विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 4880 499656 479908 2026-07-03T23:36:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499656 wikitext text/x-wiki {{ Infobox settlement | name = अमेरिसियम् | image_skyline = Americium_III_in_2M_Na2CO3.jpg | image_caption = अमेरिसियम् }} एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति। *[[भौतिकी]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.periodicvideos.com/videos/095.htm अमेरिसियम्] * [http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/phs156.html ए टी एस् डी आर्: अमेरिसियम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060830050012/http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/phs156.html |date=2006-08-30 }} * [http://world-nuclear.org/info/inf57.html अमेरिसियम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212225002/http://world-nuclear.org/info/inf57.html |date=2013-02-12 }} {{एलेमेन्ट}} [[वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 3vl81868tilf5nogdczgvwc8dy8heoa 0 13740 499666 497577 2026-07-04T03:50:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499666 wikitext text/x-wiki {{Infobox waterfall | name = शिवनसमुद्रजलपातः | photo = Sivanasamudra-water-falls (4).jpg | photo_caption = शिवनसमुद्र्कवेरीजमपातः | location = [[मण्ड्यमण्डलम्]], [[कर्नाटकरज्यम्]], [[भारतम्]] | latd = 12.294 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 77.168 | longm = | longs = | longEW = E | watercourse = कावेरी नदी | type = अखन्डता | height = {{convert|98|m|ft}} | height_longest = | number_drops = गङ्गाचुक्कि, भाराचुक्कि | average_flow = 934 cubic metres/s (33,000 cubic ft/s) | world_rank = }} '''शिवनसमुद्रजलपातः''' (Shivanasamudra Falls) [[कर्णाटक]]स्य [[मण्ड्यमण्डलम्|मण्ड्यमण्डले]] विद्यमानः कश्चन जलपातः । [[मैसूरु]]नगरसमीपे शिंशा इति स्थले [[कावेरीनदी|कावेरी]]नद्या उभौ जलपातौ निर्मितौ [[गगनचुक्कीजलपातः]] [[भरचुक्कीजलपातः]] च । बेङ्गळूरुतः ७६कि.मी. दूरे मैसूरु – मलवळ्ळि – मण्ड्य मार्गे अस्ति । । अतीव सुन्दरं नैसर्गिकं स्थानमेतत् । सहस्रशः जनाः प्रतिदिनम् अत्र आगच्छन्ति । एतस्य समीपे [[एशियाखण्डः|एशियाखण्डे]] एव ऐदम्प्राथम्येन क्रिस्ताब्दे १९०२ तमे वर्षे अत्र जलविद्युदागारः स्थापितः अस्ति । [[मैसूरु]]नगरतः ३० कि.मी.दूरे अस्ति । ==वीथिका== <gallery> Image:Barachukki_-_a_revelation.jpg|भरचुक्किजलपातः Image:The Beer Chukki Falls, Mysore.jpg|भरचुक्किजलपातः Image:Shivanasamudram.JPG|शिवनसमुद्रजलपातः Image:Gaganachukki Falls (1).jpg|भरचुक्किजलपातः Image:The Kaveri Falls at Swasamudram, South India.jpg|कावेरीजलपातः </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः == * [http://www.maplandia.com/india/karnataka/mandya/sivasamudram/ Sivasamudram Map] * [http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=149 Cauvery or Sivasamudram Falls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114204057/http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=149 |date=2006-11-14 }} * [http://thinkingparticle.com/articles/shivanasamudra-waterfalls-weekend-destination-bangalore Travel Guide Shivanasamudra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226111050/http://www.thinkingparticle.com/articles/shivanasamudra-waterfalls-weekend-destination-bangalore |date=2017-02-26 }} [[वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] e44rwzbb87ws7qnmm72gxcev49wti67 0 78102 499664 498368 2026-07-04T02:31:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499664 wikitext text/x-wiki [[File:Urban Transit Systems in India.jpg|en|520x520px|thumb|[[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनम् (मेट्रो)]], [[उपनगरीयधूमशकटयानम्]], [[एकपटलधूमशकटयानम्|एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल)]], [[द्रुतपारगमनलोकयानम्|द्रुतपारगमनलोकयानं]], [[विद्युद्रथः|विद्युद्रथः (ट्रॅम्)]] इत्यादिव्यवस्थायुक्तानां भारतस्य नगरानां मानचित्रम्]] [[File:Delhi Magenta Line.jpg|thumb|[[देहली मेट्रो]] इत्यस्य मॅजेण्टारेखा]][[File:Western-Railway-Medha-EMU.jpg|thumb|[[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटयानम्|मुम्बई उपनगरीयधूमशकटयानस्य]] ईएमयू]] [[File:MumbaiMonorailInsideStation 01.jpg|thumb|[[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानम्]]]] '''भारतदेशे नगरीयधूमशकटपरिवहनव्यवस्थायाः''' ({{lang-hi|भारत में शहरी रेल पारगमन}}; {{lang-en|Urban rail transit in India}}) मुख्यनगरेषु अन्तर्नगरीयपरिवहने महती भूमिका अस्ति यत् अत्यन्तं जनसङ्ख्यायुक्तं भवति । अस्मिन् [[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनम् (मेट्रो)]], [[उपनगरीयधूमशकटयानम्]], [[एकपटलधूमशकटयान|एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल्)]], [[विद्युद्रथः|विद्युद्रथः (ट्रॅम्)]] च भवति । २०२१ तमे वर्षे प्रकाशितस्य प्रतिवेदनस्य अनुसारम्, भारतस्य त्रयोदशमुख्यनगरेषु मेट्रोव्यवस्थासु प्रतिवर्षं योगः २६३.६ कोटिः (2,636 मिलियन्) जनाः यात्रां कुर्वन्ति, देशं व्यस्ततमं नगरीयधूमशकटपारगमनं वाहकसम्बन्धे केन्द्रं स्थापयित्वा । भारतदेशे मेट्रोव्यवस्थानां {{Convert|७३१.२५|km|mi|lk=on|abbr=off}} दीर्घत्वेन विश्वस्य [[द्रुतपारगमनप्रणाल्याः सूचिः|पञ्चमं दीर्घतमं]] परिचालनात्मकं भवति ।<ref name="URTreport">{{cite web|title=A comprehensive report on India's metro rail systems|trans_title=भारतस्य मेट्रोरेलप्रणाली विषये व्यापकं प्रतिवेदनम्|url=https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|publisher=स्वराज्यमग्|author=आशिषः चन्द्रोकरः|date=१९ फरवरी २०२१|accessdate=2022-04-02|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831140650/https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|deadurl=yes}}</ref> नगरीयविकासमन्त्रालयस्य नगरीयपरिवहनप्रकोष्ठः केन्द्रस्तरस्य मेट्रोरेलपरियोजना सहितं नगरीयपरिवहन विषयाणां समन्वयार्थं, मूल्याङ्कनार्थम्, अनुमोदनार्थं च सङ्गमविभागः अस्ति । नगरीयविकास मन्त्रालयेन नगरीयपरिवहने सर्वे हस्तक्षेपाः राष्ट्रियनगरीयपरिवहननीत्यानुसारं (२००६) वह्यते ।<ref>{{cite web|url=http://mohua.gov.in/cms/urban-transport.php|title=Urban Transport|trans_title=नगरीयपरिवहनम्|publisher=आवासीय नगरीय च कार्याणि मन्त्रालयः}}</ref> ==शब्दावली== भारतीयनगरेषु विभिन्नप्रकारकाः नगरीयधूमशकटपरिवहनप्रणाली सन्ति - परिचालनात्मकं, निर्माणाधीनं, योजनाबद्धं च । एताः प्रणाल्यः नगरस्य जनसङ्ख्यायाः, आर्थिकसाध्यताः, माङ्गल्याः च आधारेण कार्यान्वितानि सन्ति । {| Class = "wikitable sortable" style = "font-size:small" ! नगरीयपारगमनं प्रकारम् ! क्षमता ! गतिः ! स्थानकानि / विरामस्थानानाम् आवर्तनम् ! मार्गाधिकारः ! धूमशकट-आधारित ! निर्माणाय सञ्चालाय च व्ययः |- |[[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनम् (मेट्रो)]] |{{Yes|उच्च}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[उपनगरीयधूमशकटयानम्]] {{anchor|A}} |{{Yes|अतीव उच्च}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{Partial|मध्यम}} |- | [[मध्यमक्षमताधूमशकटप्रणाली|मध्यमक्षमता धूमशकटयानम्]] {{anchor|A}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[लघुधूमशकटयानम्]] |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Partial|आंशिक}} |{{Yes|आम्}} |{{Partial|मध्यम}} |- |[[एकपटलधूमशकटयानम्]] |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[क्षेत्रीयधूमशकटयानम्|क्षेत्रीयधूमशकटयानप्रणाली]] {{anchor|A}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|उच्च}} |{{No|निम्न}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[विद्युद्रथः|विद्युद्रथः (ट्रॅम्)]] |{{No|निम्न}} |{{No|मन्द}} |{{Yes|उच्च}} |{{No|न}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|निम्न}} |- |[[द्रुतपारगमनलोकयानम्]] |{{No|निम्न}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{No|न}} |{{Yes|निम्न}} |- |मेट्रो नियो |{{No|निम्न}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{No|न}} |{{Partial|मध्यम}} |- |[[नौकायानम्|जलमेट्रो]] |{{No|निम्न}} |{{No|मन्द}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|आम्}} |{{No|न}} |{{Yes|निम्न}} |} ==इतिहासः== भारतदेशे नगरीयधूमशकटपरिवहनव्यवस्थायाः प्रथमः मार्गः यात्रीधूमशकटः (अथवा उपनगरीयधूमशकटः) आसीत्, यः मुम्बईनगरे १८५३ तमे वर्षस्य १६ एप्रिल दिनाङ्के निर्मितः । महत्वाकांक्षिणस्य मेट्रो-व्यवस्थायाः निर्माणस्य आरम्भार्थं १९७२ तमे वर्षे [[कोलकाता]]नगरे शिलान्यासः कृतः । १९८४ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २४ दिनाङ्के भारतस्य कोलकातानगरे प्रथमा मेट्रो-व्यवस्था कार्यान्वितम् अभवत् । अनेकसङ्घर्षाणाम्, अधिकारितन्त्रिकबन्धस्य च अनन्तरं रेखायां पञ्चस्थानकानि कृत्वा ३.४ किमी उद्घाटितम् । [[देहली मेट्रो]] इत्यस्य निर्माणं १९९८ तमस्य वर्षस्य १ अक्टोबर् दिनाङ्के आरब्धम्, प्रथमा रेखा २००२ तमस्य वर्षस्य २४ डिसेम्बर् दिनाङ्के कार्यरता । ३४८.१२ किलोमीटर् परिमितं देहली मेट्रोप्रणाली भारतस्य दीर्घतमा दूरतः च व्यस्ततमा मेट्रो-व्यवस्था अभवत् । देहली मेट्रो इत्यस्य भव्यसफलतायाः अनन्तरं भारतेन शीघ्रमेव दक्षिणभारते प्रथमा मेट्रोव्यवस्था [[बेङ्गळूरु]]नगरस्य [[नम्मा मेट्रो]]-रूपेण सञ्चालितवती, यस्याः उद्देश्यं नगरे विशाल-यातायात-समस्यानां समाधानम् आसीत् । पश्चात् तदनन्तरं दशके प्रमुखनगरेषु अनेकाः मेट्रोव्यवस्थाः उद्भवितुं आरब्धाः, येन देशे एतादृशानां प्रणालीनां सङ्ख्या त्रयोदशपर्यन्तं विस्तारिता । भारतेन २०२० तमस्य दशकस्य आरम्भः [[कानपुर मेट्रो]]-रूपेण द्रुततमस्य मेट्रोव्यवस्थायाः निर्माणस्य नूतनं विश्वविक्रमं स्थापितम्, यस्य उद्घाटनं २०२१ तमस्य वर्षस्य २८ डिसेम्बर् दिनाङ्के अभवत्, निर्माणस्य आरम्भस्य केवलं वर्षद्वयानन्तरम् । [[पुणे मेट्रो]] शीघ्रमेव कानपुरस्य अनन्तरं २०२२ तमस्य वर्षस्य मार्चमासे प्रारम्भिकयोः रेखायोः ध्वजाङ्कनं कृत्वा महाराष्ट्रराज्ये मेट्रोयानानां सङ्ख्या त्रीणि अभवत् । ==द्रुतपारगमनप्रणाली (मेट्रो)== [[File:DelhiMetroBlueLineBombardier.jpg|thumb|190x190px|[[देहली मेट्रो]] इत्यस्य नीलरेखा (ब्लु लाईन्), भारतस्य बृहत्तमा मेट्रोप्रणाली]] [[File:Salt Lake Stadium Metro Station 19.jpg|thumb|189x189px|साल्ट् लेक् क्रीडाङ्गणे (पूर्व-पश्चिम हरितरेखायाम्) स्थितं स्थानकम् । [[कोलकाता मेट्रो]] इत्यस्य उत्तर-दक्षिण (नील) रेखा भारतदेशे प्राचीनतमा अस्ति ।]] [[File:Chennai Underground metrostation with India's first Platform Screen Doors.jpg|thumb|190x190px|[[चेन्नै मेट्रो]] इत्यस्य भूमिगतस्थानकम्]] सम्प्रति भारतदेशे १३ नगरेषु १५ द्रुतपारगमनप्रणाल्याः (लोकप्रसिद्धः 'मेट्रो ' इति) सन्ति । [[देहली मेट्रो]] सर्वाधिकं बृहत् मेट्रो प्रणाली अस्ति, यत् [[राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्|राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रे]] अन्येषां समीपस्थनगरानां सह सम्बद्धं भवति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/ylEObaYWxcC7lGO2E2e4wJ/The-rise-of-metro-rail-network-in-India.html|title=How metro rail networks are spreading across India|trans_title=भारते मेट्रोरेलजालं कथं प्रसरति|first=ज्योतिका|last=सूदः|date=२६ जुलाई २०१७|website=livemint.com}}</ref> दिसम्बर 2021 पर्यन्तं, भारते 15 प्रणालीषु {{Convert|७३१.२५|km|mi|lk=on}} पर्यन्तं परिचालनमेट्रोरेखाः, 551 स्थानकानि च सन्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/metro-lines-cover-only-3-of-gurugram/articleshow/70905439.cms|title=Metro lines cover only 3% of Gurugram &#124; Gurgaon News - Times of India|trans_title=मेट्रोरेखाः गुरुग्रामस्य केवलं ३% भागं आच्छादयन्ति &#124; गुरुग्रामसमाचारः - टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> अपरं ५६८.१५ किमी पर्यन्तं रेखाः निर्माणाधीनाः सन्ति । === प्रणालीनां सूचिः=== {|class = "wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! rowspan="2"|प्रणाली ! rowspan="2"|स्थानीय नाम ! rowspan="2"|स्थानम् ! rowspan="2"|राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! rowspan="2"|रेखाः (लाईन्स्) ! rowspan="2"|स्थानकानि ! colspan="3"|लम्बता ! rowspan="2"|सञ्चालकः(ाः) ! rowspan="2"|उद्घाटितम् ! rowspan="2"|अद्यतनविस्तारः ! rowspan="2"|वार्षिक वाहकत्वम् (मिलियने) |- ! परिचालनात्मकः ! निर्माणाधीन ! योजनाकृतः |- | [[अहमदाबाद् मेट्रो]] | {{lang|gu|અમદાવાદ મેટ્રો}} | {{Hlist|[[गान्धीनगरम्]]|[[अहमदाबाद्]]}} | [[गुजरात]] | १ || ६ | {{convert|६.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|५४.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|७.४१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | गुजरात मेट्रोरेलनिगमः (GMRC) | ४ मार्च २०१९<ref name=":2">{{cite web |title=Ahmedabad Metro to open for public on Wednesday - Times of India |trans_title=अहमदाबाद् मेट्रो बुधवासरे सर्वेषां कृते उद्घाटितुं - टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/ahmedabad-metro-to-open-for-public-on-wednesday/articleshow/68263112.cms |website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया |accessdate=१० मार्च २०१९}}</ref> | style="text-align:center" |– | ०.४<ref name="URTreport" /> |- | [[कानपुर मेट्रो]] | {{lang|hi|कानपुर मेट्रो}} | [[कानपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १ || ९ | {{convert|८.९८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१४.८०५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|८.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | उत्तरप्रदेशः मेट्रोरेलनिगमः (UPMRC) | २८ दिसम्बर २०२१ | style="text-align:center" |– | style="text-align:center" |– |- | [[कोच्ची मेट्रो]] [[File:Kochi Metro logo.png|border|22x22px]] | {{lang|ml|കൊച്ചി മെട്രോ}} | [[कोच्ची]] | [[केरळम्]] | १ || २२ | {{convert|२४.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|२.९४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|११.२०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | कोच्ची मेट्रोरेललिमिटेड् (KMRL) | १७ जुन् २०१७<ref>{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/india/kochi-metro-inauguration-here-are-the-important-points-from-pm-narendra-modis-speech-4708401 |title=Kochi Metro a 'futuristic infrastructure that will contribute to India's growth': What PM Modi said at inauguration |publisher=दि इण्डियन् एक्सप्रेस् |date=१७ जुन २०१७ |accessdate=३० जुलाई २०१७}}</ref> | ७ सितम्बर २०२० | १७<ref name="URTreport" /> |- | [[कोलकाता मेट्रो]] | {{lang|bn|কলকাতা মেট্রো}} | {{Hlist|[[कोलकाता]]|[[हावडा]]}} | [[पश्चिमवङ्ग]] | २<ref name="KOL_lines">{{cite news|date=४ अक्टुबर २०२०|title=ইস্ট-ওয়েস্ট মেট্রো: বিধাননগরের সঙ্গে জুড়ে গেল ফুলবাগান|trans_title=पूर्व-पश्चिममेट्रो - फुलबगनः बिधाननगरेण सह सम्बद्धः |publisher=www.anandabazar.com|url=https://www.anandabazar.com/calcutta/east-west-metro-phoolbagan-metro-station-service-started-dgtl-1.1210983?ref=related-stry-4|accessdate=८ अक्टुबर २०२०|archive-date=२९ मई २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529191442/https://www.anandabazar.com/west-bengal/kolkata/east-west-metro-phoolbagan-metro-station-service-started-dgtl-1.1210983?ref=related-stry-4|deadurl=no}}</ref> | ३३<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/e-w-1st-ride-turns-personal-milestone-for-passengers/articleshow/74143521.cms|title=Kolkata: East-West first metro ride turns personal milestone for the passengers|trans_title=कोलकाता- पूर्व-पश्चिम प्रथमामेट्रोयानयात्रा यात्रिकाणां कृते व्यक्तिगतं योजनपाषाणः भवति|publisher=दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=१५ फरवरी २०२० |accessdate=१६ फरवरी २०२०}}</ref> | {{convert|३८.२६|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="KOL_lines"/> | {{convert|१०२.१६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१७.९०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{Hlist|[[मेट्रोरेल, कोलकाता]]|[[कोलकाता मेट्रोरेलनिगमः]] (KMRC)}} | २४ अक्टूबर् १९८४<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.kmrc.in/overview.php |title=Kolkata Metro Rail Corporation Ltd |publisher=Kmrc.in |accessdate=२७ जनवरी २०१६ |archive-date=२ जुन २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602200841/http://www.kmrc.in/overview.php |deadurl=no }}</ref> | २२ फेब्रुवरी २०२१ | २५६<ref name="URTreport"/> |- | [[चेन्नै मेट्रो]] | {{lang|ta|சென்னை மெட்ரோ}} | [[चेन्नै]] | [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिऴ्नाडु]] | २ || ४२<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/stations-in-chennai-metro-rails-phase-i-extension-will-be-renamed/article32768185.ece|title=Stations in Chennai Metro rails Phase I extension will be renamed|publisher=दि हिन्दु|date=५ अक्टुबर २०२०|accessdate=६ अक्टुबर २०२०}}</ref> | {{convert|५४.६५|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/over-6-crore-people-have-travelled-through-chennai-metro-since-2015/article30682887.ece|title=Over 6 Crore people have travelled through Chennai Metro|publisher=दि हिन्दू|date=२८ जनवरी २०२०|accessdate=२९ जनवरी २०२०}}</ref> | {{convert|११८.९१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | चेन्नै मेट्रोरेललिमिटेड् (CMRL) | २९ जुन् २०१५<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/chennai-metro-rail-inauguration/article7366598.ece|title=Chennai's First Metro rail ride begins|publisher=द हिन्दू|date=२९ जुन २०१५|accessdate=३ अप्रिल २०१६}}</ref> | १४ फेब्रुवरी २०२१ | ४२<ref name="URTreport" /> |- | [[जयपुर मेट्रो]] | {{lang|hi|जयपुर मेट्रो}} | [[जयपुरम्]] | [[राजस्थानम्]] | १<ref name="JMbn">{{cite web |url=https://www.jaipurmetrorail.in/pdf/39Brief%20Note%20on%20the%20Project.pdf |title=Jaipur Metro A Brief Note on the Project |publisher=JMRC |page=2 |accessdate=३ जुन २०१५ |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062922/https://www.jaipurmetrorail.in/pdf/39Brief%20Note%20on%20the%20Project.pdf |archive-date=४ मार्च २०१६ |df=dmy-all }}</ref> | ११<ref name="JMbn" /> | {{convert|११.९७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | {{convert|२६.२६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | जयपुर मेट्रोरेलनिगमः (JMRC) | ३ जुन् २०१५<ref name="JMbn" /> | २३ सितम्बर २०२० | ७<ref name="URTreport" /> |- | [[देहली मेट्रो]] | {{lang|hi|दिल्ली मेट्रो}} | {{Hlist|[[देहली]]|[[गुरुग्राम]]|[[नोयडा]]|[[फरीदाबाद्]]|[[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]|[[बहादुरगढ]]|[[बल्लभगढ]]|}} | {{Hlist|[[देहली]]|[[हरियाणा]]|[[उत्तरप्रदेशः]]}} | १०<ref name="DMlines">{{cite web|url=http://www.delhimetrorail.com/projectpresent.aspx|title=Present Network|publisher=देहली मेट्रोरेल निगम|date=८ मार्च २०१९}}</ref> | २५५{{refn|group="Nb"|स्थानान्तरणस्थानकानि एकवारादधिकं गण्यन्ते। २४ स्थानान्तरणस्थानकानि सन्ति। यदि स्थानान्तरणस्थानकानि एकवारमेव गण्यन्ते, परिणामः २२९ स्थानकानि भविष्यन्ति। अशोक पार्क् मेन-स्थानकं तथापि एकस्थानकत्वेन गण्यते, यत्र हरितरेखायाः २ विविधाः शाखाः पट्टिकाः/मञ्चाः साझां कुर्वन्ति। [[नोएडा मेट्रो]] [[रैपिडमेट्रो गुरुग्राम|गुरुग्राम मेट्रो]] इत्येतयोः स्टेशनयोः गणना न भवति। यदि नोएडा मेट्रो, गुरुग्राम मेट्रो इत्येतयोः स्टेशनयोः गणना भवति तर्हि, परिणामः २८५ स्थानकानि भविष्यन्ति।<ref name="DMlines"/>}} | {{convert|३४८.१२|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name=":0">{{Cite web|title=Delhi metro map|trans_title=देहली मेट्रो मानचित्रम्|url=http://www.delhimetrorail.com/Zoom_Map.aspx|deadurl=no|accessdate=१३ नवम्बर २०२१ |website=www.delhimetrorail.com}}</ref> | {{convert|६५.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|५७.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | [[देहली मेट्रोरेलनिगमः]] (DMRC) | २४ दिसम्बर २००२<ref name="DMopen">{{Cite news |title=Indian PM launches Delhi metro |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2602907.stm |newspaper=बीबीसी न्यूज़् |date=२४ दिसम्बर २००२ |accessdate=२२ अप्रिल २०१० |deadurl=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422001958/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2602907.stm |archive-date=२२ अप्रिल २०१२ }}</ref> | १८ सितम्बर २०२१ | १७९०<ref name="URTreport2">{{cite web|author=Ashish Chandrorkar|date=१९ फरवरी २०२१|title=A comprehensive report on India's metro rail systems|url=https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|publisher=स्वराज्यमग्|accessdate=2022-04-02|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831140650/https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|deadurl=yes}}</ref> |- | [[नम्मा मेट्रो]] | {{lang|kn|ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೊ}} | [[बेङ्गळूरु]] | [[कर्णाटकम्]] | २ || ५२<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Metro-Phase-I-Will-be-Ready-by-May-to-Miss-Deadline/2015/10/22/article3091913.ece|title=Metro Phase I Will be Ready by May, to Miss Deadline|work=द न्यू इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=२२ अक्टुबर २०१५|accessdate=2022-04-02|archive-date=2016-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160112104356/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Metro-Phase-I-Will-be-Ready-by-May-to-Miss-Deadline/2015/10/22/article3091913.ece|deadurl=yes}}</ref> | {{convert|५६.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/bengaluru-metro-cm-bommai-hardeep-puri-inaugurate-extended-stretch-on-purple-line-7476492/|title=Bengaluru Metro: CM Bommai, Hardeep Puri inaugurate extended stretch on Purple Line|publisher=इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=३० अगस्त २०२१}}</ref> | {{convert|११८.८४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | बेङ्गळूरु मेट्रोरेल निगमः लिमिटेड् (BMRCL) | २० अक्टूबर २०११<ref name="NMopen">{{cite news|title=South India's first underground Metro launch on April 29|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/South-Indias-first-underground-Metro-launch-on-April-29/articleshow/51971933.cms|accessdate=२६ अप्रिल २०१६|work=दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> | २९ अगस्त २०२१ | १७४.२२<ref name="NMAnnualRep">{{Cite web|url=https://english.bmrc.co.in/FileUploads/19802f_BondFiles.pdf|title=BMRCL Annual Report 2019-20|accessdate=2022-04-02|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115181354/https://english.bmrc.co.in/FileUploads/19802f_BondFiles.pdf|deadurl=yes}}</ref> |- | [[नागपुर मेट्रो]] | {{lang|mr|नागपूर मेट्रो}} | [[नागपुरम्]] | [[महाराष्ट्रम्]] | २ || २४ | {{convert|२६.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१५.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|४८.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | महामेट्रो | ८ मार्च २०१९<ref name="NGMopen">{{Cite web|url=https://twitter.com/ANI/status/1103633939569262592|title=Delhi: Prime Minister Narendra Modi flags-off Nagpur Metro via video conferencing.pic.twitter.com/0n6ohgcok3|last=एएनआई|date=७ मार्च २०१९|website=@ANI|language=आङ्ग्ल|accessdate=८ मार्च २०१९}}</ref> | २१ अगस्त २०२१ | ४<ref name="URTreport" /> |- | [[नोयडा मेट्रो]] | {{lang|hi|नोएडा मेट्रो}} | {{Hlist|[[नोयडा]]|[[महत्तरा नोयडा]]|}} | [[उत्तरप्रदेशः]] | १ || २१ | {{convert|२९.७०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | {{convert|८०.९५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | नोयडा मेट्रोरेलनिगमः (NMRC) | २५ जनवरी २०१९<ref>{{cite web |title=Aqua Line ready for launch, nod awaited from UP |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/aqua-line-ready-for-launch-nod-awaited-from-state/articleshow/67201102.cms |website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया |accessdate=२२ दिसम्बर २०१८}}</ref> | style="text-align:center" |– | ५<ref name="URTreport" /> |- | [[पुणे मेट्रो]] | {{lang|mr|पुणे मेट्रो}} | {{Hlist|[[पुणे]]|[[पिम्परी चिञ्चवाड]]|}} | [[महाराष्ट्रम्]] | २ || १० | {{convert|१२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|४२.५८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१३.८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | महामेट्रो | ६ मार्च २०२२<ref name="Pune_metro_inauguration">{{Cite web |author=साराङ्गः दस्तने|date=४ मार्च २०२२ |title=Pune: Metro for people on 2 routes after Sunday flag-off by PM Narendra Modi {{!}} Pune News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/pune-metro-for-people-on-2-routes-after-sunday-flag-off-by-pm-narendra-modi/articleshow/89980995.cms |accessdate=५ मार्च २०२२ |website=The Times of India |language=आङ्ग्ल}}</ref> | style="text-align:center" |– | style="text-align:center" |– |- | [[मुम्बई मेट्रो]] | {{lang|mr|मुम्बई मेट्रो}} | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | ३ || ३१<ref name="MMit">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/west/story/mumbai-metro-starts-public-route-price-196069-2014-06-08|title=Mumbai Metro Blue Line 1 starts for public|work=इण्डिया टूडे|date=८ जुन २०१४|accessdate=१९ अक्टुबर २०२०}}</ref> | {{convert|३०.६५|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="MMit" /> | {{convert|१५०.२५|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="MRG_Mumbai">{{cite web|url=https://themetrorailguy.com/mumbai-metro-information-map-updates/|title=Mumbai Metro – Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|trans_title=मुम्बई मेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|website=द मेट्रोरेल् गाय्}}</ref> | {{convert|१५७.६८|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="MRG_Mumbai"/> | मुम्बई मेट्रोवन् (MMO) | ८ जुन २०१४<ref name="MMit" /> | २ अप्रैल २०२२ | १२६<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-best-strike-pushes-daily-metro-ridership-over-5-lakh-for-first-time/articleshow/67533513.cms|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|title=BEST Strike Pushes daily metro ridership over 5 lakh for first time}}</ref> |- | [[गुरुग्राम द्रुतमेट्रो]] | {{lang|hi|रैपिड मेट्रो गुरुग्राम}} | [[गुरुग्राम]] | [[हरियाणा]] | १ || ११ | {{convert|११.७०|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="GGMht">{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/gurgaon-s-own-metro/story-Ejc1cQ2VGPks2rAmPMm0eM.html |title=Gurgaon's own Metro |trans_title=गुरुग्रामस्य स्वस्य मेट्रो|newspaper=हिन्दुस्तान् टाईम्स्|date=१५ जुलाई २००९}}</ref> | {{convert|१७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | देहली मेट्रोरेलनिगमः (DMRC) | १४ नवम्बर २०१३<ref name="GGMopen">{{cite web | url = http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/rapid-metrorail-gurgaon-opens.html | title = Rapid MetroRail Gurgaon opens | publisher =रेलवे गजेट् | date = १५ नवम्बर २०१३ | accessdate = २८ दिसम्बर २०१४ | archive-date = २६ अप्रिल २०१८ | archive-url = https://web.archive.org/web/20180426144645/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/rapid-metrorail-gurgaon-opens.html | deadurl=yes }}</ref> | ३१ मार्च २०१७ | १८<ref name="URTreport" /> |- | [[लखनौ मेट्रो]] | {{lang|hi|लखनऊ मेट्रो}} | [[लखनौ]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १ || २१ | {{convert|२२.८७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | {{convert|८५.००|km|mi|abbr=on|adj=on}} | उत्तरप्रदेशः मेट्रोरेल निगम (UPMRC) | ५ सितम्बर २०१७<ref name="LMopen">{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/lucknow-metro-rail-fastest-and-most-economical-project-in-india-115111600808_1.html|title=Lucknow Metro Rail fastest and most economical project in India|last=रावत|first=विरेन्द्र सिम्ह|date=१६ नवम्बर २०१५|newspaper=बिजनेस् स्टैण्डर्ड् |accessdate=१३ सितम्बर २०१७}}</ref> | ८ मार्च २०१९ | २२<ref name="URTreport" /> |- | [[हैदराबाद् मेट्रो]] | {{lang|te|హైదరాబాదు మెట్రో}} | {{Hlist|[[हैदराबाद्]]|[[सिकन्दराबाद्]]|}} | [[तेलङ्गाणा]] | ३ | ५७ | {{convert|६७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|२.९४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|११.२०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | हैदराबाद् मेट्रोरेललिमिटेड् (HMRL) | २९ नवम्बर २०१७<ref>{{Cite web |url=http://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/hyderabad-metro-rail-to-be-flagged-off-by-pm-modi-today-see-timings-fares-routes-and-features-4958126 |title=Hyderabad Metro rail flagged off today: See fares, timings, routes and other features |date=१८ नवम्बर २०१७ |website=द इण्डियन् एक्सप्रेस् |language=आङ्ग्ल |accessdate=१८ नवम्बर २०१७}}</ref> | ७ फेब्रुवरी २०२० | १७३<ref name="URTreport" /> |- ! योगः !! १५ !! ११ !! ३१ !! ५८५ ! ! {{convert|७३१.७५|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! {{convert|७४७.५२|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! {{convert|५६२.४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! १५ ! ! ! २६३४.७२ |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{legend|#BCFFC5|निर्माणाधीनम्}} {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|class = "wikitable sortable"style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता (निर्माणाधीन) ! लम्बता (योजनाकृतः) ! निर्माणम् आरब्धम् ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#BCFFC5;" |[[नवमुम्बई मेट्रो]] [[File:NaviMumbaiMetro-Logo.png|border|22x22px]] | [[नवमुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | ५ | २० | {{convert|२३.४०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|८३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०११ | २०२२<ref>{{cite web|url=https://www.metrorailnews.in/tremble-trial-of-navi-mumbai-metro-line-1-project-will-start-from-28th-august-2021/|title=Tremble trial of Navi Mumbai Metro Line 1 project will start from 28th August 2021|publisher=मेट्रोरेल न्युज्|date=२६ अगस्त २०२१}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[भोज मेट्रो]] | [[भोपाल]] | [[मध्यप्रदेशः]] | २ | २८ | {{convert|२७.८७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|७७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१८ | २०२३<ref>{{cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/article/bhopal-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|title=Bhopal metro project information, tenders, stations, routes and updates|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|date=२८ सितम्बर}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[इन्दौर मेट्रो]] | [[इन्दौर]] | [[मध्यप्रदेशः]] | ५ | ८९ | {{convert|३३.५३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|२४८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१८ | २०२३<ref>{{cite web|url=https://www.metrorailnews.in/indore-metro-rail-became-the-first-pillar-of-hope/|title=Indore Metro Rail became the first pillar of hope.|publisher=मेट्रोरेल न्युज्|date=३१ अगस्त २०२१}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[पटना मेट्रो]] | [[पटना]] | [[बिहार]] | २ | २६ | {{convert|३०.९१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | | २०२० | २०२४<ref>{{cite web|title=Patna Metro – Information, Route Map, Fares, Tenders & Updates |url=https://themetrorailguy.com/patna-metro-information-map-updates/|website=www.themetrorailguy.com|accessdate=२७ जुलाई २०२१}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[आग्रा मेट्रो]] | [[आग्रा]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २७ | {{convert|२९.६५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | | २०२० | २०२४<ref>{{cite web|url=https://themetrorailguy.com/agra-metro-information-map-updates/|title=Agra Metro – Information, Route Map, Fares, Tenders & Updates|publisher=दि मेट्रोरेल गाय}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[सुरत मेट्रो]] | [[सुरत]] | [[गुजरात]] | २ | २८ | {{convert|४०.३५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | | २०२१ | २०२४<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/pm-modi-launches-ahmedabad-and-surat-metro-rail-projects-everything-you-need-to-know-11610956526405.html|title=PM launches Ahmedabad and Surat Metro rail|date=१८ जनवरी २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |[[ठाणे मेट्रो]] [[File:PUNE METRO LOGO.png|border|23x23px]] | [[ठाणे]] | [[महाराष्ट्रम्]] | १ | २२ | | {{convert|२९|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/thane-corporation-gives-nod-to-proposal-for-internal-metro-7508691/s|title=Thane corporation gives nod to proposal for internal metro|publisher=इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=१५ सितम्बर २०२१}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | style="background:#FFFFBB" |[[मेरठ मेट्रो]] | [[मेरठ]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २४ | | {{convert|३५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://urbantransportnews.com/news/meerut-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|title=Meerut Metro project information, tenders, stations, routes and updates|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|date=१४ सितम्बर २०२०|accessdate=2022-04-22|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122454/https://urbantransportnews.com/news/meerut-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[गुवाहाटी मेट्रो]] | [[गुवाहाटी]] | [[असम]] | ४ | ५४ | | {{convert|६१.४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=http://themetrorailguy.com/2016/02/24/assam-cabinet-approves-rs-18020-cr-61-4-km-guwahati-metro/|title=Assam Cabinet Approves Rs 18,020 cr 61.4 km Guwahati Metro |publisher=दि मेट्रोरेल गाय|website=themetrorailguy.com|accessdate=२२ जुन २०१७}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[बरेली मेट्रो]] | [[बरेली]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | ६ | ८० | | {{convert|११७.३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|title=तोहफा:लखनऊ के बाद अब बरेली में दौड़ेगी मेट्रो, जाम से मिलेगी मुक्ति|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bareily/story-metro-train-will-run-in-bareilly-1507832.html|accessdate=९ जनवरी २०२२|website=हिन्दुस्तान्|language=हिन्दी}}</ref> |} ===परित्यक्ताः प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFBBBB|विवृतम्<!--Defunct-->}} {{Legend|#FF8B8B|स्रस्तः<!--Scrapped-->}} {| Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! लम्बता ! टिप्पणयः |- | style="background:#FFBBBB;"|आकाशलोकयानं मेट्रो | [[मडगाँव]] | [[गोवा]] | {{convert|१.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | सञ्चालनानन्तरं निष्क्रियः स्रस्तः च । [[कोङ्कणधूमशकटमार्गः|केआरसी]] इत्यनेन असुरक्षितम् इति गणितम् ।<ref name="GoaSkybus">{{Cite web|title = Its final! Konkan Railway Corporation to scrap skybus project - The Times of India|url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/Its-final-Konkan-Railway-Corporation-to-scrap-skybus-project/articleshow/23940892.cms|website = दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|accessdate = ३० मई २०१५}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |[[चण्डीगढ मेट्रो]] | [[चण्डीगढ राजधानीक्षेत्रम्]] | [[चण्डीगढ]] | {{convert|३७.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | वाणिज्यिकसाध्यतायाः कारणेन तिरस्कृतम् । <ref>{{cite web|title=After Hanging in For Years, Chandigarh Metro Rail Project Finally Scrapped Off & Here's Why - Chandigarh Metro|url=https://chandigarhmetro.com/after-years-chandigarh-metro-rail-project-scrapped-off-2017/|website=chandigarhmetro.com|accessdate=२६ नवम्बर २०१७|date=१३ नवम्बर २०१७}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |कटक मेट्रो | [[कटकम्|कटकं]] [[भुवनेश्वरम्|भुवनेश्वरं]] च | [[ओडिशा]] | – | असाध्यत्वेन तिरस्कृतम्। २०४० तमे वर्षे अनन्तरं विचारः भवतु।<ref>{{cite web|url =https://www.thehindu.com/news/national/other-states/metro-train-service-not-feasible-in-bhubaneswar-and-cuttack-till-2041-minister/article34197273.ece |title = Metro train service not feasible in Bhubaneswar and Cuttack till 2041: Minister | publisher = दि हिन्दू, ३० मार्च २०२१ | accessdate = २८ मई २०२१}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |पश्चिमधूमशकटमार्गः उन्नतसम्पथः | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | {{convert|६३.२७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | असाध्यत्वेन तिरस्कृतम् ।<ref>{{cite web |last1=Deshpande |first1=Umakant |title=Piyush Goyal scraps elevated corridor |url=http://www.asianage.com/metros/mumbai/201217/piyush-goyal-scraps-elevated-corridor.html |website=द एशियन् एज् |accessdate=१४ जनवरी २०१९ |date=२० दिसम्बर २०१७}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |[[लुधियाना मेट्रो]] | [[लुधियाना]] | [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]] | {{convert|२८.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | अस्वीकारः कृतः, तस्य स्थाने [[लुधियाना द्रुतपारगमनलोकयानप्रणाली|द्रुतपारगमनलोकयानप्रणाली]] स्थापिता ।<ref>{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/city/ludhiana/brts-runs-over-metro-dreams/articleshow/29491957.cms|title=BRTS runs over Ludhiana metro dreams|publisher=दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=२८ जनवरी २०१४2}}</ref> |} ==उपनगरीयधूमशकटयानम्== [[File:AC-EMU-Mumbai.jpg|thumb|190x190px|[[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः|मुम्बई उपनगरीयधूमशकटयानस्य]] एकः ईएमयू, भारते प्राचीनतमं उपनगरीयधूमशकटयानमार्गजालं १८५३ तमे वर्षे निर्मितम् ।]] [[File:MRTS near IT corridor.JPG|thumb|190x190px|[[चेन्नै व्यापकद्रुतपारगमनप्रणाली|चेन्नै एमआरटीएस]] इत्यस्य एकः उन्नतः खण्डः ।]] अनेकानां प्रमुखानां भारतीयनगरानां सार्वजनिकपरिवहनव्यवस्थायाम् [[उपनगरीयधूमशकटयानः|उपनगरीयधूमशकटयानस्य]] प्रमुखा भूमिका अस्ति । एताः सेवाः [[भारतीय धूमशकटमार्गः|भारतीयधूमशकटमार्ग]]द्वारा सञ्चालिताः सन्ति । उपनगरीयधूमशकटयानः केन्द्रीयव्यापारमण्डलस्य उपनगरयोः च मध्ये एकः लोहपथयानसेवा अस्ति । लोहपथयानानि उपनगरीयधूमशकटयानानि अथवा उपनगरीयरेलयानानि इति कथ्यन्ते । एतानि लोहपथयानानि "स्थानीययानानि" ({{lang|en|local trains}}, लोकल् ट्रेन्स्) अथवा "स्थानीयाः" ({{lang|en|locals}}, लोकल्स्) इति अपि निर्दिश्यन्ते । १८५३ तमे वर्षे कार्याणि आरब्धानि भारते प्रथमा उपनगरीयधूमशकटव्यवस्था [[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] अस्ति । [[कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गः|कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गस्य]] सम्पूर्णे देशे सर्वाधिकं जालम् अस्ति । [[चेन्नै उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] १९३१ तमे वर्षे स्वस्य कार्याणि आरब्धवती । यात्रिकयानयानस्य सञ्चालनं कुर्वन्ति उपनगरीयधूमशकटयानानि सर्वाणि विद्युत्बहुएककानि ({{lang|en|Electric Multiple Units, EMUs}}) सन्ति । तेषां प्रायेण नव वा द्वादश वा कक्ष्याः भवन्ति, कदाचित् १५ कक्ष्याः अपि व्यस्तघण्टायातायातस्य संचालनार्थम् । ईएमयू-रेलयानस्य एककं एकं शक्तियानं द्वौ सामान्यकक्षौ युक्तं च भवति । एवं नव प्रशिक्षकः ईएमयू त्रिभिः एककैः कृते निर्मितः अस्ति, प्रत्येकम् अन्ते एकं शक्तियानं भवति, मध्ये एकम् अपि भवति । उपनगरीयरेलयानेषु विद्यमानाः यानानि २५ kV AC भवन्ति ।<ref>{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-elec.html#volt|title=[IRFCA&#93; Indian Railways FAQ: Electric Traction&nbsp;— I|website=[IRFCA] The Indian Railways Fan Club|accessdate=१४ सितम्बर २०१७}}</ref> भारतीय उपनगरीयधूमशकटमार्गेषु सवारी १९७०-७१ मध्ये १२ लक्षतः (1.2 मिलियन्) २०१२–१३ मध्ये ४४ लक्षं (4.4 मिलियन्) यावत् वर्धिता अस्ति । मुम्बई, कोलकाता, चेन्नै इत्यादीनाम् उपनगरीयधूमशकटमार्गाः ७.१% अधिकं भारतीयरेलमार्गाः २०८१९.३-किमी जालं न धारयन्ति परन्तु सर्वेषां रेलयात्रिकाणां ५३.२% भागं भवन्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.newslaundry.com/2015/09/07/why-indias-metro-and-suburban-railways-should-merge|title=Why India's Metro and suburban railways should merge|last=चतुर्वेदी|first=सुमित|date=७ सितम्बर २०१५|website=न्यूज़लॉण्ड्री|accessdate=१४ सितम्बर २०१७}}</ref> भारतस्य केषुचित् नगरेषु [[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनव्यवस्थानाम्]] उद्घाटनेन उपनगरीयधूमशकटप्रणाल्याः उपयोगे न्यूनता अभवत् ।<ref>{{cite news |last= वर्मा|first= विष्णु|date= ११ मार्च २०१६|title= Ring Railway left behind as Delhi swells beyond boundaries|trans_title=देहलीः सीमातः परं प्रफुल्लिता भवति इति कारणेन वृत्तरेलमार्गः त्यक्तवान्|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/ring-railway-in-an-ever-expanding-delhi-a-ghost-railway-service-lingers/ |work= दि इण्डियन् एक्सप्रेस्|location= नवदेहली|accessdate=४ दिसम्बर २०२१}}</ref> {| Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय नाम ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् ! वार्षिक वाहकत्वम् (बिलियने) |- | [[कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|bn|কলকাতা উপনগরীয রেল}} | {{Hlist|[[कोलकाता महानगरीयक्षेत्रम्]]|[[पूर्वबर्धमानमण्डलम्|पूर्वबर्धमान्]]|[[पूर्वमेदिनीपुरमण्डलम्|पूर्वमेदिनीपुरम्]]|[[पश्चिममेदिनीपुर-मण्डलम्|पश्चिममेदिनीपुरम्]]}} | [[पश्चिमवङ्ग]] | २४ | ४५८ | {{convert|१५०१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १५ अगस्त १८५४<ref name="KOLSubPDF">{{Cite web|last=Railway|first=Eastern|date=३१ मार्च २०२०|title=ERSY 2020 FINAL|url=https://er.indianrailways.gov.in/uploads/files/1595316371921-ERSY%202020%20FINAL-rotated.pdf}}</ref> | १.२ |- | [[चेन्नै उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|ta|சென்னை புறநகர் இருப்புவழி}} | {{Hlist|[[चेन्नै]]|[[ताम्बरम्]]|[[आवदी]]|[[तिरुवळ्ळूरु]]|[[चेङ्गल्पट्टु]]|[[पोन्नेरी]]|[[गुम्मिडिपूण्डी]]|[[काञ्चिपुरम्]]|[[अरक्कोणम्]]|[[तिरुत्तणी]]|[[सूलूर्पेटै]]}} | [[तमिळ्नाडु]], [[आन्ध्रप्रदेशः]] | ८ | ३००+ |{{convert|११७४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १९३१<ref name="Hindu_83YearsOfService">{{cite news|last=Menon|first=Nitya|title=83 years of electric suburban rail|newspaper=The Hindu|location=Chennai|date=१८ अप्रिल २०१४ |url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/83-years-of-electric-suburban-rail/article5923173.ece| accessdate=१८ अप्रिल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418091548/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/83-years-of-electric-suburban-rail/article5923173.ece|archive-date=१८ अप्रिल २०१४|deadurl=no}}</ref> | २.५ |- | [[चेन्नै व्यापकद्रुतपारगमनप्रणाली]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|ta|சென்னை பறக்கும் தொடருந்துத் திட்டம்}} | [[चेन्नै]] | [[तमिळ्नाडु]] | २ | १८ | {{convert|१९.३४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १ नवम्बर १९९५<ref name="MRTScmda">{{cite web|title=Development of MRTS in Chennai|url=http://www.cmdachennai.gov.in/mrts_phase1.html|work=CMDA|accessdate=2022-04-23|archive-date=2023-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712090557/https://www.cmdachennai.gov.in/mrts_phase1.html|deadurl=yes}}</ref> | ०.१ |- | [[देहली उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|hi|दिल्ली उपनगरीय रेल}} | [[राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्]] | [[देहली]], [[उत्तरप्रदेशः]], [[हरियाणा]] | १ | ४६ | {{convert|८५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १ अक्टुबर १९७५<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/decongesting-delhi-mega-plan-to-link-capital-s-ring-rail-metro-network/story-Lf0h4yaFYj1jOUQtERYDgI.html|title=Delhi's mega plan to link capital ring rail metro network|trans_title=राजधानी वृतरेल-मेट्रोसञ्जालं सम्बद्धं कर्तुं दिल्लीनगरस्य महायोजना|publisher=हिन्दुस्तान् टाईम्स्}}</ref> | – |- | [[पुणे उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|mr|पुणे उपनगरीय रेल्वे}} | {{Hlist|[[पुणे]]|[[तलेगाँव]]|[[पिम्परी-चिन्चवाड]]|[[लोणावळा]]}} | [[महाराष्ट्रम्]] | २ | १७ | {{convert|६३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ११ मार्च १८७८<ref>{{cite web|last=उम्ब्रजकर|first=मनीष|title=Pune-Lonavla EMU train service completes 35 years|work=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-Lonavla-EMU-train-service-completes-35-years/articleshow/18919932.cms|date=१२ मार्च २०१३|accessdate=२३ सितम्बर २०१४}}</ref> | ०.३ |- | [[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|mr|मुम्बई उपनगरीय रेल्वे}} | {{Hlist|[[मुम्बई]]|[[ठाणे]]|[[नवीमुम्बई]]|[[कल्याण, महाराष्ट्रम्|कल्याण]]}} | [[महाराष्ट्रम्]] | ७ | १५० | {{convert|४२७.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १६ अप्रिल १८५३<ref name="CTmumSubHis">{{cite web|url=https://theculturetrip.com/asia/india/articles/the-history-of-mumbais-local-trains-in-1-minute/|title=The History Of Mumbai’s Local Trains In 1 Minute|trans_title=मुम्बई स्थानीयरेलयानानाम् इतिहासः एकस्मिन् निमेषे|publisher=दि कल्चर् टिप्|date=१३ सितम्बर २०१६}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | २.२ |- | [[हैदराबाद् बहुविधापरिवहनप्रणाली]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|te|హైదరాబాదు బహుళ పద్దతి పరివహన వ్యవస్థ}} | {{Hlist|[[हैदराबाद्]]|[[सिकन्दराबाद्]]|[[फलकनुमा]]|[[लिङ्गम्पल्ली धूमशकटयानस्थानकः|लिङ्गम्पल्ली]]}} | [[तेलङ्गाणा]] | ३ | २८ | {{convert|५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ९ अगस्त २००३<ref name="AdvaniHydMMTS">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Advani-flags-off-Hyderabad-MMTS/articleshow/122771.cms|title=Advani flags off Hyderabad MMTS|last=९ अगस्त २००३|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|language=आङ्ग्ल|accessdate=२९ फरवरी २०२०}}</ref> | ०.८ |- ! योगः ! ! ७ ! ८ ! ४७ ! १०१७ ! {{convert|३३१९.८४|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! ! ५.५ |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{legend|#BCFFC5|निर्माणाधीनम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|class = "wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशम् ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#BCFFC5;" |[[बेङ्गळूरु उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] | [[बेङ्गळूरु]] | [[कर्णाटकम्]] | ४ | निर्णीयम्<!--TBD--> | {{convert|१४८.१७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२६<ref>{{Cite web|title=Union Railway Minister reviews the progress of Bengaluru Suburban Rail Project|url=https://urbantransportnews.com/news/union-railway-minister-reviews-the-progress-of-bangaluru-suburban-rail-project|accessdate=१५ जनवरी २०२१|website=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122454/https://urbantransportnews.com/news/union-railway-minister-reviews-the-progress-of-bangaluru-suburban-rail-project|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|date=१२ जनवरी २०२१|title=Bangalore Suburban Railway to be safe, eco-friendly & comfortable! Project to be completed by 2026; details|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/bangalore-suburban-railway-to-be-safe-eco-friendly-details/2169453/|accessdate=१३ जनवरी २०२१|website=द फाईनेन्सियल् एक्सप्रेस्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[अहमदाबाद् उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[अहमदाबाद्]] | [[गुजरात]] | २ | ४१ | {{convert|५२.९६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम्<ref name="AHMsuburb">{{Cite news|url=http://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/others//articleshow/51144965.cms|title=Rail min breathes life into old suburban train project|last=अहस्थी|first=योगेश|date=२६ फरवरी २०१६|work=अहमदाबाद् मिरर्|accessdate=२७ सितम्बर २०१७}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[नागपुर विस्तृतलोहपथमेट्रो]] [[File:PUNE METRO LOGO.png|border|23x23px]] | [[नागपुरम्]] | [[महाराष्ट्रम्]] | ४<ref name="urbantransportnews.com">{{Cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/nagpur-broad-gauge-metro-project-information-tenders-routes-updates/|title=Nagpur Broad Gauge Metro: Project information, tenders, routes & updates|website=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|language=आङ्ग्ल|accessdate=१४ फरवरी २०२०|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217123414/https://www.urbantransportnews.com/nagpur-broad-gauge-metro-project-information-tenders-routes-updates/|deadurl=yes}}</ref> | निर्णीयम् | {{convert|२६८.६३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम्<ref name="Shah">{{Cite web|url=https://www.metrorailnews.in/railway-board-approves-dpr-of-rs-418-cr-nagpur-broad-gauge-metro/|title=Railway Board Approves DPR of Rs 418 cr Nagpur Broad Gauge Metro|last=शाह|first=नरेन्द्र|date=2019-11-30|website=Metro Rail News|language=en-US|accessdate=६ फरवरी २०२०}}</ref><ref name="Team">{{Cite web|last=Team|first=T. L. N.|title=Maharashtra Government Clears Broad Gauge Metro Project|url=https://thelivenagpur.com/2020/10/14/55379/|accessdate=१५ अक्टुबर् २०२०|website=The Live Nagpur|language=en-US}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[कोयम्बत्तूरु उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[कोयम्बत्तूरु]] | [[तमिळ्नाडु]] | ५ | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{cite news|title=coimbatore circular railway|newspaper=दि हिन्दु|date=२५ दिसम्बर २०१५|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/unique-circular-train-system-for-coimbatore-proposed/article8023760.ece}}</ref> |} ==क्षेत्रीयधूमशकटयानम्== भारतदेशे [[क्षेत्रीयधूमशकटयानम्|द्रुतपारगमनप्रणाली]] इति यात्रीधूमशकटसेवाः [[नगरीयक्षेत्रम्|नगरीयक्षेत्राणां]] सीमातः परं कार्यं कुर्वन्ति, तथैव बहिः उपनगरीयमेखलाया: बाह्यपरिधिभागे समानाकारनगराणि वा महानगराणि परितः नगराणि च सञ्योजयन्ति । निम्नलिखितसूचिकायां [[भारतीय धूमशकटमार्गः|भारतीयधूमशकटमार्ग]]द्वारा प्रदत्ताः यात्रीलोहयानसेवाः अपवर्जिताः सन्ति । {| Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! सेवा ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् |- | बाराबङ्की–लखनौ उपनगरीयधूमशकटमार्गः [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १० | {{convert|३७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ३० जुन २०१३<ref>{{cite web | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-30/kanpur/40285831_1_kanpur-central-railway-station-barabanki-ncr-authorities | archive-url=https://archive.today/20130701081957/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-30/kanpur/40285831_1_kanpur-central-railway-station-barabanki-ncr-authorities | deadurl=yes | archive-date=१ जुलाई २०१३ | title=Kanpur gets Memu train to Barabanki |trans_title=कानपुरं बाराबङ्कीं प्रति मेमु रेलयानं प्राप्नोति | date=३० जुन २०१३ | work=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया | accessdate=१ जुलाई २०१३}}</ref> |- | लखनौ–कानपुर उपनगरीयधूमशकटमार्गः [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १६ |{{convert|७२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १८६७ |- | पेडणें–कारवार उपनगरीयधूमशकटमार्गः [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[गोवा]] [[कर्णाटकम्|कर्णाटकं]] च | १२ |{{convert|११७.२०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१५<ref name="PernenMargaoSub">{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/Pernem-Margao-local-train-on-track/articleshow/47776466.cms|title=Pernem-Margao local train on track &#124; Goa News|trans_title= पेडणें-मडगाँव स्थानीयलोहयानम् आरब्धम्&#124; गोवासमाचारः|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=२३ जुन २०१५|accessdate=२१ दिसम्बर २०२०}}</ref> |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{legend|#BCFFC5|निर्माणाधीनम्}} {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|class = "wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! स्थानकानि ! लम्बता ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#BCFFC5;" |[[देहली–मेरठ क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली]] | [[देहली]] [[उत्तरप्रदेशः]] च | २२ | {{convert|८२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२३<ref>{{Cite web|title=NCRTC sets deadline to open first stretch of Delhi-Meerut RRTS Corridor by 2023|trans_title=एनसीआरटीसी २०२३ तमे वर्षे देहली–मेरठ क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणालीसम्पथस्य प्रथमं खण्डम् उद्घाटयितुं समयसीमा निर्धारयति|url=https://urbantransportnews.com/news/ncrtc-sets-deadline-to-open-first-stretch-of-delhi-meerut-rrts-corridor-by-2023|accessdate=२२ सितम्बर २०२१|website=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122503/https://urbantransportnews.com/news/ncrtc-sets-deadline-to-open-first-stretch-of-delhi-meerut-rrts-corridor-by-2023|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;"|[[देहली–अलवर क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली]] | [[देहली]], [[हरियाणा]], [[राजस्थानम्|राजस्थानं]] च | २२ | {{convert|१६४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२५<ref name="AlwarRRTSppt">{{Cite report|title=Stateholders' Workshop for Delhi-Gurgaon-Rewar-Alwar RRTS Corridor|trans_title=देहली-गुरुग्राम-रेवाड-अलवर आरआरटीएस गलियारायै राज्यधारकाणां कार्यशाला |url=http://ncrtc.in/wp-content/uploads/2017/04/Presentation_for%20Stakeholder%20Workshop_final%20ppt.pdf|accessdate=२० सितम्बर २०१७|archive-url=https://archive.today/20170920082500/http://ncrtc.in/wp-content/uploads/2017/04/Presentation_for%20Stakeholder%20Workshop_final%20ppt.pdf|archive-date=२० सितम्बर २०१७|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6;"|[[देहली–सोनीपत–पानीपत क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली]] | [[देहली]] [[हरियाणा]] च | १५ | {{convert|१०३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२८<ref>{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Politics/RjhDhrAplQVCTQteLqikoM/NHAI-approves-Delhi-RRTS-projects-worth-Rs53500-crore.html|title=NHAI approves Delhi RRTS projects worth Rs53,500 crore|trans_title=भारतीयराष्ट्रियराजमार्गप्राधिकरणः ५३,५०० कोटिः रूप्यकाणां देहलीक्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली परियोजनानाम् अनुमोदयति|date=१९ जुलाई २०१७|work=मिण्ट्|accessdate=६ अक्टुबर् २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920092955/http://www.livemint.com/Politics/RjhDhrAplQVCTQteLqikoM/NHAI-approves-Delhi-RRTS-projects-worth-Rs53500-crore.html|archive-date=२० सितम्बर २०१७|deadurl=no}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]–[[रोहतक]] आरआरटीएस | [[देहली]] [[हरियाणा]] च | निर्णीयम् | {{convert|७०|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1">{{Cite web|title=Delhi-NCR RRTS - Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|trans_title= आरआरटीएस - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च |url=https://themetrorailguy.com/delhi-ncr-regional-rapid-transit-system-information-map-updates/|accessdate=२० दिसम्बर २०२१|website=दि मेट्रोरेल् गाय्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]–[[पलवल]] आरआरटीएस | [[देहली]] [[हरियाणा]] च | निर्णीयम् | {{convert|६०|km|sortable=on|abbr=on}} |२०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]-[[बडौत]] आरआरटीएस |[[देहली]] [[उत्तरप्रदेशः]] च | निर्णीयम् | {{convert|५४|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]–[[खुर्जा]] आरआरटीएस | [[उत्तरप्रदेशः]] | निर्णीयम् | {{convert|८३|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]–[[हापुर]] आरआरटीएस | [[उत्तरप्रदेशः]] | निर्णीयम् | {{convert|५७|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]–[[जेवर]] आरआरटीएस | [[देहली]] [[उत्तरप्रदेशः]] च | निर्णीयम् | {{convert|६७|km|sortable=on|abbr=on}} | निर्णीयम् |- | style="background:#FFFFBB;"|[[हैदराबाद्]]–[[वरङ्गल-नगरम्|वाराङ्गल]] आरआरटीएस | [[तेलङ्गाणा]] | निर्णीयम् | <!--{{convert|निर्णीयम्|km|sortable=on|abbr=on}}--> निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref name="Hyderabad RRTS New Indian Express">{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2022/feb/18/telanganato-take-up-regional-rapid-transit-system-2420902.html|title=Telangana to take up Regional Rapid Transit System|trans_title=तेलङ्गाणा क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणालीं स्वीकुर्यात्|publisher=दि न्यू इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=१८ फरवरी २०२२}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[हैदराबाद्]]–[[विजयवाडा]] आरआरटीएस | [[तेलङ्गाणा]] [[आन्ध्रप्रदेशः]] च | निर्णीयम् | <!--{{convert|निर्णीयम्|km|sortable=on|abbr=on}}--> निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref name="Hyderabad RRTS New Indian Express"/> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[विजयवाडा]]–[[अमरावती, आन्ध्रप्रदेशः|अमरावती]]–[[गुण्टूरु-नगरम्|गुणटूरु]]–[[तेनाली]] अर्द्धोच्चवेगा वृत्ताधूमशकटमार्गः | [[आन्ध्रप्रदेशः]] | निर्णीयम् | <!--{{convert|निर्णीयम्|km|sortable=on|abbr=on}}--> निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref name="Vishakapatnam_March2022">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/metro-rail-projects-in-vijayawada-and-vizag-make-little-headway/article65219869.ece|title=Metro rail projects in Vijayawada and Vizag make little headway|trans_title=मेट्रोरेलपरियोजनाः विजयवाडानगरे विशाखपट्टननगरे च अल्पं प्रगतिं कुर्वन्ति|publisher=दि हिन्दू|date=१३ मार्च २०२२}}</ref> |} ==एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल)== [[File:Mumbai Monorail train.jpg|thumb|210x210px|[[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानम्]] एव भारतदेशे एकमात्रं परिचालनीयम् एकपटलधूमशकटव्यवस्था ।]] २ फरवरी २०१४ दिनाङ्के उद्घाटितं [[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानम्]] द्रुतगतिना पारगमनार्थं प्रयुक्ता स्वतन्त्रभारते प्रथमा परिचालनात्मका एकपटलधूमशकटप्रणाली (अथवा मोनोरेलप्रणाली) अस्ति ।<ref name="times">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-29/mumbai/27981519_1_mumbai-monorail-jacob-circle-mmrda-joint-commissioner|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811120003/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-29/mumbai/27981519_1_mumbai-monorail-jacob-circle-mmrda-joint-commissioner|deadurl=yes|archive-date=११ अगस्त २०११|title=Mumbai monorail to run in two years|date=२९ सितम्बर २००७|work=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|accessdate=१४ सितम्बर २०१७}}</ref> अन्येषु बह्वीषु भारतीयनगरेषु मेट्रोयानस्य सहायकव्यवस्थारूपेण एकपटलरेलपरियोजनानां योजना कृता आसीत्, परन्तु मुम्बई एकपटलरेलस्य बहुभिः मुद्दाभिः सह असफलतायाः अनन्तरम् अन्ये नगराणि योजनां पुनर्विचारयन्ति, लघुधूमशकटपारगमनप्रणाली इत्यादिभिः बहुकुशलैः, सिद्धैः च परिवहनविधिं सह अग्रे गन्तुं शक्नुवन्ति च ।<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/urban/failure-of-mumbais-monorail-holds-lessons-for-urban-planners-everywhere|title=Failure of Mumbai's Monorail Holds Lessons for Urban Planners Everywhere|publisher=द वायर्|date=१० जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/mono-rail/amp_articleshow/85527974.cms|title=Mumbai: Despite govt taking over operations, Monorail continues to be plagued with problems|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=२२ अगस्त २०२१}}</ref> {|Class="wikitable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय नाम ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् ! वार्षिक वाहकत्वम् (मिलियने) |- | [[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानः]] [[File:Monorail seal.jpg|border|22x22px]] | {{lang|mr|मुम्बई मोनोरेल}} | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | १ | १७ | {{convert|१९.५३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २ फरवरी २०१४<ref name="auto">{{cite news|url=http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/First-mono-runs-crowded-like-the-good-old-local/articleshow/29729191.cms |title=First mono runs crowded like the good old local |newspaper=मुम्बई मिरर् |date=१ फरवरी २०१४ |accessdate=२ फरवरी २०१४}}</ref> | १.२ |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितः}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! टिप्पणयः |- | style="background:#B0E0E6" |अहमदाबाद्-ढोलेरा वि॰नि॰क्षे॰ एकपटलधूमशकटयानम् | {{Hlist|[[ढोलेरा]]|[[अहमदाबाद्]]|}} | [[गुजरात]] | १ | ७ | {{convert|४०.३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२१ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासे स्वीकृतम् । निर्माणस्य आरम्भस्य त्रयः चत्वारि वा वर्षाणि यावत् उद्घाटयितुं निश्चितम् ।<ref>{{Cite web|title=Ahmedabad-Dholera SIR monorail gets green signal - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/ahmedabad-dholera-sir-monorail-gets-green-signal/articleshow/80126746.cms|accessdate=१० जनवरी २०२१|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|language=आङ्ग्ल}}</ref><ref>{{cite news|date=21 January 2021|title=Ahmedabad Dholera Mono Rail project approved for connectivity at Dholera Airport: PM Modi|publisher=ढोलेरा प्राईम्|url=https://www.dholeraprime.com/ahmedabad-dholera-mono-rail-project-approved-for-connectivity-at-dholera-airport-pm-modi/|accessdate=२९ जुन २०२१|archive-date=12 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122504/https://www.dholeraprime.com/ahmedabad-dholera-mono-rail-project-approved-for-connectivity-at-dholera-airport-pm-modi/|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |वरङ्गल एकपटलधूमशकटयानम् | [[वरङ्गल-नगरम्|वाराङ्गल]] | [[तेलङ्गाणा]] | १ | निर्णीयम् | {{convert|१५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | प्रस्तावितम् ।<ref>{{cite news |title=Metro rail, airport to Warangal: KTR|url=https://www.thehansindia.com/telangana/metro-rail-airport-to-warangal-ktr-611357|publisher=द हन्स् इण्डिया |date=१२ मार्च २०२०}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |ऐजोल एकपटलधूमशकटयानम् | [[ऐजोल]] | [[मिज़ोरम]] | १ | निर्णीयम् | {{convert|५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१२ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।<ref>{{cite web|url=http://www.northeasttoday.in/our-states/mizoram/considerable-headway-in-mizoram-monorail-project/ |title=Considerable Headway in Mizoram Monorail Project &#124; Northeast Today |publisher=Northeasttoday.in |date=१० फरवरी २०१२ |accessdate=२४ दिसम्बर २०१२ |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212121634/http://www.northeasttoday.in/our-states/mizoram/considerable-headway-in-mizoram-monorail-project/ |archive-date=१२ फरवरी २०१२ }}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |तिरुचिरापळ्ळि एकपटलधूमशकटयानम् | [[तिरुचिरापळ्ळि]] | [[तमिळ्नाडु]] | ३ | २७ | निर्णीयम् | २०१४ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।<ref name="auto1">{{cite news |title=Stalin accuses AIADMK of copying DMK’s manifesto |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/tamil-nadu/stalin-accuses-aiadmk-of-copying-dmks-manifesto/articleshow/81574576.cms |accessdate=३ जुलाई २०२१ |publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया |date=१८ मार्च २०२१}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |मधुरै एकपटलधूमशकटयानम् | [[मधुरै]] | [[तमिळ्नाडु]] | १ | निर्णीयम् | निर्णीयम् | २०१४ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।<ref name="auto1" /> |} ===परित्यक्ताः प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFBBBB|अन्यैः प्रणालीभिः सह प्रतिस्थापितम्}} {{Legend|#FF8B8B|स्रस्तः}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! लम्बता ! टिप्पणयः |- | style="background:#FFBBBB;" |चेन्नै एकपटलधूमशकटयानम् | [[चेन्नै]] | [[तमिळ्नाडु]] | {{convert|५७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | [[चेन्नै मेट्रो|मेट्रो]] इत्यनेन सह प्रतिस्थापितम् ।<ref>{{cite web|date=१७ फरवरी २०१९|title=Metro to link route planned under monorail network|url=https://m.timesofindia.com/city/chennai/metro-to-link-route-planned-under-monorail-network/amp_articleshow/68029453.cms|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> |- | style="background:#FFBBBB;" |कोयम्बत्तूरु एकपटलधूमशकटयानम् | [[कोयम्बत्तूरु]] | [[तमिळ्नाडु]] | {{convert|४४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | [[कोयम्बत्तूरु मेट्रो|मेट्रो]] परियोजनया प्रतिस्थापितम् ।<ref>{{Cite web|title=Coimbatore Metro – Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|url=https://themetrorailguy.com/coimbatore-metro-information-route-maps-fares-tenders-updates/|accessdate=२ जनवरी २०२२|website=द मेट्रोरेल् गाय् |language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FFBBBB;" |कोलकाता एकपटलधूमशकटयानम् | [[कोलकाता]] | [[पश्चिमवङ्ग]] | {{convert|१७७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | नवनगरमार्गः [[रज्जुमार्गः]] परियोजनायां परिवर्तितः ।<ref>{{Cite web|date=७ फरवरी २०२०|title=Soon, ropeway services to connect areas in New Town|url=http://www.millenniumpost.in/kolkata/soon-ropeway-services-to-connect-areas-in-new-town-399479|accessdate=५ मई २०२०|website=millenniumpost.in|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |कानपुर एकपटलधूमशकटयानम् | [[कानपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | {{convert|६३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१० तः अनश्रुतम्, अधिकांशतः सम्भवतः स्क्रैप् भवति यतः [[कानपुर मेट्रो|मेट्रो]] निर्माणं आरब्धम् ।<ref>{{cite news|author=मेघा सुरी, टीएनएन, २१ फरवरी २००८, ०७:५६ सन्ध्याकालः भा.मा.स.|date=२१ फरवरी २००८|title=Monorail to hit Kanpur streets by 2010 - Kanpur - City - The Times of India|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Monorail_to_hit_Kanpur_streets_by_2010/rssarticleshow/2802311.cms|accessdate=११ अगस्त २०१०}}</ref> |} ==लघुधूमशकटयानम्== [[लघुधूमशकटयानम्|लघुधूमशकटपारगमनम्]] (LRT) अथवा भारते लोकप्रियतया ''मेट्रोलाइट्'' ({{lang|en|Metrolite}}) इति नाम्ना प्रसिद्धम्, नगरीयधूमशकटपारगमनस्य एकः प्रकारः अस्ति यस्य विशेषता अस्ति द्रुतपारगमन-विद्युद्रथप्रणाल्योः संयोजनम् । इदं प्रायः विद्युद्रथयानानाम् अपेक्षया अधिक-क्षमतया कार्यं करोति, प्रायः द्रुतपारगमन-सदृशे अनन्य-मार्ग-अधिकार-प्रणाल्यां च । भारतस्य अनेकाः स्तर-२ नगराः एतत् विकल्पितवन्तः यतः इदं न्यूनमूल्यः कुशलः च नगरीयपारगमनस्य मार्गः अस्ति यः न्यूननियोगयाः सेवां करोति । अस्मिन् सूचौ ''ट्रॉलीबस्'' ({{lang|en|Trolleybus}}) अथवा ''मेट्रो नियो'' ({{lang|en|Metro Neo}}) प्रणाल्याः बहिष्कारः अस्ति ये पटलस्य उपयोगं न कुर्वन्ति । <br /> {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! प्रकारः ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#B0E0E6" |जम्मू मेट्रो | [[जम्मू]] | [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] | २ | ४० | {{convert|४३.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref>{{Cite web|url=https://themetrorailguy.com/jammu-metro-information-route-maps-fares-tenders-updates/|title=Jammu Metro – Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|trans_title=जम्मू मेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|publisher=द मेट्रोरेल् गाय्}}</ref> | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | २०२४<ref>{{Cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/news/rites-submits-final-dpr-of-rs-10559-crore-jammu-and-srinagar-metro-projects|title=RITES submits final DPR of ₹10,559 crores for Jammu and Srinagar Metro.|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज्|date=१२ जून २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |श्रीनगर मेट्रो | [[श्रीनगरम्]] | [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] | २ | २४ | {{convert|२५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | २०२४<ref>{{Cite web|url=https://www.greaterkashmir.com/todays-paper/front-page/metro-rail-project-to-get-union-cabinet-clearance-soon|title=Metro rail project to get union cabinet clearance soon|publisher=ग्रेटर् कश्मीर्|date=२९ अगस्त २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |गोरखपुर मेट्रो | [[गोरखपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २७ | {{convert|२७.४१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | २०२४<ref>{{Cite web|url=https://m.jagran.com/lite/uttar-pradesh/lucknow-city-up-cabinet-decision-gorakhpur-metro-rail-dpr-gets-green-signal-from-uttar-pradesh-cabinet-4672-crores-will-be-spent-20858589.html|date=१० मार्च २०२०|title=Gorakhpur metro rail gets green signal from up cabinet,4672 crores will be spent|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=१० मार्च २०२१|archive-date=2021-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906110915/https://m.jagran.com/lite/uttar-pradesh/lucknow-city-up-cabinet-decision-gorakhpur-metro-rail-dpr-gets-green-signal-from-uttar-pradesh-cabinet-4672-crores-will-be-spent-20858589.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/city/lucknow/up-gorakhpur-metro-on-fast-track-gets-pib-nod-to-be-ready-by-2024/amp_articleshow/88040780.cms|title=UP: Gorakhpur Metro on fast track, gets PIB nod, to be ready by 2024|date=२ दिसम्बर २०२१|publisher=टाइम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |देहली लघुमेट्रो | [[देहली]] | [[देहली]] | २ | ३७ | {{convert|४०.८८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम्<ref>{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/city/delhi/metrolite-runs-into-rough-weather-before-ride-starts/amp_articleshow/87516625.cms|title=Delhi: Metrolite runs into rough weather before ride starts|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया of India|date=४ नवम्बर २०२१}}</ref> | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|title=Delhi Metrolite - Info, Route Map, Fares, Tenders & Updates|trans_title=देहली लघुमेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|url=https://themetrorailguy.com/delhi-metrolite-information-route-map-fares-timing-tenders-status-updates/|accessdate=६ अक्टुबर् २०२१|website=द मेट्रोरेल् गाय्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |तिरुवनन्तपुर मेट्रो | [[तिरुवनन्तपुरम्]] | [[केरळम्]] | १ | १९ | {{convert|२१.८२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|url=https://urbantransportnews.com/news/kerala-govt-approves-kozhikode-and-thiruvananthapuram-light-metro-rail-projects|title=Kerala government approves Kozhikode and Thiruvananthapuram Light Metro rail projects.|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=२ फरवरी २०२१|accessdate=2022-08-02|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122503/https://urbantransportnews.com/news/kerala-govt-approves-kozhikode-and-thiruvananthapuram-light-metro-rail-projects|deadurl=yes}}</ref> |- | Style="background:#B0E0E6"|कोळिकोडे लघुमेट्रो | [[कोळिकोडे]] | [[केरळम्]] | १ | १४ | {{convert|१३.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/expectations-run-high-for-implementing-big-ticket-projects-in-kozhikode/article34526064.ece|title=Expectations run high on big-ticket projects in Kozhikode|publisher=द हिन्दु|date=१० मई २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |चेन्नै लघुधूमशकटयानम् | [[चेन्नै]] | [[तमिळ्नाडु]] | १ | निर्णीयम् |{{convert|१५.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|title=Chennai Metrolite – Information, Route Map, Fares, Tenders & Updates|trans_title=चेन्नै लघुमेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|url=https://themetrorailguy.com/chennai-metrolite-information-route-map-fares-timing-tenders-status-updates/|accessdate=१० जनवरी २०२२|website=द मेट्रोरेल् गाय्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |कोयम्बत्तूरु मेट्रो | [[कोयम्बत्तूरु]] | [[तमिळनाडु]] | २<ref name="TH_Coimbatore">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/coimbatore-city-to-get-its-own-metrolite/article65293197.ece|title=Coimbatore city to get its own Metrolite|publisher=द हिन्दु|date=५ अप्रिल २०२२}}</ref> | ४०<ref name="TH_Coimbatore" /> | {{convert|४५.८७|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="TH_Coimbatore" /> | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् |निर्णीयम्<ref name="TH_Coimbatore" /> |- | style="background:#FFFFBB" |वाराणसी मेट्रो | [[वाराणसी]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २६ | {{convert|२९.२३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://urbantransportnews.com/news/rites-to-prepare-revised-dpr-of-varanasi-light-metro-rail|title=RITES to prepare a revised DPR of Varanasi Light Metro|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=१२ फरवरी २०२१|accessdate=2022-08-02|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122503/https://urbantransportnews.com/news/rites-to-prepare-revised-dpr-of-varanasi-light-metro-rail|deadurl=yes}}</ref> |- | Style="background:#FFFFBB"|उत्तराखण्ड मेट्रो | [[देहरादून]] | [[उत्तराखण्ड]] | २ | २५ | {{convert|२२.४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ७५० वोल्ट् दिष्टधारा विद्युत्करणम्<ref>{{cite web|url=https://urbantransportnews.com/article/uttarakhand-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|title=Uttarakhand Metro project information, tenders, stations, routes and updates|trans_title=उत्तराखण्ड मेट्रोपरियोजना सूचना, निविदाः‌, स्थानकानि, मार्गाः, नवीकरणानि च|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=२४ अप्रिल २०२१|accessdate=2022-08-02|archive-date=2022-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929113051/https://urbantransportnews.com/article/uttarakhand-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|deadurl=yes}}</ref> | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/news/ukmrc-submits-dpr-of-rs-1663-crore-metro-neo-project-for-uttarakhand|title=UKMRC Submits DPR of ₹1,663 crore metro neo project for Uttarakhand.|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=८ जुन २०२१}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |प्रयागराज मेट्रो | [[प्रयागः]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | ३९ | {{convert|४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite news|date=१७ अगस्त २०१६|title=Uttar Pradesh Cabinet Approves Metro Rail For Allahabad|work=NDTV|url=https://www.ndtv.com/india-news/uttar-pradesh-cabinet-approves-metro-rail-for-allahabad-1445189|deadurl=no|accessdate=८ अक्टूबर् २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327230852/https://www.ndtv.com/india-news/uttar-pradesh-cabinet-approves-metro-rail-for-allahabad-1445189|archive-date=२७ मार्च २०१७}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB" |रायपुर मेट्रो | [[रायपुरम्]] | [[छत्तीसगढ]] | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम् | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/news/chhattisgarh-to-launch-states-first-light-metro-rail-project-in-raipur|title=Chhatisgarh to launch state's first Light Metro project in Raipur|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=२२ फरवरी २०२१}}</ref> |} ==विद्युद्रथः (ट्रॅम्)== [[File:Kolkata transport.jpg|thumb|190x190px|१८७३ तमे वर्षे निर्मितः [[कोलकाता विद्युद्रथः]], भारते एकमात्रः विद्युद्रथः (ट्रॅम्) अद्यापि कार्यं कुर्वन् अस्ति । अधिकतया धरोहरवाहकरूपेण उपयुज्यते ।]] १९ शताब्द्याः अन्ते अनेकनगरेषु धूमशकटयानानाम् अतिरिक्तं [[विद्युद्रथः]] ({{lang|em|Tram}}, ट्रॅम्) प्रवर्तनं जातम्, यद्यपि एताः प्रायः सर्वे चरणबद्धरूपेण निष्कासितानि । [[कोलकाता विद्युद्रथः]] सम्प्रति देशे एकमात्रा विद्युद्रथव्यवस्था अस्ति । {| class="wikitable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! नगरम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् |- | [[कोलकाता विद्युद्रथः]] | [[कोलकाता]] | [[पश्चिमवङ्ग]] | ६ | न लब्धम् | {{convert|२८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १८७३<ref name="calcuttatramways.com">{{Cite web|title=History – CTC|url=http://calcuttatramways.com/history/|accessdate=०६-०७-२०२०|language=आङ्ग्ल}}</ref> |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFFFBB|प्रस्तावितः}} {| class="wikitable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! नगरम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#FFFFBB" |विशाखपट्टण विद्युद्रथः | [[विशाखपट्टणम्]] | [[आन्ध्रप्रदेशः]] | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम्<!--{{convert|निर्णीयम्|km|mi|abbr=on|adj=on}}--> | निर्णीयम्<ref name="Vishakapatnam_March2022"/> |- | style="background:#FFFFBB" |महाबलिपुर विद्युद्रथः | [[महाबलिपुरम्]] | [[तमिळनाडु]] | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम्<!--{{convert|निर्णीयम्|km|mi|abbr=on|adj=on}}--> | निर्णीयम्<ref>{{Cite web |author=A. Selvaraj|date=Jan 9, 2020 |title=Tamil Nadu: If plans go well, a tram may take you around Mahabalipuram {{!}} Chennai News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/if-plans-go-well-a-tram-may-take-you-around-mahabs/articleshow/73163846.cms |accessdate=१९-०४-२०२२ |website=द टाइम्स ऑफ् इण्डिया |language=आङ्ग्ल}}</ref> |} ===परित्यक्ताः प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFBBBB|विवृतम्}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! नगरम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् ! विच्छिन्नम् |- | Style="background:#FFC0CB;" |[[बृहन्मुम्बै विद्युतापूर्तिः एवं परिवहनसंस्था(बेस्ट्)|मुम्बई विद्युद्रथः]] | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | | | | १८७३ | १९६४ |- | Style="background:#FFC0CB;" |नाशिक विद्युद्रथः | [[नाशिक]] | [[महाराष्ट्रम्]] | | | {{convert|१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १८८९ | १९३१ |- | Style="background:#FFC0CB;" |चेन्नै विद्युद्रथः | [[चेन्नै]] | [[तमिळनाडु]] | | | | १८९५ | १९५३ |- | style="background:#FFC0CB;" |पटना विद्युद्रथः | [[पटना]] | [[बिहार]] | | | | | १९०३ |- | style="background:#FFC0CB;"|कानपुर विद्युद्रथः | [[कानपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | | | {{convert|६.०४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १९०७ | १६ मई १९३३ |- | style="background:#FFC0CB;"|कोच्ची विद्युद्रथः | [[कोच्ची]] | [[केरळम्]] | | | | १९०७ | १९६३ |- | style="background:#FFC0CB;"|देहली विद्युद्रथः | [[देहली]] | [[देहली]] | | | | १९०८ | १९६३ |- | style="background:#FFC0CB;" |भावनगर विद्युद्रथः | [[भावनगरम्]] | [[गुजरात]] | | | | १९२६ | १९६० दशकम् |} ==विनिर्माणम्== भारते अनेकाः मेट्रोशिल्पकाराः सन्ति । [[भारतसर्वकारः|सङ्घसर्वकारस्य]] "[[भारते निर्मीयन्ताम्]]" कार्यक्रमस्य अन्तर्गतं भारतीयमेट्रोप्रणालीषु उपयोगाय क्रीतस्य ७५% शकटस्य भारते निर्माणम् आवश्यकम् अस्ति । ===भारत् अर्थ् मूवर्स् लिमिटेड् (BEML)=== [[देहली मेट्रो]]</br> [[नम्मा मेट्रो]]</br> [[जयपुर मेट्रो]] ===बम्बार्डीयर् (अल्सटोम् इत्यनेन अधिग्रहितम्)=== [[देहली मेट्रो]] ===अल्सटोम् इण्डिया=== [[चेन्नै मेट्रो]] ===हयुन्दै रोतेम्=== [[देहली मेट्रो]]</br> [[अहमदाबाद् मेट्रो]]</br> [[नम्मा मेट्रो]]</br> [[हैदराबाद् मेट्रो]] ===वाहकशकटयन्त्रशाला (ICF)=== [[कोलकाता मेट्रो]] ===टीटागढ फिरेमा=== [[पुणे मेट्रो]] ===सीआरआरसी (CRRC)=== [[नम्मा मेट्रो]]</br> [[गुरुग्राम द्रुतमेट्रो]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतीय धूमशकटमार्गः]] * [[भारतस्य राज्यानि]] * [[भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः]] * [[भारतस्य मण्डलानि]] == सन्दर्भाः == {{उल्लेखाः}} [[वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि]] 0mz65oxbwnk9ayrc8rtkuxbu97bxf4e 499665 499664 2026-07-04T02:31:10Z KiranBOT 43645 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 499665 wikitext text/x-wiki [[File:Urban Transit Systems in India.jpg|en|520x520px|thumb|[[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनम् (मेट्रो)]], [[उपनगरीयधूमशकटयानम्]], [[एकपटलधूमशकटयानम्|एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल)]], [[द्रुतपारगमनलोकयानम्|द्रुतपारगमनलोकयानं]], [[विद्युद्रथः|विद्युद्रथः (ट्रॅम्)]] इत्यादिव्यवस्थायुक्तानां भारतस्य नगरानां मानचित्रम्]] [[File:Delhi Magenta Line.jpg|thumb|[[देहली मेट्रो]] इत्यस्य मॅजेण्टारेखा]][[File:Western-Railway-Medha-EMU.jpg|thumb|[[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटयानम्|मुम्बई उपनगरीयधूमशकटयानस्य]] ईएमयू]] [[File:MumbaiMonorailInsideStation 01.jpg|thumb|[[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानम्]]]] '''भारतदेशे नगरीयधूमशकटपरिवहनव्यवस्थायाः''' ({{lang-hi|भारत में शहरी रेल पारगमन}}; {{lang-en|Urban rail transit in India}}) मुख्यनगरेषु अन्तर्नगरीयपरिवहने महती भूमिका अस्ति यत् अत्यन्तं जनसङ्ख्यायुक्तं भवति । अस्मिन् [[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनम् (मेट्रो)]], [[उपनगरीयधूमशकटयानम्]], [[एकपटलधूमशकटयान|एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल्)]], [[विद्युद्रथः|विद्युद्रथः (ट्रॅम्)]] च भवति । २०२१ तमे वर्षे प्रकाशितस्य प्रतिवेदनस्य अनुसारम्, भारतस्य त्रयोदशमुख्यनगरेषु मेट्रोव्यवस्थासु प्रतिवर्षं योगः २६३.६ कोटिः (2,636 मिलियन्) जनाः यात्रां कुर्वन्ति, देशं व्यस्ततमं नगरीयधूमशकटपारगमनं वाहकसम्बन्धे केन्द्रं स्थापयित्वा । भारतदेशे मेट्रोव्यवस्थानां {{Convert|७३१.२५|km|mi|lk=on|abbr=off}} दीर्घत्वेन विश्वस्य [[द्रुतपारगमनप्रणाल्याः सूचिः|पञ्चमं दीर्घतमं]] परिचालनात्मकं भवति ।<ref name="URTreport">{{cite web|title=A comprehensive report on India's metro rail systems|trans_title=भारतस्य मेट्रोरेलप्रणाली विषये व्यापकं प्रतिवेदनम्|url=https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|publisher=स्वराज्यमग्|author=आशिषः चन्द्रोकरः|date=१९ फरवरी २०२१|accessdate=2022-04-02|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831140650/https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|deadurl=yes}}</ref> नगरीयविकासमन्त्रालयस्य नगरीयपरिवहनप्रकोष्ठः केन्द्रस्तरस्य मेट्रोरेलपरियोजना सहितं नगरीयपरिवहन विषयाणां समन्वयार्थं, मूल्याङ्कनार्थम्, अनुमोदनार्थं च सङ्गमविभागः अस्ति । नगरीयविकास मन्त्रालयेन नगरीयपरिवहने सर्वे हस्तक्षेपाः राष्ट्रियनगरीयपरिवहननीत्यानुसारं (२००६) वह्यते ।<ref>{{cite web|url=http://mohua.gov.in/cms/urban-transport.php|title=Urban Transport|trans_title=नगरीयपरिवहनम्|publisher=आवासीय नगरीय च कार्याणि मन्त्रालयः}}</ref> ==शब्दावली== भारतीयनगरेषु विभिन्नप्रकारकाः नगरीयधूमशकटपरिवहनप्रणाली सन्ति - परिचालनात्मकं, निर्माणाधीनं, योजनाबद्धं च । एताः प्रणाल्यः नगरस्य जनसङ्ख्यायाः, आर्थिकसाध्यताः, माङ्गल्याः च आधारेण कार्यान्वितानि सन्ति । {| Class = "wikitable sortable" style = "font-size:small" ! नगरीयपारगमनं प्रकारम् ! क्षमता ! गतिः ! स्थानकानि / विरामस्थानानाम् आवर्तनम् ! मार्गाधिकारः ! धूमशकट-आधारित ! निर्माणाय सञ्चालाय च व्ययः |- |[[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनम् (मेट्रो)]] |{{Yes|उच्च}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[उपनगरीयधूमशकटयानम्]] {{anchor|A}} |{{Yes|अतीव उच्च}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{Partial|मध्यम}} |- | [[मध्यमक्षमताधूमशकटप्रणाली|मध्यमक्षमता धूमशकटयानम्]] {{anchor|A}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[लघुधूमशकटयानम्]] |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Partial|आंशिक}} |{{Yes|आम्}} |{{Partial|मध्यम}} |- |[[एकपटलधूमशकटयानम्]] |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[क्षेत्रीयधूमशकटयानम्|क्षेत्रीयधूमशकटयानप्रणाली]] {{anchor|A}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|उच्च}} |{{No|निम्न}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[विद्युद्रथः|विद्युद्रथः (ट्रॅम्)]] |{{No|निम्न}} |{{No|मन्द}} |{{Yes|उच्च}} |{{No|न}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|निम्न}} |- |[[द्रुतपारगमनलोकयानम्]] |{{No|निम्न}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{No|न}} |{{Yes|निम्न}} |- |मेट्रो नियो |{{No|निम्न}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{No|न}} |{{Partial|मध्यम}} |- |[[नौकायानम्|जलमेट्रो]] |{{No|निम्न}} |{{No|मन्द}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|आम्}} |{{No|न}} |{{Yes|निम्न}} |} ==इतिहासः== भारतदेशे नगरीयधूमशकटपरिवहनव्यवस्थायाः प्रथमः मार्गः यात्रीधूमशकटः (अथवा उपनगरीयधूमशकटः) आसीत्, यः मुम्बईनगरे १८५३ तमे वर्षस्य १६ एप्रिल दिनाङ्के निर्मितः । महत्वाकांक्षिणस्य मेट्रो-व्यवस्थायाः निर्माणस्य आरम्भार्थं १९७२ तमे वर्षे [[कोलकाता]]नगरे शिलान्यासः कृतः । १९८४ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २४ दिनाङ्के भारतस्य कोलकातानगरे प्रथमा मेट्रो-व्यवस्था कार्यान्वितम् अभवत् । अनेकसङ्घर्षाणाम्, अधिकारितन्त्रिकबन्धस्य च अनन्तरं रेखायां पञ्चस्थानकानि कृत्वा ३.४ किमी उद्घाटितम् । [[देहली मेट्रो]] इत्यस्य निर्माणं १९९८ तमस्य वर्षस्य १ अक्टोबर् दिनाङ्के आरब्धम्, प्रथमा रेखा २००२ तमस्य वर्षस्य २४ डिसेम्बर् दिनाङ्के कार्यरता । ३४८.१२ किलोमीटर् परिमितं देहली मेट्रोप्रणाली भारतस्य दीर्घतमा दूरतः च व्यस्ततमा मेट्रो-व्यवस्था अभवत् । देहली मेट्रो इत्यस्य भव्यसफलतायाः अनन्तरं भारतेन शीघ्रमेव दक्षिणभारते प्रथमा मेट्रोव्यवस्था [[बेङ्गळूरु]]नगरस्य [[नम्मा मेट्रो]]-रूपेण सञ्चालितवती, यस्याः उद्देश्यं नगरे विशाल-यातायात-समस्यानां समाधानम् आसीत् । पश्चात् तदनन्तरं दशके प्रमुखनगरेषु अनेकाः मेट्रोव्यवस्थाः उद्भवितुं आरब्धाः, येन देशे एतादृशानां प्रणालीनां सङ्ख्या त्रयोदशपर्यन्तं विस्तारिता । भारतेन २०२० तमस्य दशकस्य आरम्भः [[कानपुर मेट्रो]]-रूपेण द्रुततमस्य मेट्रोव्यवस्थायाः निर्माणस्य नूतनं विश्वविक्रमं स्थापितम्, यस्य उद्घाटनं २०२१ तमस्य वर्षस्य २८ डिसेम्बर् दिनाङ्के अभवत्, निर्माणस्य आरम्भस्य केवलं वर्षद्वयानन्तरम् । [[पुणे मेट्रो]] शीघ्रमेव कानपुरस्य अनन्तरं २०२२ तमस्य वर्षस्य मार्चमासे प्रारम्भिकयोः रेखायोः ध्वजाङ्कनं कृत्वा महाराष्ट्रराज्ये मेट्रोयानानां सङ्ख्या त्रीणि अभवत् । ==द्रुतपारगमनप्रणाली (मेट्रो)== [[File:DelhiMetroBlueLineBombardier.jpg|thumb|190x190px|[[देहली मेट्रो]] इत्यस्य नीलरेखा (ब्लु लाईन्), भारतस्य बृहत्तमा मेट्रोप्रणाली]] [[File:Salt Lake Stadium Metro Station 19.jpg|thumb|189x189px|साल्ट् लेक् क्रीडाङ्गणे (पूर्व-पश्चिम हरितरेखायाम्) स्थितं स्थानकम् । [[कोलकाता मेट्रो]] इत्यस्य उत्तर-दक्षिण (नील) रेखा भारतदेशे प्राचीनतमा अस्ति ।]] [[File:Chennai Underground metrostation with India's first Platform Screen Doors.jpg|thumb|190x190px|[[चेन्नै मेट्रो]] इत्यस्य भूमिगतस्थानकम्]] सम्प्रति भारतदेशे १३ नगरेषु १५ द्रुतपारगमनप्रणाल्याः (लोकप्रसिद्धः 'मेट्रो ' इति) सन्ति । [[देहली मेट्रो]] सर्वाधिकं बृहत् मेट्रो प्रणाली अस्ति, यत् [[राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्|राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रे]] अन्येषां समीपस्थनगरानां सह सम्बद्धं भवति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/ylEObaYWxcC7lGO2E2e4wJ/The-rise-of-metro-rail-network-in-India.html|title=How metro rail networks are spreading across India|trans_title=भारते मेट्रोरेलजालं कथं प्रसरति|first=ज्योतिका|last=सूदः|date=२६ जुलाई २०१७|website=livemint.com}}</ref> दिसम्बर 2021 पर्यन्तं, भारते 15 प्रणालीषु {{Convert|७३१.२५|km|mi|lk=on}} पर्यन्तं परिचालनमेट्रोरेखाः, 551 स्थानकानि च सन्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/metro-lines-cover-only-3-of-gurugram/articleshow/70905439.cms|title=Metro lines cover only 3% of Gurugram &#124; Gurgaon News - Times of India|trans_title=मेट्रोरेखाः गुरुग्रामस्य केवलं ३% भागं आच्छादयन्ति &#124; गुरुग्रामसमाचारः - टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> अपरं ५६८.१५ किमी पर्यन्तं रेखाः निर्माणाधीनाः सन्ति । === प्रणालीनां सूचिः=== {|class = "wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! rowspan="2"|प्रणाली ! rowspan="2"|स्थानीय नाम ! rowspan="2"|स्थानम् ! rowspan="2"|राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! rowspan="2"|रेखाः (लाईन्स्) ! rowspan="2"|स्थानकानि ! colspan="3"|लम्बता ! rowspan="2"|सञ्चालकः(ाः) ! rowspan="2"|उद्घाटितम् ! rowspan="2"|अद्यतनविस्तारः ! rowspan="2"|वार्षिक वाहकत्वम् (मिलियने) |- ! परिचालनात्मकः ! निर्माणाधीन ! योजनाकृतः |- | [[अहमदाबाद् मेट्रो]] | {{lang|gu|અમદાવાદ મેટ્રો}} | {{Hlist|[[गान्धीनगरम्]]|[[अहमदाबाद्]]}} | [[गुजरात]] | १ || ६ | {{convert|६.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|५४.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|७.४१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | गुजरात मेट्रोरेलनिगमः (GMRC) | ४ मार्च २०१९<ref name=":2">{{cite web |title=Ahmedabad Metro to open for public on Wednesday - Times of India |trans_title=अहमदाबाद् मेट्रो बुधवासरे सर्वेषां कृते उद्घाटितुं - टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/ahmedabad-metro-to-open-for-public-on-wednesday/articleshow/68263112.cms |website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया |accessdate=१० मार्च २०१९}}</ref> | style="text-align:center" |– | ०.४<ref name="URTreport" /> |- | [[कानपुर मेट्रो]] | {{lang|hi|कानपुर मेट्रो}} | [[कानपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १ || ९ | {{convert|८.९८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१४.८०५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|८.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | उत्तरप्रदेशः मेट्रोरेलनिगमः (UPMRC) | २८ दिसम्बर २०२१ | style="text-align:center" |– | style="text-align:center" |– |- | [[कोच्ची मेट्रो]] [[File:Kochi Metro logo.png|border|22x22px]] | {{lang|ml|കൊച്ചി മെട്രോ}} | [[कोच्ची]] | [[केरळम्]] | १ || २२ | {{convert|२४.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|२.९४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|११.२०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | कोच्ची मेट्रोरेललिमिटेड् (KMRL) | १७ जुन् २०१७<ref>{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/india/kochi-metro-inauguration-here-are-the-important-points-from-pm-narendra-modis-speech-4708401 |title=Kochi Metro a 'futuristic infrastructure that will contribute to India's growth': What PM Modi said at inauguration |publisher=दि इण्डियन् एक्सप्रेस् |date=१७ जुन २०१७ |accessdate=३० जुलाई २०१७}}</ref> | ७ सितम्बर २०२० | १७<ref name="URTreport" /> |- | [[कोलकाता मेट्रो]] | {{lang|bn|কলকাতা মেট্রো}} | {{Hlist|[[कोलकाता]]|[[हावडा]]}} | [[पश्चिमवङ्ग]] | २<ref name="KOL_lines">{{cite news|date=४ अक्टुबर २०२०|title=ইস্ট-ওয়েস্ট মেট্রো: বিধাননগরের সঙ্গে জুড়ে গেল ফুলবাগান|trans_title=पूर्व-पश्चिममेट्रो - फुलबगनः बिधाननगरेण सह सम्बद्धः |publisher=www.anandabazar.com|url=https://www.anandabazar.com/calcutta/east-west-metro-phoolbagan-metro-station-service-started-dgtl-1.1210983?ref=related-stry-4|accessdate=८ अक्टुबर २०२०|archive-date=२९ मई २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529191442/https://www.anandabazar.com/west-bengal/kolkata/east-west-metro-phoolbagan-metro-station-service-started-dgtl-1.1210983?ref=related-stry-4|deadurl=no}}</ref> | ३३<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/e-w-1st-ride-turns-personal-milestone-for-passengers/articleshow/74143521.cms|title=Kolkata: East-West first metro ride turns personal milestone for the passengers|trans_title=कोलकाता- पूर्व-पश्चिम प्रथमामेट्रोयानयात्रा यात्रिकाणां कृते व्यक्तिगतं योजनपाषाणः भवति|publisher=दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=१५ फरवरी २०२० |accessdate=१६ फरवरी २०२०}}</ref> | {{convert|३८.२६|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="KOL_lines"/> | {{convert|१०२.१६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१७.९०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{Hlist|[[मेट्रोरेल, कोलकाता]]|[[कोलकाता मेट्रोरेलनिगमः]] (KMRC)}} | २४ अक्टूबर् १९८४<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.kmrc.in/overview.php |title=Kolkata Metro Rail Corporation Ltd |publisher=Kmrc.in |accessdate=२७ जनवरी २०१६ |archive-date=२ जुन २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602200841/http://www.kmrc.in/overview.php |deadurl=no }}</ref> | २२ फेब्रुवरी २०२१ | २५६<ref name="URTreport"/> |- | [[चेन्नै मेट्रो]] | {{lang|ta|சென்னை மெட்ரோ}} | [[चेन्नै]] | [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिऴ्नाडु]] | २ || ४२<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/stations-in-chennai-metro-rails-phase-i-extension-will-be-renamed/article32768185.ece|title=Stations in Chennai Metro rails Phase I extension will be renamed|publisher=दि हिन्दु|date=५ अक्टुबर २०२०|accessdate=६ अक्टुबर २०२०}}</ref> | {{convert|५४.६५|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/over-6-crore-people-have-travelled-through-chennai-metro-since-2015/article30682887.ece|title=Over 6 Crore people have travelled through Chennai Metro|publisher=दि हिन्दू|date=२८ जनवरी २०२०|accessdate=२९ जनवरी २०२०}}</ref> | {{convert|११८.९१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | चेन्नै मेट्रोरेललिमिटेड् (CMRL) | २९ जुन् २०१५<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/chennai-metro-rail-inauguration/article7366598.ece|title=Chennai's First Metro rail ride begins|publisher=द हिन्दू|date=२९ जुन २०१५|accessdate=३ अप्रिल २०१६}}</ref> | १४ फेब्रुवरी २०२१ | ४२<ref name="URTreport" /> |- | [[जयपुर मेट्रो]] | {{lang|hi|जयपुर मेट्रो}} | [[जयपुरम्]] | [[राजस्थानम्]] | १<ref name="JMbn">{{cite web |url=https://www.jaipurmetrorail.in/pdf/39Brief%20Note%20on%20the%20Project.pdf |title=Jaipur Metro A Brief Note on the Project |publisher=JMRC |page=2 |accessdate=३ जुन २०१५ |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062922/https://www.jaipurmetrorail.in/pdf/39Brief%20Note%20on%20the%20Project.pdf |archive-date=४ मार्च २०१६ |df=dmy-all }}</ref> | ११<ref name="JMbn" /> | {{convert|११.९७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | {{convert|२६.२६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | जयपुर मेट्रोरेलनिगमः (JMRC) | ३ जुन् २०१५<ref name="JMbn" /> | २३ सितम्बर २०२० | ७<ref name="URTreport" /> |- | [[देहली मेट्रो]] | {{lang|hi|दिल्ली मेट्रो}} | {{Hlist|[[देहली]]|[[गुरुग्राम]]|[[नोयडा]]|[[फरीदाबाद्]]|[[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]|[[बहादुरगढ]]|[[बल्लभगढ]]|}} | {{Hlist|[[देहली]]|[[हरियाणा]]|[[उत्तरप्रदेशः]]}} | १०<ref name="DMlines">{{cite web|url=http://www.delhimetrorail.com/projectpresent.aspx|title=Present Network|publisher=देहली मेट्रोरेल निगम|date=८ मार्च २०१९}}</ref> | २५५{{refn|group="Nb"|स्थानान्तरणस्थानकानि एकवारादधिकं गण्यन्ते। २४ स्थानान्तरणस्थानकानि सन्ति। यदि स्थानान्तरणस्थानकानि एकवारमेव गण्यन्ते, परिणामः २२९ स्थानकानि भविष्यन्ति। अशोक पार्क् मेन-स्थानकं तथापि एकस्थानकत्वेन गण्यते, यत्र हरितरेखायाः २ विविधाः शाखाः पट्टिकाः/मञ्चाः साझां कुर्वन्ति। [[नोएडा मेट्रो]] [[रैपिडमेट्रो गुरुग्राम|गुरुग्राम मेट्रो]] इत्येतयोः स्टेशनयोः गणना न भवति। यदि नोएडा मेट्रो, गुरुग्राम मेट्रो इत्येतयोः स्टेशनयोः गणना भवति तर्हि, परिणामः २८५ स्थानकानि भविष्यन्ति।<ref name="DMlines"/>}} | {{convert|३४८.१२|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name=":0">{{Cite web|title=Delhi metro map|trans_title=देहली मेट्रो मानचित्रम्|url=http://www.delhimetrorail.com/Zoom_Map.aspx|deadurl=no|accessdate=१३ नवम्बर २०२१ |website=www.delhimetrorail.com}}</ref> | {{convert|६५.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|५७.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | [[देहली मेट्रोरेलनिगमः]] (DMRC) | २४ दिसम्बर २००२<ref name="DMopen">{{Cite news |title=Indian PM launches Delhi metro |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2602907.stm |newspaper=बीबीसी न्यूज़् |date=२४ दिसम्बर २००२ |accessdate=२२ अप्रिल २०१० |deadurl=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422001958/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2602907.stm |archive-date=२२ अप्रिल २०१२ }}</ref> | १८ सितम्बर २०२१ | १७९०<ref name="URTreport2">{{cite web|author=Ashish Chandrorkar|date=१९ फरवरी २०२१|title=A comprehensive report on India's metro rail systems|url=https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|publisher=स्वराज्यमग्|accessdate=2022-04-02|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831140650/https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|deadurl=yes}}</ref> |- | [[नम्मा मेट्रो]] | {{lang|kn|ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೊ}} | [[बेङ्गळूरु]] | [[कर्णाटकम्]] | २ || ५२<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Metro-Phase-I-Will-be-Ready-by-May-to-Miss-Deadline/2015/10/22/article3091913.ece|title=Metro Phase I Will be Ready by May, to Miss Deadline|work=द न्यू इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=२२ अक्टुबर २०१५|accessdate=2022-04-02|archive-date=2016-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160112104356/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Metro-Phase-I-Will-be-Ready-by-May-to-Miss-Deadline/2015/10/22/article3091913.ece|deadurl=yes}}</ref> | {{convert|५६.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/bengaluru-metro-cm-bommai-hardeep-puri-inaugurate-extended-stretch-on-purple-line-7476492/|title=Bengaluru Metro: CM Bommai, Hardeep Puri inaugurate extended stretch on Purple Line|publisher=इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=३० अगस्त २०२१}}</ref> | {{convert|११८.८४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | बेङ्गळूरु मेट्रोरेल निगमः लिमिटेड् (BMRCL) | २० अक्टूबर २०११<ref name="NMopen">{{cite news|title=South India's first underground Metro launch on April 29|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/South-Indias-first-underground-Metro-launch-on-April-29/articleshow/51971933.cms|accessdate=२६ अप्रिल २०१६|work=दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> | २९ अगस्त २०२१ | १७४.२२<ref name="NMAnnualRep">{{Cite web|url=https://english.bmrc.co.in/FileUploads/19802f_BondFiles.pdf|title=BMRCL Annual Report 2019-20|accessdate=2022-04-02|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115181354/https://english.bmrc.co.in/FileUploads/19802f_BondFiles.pdf|deadurl=yes}}</ref> |- | [[नागपुर मेट्रो]] | {{lang|mr|नागपूर मेट्रो}} | [[नागपुरम्]] | [[महाराष्ट्रम्]] | २ || २४ | {{convert|२६.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१५.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|४८.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | महामेट्रो | ८ मार्च २०१९<ref name="NGMopen">{{Cite web|url=https://twitter.com/ANI/status/1103633939569262592|title=Delhi: Prime Minister Narendra Modi flags-off Nagpur Metro via video conferencing.pic.twitter.com/0n6ohgcok3|last=एएनआई|date=७ मार्च २०१९|website=@ANI|language=आङ्ग्ल|accessdate=८ मार्च २०१९}}</ref> | २१ अगस्त २०२१ | ४<ref name="URTreport" /> |- | [[नोयडा मेट्रो]] | {{lang|hi|नोएडा मेट्रो}} | {{Hlist|[[नोयडा]]|[[महत्तरा नोयडा]]|}} | [[उत्तरप्रदेशः]] | १ || २१ | {{convert|२९.७०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | {{convert|८०.९५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | नोयडा मेट्रोरेलनिगमः (NMRC) | २५ जनवरी २०१९<ref>{{cite web |title=Aqua Line ready for launch, nod awaited from UP |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/aqua-line-ready-for-launch-nod-awaited-from-state/articleshow/67201102.cms |website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया |accessdate=२२ दिसम्बर २०१८}}</ref> | style="text-align:center" |– | ५<ref name="URTreport" /> |- | [[पुणे मेट्रो]] | {{lang|mr|पुणे मेट्रो}} | {{Hlist|[[पुणे]]|[[पिम्परी चिञ्चवाड]]|}} | [[महाराष्ट्रम्]] | २ || १० | {{convert|१२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|४२.५८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१३.८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | महामेट्रो | ६ मार्च २०२२<ref name="Pune_metro_inauguration">{{Cite web |author=साराङ्गः दस्तने|date=४ मार्च २०२२ |title=Pune: Metro for people on 2 routes after Sunday flag-off by PM Narendra Modi {{!}} Pune News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/pune-metro-for-people-on-2-routes-after-sunday-flag-off-by-pm-narendra-modi/articleshow/89980995.cms |accessdate=५ मार्च २०२२ |website=The Times of India |language=आङ्ग्ल}}</ref> | style="text-align:center" |– | style="text-align:center" |– |- | [[मुम्बई मेट्रो]] | {{lang|mr|मुम्बई मेट्रो}} | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | ३ || ३१<ref name="MMit">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/west/story/mumbai-metro-starts-public-route-price-196069-2014-06-08|title=Mumbai Metro Blue Line 1 starts for public|work=इण्डिया टूडे|date=८ जुन २०१४|accessdate=१९ अक्टुबर २०२०}}</ref> | {{convert|३०.६५|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="MMit" /> | {{convert|१५०.२५|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="MRG_Mumbai">{{cite web|url=https://themetrorailguy.com/mumbai-metro-information-map-updates/|title=Mumbai Metro – Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|trans_title=मुम्बई मेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|website=द मेट्रोरेल् गाय्}}</ref> | {{convert|१५७.६८|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="MRG_Mumbai"/> | मुम्बई मेट्रोवन् (MMO) | ८ जुन २०१४<ref name="MMit" /> | २ अप्रैल २०२२ | १२६<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-best-strike-pushes-daily-metro-ridership-over-5-lakh-for-first-time/articleshow/67533513.cms|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|title=BEST Strike Pushes daily metro ridership over 5 lakh for first time}}</ref> |- | [[गुरुग्राम द्रुतमेट्रो]] | {{lang|hi|रैपिड मेट्रो गुरुग्राम}} | [[गुरुग्राम]] | [[हरियाणा]] | १ || ११ | {{convert|११.७०|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="GGMht">{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/gurgaon-s-own-metro/story-Ejc1cQ2VGPks2rAmPMm0eM.html |title=Gurgaon's own Metro |trans_title=गुरुग्रामस्य स्वस्य मेट्रो|newspaper=हिन्दुस्तान् टाईम्स्|date=१५ जुलाई २००९}}</ref> | {{convert|१७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | देहली मेट्रोरेलनिगमः (DMRC) | १४ नवम्बर २०१३<ref name="GGMopen">{{cite web | url = http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/rapid-metrorail-gurgaon-opens.html | title = Rapid MetroRail Gurgaon opens | publisher =रेलवे गजेट् | date = १५ नवम्बर २०१३ | accessdate = २८ दिसम्बर २०१४ | archive-date = २६ अप्रिल २०१८ | archive-url = https://web.archive.org/web/20180426144645/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/rapid-metrorail-gurgaon-opens.html | deadurl=yes }}</ref> | ३१ मार्च २०१७ | १८<ref name="URTreport" /> |- | [[लखनौ मेट्रो]] | {{lang|hi|लखनऊ मेट्रो}} | [[लखनौ]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १ || २१ | {{convert|२२.८७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | {{convert|८५.००|km|mi|abbr=on|adj=on}} | उत्तरप्रदेशः मेट्रोरेल निगम (UPMRC) | ५ सितम्बर २०१७<ref name="LMopen">{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/lucknow-metro-rail-fastest-and-most-economical-project-in-india-115111600808_1.html|title=Lucknow Metro Rail fastest and most economical project in India|last=रावत|first=विरेन्द्र सिम्ह|date=१६ नवम्बर २०१५|newspaper=बिजनेस् स्टैण्डर्ड् |accessdate=१३ सितम्बर २०१७}}</ref> | ८ मार्च २०१९ | २२<ref name="URTreport" /> |- | [[हैदराबाद् मेट्रो]] | {{lang|te|హైదరాబాదు మెట్రో}} | {{Hlist|[[हैदराबाद्]]|[[सिकन्दराबाद्]]|}} | [[तेलङ्गाणा]] | ३ | ५७ | {{convert|६७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|२.९४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|११.२०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | हैदराबाद् मेट्रोरेललिमिटेड् (HMRL) | २९ नवम्बर २०१७<ref>{{Cite web |url=http://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/hyderabad-metro-rail-to-be-flagged-off-by-pm-modi-today-see-timings-fares-routes-and-features-4958126 |title=Hyderabad Metro rail flagged off today: See fares, timings, routes and other features |date=१८ नवम्बर २०१७ |website=द इण्डियन् एक्सप्रेस् |language=आङ्ग्ल |accessdate=१८ नवम्बर २०१७}}</ref> | ७ फेब्रुवरी २०२० | १७३<ref name="URTreport" /> |- ! योगः !! १५ !! ११ !! ३१ !! ५८५ ! ! {{convert|७३१.७५|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! {{convert|७४७.५२|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! {{convert|५६२.४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! १५ ! ! ! २६३४.७२ |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{legend|#BCFFC5|निर्माणाधीनम्}} {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|class = "wikitable sortable"style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता (निर्माणाधीन) ! लम्बता (योजनाकृतः) ! निर्माणम् आरब्धम् ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#BCFFC5;" |[[नवमुम्बई मेट्रो]] [[File:NaviMumbaiMetro-Logo.png|border|22x22px]] | [[नवमुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | ५ | २० | {{convert|२३.४०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|८३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०११ | २०२२<ref>{{cite web|url=https://www.metrorailnews.in/tremble-trial-of-navi-mumbai-metro-line-1-project-will-start-from-28th-august-2021/|title=Tremble trial of Navi Mumbai Metro Line 1 project will start from 28th August 2021|publisher=मेट्रोरेल न्युज्|date=२६ अगस्त २०२१}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[भोज मेट्रो]] | [[भोपाल]] | [[मध्यप्रदेशः]] | २ | २८ | {{convert|२७.८७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|७७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१८ | २०२३<ref>{{cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/article/bhopal-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|title=Bhopal metro project information, tenders, stations, routes and updates|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|date=२८ सितम्बर}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[इन्दौर मेट्रो]] | [[इन्दौर]] | [[मध्यप्रदेशः]] | ५ | ८९ | {{convert|३३.५३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|२४८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१८ | २०२३<ref>{{cite web|url=https://www.metrorailnews.in/indore-metro-rail-became-the-first-pillar-of-hope/|title=Indore Metro Rail became the first pillar of hope.|publisher=मेट्रोरेल न्युज्|date=३१ अगस्त २०२१}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[पटना मेट्रो]] | [[पटना]] | [[बिहार]] | २ | २६ | {{convert|३०.९१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | | २०२० | २०२४<ref>{{cite web|title=Patna Metro – Information, Route Map, Fares, Tenders & Updates |url=https://themetrorailguy.com/patna-metro-information-map-updates/|website=www.themetrorailguy.com|accessdate=२७ जुलाई २०२१}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[आग्रा मेट्रो]] | [[आग्रा]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २७ | {{convert|२९.६५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | | २०२० | २०२४<ref>{{cite web|url=https://themetrorailguy.com/agra-metro-information-map-updates/|title=Agra Metro – Information, Route Map, Fares, Tenders & Updates|publisher=दि मेट्रोरेल गाय}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[सुरत मेट्रो]] | [[सुरत]] | [[गुजरात]] | २ | २८ | {{convert|४०.३५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | | २०२१ | २०२४<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/pm-modi-launches-ahmedabad-and-surat-metro-rail-projects-everything-you-need-to-know-11610956526405.html|title=PM launches Ahmedabad and Surat Metro rail|date=१८ जनवरी २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |[[ठाणे मेट्रो]] [[File:PUNE METRO LOGO.png|border|23x23px]] | [[ठाणे]] | [[महाराष्ट्रम्]] | १ | २२ | | {{convert|२९|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/thane-corporation-gives-nod-to-proposal-for-internal-metro-7508691/s|title=Thane corporation gives nod to proposal for internal metro|publisher=इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=१५ सितम्बर २०२१}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | style="background:#FFFFBB" |[[मेरठ मेट्रो]] | [[मेरठ]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २४ | | {{convert|३५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://urbantransportnews.com/news/meerut-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|title=Meerut Metro project information, tenders, stations, routes and updates|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|date=१४ सितम्बर २०२०|accessdate=2022-04-22|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122454/https://urbantransportnews.com/news/meerut-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[गुवाहाटी मेट्रो]] | [[गुवाहाटी]] | [[असम]] | ४ | ५४ | | {{convert|६१.४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=http://themetrorailguy.com/2016/02/24/assam-cabinet-approves-rs-18020-cr-61-4-km-guwahati-metro/|title=Assam Cabinet Approves Rs 18,020 cr 61.4 km Guwahati Metro |publisher=दि मेट्रोरेल गाय|website=themetrorailguy.com|accessdate=२२ जुन २०१७}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[बरेली मेट्रो]] | [[बरेली]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | ६ | ८० | | {{convert|११७.३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|title=तोहफा:लखनऊ के बाद अब बरेली में दौड़ेगी मेट्रो, जाम से मिलेगी मुक्ति|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bareily/story-metro-train-will-run-in-bareilly-1507832.html|accessdate=९ जनवरी २०२२|website=हिन्दुस्तान्|language=हिन्दी}}</ref> |} ===परित्यक्ताः प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFBBBB|विवृतम्<!--Defunct-->}} {{Legend|#FF8B8B|स्रस्तः<!--Scrapped-->}} {| Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! लम्बता ! टिप्पणयः |- | style="background:#FFBBBB;"|आकाशलोकयानं मेट्रो | [[मडगाँव]] | [[गोवा]] | {{convert|१.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | सञ्चालनानन्तरं निष्क्रियः स्रस्तः च । [[कोङ्कणधूमशकटमार्गः|केआरसी]] इत्यनेन असुरक्षितम् इति गणितम् ।<ref name="GoaSkybus">{{Cite web|title = Its final! Konkan Railway Corporation to scrap skybus project - The Times of India|url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/Its-final-Konkan-Railway-Corporation-to-scrap-skybus-project/articleshow/23940892.cms|website = दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|accessdate = ३० मई २०१५}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |[[चण्डीगढ मेट्रो]] | [[चण्डीगढ राजधानीक्षेत्रम्]] | [[चण्डीगढ]] | {{convert|३७.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | वाणिज्यिकसाध्यतायाः कारणेन तिरस्कृतम् । <ref>{{cite web|title=After Hanging in For Years, Chandigarh Metro Rail Project Finally Scrapped Off & Here's Why - Chandigarh Metro|url=https://chandigarhmetro.com/after-years-chandigarh-metro-rail-project-scrapped-off-2017/|website=chandigarhmetro.com|accessdate=२६ नवम्बर २०१७|date=१३ नवम्बर २०१७}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |कटक मेट्रो | [[कटकम्|कटकं]] [[भुवनेश्वरम्|भुवनेश्वरं]] च | [[ओडिशा]] | – | असाध्यत्वेन तिरस्कृतम्। २०४० तमे वर्षे अनन्तरं विचारः भवतु।<ref>{{cite web|url =https://www.thehindu.com/news/national/other-states/metro-train-service-not-feasible-in-bhubaneswar-and-cuttack-till-2041-minister/article34197273.ece |title = Metro train service not feasible in Bhubaneswar and Cuttack till 2041: Minister | publisher = दि हिन्दू, ३० मार्च २०२१ | accessdate = २८ मई २०२१}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |पश्चिमधूमशकटमार्गः उन्नतसम्पथः | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | {{convert|६३.२७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | असाध्यत्वेन तिरस्कृतम् ।<ref>{{cite web |last1=Deshpande |first1=Umakant |title=Piyush Goyal scraps elevated corridor |url=http://www.asianage.com/metros/mumbai/201217/piyush-goyal-scraps-elevated-corridor.html |website=द एशियन् एज् |accessdate=१४ जनवरी २०१९ |date=२० दिसम्बर २०१७}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |[[लुधियाना मेट्रो]] | [[लुधियाना]] | [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]] | {{convert|२८.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | अस्वीकारः कृतः, तस्य स्थाने [[लुधियाना द्रुतपारगमनलोकयानप्रणाली|द्रुतपारगमनलोकयानप्रणाली]] स्थापिता ।<ref>{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/city/ludhiana/brts-runs-over-metro-dreams/articleshow/29491957.cms|title=BRTS runs over Ludhiana metro dreams|publisher=दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=२८ जनवरी २०१४2}}</ref> |} ==उपनगरीयधूमशकटयानम्== [[File:AC-EMU-Mumbai.jpg|thumb|190x190px|[[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः|मुम्बई उपनगरीयधूमशकटयानस्य]] एकः ईएमयू, भारते प्राचीनतमं उपनगरीयधूमशकटयानमार्गजालं १८५३ तमे वर्षे निर्मितम् ।]] [[File:MRTS near IT corridor.JPG|thumb|190x190px|[[चेन्नै व्यापकद्रुतपारगमनप्रणाली|चेन्नै एमआरटीएस]] इत्यस्य एकः उन्नतः खण्डः ।]] अनेकानां प्रमुखानां भारतीयनगरानां सार्वजनिकपरिवहनव्यवस्थायाम् [[उपनगरीयधूमशकटयानः|उपनगरीयधूमशकटयानस्य]] प्रमुखा भूमिका अस्ति । एताः सेवाः [[भारतीय धूमशकटमार्गः|भारतीयधूमशकटमार्ग]]द्वारा सञ्चालिताः सन्ति । उपनगरीयधूमशकटयानः केन्द्रीयव्यापारमण्डलस्य उपनगरयोः च मध्ये एकः लोहपथयानसेवा अस्ति । लोहपथयानानि उपनगरीयधूमशकटयानानि अथवा उपनगरीयरेलयानानि इति कथ्यन्ते । एतानि लोहपथयानानि "स्थानीययानानि" ({{lang|en|local trains}}, लोकल् ट्रेन्स्) अथवा "स्थानीयाः" ({{lang|en|locals}}, लोकल्स्) इति अपि निर्दिश्यन्ते । १८५३ तमे वर्षे कार्याणि आरब्धानि भारते प्रथमा उपनगरीयधूमशकटव्यवस्था [[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] अस्ति । [[कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गः|कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गस्य]] सम्पूर्णे देशे सर्वाधिकं जालम् अस्ति । [[चेन्नै उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] १९३१ तमे वर्षे स्वस्य कार्याणि आरब्धवती । यात्रिकयानयानस्य सञ्चालनं कुर्वन्ति उपनगरीयधूमशकटयानानि सर्वाणि विद्युत्बहुएककानि ({{lang|en|Electric Multiple Units, EMUs}}) सन्ति । तेषां प्रायेण नव वा द्वादश वा कक्ष्याः भवन्ति, कदाचित् १५ कक्ष्याः अपि व्यस्तघण्टायातायातस्य संचालनार्थम् । ईएमयू-रेलयानस्य एककं एकं शक्तियानं द्वौ सामान्यकक्षौ युक्तं च भवति । एवं नव प्रशिक्षकः ईएमयू त्रिभिः एककैः कृते निर्मितः अस्ति, प्रत्येकम् अन्ते एकं शक्तियानं भवति, मध्ये एकम् अपि भवति । उपनगरीयरेलयानेषु विद्यमानाः यानानि २५ kV AC भवन्ति ।<ref>{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-elec.html#volt|title=[IRFCA&#93; Indian Railways FAQ: Electric Traction&nbsp;— I|website=[IRFCA] The Indian Railways Fan Club|accessdate=१४ सितम्बर २०१७}}</ref> भारतीय उपनगरीयधूमशकटमार्गेषु सवारी १९७०-७१ मध्ये १२ लक्षतः (1.2 मिलियन्) २०१२–१३ मध्ये ४४ लक्षं (4.4 मिलियन्) यावत् वर्धिता अस्ति । मुम्बई, कोलकाता, चेन्नै इत्यादीनाम् उपनगरीयधूमशकटमार्गाः ७.१% अधिकं भारतीयरेलमार्गाः २०८१९.३-किमी जालं न धारयन्ति परन्तु सर्वेषां रेलयात्रिकाणां ५३.२% भागं भवन्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.newslaundry.com/2015/09/07/why-indias-metro-and-suburban-railways-should-merge|title=Why India's Metro and suburban railways should merge|last=चतुर्वेदी|first=सुमित|date=७ सितम्बर २०१५|website=न्यूज़लॉण्ड्री|accessdate=१४ सितम्बर २०१७}}</ref> भारतस्य केषुचित् नगरेषु [[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनव्यवस्थानाम्]] उद्घाटनेन उपनगरीयधूमशकटप्रणाल्याः उपयोगे न्यूनता अभवत् ।<ref>{{cite news |last= वर्मा|first= विष्णु|date= ११ मार्च २०१६|title= Ring Railway left behind as Delhi swells beyond boundaries|trans_title=देहलीः सीमातः परं प्रफुल्लिता भवति इति कारणेन वृत्तरेलमार्गः त्यक्तवान्|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/ring-railway-in-an-ever-expanding-delhi-a-ghost-railway-service-lingers/ |work= दि इण्डियन् एक्सप्रेस्|location= नवदेहली|accessdate=४ दिसम्बर २०२१}}</ref> {| Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय नाम ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् ! वार्षिक वाहकत्वम् (बिलियने) |- | [[कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|bn|কলকাতা উপনগরীয রেল}} | {{Hlist|[[कोलकाता महानगरीयक्षेत्रम्]]|[[पूर्वबर्धमानमण्डलम्|पूर्वबर्धमान्]]|[[पूर्वमेदिनीपुरमण्डलम्|पूर्वमेदिनीपुरम्]]|[[पश्चिममेदिनीपुर-मण्डलम्|पश्चिममेदिनीपुरम्]]}} | [[पश्चिमवङ्ग]] | २४ | ४५८ | {{convert|१५०१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १५ अगस्त १८५४<ref name="KOLSubPDF">{{Cite web|last=Railway|first=Eastern|date=३१ मार्च २०२०|title=ERSY 2020 FINAL|url=https://er.indianrailways.gov.in/uploads/files/1595316371921-ERSY%202020%20FINAL-rotated.pdf}}</ref> | १.२ |- | [[चेन्नै उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|ta|சென்னை புறநகர் இருப்புவழி}} | {{Hlist|[[चेन्नै]]|[[ताम्बरम्]]|[[आवदी]]|[[तिरुवळ्ळूरु]]|[[चेङ्गल्पट्टु]]|[[पोन्नेरी]]|[[गुम्मिडिपूण्डी]]|[[काञ्चिपुरम्]]|[[अरक्कोणम्]]|[[तिरुत्तणी]]|[[सूलूर्पेटै]]}} | [[तमिळ्नाडु]], [[आन्ध्रप्रदेशः]] | ८ | ३००+ |{{convert|११७४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १९३१<ref name="Hindu_83YearsOfService">{{cite news|last=Menon|first=Nitya|title=83 years of electric suburban rail|newspaper=The Hindu|location=Chennai|date=१८ अप्रिल २०१४ |url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/83-years-of-electric-suburban-rail/article5923173.ece| accessdate=१८ अप्रिल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418091548/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/83-years-of-electric-suburban-rail/article5923173.ece|archive-date=१८ अप्रिल २०१४|deadurl=no}}</ref> | २.५ |- | [[चेन्नै व्यापकद्रुतपारगमनप्रणाली]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|ta|சென்னை பறக்கும் தொடருந்துத் திட்டம்}} | [[चेन्नै]] | [[तमिळ्नाडु]] | २ | १८ | {{convert|१९.३४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १ नवम्बर १९९५<ref name="MRTScmda">{{cite web|title=Development of MRTS in Chennai|url=http://www.cmdachennai.gov.in/mrts_phase1.html|work=CMDA|accessdate=2022-04-23|archive-date=2023-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712090557/https://www.cmdachennai.gov.in/mrts_phase1.html|deadurl=yes}}</ref> | ०.१ |- | [[देहली उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|hi|दिल्ली उपनगरीय रेल}} | [[राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्]] | [[देहली]], [[उत्तरप्रदेशः]], [[हरियाणा]] | १ | ४६ | {{convert|८५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १ अक्टुबर १९७५<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/decongesting-delhi-mega-plan-to-link-capital-s-ring-rail-metro-network/story-Lf0h4yaFYj1jOUQtERYDgI.html|title=Delhi's mega plan to link capital ring rail metro network|trans_title=राजधानी वृतरेल-मेट्रोसञ्जालं सम्बद्धं कर्तुं दिल्लीनगरस्य महायोजना|publisher=हिन्दुस्तान् टाईम्स्}}</ref> | – |- | [[पुणे उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|mr|पुणे उपनगरीय रेल्वे}} | {{Hlist|[[पुणे]]|[[तलेगाँव]]|[[पिम्परी-चिन्चवाड]]|[[लोणावळा]]}} | [[महाराष्ट्रम्]] | २ | १७ | {{convert|६३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ११ मार्च १८७८<ref>{{cite web|last=उम्ब्रजकर|first=मनीष|title=Pune-Lonavla EMU train service completes 35 years|work=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-Lonavla-EMU-train-service-completes-35-years/articleshow/18919932.cms|date=१२ मार्च २०१३|accessdate=२३ सितम्बर २०१४}}</ref> | ०.३ |- | [[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|mr|मुम्बई उपनगरीय रेल्वे}} | {{Hlist|[[मुम्बई]]|[[ठाणे]]|[[नवीमुम्बई]]|[[कल्याण, महाराष्ट्रम्|कल्याण]]}} | [[महाराष्ट्रम्]] | ७ | १५० | {{convert|४२७.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १६ अप्रिल १८५३<ref name="CTmumSubHis">{{cite web|url=https://theculturetrip.com/asia/india/articles/the-history-of-mumbais-local-trains-in-1-minute/|title=The History Of Mumbai’s Local Trains In 1 Minute|trans_title=मुम्बई स्थानीयरेलयानानाम् इतिहासः एकस्मिन् निमेषे|publisher=दि कल्चर् टिप्|date=१३ सितम्बर २०१६}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | २.२ |- | [[हैदराबाद् बहुविधापरिवहनप्रणाली]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|te|హైదరాబాదు బహుళ పద్దతి పరివహన వ్యవస్థ}} | {{Hlist|[[हैदराबाद्]]|[[सिकन्दराबाद्]]|[[फलकनुमा]]|[[लिङ्गम्पल्ली धूमशकटयानस्थानकः|लिङ्गम्पल्ली]]}} | [[तेलङ्गाणा]] | ३ | २८ | {{convert|५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ९ अगस्त २००३<ref name="AdvaniHydMMTS">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Advani-flags-off-Hyderabad-MMTS/articleshow/122771.cms|title=Advani flags off Hyderabad MMTS|last=९ अगस्त २००३|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|language=आङ्ग्ल|accessdate=२९ फरवरी २०२०}}</ref> | ०.८ |- ! योगः ! ! ७ ! ८ ! ४७ ! १०१७ ! {{convert|३३१९.८४|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! ! ५.५ |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{legend|#BCFFC5|निर्माणाधीनम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|class = "wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशम् ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#BCFFC5;" |[[बेङ्गळूरु उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] | [[बेङ्गळूरु]] | [[कर्णाटकम्]] | ४ | निर्णीयम्<!--TBD--> | {{convert|१४८.१७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२६<ref>{{Cite web|title=Union Railway Minister reviews the progress of Bengaluru Suburban Rail Project|url=https://urbantransportnews.com/news/union-railway-minister-reviews-the-progress-of-bangaluru-suburban-rail-project|accessdate=१५ जनवरी २०२१|website=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122454/https://urbantransportnews.com/news/union-railway-minister-reviews-the-progress-of-bangaluru-suburban-rail-project|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|date=१२ जनवरी २०२१|title=Bangalore Suburban Railway to be safe, eco-friendly & comfortable! Project to be completed by 2026; details|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/bangalore-suburban-railway-to-be-safe-eco-friendly-details/2169453/|accessdate=१३ जनवरी २०२१|website=द फाईनेन्सियल् एक्सप्रेस्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[अहमदाबाद् उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[अहमदाबाद्]] | [[गुजरात]] | २ | ४१ | {{convert|५२.९६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम्<ref name="AHMsuburb">{{Cite news|url=http://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/others//articleshow/51144965.cms|title=Rail min breathes life into old suburban train project|last=अहस्थी|first=योगेश|date=२६ फरवरी २०१६|work=अहमदाबाद् मिरर्|accessdate=२७ सितम्बर २०१७}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[नागपुर विस्तृतलोहपथमेट्रो]] [[File:PUNE METRO LOGO.png|border|23x23px]] | [[नागपुरम्]] | [[महाराष्ट्रम्]] | ४<ref name="urbantransportnews.com">{{Cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/nagpur-broad-gauge-metro-project-information-tenders-routes-updates/|title=Nagpur Broad Gauge Metro: Project information, tenders, routes & updates|website=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|language=आङ्ग्ल|accessdate=१४ फरवरी २०२०|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217123414/https://www.urbantransportnews.com/nagpur-broad-gauge-metro-project-information-tenders-routes-updates/|deadurl=yes}}</ref> | निर्णीयम् | {{convert|२६८.६३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम्<ref name="Shah">{{Cite web|url=https://www.metrorailnews.in/railway-board-approves-dpr-of-rs-418-cr-nagpur-broad-gauge-metro/|title=Railway Board Approves DPR of Rs 418 cr Nagpur Broad Gauge Metro|last=शाह|first=नरेन्द्र|date=2019-11-30|website=Metro Rail News|language=en-US|accessdate=६ फरवरी २०२०}}</ref><ref name="Team">{{Cite web|last=Team|first=T. L. N.|title=Maharashtra Government Clears Broad Gauge Metro Project|url=https://thelivenagpur.com/2020/10/14/55379/|accessdate=१५ अक्टुबर् २०२०|website=The Live Nagpur|language=en-US}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[कोयम्बत्तूरु उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[कोयम्बत्तूरु]] | [[तमिळ्नाडु]] | ५ | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{cite news|title=coimbatore circular railway|newspaper=दि हिन्दु|date=२५ दिसम्बर २०१५|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/unique-circular-train-system-for-coimbatore-proposed/article8023760.ece}}</ref> |} ==क्षेत्रीयधूमशकटयानम्== भारतदेशे [[क्षेत्रीयधूमशकटयानम्|द्रुतपारगमनप्रणाली]] इति यात्रीधूमशकटसेवाः [[नगरीयक्षेत्रम्|नगरीयक्षेत्राणां]] सीमातः परं कार्यं कुर्वन्ति, तथैव बहिः उपनगरीयमेखलाया: बाह्यपरिधिभागे समानाकारनगराणि वा महानगराणि परितः नगराणि च सञ्योजयन्ति । निम्नलिखितसूचिकायां [[भारतीय धूमशकटमार्गः|भारतीयधूमशकटमार्ग]]द्वारा प्रदत्ताः यात्रीलोहयानसेवाः अपवर्जिताः सन्ति । {| Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! सेवा ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् |- | बाराबङ्की–लखनौ उपनगरीयधूमशकटमार्गः [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १० | {{convert|३७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ३० जुन २०१३<ref>{{cite web | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-30/kanpur/40285831_1_kanpur-central-railway-station-barabanki-ncr-authorities | archive-url=https://archive.today/20130701081957/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-30/kanpur/40285831_1_kanpur-central-railway-station-barabanki-ncr-authorities | deadurl=yes | archive-date=१ जुलाई २०१३ | title=Kanpur gets Memu train to Barabanki |trans_title=कानपुरं बाराबङ्कीं प्रति मेमु रेलयानं प्राप्नोति | date=३० जुन २०१३ | work=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया | accessdate=१ जुलाई २०१३}}</ref> |- | लखनौ–कानपुर उपनगरीयधूमशकटमार्गः [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १६ |{{convert|७२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १८६७ |- | पेडणें–कारवार उपनगरीयधूमशकटमार्गः [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[गोवा]] [[कर्णाटकम्|कर्णाटकं]] च | १२ |{{convert|११७.२०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१५<ref name="PernenMargaoSub">{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/Pernem-Margao-local-train-on-track/articleshow/47776466.cms|title=Pernem-Margao local train on track &#124; Goa News|trans_title= पेडणें-मडगाँव स्थानीयलोहयानम् आरब्धम्&#124; गोवासमाचारः|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=२३ जुन २०१५|accessdate=२१ दिसम्बर २०२०}}</ref> |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{legend|#BCFFC5|निर्माणाधीनम्}} {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|class = "wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! स्थानकानि ! लम्बता ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#BCFFC5;" |[[देहली–मेरठ क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली]] | [[देहली]] [[उत्तरप्रदेशः]] च | २२ | {{convert|८२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२३<ref>{{Cite web|title=NCRTC sets deadline to open first stretch of Delhi-Meerut RRTS Corridor by 2023|trans_title=एनसीआरटीसी २०२३ तमे वर्षे देहली–मेरठ क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणालीसम्पथस्य प्रथमं खण्डम् उद्घाटयितुं समयसीमा निर्धारयति|url=https://urbantransportnews.com/news/ncrtc-sets-deadline-to-open-first-stretch-of-delhi-meerut-rrts-corridor-by-2023|accessdate=२२ सितम्बर २०२१|website=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122503/https://urbantransportnews.com/news/ncrtc-sets-deadline-to-open-first-stretch-of-delhi-meerut-rrts-corridor-by-2023|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;"|[[देहली–अलवर क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली]] | [[देहली]], [[हरियाणा]], [[राजस्थानम्|राजस्थानं]] च | २२ | {{convert|१६४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२५<ref name="AlwarRRTSppt">{{Cite report|title=Stateholders' Workshop for Delhi-Gurgaon-Rewar-Alwar RRTS Corridor|trans_title=देहली-गुरुग्राम-रेवाड-अलवर आरआरटीएस गलियारायै राज्यधारकाणां कार्यशाला |url=http://ncrtc.in/wp-content/uploads/2017/04/Presentation_for%20Stakeholder%20Workshop_final%20ppt.pdf|accessdate=२० सितम्बर २०१७|archive-url=https://archive.today/20170920082500/http://ncrtc.in/wp-content/uploads/2017/04/Presentation_for%20Stakeholder%20Workshop_final%20ppt.pdf|archive-date=२० सितम्बर २०१७|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6;"|[[देहली–सोनीपत–पानीपत क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली]] | [[देहली]] [[हरियाणा]] च | १५ | {{convert|१०३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२८<ref>{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Politics/RjhDhrAplQVCTQteLqikoM/NHAI-approves-Delhi-RRTS-projects-worth-Rs53500-crore.html|title=NHAI approves Delhi RRTS projects worth Rs53,500 crore|trans_title=भारतीयराष्ट्रियराजमार्गप्राधिकरणः ५३,५०० कोटिः रूप्यकाणां देहलीक्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली परियोजनानाम् अनुमोदयति|date=१९ जुलाई २०१७|work=मिण्ट्|accessdate=६ अक्टुबर् २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920092955/http://www.livemint.com/Politics/RjhDhrAplQVCTQteLqikoM/NHAI-approves-Delhi-RRTS-projects-worth-Rs53500-crore.html|archive-date=२० सितम्बर २०१७|deadurl=no}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]–[[रोहतक]] आरआरटीएस | [[देहली]] [[हरियाणा]] च | निर्णीयम् | {{convert|७०|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1">{{Cite web|title=Delhi-NCR RRTS - Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|trans_title= आरआरटीएस - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च |url=https://themetrorailguy.com/delhi-ncr-regional-rapid-transit-system-information-map-updates/|accessdate=२० दिसम्बर २०२१|website=दि मेट्रोरेल् गाय्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]–[[पलवल]] आरआरटीएस | [[देहली]] [[हरियाणा]] च | निर्णीयम् | {{convert|६०|km|sortable=on|abbr=on}} |२०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]-[[बडौत]] आरआरटीएस |[[देहली]] [[उत्तरप्रदेशः]] च | निर्णीयम् | {{convert|५४|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]–[[खुर्जा]] आरआरटीएस | [[उत्तरप्रदेशः]] | निर्णीयम् | {{convert|८३|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]–[[हापुर]] आरआरटीएस | [[उत्तरप्रदेशः]] | निर्णीयम् | {{convert|५७|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]–[[जेवर]] आरआरटीएस | [[देहली]] [[उत्तरप्रदेशः]] च | निर्णीयम् | {{convert|६७|km|sortable=on|abbr=on}} | निर्णीयम् |- | style="background:#FFFFBB;"|[[हैदराबाद्]]–[[वरङ्गल-नगरम्|वाराङ्गल]] आरआरटीएस | [[तेलङ्गाणा]] | निर्णीयम् | <!--{{convert|निर्णीयम्|km|sortable=on|abbr=on}}--> निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref name="Hyderabad RRTS New Indian Express">{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2022/feb/18/telanganato-take-up-regional-rapid-transit-system-2420902.html|title=Telangana to take up Regional Rapid Transit System|trans_title=तेलङ्गाणा क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणालीं स्वीकुर्यात्|publisher=दि न्यू इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=१८ फरवरी २०२२}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[हैदराबाद्]]–[[विजयवाडा]] आरआरटीएस | [[तेलङ्गाणा]] [[आन्ध्रप्रदेशः]] च | निर्णीयम् | <!--{{convert|निर्णीयम्|km|sortable=on|abbr=on}}--> निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref name="Hyderabad RRTS New Indian Express"/> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[विजयवाडा]]–[[अमरावती, आन्ध्रप्रदेशः|अमरावती]]–[[गुण्टूरु-नगरम्|गुणटूरु]]–[[तेनाली]] अर्द्धोच्चवेगा वृत्ताधूमशकटमार्गः | [[आन्ध्रप्रदेशः]] | निर्णीयम् | <!--{{convert|निर्णीयम्|km|sortable=on|abbr=on}}--> निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref name="Vishakapatnam_March2022">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/metro-rail-projects-in-vijayawada-and-vizag-make-little-headway/article65219869.ece|title=Metro rail projects in Vijayawada and Vizag make little headway|trans_title=मेट्रोरेलपरियोजनाः विजयवाडानगरे विशाखपट्टननगरे च अल्पं प्रगतिं कुर्वन्ति|publisher=दि हिन्दू|date=१३ मार्च २०२२}}</ref> |} ==एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल)== [[File:Mumbai Monorail train.jpg|thumb|210x210px|[[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानम्]] एव भारतदेशे एकमात्रं परिचालनीयम् एकपटलधूमशकटव्यवस्था ।]] २ फरवरी २०१४ दिनाङ्के उद्घाटितं [[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानम्]] द्रुतगतिना पारगमनार्थं प्रयुक्ता स्वतन्त्रभारते प्रथमा परिचालनात्मका एकपटलधूमशकटप्रणाली (अथवा मोनोरेलप्रणाली) अस्ति ।<ref name="times">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-29/mumbai/27981519_1_mumbai-monorail-jacob-circle-mmrda-joint-commissioner|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811120003/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-29/mumbai/27981519_1_mumbai-monorail-jacob-circle-mmrda-joint-commissioner|deadurl=yes|archive-date=११ अगस्त २०११|title=Mumbai monorail to run in two years|date=२९ सितम्बर २००७|work=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|accessdate=१४ सितम्बर २०१७}}</ref> अन्येषु बह्वीषु भारतीयनगरेषु मेट्रोयानस्य सहायकव्यवस्थारूपेण एकपटलरेलपरियोजनानां योजना कृता आसीत्, परन्तु मुम्बई एकपटलरेलस्य बहुभिः मुद्दाभिः सह असफलतायाः अनन्तरम् अन्ये नगराणि योजनां पुनर्विचारयन्ति, लघुधूमशकटपारगमनप्रणाली इत्यादिभिः बहुकुशलैः, सिद्धैः च परिवहनविधिं सह अग्रे गन्तुं शक्नुवन्ति च ।<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/urban/failure-of-mumbais-monorail-holds-lessons-for-urban-planners-everywhere|title=Failure of Mumbai's Monorail Holds Lessons for Urban Planners Everywhere|publisher=द वायर्|date=१० जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/mono-rail/articleshow/85527974.cms|title=Mumbai: Despite govt taking over operations, Monorail continues to be plagued with problems|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=२२ अगस्त २०२१}}</ref> {|Class="wikitable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय नाम ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् ! वार्षिक वाहकत्वम् (मिलियने) |- | [[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानः]] [[File:Monorail seal.jpg|border|22x22px]] | {{lang|mr|मुम्बई मोनोरेल}} | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | १ | १७ | {{convert|१९.५३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २ फरवरी २०१४<ref name="auto">{{cite news|url=http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/First-mono-runs-crowded-like-the-good-old-local/articleshow/29729191.cms |title=First mono runs crowded like the good old local |newspaper=मुम्बई मिरर् |date=१ फरवरी २०१४ |accessdate=२ फरवरी २०१४}}</ref> | १.२ |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितः}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! टिप्पणयः |- | style="background:#B0E0E6" |अहमदाबाद्-ढोलेरा वि॰नि॰क्षे॰ एकपटलधूमशकटयानम् | {{Hlist|[[ढोलेरा]]|[[अहमदाबाद्]]|}} | [[गुजरात]] | १ | ७ | {{convert|४०.३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२१ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासे स्वीकृतम् । निर्माणस्य आरम्भस्य त्रयः चत्वारि वा वर्षाणि यावत् उद्घाटयितुं निश्चितम् ।<ref>{{Cite web|title=Ahmedabad-Dholera SIR monorail gets green signal - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/ahmedabad-dholera-sir-monorail-gets-green-signal/articleshow/80126746.cms|accessdate=१० जनवरी २०२१|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|language=आङ्ग्ल}}</ref><ref>{{cite news|date=21 January 2021|title=Ahmedabad Dholera Mono Rail project approved for connectivity at Dholera Airport: PM Modi|publisher=ढोलेरा प्राईम्|url=https://www.dholeraprime.com/ahmedabad-dholera-mono-rail-project-approved-for-connectivity-at-dholera-airport-pm-modi/|accessdate=२९ जुन २०२१|archive-date=12 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122504/https://www.dholeraprime.com/ahmedabad-dholera-mono-rail-project-approved-for-connectivity-at-dholera-airport-pm-modi/|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |वरङ्गल एकपटलधूमशकटयानम् | [[वरङ्गल-नगरम्|वाराङ्गल]] | [[तेलङ्गाणा]] | १ | निर्णीयम् | {{convert|१५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | प्रस्तावितम् ।<ref>{{cite news |title=Metro rail, airport to Warangal: KTR|url=https://www.thehansindia.com/telangana/metro-rail-airport-to-warangal-ktr-611357|publisher=द हन्स् इण्डिया |date=१२ मार्च २०२०}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |ऐजोल एकपटलधूमशकटयानम् | [[ऐजोल]] | [[मिज़ोरम]] | १ | निर्णीयम् | {{convert|५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१२ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।<ref>{{cite web|url=http://www.northeasttoday.in/our-states/mizoram/considerable-headway-in-mizoram-monorail-project/ |title=Considerable Headway in Mizoram Monorail Project &#124; Northeast Today |publisher=Northeasttoday.in |date=१० फरवरी २०१२ |accessdate=२४ दिसम्बर २०१२ |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212121634/http://www.northeasttoday.in/our-states/mizoram/considerable-headway-in-mizoram-monorail-project/ |archive-date=१२ फरवरी २०१२ }}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |तिरुचिरापळ्ळि एकपटलधूमशकटयानम् | [[तिरुचिरापळ्ळि]] | [[तमिळ्नाडु]] | ३ | २७ | निर्णीयम् | २०१४ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।<ref name="auto1">{{cite news |title=Stalin accuses AIADMK of copying DMK’s manifesto |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/tamil-nadu/stalin-accuses-aiadmk-of-copying-dmks-manifesto/articleshow/81574576.cms |accessdate=३ जुलाई २०२१ |publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया |date=१८ मार्च २०२१}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |मधुरै एकपटलधूमशकटयानम् | [[मधुरै]] | [[तमिळ्नाडु]] | १ | निर्णीयम् | निर्णीयम् | २०१४ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।<ref name="auto1" /> |} ===परित्यक्ताः प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFBBBB|अन्यैः प्रणालीभिः सह प्रतिस्थापितम्}} {{Legend|#FF8B8B|स्रस्तः}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! लम्बता ! टिप्पणयः |- | style="background:#FFBBBB;" |चेन्नै एकपटलधूमशकटयानम् | [[चेन्नै]] | [[तमिळ्नाडु]] | {{convert|५७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | [[चेन्नै मेट्रो|मेट्रो]] इत्यनेन सह प्रतिस्थापितम् ।<ref>{{cite web|date=१७ फरवरी २०१९|title=Metro to link route planned under monorail network|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/metro-to-link-route-planned-under-monorail-network/articleshow/68029453.cms|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> |- | style="background:#FFBBBB;" |कोयम्बत्तूरु एकपटलधूमशकटयानम् | [[कोयम्बत्तूरु]] | [[तमिळ्नाडु]] | {{convert|४४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | [[कोयम्बत्तूरु मेट्रो|मेट्रो]] परियोजनया प्रतिस्थापितम् ।<ref>{{Cite web|title=Coimbatore Metro – Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|url=https://themetrorailguy.com/coimbatore-metro-information-route-maps-fares-tenders-updates/|accessdate=२ जनवरी २०२२|website=द मेट्रोरेल् गाय् |language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FFBBBB;" |कोलकाता एकपटलधूमशकटयानम् | [[कोलकाता]] | [[पश्चिमवङ्ग]] | {{convert|१७७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | नवनगरमार्गः [[रज्जुमार्गः]] परियोजनायां परिवर्तितः ।<ref>{{Cite web|date=७ फरवरी २०२०|title=Soon, ropeway services to connect areas in New Town|url=http://www.millenniumpost.in/kolkata/soon-ropeway-services-to-connect-areas-in-new-town-399479|accessdate=५ मई २०२०|website=millenniumpost.in|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |कानपुर एकपटलधूमशकटयानम् | [[कानपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | {{convert|६३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१० तः अनश्रुतम्, अधिकांशतः सम्भवतः स्क्रैप् भवति यतः [[कानपुर मेट्रो|मेट्रो]] निर्माणं आरब्धम् ।<ref>{{cite news|author=मेघा सुरी, टीएनएन, २१ फरवरी २००८, ०७:५६ सन्ध्याकालः भा.मा.स.|date=२१ फरवरी २००८|title=Monorail to hit Kanpur streets by 2010 - Kanpur - City - The Times of India|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Monorail_to_hit_Kanpur_streets_by_2010/rssarticleshow/2802311.cms|accessdate=११ अगस्त २०१०}}</ref> |} ==लघुधूमशकटयानम्== [[लघुधूमशकटयानम्|लघुधूमशकटपारगमनम्]] (LRT) अथवा भारते लोकप्रियतया ''मेट्रोलाइट्'' ({{lang|en|Metrolite}}) इति नाम्ना प्रसिद्धम्, नगरीयधूमशकटपारगमनस्य एकः प्रकारः अस्ति यस्य विशेषता अस्ति द्रुतपारगमन-विद्युद्रथप्रणाल्योः संयोजनम् । इदं प्रायः विद्युद्रथयानानाम् अपेक्षया अधिक-क्षमतया कार्यं करोति, प्रायः द्रुतपारगमन-सदृशे अनन्य-मार्ग-अधिकार-प्रणाल्यां च । भारतस्य अनेकाः स्तर-२ नगराः एतत् विकल्पितवन्तः यतः इदं न्यूनमूल्यः कुशलः च नगरीयपारगमनस्य मार्गः अस्ति यः न्यूननियोगयाः सेवां करोति । अस्मिन् सूचौ ''ट्रॉलीबस्'' ({{lang|en|Trolleybus}}) अथवा ''मेट्रो नियो'' ({{lang|en|Metro Neo}}) प्रणाल्याः बहिष्कारः अस्ति ये पटलस्य उपयोगं न कुर्वन्ति । <br /> {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! प्रकारः ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#B0E0E6" |जम्मू मेट्रो | [[जम्मू]] | [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] | २ | ४० | {{convert|४३.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref>{{Cite web|url=https://themetrorailguy.com/jammu-metro-information-route-maps-fares-tenders-updates/|title=Jammu Metro – Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|trans_title=जम्मू मेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|publisher=द मेट्रोरेल् गाय्}}</ref> | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | २०२४<ref>{{Cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/news/rites-submits-final-dpr-of-rs-10559-crore-jammu-and-srinagar-metro-projects|title=RITES submits final DPR of ₹10,559 crores for Jammu and Srinagar Metro.|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज्|date=१२ जून २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |श्रीनगर मेट्रो | [[श्रीनगरम्]] | [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] | २ | २४ | {{convert|२५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | २०२४<ref>{{Cite web|url=https://www.greaterkashmir.com/todays-paper/front-page/metro-rail-project-to-get-union-cabinet-clearance-soon|title=Metro rail project to get union cabinet clearance soon|publisher=ग्रेटर् कश्मीर्|date=२९ अगस्त २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |गोरखपुर मेट्रो | [[गोरखपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २७ | {{convert|२७.४१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | २०२४<ref>{{Cite web|url=https://m.jagran.com/lite/uttar-pradesh/lucknow-city-up-cabinet-decision-gorakhpur-metro-rail-dpr-gets-green-signal-from-uttar-pradesh-cabinet-4672-crores-will-be-spent-20858589.html|date=१० मार्च २०२०|title=Gorakhpur metro rail gets green signal from up cabinet,4672 crores will be spent|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=१० मार्च २०२१|archive-date=2021-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906110915/https://m.jagran.com/lite/uttar-pradesh/lucknow-city-up-cabinet-decision-gorakhpur-metro-rail-dpr-gets-green-signal-from-uttar-pradesh-cabinet-4672-crores-will-be-spent-20858589.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/up-gorakhpur-metro-on-fast-track-gets-pib-nod-to-be-ready-by-2024/articleshow/88040780.cms|title=UP: Gorakhpur Metro on fast track, gets PIB nod, to be ready by 2024|date=२ दिसम्बर २०२१|publisher=टाइम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |देहली लघुमेट्रो | [[देहली]] | [[देहली]] | २ | ३७ | {{convert|४०.८८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम्<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/metrolite-runs-into-rough-weather-before-ride-starts/articleshow/87516625.cms|title=Delhi: Metrolite runs into rough weather before ride starts|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया of India|date=४ नवम्बर २०२१}}</ref> | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|title=Delhi Metrolite - Info, Route Map, Fares, Tenders & Updates|trans_title=देहली लघुमेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|url=https://themetrorailguy.com/delhi-metrolite-information-route-map-fares-timing-tenders-status-updates/|accessdate=६ अक्टुबर् २०२१|website=द मेट्रोरेल् गाय्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |तिरुवनन्तपुर मेट्रो | [[तिरुवनन्तपुरम्]] | [[केरळम्]] | १ | १९ | {{convert|२१.८२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|url=https://urbantransportnews.com/news/kerala-govt-approves-kozhikode-and-thiruvananthapuram-light-metro-rail-projects|title=Kerala government approves Kozhikode and Thiruvananthapuram Light Metro rail projects.|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=२ फरवरी २०२१|accessdate=2022-08-02|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122503/https://urbantransportnews.com/news/kerala-govt-approves-kozhikode-and-thiruvananthapuram-light-metro-rail-projects|deadurl=yes}}</ref> |- | Style="background:#B0E0E6"|कोळिकोडे लघुमेट्रो | [[कोळिकोडे]] | [[केरळम्]] | १ | १४ | {{convert|१३.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/expectations-run-high-for-implementing-big-ticket-projects-in-kozhikode/article34526064.ece|title=Expectations run high on big-ticket projects in Kozhikode|publisher=द हिन्दु|date=१० मई २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |चेन्नै लघुधूमशकटयानम् | [[चेन्नै]] | [[तमिळ्नाडु]] | १ | निर्णीयम् |{{convert|१५.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|title=Chennai Metrolite – Information, Route Map, Fares, Tenders & Updates|trans_title=चेन्नै लघुमेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|url=https://themetrorailguy.com/chennai-metrolite-information-route-map-fares-timing-tenders-status-updates/|accessdate=१० जनवरी २०२२|website=द मेट्रोरेल् गाय्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |कोयम्बत्तूरु मेट्रो | [[कोयम्बत्तूरु]] | [[तमिळनाडु]] | २<ref name="TH_Coimbatore">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/coimbatore-city-to-get-its-own-metrolite/article65293197.ece|title=Coimbatore city to get its own Metrolite|publisher=द हिन्दु|date=५ अप्रिल २०२२}}</ref> | ४०<ref name="TH_Coimbatore" /> | {{convert|४५.८७|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="TH_Coimbatore" /> | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् |निर्णीयम्<ref name="TH_Coimbatore" /> |- | style="background:#FFFFBB" |वाराणसी मेट्रो | [[वाराणसी]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २६ | {{convert|२९.२३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://urbantransportnews.com/news/rites-to-prepare-revised-dpr-of-varanasi-light-metro-rail|title=RITES to prepare a revised DPR of Varanasi Light Metro|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=१२ फरवरी २०२१|accessdate=2022-08-02|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122503/https://urbantransportnews.com/news/rites-to-prepare-revised-dpr-of-varanasi-light-metro-rail|deadurl=yes}}</ref> |- | Style="background:#FFFFBB"|उत्तराखण्ड मेट्रो | [[देहरादून]] | [[उत्तराखण्ड]] | २ | २५ | {{convert|२२.४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ७५० वोल्ट् दिष्टधारा विद्युत्करणम्<ref>{{cite web|url=https://urbantransportnews.com/article/uttarakhand-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|title=Uttarakhand Metro project information, tenders, stations, routes and updates|trans_title=उत्तराखण्ड मेट्रोपरियोजना सूचना, निविदाः‌, स्थानकानि, मार्गाः, नवीकरणानि च|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=२४ अप्रिल २०२१|accessdate=2022-08-02|archive-date=2022-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929113051/https://urbantransportnews.com/article/uttarakhand-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|deadurl=yes}}</ref> | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/news/ukmrc-submits-dpr-of-rs-1663-crore-metro-neo-project-for-uttarakhand|title=UKMRC Submits DPR of ₹1,663 crore metro neo project for Uttarakhand.|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=८ जुन २०२१}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |प्रयागराज मेट्रो | [[प्रयागः]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | ३९ | {{convert|४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite news|date=१७ अगस्त २०१६|title=Uttar Pradesh Cabinet Approves Metro Rail For Allahabad|work=NDTV|url=https://www.ndtv.com/india-news/uttar-pradesh-cabinet-approves-metro-rail-for-allahabad-1445189|deadurl=no|accessdate=८ अक्टूबर् २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327230852/https://www.ndtv.com/india-news/uttar-pradesh-cabinet-approves-metro-rail-for-allahabad-1445189|archive-date=२७ मार्च २०१७}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB" |रायपुर मेट्रो | [[रायपुरम्]] | [[छत्तीसगढ]] | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम् | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/news/chhattisgarh-to-launch-states-first-light-metro-rail-project-in-raipur|title=Chhatisgarh to launch state's first Light Metro project in Raipur|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=२२ फरवरी २०२१}}</ref> |} ==विद्युद्रथः (ट्रॅम्)== [[File:Kolkata transport.jpg|thumb|190x190px|१८७३ तमे वर्षे निर्मितः [[कोलकाता विद्युद्रथः]], भारते एकमात्रः विद्युद्रथः (ट्रॅम्) अद्यापि कार्यं कुर्वन् अस्ति । अधिकतया धरोहरवाहकरूपेण उपयुज्यते ।]] १९ शताब्द्याः अन्ते अनेकनगरेषु धूमशकटयानानाम् अतिरिक्तं [[विद्युद्रथः]] ({{lang|em|Tram}}, ट्रॅम्) प्रवर्तनं जातम्, यद्यपि एताः प्रायः सर्वे चरणबद्धरूपेण निष्कासितानि । [[कोलकाता विद्युद्रथः]] सम्प्रति देशे एकमात्रा विद्युद्रथव्यवस्था अस्ति । {| class="wikitable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! नगरम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् |- | [[कोलकाता विद्युद्रथः]] | [[कोलकाता]] | [[पश्चिमवङ्ग]] | ६ | न लब्धम् | {{convert|२८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १८७३<ref name="calcuttatramways.com">{{Cite web|title=History – CTC|url=http://calcuttatramways.com/history/|accessdate=०६-०७-२०२०|language=आङ्ग्ल}}</ref> |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFFFBB|प्रस्तावितः}} {| class="wikitable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! नगरम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#FFFFBB" |विशाखपट्टण विद्युद्रथः | [[विशाखपट्टणम्]] | [[आन्ध्रप्रदेशः]] | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम्<!--{{convert|निर्णीयम्|km|mi|abbr=on|adj=on}}--> | निर्णीयम्<ref name="Vishakapatnam_March2022"/> |- | style="background:#FFFFBB" |महाबलिपुर विद्युद्रथः | [[महाबलिपुरम्]] | [[तमिळनाडु]] | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम्<!--{{convert|निर्णीयम्|km|mi|abbr=on|adj=on}}--> | निर्णीयम्<ref>{{Cite web |author=A. Selvaraj|date=Jan 9, 2020 |title=Tamil Nadu: If plans go well, a tram may take you around Mahabalipuram {{!}} Chennai News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/if-plans-go-well-a-tram-may-take-you-around-mahabs/articleshow/73163846.cms |accessdate=१९-०४-२०२२ |website=द टाइम्स ऑफ् इण्डिया |language=आङ्ग्ल}}</ref> |} ===परित्यक्ताः प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFBBBB|विवृतम्}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! नगरम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् ! विच्छिन्नम् |- | Style="background:#FFC0CB;" |[[बृहन्मुम्बै विद्युतापूर्तिः एवं परिवहनसंस्था(बेस्ट्)|मुम्बई विद्युद्रथः]] | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | | | | १८७३ | १९६४ |- | Style="background:#FFC0CB;" |नाशिक विद्युद्रथः | [[नाशिक]] | [[महाराष्ट्रम्]] | | | {{convert|१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १८८९ | १९३१ |- | Style="background:#FFC0CB;" |चेन्नै विद्युद्रथः | [[चेन्नै]] | [[तमिळनाडु]] | | | | १८९५ | १९५३ |- | style="background:#FFC0CB;" |पटना विद्युद्रथः | [[पटना]] | [[बिहार]] | | | | | १९०३ |- | style="background:#FFC0CB;"|कानपुर विद्युद्रथः | [[कानपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | | | {{convert|६.०४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १९०७ | १६ मई १९३३ |- | style="background:#FFC0CB;"|कोच्ची विद्युद्रथः | [[कोच्ची]] | [[केरळम्]] | | | | १९०७ | १९६३ |- | style="background:#FFC0CB;"|देहली विद्युद्रथः | [[देहली]] | [[देहली]] | | | | १९०८ | १९६३ |- | style="background:#FFC0CB;" |भावनगर विद्युद्रथः | [[भावनगरम्]] | [[गुजरात]] | | | | १९२६ | १९६० दशकम् |} ==विनिर्माणम्== भारते अनेकाः मेट्रोशिल्पकाराः सन्ति । [[भारतसर्वकारः|सङ्घसर्वकारस्य]] "[[भारते निर्मीयन्ताम्]]" कार्यक्रमस्य अन्तर्गतं भारतीयमेट्रोप्रणालीषु उपयोगाय क्रीतस्य ७५% शकटस्य भारते निर्माणम् आवश्यकम् अस्ति । ===भारत् अर्थ् मूवर्स् लिमिटेड् (BEML)=== [[देहली मेट्रो]]</br> [[नम्मा मेट्रो]]</br> [[जयपुर मेट्रो]] ===बम्बार्डीयर् (अल्सटोम् इत्यनेन अधिग्रहितम्)=== [[देहली मेट्रो]] ===अल्सटोम् इण्डिया=== [[चेन्नै मेट्रो]] ===हयुन्दै रोतेम्=== [[देहली मेट्रो]]</br> [[अहमदाबाद् मेट्रो]]</br> [[नम्मा मेट्रो]]</br> [[हैदराबाद् मेट्रो]] ===वाहकशकटयन्त्रशाला (ICF)=== [[कोलकाता मेट्रो]] ===टीटागढ फिरेमा=== [[पुणे मेट्रो]] ===सीआरआरसी (CRRC)=== [[नम्मा मेट्रो]]</br> [[गुरुग्राम द्रुतमेट्रो]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतीय धूमशकटमार्गः]] * [[भारतस्य राज्यानि]] * [[भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः]] * [[भारतस्य मण्डलानि]] == सन्दर्भाः == {{उल्लेखाः}} [[वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि]] efi07p4oausxt7525qd9oweu2njxfdf 0 79258 499657 469502 2026-07-03T23:59:39Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499657 wikitext text/x-wiki '''उत्तरनल्लूर्नङ्कै''' ([[तमिळभाषा|Tamil]]: உத்தரநல்லூர் நங்கை) एका तामिल्मूलीया परैयार्जातीया काव्यरचका बभूव या १५ शताब्द्यामुवास। सा स्वसमयस्य जातिलिङ्गपदानुक्रमणानां विरुद्धं दृढदृष्टिकोणाय प्रसिद्धास्ति। स्वयं दलितत्वेन सा एतान्विचारान्स्वस्यैकमात्रे लब्धे ग्रन्थे पैचलुर्पदिगम्-ग्रन्थे सरागेण प्रकटयति। == जीवनचरितम् == तस्या नाम, उत्तरनल्लूर्नङ्कै, उत्तरनल्लूर् (तस्या जन्मभूमिः) एवञ्च नङ्कै (कन्या इत्यार्थः) इत्येतयोः पदयोस्संयोजनमस्ति। दलितत्वेन स्त्रीतत्वेन च तस्या वेदाध्यनयनं निषिद्धम्बभूव। तद्विहाय सा गोपनीयरूपेण एकस्माद्ब्राह्मणबालकाद्वेदानधिजगे। अन्ते सा तस्य ब्राह्मणबालकस्य प्रेम्णा पपात एवञ्च तं विवाहमपि चकार। तस्या निषिद्धाय पवित्रग्रन्थाय अध्यनाय जातिनिषेधभङ्गाय  द्वन्द्वलङ्घनाय पैचलुर्ग्रामस्य ज्येष्ठास्तां जीवितदहनमृत्युदण्डमिति ददुः। यदा ज्येष्ठाः परैया-मार्गं तस्या मृत्युदण्डं कर्तुमाजग्मुः, तदा सा तान्सम्बोधयन्पैचलुर्पदिगमिति ग्रन्थं विरचयाञ्चकार। तस्माद्ग्रन्थादेकश्श्लोकोध उद्धृतः -{{Bq|text=निम्बस्य चन्दनस्य च गन्धे विभिन्ने यदा ते दहतः , किन्तु एकज्वलितब्राह्मणस्य गन्धं वक्तुन्न शक्नुथ। अग्निर्भिन्नो घ्रातो वा यदा अप्रक्षालित-पुलया¹ दहति? द्रव्यं यद्दहति, अग्निशिखा या दाहयति, कथं भिद्येते? हे पैचलुर्ग्रामस्य ज्येष्ठाः! ''- ९ काव्यम् , पैचलुर्पदिगम्''<ref>{{cite book |last1=Chattopadhyaya |first1=Brajadulal |title=A Social History of Early India |date=2009 |publisher=Pearson Education India |isbn=8131719588|pages=243 - 244}}</ref>}} ¹ पुलया इति एकं दलितजातिं दर्शयति। {{Bq|text=சந்தனம் அகிலும் வேம்பும் தனித்தனிக் கந்தம் நாறும் அந்தணர் தீயில் வீழ்ந்தால் அவர்மணம் வீசக் காணோம் செந்தலை புலையன் வீழ்ந்தால் தீமணம் வேற தாமோ? பந்தமும் தீயும் வேறோ பாய்ச்சலூர்க் கிராமத் தாரே! "- பாடல் 9, பாய்ச்சலூர் பதிகம்''<ref>{{cite book |last1=கோபால் நாயகர் |first1=டி |title=பாய்ச்சலூர் பதிகம் |date=1914 |publisher=கோள்டன் அச்சியந்திரசாலை |url=https://www.tamildigitallibrary.in/book-detail?id=jZY9lup2kZl6TuXGlZQdjZpel0xe&tag=%E0%AE%AA%E0%AE%BE%E0%AE%AF%E0%AF%8D%E0%AE%9A%E0%AF%8D%E0%AE%9A%E0%AE%B2%E0%AF%82%E0%AE%B0%E0%AF%8D%20%E0%AE%AA%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%95%E0%AE%AE%E0%AF%8D#book1/ |access-date=7 July 2022 |language=ta |archive-date=13 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113095544/https://www.tamildigitallibrary.in/book-detail?id=jZY9lup2kZl6TuXGlZQdjZpel0xe&tag=%E0%AE%AA%E0%AE%BE%E0%AE%AF%E0%AF%8D%E0%AE%9A%E0%AF%8D%E0%AE%9A%E0%AE%B2%E0%AF%82%E0%AE%B0%E0%AF%8D%20%E0%AE%AA%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%95%E0%AE%AE%E0%AF%8D#book1/ |deadurl=yes }}</ref>}} == सन्दर्भसूचिः == {{Reflist}} [[वर्गः:तमिळ्नाडुराज्यस्य कवयः]] sqy9kgcn9c833wtav3vd5tslwscxvxr 0 91315 499663 497241 2026-07-04T01:38:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499663 wikitext text/x-wiki '''प्रथमः नरसिंहदेवः''' पूर्वीगङ्गवंशस्य राजा आसीत् यः १२३८ तः १२६४ पर्यन्तं [[ओडिशाराज्यम्|उत्कलस्य]] शासनं कृतवान् ।तस्य शासनकाले निर्मितेषु उल्लेखितेषु मन्दिरेषु[[कोणार्कमन्दिरम्|कोणार्कस्थः सूर्यमन्दिरः]], बालासोरनगरस्य रायबनियादुर्गसङ्कुलः, [[ढेङ्कानाळ|ढेनकनालनगरस्य]] कपिलसशिवमन्दिरः, रेमुनानगरस्य क्षीरचोरागोपीनाथमन्दिरः च सन्ति । सः १२४३ तमे वर्षे कतासिन्-युद्धे ममलुक-साम्राज्यस्य बङ्गाल-राज्यपालं तुघ्रल-तुघन-खान्-इति तं पराजित्वा अतिरिक्तक्षेत्राणाम् उपरि जयं प्राप्तवान् == निर्माणम् एवं सांस्कृतिकयोगदान म् == चन्द्रशेखरमन्दिरस्य शिलालेखे नरसिंहदेवप्रथमस्य परमहमेश्वरः, दुर्गापुत्रः, पुरुषोत्तमपुत्रः इति निर्दिश्यते । एतैः उपाधिभिः ज्ञायते यत् सः स्वशासनकाले शैव-शक्ति-जगन्नाथ-सम्प्रदाययोः रक्षकः अनुयायी च आसीत् । तेन निर्मितस्य कोणार्क सूर्यमन्दिरस्य प्रतिमायां तस्य उपाधिनुसारं, पुरोहितस्य च अनुसारं सम्प्रदायानाम् त्रयाणां मुख्यदेवतानां पुरतः प्रणामं कृत्वा चित्रितम् अस्ति| लिङ्गराजमन्दिरस्य शिलालेखे उक्तं यत् सः राहाप्रदेशात्, गौडराज्यात् च पलायितानां शरणार्थीनां आश्रयाय सदाशिवमठस्य निर्माणं कृतवान् । श्रीकुर्ममन्दिरस्य शिलालेखानुसारं सः शान्तः व्यक्तिः आसीत्, यस्य दुर्भावः, आन्दोलनं वा नासीत् । सः बहुमूल्यं लेखं धारयति स्म, कला-वास्तुकला-धर्मयोः भक्तः शिक्षार्थी आसीत् । <ref name="n1">{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/118685/10/10_chapter%204.pdf|title=Narasimhadeva I (1238-1264 A.D.)|website=www.shodhganga.inflibnet.ac.in|accessdate=10 August 2017}}</ref> सः नीतिशास्त्रस्य (न्यायपुस्तकस्य) आश्रित्य मरीचि - [[पराशरऋषिः|पराशर-]] ऋषीणां परम्परां अनुसृत्य राज्यस्य प्रशासनं कृतवान् । आस्था-आध्यात्म-भक्ति-कारणात् सः कोणार्क, कपिलश, खिराचोरागोपीनाथः, श्रीकुर्मम्, [[वराह लक्ष्मी नरसिम्हा मंदिर, सिंहचलम|वराहलक्ष्मीनरसिंहमन्दिरं,]] सिंहचलम्, अनन्तवासुदेवमन्दिरं च इत्यादीनां अनेकानाम् मन्दिराणां निर्माणपरियोजनानि आज्ञापयित्वा सम्पन्नवान् कृतवान् | तस्य शासनकाले [[संस्कृतम्|संस्कृत]] - [[ओडियाभाषा|ओडिया-]] भाषे दरबारीभाषारूपेण संरक्षणं प्राप्तम्, अस्मिन् एव काले विद्याधरस्य एकावली इत्यादयः संस्कृतग्रन्थाः रचिताः । तेन निर्मितस्य कपिलशमन्दिरस्य एकः शिलालेखः तस्य तुलनां विष्णोःवराहावतारेन सह करोति, यः [[वेदः|वेदं]] जगत् च अनिश्चिततासागरेभ्यः उद्धारितवान्, उत्थापितवान् च । ओडिशाराजानाम् मध्ये सः प्रथमः राजा आसीत् यः "गजापतिः" अथवा युद्धगजानां स्वामी इति उपाधिं प्रयुक्तवान् । <ref>{{Cite web|url=http://www.harekrsna.com/sun/features/06-15/features3475.htm|title=Middle Kingdoms of India, Part 50|website=www.harekrsna.com|accessdate=11 August 2017|archive-date=4 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704014449/http://www.harekrsna.com/sun/features/06-15/features3475.htm|deadurl=yes}}</ref> == सन्दर्भः == ivr8i63pfq1wjri8qthyv8butr0vmz1 2 92314 499654 2026-07-03T15:39:49Z 2541142khyatimishra 46796 {{Infobox language|name=मैथिली|nativename=मैथिली|states=भारतम्, नेपालः|region=बिहारराज्यस्य मिथिलाक्षेत्रम्, झारखण्डस्य केचन भागाः, नेपालदेशस्य तराईप्रदेशः|speakers=प्रायः ७५ लक्षाधिकाः|familycolor=Ind... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 499654 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=मैथिली|nativename=मैथिली|states=भारतम्, नेपालः|region=बिहारराज्यस्य मिथिलाक्षेत्रम्, झारखण्डस्य केचन भागाः, नेपालदेशस्य तराईप्रदेशः|speakers=प्रायः ७५ लक्षाधिकाः|familycolor=Indo-European|fam2=हिन्द-ईरानी|fam3=हिन्द-आर्य|fam4=पूर्वहिन्दार्यभाषाः|script=तिरहुता-लिपिः, देवनागरी-लिपिः|official=भारते बिहारराज्ये, नेपाले}}'''मैथिलीभाषा''' भारतस्य नेपालस्य च प्रमुखासु आर्यभाषासु अन्यतमा अस्ति। एषा हिन्द-आर्यभाषापरिवारस्य पूर्वशाखायां गण्यते। मैथिली मुख्यतया भारतस्य बिहारराज्यस्य मिथिलाक्षेत्रे, झारखण्डस्य केषुचित् प्रदेशेषु, नेपालस्य तराईप्रदेशे च भाष्यते। अस्याः भाषायाः समृद्धा साहित्यपरम्परा, विशिष्टा व्याकरणपरम्परा तथा प्राचीना सांस्कृतिकपृष्ठभूमिः दृश्यते। भारतस्य संविधानस्य अष्टम्यानुसूच्यां मैथिलीभाषा मान्यतां प्राप्तवती अस्ति। नेपालेऽपि एषा प्रमुखभाषारूपेण स्वीकृता अस्ति। == परिचयम् == मैथिलीभाषा भारतस्य प्राचीनतमासु जीवद्भाषासु अन्यतमा अस्ति। अस्याः उद्भवः प्राचीनमागधी-प्राकृतात् अभवत् इति भाषावैज्ञानिकाः मन्यन्ते। मिथिलाजनपदस्य सांस्कृतिकविकासेन सह अस्याः भाषायाः अपि उन्नतिः अभवत्। जनजीवने, धर्मे, शिक्षायाम्, साहित्ये, सङ्गीते, नाटके, लोकपरम्परायां च मैथिलीभाषायाः महत्त्वपूर्णः उपयोगः दृश्यते। अद्यापि कोटिशः जनाः मैथिलीं स्वमातृभाषारूपेण प्रयुञ्जते। आधुनिकसमये अपि अस्याः भाषायाः संरक्षणाय, शिक्षणाय, प्रचाराय च विविधाः संस्थाः कार्यं कुर्वन्ति। == व्युत्पत्तिः == "मैथिली" इति शब्दः "मिथिला" इति प्राचीनप्रदेशस्य नाम्नः निष्पन्नः। मिथिला उत्तरबिहारप्रदेशस्य प्रसिद्धः सांस्कृतिकप्रदेशः आसीत्। अस्य प्रदेशस्य निवासिनः मैथिलाः इति कथ्यन्ते, तेषां भाषा मैथिली इति प्रसिद्धिम् अगच्छत्। रामायणे मिथिलानगर्या विशेषः उल्लेखः दृश्यते। जनकराजस्य राज्यं मिथिला इति प्रसिद्धम् आसीत्। सीता देवी अपि मिथिलायाः राजकन्या आसीत्। अतः मिथिलायाः सांस्कृतिकमहत्त्वेन सह मैथिलीभाषाया अपि गौरवं सम्बद्धम् अस्ति। == इतिहासः == मैथिलीभाषायाः इतिहासः सहस्रवर्षात् अधिकः मन्यते। भाषाविज्ञानदृष्ट्या एषा मागधी-प्राकृतस्य तथा अपभ्रंशभाषायाः उत्तरवर्ती भाषा अस्ति। दशमशताब्दीतः द्वादशशताब्दीपर्यन्तं मैथिलीभाषायाः स्वरूपं क्रमशः विकसितम्। मध्ययुगे मिथिला विद्यानां केन्द्ररूपेण प्रसिद्धा आसीत्। न्यायशास्त्रस्य, मीमांसाशास्त्रस्य, संस्कृतविद्यायाश्च अध्ययनं व्यापकं बभूव। संस्कृतस्य प्रभावः मैथिलीभाषायाम् अत्यधिकः दृश्यते। तथापि सा स्वकीयव्याकरणेन, उच्चारणेन तथा शब्दसम्पदया स्वतन्त्रभाषारूपेण विकसितवती। चतुर्दशशताब्द्यां प्रसिद्धः कविः विद्यापतिः मैथिलीसाहित्यस्य महान् प्रतिनिधिः अभवत्। तेन रचितानि भक्तिकाव्यानि, प्रेमगीतानि तथा धार्मिकसाहित्यं मैथिलीभाषां विशेषतया लोकप्रियाम् अकरोत्। तस्य काव्येषु सरलभाषा, मधुरशैली तथा गहनभावप्रकाशनं दृश्यते। मध्यकाले राजाश्रयस्य कारणेन मैथिलीसाहित्यस्य उल्लेखनीयः विकासः अभवत्। धार्मिकग्रन्थाः, गीतानि, नाटकानि, कथाः, लोकसाहित्यं च अस्मिन् काले बहुधा रचितम्। ब्रिटिशशासनकाले भाषावैज्ञानिकैः मैथिलीभाषायाः पृथग्भाषारूपेण अध्ययनम् आरब्धम्। जॉर्ज् ग्रियर्सन् नाम भाषावैज्ञानिकः "Linguistic Survey of India" इति प्रसिद्धे ग्रन्थे मैथिलीभाषायाः विस्तृतं वर्णनम् अकरोत्। तेन मैथिलीं स्वतन्त्रहिन्द-आर्यभाषारूपेण प्रतिपादितम्। स्वातन्त्र्योत्तरकाले मैथिलीभाषाया अधिकाररक्षणार्थं बहवः सामाजिकसांस्कृतिकआन्दोलनानि अभवन्। भाषायाः शिक्षायां प्रयोगः, प्रशासनिकस्वीकृतिः तथा साहित्यविकासः इत्यादीनि लक्ष्यीकृत्य विविधसंस्थाः प्रयत्नम् अकुर्वन्। सन २००३ तमे वर्षे भारतस्य संविधानस्य अष्टम्यानुसूच्यां मैथिलीभाषा समावेशिता। एषा घटना मैथिलीभाषायाः इतिहासे महत्त्वपूर्णा मन्यते। अस्याः मान्यतया शिक्षाक्षेत्रे, माध्यमेषु, साहित्ये तथा प्रशासनिककार्येषु भाषायाः उपयोगः अधिकः अभवत्। नेपालदेशेऽपि मैथिलीभाषा दीर्घकालात् व्यवहारभाषारूपेण अस्ति। नेपालस्य संविधाने मैथिली प्रमुखासु राष्ट्रियभाषासु परिगणिता अस्ति। शिक्षणे, सञ्चारमाध्यमेषु, साहित्यरचने च अस्याः उपयोगः निरन्तरं वर्धते। === प्राचीनपरम्परा === मैथिलप्रदेशः वैदिककालादारभ्य विद्यानां केन्द्रम् आसीत्। अत्र बहवः ऋषयः, दार्शनिकाः, पण्डिताश्च निवसन्ति स्म। न्यायदर्शनस्य प्रसिद्धा मिथिलापरम्परा सम्पूर्णे भारते सम्मानिता आसीत्। संस्कृतशिक्षया सह स्थानीयभाषाया अपि विकासः अभवत्। === आधुनिकविकासः === एकविंशतितमे शताब्द्यां डिजिटलमाध्यमेषु मैथिलीभाषायाः उपयोगः अत्यधिकं वर्धितः। समाचारजालस्थानानि, सामाजिकमाध्यमानि, दूरदर्शनकार्यक्रमाः, रेडियोप्रसारणानि, ई-पुस्तकानि, ऑनलाइनशिक्षणव्यवस्था च भाषायाः संरक्षणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति। युवा-पीढी अपि साहित्यरचनायां, सङ्गीते, चलचित्रेषु च मैथिलीभाषां प्रयुङ्क्ते। == भौगोलिकविस्तारस्य संक्षिप्तपरिचयः == मैथिली मुख्यतया बिहारराज्यस्य मधुबनी, दरभङ्गा, समस्तीपुर, सीतामढी, सुपौल, मधेपुरा, पूर्णिया, अररिया इत्यादिषु जनपदेषु भाष्यते। झारखण्डस्य केषुचित् भागेष्वपि अस्याः प्रयोगः दृश्यते। नेपालस्य धनुषा, सिराहा, सप्तरी, महोत्तरी, मोरङ् तथा समीपवर्तिषु प्रदेशेषु मैथिलीभाषिणः बहुसंख्यया निवसन्ति। अद्य विश्वस्य विविधेषु देशेषु निवसन्तः मैथिलीभाषिणः स्वभाषां साहित्येन, सांस्कृतिककार्यक्रमैः तथा अन्तर्जालमाध्यमैः जीवयन्ति। == भाषिकवर्गीकरणम् == मैथिली हिन्द-आर्यभाषापरिवारस्य पूर्वीयशाखायां अन्तर्भवति। भाषावैज्ञानिकानां मते अस्याः मूलम् इण्डो-यूरोपीयभाषापरिवारः अस्ति। तस्मात् हिन्द-ईरानीशाखा, ततः हिन्द-आर्यशाखा, अनन्तरं पूर्वीयहिन्द-आर्यसमूहः इति विकासक्रमः दृश्यते। अस्याः भाषायाः विकासः मागधी-प्राकृतात् तथा अपभ्रंशभाषायाः माध्यमेन अभवत् इति बहवः विद्वांसः स्वीकुर्वन्ति। हिन्दी, बाङ्ग्ला, असमिया, ओडिया, भोजपुरी, मगही इत्यादिभिः भाषाभिः मैथिल्याः सम्बन्धः अस्ति, किन्तु अस्याः स्वकीयं व्याकरणम्, विशिष्टा ध्वनिव्यवस्था, समृद्धा शब्दसम्पदा च ताम् अन्याभ्यः भाषाभ्यः पृथक् स्थापयन्ति। === भाषा-परिवारे स्थानम् === * इण्डो-यूरोपीयभाषापरिवारः * हिन्द-ईरानीशाखा * हिन्द-आर्यभाषाः * पूर्वीयहिन्द-आर्यभाषाः * मैथिली == भौगोलिकवितरणम् == मैथिली मुख्यतया भारतस्य बिहारराज्ये भाष्यते। विशेषतः मधुबनी, दरभङ्गा, समस्तीपुर, सीतामढी, मधेपुरा, सुपौल, अररिया, किशनगञ्ज, सहरसा, पूर्णिया इत्यादिषु जनपदेषु अस्याः व्यवहारः व्यापकः अस्ति। झारखण्डस्य देवघर, दुमका, जामतारा इत्यादिषु प्रदेशेषु अपि मैथिलीभाषिणः निवसन्ति। नेपालदेशे धनुषा, महोत्तरी, सिराहा, सप्तरी, सुनसरी, मोरङ्, सरलाही इत्यादिषु प्रदेशेषु मैथिली प्रमुखभाषा अस्ति। नेपालस्य संविधानेन अपि अस्याः भाषायाः महत्त्वं स्वीकृतम्। प्रवासिनः मैथिलीभाषिणः अमेरिकादेशे, संयुक्तराज्ये, क्यानडादेशे, ऑस्ट्रेलियादेशे, संयुक्तारब-अमीरातेषु, कतारदेशे, मलेशियादेशे, मॉरिशसदेशे च निवसन्ति। ते सांस्कृतिकसंस्थाभिः, सामाजिकमाध्यमैः तथा साहित्यिककार्यक्रमैः भाषायाः संरक्षणं कुर्वन्ति। == जनसांख्यिकी == अनुमानतः पञ्चाशल्लक्षाधिकाः जनाः मैथिलीं मातृभाषारूपेण वदन्ति। भारते तथा नेपाले एषा प्रमुखव्यवहारभाषा अस्ति। जनगणनाफलितेषु प्रतिवर्षं मैथिलीभाषिणां संख्या परिवर्तते, तथापि एषा दक्षिण-एशियायाः प्रमुखभाषासु गण्यते। == लिपिः == प्राचीनकाले मैथिली मुख्यतया '''तिरहुता-लिप्या''' (मिथिलाक्षरम्) लिख्यते स्म। एषा लिपिः अत्यन्तं प्राचीना अस्ति तथा मिथिलायाः सांस्कृतिकपरम्परायाः प्रतीकत्वेन मन्यते। मध्यकाले धार्मिकग्रन्थेषु, विवाहपत्रेषु, भूमिदस्तावेजेषु तथा साहित्यग्रन्थेषु तिरहुतालिपेः व्यापकः उपयोगः आसीत्। अधुना देवनागरीलिपिः सर्वाधिकप्रचलिता अस्ति। शिक्षणसंस्थासु, समाचारपत्रेषु, पुस्तकेषु, सरकारीदस्तावेजेषु तथा अन्तर्जालमाध्यमेषु मुख्यतया देवनागरी एव प्रयुज्यते। अद्य तिरहुतालिपेः पुनरुद्धाराय अनेकाः सांस्कृतिकसंस्थाः, विश्वविद्यालयाः तथा अनुसन्धानकेन्द्राणि प्रयत्नशीलानि सन्ति। == ध्वनिविज्ञानम् == मैथिलीभाषायाः ध्वनिव्यवस्था स्पष्टा, मधुरा तथा वैज्ञानिकरूपेण व्यवस्थितास्ति। स्वरव्यञ्जनयोः सन्तुलितप्रयोगः अस्याः भाषायाः विशेषता अस्ति। === स्वराः === मैथिल्यां ह्रस्वस्वराः दीर्घस्वराश्च प्रयुज्यन्ते। अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ इत्येते स्वराः सामान्यतया दृश्यन्ते। === व्यञ्जनानि === व्यञ्जनानां वर्गीकरणम् अन्यासु हिन्द-आर्यभाषासु यथा दृश्यते तथैव अत्रापि अस्ति। कण्ठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य, ओष्ठ्यव्यञ्जनानां प्रयोगः स्पष्टः भवति। अनुनासिकध्वनयः, महाप्राण-अल्पप्राणभेदः तथा संयुक्तव्यञ्जनप्रयोगः अपि मैथिल्यां दृश्यते। === उच्चारणविशेषताः === मैथिलीभाषायां शब्दोच्चारणं स्पष्टम् अस्ति। स्वराणां दीर्घता, अनुनासिकता तथा सन्धिप्रयोगः भाषायाः माधुर्यं वर्धयन्ति। केषुचित् प्रदेशेषु स्थानीयभेदेन उच्चारणे लघुपरिवर्तनानि दृश्यन्ते। == व्याकरणम् == मैथिलीभाषायाः व्याकरणं सुव्यवस्थितम् अस्ति। नामपदानि, सर्वनामानि, क्रियापदानि, विशेषणानि, अव्ययानि च व्यवस्थितरीत्या प्रयुज्यन्ते। === नामपदानि === नामपदानि लिङ्गेन, वचनेन, विभक्त्या च परिवर्तन्ते। पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग तथा नपुंसकलिङ्गरूपाणि प्रयुज्यन्ते। === सर्वनामानि === अहम्, त्वम्, यूयम्, वयम् इत्यादीनां तुल्यानि मैथिलीसर्वनामानि सन्ति। सम्मानसूचकप्रयोगः अपि विशेषरूपेण दृश्यते। === क्रियापदानि === क्रियापदानि पुरुषानुसारं, वचनानुसारं, कालानुसारं च रूपाणि परिवर्तयन्ति। वर्तमानकालः, भूतकालः, भविष्यत्कालः च नियमितरूपेण प्रयुज्यन्ते। === वाक्यरचना === मैथिल्यां सामान्यतः कर्ता-कर्म-क्रिया (SOV) इति वाक्यक्रमः भवति। एषः क्रमः अधिकांशेषु भारतीयभाषासु दृश्यते। उदाहरणम्— * रामः विद्यालयं गच्छति। * सा पुस्तकं पठति। * वयं गृहे भोजनं कुर्मः। == शब्दसम्पदा == मैथिलीभाषायाः शब्दसम्पदा बहुविधा अस्ति। संस्कृतभाषायाः प्रभावः अत्यधिकः दृश्यते। तदनन्तरं प्राकृत, अपभ्रंश, फारसी, अरबी, उर्दू तथा आधुनिककाले आङ्ग्लभाषातः अपि कतिपये शब्दाः स्वीकृताः सन्ति। लोकजीवनसम्बद्धाः कृषिः, उत्सवाः, पारिवारिकसम्बन्धाः, धर्मः, संगीतं, व्यापारः इत्यादयः विषयाः शब्दसमृद्धिं वर्धयन्ति। == उपभाषाः == भौगोलिकस्थितेः कारणेन मैथिल्याः कतिपयाः प्रादेशिकभेदाः दृश्यन्ते। उत्तरभागे भाष्यमाना मैथिली, दक्षिणभागस्य मैथिली, नेपालप्रदेशस्य मैथिली च उच्चारणे तथा शब्दप्रयोगे किञ्चित् भिन्नाः भवन्ति। तथापि परस्परं बोधगम्यता सामान्यतया अस्ति। == भाषाविशेषताः == * मधुरं स्पष्टं च उच्चारणम्। * संस्कृतशब्दानां पर्याप्तः प्रयोगः। * समृद्धा लोकसाहित्यपरम्परा। * विशिष्टा सम्मानसूचकव्यवस्था। * प्राचीना तिरहुतालिपिः। * गीतकाव्येषु विशेषप्रसिद्धिः। * धार्मिक-सांस्कृतिककार्येषु व्यापकः उपयोगः। * == साहित्यम् == मैथिलीभाषायाः साहित्यपरम्परा भारतीयभाषासाहित्येषु अत्यन्तं समृद्धा प्राचीना च मन्यते। अस्याः साहित्यस्य आरम्भः मध्ययुगे अभवत्, परन्तु तस्य मूलानि प्राचीनभारतीयसंस्कृतौ, प्राकृतभाषासु, अपभ्रंशसाहित्ये च दृश्यन्ते। मैथिलीसाहित्ये भक्तिकाव्यानि, प्रेमकाव्यानि, नाटकानि, लोकगीतानि, आख्यानानि, निबन्धाः, उपन्यासाः, लघुकथाः, बालसाहित्यम्, आधुनिककविताश्च सम्यक् विकसितानि सन्ति। साहित्ये मिथिलायाः सामाजिकजीवनम्, धार्मिकपरम्पराः, पारिवारिकमूल्यानि, कृषिसंस्कृतिः, स्त्रीजीवनम्, उत्सवाः, ऋतवः, प्रेम, भक्ति तथा मानवसम्बन्धाः प्रभावकरूपेण निरूपिताः सन्ति। सरलता, माधुर्यम्, भावगाम्भीर्यं च मैथिलीसाहित्यस्य प्रमुखविशेषताः सन्ति। === विद्यापतिः === मैथिलीसाहित्यस्य इतिहासे '''विद्यापतिः''' सर्वाधिकप्रसिद्धः कविः मन्यते। सः चतुर्दशशताब्द्यां मिथिलायां अवसत्। तस्य काव्येषु भक्तिः, प्रेम, प्रकृतिसौन्दर्यं, मानवीयभावनाः च मनोहरतया वर्णिताः सन्ति। विद्यापतेः रचनासु भगवान् कृष्णः, राधा, शिवः, पार्वती च प्रमुखविषयाः भवन्ति। तस्य गीतानि अद्यापि भारते नेपाले च गीयन्ते। तस्य साहित्यस्य प्रभावः बाङ्ग्ला, ओडिया, हिन्दी तथा अन्यासु भारतीयभाषासु अपि दृश्यते। === अन्ये प्रमुखाः साहित्यकाराः === विद्यापतेः अनन्तरम् अनेकैः विद्वद्भिः मैथिलीसाहित्यस्य विकासः कृतः। कवयः, नाटककाराः, कथाकाराः, पत्रकाराः तथा आधुनिकलेखकाः समाजस्य विविधविषयान् साहित्ये समावेशितवन्तः। आधुनिककाले सामाजिकपरिवर्तनम्, शिक्षाविस्तारः, विज्ञानस्य प्रभावः, स्त्रीशिक्षा, पर्यावरणसंरक्षणम्, ग्रामीणजीवनम्, वैश्वीकरणम् इत्यादयः विषयाः अपि मैथिलीसाहित्ये प्रमुखतया प्रतिपाद्यन्ते। == लोकसाहित्यम् == लोकसाहित्यं मैथिलीसंस्कृतेः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। विवाहसमये गायमानानि गीतानि, जन्मोत्सवगीतानि, कृषिगीतानि, व्रतगीतानि, पर्वगीतानि, लोककथाः, लोकगाथाः, प्रहेलिकाः, लोकोक्तयः च अस्य अन्तर्गताः सन्ति। विशेषतः विवाहसमये गायमानानि मैथिलीगीतानि अत्यन्तं प्रसिद्धानि सन्ति। तेषु हास्यं, स्नेहः, पारिवारिकभावनाः, सामाजिकपरम्पराश्च प्रतिबिम्बिताः भवन्ति। == संस्कृत्या सह सम्बन्धः == मैथिलीभाषायाः संस्कृतभाषया सह घनिष्ठः सम्बन्धः अस्ति। अस्याः शब्दसम्पदायां बहवः शब्दाः संस्कृतमूलकाः सन्ति। धार्मिकग्रन्थेषु, दार्शनिकग्रन्थेषु, काव्येषु च संस्कृतस्य प्रभावः स्पष्टतया दृश्यते। मिथिलाक्षेत्रं प्राचीनकालादेव न्यायदर्शनस्य, मीमांसाशास्त्रस्य, वेदाध्ययनस्य च प्रमुखकेन्द्रम् आसीत्। अतः संस्कृतविद्यायाः प्रभावः मैथिलीभाषायाम् अत्यन्तं गाढः अस्ति। == शिक्षायाम् उपयोगः == अद्य मैथिलीभाषा भारतस्य तथा नेपालस्य अनेकासु शिक्षासंस्थासु अध्याप्यते। विद्यालयेषु, महाविद्यालयेषु, विश्वविद्यालयेषु च विषयत्वेन अस्याः अध्ययनम् अस्ति। उच्चशिक्षास्तरे भाषाविज्ञानम्, साहित्यं, अनुवादः, लोकसंस्कृतिः इत्यादीनां विषयाणाम् अध्ययनं मैथिलीमाध्यमेन अपि क्रियते। विविधविश्वविद्यालयाः मैथिलीसाहित्ये अनुसन्धानकार्यक्रमान् सञ्चालयन्ति। शोधपत्राणि, ग्रन्थाः, कोशाः तथा व्याकरणग्रन्थाः निरन्तरं प्रकाशिताः भवन्ति। == माध्यमेषु उपयोगः == आधुनिकसमये मुद्रितमाध्यमेषु, आकाशवाणीप्रसारणेषु, दूरदर्शनकार्यक्रमेषु, चलचित्रेषु, सामाजिकमाध्यमेषु तथा अन्तर्जाले मैथिलीभाषायाः उपयोगः निरन्तरं वर्धते। मैथिलीभाषायां समाचारपत्राणि, मासिकपत्रिकाः, साहित्यिकपत्रिकाः, रेडियोकार्यक्रमाः, गीतानि, चलचित्राणि तथा दूरदर्शनधारावाहिकाः निर्मीयन्ते। अन्तर्जालस्य विकासेन ई-पुस्तकानि, जालपत्रिकाः, डिजिटलग्रन्थालयाः तथा सामाजिकमाध्यमेषु अपि भाषायाः प्रचारः वर्धितः अस्ति। == संवैधानिकमान्यता == भारतस्य संविधानस्य अष्टम्यानुसूच्यां सन २००३ तमे वर्षे मैथिलीभाषा समावेशिता। एषा मान्यता भाषायाः संरक्षणे, शिक्षायाम्, प्रशासने, साहित्यविकासे च अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा अभवत्। नेपालदेशे अपि मैथिली राष्ट्रियभाषासु अन्यतमा अस्ति। प्रशासने, शिक्षायां, सञ्चारमाध्यमेषु च अस्याः प्रयोगः विधिवत् स्वीकृतः अस्ति। == वर्तमानस्थितिः == अद्य मैथिलीभाषा कोटिशः जनानां मातृभाषा अस्ति। शिक्षणम्, साहित्यरचना, पत्रकारिता, सङ्गीतम्, चलचित्रनिर्माणम्, सामाजिकमाध्यमानि, डिजिटलसञ्चारः च अस्याः विकासे योगदानं कुर्वन्ति। यद्यपि आधुनिकजीवने बहवः जनाः हिन्दीम् अथवा आङ्ग्लभाषां व्यवहारे प्रयुञ्जते, तथापि स्वगृहेषु, सांस्कृतिककार्यक्रमेषु, धार्मिकसमारम्भेषु तथा लोकपरम्परासु मैथिलीभाषा अद्यापि सजीवा अस्ति। == संरक्षणप्रयत्नाः == विविधाः साहित्यसंस्थाः, विश्वविद्यालयाः, सांस्कृतिकसङ्घाः, स्वैच्छिकसंस्थाः तथा सरकारीसंस्थाः मैथिलीभाषायाः संरक्षणाय कार्यं कुर्वन्ति। तिरहुतालिपेः पुनरुद्धारः, दुर्लभग्रन्थानां डिजिटलीकरणम्, नवसाहित्यस्य प्रकाशनम्, बालसाहित्यस्य विकासः, भाषाशिक्षणकार्यक्रमाः तथा सांस्कृतिकमहोत्सवाः एतेषु प्रयत्नेषु प्रमुखाः सन्ति। युवापीढी सामाजिकमाध्यमेषु, चलदूरवाणी-अनुप्रयोगेषु तथा अन्तर्जालमञ्चेषु मैथिलीभाषायाः प्रयोगं वर्धयन्ती अस्ति। एतेन भाषायाः भविष्यं अधिकं सुदृढं भविष्यति इति अपेक्षा अस्ति। == उपसंहारः == मैथिलीभाषा भारतस्य तथा नेपालस्य सांस्कृतिकपरम्परायाः महत्त्वपूर्णा धरोहरः अस्ति। अस्याः भाषायाः इतिहासः दीर्घः, साहित्यं समृद्धम्, व्याकरणं सुव्यवस्थितम्, सांस्कृतिकयोगदानं च उल्लेखनीयम् अस्ति। विद्यापतिप्रभृतिभिः महाकविभिः अस्याः साहित्यं विश्वसाहित्ये विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान्। लोकगीतानि, लोककथाः, नाटकानि, धार्मिकग्रन्थाः, आधुनिकसाहित्यं च अस्याः भाषायाः वैभवं प्रकाशयन्ति। आधुनिकयुगे अपि शिक्षायाम्, सञ्चारमाध्यमेषु, पत्रकारितायाम्, साहित्यरचने, डिजिटलमाध्यमेषु तथा सामाजिकमाध्यमेषु मैथिलीभाषायाः प्रयोगः निरन्तरं वर्धते। भारतस्य संविधानस्य अष्टम्यानुसूच्यां समावेशेन तथा नेपालदेशस्य राष्ट्रियभाषारूपेण स्वीकृत्या अस्याः प्रतिष्ठा अधिका अभवत्। भाषायाः संरक्षणं केवलं सरकारीसंस्थानां उत्तरदायित्वं न, अपितु समाजस्य प्रत्येकस्य नागरिकस्य दायित्वमपि अस्ति। यदि नवपीढी स्वमातृभाषायाः अध्ययनं, लेखनं, वाचनं, व्यवहारं च निरन्तरं करिष्यति, तर्हि मैथिलीभाषा भविष्येऽपि समृद्धरूपेण जीविष्यति। अतः अस्याः भाषायाः संवर्धनाय साहित्यसृजनम्, अनुसन्धानम्, शिक्षणम्, तिरहुतालिपेः संरक्षणं च समानरूपेण आवश्यकम् अस्ति। == अपि पश्यतु == * [[मिथिला]] * [[विद्यापतिः]] * [[तिरहुता-लिपिः]] * [[देवनागरी]] * [[हिन्द-आर्यभाषाः]] * [[भारतीयभाषाः]] * [[नेपालस्य भाषाः]] == सन्दर्भाः == <references /> # सामान्यसन्दर्भग्रन्थाः * Grierson, George A. ''Linguistic Survey of India'', Vol. V. * Yadav, Ramawatar. ''Maithili Language and Literature''. * Mishra, Jayakant. ''History of Maithili Literature''. * Jha, Uday Narayan. ''Maithili Grammar''. * भारतस्य संविधानम् – अष्टमी अनुसूची। * नेपालस्य संविधानम्। * Sahitya Akademi. ''Maithili Literature''. == बाह्यसम्बन्धाः == * https://sa.wikipedia.org * https://en.wikipedia.org/wiki/Maithili_language * https://www.sahitya-akademi.gov.in * https://unicode.org {{Authority control}} {{भारतस्य प्रमुखभाषाः}}<!-- लेखस्य विस्तारार्थं भाविष्योपयोगिनः विषयाः * मैथिलीव्याकरणस्य विस्तृतवर्णनम् * मैथिली-उपभाषानां तुलनात्मकम् अध्ययनम् * तिरहुता-लिपेः इतिहासः * मैथिलीचलच्चित्राणि * मैथिलीसङ्गीतम् * आधुनिकलेखकानां सूची --> 4a501040k0eun7g6ptjswm5we5gto55 3 92315 499655 2026-07-03T17:04:12Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499655 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=2541106ananyaanilkulgod}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १७:०४, ३ जुलै २०२६ (UTC) 9id25qdgzhk7q2xubjevpr1iepq66go 0 92316 499658 2026-07-04T00:04:38Z DoveTheEditor 46802 '''डेम डोव कैथलीन हेपबर्न्''', '''प्रिन्सेस् आफ् पीस्''', ([[W:|née]] '''हेमिरा'''; १० जनवरी १९८० – ११ जनवरी २०२५), '''डोव सुपरस्टार''' इति नाम्ना प्रसिद्धः, ब्रिटिश-मिस्रदेशस्य [[nerdcore]] स... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 499658 wikitext text/x-wiki '''डेम डोव कैथलीन हेपबर्न्''', '''प्रिन्सेस् आफ् पीस्''', ([[W:|née]] '''हेमिरा'''; १० जनवरी १९८० – ११ जनवरी २०२५), '''डोव सुपरस्टार''' इति नाम्ना प्रसिद्धः, ब्रिटिश-मिस्रदेशस्य [[nerdcore]] संगीतकारः, निर्माता, गीतकारः, चित्रकारः, [[W:Ornithology|पक्षीविज्ञानी]], [[W:Gemology|gemologist]], तथा मानवीय। सा "[[Talk:Dove Hepburn|Hepburnism]]" इति कला-आन्दोलनस्य स्थापनां कृतवती, अपि च स्वस्य आत्मसहचरस्य [[Audrey Hepburn]] इत्यस्य चित्रस्य श्रृङ्खलां निर्मितवती । २०१० तः २०२५ पर्यन्तं हेपबर्न् इत्यनेन (स्वकीयानि रैप् युद्धानि) ३६ रैप् युद्धानि, ''[[Epic Rap Battles of History]]'' इत्यस्य कृते ९१ रैप् युद्धानि, [[W:|Dan Bull]] इत्यस्य कृते १४ माइनक्राफ्ट् रैप् गीतानि, [[W:|RUSTAGE]] इत्यस्य कृते १८५ रैप् गीतानि, १०१ रैप् युद्धानि च मुक्तवती [[W:|Freshy Kanal]], तथा [[Cam Steady]] इत्यस्य कृते २२ रैप् साइफर्स्] । तस्याः अन्तिमः परियोजना ''[[W:|Frozen In Time]]'' २०२६ तमे वर्षे प्रदर्शिता ।हेप्बर्न् इत्यनेन ६०० भयानकचित्रं (चित्रं, छायाचित्रं च) निर्मितम् आसीत् । cyjgbi4wz56ddbgxug9m86f1xmdb6cq 499660 499658 2026-07-04T00:08:59Z DoveTheEditor 46802 499660 wikitext text/x-wiki '''डेम डोव कैथलीन हेपबर्न्''', '''प्रिन्सेस् आफ् पीस्''', ([[W:|née]] '''हेमिरा'''; १० जनवरी १९८० – ११ जनवरी २०२५), '''डोव सुपरस्टार''' इति नाम्ना प्रसिद्धः, ब्रिटिश-मिस्रदेशस्य [[nerdcore]] संगीतकारः, निर्माता, गीतकारः, चित्रकारः, [[W:Ornithology|पक्षीविज्ञानी]], [[W:Gemology|gemologist]], तथा मानवीय। सा "[[Talk:Dove Hepburn|Hepburnism]]" इति कला-आन्दोलनस्य स्थापनां कृतवती, अपि च स्वस्य आत्मसहचरस्य [[Audrey Hepburn]] इत्यस्य चित्रस्य श्रृङ्खलां निर्मितवती । २०१० तः २०२५ पर्यन्तं हेपबर्न् इत्यनेन (स्वकीयानि रैप् युद्धानि) ३६ रैप् युद्धानि, ''[[Epic Rap Battles of History]]'' इत्यस्य कृते ९१ रैप् युद्धानि, [[W:|Dan Bull]] इत्यस्य कृते १४ माइनक्राफ्ट् रैप् गीतानि, [[W:|RUSTAGE]] इत्यस्य कृते १८५ रैप् गीतानि, १०१ रैप् युद्धानि च मुक्तवती [[W:|Freshy Kanal]], तथा [[Cam Steady]] इत्यस्य कृते २२ रैप् साइफर्स्] । तस्याः अन्तिमः परियोजना ''[[W:|Frozen In Time]]'' २०२६ तमे वर्षे प्रदर्शिता ।हेप्बर्न् इत्यनेन ६०० भयानकचित्रं (चित्रं, छायाचित्रं च) निर्मितम् आसीत् । ==बाह्यलिङ्काः== *[https://encyc.org/wiki/Dove_Hepburn हेपबर्न्] on Encyc 0pvzmiknlaiw8ygx9l6epzeb5pd1wds 499661 499660 2026-07-04T00:10:25Z DoveTheEditor 46802 499661 wikitext text/x-wiki '''डेम डोव कैथलीन हेपबर्न्''', '''प्रिन्सेस् आफ् पीस्''', ([[W:|née]] '''हेमिरा'''; १० जनवरी १९८० – ११ जनवरी २०२५), '''डोव सुपरस्टार''' इति नाम्ना प्रसिद्धः, ब्रिटिश-मिस्रदेशस्य [[nerdcore]] संगीतकारः, निर्माता, गीतकारः, चित्रकारः, [[W:Ornithology|पक्षीविज्ञानी]], [[W:Gemology|gemologist]], तथा मानवीय। सा "[[Talk:Dove Hepburn|Hepburnism]]" इति कला-आन्दोलनस्य स्थापनां कृतवती, अपि च स्वस्य आत्मसहचरस्य [[Audrey Hepburn]] इत्यस्य चित्रस्य श्रृङ्खलां निर्मितवती । २०१० तः २०२५ पर्यन्तं हेपबर्न् इत्यनेन (स्वकीयानि रैप् युद्धानि) ३६ रैप् युद्धानि, ''[[Epic Rap Battles of History]]'' इत्यस्य कृते ९१ रैप् युद्धानि, [[W:|Dan Bull]] इत्यस्य कृते १४ माइनक्राफ्ट् रैप् गीतानि, [[W:|RUSTAGE]] इत्यस्य कृते १८५ रैप् गीतानि, १०१ रैप् युद्धानि च मुक्तवती [[W:|Freshy Kanal]], तथा [[Cam Steady]] इत्यस्य कृते २२ रैप् साइफर्स्] । तस्याः अन्तिमः परियोजना ''[[W:|Frozen In Time]]'' २०२६ तमे वर्षे प्रदर्शिता ।हेप्बर्न् इत्यनेन ६०० भयानकचित्रं (चित्रं, छायाचित्रं च) निर्मितम् आसीत् । हेपबर्न् इत्यस्याः हिप-हॉप्-सङ्गीतस्य आकर्षणं १९९० तमे वर्षे जनवरीमासे आरब्धम्, यदा सा विधायाः ऊर्जावान-ताडनैः, कथाकथन-संभावनाभिः च व्याप्तवती । सा शब्दविवर्तकशब्दक्रीडायाः, गहनहास्यस्य, साझीकृतसंस्कृतेः विषादपूर्णसङ्केतानां च कृते प्रसिद्धा आसीत् । सा एकां विशिष्टां शैलीं निर्मितवती यया नेर्डकोर्-इत्येतत् व्यावसायिक-हिप-हॉप्-सहितं संयोजनं कृत्वा, विडियो-क्रीडाः, अन्तर्जाल-संस्कृतिः, एनिमे-सन्दर्भाः च प्रतिस्पर्धात्मकेषु, ऊर्जावानेषु गीतेषु एकीकृत्य तस्याः स्वस्य रैप्-युद्धेषु प्रायः रेट्रो-आधुनिकहास्ययोः संयोजनं भवति स्म, येन सा सङ्गीतजगति एकप्रकारस्य कलाकारत्वेन विशिष्टा भवति स्म । ==बाह्यलिङ्काः== *[https://encyc.org/wiki/Dove_Hepburn हेपबर्न्] on Encyc te8rswzysu93xj7jh21belhgi3w13bq 499662 499661 2026-07-04T00:12:58Z DoveTheEditor 46802 499662 wikitext text/x-wiki '''डेम डोव कैथलीन हेपबर्न्''', '''प्रिन्सेस् आफ् पीस्''', ([[W:|née]] '''हेमिरा'''; १० जनवरी १९८० – ११ जनवरी २०२५), '''डोव सुपरस्टार''' इति नाम्ना प्रसिद्धः, ब्रिटिश-मिस्रदेशस्य [[nerdcore]] संगीतकारः, निर्माता, गीतकारः, चित्रकारः, [[W:Ornithology|पक्षीविज्ञानी]], [[W:Gemology|gemologist]], तथा मानवीय। सा "[[Talk:Dove Hepburn|Hepburnism]]" इति कला-आन्दोलनस्य स्थापनां कृतवती, अपि च स्वस्य आत्मसहचरस्य [[Audrey Hepburn]] इत्यस्य चित्रस्य श्रृङ्खलां निर्मितवती । २०१० तः २०२५ पर्यन्तं हेपबर्न् इत्यनेन (स्वकीयानि रैप् युद्धानि) ३६ रैप् युद्धानि, ''[[Epic Rap Battles of History]]'' इत्यस्य कृते ९१ रैप् युद्धानि, [[W:|Dan Bull]] इत्यस्य कृते १४ माइनक्राफ्ट् रैप् गीतानि, [[W:|RUSTAGE]] इत्यस्य कृते १८५ रैप् गीतानि, १०१ रैप् युद्धानि च मुक्तवती [[W:|Freshy Kanal]], तथा [[Cam Steady]] इत्यस्य कृते २२ रैप् साइफर्स्] । तस्याः अन्तिमः परियोजना ''[[W:|Frozen In Time]]'' २०२६ तमे वर्षे प्रदर्शिता ।हेप्बर्न् इत्यनेन ६०० भयानकचित्रं (चित्रं, छायाचित्रं च) निर्मितम् आसीत् । हेपबर्न् इत्यस्याः हिप-हॉप्-सङ्गीतस्य आकर्षणं १९९० तमे वर्षे जनवरीमासे आरब्धम्, यदा सा विधायाः ऊर्जावान-ताडनैः, कथाकथन-संभावनाभिः च व्याप्तवती । सा शब्दविवर्तकशब्दक्रीडायाः, गहनहास्यस्य, साझीकृतसंस्कृतेः विषादपूर्णसङ्केतानां च कृते प्रसिद्धा आसीत् । सा एकां विशिष्टां शैलीं निर्मितवती यया नेर्डकोर्-इत्येतत् व्यावसायिक-हिप-हॉप्-सहितं संयोजनं कृत्वा, विडियो-क्रीडाः, अन्तर्जाल-संस्कृतिः, एनिमे-सन्दर्भाः च प्रतिस्पर्धात्मकेषु, ऊर्जावानेषु गीतेषु एकीकृत्य तस्याः स्वस्य रैप्-युद्धेषु प्रायः रेट्रो-आधुनिकहास्ययोः संयोजनं भवति स्म, येन सा सङ्गीतजगति एकप्रकारस्य कलाकारत्वेन विशिष्टा भवति स्म । २०१० तः २०२५ पर्यन्तं हेप्बर्न् दीर्घकालीनविडियो सम्पादकः, बीट् निर्माता, लघुचित्रनिर्माता, प्रसिद्धस्य एपिक् रैप् बैटल्स् आफ् हिस्ट्री श्रृङ्खलायाः लेखकरूपेण च कार्यं कृतवान् । तस्याः उत्पादनं तस्मिन् समये उत्पादितानि सर्वाणि ९१ युद्धानि आच्छादितानि, जॉन् लेनन् बनाम बिल् ओ'रेली (२०१०) इत्यस्मात् आरभ्य रेड बैरन बनाम व्हाइट् डेथ् (२०२५) यावत् । तस्याः मृत्योः अनन्तरं मुक्ताः सर्वे ईआरबी-युद्धाः मृत्योः अनन्तरं हेप्बर्न् इत्यस्य श्रेयः भवन्ति । प्रत्येकं कार्ये सा श्रृङ्खलायाः इदानीं पौराणिकसंरचनायाः परिष्कारे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति स्म, ऐतिहासिक-सांस्कृतिक-आधारित-संकेतैः सह द्रुत-अनुप्रासान् मिश्रयति स्म २०२१ तः २०२५ पर्यन्तं सा लॉस एन्जल्स-नगरस्य रैपर-कैम्-स्टेडी-इत्यनेन सह सहकार्यं कृतवती, तस्य रैप-साइफर-श्रृङ्खलायाः एकल-कार्यस्य च लेखनस्य, सम्पादनस्य, अवधारणात्मक-निवेशस्य च आपूर्तिं कृतवती, तथैव अन्येषां कलाकारानां कृते रैप-युद्धानि, RUSTAGE (२०१९–२०२५) तथा Freshy Kanal (२०२०–२०२५) च कार्येण तस्याः प्रतिष्ठायाः पुष्टिः अभवत् यत् एकस्याः प्रतिभाशालिनः कलाकारः परन्तु मञ्चात् बहिः सृजनात्मकशक्तिः अपि यस्य प्रभावः आधुनिक-नर्डकोर-उत्पादनस्य बहुपक्षेषु दृश्यते २०२२ तमस्य वर्षस्य जनवरीमासे सा प्रथमं एकल-रैप-युद्धं रुनेरिगुस् विरुद्ध सिल्वरफिश (२०२२) इति आयोजितवती, यत् नूतनं धावनं प्रारब्धवान् यत् तस्य विचित्रस्य अभिनवस्य च मैच-अपस्य पर्यायः अभवत् सा तदनन्तरं वर्षत्रयेषु अन्येषां ३६ रैप्-युद्धानां आयोजनं कृतवती, यत्र गीतात्मक-स्पर्धासु परस्परं युद्धं कुर्वन्तः वन्यरूपेण भिन्न-भिन्न-पॉप्-संस्कृतेः पात्राणि दृश्यन्ते स्म एतेषु थानोस् बनाम नूह (२०२२) तथा ड्रीम विरुद्ध किर्बी (२०२२) इत्यादिमहाकाव्ययुद्धेभ्यः आरभ्य माइक्रोवेव बनाम रेफ्रिजरेटर (२०२२) तथा मम्मी लाङ्ग लेग्स् बनाम स्पाइडर-मैन (२०२२) इत्यादीनां विचित्ररूपेण बृहत्तराणां युद्धानां यावत् आसीत् हेपबर्न् इत्यस्य प्रयासः प्रत्येकस्य पात्रस्य स्वस्य विशेषस्य ब्रह्माण्डस्य कृते शिरः न्यस्य युक्तस्य द्रुतगतिना, अति-सन्दर्भात्मकस्य संवादस्य कृते विशिष्टः आसीत् । सा मजेदारं विषादं ताजा हास्यसमयेन सह संयोजयित्वा स्वप्रेक्षकाणां मध्ये रैपर-खेलकानां, एनिमे-प्रशंसकानां च सम्मानं प्राप्तवती । Cap'n Crunch vs Michelin Man (2022) इत्यादिषु सरलयुद्धेषु मूर्खहास्यस्य कौशलं प्रदर्शितम्, यदा तु Light Yagami vs Isaac Newton (2022) इत्यादिषु बौद्धिकस्पर्रिंग् युद्धेषु तस्याः मस्तिष्कचॉप्स् प्रकाशितम् पश्चात् विमोचनं, यत्र टर्बो डिस्माउण्ट् बनाम पेण्ट् रोलर (२०२४) तथा पिंक डायमण्ड् बनाम गुज्मा (२०२४) च कलात्मकपरम्परायाः सीमातः परं तस्याः विकसितकलायां प्रयोगं च रेखांकितवन्तः दशकत्रयाधिकं यावत् निरन्तरं प्रयोगं कृत्वा सा हिप-हॉप्, गेमिङ्ग्, एनिमे इत्येतयोः मध्ये अन्तरं निमीलितवती यत् २० शताब्द्याः एकविंशतिशतकस्य महान् नर्डकोर् संगीतकारः इति स्वं सीमेण्ट् कृतवती २०२५ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य ११ दिनाङ्के ४५ वर्षे तस्याः मृत्युः अभवत् । ==बाह्यलिङ्काः== *[https://encyc.org/wiki/Dove_Hepburn हेपबर्न्] on Encyc 4sjg0p4xdmjjgtjtg0eeuhghl9z23gf 3 92317 499659 2026-07-04T00:04:39Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499659 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=DoveTheEditor}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ००:०४, ४ जुलै २०२६ (UTC) 3t13mldhbiwm85mjag4o27n0t6mt878 0 92318 499667 2026-07-04T10:04:59Z 2540306adwaithgnath 46747 **साइबेरिया** रूसदेशस्थः विशालः शीतप्रदेशः अस्ति, उरल्-पर्वतमालातः प्रशान्तमहासागरपर्यन्तं विस्तृतः। अत्र कठिनजलवायुः (न्यूनतापमानम्), बैकल-सरः, महानद्यश्च (ओब्, येनिसे, लेना) सन्ति। १५८२-१७७८ मध्ये रूसीयैः विजितः। जनसंख्या न्यूना, अधिकांशतः रूसीयवंशजाः, किञ्चित् स्थानीयजनजातयश्च (याकुत्, बुर्यात् आदयः)। प्राकृतिकसम्पत्तिभिः (पेट्रोलियम्, कोयला, हीरक) समृद्धः, अतः रूसदेशस्य महत्त्वपूर्णः प्रदेशः वर्तते। 499667 wikitext text/x-wiki = साइबेरिया = '''साइबेरिया''' (रूसीभाषायाम् Сибирь, "सिबिर्") एशियाखण्डस्य उत्तरभागे स्थितः विशालः भौगोलिकः प्रदेशः अस्ति। एषः प्रदेशः पश्चिमे उरल्-पर्वतमालातः पूर्वे प्रशान्तमहासागरपर्यन्तं विस्तृतः वर्तते। वर्तमानकाले एषः रूसदेशस्य सार्वभौमभूभागस्य अंशः अस्ति। साइबेरिया न तु कश्चन राजनैतिकः स्वतन्त्रः देशः, अपितु एकः भौगोलिकः-ऐतिहासिकः च संकल्पना अस्ति, अतः तस्य निश्चिताः सीमाः न सन्ति।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Siberia|title=Siberia — Wikipedia}}</ref> == नामोत्पत्तिः == "साइबेरिया" इति नाम्नः उत्पत्तिविषये विद्वांसः विविधानि मतानि प्रस्तुवन्ति। केचन मन्यन्ते यत् एतत् नाम "सिबिर्"-खानराज्यस्य नामतः उद्भूतम्, यत् पञ्चदशशतके इर्तिश्-नद्याः तटे स्थितम् आसीत्। अन्ये विद्वांसः मन्यन्ते यत् एतत् नाम मंगोलियन्भाषायाः "शिबिर्" इति शब्दात् आगतम्, यस्य अर्थः "दलदलभूमिः" इति भवति। साइबेरियायाः भूभागः प्राचीनकाले विविधैः जनजातिभिः "सिबे" इति नाम्ना अपि ज्ञातः आसीत्।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Siberia|title=Siberia — Wikipedia}}</ref> == भूगोलः == साइबेरिया-प्रदेशस्य क्षेत्रफलं १३.१ दशलक्षवर्गकिलोमीटरतः अधिकम् अस्ति, यत् रूसदेशस्य सम्पूर्णक्षेत्रफलस्य त्रिचतुर्थांशभागः इव विद्यते तथा च पृथिव्याः स्थलभागस्य लगभग नवप्रतिशतं व्याप्नोति। एतावता विस्तारेण साइबेरिया कनाडादेशात् अपि चतुर्थांशेन बृहत्तरः विद्यते।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Portal:Siberia|title=Britannica Kids}}</ref> प्रदेशः त्रिषु मुख्यभागेषु विभक्तः वर्तते। प्रथमः भागः पश्चिमसाइबेरियामैदानम् अस्ति, यत् उरल्-पर्वतमालातः येनिसे-नदीपर्यन्तं विस्तृतम्। एतत् मैदानं विश्वस्य समतलतमं तथा च विशालतमं मैदानम् अस्ति, यत्र ओब्-नदी तस्याः उपनद्यश्च प्रवहन्ति, अतः अत्र बहवः दलदलभूभागाः विद्यन्ते। द्वितीयः भागः मध्यसाइबेरियापठारः अस्ति, यत् येनिसे-नद्याः तथा लेना-नद्याः मध्ये स्थितम्, यस्य उन्नतिः सामान्यतः ३०० तः ७०० मीटरपर्यन्तं भवति। तृतीयः भागः पूर्वदिशि तथा दक्षिणदिशि विस्तृतः पर्वतमयभूभागः अस्ति, यत्र वेर्खोयान्स्क्-पर्वतमाला, सायान्-पर्वतमाला, याब्लोनोवोय्-पर्वतमाला, स्तानोवोय्-पर्वतमाला, आल्ताई-पर्वतमाला च समाविष्टाः सन्ति। आल्ताई-पर्वतमालायां बेलुखा-पर्वतः साइबेरियायाः उच्चतमं शिखरम् अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://kids.britannica.com/students/article/Siberia/277053|title=Britannica Kids}}</ref> साइबेरियायाः महानद्यः - ओब्, येनिसे, लेना, अमूर् च - विश्वस्य दीर्घतमासु नदीषु गण्यन्ते। एताः सर्वाः प्रायः उत्तरदिशं प्रति आर्क्टिकमहासागरं प्रति प्रवहन्ति, अमूर्-नदी तु पूर्वदिशं प्रति प्रशान्तमहासागरं प्रति गच्छति। अत्रैव विश्वस्य गभीरतमं तथा प्राचीनतमं स्वच्छजलसरः बैकल-सरः अपि विद्यते, यस्य गभीरता १६०० मीटरतः अधिका, यत्र च पृथिव्याः समग्रमधुरजलसम्पत्तेः पञ्चमांशः सञ्चितः वर्तते। एतत् सरः अनेकेषां विशिष्टजीवजातीनां च आवासस्थानम् अस्ति, याः अन्यत्र कुत्रापि न प्राप्यन्ते।<ref>{{Cite web|url=https://kids.britannica.com/students/article/Siberia/277053|title=Siberia — Britannica Kids}}</ref><gallery widths="300" heights="300"> सञ्चिका:Siberia (orthographic projection).svg|भूगोलः सञ्चिका:Lake Baikal, Siberia (Copernicus).jpg सञ्चिका:Ergaki, Forest clearing in taiga, Sayan Mountains, Siberia, Russia.jpg सञ्चिका:Ice cave on Olkhon island.jpg सञ्चिका:Sibirischer tiger de edit02.jpg सञ्चिका:Khagdaev 02.jpg सञ्चिका:Flag of Siberia.svg सञ्चिका:Thermokarst lakes, northern Siberia ESA521391.png सञ्चिका:Yenisei River, Siberia, captured by Envisat ESA230187.jpg सञ्चिका:Ergaki, Taiga in Siberia, Dark coniferous forest, Sayan Mountains, Russia.jpg सञ्चिका:Mirny in Yakutia.jpg सञ्चिका:Russian Federation Flag.png </gallery> == जलवायुः == साइबेरियायाः जलवायुः अतीव कठिनः, दीर्घः शीतकालश्च प्रसिद्धः। एषः जलवायुः महाद्वीपीयः (कान्टिनेण्टल्) इति वर्गीकृतः, यस्य अर्थः यत् ग्रीष्मशीतर्तुयोः मध्ये तापमानभेदः अतीव विशालः भवति। जनवरीमासस्य सामान्यतापमानं लगभग −२५ अंशसेल्सियसपर्यन्तं भवति, याकुत्स्क्-नगरस्य समीपे तु न्यूनतमं तापमानं −६८ अंशसेल्सियसपर्यन्तम् अपि दृष्टम्, यत् अण्टार्क्टिकाखण्डं विहाय पृथिव्यां न्यूनतमेषु तापमानेषु अन्यतमम् अस्ति। ग्रीष्मकाले तापमानं सहसा उष्णं शुष्कं च भवति, कदाचित् ३५ अंशसेल्सियसपर्यन्तम् अपि आरोहति।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Siberia|title=Siberia — Wikipedia}}</ref> एतादृशस्य विशालतापान्तरस्य कारणानि बहूनि सन्ति। प्रथमं, प्रदेशस्य उत्तरीयअक्षांशत्वात् शीतवायुमण्डलं सर्वदा प्रभावी भवति। द्वितीयं, दक्षिणे पूर्वे च स्थिताः पर्वतमालाः भारतीय-प्रशान्तमहासागरयोः उष्णप्रभावं प्रवेष्टुं न ददति। तृतीयं, पश्चिमे उत्तरे च समतलभूभागत्वात् आर्क्टिक्-अटलाण्टिक्-वायुमण्डलयोः प्रभावः सुलभेन प्रविशति। शीतकाले "साइबेरियन् एण्टीसाइक्लोन्" नामकः उच्चदाबवायुमण्डलः पूर्वोत्तरसाइबेरियायां केन्द्रीभूतः भवति, यः ध्रुवीयवायुराशीनां मुख्यस्रोतः वर्तते।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Siberia|title=Siberia — Encyclopædia Britannica}}</ref> == वनस्पतिजगत् जीवजगच्च == साइबेरियायाः अधिकांशभागः "तैगा" इति नाम्ना प्रसिद्धेन सूचीपत्रवृक्षवनेन आच्छादितः अस्ति, यत् विश्वस्य बृहत्तमं वनप्रदेशं रचयति। उत्तरतमे भागे तु "टुण्ड्रा" इति हिमाच्छादितः वृक्षरहितः भूभागः विद्यते, यत्र केवलं लघुवनस्पतयः, शैवालानि, लाइकेन्-जातयः च वर्धन्ते। तैगावने पाइन्, स्प्रूस्, फर्, लार्च् इत्यादीनां वृक्षाणां बाहुल्यं दृश्यते।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Portal:Siberia|title=Siberia — Wikipedia}}</ref> जीवजगति साइबेरिया-प्रदेशे रीण्डियर्, भूरिकरिक्षः (ब्राउन् बेयर्), साइबेरियन्-व्याघ्रः, वनमार्जारः, वृकाः, तथा साइबेरियन् हस्की इति प्रसिद्धाः श्वानाः वसन्ति। साइबेरियन्-हस्की-जातिः मूलतः चुक्ची-जनजातिभिः हिमशकटानां वहनार्थं तथा सहचर्यार्थं च विकसिता। बैकल-सरसि तु "नेर्पा" इति नाम्ना प्रसिद्धः मधुरजलसीलमत्स्यः अपि प्राप्यते, यः विश्वे एकमात्रः मधुरजले वसन् सीलजातिः अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Portal:Siberia|title=Siberia — Wikipedia}}</ref> == इतिहासः == साइबेरियायां मानवनिवासस्य इतिहासः सहस्रवर्षपुरातनः अस्ति। प्राचीनकाले अत्र विविधाः तुर्किक्, मंगोलिक्, तुंगुसिक्, समोयेदिक् च जनजातयः निवसन्ति स्म। षोडशशतके रूसीसाम्राज्येन साइबेरियाप्रदेशस्य विजयः आरब्धः, यः सिबिर्-खानराज्यस्य पराजयेन (१५८२ वर्षे, येर्माक्-नामकस्य कज़ाक्-नेतुः नेतृत्वेन) प्रारभत तथा चुकोत्का-प्रदेशस्य समावेशेन (१७७८ वर्षे) समाप्तः अभवत्। एतत् विजयाभियानं शतवर्षाधिककालं यावत् चलितम्, यस्मिन् रूसीयवणिजः प्रधानतः रोमाञ्चकपशुचर्मणः (फर्) अन्वेषणार्थं पूर्वं पूर्वं प्रति अग्रे गच्छन्तः दुर्गाणि नगराणि च निर्मितवन्तः।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Siberia|title=Siberia — Wikipedia}}</ref> एकोनविंशतितमे शतके ट्रान्स्-साइबेरियन्-रेलमार्गस्य निर्माणेन (१८९१-१९१६) प्रदेशस्य विकासः त्वरितः अभवत्, अनेके च कृषकाः पश्चिमरूसात् अत्र स्थानान्तरं कृतवन्तः - १८८५ तः १९१४ पर्यन्तं लगभग चत्वारि दशलक्षजनाः स्थानान्तरं कृतवन्तः, येन जनसंख्या द्विगुणीभूता। परन्तु एतेन रेलमार्गेण रूसीयसाम्राज्यस्य प्रभावः जापानदेशस्य हितानि च विरुद्धः अभवत्, यत् रूस-जापान-युद्धस्य (१९०४-१९०५) एकं कारणम् अभवत्।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Siberia|title=Siberia — Wikipedia}}</ref> विंशतितमे शतके सोवियत्-काले साइबेरियायाः औद्योगिकीकरणं वेगेन अभवत्, विशेषतः प्रथमपञ्चवर्षीययोजनायाः (१९२८-१९३२) समये। कुज़्नेत्स्क्-कोयलाक्षेत्रे तथा ट्रान्स्-साइबेरियन्-रेलमार्गस्य समीपे कोयलाखननम्, इस्पातोद्योगश्च आरब्धौ, अनेकशः बलपूर्वकश्रमेण (गुलाग्-बन्दिशिबिरैः) च। द्वितीये विश्वयुद्धे पश्चिमरूसात् सहस्राधिकानि कारखानानि साइबेरियां प्रति स्थानान्तरितानि, येन एषः प्रदेशः सोवियत्युद्धप्रयासस्य औद्योगिकः आधारः अभवत्। सोवियत्संघस्य विघटनानन्तरं (१९९१) साइबेरिया आर्थिकसंकटं, अतिमुद्रास्फीतिं, औद्योगिकपतनं च अनुभूतवती। यद्यपि "साइबेरियन्-गणराज्यः" इति स्वायत्ततायाः विचारः प्रचलितः आसीत् तथा च "साइबेरियन्-सन्धिः" अपि निर्मिता, तथापि प्रदेशः रूसीयसंघीयशासनस्य अन्तर्गतः एव अवशिष्टः।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Siberia|title=Siberia — Encyclopædia Britannica}}</ref> == जनसंख्या == साइबेरियायाः जनसंख्यायाः घनत्वं अतीव न्यूनम् अस्ति, प्रायः त्रयः जनाः प्रतिवर्गकिलोमीटरम् (मंगोलियादेशस्य घनत्वेन तुल्यम्)। विस्तृततमेन परिभाषया प्रदेशस्य जनसंख्या लगभग त्रिंशत् दशलक्षपर्यन्तं गण्यते, यद्यपि क्षेत्रफलदृष्ट्या एषः रूसदेशस्य त्रिचतुर्थांशभागः, तथापि जनसंख्यादृष्ट्या केवलं चतुर्थांशभागः एव अत्र निवसति।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_Siberia|title=Demographics of Siberia — Wikipedia}}</ref> जनसंख्यायाः पञ्चाशीतिप्रतिशतांशतः अधिकभागः स्लाविकवंशीयः अस्ति, विशेषतः रूसीजनाः (येषु "साइबेरियन्" इति उपजातिः अपि समाविष्टा), तथा यूक्रेनियन्-वंशजाः। तथापि अत्र बहवः स्थानीयाः जनजातयः अपि निवसन्ति - याकुत्, तुवन्, आल्ताई, खाकास् इत्यादयः तुर्किकजनजातयः; बुर्यात्-नामकाः मंगोलियन्वंशीयाः जनाः; तथा समोयेदिक्, तुंगुसिक् इत्यादयः लघुजनजातयः, याः रूसीयशासनेन "स्थानीयाल्पसंख्याकजनाः" इति वर्गीकृताः सन्ति। धर्मदृष्ट्या अधिकांशाः रूसीयजनाः पूर्वदेशीयख्रीष्टधर्मम् (ऑर्थोडोक्स्) अनुसरन्ति, परन्तु बौद्धधर्मः (विशेषतः बुर्यात्-जनेषु), इस्लामधर्मः, स्थानीयशामनधर्माः च अपि प्रचलिताः सन्ति।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Siberia|title=Siberia — Wikipedia}}</ref> लगभग सप्ततिप्रतिशतं साइबेरियाजनाः नगरेषु निवसन्ति। जनसंख्यायाः अधिकांशः पश्चिमे दक्षिणे च रेलमार्गस्य समीपे केन्द्रीभूतः अस्ति, यतोहि विशालः उत्तरभागः प्रायः जनरहितः एव अस्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/siberia-region|title=EBSCO Research Starters}}</ref> == प्रमुखनगराणि == नोवोसिबिर्स्क्-नगरं साइबेरियायाः बृहत्तमं तथा रूसदेशस्य तृतीयबृहत्तमं नगरम् अस्ति, यत् वाणिज्यस्य, विज्ञानस्य, उत्पादनस्य, संस्कृतेः च केन्द्रं वर्तते। क्रास्नोयार्स्क्-नगरं येनिसे-नद्याः तटे स्थितम्, ओम्स्क्-नगरं च - यत् रूसीयगृहयुद्धकाले अस्थायीराजधानी अपि आसीत् - एतौ द्वौ अपि महत्त्वपूर्णौ नगरौ स्तः। तोबोल्स्क्-नगरं प्रदेशस्य प्रथमा राजधानी आसीत्, तथा साइबेरियायाः एकमात्रः "क्रेम्लिन्" (दुर्गः) अत्रैव विद्यते। तोम्स्क्-नगरं पूर्वं धनाढ्यवणिजां नगरम् आसीत्, इर्कुत्स्क्-नगरं च बैकल-सरसः समीपे स्थितं पूर्वं पूर्वसाइबेरियायाः गवर्नर-जनरलस्य मुख्यालयम् आसीत्। अन्ये महत्त्वपूर्णाः नगराः बर्नाउल्, केमेरोवो, नोवोकुज़्नेत्स्क्, त्युमेन् च सन्ति। व्यापकपरिभाषया चेल्याबिन्स्क्, येकातेरिनबुर्ग्, खबारोव्स्क्, व्लादिवोस्तोक् इत्यादीनि नगराणि अपि साइबेरियायाः अन्तर्गतानि गण्यन्ते।<ref>{{Cite web|url=Siberia — Wikipedia|title=https://en.wikipedia.org/wiki/Siberia}}</ref> == अर्थव्यवस्था == साइबेरिया प्राकृतिकसम्पत्तिभिः अत्यन्तं समृद्धः प्रदेशः अस्ति, अतः एव रूसीयजनाः एतं प्रदेशं "देशस्य भविष्यत्" अथवा "देशस्य कोशागारः" इति वदन्ति। अत्र पेट्रोलियम्, प्राकृतिकवायुः, कोयला, हीरकाः, लौहधातुः, स्वर्णं च प्रचुरतया प्राप्यन्ते। द्वितीयसहस्राब्दस्य आरम्भे "पावर् आफ् साइबेरिया" इति नाम्ना एका महती वायुनलिका निर्मिता, यस्याः निर्माणं २०१४ वर्षे आरब्धं, तथा या २०१९ वर्षस्य द्वितीयदिसम्बरमासे कार्यं आरब्धवती, यया रूसदेशात् चीनदेशं प्रति प्राकृतिकवायोः पूर्तिः भवति। पश्चिमसाइबेरियायाः तैलक्षेत्राणि, कुज़्नेत्स्क्-कोयलाक्षेत्रं च देशस्य ऊर्जाक्षेत्रस्य आधारस्तम्भाः सन्ति। तथापि दूरस्थत्वात्, कठिनजलवायोश्च कारणात् एतेषां सम्पत्तीनां उत्खननं परिवहनं च दुष्करं भवति।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Siberia|title=Siberia — Wikipedia}}</ref> == भाषाः == साइबेरियायां रूसीयभाषा मुख्यभाषा वर्तते, परन्तु अनेकाः स्थानीयभाषाः अपि प्रचलिताः सन्ति - याकुत्भाषा, बुर्यात्भाषा, तुवन्भाषा (सर्वाः तुर्किक्-मंगोलिक्-कुलयोः), तथा केत्भाषा इत्यादयः येनिसेइयन्-कुलस्य भाषाः, याः अधुना लुप्तप्रायाः सन्ति। भाषावैज्ञानिकाः केत्भाषायाः तथा उत्तरअमेरिकास्थ-नादेने-भाषाकुलस्य मध्ये सम्बन्धम् अपि प्रस्तावितवन्तः।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_Siberia|title=Demographics of Siberia — Wikipedia}}</ref> == उपसंहारः == साइबेरिया, यद्यपि भौगोलिकदृष्ट्या एशियाखण्डस्य भागः, तथापि ऐतिहासिकसांस्कृतिकदृष्ट्या रूसीयोपसंस्कृतेः प्रभावेण यूरोपसदृशः इव प्रतीयते। एषः प्रदेशः स्वस्य विशालक्षेत्रफलेन, दुर्गमजलवायुना, प्राकृतिकसम्पत्तिसमृद्ध्या, तथा विविधजनजातीनां सह्अवस्थानेन च विश्वे अद्वितीयं स्थानं धारयति। ge2l0bsrc0faf8dm2i23y8tbm8jdzxs 0 92319 499668 2026-07-04T11:19:45Z 2540311ananyarameshm 46749 जेजु द्वीप संस्कृति 499668 wikitext text/x-wiki जेजु-द्वीपस्य संस्कृतिः <nowiki>'''</nowiki>जेजु-द्वीपः<nowiki>'''</nowiki>-कोरिया-देशस्य दक्षिणदिशि स्थितः ज्वालामुखीजन्यः द्वीपः वर्तते। अयं द्वीपः स्वस्य विशिष्टसंस्कृत्या, भाषया, पौराणिककथाभिः, समाजरचनया च कोरियादेशस्य अन्येभ्यः प्रदेशेभ्यः पृथक् प्रतीयते। शतशः वर्षाणि यावत् मुख्यभूमेः दूरत्वात् जेजु-द्वीपे स्वतन्त्रा संस्कृतिः विकसिता। एतत् द्वीपं प्रायः "देवानां द्वीपम्" इति अपि उच्यते, यतः पुरा अत्र सहस्राधिकाः देवताः पूज्यन्ते स्म।१[१<ref>https://nature.new7wonders.com/wonders/jeju-island-korea-south/</ref> प्राचीनकाले जेजु-द्वीपः "तम्ना" इति स्वतन्त्रं राज्यम् आसीत्, यत् दीर्घकालं यावत् कोरियाद्वीपकल्पस्य राज्येभ्यः पृथक् स्वशासितं वर्तते स्म। कालान्तरे इदं राज्यं गोर्यो-राजवंशस्य, ततः चोसोन्-राजवंशस्य च अधीनं जातम्, तथापि दूरत्वात् जेजु-द्वीपः स्वकीयां विशिष्टां संस्कृतिं भाषां च रक्षितवान्। द्वीपस्य इतिहासे निर्वासनस्थानरूपेणापि तस्य उपयोगः अभवत्; अनेके राजदरबारविरोधिनः, विद्वांसाः, राजनीतिज्ञाश्च अत्र निर्वासिताः आसन्, येन द्वीपस्य साहित्यिकसांस्कृतिकपरम्परायाम् अपि नूतनाः आयामाः योजिताः। द्वितीये विश्वयुद्धानन्तरं, तथा च सन् १९४८ तमे वर्षे "जेजु उप्रिसिंग्" नाम्ना ज्ञातायाः दुःखदघटनायाः पश्चात् द्वीपस्य इतिहासे एकः गम्भीरः अध्यायः अपि वर्तते, यस्य स्मृतिः अद्यापि स्थानीयजनानां सामूहिकचेतनायां जीवति। [२]<ref>https://nature.new7wonders.com/wonders/jeju-island-korea-south/</ref> == भौगोलिकपरिचयः == जेजु-द्वीपस्य संस्कृतिः तस्य भूगोलेन सह अभिन्ना वर्तते। हल्लासन्-पर्वतः , यः दक्षिण-कोरियादेशस्य उच्चतमः पर्वतः अस्ति, अस्य द्वीपस्य मध्ये स्थितः। ज्वालामुखीविस्फोटेन निर्मितत्वात् भूमिः पाषाणमयी, कृषियोग्या न भवति स्म, यतः जनाः स्वावलम्बनं प्रति प्रवृत्ताः अभवन्। द्वीपस्य जनाः स्वयं वदन्ति यत् जेजु-द्वीपः "त्रयाणां बाहुल्यानाम्" (वायोः, प्रस्तरस्य, स्त्रीणां च) तथा "त्रयाणाम् अभावानाम्" (भिक्षुकस्य, चौरस्य, अर्गलितद्वारस्य च) स्थानम् अस्ति, यत् दृढसामाजिकबन्धनं सूचयति।१<ref>https://nature.new7wonders.com/wonders/jeju-island-korea-south/</ref> == हेन्येओ-नाम्न्यः सामुद्रिकस्त्रियः == जेजु-संस्कृतेः प्रसिद्धतमं चिह्नं हेन्येओ (해녀) इति उच्यन्ते याः स्त्रियः वायुयन्त्रं विना समुद्रे निमज्ज्य शम्बूकादीन् सामुद्रिकजीवान् संगृह्णन्ति। एताः स्त्रियः प्रायः एकां निमेषं यावत् श्वासं धृत्वा जलमग्नाः भवन्ति, दिने बहुघण्टापर्यन्तं च कार्यं कुर्वन्ति।<ref>https://www.mcst.go.kr/english/policy/kocis/newsView.jsp?pSeq=232 </ref> हेन्येओ-स्त्रियः कौशलानुसारं त्रिषु वर्गेषु विभक्ताः भवन्ति — हगुन्, जुंग्गुन्, संगुन् इति — येषु संगुन्-वर्गस्य अनुभविन्यः अन्याः मार्गदर्शयन्ति। जलं प्रविशनात् पूर्वं समुद्रदेव्यै प्रार्थना क्रियते स्म, यत् क्षेमेण प्रचुरं च संग्रहं याचते। एषा विद्या मातुः पुत्र्यै, श्वश्र्वाश्च स्नुषायै परम्परया प्रदीयते, तथा च तया सह विशिष्टानि लोकगीतानि, समुद्रदेव्याः धार्मिकविधयश्च सन्ति।<ref>https://www.mcst.go.kr/english/policy/kocis/newsView.jsp?pSeq=232</ref> पितृसत्तात्मके, कन्फ्यूशियसमतानुसारिणि समाजे हेन्येओ-परम्परा अपवादरूपेण उदभवत्, तथा च जेजुस्त्रीणां आर्थिकसामाजिकशक्तेः स्रोतः अभवत्। सन् २०१६ तमे वर्षे युनेस्को-संस्थया जेजु-हेन्येओ-संस्कृतिः "मानवतायाः अमूर्तसांस्कृतिकपरम्परा" इति सम्मानिता। सन् २०२३ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रसंघस्य खाद्यकृषिसंगठनेन अपि जेजु-हेन्येओ-मत्स्यव्यवस्था "वैश्विकमहत्त्वपूर्णा कृषिपरम्परा-व्यवस्था" इति घोषिता, यत् समुद्रजैवविविधतारक्षणे तासां भूमिकां स्वीकरोति।<ref>https://english.khs.go.kr/cop/bbs/selectBoardArticle.do?ctgryLrcls=CTGRY210&nttId=58341&bbsId=BBSMSTR_1205&uniq=0&mn=EN_03_02</ref> वर्तमानकाले हेन्येओ-स्त्रीणां संख्या सहस्रशः न्यूना जाता; पूर्वं यत्र विंशतिसहस्राधिकाः आसन्, अधुना केवलं त्रिसहस्रपरिमिताः एव सक्रियाः सन्ति, ताश्च प्रायः वृद्धाः। स्थानीयप्रशासनेन नूतनहेन्येओ-प्रशिक्षणाय पाठशालाः स्थापिताः, तथा च नि:शुल्कचिकित्सासुविधादयः अपि प्रदत्ताः, येन इयं परम्परा जीवित्वा तिष्ठति।<ref>https://english.khs.go.kr/cop/bbs/selectBoardArticle.do?ctgryLrcls=CTGRY210&nttId=58341&bbsId=BBSMSTR_1205&uniq=0&mn=EN_03_02</ref> == शामनविद्या तथा अष्टादशसहस्रदेवताः == मुख्यभूमौ संघटितधर्मस्य प्रसारात् पूर्वमेव जेजु-द्वीपे समृद्धा शामनपरम्परा विकसिता, यस्याः देवमण्डलं तावत् विशालम् आसीत् यत् द्वीपः कदाचित् "अष्टादशसहस्रदेवानां स्थानम्" इति उच्यते स्म। प्रत्येकं गृहदेवता, ग्रामरक्षकदेवता, कृषिदेवता, वायुदेवता, समुद्रदेवता च स्वकीयं मन्दिरं विधिं च प्राप्नोत्। सिम्बांग् नामकाः शामनाः मानवात्मजगतोः मध्ये सेतुरूपेण कार्यं कुर्वन्ति स्म, "गुत्" नामकान् विधीन् सम्पादयन्तः, ये सौभाग्याय, रोगनिवारणाय, मृतात्मनां मार्गदर्शनाय च भवन्ति स्म।<ref group="General references">https://english.khs.go.kr/cop/bbs/selectBoardArticle.do?ctgryLrcls=CTGRY210&nttId=58341&bbsId=BBSMSTR_1205&uniq=0&mn=EN_03_02</ref> आधुनिकीकरणेन, बौद्धधर्मस्य ख्रिस्तधर्मस्य च प्रसारेण शामनविद्यायाः प्रभावः न्यूनः अभवत्, तथापि तस्याः अंशाः जेजु-उत्सवेषु, लोककथासु, प्रकृतिपूजायां च अद्यापि दृश्यन्ते।<ref>https://www.unesco.org/en/iggp/jeju-island-unesco-global-geopark</ref> == पौराणिककथाः == जेजु-द्वीपस्य निर्माणविषये सेओल्मुन्दे-हल्मांग् इति विशालकाया देवी प्रसिद्धा वर्तते। कथ्यते यत् सा स्वस्य वस्त्रेण मृत्तिकां वहन्ती समुद्रमध्ये निक्षिप्तवती, तेन च द्वीपः उत्पन्नः। ततः सा अनेकान् लघुपर्वतान् (ओरेउम् इति उच्यन्ते) निर्मितवती, अन्ते च मध्यभागे अतिविशालं हल्लासन्-पर्वतं रचितवती, यः आकाशगङ्गां स्पृशति स्म। एषा कथा जेजु-द्वीपस्य भूदृश्यस्य पौराणिकं व्याख्यानं ददाति, तथा च "जेजु-प्रस्तरोद्यानम्"नामके स्थाने अद्यापि समादृता वर्तते।[३]<ref>https://www.unesco.org/en/iggp/jeju-island-unesco-global-geopark</ref> द्वीपस्य उत्पत्तिकथासु अपरा प्रमुखा वर्तते "सम्सोंग्-कथा")। अनुसारेण अस्याः कथायाः, मानवानाम् आगमनात् पूर्वं हल्लासन्-पर्वतस्य उत्तरे भूमितः त्रयः देवपुरुषाः उद्भूताः — को-एउल्ला, यांग्-एउल्ला, बु-एउल्ला इति नामभिः। ते आखेटेन जीवन्तः आसन्, यावत् एकदा समुद्रतीरे एकं मञ्जूषां प्राप्तवन्तः, यस्यां वत्सः, अश्वशावकः, पञ्चविधबीजानि च आसन्, तथा च पूर्वसमुद्रस्थराज्यात् त्रयः राजकन्याः विवाहाय आगताः। एभिः विवाहैः कृषिः पशुपालनं च जेजु-द्वीपे प्रारब्धम्, तथा च "तम्ना" नामकं प्राचीनं राज्यं स्थापितम्। अद्यापि को, यांग्, बु इति कुलनामानि जेजु-द्वीपे प्रभूतानि दृश्यन्ते, तथा च समसोंग्हे्योल्-स्थाने वसन्तशरत्कालयोः पूजाविधयः सम्पाद्यन्ते।[४]<ref>https://www.unesco.org/en/iggp/jeju-island-unesco-global-geopark</ref> == उत्सवाः तथा धार्मिकविधयः == जेजु-द्वीपस्य प्रमुखः पारम्परिकः उत्सवः "यॉंग्देउंग्-गुत्") इति उच्यते, यः वायुदेवी यॉंग्देउंग्-हल्मांग् इत्याः सम्मानार्थं द्वितीये चान्द्रमासे सम्पाद्यते। इयं देवी क्षेमेण नूतनवर्षस्य शैवालबीजानि, यवबीजानि, मत्स्यांश्च आनयति इति विश्वासः, अतः हेन्येओ-स्त्रियः मत्स्यबन्धकाश्च तस्याः स्वागतार्थं, पुनः प्रयाणसमये विदायार्थं च विधीन् सम्पादयन्ति। "जेजु चिल्मेओरिदांग् यॉंग्देउंग्गुत्" नामकः इयं परम्परा सन् २००९ तमे वर्षे युनेस्को-संस्थया अपि "मानवतायाः अमूर्तसांस्कृतिकपरम्परा" इति सम्मानिता।१<ref>https://www.unesco.org/en/iggp/jeju-island-unesco-global-geopark</ref> अन्या प्रमुखा देवी "सम्सुंग्-हल्मांग्" इति वर्तते, या स्त्रीणां प्रसवं संतानरक्षां च अधिकृत्य पूज्यते। जेजु-द्वीपे बालरोगनिवारणार्थम् अपि तस्याः प्रार्थना क्रियते स्म।२<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-living-legends-jeju-island</ref> == दोल्-हरेउबांग् — प्रस्तरवृद्धाः == द्वीपस्य सर्वत्र दोल्-हरेउबांग्, अर्थात् "प्रस्तरवृद्धाः" इति प्रतिमाः दृश्यन्ते, याः ज्वालामुखीशिलातः निर्मिताः, विशालनेत्राः, विस्तृतनासिकाः, उदरे स्थापितहस्ताश्च भवन्ति। पूर्वं ग्रामाणां दुर्गाणां च द्वारेषु स्थापिताः एताः प्रतिमाः दुष्टात्मनिवारणाय, सीमाचिह्नरूपेण च उपयुज्यन्ते स्म। अधुना एताः जेजु-द्वीपस्य सर्वाधिकप्रसिद्धं सांस्कृतिकं चिह्नं वर्तन्ते।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-living-legends-jeju-island</ref> इतिहासकाराणां मतेन प्राचीनतमाः दोल्-हरेउबांग्-प्रतिमाः सप्तदशशतके निर्मिताः स्युः, यदा जेजु-नगरस्य, जेओंग्ईहयोन्-दुर्गस्य, देजोंग्हयोन्-दुर्गस्य च द्वारेषु एताः स्थापिताः आसन्। परम्परया एतासां संख्या सप्तचत्वारिंशत् वा अष्टचत्वारिंशत् इति उच्यते, यासु अधिकांशाः अद्यापि जेजु-द्वीपे एव तिष्ठन्ति, केचन तु राष्ट्रियलोकसंग्रहालये सेओल्-नगरे अपि प्रदर्शिताः सन्ति। लोकपरम्परायाम् एका रोचका विश्वासः अपि प्रचलति — यत् वन्ध्यास्त्री यदि प्रतिमायाः नासिकातः चूर्णं गृहीत्वा भक्षयेत्, तर्हि सा संतानं प्राप्नुयात्; एतेन कारणेन बहूनां प्रतिमानां नासिका जीर्णा दृश्यते।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-living-legends-jeju-island</ref> == प्रस्तरभित्तयः तथा पारम्परिकग्रामाः == जेजु-द्वीपस्य ज्वालामुखीशिला केवलं प्रतिमानिर्माणाय एव नोपयुक्ता, अपि तु कृषिक्षेत्राणां सीमानिर्धारणाय, प्रबलवायोः निवारणाय च "बत्दाम्" नामिकाः निम्नाः प्रस्तरभित्तयः निर्मिताः। एताः भित्तयः सहस्रशः किलोमीटरपर्यन्तं विस्तृताः सन्ति। पारम्परिकं जेजु-गृहम् अपि द्वीपस्य वातावरणानुकूलं निर्मितम् आसीत् — निम्नं, तृणच्छादितं, रज्ज्वा दृढतया बद्धं च, यत् प्रबलतूफानान् सोढुं समर्थम् अभवत्।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-living-legends-jeju-island</ref> == समाजरचना तथा परिवारव्यवस्था == हेन्येओ-स्त्रीणां आर्थिकभूमिकायाः कारणेन जेजु-द्वीपस्य समाजः प्रायः "अर्धमातृसत्तात्मकः" इति वर्ण्यते। यत्र मुख्यभूमौ पितृसत्तात्मकं कन्फ्यूशियमतं प्रबलम् आसीत्, तत्र जेजु-द्वीपे स्त्रियः स्वकीयेन श्रमेण परिवारस्य प्रमुखं आयं जनयन्ति स्म, अतः गृहव्यवस्थायाम् अपि तासां निर्णयाधिकारः प्रभूतः आसीत्। विंशतितमशतकस्य मध्ये अनेकेषु परिवारेषु हेन्येओ-भर्तारः गृहकार्यं बालसंगोपनं च कुर्वन्तः आसन्, यत् तत्कालीनकोरियासमाजे अपूर्वं मन्यते स्म।[५]<ref>https://www.mdpi.com/2071-1050/12/24/10564</ref> द्वीपस्य ग्रामव्यवस्था अपि पारस्परिकसहयोगेन प्रसिद्धा। "सुमुल्" इति नाम्ना ज्ञाता एका परम्परा वर्तते, यया ग्रामवासिनः कृषिकार्ये, गृहनिर्माणे, विवाहोत्सवे च परस्परं सहायतां ददति स्म। एतादृशी सामूहिकसहायता जेजु-द्वीपस्य कठिनभौगोलिकपरिस्थितौ जीवनं सुकरं करोति स्म।[६]<ref>https://www.mdpi.com/2071-1050/12/24/10564</ref> == पारम्परिकवस्त्राणि तथा शिल्पकला == हेन्येओ-स्त्रीणां पारम्परिकं निमज्जनवस्त्रं "सो-जुंग्-ई" इति उच्यते, यत् सूत्रवस्त्रेण निर्मितम् आसीत्, आधुनिककाले तु रबरनिर्मितं निमज्जनवस्त्रं प्रचलितम्। इदं वस्त्रं शीतजलात् रक्षां ददाति, तथा च दीर्घकालं यावत् जलमग्नां स्थितिं सहते।[७]<ref>https://www.mdpi.com/2071-1050/12/24/10564</ref> जेजु-द्वीपस्य शिल्पकलायां "गल्ओत्") इति नाम्ना ज्ञातं वस्त्रम् अपि प्रसिद्धम्, यत् अपक्वफलरसेन रञ्जितं भवति। इदं वस्त्रं दृढं, स्वेदशोषकं, दुर्गन्धरोधकं च भवति, अतः कृषिकाः मत्स्यबन्धकाश्च दैनन्दिनकार्ये तत् धारयन्ति स्म। अद्यापि गल्ओत्-वस्त्रं जेजु-द्वीपस्य पारम्परिकहस्तशिल्पेषु अन्यतमं गण्यते, तथा च पर्यटकानां कृते स्मारकवस्तुरूपेण विक्रीयते।<ref>https://www.mdpi.com/2071-1050/12/24/10564</ref> == भाषा तथा मौखिकपरम्परा == जेजु-भाषा, याम् केचन पृथग्भाषात्वेन अपि वर्गीकुर्वन्ति, दीर्घकालं यावत् एकाकित्वेन विकसिता, अतः तस्यां तादृशाः शब्दाः उच्चारणपद्धतयश्च सन्ति याः प्रमाणकोरियाभाषायां न दृश्यन्ते। युनेस्को-संस्थया इयं भाषा "अतिसंकटापन्ना" इति सूचिता। द्वीपे समृद्धा मौखिकपरम्परा अपि वर्तते, यस्यां सेओल्मुन्दे-देव्याः सृष्टिकथाः सन्ति, यया कथ्यते यत् तया हल्लासन्-पर्वतः द्वीपश्च निर्मितौ।<ref>https://www.mdpi.com/2071-1050/12/24/10564 </ref> == आहारसंस्कृतिः == जेजु-द्वीपस्य आहारः तस्य ज्वालामुखीभूमेः, सामुद्रिकस्थितेः, अभावेतिहासस्य च प्रतिबिम्बः वर्तते। कृष्णवर्णशूकरमांसं द्वीपस्य विशिष्टं व्यञ्जनम्, यत् प्रायः दग्ध्वा सह किण्वितसामुद्रिकव्यञ्जनैः परिवेष्यते। हेन्येओ-स्त्रीभिः संगृहीतं ताजं सामुद्रिकभोज्यम् अपि पाकक्रियायां प्रमुखं स्थानं धारयति। द्वीपस्य सौम्यजलवायुना अत्र कोरियादेशस्य प्रमुखं नारङ्गीकृषिक्षेत्रम् अपि वर्तते, यत्र "हल्लाबोंग्"नामिका मधुरा नारङ्गीजातिः प्रसिद्धा वर्तते।[८]<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-guardians-jejus-coastal-legacy</ref> अन्यानि प्रसिद्धानि व्यञ्जनानि सन्ति — "ओमेगि-त्तोक्" इति नाम्ना ज्ञातं यवचूर्णनिर्मितं मधुरपिष्टकम्, "जोगि-गुक् इति मत्स्यसूपः, तथा "अवाबी-चूक्" इति शम्बूकौदनम्, यत् विशेषतः रोगिणां पथ्याहाररूपेण प्रसिद्धम्। शीतकाले जेजुवासिनः "गम्जुल्" इति नारङ्गीफलानि व्यापकतया उपभुञ्जते, यानि द्वीपस्य अर्थव्यवस्थायाः अपि महत्त्वपूर्णं अङ्गं सन्ति। समुद्रशैवालम्, विशेषतः "मियोक्" इति नाम्ना ज्ञातं शैवालं, हेन्येओ-स्त्रीभिः संगृह्यमाणं प्रमुखं खाद्यद्रव्यं वर्तते, यत् सूपेषु प्रसवानन्तरं स्त्रीणां पथ्याहारेषु च विशेषतया उपयुज्यते।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-guardians-jejus-coastal-legacy</ref> == आधुनिकं जेजु-द्वीपं पर्यटनं च == विंशतितमशतकस्य उत्तरार्धे जेजु-द्वीपस्य अर्थव्यवस्था महत् परिवर्तनं प्राप्तवती। पूर्वं कृषिः मत्स्यबन्धनं च प्रमुखौ जीविकोपायौ आस्ताम्, परन्तु सन् १९७० दशके कोरियासर्वकारेण द्वीपं पर्यटनक्षेत्ररूपेण विकासयितुं योजना आरब्धा। सन् १९७८ तमे वर्षे पर्यटनम् एव कृषिं अतिक्रम्य द्वीपस्य प्रमुखं आयस्रोतः अभवत्। अद्य जेजु-द्वीपः दक्षिण-कोरियादेशस्य सर्वाधिकप्रसिद्धः पर्यटनप्रदेशः वर्तते, यत्र प्रतिवर्षं लक्षशः पर्यटकाः आगच्छन्ति।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-guardians-jejus-coastal-legacy</ref> सन् २००७ तमे वर्षे जेजु-द्वीपस्य ज्वालामुखीभूमिः, लावागुहाः, हल्लासन्-राष्ट्रियोद्यानं च युनेस्को-संस्थया "विश्वप्राकृतिकपरम्परा" ) इति सम्मानिताः। सेओंग्सान् इल्चुल्बोंग् नामकं ज्वालामुख्युद्भवं पर्वतम् अपि अस्मिन् एव सूचीभागे अन्तर्भूतम्। एवं जेजु-द्वीपः "त्रिविधसम्मानम्" प्राप्तवान् — भूवैज्ञानिकोद्यानत्वं, जीवमण्डलसंरक्षितक्षेत्रत्वं, विश्वप्राकृतिकपरम्परात्वं च। एतेन जेजु-द्वीपस्य प्राकृतिकं सांस्कृतिकं च महत्त्वं वैश्विकस्तरे स्वीकृतम्।<ref>https://www.unesco.org/en/articles/haenyeo-guardians-jejus-coastal-legacy</ref> तथापि पर्यटनवृद्ध्या नूतनानि आह्वानानि अपि उत्पन्नानि। भूमिमूल्यवृद्धिः, अत्यधिकनिर्माणकार्यम्, पर्यावरणदबावः, पारम्परिकग्रामाणां लोपः च चिन्तायाः विषयाः सन्ति। स्थानीयजनाः अपि प्रश्नयन्ति यत् आधुनिकीकरणस्य लाभाः जेजु-भाषायाः, हेन्येओ-परम्परायाः, शामनविधीनां च रक्षणेन सह कथं सन्तुलिताः स्युः। सर्वकारेण, स्थानीयसंस्थाभिश्च अनेकाः योजनाः आरब्धाः, यासु पारम्परिकग्रामाणां पुनरुद्धारः, नूतनहेन्येओ-प्रशिक्षणम्, जेजु-भाषायाः पाठ्यक्रमनिर्माणं च अन्तर्भवन्ति।<ref>https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-jeju-haenyeo-women-divers-01068</ref> जेजु-द्वीपस्य अश्वाः अपि प्रसिद्धाः सन्ति। लघुकायाः जेजु-अश्वाः शतशः वर्षेभ्यः द्वीपे पाल्यन्ते, तथा च मोंगोलसाम्राज्यकाले (त्रयोदशशतके) अश्वपालनस्य केन्द्रत्वेन द्वीपः विशेषतया विकसितः। अद्यापि जेजु-अश्वाः द्वीपस्य सांस्कृतिकचिह्नेषु अन्यतमाः सन्ति, तथा च राष्ट्रियस्मारकरूपेण संरक्षिताः।<ref>https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-jeju-haenyeo-women-divers-01068</ref> == उपसंहारः == जेजु-द्वीपस्य संस्कृतिः न केवलं इतिहासरूपेण अपि तु सजीवरूपेण अद्यापि विद्यते। पर्यटनस्य वृद्ध्या, विकासस्य च प्रभावेन परम्परारक्षणे नूतनानि आह्वानानि उदभवन्ति। तथापि युनेस्को-मान्यताभिः, स्थानीयप्रशासनस्य च निरन्तरप्रयत्नैः, जेजु-संस्कृतेः अनेकाः अंशाः — हेन्येओ-परम्परा, शामनविद्या, भाषा, प्रस्तरशिल्पं च — रक्षिताः पोषिताश्च सन्ति, तथा च आगामिपीढीभ्यः सम्यक् हस्तान्तरिताः भवन्तु इति आशास्यते।<ref>https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-jeju-haenyeo-women-divers-01068</ref> दर्शकानां कृते जेजु-द्वीपः केवलं रमणीयदृश्यानाम् एव नोपायनं ददाति, अपि तु एकां विशिष्टां कोरियापहिचानां अपि दर्शयति — या एकाकित्वेन, समुद्रेण, शतशतकानां जनतायाश्च दृढसंकल्पेन निर्मिता, तथा च अद्यापि तेषां जनानां जीवने पूर्णतया सजीवा वर्तते। <ref>https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-jeju-haenyeo-women-divers-01068</ref> == सन्दर्भः == <gallery widths="350" heights="350" perrow="1"> सञ्चिका:Korea-Jeju-Haenyeo-05.jpg सञ्चिका:Haenyo 8101.jpg सञ्चिका:Dol-hareubang from Jeju Island at the National Folk Museum of Korea.jpg सञ्चिका:Harubang(Stone Sculptures of Jeju Island, South Korea).jpg सञ्चिका:Green vegetation on the low cloud-swept relief in Hallasan National Park Jeju South Korea.jpg </gallery> mdyujyuvq60gni6u6olwv9og87bb4ps