । हव्यकसमाजे पूर्वजाः प्रधानतया वैदिककार्ये पूगकृषिकार्ये न निपुणा आसन् । अस्मिन् दशके तु अनेककायक्षेत्रे योजिताः । स्वतन्त्र्यसंग्रामे कर्नाटके हव्यकानां पात्रं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । एते लवणसत्याग्रहे तथा असहकारान्दोलनकार्येऽपि भागं गृहीतवन्तः । ==शब्दोत्पत्तिः== हव्यक इति पदं हवीग (हवीक) अथवा हव्यग पदादागतमिति ऊहां कृतवन्तः । अस्यार्थः वर्तते हव्यकव्य, नाम देवता एवं पितृणांकृते होमहवनादिकार्यकर्तारः इति । पूर्वकालदारभ्य राजकार्ये उत्तमतां प्राप्तुं होमहवनादिकार्यकर्तारः हव्यकाः आसन् । अधुनातन उत्तरकन्नडजिल्ला यत्र वर्तते तस्य प्रदेशस्य प्राचीननाम आसीत् “ हैव” इति । अतः हैग इति पदस्य उपयोगः जातं स्यात् । अधुनातनकालेऽपि हव्यकान् उद्धिश्य “हैगाः” इति वदन्ति । हैगुन्द इति प्रदेशस्य नाम एव ‘हव्यक’ इति कालक्रमेणागतं स्यात् । हव्यकानां वार्तालापस्य भाषायाः नाम एव हव्यककन्नडः । एतत्तु [[कन्नडभाषा|कन्नड]]स्य उपभाषा । ==हव्यकानां मूलः== हव्यकानां मूलस्थविषये कुत्राऽपि निरूपितं नास्ति । एते प्रायः ३ शतमाने आगताः ब्राह्मणसमूहः । कन्नडास्य प्रथमराजपरिवारस्थापकः मयूरवर्मा । तस्य राज्यभारसमये ब्राह्मणानाम् अभावात् धर्मिककार्याणाम् आचरणं क्लिष्टतरमासीदिति, अतः सः होमहवनादिकार्यनिर्वहणार्थं केचन हव्यककुटुम्बान् “अहिध्च्रत” इति प्रदेशात् आह्वानं कृत्वा कर्नाटके वस्तुं ग्राममपि दत्त्वा, अत्रैव जीवनं यापयितुम् अवकाशं कल्पितवान् इति केचन संशोधका वदन्ति । अस्य विषयस्य उल्लेखः सागरोपमण्डले विद्यमानस्य वरदहळ्ळि प्रदेशास्य शिलाशासने वर्तते । ते एव हव्यकाः बनवासि इति पदेशे वासं कृत्वा कालान्तरे सर्वत्र प्रसृताः । ==अद्यतनहव्यकाः== एतेषां जीवनाधाराः प्रारम्भतः कृषिकार्यम् । एते [[पूगवृक्षः|पूगं]], [[नारिकेलम्|नारिकेलं]] [[तण्डुलाः|तण्डुलम्]] इत्यादीन् उत्पाद्य जीवनं यापयन्ति स्म । तथैव अनेके पौरोहित्यमपि वृत्तिरूपेण कुर्वन्ति स्म । अद्याऽपि कृषिं मुख्योध्योगरूपेणा कुर्वन्ति, तथापि अद्यतनदिवसे हव्यकाः विविधकार्यक्षेत्रे भागं गृहीतवन्तः, धार्मिककार्ये हव्यकजनाः शङ्कराचार्याणाम् अद्वैतसिद्धान्तस्य अनुष्ठानार्थं स्वर्णवल्लिमठं तथा रामचन्द्रापुरमठम् आश्रयन्ति । ==जनसंख्या == विश्वे हव्यकानां जनसंख्या २२,००,०००, इति ऊह्यते । ==उपनाम== हव्यकसमाजे अधिकतया दृश्यते भट्ट, हेगडे च । उपाध्याय, उपाध्य, हेब्बार्, शास्त्री, शर्मा, भागवत, राव्, पण्डित, सभाहित, जोयस, गांवकर, पुरोहित, पुराणिक, जोशि इत्यादयः । एतानि सर्वाणि अपि नामानि तेषाम् उद्योगान् सामाजिकस्थानानि च द्योतयन्ति । कर्कि, दोड्डेरि, नडहळ्ळि इत्यादयः ग्रामाकारणतः आगतानि नामानि उपनामरूपेण योजितं भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.havyakamahasabha.com/ Official Havyaka Mahasabha site] * [http://hareraama.in Sri Ramachandrapura Matha's blog] * [http://www.srimath.org Ramachandrapura Mata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117112643/http://srimath.org/ |date=2015-11-17 }} * [http://www.swarnavallimatha.org Sonda Swarnavalli Mata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925151528/http://www.swarnavallimatha.org/ |date=2011-09-25 }} * [http://shrigurukulam.org/ Shri Bharathi Gurukulam site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101119025559/http://shrigurukulam.org/ |date=2010-11-19 }} * [http://oppanna.com Oppanna.com: Havyaka Blog portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112013827/http://oppanna.com/ |date=2012-11-12 }} * [http://havyakasagara.tripod.com Information about HavyakaSagara group]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.havyak.com Official Havyaka Association of Americas site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204083732/http://www.havyak.com/ |date=2012-02-04 }} * [http://www.rppuranik.webs.com Havyaka Forex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303225912/http://rppuranik.webs.com/ |date=2012-03-03 }} * [http://www.angelfire.com/pro/havyaka/ Havyaka Recipe] * [http://www.yakshaloka.com Information about Yakshagana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419182046/http://www.yakshaloka.com/ |date=2012-04-19 }} * [http://www.niu.edu/hosmane/aboutme/roots.shtml Roots of Havyaka Brahmins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317001944/http://www.niu.edu/hosmane/aboutme/roots.shtml |date=2009-03-17 }} * [http://www.kamat.com/kalranga/people/havyaka/index.htm Some more Havyaka information] * [http://www.kuntikanamata.com Kuntikan Mata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305122109/http://www.kuntikanamata.com/ |date=2016-03-05 }} * [http://havyaka.sincereidea.com/ Havyaka Mahiti Kendra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324141756/http://havyaka.sincereidea.com/ |date=2012-03-24 }} * [https://web.archive.org/web/20091025083900/http://geocities.com/havyaka_bangalore/Havyaka_in_Cyberworld.html List of Havyaka related websites and forums on the net] [[वर्गः:कर्णाटकसम्बद्धानि पृष्ठानि]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] chpx2bv4fefbecl9clt3y22mze1ipjj 0 17023 499137 479979 2026-05-11T00:04:20Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499137 wikitext text/x-wiki {{ Infobox settlement | image name = ashramam | image_skyline = | image_caption = old people in ashramas }} '''शतायुर्वै पुरुषः''' इति प्रायोवादानुसारं मानवजीवनं शतवार्षिकम् अस्ति। सर्वोऽपि शतायुर्न भवितुमर्हति। जिजीविषेदेकैकोऽपि शतं समा इति भारतीयसंस्कृतिरिदं शतवार्षिकं मानवजीवनं चतुर्षु भागेषु विभाजयति। त इमे भागा '''आश्रम''' पदेनाभिधीयन्ते। '''ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ-सन्यासः''' इति चत्वारः एते आश्रमाः । सर्वोऽपि लोकः स्ववयोऽनुरूपमाश्रममाश्रयेत् । तदाश्रमनिर्दिष्टान् नियमान् पालयेदिति च पूर्वं व्यवस्था परिकल्पिताऽसीत् । सर्वेष्वपि धर्मसूत्रग्रन्थेषु, [[स्मृतयः|स्मृति]]र्गन्थेषु च एते आश्रमा वर्णिताः सन्ति । आ उपसर्गपूर्वेकात् '''श्रम''' धातोः '''घञ्''' प्रत्यययोगे '''आश्रम''' शब्दोऽयं निष्पद्यते । आ शाम्यन्ति अस्मिन् इति आश्रम:’ इति व्युत्पत्त्या अस्य अर्थः स्पष्टः । बाल्ये वयसि अभ्यस्तविद्यानाम् तारुण्ये भोगाभिलाषिणाम्, वार्द्धके वयसि मुनिवृत्तीनाम्, अन्ते परमात्मध्यानेन देहत्यागिनाम् इति रघुनामन्वयं विवक्षता महाकविना कालिदासेन आश्रमचतुष्टयमभिवर्णितम् । तथा हि- :शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम्। :वार्द्धके मुनिव्रुत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम्॥ इति ॥ [रघुवंशः, प्रथमसर्गः, आष्टमश्लोकः] आश्रमधर्मपालनेन मानवजीवनस्य चतुर्वर्गाणां धर्मार्थकाममोक्षाणां फलप्राप्तिर्भवति। तथा हि-ब्रह्मचर्याश्रमे विद्याध्ययनेन, तपोमयजीवनयापनेन, सर्वविधगुणानां सङ्ग्रहणेन च धर्मप्राप्ति:।<br /> '''गृहस्थाश्रमे''' भौतिक-शारीरक-मानसिकानां समुन्नत्या, भौतिकविषयाणाम् उपभोगेन, दाम्पत्यजीवनयापनेन वंशप्रतिष्ठायै सन्तानोत्पत्या च धर्मार्थकामानां त्रिवर्गफलसिद्धिः ।<br /> '''वानप्रस्थाश्रमे''' सपत्नीकेनेश्वराराधनं, संयमपालनं, योगादिकर्मसु प्रवृत्तिरित्येवं वैराग्यप्राप्तिः । '''संन्यासाश्रमे''' वैराग्यभावबलात् भौतिकविषयान् परित्यज्य योगाभ्यासरतः सन् परमपुरुषार्थं मोक्षम् आसाधयेत् इति मनीषिभिः इयम् आश्रमव्यवस्थोद्दिष्टा । तदुक्तं [[महाभारतम्|महाभारते]] - :चतुष्पदी हि निःश्रेणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता :एतामारुह्य निःश्रेणी ब्रह्मलोके महीयते । :ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुक :यथोक्तचारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ इति महा शा प (२४२ १५-१६) #[[ब्रह्मचर्याश्रमः]] #[[गृहस्थाश्रमः]] #[[वानप्रस्थाश्रमः]] #[[संन्यासाश्रमः]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://hinduism.iskcon.com/practice/702.htm The Four Ashrams] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701104831/http://hinduism.iskcon.com/practice/702.htm |date=2007-07-01 }} * [http://www.swamij.com/four-ashrams.htm Living the Four Ashrams of Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124154318/http://www.swamij.com/four-ashrams.htm |date=2009-11-24 }} [[वर्गः:आश्रमव्यवस्था]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 6posamfzw2hgtlx3lsf2ytdqsx5lh2j 0 25012 499146 463956 2026-05-11T04:30:33Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:दमोहमण्डलम्.jpg|दमोहमण्डलम्.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 3 May 2026. 499146 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement | name = दमोहमण्डलम् | native_name = Damoh District | other_name = | settlement_type = दमोह जिला | image_map = MP Damoh district map.svg | map_caption = मध्यप्रदेश राज्यस्य मानचित्रे दमोहमण्डलम् | image_skyline = | image_alt = दमोहमण्डलम् | image_caption = '''दमोहमण्डलस्य नयनाभिरामदृश्यम्''' | established_title = <!-- Established --> | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = राज्यम् | subdivision_name1 = [[मध्यप्रदेशः]] | subdivision_type2 = उपमण्डलानि | subdivision_name2 = [[दमोह]], तेन्दुखेडा, हटा, पथरिया, जवेरा, बटीयागढ, पटेरा | subdivision_type3 = विस्तारः | subdivision_name3 = ७,३०६ च. कि. मी. | subdivision_type4 = जनसङ्ख्या (२०११) | subdivision_name4 = १२,६४,२१९ | timezone1 = भारतीयमानसमयः (IST) | utc_offset1 = +५:३० | blank_name_sec2 = लिङ्गानुपातः | blank_info_sec2 = पु.-५०%, स्त्री.-४५.५% | blank2_name = साक्षरता | blank2_info = ६९.७३% | blank3_name = भाषाः | blank3_info = [[हिन्दी]], [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लं]] च | website = http://damoh.nic.in/ | footnotes = }} '''दमोहमण्डलम्''' ({{IPA audio link|Uditदमोहमण्डलम्.wav}} {{IPAc-en|ˈ|d|ə|m|oː|h|ə|m|ə|n|d|ə|l|ə|m}}) ({{lang-hi|दमोह जिला}}, {{lang-en|Damoh district}}) इत्येतत् [[भारतम्|भारतस्य]] मध्यभागे स्थितस्य [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशराज्यस्य]] सागरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति [[दमोह]] इति नगरम् । == भौगोलिकम् == दमोहमण्डलस्य विस्तारः ७,३०६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशराज्यस्य]] पूर्वभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे [[कटनीमण्डलम्|कटनीमण्डलं]], पश्चिमे [[सागरमण्डलम्]], उत्तरे [[छतरपुरमण्डलम्|छतरपुरमण्डलं]], दक्षिणे [[जबलपुरमण्डलम्]] अस्ति । अस्मिन् मण्डले [[सोनारनदी]] प्रवहति । ==जनसङ्ख्या == २०११ जनगणनानुगुणं दमोहमण्डलस्य जनसङ्ख्या १२,६४,२१९ अस्ति । अत्र ६,६१,८७३ पुरुषाः, ६,०२,३४६ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १७३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १७३ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.६३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९१० अस्ति । अत्र साक्षरता ६९.७३% अस्ति । == उपमण्डलानि == अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- [[दमोह]], तेन्दुखेडा, हटा, पथरिया, जवेरा, बटीयागढ, पटेरा । ==कृषिः वाणिज्यं च== अस्मिन् मण्डले वज्रचूर्णस्य उच्चतमः व्यापारः अस्ति । अस्मात् मण्डलात् आभारतं वज्रचूर्णः विक्रयणार्थं प्रेष्यते । ==वीक्षणीयस्थलानि== ===नोहलेश्वर-मन्दिरम्=== नोहलेश्वर-मन्दिरं नोहटा-ग्रामात् १ कि. मी. दूरे अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे एकं भव्यं शिवलिङ्गम् अस्ति । [[शिव]]स्य अपरं नाम महादेव इति । अतः जनाः नोहलेश्वरमहादेव इति नाम्ना अपि इदं मन्दिरं जानन्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणम् ई. ९५०-१००० तमे वर्षे अवनि वर्मा इत्यनया राज्ञ्या कारितम् । सा राज्ञी [[चालुक्यवंशः|चालुक्य]]-वंशीया आसीत् । जटाशङ्कर, गिरि दर्शन, निदानकुण्ड, सद्भावना शिखर इत्येतानि अपि अस्य मण्डलस्य प्रमुखानि वीक्षणीयानि स्थलानि सन्ति । {{Geographic location |Center = {{PAGENAME}} |North = [[छतरपुरमण्डलम्]] |South = [[जबलपुरमण्डलम्]] |East = [[कटनीमण्डलम्]] |West = [[सागरमण्डलम्]] }} {{मध्यप्रदेशराज्यम्}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Damoh district‎|{{PAGENAME}}}} http://damoh.nic.in/ <br> http://www.census2011.co.in/census/district/295-damoh.html [[वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि]] {{शिखरं गच्छतु}} n28p1f9kfc40dcrg98xpuqobn7xy5x9 0 28843 499136 492762 2026-05-10T23:28:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499136 wikitext text/x-wiki {{ Infobox settlement | name = अजिण्ठा-वेरूळ | image_skyline = | image_caption = अजिण्ठा-वेरूळ }} '''अजिण्ठा-वेरूळ''' इत्यनयो: स्थानयो: प्रसिद्धानि अजिण्ठा-वेरूळ लयनानि सन्ति । ते द्वे वैश्विकविभवस्थाने(World Heritage Sights) स्त: । [[चित्रम्:Leni2.jpg|thumb|right|200px|लयनेषु किञ्चन भित्तिचित्रम्]] * [[औरङ्गाबाद]] नगरात् ९९ कि.मी. दूरं सह्यावल्याम् अजिण्ठा ग्राम: अस्ति । आङ्ग्लजनानां कारणेन स्थलमिदम् [[अजन्ता]]-[[एल्लोरा]] इत्यनेन नाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । अत्रस्था: ३० गह्वराणां तक्षणं कृत्वा बौद्धभिक्षुजनानां निवास-अध्ययनस्थानानि इत्युक्ते चैत्या: निर्मिता: सन्ति । गह्वरेषु भित्तिकानाम् उपरि चित्राणि आरेखितानि सन्ति । बहव: तक्षीकृत्य-निर्मितानि सुन्दराणि लयनानि सन्ति । जैन-बौद्ध-हिन्दु-चित्रगृहा:, मन्दिराणि च सन्त्यत्र । ख्रिस्ताब्दस्य ५ शतकात् आरभ्य ८ शताब्दिपर्यन्तम् एतेषां लयनानां निर्माणम् अभवत् इति इतिहासकाराणाम् अभिप्राय: । * वेरूळ इति ग्राम: औरङ्गाबादनगरात् ३० कि.मी. यावत् दूरम् अस्ति । ३४ लयनानां समूह: अस्ति । तस्मिन् १२ बौद्धलयनानि, १७ हिन्दुलयनानि,५ जैनलयनानि च सन्ति । ख्रिस्ताब्दस्य ५ शतकात् आरभ्य ८ शताब्दिपर्यन्तम् एतेषां लयनानां निर्माणम् अभवत् । प्रसिद्धं कैलास-मन्दिरम् अस्यैव षोडषलयने अन्तर्भवति । एतेषां लयनानां वैशिष्ट्यं यत् एतानि अखण्डशिलासु निर्मितानि सन्ति । पुरातनकाले साधनानां न्यूनता तु आसीदेव तथापि पाषाणशिल्पिभि: महता कौशलेन कृतानि लयनानि सन्ति । अत: बहव: पर्यटका: आकर्षिता: भवन्ति । [[चित्रम्:वेरुळ-कैलास.jpg|thumb|left|200px|वेरुळ-कैलासमन्दिरम्]] [[चित्रम्:IMG 0545.JPG|thumb|right|200px|वेरूळचित्रगृहासु एकं मन्दिरम्]] ==External links== {{Commons category|Ajanta Caves}} {{EB1911 poster|Ajanta}} <!--NO MORE CANVAS GURU SPAM LINKS. THEY ARE DELETED AS SOON AS THEY ARE INSERTED--> *[http://books.google.co.in/books?id=CxogemPuCgIC&lpg=PA17&dq=ajanta%20caves&pg=PR1#v=onepage&q=ajanta%20caves&f=false ''An Introduction to the Ajanta Caves''] *[http://dx.doi.org/10.1080/02666030.2012.659906 The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta] *[http://newsarti.com/article/ajanta-caves Ajanta Caves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004235245/http://newsarti.com/article/ajanta-caves |date=2013-10-04 }} *[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/2008-01/india-ancient-art/interactive-map.html National Geographic feature 'Faces of the Divine'] *[http://www.travelmag.co.uk/article_1525.shtml An essay on Ajanta Caves from the online travel magazine travelmag.co.uk (May 10, 2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223013753/http://www.travelmag.co.uk/article_1525.shtml |date=February 23, 2010 }} *[http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/images/Videos/AJANTA.wmv Video of the caves MTDC site] *[http://whc.unesco.org/en/list/242/ Ajanta Caves in UNESCO List] *[http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Ajan&col=pays&country=Inde&genre=%&cd=7353-3123-1417:7353-3123-1416:7353-3123-1405&cdindex=1 "Ajanta", Jacques-Edouard Berger Foundation, World Art Treasures (choose French or English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927003211/http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Ajan&col=pays&country=Inde&genre=%&cd=7353-3123-1417:7353-3123-1416:7353-3123-1405&cdindex=1 |date=2007-09-27 }} *[http://indiaouting.com/maharashtra/ajanta-caves/ Ajanta Caves Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510123019/http://indiaouting.com/maharashtra/ajanta-caves/ |date=2012-05-10 }} *[http://frontlineonnet.com/fl2120/stories/20041008000106400.htm Frontline Article On Ajanta Paintings] *[http://travel2.nytimes.com/2006/11/05/travel/05caves.html Article on Ajanta from the Travel section of the New York Times (November 5, 2006)] *[http://picasaweb.google.com/tmilind/AjantaCaves/ Photographs] *[http://www.youtube.com/watch?v=STZanUq7mrI Video Travelogue on Ajanta Cave Temples] *[http://www.wondermondo.com/Countries/As/India/Maharashtra/Ajanta.htm Ajanta Caves – rock cut Buddhist temples | Wondermondo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006095638/http://www.wondermondo.com/Countries/As/India/Maharashtra/Ajanta.htm |date=2013-10-06 }} *[http://www.world-heritage-tour.org/asia/south-asia/india/ajanta/map.html ''360 degree virtual tour of Ajanta caves''] *[http://www.youtube.com/watch?v=YZsAbzR1-vk Ajanta: Written in the Stone]. Documentary by Laurence Castle based on Walter Spink's finding. *[http://www.youtube.com/watch?v=S8I6YXGcRKI Ajanta: Some Kind of Miracle]. Documentary by Laurence Castle, the history of Ajanta. {{commons category|Ellora Caves}} {{Wikisource1911Enc|Ellora}} *[http://ajantacaves.co.in/Ellora-Caves.aspx Ellora Caves Tourist Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723031841/http://ajantacaves.co.in/Ellora-Caves.aspx |date=2013-07-23 }} *[http://www.frontlineonnet.com/fl2503/stories/20080215250306500.htm Article on Ellora] *[http://vishwakala.org/uniportal/info/index.asp?mi=82&xp=557&xi=0&xl=3&o=0&t= Ellora Art Architecture Archcelogy History Culture Study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328221222/http://vishwakala.org/uniportal/info/index.asp?mi=82&xp=557&xi=0&xl=3&o=0&t= |date=2010-03-28 }} *[http://ellora.ind.in ELLORA.ind.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728114247/http://ellora.ind.in/ |date=2013-07-28 }} * [http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=VituralTourvideo.html Video of the caves MTDC site] *[http://whc.unesco.org/en/list/243/ Ellora Caves in UNESCO List] *[http://india.shilpasayura.org/ Ellora Art Architecture Heritage and Culture Exhibition] *[http://www.wondermondo.com/Countries/As/India/Maharashtra/Ellora.htm Ellora Caves, Kailasanatha Temple by Wondermondo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006052433/http://www.wondermondo.com/Countries/As/India/Maharashtra/Ellora.htm |date=2013-10-06 }} <!--PLEASE DO NOT AD CANVAS GURU WEBSITE--> *[http://www.indiamonuments.org/Ellora.htm Photographs of Ellora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924200526/http://indiamonuments.org/Ellora.htm |date=2013-09-24 }} {{भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि}} {{Interwiki conflict}} [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:औरङ्गाबादमण्डलस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] [[वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि]] [[वर्गः:महाराष्ट्रस्य ऐतिहासिकस्थानानि]] [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] onzh28weok621mjq95d070vc2cdwdcy 3 35656 499147 499042 2026-05-11T05:02:25Z Janak Bhatta 11759 /* तुभ्यं गोवत्सः! */ सदस्यसम्भाषणम् 499147 wikitext text/x-wiki {{स्वागतम्}}-[[User:Sayant Mahato|Sayant Mahato]] ([[User talk:Sayant Mahato|चर्चा]]) १०:१३, २४ नवम्बर २०१४ (UTC) == तुभ्यं गोवत्सः! == [[सञ्चिका:Pure Innocence (cropped).jpg|left|150px]] भवतः संस्कृतविकिपीडिया-मध्ये योगदानम् अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। अग्रिमे वर्षे अहमदाबाद-नगरे संस्कृतविकिपीडिया-कोन्फरन्स्-कार्यक्रमस्य आयोजनं चिन्तयामि, नेपालतः अधिकाः सम्पादकाः आगच्छेयुः इति भवान् प्रयत्नं करोतु। गणेशमहोदयः भवान् च मुख्यतया निवेद्यते। धन्यवादाः। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:१७, १ मे २०२६ (UTC) <br style="clear: both;"/> धन्यवादाः। आम्, अहं तस्मिन् विषये अवश्यं प्रयत्नं करिष्यामि। नेपालतः अधिकान् सम्पादकान् सहभागीकरणाय गणेशमहोदयेन सह मिलित्वा कार्यं करिष्यावः। अहमदाबादे संस्कृतविकिपीडिया-कोन्फरन्स्-कार्यक्रमस्य आयोजनाय शुभकामनाः। --[[User:Janak Bhatta|Janak Bhatta]] ([[User talk:Janak Bhatta|चर्चा]]) ०५:०२, ११ मे २०२६ (UTC) rfzcat3esak42sye75w4l6e3ql8f1kc 499148 499147 2026-05-11T05:04:04Z Janak Bhatta 11759 /* तुभ्यं गोवत्सः! */ सदस्यसम्भाषणम्: 499148 wikitext text/x-wiki {{स्वागतम्}}-[[User:Sayant Mahato|Sayant Mahato]] ([[User talk:Sayant Mahato|चर्चा]]) १०:१३, २४ नवम्बर २०१४ (UTC) == तुभ्यं गोवत्सः! == [[सञ्चिका:Pure Innocence (cropped).jpg|left|150px]] भवतः संस्कृतविकिपीडिया-मध्ये योगदानम् अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। अग्रिमे वर्षे अहमदाबाद-नगरे संस्कृतविकिपीडिया-कोन्फरन्स्-कार्यक्रमस्य आयोजनं चिन्तयामि, नेपालतः अधिकाः सम्पादकाः आगच्छेयुः इति भवान् प्रयत्नं करोतु। गणेशमहोदयः भवान् च मुख्यतया निवेद्यते। धन्यवादाः। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:१७, १ मे २०२६ (UTC) <br style="clear: both;"/> {{सदस्यः:NehalDaveND}} धन्यवादाः। आम्, अहं तस्मिन् विषये अवश्यं प्रयत्नं करिष्यामि। नेपालतः अधिकान् सम्पादकान् सहभागीकरणाय गणेशमहोदयेन सह मिलित्वा कार्यं करिष्यावः। अहमदाबादे संस्कृतविकिपीडिया-कोन्फरन्स्-कार्यक्रमस्य आयोजनाय शुभकामनाः। --[[User:Janak Bhatta|Janak Bhatta]] ([[User talk:Janak Bhatta|चर्चा]]) ०५:०२, ११ मे २०२६ (UTC) 6u267a0tl9gge31nhthy2l39y0qdcgt 499149 499148 2026-05-11T05:05:16Z Janak Bhatta 11759 सदस्यसम्भाषणम्: 499149 wikitext text/x-wiki {{स्वागतम्}}-[[User:Sayant Mahato|Sayant Mahato]] ([[User talk:Sayant Mahato|चर्चा]]) १०:१३, २४ नवम्बर २०१४ (UTC) == तुभ्यं गोवत्सः! == [[सञ्चिका:Pure Innocence (cropped).jpg|left|150px]] भवतः संस्कृतविकिपीडिया-मध्ये योगदानम् अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। अग्रिमे वर्षे अहमदाबाद-नगरे संस्कृतविकिपीडिया-कोन्फरन्स्-कार्यक्रमस्य आयोजनं चिन्तयामि, नेपालतः अधिकाः सम्पादकाः आगच्छेयुः इति भवान् प्रयत्नं करोतु। गणेशमहोदयः भवान् च मुख्यतया निवेद्यते। धन्यवादाः। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:१७, १ मे २०२६ (UTC) <br style="clear: both;"/> धन्यवादाः। आम्, अहं तस्मिन् विषये अवश्यं प्रयत्नं करिष्यामि। नेपालतः अधिकान् सम्पादकान् सहभागीकरणाय गणेशमहोदयेन सह मिलित्वा कार्यं करिष्यावः। अहमदाबादे संस्कृतविकिपीडिया-कोन्फरन्स्-कार्यक्रमस्य आयोजनाय शुभकामनाः। --[[User:Janak Bhatta|Janak Bhatta]] ([[User talk:Janak Bhatta|चर्चा]]) ०५:०२, ११ मे २०२६ (UTC) lqkzcmbam50tnkxukilydn76qiw9ot9 0 39881 499150 498388 2026-05-11T05:12:06Z Janak Bhatta 11759 बिस्तारितम् 499150 wikitext text/x-wiki '''दार्चुलामण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[महाकाली अञ्चलम्|महाकाली अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । खलाङ्गा (महाकालीनगरपालिका) राजधानीरूपेण अस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रफलं २,७८२.२८ कि.मी.(१,०७४.२४ वर्गमी.) अस्ति, जनसंख्या (२०११) १३३,२७४ अस्ति । <ref name="National Population and Housing Census 2011(National Report)"> {{cite web |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/National%20Report_English.pdf|title=National Population and Housing Census 2021 National Report|publisher=National Statistics Office Nepal |format=PDF |access-date=9 November 2025}} </ref> देशस्य पश्चिमोत्तरकोणे दार्चुला अस्ति । == व्युत्पत्ति == दार्चुला "दर" (ने:दार) "चुला" (ने:चुला) इति शब्दद्वयेन निर्मितं भवति । डोट्यालीभाषायां दारस्य अर्थः धारः (शिखरः) चुलायाः अर्थः अग्निचूल्हः, शाब्दिकरूपेण त्रिभिः शिलाभिः (अथवा त्रयाणां पर्वतानाम्/पर्वतानां शिखरैः) निर्मितः अग्निचूल्हः इति अर्थः अस्मिन् स्थाने प्रायः सर्वे जनाः त्रिशिलानिर्मिते अग्निचूल्हे पाकं कुर्वन्ति स्म । अपि च अत्र पर्वतशिखराः सन्ति ये त्रिशिला अग्निचूल्हा इव दृश्यन्ते । व्यासऋषिः अत्र त्रिशिखरस्य अग्निचूल्हे स्वभोजनं पचति स्म इति आख्यायिका अस्ति ।<ref>{{cite web|url=http://ddcdarchula.gov.np/ne-brief-introduction/|title=दार्चुला जिल्लाको संक्षिप्त परिचय|date=n.d.|website=ddcdarchula.gov.np|publisher=DDC Darchula|access-date=11 February 2020|language=ne|accessdate=9 November 2025|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809001036/http://ddcdarchula.gov.np/ne-brief-introduction/|deadurl=yes}}</ref> == इतिहास == कात्युरी-शासनकाले कात्युरी-राज्यस्य पतनस्य राज्यस्य विघटनस्य च अनन्तरं दार्चुला कुमाऊनस्य भागः आसीत्, कुमाऊनः अनेकेषु लघु-राज्येषु विभक्तः अभवत् तथा च अयं प्रदेशः डोटी-राज्यम् इति नाम्ना प्रसिद्धस्य कात्युरी-राज्यस्य अन्तर्गतः अभवत्,[५][६] गोर्खा-महोदयेन १७९० तमे वर्षे[७] डोटी-मण्डलस्य विलीनीकरणं कृत्वा १८८५ तमे वर्षे डोटीमण्डलस्य भागः कृतः ।१८८४ तमे वर्षे अयं बैतडीमण्डलस्य भागः अभवत् बैतडी-दडेल्धुरा-नगरयोः समानाः "बडा-हकीम्" (जिल्लाप्रशासकाः) आसन् अतः तयोः मण्डलयोः संयुक्तरूपेण बैतडी-डेल्धुरामण्डलम् इति उच्यते स्म, यत् १९५६ तमे वर्षे परं समुचितं महाकालीमण्डलं निर्मितम् ।१९५६ तमे वर्षे बैताडीयाः चत्वारि काउण्टीः (थम्स्) पृथक् कृत्वा महाकालीमण्डलस्य उपजिल्ला कृता १९५६ तः १९६२ पर्यन्तं महाकालीमण्डलस्य दडेल्धुरा, बिताडी, चम्बा इति त्रयः उपजिल्हाः आसन् ।<ref>{{cite web|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf|title=Government of Nepal Act 1948|accessdate=2025-11-09|archive-date=2024-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616050256/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20%28%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf|title=प्रशासकीय पुनर्गठन समिति (बुच कमिशन) को प्रतिवेदन, २००९|access-date=18 February 2020|archive-date=26 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926111218/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20(%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8)%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf|title=नेपालको जिल्ला प्रशासन पुनर्गठनको रिपोर्ट, २०१३|access-date=18 February 2020|archive-date=24 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124143423/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf|url-status=dead}}</ref> सन् १९६२ तमे वर्षे चम्बा पृथक् पृथक् मण्डले उन्नयनं कृत्वा "दर्चुलामण्डलम्" इति नामकरणं कृतवान् । == भूगोलः जलवायुः च == खरकाडा, दार्चुला के निकट भौगोलिक परिदृश्य अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि बझाङ्गमण्डलं, पूर्वे दक्षिणदिशि बैतडीमण्डलं, उत्तरे चीनदेशस्य टीएआर-देशस्य न्गारीप्रान्तं, पश्चिमदिशि भारतस्य पिथोरागढमण्डलेन च परितः अस्ति । कालीनद्याः सेतीनद्याः च द्वयोः नदीयोः मध्ये हिमालयप्रदेशः गुरान् हिमाल इति कथयति ।<ref>{{cite web|url=https://www.yetitrailadventure.com/nepal/himalaya.htmlb|title=Himalaya|date=n.d.|website=yetitrailadventure.com|access-date=11 February 2020}}{{Dead link|date=January 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> दार्चुलामण्डलं गुरांसहिमालक्षेत्रे पतति । अपि हिमाल (७,१३२ मीटर् (२३,३९९ फीट्)) जेठी बहुरानी (६,८५० मीटर् (२२,४७० फीट्)) च अस्य क्षेत्रस्य मुख्याः पर्वतशिखराः सन्ति । अत्र अपि नाम्पा संरक्षणक्षेत्रम् इति संरक्षितक्षेत्रम् अस्ति यस्य ऊर्ध्वता ५३२ मीटर् (१,७४५ फीट्) तः ७,१३२ मीटर् (२३,३९९ फीट्) पर्यन्तं भवति । महाकाली, चालुणे, तिङ्करः, नम्पा, कालागड् च अस्य क्षेत्रस्य नद्यः सन्ति । ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] kkhdbyhxs7eurklav1po91qonymyan2 499151 499150 2026-05-11T05:38:22Z Janak Bhatta 11759 /* भूगोलः जलवायुः च */ बिस्तारितम् 499151 wikitext text/x-wiki '''दार्चुलामण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[महाकाली अञ्चलम्|महाकाली अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । खलाङ्गा (महाकालीनगरपालिका) राजधानीरूपेण अस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रफलं २,७८२.२८ कि.मी.(१,०७४.२४ वर्गमी.) अस्ति, जनसंख्या (२०११) १३३,२७४ अस्ति । <ref name="National Population and Housing Census 2011(National Report)"> {{cite web |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/National%20Report_English.pdf|title=National Population and Housing Census 2021 National Report|publisher=National Statistics Office Nepal |format=PDF |access-date=9 November 2025}} </ref> देशस्य पश्चिमोत्तरकोणे दार्चुला अस्ति । == व्युत्पत्ति == दार्चुला "दर" (ने:दार) "चुला" (ने:चुला) इति शब्दद्वयेन निर्मितं भवति । डोट्यालीभाषायां दारस्य अर्थः धारः (शिखरः) चुलायाः अर्थः अग्निचूल्हः, शाब्दिकरूपेण त्रिभिः शिलाभिः (अथवा त्रयाणां पर्वतानाम्/पर्वतानां शिखरैः) निर्मितः अग्निचूल्हः इति अर्थः अस्मिन् स्थाने प्रायः सर्वे जनाः त्रिशिलानिर्मिते अग्निचूल्हे पाकं कुर्वन्ति स्म । अपि च अत्र पर्वतशिखराः सन्ति ये त्रिशिला अग्निचूल्हा इव दृश्यन्ते । व्यासऋषिः अत्र त्रिशिखरस्य अग्निचूल्हे स्वभोजनं पचति स्म इति आख्यायिका अस्ति ।<ref>{{cite web|url=http://ddcdarchula.gov.np/ne-brief-introduction/|title=दार्चुला जिल्लाको संक्षिप्त परिचय|date=n.d.|website=ddcdarchula.gov.np|publisher=DDC Darchula|access-date=11 February 2020|language=ne|accessdate=9 November 2025|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809001036/http://ddcdarchula.gov.np/ne-brief-introduction/|deadurl=yes}}</ref> == इतिहास == कात्युरी-शासनकाले कात्युरी-राज्यस्य पतनस्य राज्यस्य विघटनस्य च अनन्तरं दार्चुला कुमाऊनस्य भागः आसीत्, कुमाऊनः अनेकेषु लघु-राज्येषु विभक्तः अभवत् तथा च अयं प्रदेशः डोटी-राज्यम् इति नाम्ना प्रसिद्धस्य कात्युरी-राज्यस्य अन्तर्गतः अभवत्,[५][६] गोर्खा-महोदयेन १७९० तमे वर्षे[७] डोटी-मण्डलस्य विलीनीकरणं कृत्वा १८८५ तमे वर्षे डोटीमण्डलस्य भागः कृतः ।१८८४ तमे वर्षे अयं बैतडीमण्डलस्य भागः अभवत् बैतडी-दडेल्धुरा-नगरयोः समानाः "बडा-हकीम्" (जिल्लाप्रशासकाः) आसन् अतः तयोः मण्डलयोः संयुक्तरूपेण बैतडी-डेल्धुरामण्डलम् इति उच्यते स्म, यत् १९५६ तमे वर्षे परं समुचितं महाकालीमण्डलं निर्मितम् ।१९५६ तमे वर्षे बैताडीयाः चत्वारि काउण्टीः (थम्स्) पृथक् कृत्वा महाकालीमण्डलस्य उपजिल्ला कृता १९५६ तः १९६२ पर्यन्तं महाकालीमण्डलस्य दडेल्धुरा, बिताडी, चम्बा इति त्रयः उपजिल्हाः आसन् ।<ref>{{cite web|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf|title=Government of Nepal Act 1948|accessdate=2025-11-09|archive-date=2024-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616050256/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20%28%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf|title=प्रशासकीय पुनर्गठन समिति (बुच कमिशन) को प्रतिवेदन, २००९|access-date=18 February 2020|archive-date=26 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926111218/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20(%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8)%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf|title=नेपालको जिल्ला प्रशासन पुनर्गठनको रिपोर्ट, २०१३|access-date=18 February 2020|archive-date=24 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124143423/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf|url-status=dead}}</ref> सन् १९६२ तमे वर्षे चम्बा पृथक् पृथक् मण्डले उन्नयनं कृत्वा "दर्चुलामण्डलम्" इति नामकरणं कृतवान् । == भूगोलः जलवायुः च == खरकाडा, दार्चुला के निकट भौगोलिक परिदृश्य अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि बझाङ्गमण्डलं, पूर्वे दक्षिणदिशि बैतडीमण्डलं, उत्तरे चीनदेशस्य टीएआर-देशस्य न्गारीप्रान्तं, पश्चिमदिशि भारतस्य पिथोरागढमण्डलेन च परितः अस्ति । कालीनद्याः सेतीनद्याः च द्वयोः नदीयोः मध्ये हिमालयप्रदेशः गुरान् हिमाल इति कथयति ।<ref>{{cite web|url=https://www.yetitrailadventure.com/nepal/himalaya.htmlb|title=Himalaya|date=n.d.|website=yetitrailadventure.com|access-date=11 February 2020}}{{Dead link|date=January 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> दार्चुलामण्डलं गुरांसहिमालक्षेत्रे पतति । अपि हिमाल (७,१३२ मीटर् (२३,३९९ फीट्)) जेठी बहुरानी (६,८५० मीटर् (२२,४७० फीट्)) च अस्य क्षेत्रस्य मुख्याः पर्वतशिखराः सन्ति । अत्र अपि नाम्पा संरक्षणक्षेत्रम् इति संरक्षितक्षेत्रम् अस्ति यस्य ऊर्ध्वता ५३२ मीटर् (१,७४५ फीट्) तः ७,१३२ मीटर् (२३,३९९ फीट्) पर्यन्तं भवति । महाकाली, चालुणे, तिङ्करः, नम्पा, कालागड् च अस्य क्षेत्रस्य नद्यः सन्ति । अस्य क्षेत्रस्य जलवायुः सामान्यतया अधिकवृष्टिः, आर्द्रता च भवति । ऊर्ध्वतायाः ढालेन सह जलवायुस्य स्थितिः भिन्ना भवति । दार्चुलामण्डलस्य जलवायुः उपोष्णकटिबंधीयतः अल्पाइनपर्यन्तं बहुधा भिद्यते । उत्तरदिशि आल्पाइनजलवायुयुक्ताः अधिकांशभागाः हिमस्य अधः एव तिष्ठन्ति । दक्षिणभागे उपत्यकासु च जलवायुः उपोष्णकटिबंधीयः अस्ति । मध्यपर्वतेषु समशीतोष्णजलवायुः भवति । अस्य औसतं अधिकतमं तापमानं १८.६ °से., न्यूनतमं तापमानं ७.७ °से. अत्र औसतवृष्टिः २१२९मि.मी. अधिकांशः वर्षा मे-सेप्टेम्बर-मासयोः मध्ये भवति । कुलवार्षिकवृष्टेः प्रायः अशीतिः प्रतिशतं मानसूनऋतौ (जूनतः सेप्टेम्बरमासपर्यन्तं) भवति । सर्वेषु क्षेत्रेषु अत्यन्तं अधिका वर्षातीव्रता भवति, यत् २४ घण्टापर्यन्तं १२५–३५० मि.मी.(४.९–१३.८ इञ्च्) अनुमानस्य मध्ये भवति । अस्य १,८०० मीटर् (५,९०० फीट्) तः ६,५०० मीटर् (२१,३०० फीट्) पर्यन्तं ऊर्ध्वतायाः परिधिमध्ये दक्षिणप्रान्ते सीमिताः उपोष्णकटिबंधीयद्रोणीः सन्ति यद्यपि अधिकांशः क्षेत्रः पारिस्थितिकदृष्ट्या समशीतोष्णः अथवा उच्चभूमिः अस्ति हिमालयस्य पर्वतशृङ्खलायाः दक्षिणबाहुस्य उत्तरदिशि स्थितेषु उच्चेषु आल्पाइन-उपत्यकेषु शीतलं, सामान्यतया शुष्कं जलवायुः विद्यते यत् दार्चुला-तलं छिनत्ति। '''प्रमुखाः नद्यः''' * महाकाली * चौलानी * तिनकर * नाम्पा * कलागाड == आर्थिक विकासः == दार्चुला देशस्य अल्पविकसितमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । दार्चुलामण्डलस्य प्रमुखः सामाजिक-आर्थिकसूचकः अद्यापि अतीव दुर्बलः अस्ति । एतेषां जनानां आयुः १९९६ तमे वर्षे प्रायः ५२ आसीत् ।कुलजनसंख्यायाः प्रायः ८९.९०% भागः कृषिक्षेत्रे निर्भरः अस्ति । पदार्थकृषिः, मूलभूतसंरचनानां अभावः, कठिनभूभौतिकस्थितिः, पारम्परिककृषिव्यवहारः, न्यूनसाक्षरतादरः, जनसंख्यावृद्धिः च गहनमूलधारितदरिद्र्यस्य मूलकारणानि सन्ति।<ref name="National Population and Housing Census 2011(National Report)2" /> ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] bwi5oid8nm8bweg8uknlk7wlbymfy0g 499155 499151 2026-05-11T06:34:18Z Janak Bhatta 11759 बिस्तारितम् 499155 wikitext text/x-wiki '''दार्चुलामण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[महाकाली अञ्चलम्|महाकाली अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । खलाङ्गा (महाकालीनगरपालिका) राजधानीरूपेण अस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रफलं २,७८२.२८ कि.मी.(१,०७४.२४ वर्गमी.) अस्ति, जनसंख्या (२०११) १३३,२७४ अस्ति । <ref name="National Population and Housing Census 2011(National Report)"> {{cite web |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/National%20Report_English.pdf|title=National Population and Housing Census 2021 National Report|publisher=National Statistics Office Nepal |format=PDF |access-date=9 November 2025}} </ref> देशस्य पश्चिमोत्तरकोणे दार्चुला अस्ति । == व्युत्पत्ति == दार्चुला "दर" (ने:दार) "चुला" (ने:चुला) इति शब्दद्वयेन निर्मितं भवति । डोट्यालीभाषायां दारस्य अर्थः धारः (शिखरः) चुलायाः अर्थः अग्निचूल्हः, शाब्दिकरूपेण त्रिभिः शिलाभिः (अथवा त्रयाणां पर्वतानाम्/पर्वतानां शिखरैः) निर्मितः अग्निचूल्हः इति अर्थः अस्मिन् स्थाने प्रायः सर्वे जनाः त्रिशिलानिर्मिते अग्निचूल्हे पाकं कुर्वन्ति स्म । अपि च अत्र पर्वतशिखराः सन्ति ये त्रिशिला अग्निचूल्हा इव दृश्यन्ते । व्यासऋषिः अत्र त्रिशिखरस्य अग्निचूल्हे स्वभोजनं पचति स्म इति आख्यायिका अस्ति ।<ref>{{cite web|url=http://ddcdarchula.gov.np/ne-brief-introduction/|title=दार्चुला जिल्लाको संक्षिप्त परिचय|date=n.d.|website=ddcdarchula.gov.np|publisher=DDC Darchula|access-date=11 February 2020|language=ne|accessdate=9 November 2025|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809001036/http://ddcdarchula.gov.np/ne-brief-introduction/|deadurl=yes}}</ref> == इतिहास == कात्युरी-शासनकाले कात्युरी-राज्यस्य पतनस्य राज्यस्य विघटनस्य च अनन्तरं दार्चुला कुमाऊनस्य भागः आसीत्, कुमाऊनः अनेकेषु लघु-राज्येषु विभक्तः अभवत् तथा च अयं प्रदेशः डोटी-राज्यम् इति नाम्ना प्रसिद्धस्य कात्युरी-राज्यस्य अन्तर्गतः अभवत्,[५][६] गोर्खा-महोदयेन १७९० तमे वर्षे[७] डोटी-मण्डलस्य विलीनीकरणं कृत्वा १८८५ तमे वर्षे डोटीमण्डलस्य भागः कृतः ।१८८४ तमे वर्षे अयं बैतडीमण्डलस्य भागः अभवत् बैतडी-दडेल्धुरा-नगरयोः समानाः "बडा-हकीम्" (जिल्लाप्रशासकाः) आसन् अतः तयोः मण्डलयोः संयुक्तरूपेण बैतडी-डेल्धुरामण्डलम् इति उच्यते स्म, यत् १९५६ तमे वर्षे परं समुचितं महाकालीमण्डलं निर्मितम् ।१९५६ तमे वर्षे बैताडीयाः चत्वारि काउण्टीः (थम्स्) पृथक् कृत्वा महाकालीमण्डलस्य उपजिल्ला कृता १९५६ तः १९६२ पर्यन्तं महाकालीमण्डलस्य दडेल्धुरा, बिताडी, चम्बा इति त्रयः उपजिल्हाः आसन् ।<ref>{{cite web|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf|title=Government of Nepal Act 1948|accessdate=2025-11-09|archive-date=2024-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616050256/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20%28%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf|title=प्रशासकीय पुनर्गठन समिति (बुच कमिशन) को प्रतिवेदन, २००९|access-date=18 February 2020|archive-date=26 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926111218/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20(%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8)%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf|title=नेपालको जिल्ला प्रशासन पुनर्गठनको रिपोर्ट, २०१३|access-date=18 February 2020|archive-date=24 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124143423/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf|url-status=dead}}</ref> सन् १९६२ तमे वर्षे चम्बा पृथक् पृथक् मण्डले उन्नयनं कृत्वा "दर्चुलामण्डलम्" इति नामकरणं कृतवान् । == भूगोलः जलवायुः च == खरकाडा, दार्चुला के निकट भौगोलिक परिदृश्य अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि बझाङ्गमण्डलं, पूर्वे दक्षिणदिशि बैतडीमण्डलं, उत्तरे चीनदेशस्य टीएआर-देशस्य न्गारीप्रान्तं, पश्चिमदिशि भारतस्य पिथोरागढमण्डलेन च परितः अस्ति । कालीनद्याः सेतीनद्याः च द्वयोः नदीयोः मध्ये हिमालयप्रदेशः गुरान् हिमाल इति कथयति ।<ref>{{cite web|url=https://www.yetitrailadventure.com/nepal/himalaya.htmlb|title=Himalaya|date=n.d.|website=yetitrailadventure.com|access-date=11 February 2020}}{{Dead link|date=January 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> दार्चुलामण्डलं गुरांसहिमालक्षेत्रे पतति । अपि हिमाल (७,१३२ मीटर् (२३,३९९ फीट्)) जेठी बहुरानी (६,८५० मीटर् (२२,४७० फीट्)) च अस्य क्षेत्रस्य मुख्याः पर्वतशिखराः सन्ति । अत्र अपि नाम्पा संरक्षणक्षेत्रम् इति संरक्षितक्षेत्रम् अस्ति यस्य ऊर्ध्वता ५३२ मीटर् (१,७४५ फीट्) तः ७,१३२ मीटर् (२३,३९९ फीट्) पर्यन्तं भवति । महाकाली, चालुणे, तिङ्करः, नम्पा, कालागड् च अस्य क्षेत्रस्य नद्यः सन्ति । अस्य क्षेत्रस्य जलवायुः सामान्यतया अधिकवृष्टिः, आर्द्रता च भवति । ऊर्ध्वतायाः ढालेन सह जलवायुस्य स्थितिः भिन्ना भवति । दार्चुलामण्डलस्य जलवायुः उपोष्णकटिबंधीयतः अल्पाइनपर्यन्तं बहुधा भिद्यते । उत्तरदिशि आल्पाइनजलवायुयुक्ताः अधिकांशभागाः हिमस्य अधः एव तिष्ठन्ति । दक्षिणभागे उपत्यकासु च जलवायुः उपोष्णकटिबंधीयः अस्ति । मध्यपर्वतेषु समशीतोष्णजलवायुः भवति । अस्य औसतं अधिकतमं तापमानं १८.६ °से., न्यूनतमं तापमानं ७.७ °से. अत्र औसतवृष्टिः २१२९मि.मी. अधिकांशः वर्षा मे-सेप्टेम्बर-मासयोः मध्ये भवति । कुलवार्षिकवृष्टेः प्रायः अशीतिः प्रतिशतं मानसूनऋतौ (जूनतः सेप्टेम्बरमासपर्यन्तं) भवति । सर्वेषु क्षेत्रेषु अत्यन्तं अधिका वर्षातीव्रता भवति, यत् २४ घण्टापर्यन्तं १२५–३५० मि.मी.(४.९–१३.८ इञ्च्) अनुमानस्य मध्ये भवति । अस्य १,८०० मीटर् (५,९०० फीट्) तः ६,५०० मीटर् (२१,३०० फीट्) पर्यन्तं ऊर्ध्वतायाः परिधिमध्ये दक्षिणप्रान्ते सीमिताः उपोष्णकटिबंधीयद्रोणीः सन्ति यद्यपि अधिकांशः क्षेत्रः पारिस्थितिकदृष्ट्या समशीतोष्णः अथवा उच्चभूमिः अस्ति हिमालयस्य पर्वतशृङ्खलायाः दक्षिणबाहुस्य उत्तरदिशि स्थितेषु उच्चेषु आल्पाइन-उपत्यकेषु शीतलं, सामान्यतया शुष्कं जलवायुः विद्यते यत् दार्चुला-तलं छिनत्ति। '''प्रमुखाः नद्यः''' * महाकाली * चौलानी * तिनकर * नाम्पा * कलागाड == आर्थिक विकासः == दार्चुला देशस्य अल्पविकसितमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । दार्चुलामण्डलस्य प्रमुखः सामाजिक-आर्थिकसूचकः अद्यापि अतीव दुर्बलः अस्ति । एतेषां जनानां आयुः १९९६ तमे वर्षे प्रायः ५२ आसीत् ।कुलजनसंख्यायाः प्रायः ८९.९०% भागः कृषिक्षेत्रे निर्भरः अस्ति । पदार्थकृषिः, मूलभूतसंरचनानां अभावः, कठिनभूभौतिकस्थितिः, पारम्परिककृषिव्यवहारः, न्यूनसाक्षरतादरः, जनसंख्यावृद्धिः च गहनमूलधारितदरिद्र्यस्य मूलकारणानि सन्ति।<ref name="National Population and Housing Census 2011(National Report)2" /> == व्यापारः == व्यापारः जीवनयापनस्य महत्त्वपूर्णेषु साधनेषु अन्यतमः अस्ति । प्रतिवर्षं पर्वतात् जनाः एनटीएफपी, घृतं, ओषधीः च विक्रयणार्थं आगच्छन्ति । कृषिसम्बद्धाः वस्तूनि स्थानीयबाजारेषु (बाजारेषु) विक्रीयन्ते । ब्यान्स, राप्ला-नगरस्य जनाः वस्त्रादिवस्तूनाम् आवश्यकतां पूरयितुं तिब्बतदेशं गच्छन्ति । स्थानीयकालीनाः ऊनपदार्थाः च, हस्तनिर्मिताः वस्त्राणि, एनटीएफपी च वीडीसी-संस्थाभ्यः महतीं धनं आनयन्ति । परन्तु प्रत्येकं प्रतिवादी तेषां आयः घरेलुप्रयोगे निवेशितः इति सूचितवान् । == पर्यटनम् == अपि नम्पा संरक्षणक्षेत्रं तिब्बतदेशे स्थितं कैलाशमंसरोबरस्य पवित्रक्षेत्रस्य प्रसिद्धं द्वारम् अस्ति । अनेकाः तीर्थयात्रिकाः कैलाशप्रवतं गन्तुं अस्मिन् संरक्षणक्षेत्रेण गच्छन्ति । न केवलं नेपालीजनाः अपि तु विदेशीयाः अपि सन्तुष्टिं, अध्यात्मं, प्रकृतेः वरदानं च प्राप्तुं अपि नम्पा संरक्षणक्षेत्रं गच्छन्ति । प्रथमः यूरोपीयः ए.एच्.सवेज् लैण्डर् १८९९ तमे वर्षे नाम्पा उपत्यकायां प्रविश्य हिमशैलव्यवस्थायाः अन्वेषणं कृतवान् । सः तिङ्कर-उपत्यकायाः ​​पारं गत्वा लिपु-दर्रेण तिब्बत-देशं प्रविष्टवान् । १९०५ तमे वर्षे डॉ. लाङ्गस्टैफ् अस्य प्रदेशस्य भ्रमणं कृतवान् । ततः स्विस-भूवैज्ञानिकाः ए.हेम, ए.गन्सर् च १९३६ तमे वर्षे अपि हिमालक्षेत्रस्य दर्शनं कृतवन्तः ।शिखरस्य अपि हिमालस्य ऊर्ध्वता २३,३९९ पादपरिमितं भवति सौकासंस्कृतिः अपि पर्यटकानाम् आकर्षणस्थानम् अस्ति । अपि हिमालस्य दर्शनं दार्चुलाबाजार, हुटी, सुनसेरा, राप्ला मार्गेण आधारशिबिरं गत्वा गन्तुं शक्यते । तत्र गन्तुं पञ्चदिनानि यावत् समयः भवति अथवा यात्रिकाः बितुले, मकारी गाड्, घुसा ग्रामः, डोमिल्ला, आधारशिबिरे लोलुनगरं गन्तुं शक्नुवन्ति । हिमालयस्य विहङ्गमदृश्यानि नम्पा, जेठीबहुरानी इत्यादिभिः अनेकैः शिखरैः निर्मिताः सन्ति । == रेडियो/दूरदर्शन == स्थानीयसंस्कृतेः प्रचारार्थं एफएमरेडियोस्थानकानि अल्पानि सन्ति : रेडियो समद एफएम १०२.६ मेगाहर्ट्ज,<ref>{{cite web|title=50.Radio Samad FM 102.6&nbsp;MHz|url=http://www.acorab.org.np/index.php?pagename=memberDetail&memberId=83}}</ref> रेडियो नया नेपाल एफएम १०४.५ मेगाहर्ट्ज<ref>{{cite web|title=Radio Naya Nepal FM 104.5&nbsp;MHz|url=http://www.nayanepalfm.com.np/}}</ref> दार्चुला एफएम, ये सामुदायिकरेडियोस्थानकानि सन्ति ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] myo4n5gq7tyq7xz9mxbalq8x2mgo3zs 499156 499155 2026-05-11T06:41:39Z Janak Bhatta 11759 चित्रम + 499156 wikitext text/x-wiki '''दार्चुलामण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[महाकाली अञ्चलम्|महाकाली अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । खलाङ्गा (महाकालीनगरपालिका) राजधानीरूपेण अस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रफलं २,७८२.२८ कि.मी.(१,०७४.२४ वर्गमी.) अस्ति, जनसंख्या (२०११) १३३,२७४ अस्ति । <ref name="National Population and Housing Census 2011(National Report)"> {{cite web |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/National%20Report_English.pdf|title=National Population and Housing Census 2021 National Report|publisher=National Statistics Office Nepal |format=PDF |access-date=9 November 2025}} </ref> देशस्य पश्चिमोत्तरकोणे दार्चुला अस्ति । == व्युत्पत्ति == दार्चुला "दर" (ने:दार) "चुला" (ने:चुला) इति शब्दद्वयेन निर्मितं भवति । डोट्यालीभाषायां दारस्य अर्थः धारः (शिखरः) चुलायाः अर्थः अग्निचूल्हः, शाब्दिकरूपेण त्रिभिः शिलाभिः (अथवा त्रयाणां पर्वतानाम्/पर्वतानां शिखरैः) निर्मितः अग्निचूल्हः इति अर्थः अस्मिन् स्थाने प्रायः सर्वे जनाः त्रिशिलानिर्मिते अग्निचूल्हे पाकं कुर्वन्ति स्म । अपि च अत्र पर्वतशिखराः सन्ति ये त्रिशिला अग्निचूल्हा इव दृश्यन्ते । व्यासऋषिः अत्र त्रिशिखरस्य अग्निचूल्हे स्वभोजनं पचति स्म इति आख्यायिका अस्ति ।<ref>{{cite web|url=http://ddcdarchula.gov.np/ne-brief-introduction/|title=दार्चुला जिल्लाको संक्षिप्त परिचय|date=n.d.|website=ddcdarchula.gov.np|publisher=DDC Darchula|access-date=11 February 2020|language=ne|accessdate=9 November 2025|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809001036/http://ddcdarchula.gov.np/ne-brief-introduction/|deadurl=yes}}</ref> == इतिहास == कात्युरी-शासनकाले कात्युरी-राज्यस्य पतनस्य राज्यस्य विघटनस्य च अनन्तरं दार्चुला कुमाऊनस्य भागः आसीत्, कुमाऊनः अनेकेषु लघु-राज्येषु विभक्तः अभवत् तथा च अयं प्रदेशः डोटी-राज्यम् इति नाम्ना प्रसिद्धस्य कात्युरी-राज्यस्य अन्तर्गतः अभवत्,[५][६] गोर्खा-महोदयेन १७९० तमे वर्षे[७] डोटी-मण्डलस्य विलीनीकरणं कृत्वा १८८५ तमे वर्षे डोटीमण्डलस्य भागः कृतः ।१८८४ तमे वर्षे अयं बैतडीमण्डलस्य भागः अभवत् बैतडी-दडेल्धुरा-नगरयोः समानाः "बडा-हकीम्" (जिल्लाप्रशासकाः) आसन् अतः तयोः मण्डलयोः संयुक्तरूपेण बैतडी-डेल्धुरामण्डलम् इति उच्यते स्म, यत् १९५६ तमे वर्षे परं समुचितं महाकालीमण्डलं निर्मितम् ।१९५६ तमे वर्षे बैताडीयाः चत्वारि काउण्टीः (थम्स्) पृथक् कृत्वा महाकालीमण्डलस्य उपजिल्ला कृता १९५६ तः १९६२ पर्यन्तं महाकालीमण्डलस्य दडेल्धुरा, बिताडी, चम्बा इति त्रयः उपजिल्हाः आसन् ।<ref>{{cite web|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf|title=Government of Nepal Act 1948|accessdate=2025-11-09|archive-date=2024-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616050256/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20%28%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf|title=प्रशासकीय पुनर्गठन समिति (बुच कमिशन) को प्रतिवेदन, २००९|access-date=18 February 2020|archive-date=26 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926111218/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20(%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8)%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf|title=नेपालको जिल्ला प्रशासन पुनर्गठनको रिपोर्ट, २०१३|access-date=18 February 2020|archive-date=24 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124143423/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf|url-status=dead}}</ref> सन् १९६२ तमे वर्षे चम्बा पृथक् पृथक् मण्डले उन्नयनं कृत्वा "दर्चुलामण्डलम्" इति नामकरणं कृतवान् । == भूगोलः जलवायुः च == खरकाडा, दार्चुला के निकट भौगोलिक परिदृश्य अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि बझाङ्गमण्डलं, पूर्वे दक्षिणदिशि बैतडीमण्डलं, उत्तरे चीनदेशस्य टीएआर-देशस्य न्गारीप्रान्तं, पश्चिमदिशि भारतस्य पिथोरागढमण्डलेन च परितः अस्ति । कालीनद्याः सेतीनद्याः च द्वयोः नदीयोः मध्ये हिमालयप्रदेशः गुरान् हिमाल इति कथयति ।<ref>{{cite web|url=https://www.yetitrailadventure.com/nepal/himalaya.htmlb|title=Himalaya|date=n.d.|website=yetitrailadventure.com|access-date=11 February 2020}}{{Dead link|date=January 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> दार्चुलामण्डलं गुरांसहिमालक्षेत्रे पतति । अपि हिमाल (७,१३२ मीटर् (२३,३९९ फीट्)) जेठी बहुरानी (६,८५० मीटर् (२२,४७० फीट्)) च अस्य क्षेत्रस्य मुख्याः पर्वतशिखराः सन्ति । अत्र अपि नाम्पा संरक्षणक्षेत्रम् इति संरक्षितक्षेत्रम् अस्ति यस्य ऊर्ध्वता ५३२ मीटर् (१,७४५ फीट्) तः ७,१३२ मीटर् (२३,३९९ फीट्) पर्यन्तं भवति । महाकाली, चालुणे, तिङ्करः, नम्पा, कालागड् च अस्य क्षेत्रस्य नद्यः सन्ति । अस्य क्षेत्रस्य जलवायुः सामान्यतया अधिकवृष्टिः, आर्द्रता च भवति । ऊर्ध्वतायाः ढालेन सह जलवायुस्य स्थितिः भिन्ना भवति । दार्चुलामण्डलस्य जलवायुः उपोष्णकटिबंधीयतः अल्पाइनपर्यन्तं बहुधा भिद्यते । उत्तरदिशि आल्पाइनजलवायुयुक्ताः अधिकांशभागाः हिमस्य अधः एव तिष्ठन्ति । दक्षिणभागे उपत्यकासु च जलवायुः उपोष्णकटिबंधीयः अस्ति । मध्यपर्वतेषु समशीतोष्णजलवायुः भवति । अस्य औसतं अधिकतमं तापमानं १८.६ °से., न्यूनतमं तापमानं ७.७ °से. अत्र औसतवृष्टिः २१२९मि.मी. अधिकांशः वर्षा मे-सेप्टेम्बर-मासयोः मध्ये भवति । कुलवार्षिकवृष्टेः प्रायः अशीतिः प्रतिशतं मानसूनऋतौ (जूनतः सेप्टेम्बरमासपर्यन्तं) भवति । सर्वेषु क्षेत्रेषु अत्यन्तं अधिका वर्षातीव्रता भवति, यत् २४ घण्टापर्यन्तं १२५–३५० मि.मी.(४.९–१३.८ इञ्च्) अनुमानस्य मध्ये भवति । अस्य १,८०० मीटर् (५,९०० फीट्) तः ६,५०० मीटर् (२१,३०० फीट्) पर्यन्तं ऊर्ध्वतायाः परिधिमध्ये दक्षिणप्रान्ते सीमिताः उपोष्णकटिबंधीयद्रोणीः सन्ति यद्यपि अधिकांशः क्षेत्रः पारिस्थितिकदृष्ट्या समशीतोष्णः अथवा उच्चभूमिः अस्ति हिमालयस्य पर्वतशृङ्खलायाः दक्षिणबाहुस्य उत्तरदिशि स्थितेषु उच्चेषु आल्पाइन-उपत्यकेषु शीतलं, सामान्यतया शुष्कं जलवायुः विद्यते यत् दार्चुला-तलं छिनत्ति। '''प्रमुखाः नद्यः''' * महाकाली * चौलानी * तिनकर * नाम्पा * कलागाड == आर्थिक विकासः == दार्चुला देशस्य अल्पविकसितमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । दार्चुलामण्डलस्य प्रमुखः सामाजिक-आर्थिकसूचकः अद्यापि अतीव दुर्बलः अस्ति । एतेषां जनानां आयुः १९९६ तमे वर्षे प्रायः ५२ आसीत् ।कुलजनसंख्यायाः प्रायः ८९.९०% भागः कृषिक्षेत्रे निर्भरः अस्ति । पदार्थकृषिः, मूलभूतसंरचनानां अभावः, कठिनभूभौतिकस्थितिः, पारम्परिककृषिव्यवहारः, न्यूनसाक्षरतादरः, जनसंख्यावृद्धिः च गहनमूलधारितदरिद्र्यस्य मूलकारणानि सन्ति।<ref name="National Population and Housing Census 2011(National Report)2" /> == व्यापारः == व्यापारः जीवनयापनस्य महत्त्वपूर्णेषु साधनेषु अन्यतमः अस्ति । प्रतिवर्षं पर्वतात् जनाः एनटीएफपी, घृतं, ओषधीः च विक्रयणार्थं आगच्छन्ति । कृषिसम्बद्धाः वस्तूनि स्थानीयबाजारेषु (बाजारेषु) विक्रीयन्ते । ब्यान्स, राप्ला-नगरस्य जनाः वस्त्रादिवस्तूनाम् आवश्यकतां पूरयितुं तिब्बतदेशं गच्छन्ति । स्थानीयकालीनाः ऊनपदार्थाः च, हस्तनिर्मिताः वस्त्राणि, एनटीएफपी च वीडीसी-संस्थाभ्यः महतीं धनं आनयन्ति । परन्तु प्रत्येकं प्रतिवादी तेषां आयः घरेलुप्रयोगे निवेशितः इति सूचितवान् । == पर्यटनम् == अपि नम्पा संरक्षणक्षेत्रं तिब्बतदेशे स्थितं कैलाशमंसरोबरस्य पवित्रक्षेत्रस्य प्रसिद्धं द्वारम् अस्ति । अनेकाः तीर्थयात्रिकाः कैलाशप्रवतं गन्तुं अस्मिन् संरक्षणक्षेत्रेण गच्छन्ति । न केवलं नेपालीजनाः अपि तु विदेशीयाः अपि सन्तुष्टिं, अध्यात्मं, प्रकृतेः वरदानं च प्राप्तुं अपि नम्पा संरक्षणक्षेत्रं गच्छन्ति । प्रथमः यूरोपीयः ए.एच्.सवेज् लैण्डर् १८९९ तमे वर्षे नाम्पा उपत्यकायां प्रविश्य हिमशैलव्यवस्थायाः अन्वेषणं कृतवान् । सः तिङ्कर-उपत्यकायाः ​​पारं गत्वा लिपु-दर्रेण तिब्बत-देशं प्रविष्टवान् । १९०५ तमे वर्षे डॉ. लाङ्गस्टैफ् अस्य प्रदेशस्य भ्रमणं कृतवान् । ततः स्विस-भूवैज्ञानिकाः ए.हेम, ए.गन्सर् च १९३६ तमे वर्षे अपि हिमालक्षेत्रस्य दर्शनं कृतवन्तः ।शिखरस्य अपि हिमालस्य ऊर्ध्वता २३,३९९ पादपरिमितं भवति सौकासंस्कृतिः अपि पर्यटकानाम् आकर्षणस्थानम् अस्ति । अपि हिमालस्य दर्शनं दार्चुलाबाजार, हुटी, सुनसेरा, राप्ला मार्गेण आधारशिबिरं गत्वा गन्तुं शक्यते । तत्र गन्तुं पञ्चदिनानि यावत् समयः भवति अथवा यात्रिकाः बितुले, मकारी गाड्, घुसा ग्रामः, डोमिल्ला, आधारशिबिरे लोलुनगरं गन्तुं शक्नुवन्ति । हिमालयस्य विहङ्गमदृश्यानि नम्पा, जेठीबहुरानी इत्यादिभिः अनेकैः शिखरैः निर्मिताः सन्ति । == रेडियो/दूरदर्शन == स्थानीयसंस्कृतेः प्रचारार्थं एफएमरेडियोस्थानकानि अल्पानि सन्ति : रेडियो समद एफएम १०२.६ मेगाहर्ट्ज,<ref>{{cite web|title=50.Radio Samad FM 102.6&nbsp;MHz|url=http://www.acorab.org.np/index.php?pagename=memberDetail&memberId=83}}</ref> रेडियो नया नेपाल एफएम १०४.५ मेगाहर्ट्ज<ref>{{cite web|title=Radio Naya Nepal FM 104.5&nbsp;MHz|url=http://www.nayanepalfm.com.np/}}</ref> दार्चुला एफएम, ये सामुदायिकरेडियोस्थानकानि सन्ति। == चित्राणि == <gallery> सञ्चिका:Traditional Dress Darchula.jpg|पारम्परिक पोशाकः दार्चुला सञ्चिका:किसान गोरु जोत्दै.jpg|कृषकः सञ्चिका:House Darchula.jpg|गृहम्‌ सञ्चिका:Api Bascamp(Darchula, Nepal).jpg|अपि हिमालः सञ्चिका:House Darchula2.jpg|गृहम् सञ्चिका:चौलानी नदी१.jpg|चौलानि नद्दः </gallery> ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] f1hd6lbxxvrtweu86dj43h64ls87kdg 3 89519 499153 493963 2026-05-11T06:09:22Z Cabayi 13834 Cabayi इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Coleshvar]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:PhilRami]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Coleshvar|Coleshvar]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/PhilRami|PhilRami]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 493963 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Coleshvar}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:३४, २७ जून् २०२५ (UTC) 1u7fmx6lrpd0sper67ez9tpmi4upr6q 3 92221 499131 2026-05-10T13:00:26Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499131 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=AjayB94}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १३:००, १० मे २०२६ (UTC) g9ngw2kyrstvo3ukmbd8jqmvx7wx3yl 3 92222 499132 2026-05-10T14:12:14Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499132 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Clay Hsu}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १४:१२, १० मे २०२६ (UTC) kj2le3c8i1nc2cwmpunoeoa260o4slc 3 92223 499133 2026-05-10T16:01:05Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499133 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Bnarayanan V}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १६:०१, १० मे २०२६ (UTC) a25nv5u1iaqafmm27nd4kdq2u9ez272 3 92224 499134 2026-05-10T23:23:47Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499134 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Judaismo271}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> २३:२३, १० मे २०२६ (UTC) m7oow83h8o4v09187dgue92jxmsoqvw 3 92225 499135 2026-05-10T23:24:07Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499135 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Chenchecniiiiiiigggggg}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> २३:२४, १० मे २०२६ (UTC) c8wimqciflkp3dxuruphxyo5y98zfaq 3 92226 499144 2026-05-11T02:12:14Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499144 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Streepjesbode}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०२:१२, ११ मे २०२६ (UTC) 3lzs8qbf7r5helhm4r4a6kisffsxa7l 3 92227 499154 2026-05-11T06:09:22Z Cabayi 13834 Cabayi इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Coleshvar]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:PhilRami]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Coleshvar|Coleshvar]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/PhilRami|PhilRami]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 499154 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:PhilRami]] dwreprcrbw61v0jrdmr133jl290vbqj