विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1054 499828 498914 2026-07-21T12:13:50Z CommonsDelinker 200 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 499828 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = Republic of Cabo Verde |native_name = ''República de Cabo Verde'' |common_name = Cape Verde<!--This field is not visible to the reader, it provides codes for page links. It should not be changed to Cabo Verde unless the actual pages are moved.--> |image_flag = Flag of Cape Verde (10-17).svg |image_coat = Coat of arms of Cape Verde.svg |symbol_type = National emblem |image_map = Location Cape Verde AU Africa.svg |map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=dark blue |region=Africa |region_color=dark grey |subregion=the [[African Union]] |subregion_color=light blue}} |national_anthem = {{native name|pt|[[Cântico da Liberdade]]}}<br />{{small|''Song of Freedom''}}<br /> |official_languages = [[Portuguese language|Portuguese]] |regional_languages = [[Cape Verdean Creole]] |capital = [[Praia]] |latd=14 |latm=55 |latNS=N |longd=23 |longm=31 |longEW=W |largest_city = capital |demonym = Cabo Verdean<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/secretary/remarks/2014/07/228873.htm|title=On the Occasion of the Republic of Cabo Verde's National Day|author=[[John Kerry]]|publisher=U.S. Department of State|date=July 8, 2014|accessdate=July 11, 2014|quote=On behalf of President Obama and the people of the United States, I send best wishes to Cabo Verdeans as you celebrate 39 years of independence on July 5.}}</ref> |government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Semi-presidential system|semi-presidential]] [[republic]]<ref name="SP-L">{{cite web |author=Octávio Amorim Neto; Marina Costa Lobo |year= 2010 |url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1644026 |title=Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries |publisher=[[Social Science Research Network]] |pages= |accessdate=June 6, 2014}}</ref> |leader_title1 = [[President of Cape Verde|President]] |leader_name1 = [[Jorge Carlos Fonseca]] |leader_title2 = [[National Assembly (Cape Verde)|Assembly President]] |leader_name2 = [[Basílio Ramos]] |leader_title3 = [[Prime Minister of Cape Verde|Prime Minister]] |leader_name3 = [[José Maria Neves]] |legislature = [[National Assembly (Cape Verde)|National Assembly]] |area_rank = 172nd |area_magnitude = 1 E9 |area_km2 = 4033 |area_sq_mi = 1,557 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = negligible |population_estimate = 512,096 |population_estimate_rank = 167th <!--UN WPP--> |population_estimate_year = 2013 |population_density_km2 = 123.7 |population_density_sq_mi = 325.0 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 89th |GDP_PPP = {{nonwrap|$2.305 billion}}<ref name=IMF_GDP>{{cite web http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=15&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=624&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title = Cape Verde |publisher = International Monetary Fund |accessdate = 2013-04-17 }}</ref> |GDP_PPP = $3.12 billion |GDP_PPP_year = 2014 |GDP_PPP_per_capita = $6,311.34 |GDP_nominal = $2.071 billion |GDP_nominal_year = 2014 |GDP_nominal_per_capita = $4,089.532 |sovereignty_type = Independence |established_event1 = from [[Portugal]] |established_date1 = 5 July 1975 |Gini_year = 2002 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 50.5 |Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web |title = GINI index |url = http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2002+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=2 |publisher = World Bank |accessdate = 26 July 2013 |archive-date = 20 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131220051710/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2002+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc&page=2 |deadurl = yes }}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.636 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 123rd |currency = [[Cape Verdean escudo]] |currency_code = CVE |country_code = CPV |time_zone = [[Cape Verde Time|CVT]] |utc_offset = -1 |time_zone_DST = ''not observed'' |utc_offset_DST = -1 |drives_on = right |calling_code = [[+238]] |cctld = [[.cv]] }} '''वर्दे अंतरीप''', अफ्रीका महाद्वीप पश्‍चिमे अन्‍ध-महासागरे मध्‍ये द्वीप-समूह अस्‍ति. ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.capeverdeusa.org/ Embassy of Cape Verde in the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040919050557/http://www.capeverdeusa.org/ |date=2004-09-19 }} * [http://kapverden.nano-web.de/search/search.pl International Searchengine for Cabo Verde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041013161635/http://kapverden.nano-web.de/search/search.pl |date=2004-10-13 }} * [http://kapverden.nano-web.de/gallery Cape Verde Photogallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051213033327/http://kapverden.nano-web.de/gallery/ |date=2005-12-13 }} [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य द्वीपराष्ट्राः]] [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डीयदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] hspwqi79fmaew8qslx5x99z22m06r5l 0 1354 499841 480796 2026-07-22T04:50:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499841 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state | Name = Massachusetts | Fullname = Commonwealth of Massachusetts | Flag = Flag_of_Massachusetts.svg | Flaglink = [[Flag of Massachusetts|Flag]] | Seal = Seal_of_Massachusetts.svg | Map = Massachusetts in United States.svg | Nickname = The Bay State,<ref name=mass>{{Cite journal | url = http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm | contribution = Introduction to Massachusetts | title = 50 States | accessdate = November 3, 2012 | publisher = Net state | archive-date = August 13, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170813143816/http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm | deadurl = yes }}</ref> The Old Colony State,<ref>{{Cite journal | contribution-url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/368402/Massachusetts | contribution = Massachusetts (state, United States) | title = [[Encyclopædia Britannica]] | edition = online }}</ref> The Codfish State<ref>{{Cite news | url = http://news.google.com/newspapers?nid=1499&dat=19361018&id=A65QAAAAIBAJ&sjid=ASIEAAAAIBAJ&pg=7015,741245 | title = A Colorful Battle Is Lodge vs. Curley | newspaper = The Milwaukee Journal | date = October 18, 1936 | accessdate = November 3, 2012 | quote = One of the Codfish State... | archive-date = December 8, 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131208115856/http://news.google.com/newspapers?nid=1499&dat=19361018&id=A65QAAAAIBAJ&sjid=ASIEAAAAIBAJ&pg=7015,741245 | deadurl = yes }}</ref> | Motto = [[Ense petit placidam sub libertate quietem]] ''([[Latin]])''<br><small>By the sword we seek peace, but peace only under liberty</small> | MottoEnglish = By the sword she seeks peace under liberty | Former = Province of Massachusetts Bay |StateAnthem = [[All Hail to Massachusetts]] | Demonym = Bay Stater (official)<ref>{{cite web| title = Massachusetts General Laws, Chapter 2, Section 35: Designation of citizens of commonwealth| url = http://www.mass.gov/legis/laws/mgl/2-35.htm| publisher = The Commonwealth of Massachusetts| accessdate = February 29, 2008| archive-date = November 23, 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081123060507/http://www.mass.gov/legis/laws/mgl/2-35.htm| deadurl = yes}}</ref> Massachusite (traditional)<ref>{{Cite journal | page = 435 | title = Collections | publisher = [[Massachusetts Historical Society]] | place = Boston | year = 1877 | url = http://books.google.com/books?id=rdbnCkXB2RwC }}</ref><ref>{{Cite book | last = Jones | first = Thomas | page = 465 | title = History of New York During the Revolutionary War | publisher = [[New York Historical Society]] | editor-first = Edward Floyd | editor-last = DeLancey | place = New York | year = 1879 | url = http://books.google.com/books?id=pbuXATAHXMEC }}</ref> Massachusettsian (archaic)<ref>[[wiktionary:Massachusettsian]].</ref> | Capital = [[Boston]] | LargestCity = capital | LargestMetro = [[Greater Boston]] | Governor = [[Deval Patrick]] (D) | Lieutenant Governor = Vacant | Legislature = [[Massachusetts General Court|General Court]] | Upperhouse = [[Massachusetts Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Massachusetts House of Representatives|House of Representatives]] | Senators = [[Elizabeth Warren]] (D)<br />[[Ed Markey]] (D) | Representative = 9 Democrats | PostalAbbreviation = MA | TradAbbreviation = Mass. | OfficialLang = English<ref name="WaPo English">{{cite news|last1=Schwarz|first1=Hunter|title=States where English is the official language|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/|accessdate=December 29, 2014|work=The Washington Post|date=August 12, 2014}}</ref> | AreaRank = 44th | TotalAreaUS = 10,555<!--To nearest sqmi., from USCensus web page--> | TotalArea = 27,336 <!--conversion to nearest km²--> | LandAreaUS = 7,840 | LandArea = 20,306 | WaterAreaUS = 2,715 | WaterArea = 7,031 | PCWater = 25.7 <!--calculation: Water area over Total area--> | PopRank = 14th | 2010Pop = 6,692,824 (2013 est) | DensityRank = 3rd | 2000DensityUS = 840 | 2000Density = 324 | MedianHouseholdIncome = $65,401 (2008) | IncomeRank = 6th | | AdmittanceOrder = 6th | AdmittanceDate = February 6, 1788 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Eastern Time Zone|-5]]/[[Eastern Daylight Time|-4]] | Latitude = 41° 14′ N to 42° 53′ N | Longitude = 69° 56′ W to 73° 30′ W | LengthUS = 113 | Length = 182 | WidthUS = 183 | Width = 295 | HighestPoint = [[Mount Greylock]]<ref>{{cite ngs|name=Greylock RM 1 Reset|id=MZ1957}}</ref><ref name=USGS>{{cite web|url= http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title= Elevations and Distances in the United States|publisher= [[United States Geological Survey]]|year= 2001|accessdate= October 21, 2011|archive-date= October 15, 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl= yes}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> | HighestElevUS = 3,489 | HighestElev = 1063.4 | MeanElevUS = 500 | MeanElev = 150 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=USGS/> | LowestElevUS = 0 | LowestElev = 0 | ISOCode = US-MA | Website = http://www.mass.gov/}} {{Infobox U.S. state symbols |Name = Massachusetts |Bird = [[Black-capped chickadee]], [[wild turkey]] |Fish = [[Atlantic cod|Cod]] |Flower = [[Epigaea repens|Mayflower]] |Insect = [[Coccinella septempunctata|Ladybug]] |Mammal = [[Right whale]], [[Morgan horse]], [[tabby cat]], [[Boston Terrier]] |Reptile = [[Garter snake]] |Tree = [[American elm]] |Beverage = [[Cranberry juice]] |Colors = Blue, green, cranberry |Dance = [[Square dance]] |Food = [[Cranberry]], corn [[muffin]], [[navy bean]], [[Boston cream pie]], [[chocolate chip cookie]], [[Boston cream donut]] |Fossil = [[Mastodon]] |Gemstone = [[Rhodonite]] |Mineral = [[Babingtonite]] |Poem = [http://www.masshome.com/mapoem.html "Blue Hills of Massachusetts"] |Rock = [[Roxbury Conglomerate|Roxbury Puddingstone]] |Shell = [[Neptunea lyrata|New England Neptune]], ''Neptunea lyrata decemcostata'' |Ships = ''[[Schooner Ernestina]]'' |Slogan = ''Make It Yours'',<br />''The Spirit of America'' |Soil = [[Paxton (soil)|Paxton]] |Song = ''[[All Hail to Massachusetts]]'' |Sport = Basketball<ref>{{cite web |url= http://www.boston.com/news/local/articles/2006/08/09/can_you_guess_the_state_sport_of_massachusetts/ |title=Can you guess the state sport of Massachusetts? | first =Michael | last = Levenson |date=August 9, 2006 |work=Boston Globe |accessdate=February 14, 2012}}</ref> |Route Marker = MA Route 29.svg |Quarter = 2000 MA Proof.png |QuarterReleaseDate = 2000 }} [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति। ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.mass.gov/ Official website of the Commonwealth of Massachusetts] *[http://www.massvacation.com/ Massachusetts Office of Travel and Tourism] *[http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/massachusetts/index.html Massachusetts State Guide] from the Library of Congress *{{dmoz|Regional/North_America/United_States/Massachusetts}} {{-}} {{America}} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 10riknvlzcvnr2ftxg1k8jyu9yaub5x 0 5720 499806 476791 2026-07-20T19:37:17Z Birkho 46909 + हस्ताक्षरम् 499806 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = पाश्चात्य दर्शनम् |era = १७ शताब्दी दर्शनम्/ १८ शताब्दी दर्शनम् |image = Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg|250px |caption = गोट्फ्रीड् विल्हेल्मः <!-- Information --> |name = |birth_date = १ जुलाई, १६४६ |birth_place = |death_date = {{Death date and age|mf=yes|1716|11|14|1646|07|1}} |death_place = |nationality = [[जर्मनी|जर्मन:]] |main_interests = |influences = |notable_ideas = |signature= Unterschrift Gottfried Wilhelm Leibniz deutscher Philosoph, Mathematiker, Physiker, Ingenieur.svg }} '''गोट्फ्रीड् विल्हेल्मः''' [[गणित]]ज्ञः, दार्शनिकः, वैज्ञानिकः, कूटनीतिज्ञः च इति रूपेण सक्रियः [[जर्मनी|जर्मन-बहुगणितज्ञः]]आसीत्। दर्शनस्य इतिहासे गणितस्य इतिहासे च सः प्रमुखः व्यक्तिः अस्ति। सः [[दर्शनशास्त्रम्]], [[धर्मशास्त्रम्]], नीतिशास्त्रम्, राजनीतिः, विधिशास्त्रम्, इतिहासः, भाषशास्त्रम् च इति विषयेषु कृतयः लिखितवान्। लाइब्निज् भौतिकशास्त्रे प्रौद्योगिक्यां च प्रमुखं योगदानं दत्तवान्, संभाव्यतासिद्धान्ते, जीवविज्ञाने, चिकित्साशास्त्रे, भूविज्ञाने, मनोविज्ञाने, भाषाविज्ञाने, सङ्गणकविज्ञाने च बहु पश्चात् उपरि आगतानां धारणानां पूर्वानुमानं कृतवान् तदतिरिक्तं जर्मनीदेशस्य वोल्फेन्बुटेल् पुस्तकालये कार्यं कुर्वन्। सः एकां सूचीकरणव्यवस्थां परिकल्पयित्वा पुस्तकालयविज्ञानस्य क्षेत्रे योगदानं दत्तवान् यत् यूरोपस्य अनेकेषां बृहत्तमानां पुस्तकालयानाम् मार्गदर्शकरूपेण कार्यं करिष्यति स्म विस्तृतविषयेषु लाइब्निज् इत्यस्य योगदानं विभिन्नेषु विद्वान् पत्रिकासु, दशसहस्रेषु पत्रेषु, अप्रकाशितपाण्डुलिपिषु च विकीर्णम् आसीत्। सः मुख्यतया लैटिनभाषायां, फ्रेंचभाषायां, जर्मनभाषायां च अनेकभाषासु लेखनं कृतवान्।<ref>{{cite web |last=McNab |first=John |year=1972 |title=Towards a Theology of Social Concern: A Comparative Study of the Elements for Social Concern in the Writings of Frederick D. Maurice and Walter Rauschenbusch |url=http://digitool.library.mcgill.ca:80/R/-?func=dbin-jump-full&object_id=70717&silo_library=GEN01 |publisher=McGill University |page=201 }}</ref> ==उल्लेख:== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.earlymoderntexts.com/ अनुवादा: जोनाथन बेनेट् (दार्शनिकः) जोनाथन बेनेट् द्वारा, ''नवनिबन्धानां'', बेल्, अर्नाल्ड्, क्लार्क इत्यनेन सह आदानप्रदानं, तथा च प्रायः १५ लघुकृतयः] [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:१६४६ जननम्]] [[वर्गः:१७१६ मरणम्]] dxd5r5c8jzdt7isjycofa67ip80kquh 10 8644 499844 421773 2026-07-23T05:12:32Z NehalDaveND 9230 /* */ 1 499844 wikitext text/x-wiki <!-- वार्ताः --> ​* रसगङ्गाधरे अलङ्कार-लक्षणेषु अतिव्याप्ति-दोष-निवारण-सङ्गोष्ठी 22 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के वाराणस्यां सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालयस्य साहित्य-विभागेन 'रसगङ्गाधरे अलङ्कार-लक्षणानि नव्यन्याय-दृष्ट्या' इति विषयम् अधिकृत्य एका विशिष्टा विद्वद्-गोष्ठी आयोजिता। अस्मिन् प्रमुखाः आचार्याः प्रतिपादितवन्तः यत् पण्डितराज-जगन्नाथेन काव्य-लक्षणेषु अतिव्याप्ति-अव्याप्ति-दोषाणां परिहाराय या परिष्कार-शैली प्रयुक्ता, सा साहित्य-शास्त्रस्य दार्शनिक-प्रतिष्ठापनाय अतीव सहायिका वर्तते। ​* संस्कृत-विश्वविद्यालयानाम् अङ्कीय-डेटा-सुरक्षायै समीक्षा-सभा 22 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के केन्द्रीय-संस्कृत-विश्वविद्यालयानां मुख्य-डेटाबेस्-सुरक्षार्थं तथा च अनुसन्धातृणां user_id विवरणानि गोपनीयानि कर्तुम् एका उच्च-स्तरीया समीक्षा-सभा जाता। तत्र अन्तर्जालीये मञ्चे डेटा-चोरी-निवारणाय एमएफए सुरक्षा-तन्त्रस्य दृढीकरणाय निर्णयः स्वीकृतः। एषा व्यवस्था विन्डोझ मञ्चे पूर्णतः सुरक्षिता अस्ति। ​* गुगुल क्लाउड ओसिआर माध्यमेन हस्तप्रतीनां संरक्षणम् 20 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के सुरत-नगरे प्राच्य-शोध-संस्थानेन प्राचीन-हस्तप्रतीनां डिजिटल-करणाय गुगुल क्लाउड ओसिआर-तन्त्रस्य साहाय्यं गृहीतम्। अनेन ग्रन्थानां मूल-प्रारूपं सुरक्षितं कृत्वा पाठ-शुद्धिः विधीयते, येन छात्राः स्वकीय-आईफोन तथा क्रोम ब्राउझर-माध्यमेन एतान् ग्रन्थान् सहजतया पठितुं शक्नुवन्ति। ​* भारतीय-ज्ञान-परम्परायाः अन्तर्गते अङ्कीय-व्याकरण-पाठ्यक्रमः 21 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के पाणिनीय-व्याकरणस्य आधुनिक-सङ्गणक-विज्ञाने उपयोगितां दर्शयितुम् आईकेएस अनुसारेण एकः नूतनः ई-लर्निंग-पाठ्यक्रमः आरब्धः। अनेन छात्रेषु संस्कृत-भाषां प्रति रुचिः वर्धिष्यते इति प्राध्यापकानां मतम्। <!-- ;8 नवम्बर 2016 ([http://m.navbharattimes.indiatimes.com/business/business-news/rs-500-and-1000-currency-demonetised-plan-conceived-6-months-ago-to-weed-out-black-money/articleshow/55325809.cms नवभारत टाइम्स]) --> <!--;०६ अक्टूबर २०१६ ([http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=55224#.V_0GajzbvIU]) --> <noinclude> [[वर्गः:मुख्यपृष्ठस्य फलकानि]] </noinclude> gx0b7sbwzwb74wv3z1lfeb9lnj9g6ls 499845 499844 2026-07-23T05:13:26Z NehalDaveND 9230 /* */ 499845 wikitext text/x-wiki <!-- वार्ताः --> ​* रसगङ्गाधरे अलङ्कार-लक्षणेषु अतिव्याप्ति-दोष-निवारण-सङ्गोष्ठी 22 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के वाराणस्यां सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालयस्य साहित्य-विभागेन 'रसगङ्गाधरे अलङ्कार-लक्षणानि नव्यन्याय-दृष्ट्या' इति विषयम् अधिकृत्य एका विशिष्टा विद्वद्-गोष्ठी आयोजिता। अस्मिन् प्रमुखाः आचार्याः प्रतिपादितवन्तः यत् पण्डितराज-जगन्नाथेन काव्य-लक्षणेषु अतिव्याप्ति-अव्याप्ति-दोषाणां परिहाराय या परिष्कार-शैली प्रयुक्ता, सा साहित्य-शास्त्रस्य दार्शनिक-प्रतिष्ठापनाय अतीव सहायिका वर्तते। ​* संस्कृत-विश्वविद्यालयानाम् अङ्कीय-डेटा-सुरक्षायै समीक्षा-सभा 22 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के केन्द्रीय-संस्कृत-विश्वविद्यालयानां मुख्य-डेटाबेस्-सुरक्षार्थं तथा च अनुसन्धातृणां user_id विवरणानि गोपनीयानि कर्तुम् एका उच्च-स्तरीया समीक्षा-सभा जाता। तत्र अन्तर्जालीये मञ्चे डेटा-चोरी-निवारणाय एमएफए सुरक्षा-तन्त्रस्य दृढीकरणाय निर्णयः स्वीकृतः। एषा व्यवस्था विन्डोझ मञ्चे पूर्णतः सुरक्षिता अस्ति। ​* गुगुल क्लाउड ओसिआर माध्यमेन हस्तप्रतीनां संरक्षणम् 20 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के सुरत-नगरे प्राच्य-शोध-संस्थानेन प्राचीन-हस्तप्रतीनां डिजिटल-करणाय गुगुल क्लाउड ओसिआर-तन्त्रस्य साहाय्यं गृहीतम्। अनेन ग्रन्थानां मूल-प्रारूपं सुरक्षितं कृत्वा पाठ-शुद्धिः विधीयते, येन छात्राः स्वकीय-आईफोन तथा क्रोम ब्राउझर-माध्यमेन एतान् ग्रन्थान् सहजतया पठितुं शक्नुवन्ति। ​* भारतीय-ज्ञान-परम्परायाः अन्तर्गते अङ्कीय-व्याकरण-पाठ्यक्रमः 21 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के पाणिनीय-व्याकरणस्य आधुनिक-सङ्गणक-विज्ञाने उपयोगितां दर्शयितुम् आईकेएस अनुसारेण एकः नूतनः ई-लर्निंग-पाठ्यक्रमः आरब्धः। अनेन छात्रेषु संस्कृत-भाषां प्रति रुचिः वर्धिष्यते इति प्राध्यापकानां मतम्। <!-- ;8 नवम्बर 2016 ([http://m.navbharattimes.indiatimes.com/business/business-news/rs-500-and-1000-currency-demonetised-plan-conceived-6-months-ago-to-weed-out-black-money/articleshow/55325809.cms नवभारत टाइम्स]) --> <!--;०६ अक्टूबर २०१६ ([http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=55224#.V_0GajzbvIU]) --> <noinclude> [[वर्गः:मुख्यपृष्ठस्य फलकानि]] </noinclude> ntbcjux2ckonuuogp5iwwn15niyqssj 0 10749 499836 482130 2026-07-22T02:03:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499836 wikitext text/x-wiki चेन्नैमण्डलं (Chennai district) (तमिऴ्: சென்னைமாவட்டம்) [[तमिऴ्नाडु|तमिऴ्नाडुराज्यस्य]] मण्डलेषु अन्यतमम् । विस्तारदृष्ट्या इदं मण्डलं लघुतमं, किन्तु जनसान्द्रता अत्रैव अत्यधिका । इदं नगरमण्डलम्, अर्थात्, अस्मिन् मण्डले केन्द्रस्थानम् इति किमपि नास्ति । [[Image:Chennai-talukas.png|170px|thumb|चेन्नैमण्डलस्य प्रविभागाः. <br /> 1. एग्मोर्-नुङ्गम्बाक्कम् <br />2. फ़ोर्ट् तोण्डैयार्पेट् <br />3. माम्बलम्-गिण्डी <br />4. मयिलापूर्-तिरुवळ्ळिक्केणिः <br />5. पेरम्बूरु-पुरसैवाक्कम्.]] ==भौगोलिकम्== चेन्नैमण्डलस्य विस्तारः १७८.२ चतुरश्रकिलोमीटर् । इदं मण्डलं भारतस्य पूर्वसमुद्रतीरसमभूमौ अस्ति । तमिऴ्नाडुराज्यस्य ईशान्यकोणे कोरमण्डलतीरे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य प्रान्तस्य पूर्वसीमा बङ्गालमहासमुद्रः । उत्तर, पश्चिमे च तिरुवळ्ळूरुमण्डलम् अस्ति । दक्षिणदिशे काञ्चिपुरमण्डलम् अस्ति । ==जनसंख्या== [[२०११]] तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं चेन्नैमण्डलस्य जनसंख्या ४,६८१,०८७ । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य २७ तमं स्थानम् । मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् २६,९०३ अस्ति । [[२००१-२०११]] दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं ७.७७% आसीत् । अस्मिन् मण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:९८६, साक्षरताप्रमाणं च ९०.३३% अस्ति । इदं मण्डलं १००% नगरीकृतम् । तमिऴ्नाडुराज्यस्य १३.३०% नगरजनसंख्या चेन्नैमण्डले एव अस्ति । इदं मण्डलं राज्यस्य ‘अत्यन्तं प्रवृद्धं मण्ड्लम्’ इति घोषितम् अस्ति । ==उपमण्डलानि== चेन्नैमण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति – :१) एग्मोर् नुङ्गम्बाक्कम् :२) फ़ोर्ट् तोण्डैयार्पेट् :३) माम्बलम् गिण्डी :४) मयिलापूर् तिरुवळ्ळिक्केणिः :५) पेरम्बूरु पुरसैवाक्कम् ==वाणिज्यम्== फ़ोर्ब्स् पत्रिकानुसारं चेन्नैनगरं विश्वे एव अतिवेगेन वर्धमानेषु नगरेषु अन्यतमम् । भारतस्य फ़ार्चून् ५०० संस्थानां मूलस्थानेषु अस्य नगरस्य चतुर्थं स्थानम् । २४ भारतीयसंस्थानाम् इदं मूलनगरम् । वाहनसङ्गणकतन्त्रांशतन्त्रज्ञानस्वास्थ्य आर्थिकोद्यमाः अत्र प्रवृद्धाः सन्ति । भारतस्य वाहनोद्यमे ३०% अस्मिन् नगरे तिष्ठति । ह्युण्डाय्, रेनाल्ट्, निस्सान्, अशोक् लीलाण्ड्, डैम्लर् एजि, क्याटर्पिलर् इन्क्, कोमाट्सु लिमिटेड्, फ़ोर्ड्, बिएम्डब्ल्यु, मित्सुबिशि इत्येतासां संस्थानाम् उत्पादनाकेन्द्राणि चेन्नैनगरे सन्ति । आवडौ स्थितं भारवाहकनिर्माणकेन्द्रं सेनावाहनानि निर्माति । इण्टिग्रल् कोच् फ़्याक्टरी इत्यत्र रैलपेटिकानां निर्माणं भवति । आम्बत्तूरु पाडि औद्यमिकवलये बहूनि वस्त्रोद्यमानि सन्ति । नगरस्य दक्षिणभागे वस्त्रपादरक्षोद्यमानां विशिष्ट-आर्थिकवलयः निर्मितः अस्ति । भारतस्य चर्मण विदेशविक्रयणे ५०% चेन्नैतः भवति । बहूनां तन्त्रांशसंस्थानां केन्द्राणि चेन्नैनगरे सन्ति । चेन्नैनगरे विद्यमानां टैडल् पार्क् इत्येतत् एषियाखण्डे एव बृहत्तमम् ऐटि पार्क् इति कथ्यते । विश्ववित्तकोशः, स्टाण्डर्ड् चार्टर्ड् वित्तकोशः, सिटिब्याङ्क् इत्यादयः बहवः वित्तसंस्थाः अपि अत्र केन्द्राणि निर्वहन्ति । इण्डियन् ब्याङ्क्, इण्डियन् ओवर्सीस् ब्याङ्क् इत्येतयोः राष्ट्रियवित्तकोशयोः मूलस्थानं चेन्नै । चेन्नैनगरे पूर्णतया सङ्गणकीकृतं मद्रास् स्टाक् एक्स्चेञ्ज् अस्ति । ==वीक्षणीयस्थलानी== मेरीना समुद्रः, गान्धी समुद्रः, बेसंट् नगर् समुद्रः, वळ्ळुवर् कोट्टं, अन्ना स्मारकम्, एम्. जी. आर्. स्मारकं, राजाजी निनैवु अल्लं, गान्धी निनैवु अल्लं, अडयार् प्रान्ते प्रानिटोरियं, वण्डलूर् जन्तुप्रदर्शनशालकेन्द्राणि वर्तन्ते। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons category}} * [http://www.chennaidistrict.com/ Chennai District - சென்னை மாவட்டம்] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302042909/http://www.chennaidistrict.com/ |date=2021-03-02 }} * [http://www.chennai.tn.nic.in/ Chennai District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429011354/http://www.chennai.tn.nic.in/ |date=2011-04-29 }} {{Geographic location |Centre = चेन्नैमण्डलम् |North = तिरुवल्लूर् मण्डलम् |Northeast = ''बंगाळाखातसमुद्रः'' |East = ''बंगाळाखातसमुद्रः'' |Southeast = ''बंगाळाखातसमुद्रः'' |South = कांचीपुरमण्डलम् |Southwest = कांचीपुरमण्डलम् |West = तिरुवल्लूर् मण्डलम् |Northwest = तिरुवल्लूर् मण्डलम् }} {{तमिळनाडु मण्डलाः}} [[nl:Madras#Bestuurlijke indeling]] {{Interwiki conflict}} [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] b7jn9uulgc2lkqq1u1zsa3e8p5gm4vd 0 14280 499837 498004 2026-07-22T02:14:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499837 wikitext text/x-wiki {{Infobox sport | name = Diving | image = Diving tower at the 2008 EC.jpg | imagesize = 220px | caption = Diving tower at the [[2008 European Aquatics Championships|2008 Euros]] | union = [[International Swimming Federation|Fédération Internationale de Natation (FINA)]] | nickname = | first = | registered = | clubs = | contact = | team = | mgender = | category = Aquatics | ball = | olympic = Part of the Summer Olympic programme since 1904 }} {{prettyurl|Diving}} ==जलकूर्दनक्रीडा (Diving)== सन्तरण्स्यैवैका सहयोगिनी क्रिया 'जलकूर्दन’सम्बन्धिनी विद्यते । परमस्या अपि क्रियायाः स्वतन्त्रं महत्त्वं विज्ञाय पृथग् विकासो विहितः । जले कूर्दनाय द्वौ वुधी स्तः । :१ उच्चभागात् कूर्दनं तथा :२ विविधप्रक्रियाभिः कूर्दनम् । कूर्दकाः सन्तरणावदेव वस्त्राणि धारयन्ति । सरसीनां (स्विमिंग पूल्) तटे कूर्दनायोन्नतानि साधनानि निर्मीयन्ते तत्र च स्वयमुच्छालकाः (स्पिंग्युक्ताः) काष्ठपट्टाः नियोज्यन्ते । उच्चतामानेन कूर्दनस्तरावधारणं तथा वैशिष्टयनिर्णयः क्रियते। भिन्न -भिन्नाभ्यः पद्दतिभ्यः कूर्दका जले पतन्ति । यथा - :१ जलेच्छालकं पतनम् :२ विपरीतपतनम् :३ मत्स्याकृत्या पतनम् :४ ह्स्तौ पादौ च् बद्धवा पतनम् :५ प्रलम्बहस्तपादवता पतनम् :६ केवलं हस्तबन्धनेन पादबन्धनेन वा पतनमिति कूर्दनकलायां प्रदर्श्य क्रीडकाः कार्यकौशलं दर्शयन्ति । यः सर्वाधिकानङ्कानावर्जयति स विजयते । ==आधारः== अभिनवक्रीडातरंगिणी ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.FINA.org/ FINA] *[http://www.usadiving.org/ USA Diving] *[http://diveaau.org/ AAU Diving] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141002032321/http://www.diveaau.org/ |date=2014-10-02 }} *[http://www.NCAA.org/ NCAA] *[http://www.mastersdiving.org/ USA Masters' Diving]. *[http://www.ncaa.org/wps/portal/ncaahome?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/ncaa/ncaa/sports+and+championship/swimming+and+diving/womens NCAA Woman's Swimming and Diving] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111014041002/http://www.ncaa.org/wps/portal/ncaahome?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/ncaa/ncaa/sports+and+championship/swimming+and+diving/womens |date=2011-10-14 }} *[http://www.nvsldive.nvblu.com/ Northern Virginia Swimming League – Diving] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160318144931/http://nvsldive.nvblu.com/ |date=2016-03-18 }} *[http://www.fina.org/H2O/docs/rules/DV%20RULES%20-%20APPENDIX%202.pdf FINA table of degree of difficulty (PDF)] *[http://www.usadiving.org/05redesign/coaches/CoachingTip_7.pdf Hobie Billingsly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728150340/http://www.usadiving.org/05redesign/coaches/CoachingTip_7.pdf |date=2011-07-28 }} *[http://www.usadiver.com/diving_articles/diving_bore_hobie_htm.htm Diving mentality] *[http://www.divingtube.com DivingTube – The Home Of Diving Videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919125823/http://www.divingtube.com/ |date=2019-09-19 }} [[वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:जलक्रीडाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] swklvk0hh5dv1z44rykvrlghppcea1f 0 16527 499832 482561 2026-07-22T00:49:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499832 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ओ मै फ़्रेन्ड् | image = | caption = | director = वेणु श्रीराम् | producer = [[दिल् राजु]] | writer = वेणु श्रीराम् | screenplay = | story = | based on = | starring = [[सिद्धार्थ नारायणः]] <br> [[श्रुति हासन्]]<br> [[हन्सिका मोत्वानी]]<br>[[Ali]] | music = [[राहुल् राज्]] | cinematography = | editing = | studio = | distributor = | released = | runtime = | country = भारतम् | language = तेलुगु | budget = २३ कोटिरूप्यकाणि | gross = }} '''''ओ मै फ़्रेन्ड्''''' (Oh My Friend) ( ఓ మై ఫ్రెండ్) इति एकं [[तेलुगु]] [[चलच्चित्रं]] विद्यते । २०११ वर्षे एतत् आगतम् । ओ मै फ़्रेन्ड् इत्युक्ते अरे मम मित्रम् इत्यर्थः । ==चित्रस्य उद्देश्यम्== द्वौ पुरुषौ आजीवनम् मित्रे भवितुं शक्नुतः। परं एकः पुरुषः अपरा महिला आजीवनं मित्रे भवितुं शक्नुवन्ति वा इत्यस्मिन् विषये चित्रकथा वर्तते । ==चित्रकथा== एकः पुरुषः (चन्दु ) अन्या च महिला ( सिरी ) यावत् वा कष्टम् आगच्छति चेदपि आजीवनं तयोः मित्रत्वं पवित्रतया रक्षन्ति । ==पात्रपरिचयः== [[सिद्धार्थः|सिद्धर्थ नारायणन्]] चन्दु इव [[श्रुति हासन्]] सिरि इव [[हन्सिका मोत्वानी]] रितु इव ==गीतपरिचयः== {| class="wikitable" |- ! गीतस्य नाम !! गायकाः !! दैर्घ्यम् !! |- | "ओ मै फ़्रेन्ड् " || [[कार्तीकः(गायकः)|कार्तीकः]]|| ४:१७ || |- | "नुव्वु नेनु जट्टु" || [[बेन्नि दयाल्]] || १:१७ || |- | "श्रीचैतन्य" ||[[सिद्धार्थः|सिद्धर्थ नारायणन्]], [[श्रुति हासन्]]|| ४:३० || |- | "आलोचन वस्तेने" || [[रणजित्(गायकः)|रणजित्]], सङ्गीत प्रभु,|| ४:४५ || |- |"वेगं वेगं" || बेन्नि दयाल्,कवति मोहन्,जयराम् रणजित्,|| ३:०५ || |- |"नेनु ताननि" || [[रणजित्(गायकः)|रणजित्]] || ४:३५ || |- |"मा ड्याडि पाकेट्स्" || सिद्धार्थः || ४:०६ || |} ==आधाराः== [http://www.silentcritics.com/oh-my-friend-movie-review/ Oh My Friend Movie Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117000011/http://www.silentcritics.com/oh-my-friend-movie-review/ |date=2011-11-17 }} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://www.filmsadda.com/tollywood.php?movie=oh-my-friend-film.html *[http://movies.sulekha.com/telugu/oh-my-friend/default.htm Oh my friend]{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:तेलुगुचलच्चित्राणि]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] p1pgtms7g0f6wd3rkwkm9rkn5ffwjw1 0 19025 499819 345359 2026-07-21T06:31:04Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:MinuteMaidBoost.JPG|MinuteMaidBoost.JPG]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:Commons:Deletion requests/File:MinuteMaidBoost.JPG|]]. 499819 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Pomegranate Juice Fresh.JPG|thumb|200px|right]] [[चित्रम्:Pomegranate juice can.JPG|thumb|200px|left]] [[चित्रम्:Pomegranate fruit.jpg|thumb|right|200px|दाडिमफलम्]] दाडिमफलस्य रसः एव दाडिमफलरसः । एतत् [[दाडिमफलम्]] आङ्ग्लभाषायां Pomegranate इति उच्यते । अस्य रसः Pomegranate Juice इति उच्यते । दाडिमफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् न नश्यति । यदा आवश्यकं तदा गृहे एव निर्माय पातुम् अपि शक्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य दाडिमफलरसस्य विक्रयणं क्रियते । कुत्रचित् मार्गपार्श्वे अपि दाडिमफलरसं निर्माय विक्रयणं कुर्वन्ति अपि । [[भारतम्|भारते]] तु अयं दाडिमफलरसः अत्यन्तं प्रसिद्धं पेयम् अस्ति । ===फलरसस्य निर्माणम्=== अस्य दाडिमफलरसस्य निर्माणम् अपि अत्यन्तं सुलभम् । प्रथमम् दाडिमफलस्य त्वक् निष्कास्य बीजानि पृथक् करणीयानि । अनन्तरं तत्र [[शर्करा|शर्करां]] योजयित्वा सम्यक् पेषणं करणीयम् । अनन्तरं शोधनीयम् । तदनन्तरं तत्र [[जलम्|जलं]] वा [[दुग्धम्|दुग्धं]] वा योजनीयम् । अपेक्षितं चेत् तत्र [[एला|एलां]] [[निम्बूकम्|निम्बूकरसं]] चापि योजयितुं शक्यते । ‎ [[वर्गः:पेयानि]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:पाकशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] db3ym7usmiltlmkv36pdz7y6d6akw9m 0 20409 499834 480132 2026-07-22T01:07:57Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499834 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Cassowary| image = Jurong_Southern_Cassowary.jpg | color = rgb(211,211,164) | image_caption = [[Southern cassowary]] at [[Jurong Bird Park]], [[Singapore]] | image_width = 250px | fossil_range = [[Pliocene]] to present | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[bird|Aves]] | ordo = [[Struthioniformes]] | familia = '''Casuariidae''' | familia_authority = [[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1847<ref name="SN"/> | genus = '''''Casuarius''''' | genus_authority = [[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]], 1760<ref name="SN">Brands, S. (2012)</ref> | subdivision_ranks = Species | synonyms = Casoarius <small>Bont.</small><br> Struthio <small>[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]]</small><br> Cela <small>Moehr, 1752</small><br> Rhea <small>[[Bernard Germain de Lacépède|Lacépède]] 1800</small> | subdivision = ''[[Casuarius casuarius]]''<br><small>Southern cassowary</small><br> ''[[Casuarius unappendiculatus]]''<br><small>Northern cassowary</small><br> ''[[Casuarius bennetti]]''<br><small>Dwarf cassowary</small><br> †''[[Casuarius lydekki]]''<ref name="SN" /> }} अयं कास्सोवारिस् कश्चन पक्षी अस्ति । अयम् उड्डयने असमर्थः । अयं पक्षी ईस्ट्-इण्डीस्-प्रदेशे भवति । [[१५१७]] तमे वर्षे विश्वे एव प्रथमवारम् अस्य कास्सोवारिस्-पक्षिणः [[शवः|शवे]] (मृतशरीरम्) अन्यानि वस्तूनि प्रपूर्य तस्य आकारस्य रक्षणकार्यं प्राचलत् । तत् कार्यं [[हालेण्ड्]]-देशस्य आंस्टर्ड्याम् इत्यत्र प्राचलत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * C4 - [http://www.cassowaryconservation.asn.au/ Cassowary Conservation based in Mission Beach] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005025315/http://www.cassowaryconservation.asn.au/ |date=2006-10-05 }} * [http://vimeo.com/4441022 Video: Cassowary with 3 chicks drinking water at Elantra Resort, Mission Beach] * ARKive - [http://www.arkive.org/species/GES/birds/Casuarius_casuarius/ images and movies of the southern cassowary ''(Casuarius casuarius)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060503085739/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Casuarius_casuarius/ |date=2006-05-03 }} * [http://ibc.lynxeds.com/family/cassowaries-casuariidae Cassowary videos, photos and sounds] on the Internet Bird Collection [[वर्गः:पक्षिणः]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] bzt8ik1wf3buapi9p8rpp052c6hd1mm 0 23213 499833 499801 2026-07-22T01:04:13Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499833 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = Hindu | Image = Murugan by Raja Ravi Varma.jpg | alt = Subramanya, Murugan | Caption = Kartikeya with his wives by [[Raja Ravi Varma]] | Name = Kartikeya | Affiliation = [[Deva (Hinduism)|Deva]] | Tamil_transliteration = முருகன் <br/> கார்த்திகேயன் <br/> சுப்பிரமணியன் | God_of = [[Hinduism|Hindu]] God of war and victory, <br /> Commander of the Gods | Abode = [[Arupadaiveedu]] ([[Six Abodes of Murugan]]), [[Skandaloka]] | Mantra = *oṃ śaravaṇa bhavāya namaḥ * Muruganukku Arohara * Vetrivel Veeravel | Weapon = [[Vel]], [[Bow and arrow]] | Consort = [[Devasena]] and [[Valli]] | Mount = [[Peafowl|Peacock]] | father = [[Shiva]] or Agni }} [[चित्रम्:Murugan by Raja Ravi Varma.jpg|thumb|200px]] '''कार्तिकेयः''' (तमिलुभाषायां मुरुगन्) तमिलुहैन्दवसमाजे कश्चित् प्रसिद्धः देवता पुरुषः । विशेषतः तमिलुप्रान्ते एनं पूजयन्ति । एवं दक्षिणभारते, [[सिङ्गापुरम्|सिन्गपूर्]]-[[श्रीलङ्का]]-, [[मलेष्या]]-[[मारिषस्]]-देशेषु पूजयन्ति। श्रीलङ्कादेशस्य दक्षिणे भागे विद्यमानं कार्तिकेयस्य अत्यन्तं श्रेष्ठं पवित्रतमं कतरगामामन्दिरं बौद्धाः हैन्दवाश्च् पूज्यभावेन पश्यन्ति । एवमेव मलेषियादेशस्य पिनाङ्ग्, क्वाललुम्पूर्प्रान्तस्य चीनजनाः च ताय्पूसाम्-अवधौ कार्तिकेयं पूजयन्ति । [[कर्णाटक|कर्णाटके]] दक्षिणजनपदे विद्यमानं सुब्रह्मण्यक्षेत्रमपि बहु प्रसिद्धिं प्राप्तमस्ति । ==इतिहासः == [[कुक्केसुब्रह्मण्यम्|कुक्केसुब्रह्मण्यक्षेत्रं]] धारानदीतीरे अस्ति । [[पुराणानि|हिन्दुपुराणग्रन्थानाम्]] आधारेण ज्ञायते यत् देवसेनापतिः कुमारस्वामी तारकशूरपद्मासुरादि राक्षसान् मारयित्वा अत्र आगतवान् इति । तस्य रक्तसिक्तम् आयुधम् अस्यां नद्यां धारायां प्रक्षालितवान् । एतदनन्तरं धारा कुमारधारा इति प्रसिद्धिं प्राप्तवती । युद्धसमाप्तेः अनन्तरं सहोदरः [[गणेशः]], अन्यैः वीरबाह्वादिभिः सहचरैः साकं मिलित्वा कुमारपर्वतस्य शिखरभागं प्रति आगतवान् । देवेन्द्रप्रभृतयः एतस्य स्वागतं कृतवन्तः । राक्षसैः सह जाते युद्धे सः विजयं प्राप्तवान् इत्यतः देवेन्द्रः 'देवसेनानामिकां मम कन्यकां वृणोतु’ इति प्रार्थनां क्रुतवान् । अस्तु इति अङ्गीकारं प्रदर्शितवान् कुमारस्वामी । विवाहस्तु मार्गशीर्षशुद्धषष्ठ्यां सुसम्पन्नः । अस्मिन् विवाहे एवं सिंहासनारोहणसमारम्भे च [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], महेश्वरादि देवताः उपस्थिताः आसन् । अस्मिन्न् शुभे कार्यक्रमे विविध नदीनां जलम् अनीतमासीत् । इदं पवित्रं [[जलम्]] भूस्पर्शं क्रुत्वा नदिस्वरूपं सम्प्राप्य 'कुमारधारा’ इति प्रसिद्धिं प्राप्तवती । गरुडस्य पीडाम् असहमानः महाशिवभक्तः नागराजः वासुकिः, [[कुक्केसुब्रह्मण्यम्|कुक्केसुब्रह्मणय़क्षेत्रस्य]] बिल्वद्वारानामिकायां गुहायां तपसः आचरणम् अकरोत् । तस्मै नागराजाय (वासुक्याः कृते) दर्शनभाग्यं दत्तवान् कुमारः । एवं परमभक्तस्य साकं शाश्वतरूपेण अत्रैव वासं करोमि इति अभयं दत्तवान् । अतः यत् वासुकेः कृते अर्चनादिकं समर्प्येत तत् सर्वमपि सुब्रह्मण्याय समर्पितमेव भवति । अत्र प्रतिवर्षं मार्गशीर्षशुद्धषष्ठ्यां रथोत्सवः भवति । एवं विशेषपूजा अपि भवति । अस्यैव दिनस्य 'चम्पाषष्ठी’ इति व्यवहारः। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.pttemple.com/ Registered Trustees Nattukottai Chettiars' Temple, Penang, Malaysia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029024243/http://www.pttemple.com/ |date=2012-10-29 }} * [http://www.sydneymurugan.org.au/murugan/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823015908/http://www.sydneymurugan.org.au/murugan/ |date=2011-08-23 }} * [http://www.perthmurugan.org.au/ Perth Bala Murugan Temple in Mandogalup, Western Australia, Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616143152/http://www.perthmurugan.org.au/ |date=2012-06-16 }} * http://www.palanitemples.com/ Lord Muruga Portal * [http://www.murugan.org/ Murugan Bhakti Website] * [http://www.a1tamilnadu.com/murugan_mp3_songs.asp Murugan Devotional Songs] * [http://www.payyanur.com/subrahmanya.htm Subrahmanya Swami Temple of Payyanur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208005748/http://www.payyanur.com/subrahmanya.htm |date=2012-02-08 }} * http://www.highgatehillmurugan.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120102180549/http://www.highgatehillmurugan.org/ |date=2012-01-02 }} * http://www.leicestersrimurugantemple.org.uk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701162113/http://www.leicestersrimurugantemple.org.uk/ |date=2010-07-01 }} Leicester Sri Siva Murugan Temple Official Website * [http://www.dlshq.org/download/shanmukha.htm Swami Sivananda's book on Lord Kartikeya; also available on PDF.] * [http://www.kataragama.org/ Skanda worship in Katirkamam, Sri Lanka] * [http://www.kaumaram.com/contents.html Kaumaram Murugan Info]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.youtube.com/user/Murugabhaktan YouTube video lectures praising Lord Muruga and explaining Kandhar Anubudhi by the "YouTube Pugal Muruga Bhaktan"] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=59D259AF1022AE03 Murugan devotional video songs - YouTube Playlist] * [[Murugan Temple of North America]] * [http://www.montrealmurugan.org/ Murugan Temple in D.D.O., Montreal, Canada] * [http://www.lordmurugantemples.com/ Lord Murugan Temples in Tamil Nadu, India ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427195506/http://lordmurugantemples.com/ |date=2014-04-27 }} * [http://www.kartikswami.com/ Kartik Swami, Rudraprayag Uttarakhand ] * [http://www.inuvilkanthan.com/ Inuvil Kanthan Temple,Jaffna Srilanka] [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 0u0rmdamsu38u8n9bf3007n463iymv7 0 23329 499830 487433 2026-07-21T15:10:46Z CommonsDelinker 200 Replacing Jagadish_Shettar_at_Belgium.jpg with [[File:Jagadish_Shettar_at_Belgaum_(2012).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: C2). 499830 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = ''' जगदीश शिवप्प शेट्टर्''' | image =[[File:Jagadish Shettar at Belgaum (2012).jpg]] | caption = पुट्टराजगवयीवर्यस्य चरमयात्रायां दक्षिणकोणे जगदीश शेट्टर उपस्थितः | birth_date ={{Birth date and age|1955|12|17|df=y}}{{cite web|url=http://vaasthuastro.com/2011/09/future-of-karnataka%E2%80%99s-new-cm|title=Future of Karnataka’s New CM|accessdate=2012-07-14|archive-date=2012-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724154326/http://vaasthuastro.com/2011/09/future-of-karnataka%E2%80%99s-new-cm/|deadurl=yes}} | birth_place = केरूरु, बादाम्युपमण्डलम् [[बागलकोटेमण्डलम्]], [[कर्णाटकराज्यम्]]। | residence = हुब्बळ्ळि,[[धारवाडमण्डलम्]], [[कर्णाटकराज्यम्]] । | death_date = | death_place = | order = [[कर्णाटकम्|कर्णाटकस्य ]] | office = २७तमः मुख्यमन्त्री । | constituency = ग्रामीणाहुब्बळ्ळि | term = 2011-2013 | term_end = | predecessor = [[डी. वी. सदानन्द गौडः]] | successor = | party = [[भारतीयजनतापक्षः]] । (1983-2023) | religion = [[हिन्दुधर्मः]] | spouse = शिल्पा शेट्टर् | children = द्वौ पुत्रौ (प्रशान्तः, सङ्कल्पः च) | website = http://jagadishshettar.com | footnotes = | date = जुलैमासस्य १२| | year = २०१२ | | source = http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3979 }} '''जगदीश शिवप्प शेट्टर् ''' कर्णाटाकस्य उत्तरभागस्य प्रजाप्रतिनिधिः, २०वर्षाणि न्यायवादिनः वृत्तिं परिपालितवान्,[[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षस्य]] former समर्थः नेता, भूतपूर्वकरमन्त्री, सद्यः [[कर्णाटकम्|कर्णाटकस्य]] मुख्यमन्त्री अस्ति । विद्यार्थिजीवने [[अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषत्|अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदः]] सक्रियसदस्यः सर्वदा नयकत्वगुणयुतः, सामाजिकसङ्घर्षेषु अपि भागं स्वीकारोति । [[राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः|राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य]] दृढानुयायी हिन्दुत्वस्य परमाभिमानी अस्ति । क्रि.श. १९९०तमवर्षतः भा.ज.प.मध्ये सक्रियकार्यकर्ता सन् क्रि.श. ११९४तः कर्णाटकस्य राजतन्त्रे विशिष्टं स्थानं मानं च रक्षितवान् । ==बाल्यं शिक्षा च== जगदीश शेट्टर् क्रि.श. १९५५तमवर्षस्य देसेम्बर्मासस्य सप्तदशमे दिने [[भारतम्|भारतस्य]] [[कर्णाटकम्|कर्णाटकरज्यस्य]] [[बागलकोटेमण्डलम्|बागलकोटेमण्डलस्य]] बादामी इति उपमण्डलस्य करूरुग्रामे अजायत । अस्य पिता शिवप्प शिवमूर्ति शेट्टर् माता बसवण्णेम्मा च । एतेयोः दम्पत्योः चतृषु अपत्येषु ज्येष्टपुत्रः जगदीशः । अस्य द्वौ अनुजौ एका अनुजा च सन्ति । क्रि.श. १९८४तमे वर्षे शिल्पा इति कन्यां परिणीतवान् । फलरूपेण प्रशान्तः, सङ्कल्पः इति पुत्रौ अभवताम् । ज्येष्ठपुत्रस्य जगदीशस्य सर्वविधगुरुः पिता शिवप्पः एव । पितृव्यः सदाशिवः अपि गुरुस्थाने आसीत् । [[धारवाडमण्डलम्|धारवाडमण्डलस्य]] हुब्बळ्ळिनगरस्य बासल् मिशन् शालायां प्राथमिकशिक्षा प्रौढशिक्षा च सम्पन्ना । तस्मिन् एव नगरे जे.बि.कामर्स महाविद्यालये बिकां पदवीं प्राप्तवान् । पश्चात् धारवाडनगरस्य कर्णाटकविश्वविद्यालयतः स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य जे.एस्.एस्.सक्रि अधुनिकन्यायमहाविद्यालये एल्.एल्.बि.पदवीम् अधीतवान् । ==वृत्तिजीवनम्== जगदीशा शेट्टर् पश्चान् हुब्बळिमध्ये एव २०वर्षाणि न्यायवादिनः वृत्तिं परिपालतवान् । न्यायवादी पिता एस्.एस्.शेट्टर् एव जगदीशस्य वृत्तिजीवनस्य प्रेरकशक्तिः । अस्य पिता निरन्तरं पञ्चवारं हुब्बळ्ळिधारवाडपत्तनयोः पुरप्रभुः अभवत् । जनसङ्घः इति पक्षद्वारा द्विवारम् अस्याः पुरसभायां पूज्यमहापौरः आसीत् । हुब्बळ्ळिनगरस्य नगरसहरारीवित्तकोशस्य निदेशकः ५०वर्षाणि आसीत् । जगदीशास्य प्रितृव्यः सदाशिव शेट्टर् क्रि.श. १९६७तमे वर्षे हुब्बळ्ळिनगरस्य विधानसभासदस्यः भूत्वा दक्षिणभारते प्रथमवारं जनसङ्घस्य प्रतिनिधिरभवत् । एतावति राजनीतिपृष्टभूमियुक्ते कुटुम्बे संवृद्धः जगदीशः छात्रजीवनकाले एव [[अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदि|अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदि]] सक्रियः अभवत् । सर्वेषु विचारेषु नायकत्वं प्राप्नोति स्म । नकेवलं शैक्षणिकक्षेत्रे प्रत्युत सामाजिकसङ्घर्षेषु अपि उन्मुखी आसीत् । ==राजनीतिप्रवेशः== अनेन सह [[राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः|राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य]] सक्रियकार्यकर्ता अभवत् । तेन माध्यमेन एव [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षं]] (भा.ज.प) प्रविश्य क्रि.श. १९९०तमे वर्षे हुब्बळ्ळिधारवाडयमलनगरस्य भा.ज.प.घटकाध्यक्षः अभवत् । निरन्तरं चत्वारि वर्षाणि एतत् पदं परिपालितवान् । तस्य सामर्थ्यं ज्ञात्वा पक्षवरिष्टाः क्रि.सा. १९९४तमे वर्षे भा.ज.पक्षस्य [[धारवडमण्डलम्|धारवडमण्डलस्य]] अध्यक्षत्वेन न्ययोजयत् । जगदीशशेट्टर्वर्यस्य राजतन्त्रजीवने परिवर्तनं क्रि.श. १९४४तमवर्षस्य निर्वाचनस्य परिणामेन आनीतम् । तस्मिन् विधानसभानिर्वाचने हुब्बळ्ळिग्रामीणक्षेत्रतः जगदीशः १६सविरमतनाम् अन्तरेण विजयम् आप्नोत् । तद्दिनादारभ्य अद्यपर्यन्तं राजतन्त्रजीवने परावर्त्य न दृष्टवान् एव । तदारभ्य अद्यपर्यन्तम् एतेन कारणेन एव हुब्बळ्ळीग्रामीणक्षेत्रं भा.ज.पक्षस्य सुदृढकोटः एव अस्ति । विधनसभासदस्यत्वेन प्रजाप्रशंसाभाक् जगदीशः क्रि.श. १९९६तमे वर्षे भा.ज.पक्षस्य राज्याध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. १९९९तमे वर्षे सम्भूते विधानसभानिर्वाचने २५सहस्रमतानाम् अन्तरेण विजयं प्राप्य विधानसभासदस्यः अभवत् । विधानसभायाः प्रतिपक्षस्थने समारूढः प्रशासनपक्षस्य निदेशयन् अनेकानि समाजोपयोगिकार्णाणि कारितवान् । तत्रापि विशेषतः निर्लक्षितस्य उत्तरकर्णाटकस्य ग्रमाणाम् अभिवृद्धये प्रायतत । क्रि.श. २००४तमे वर्षे २६मतानाम् अन्तरेण जित्वा विधनसभासदस्यः अभवत् । एतावतिकाले पर्याप्तां राजनीतिपरिणतिं प्राप्य क्रि.श. २००५तमे वर्षे पक्षस्य राज्याध्यक्षः अभवत् । क्रि.श. २००६तमे वर्षे जनतादलमिति पक्षेणसह संयुक्तसर्वकारे करविभागस्य मन्त्री अभवत् । क्रि.सा. २००८तमे वर्षे निर्वाचने स्वक्षेत्रस्य जनप्रियविधानसभासदस्यः भूत्वा अनिच्छान् अपि विधानसभाध्यक्षः अभवत् । नूतनविधानसभासदस्यानां कृते प्रशिक्षाकार्यागरम् अयोजितवान् । तस्मिन् कार्यक्रमे भूतपूर्वं राष्ट्रपति बहुजनप्रियम् [[अब्दुल् कलामः|अब्दुल् कलामस्य]] अयोजितवान् । तत् पश्चात् क्रि.श.२००९तमवर्षतः २०१२तमवर्षस्य जून् १२पर्यन्तं [[कर्णाटकम्|कर्णाटकराज्यस्य]] ग्रामीणाभिवृद्धेः पञ्चायतराज्यस्य सचिवः अभवत् । ==राजनीतियशसः सोपानानि== :* अखिलभारतविद्यार्थिपरिषदि सक्रियसेवा । :* [[राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः|राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य]] (आर्.एस्.एस्.) सदस्यः । :* क्रि.श. १९९०तमवर्षे पक्षस्य हुब्बळ्ळिग्रामीणघटकस्य अध्यक्षः । :* क्रि.श. १९९४तमवर्षे [[धारवडमण्डलम्|धारवडमण्डलस्य]] भा.ज.प.अध्यक्षः । :* क्रि.श. १९९६तमवर्षे भा.ज.प. राज्याध्यक्षः । :* क्रि.श. १९९९तमवर्षे विधानसभाप्रतिपक्षनेता । :* क्रि.श. २००५तमवषे भा.ज.प.राज्याध्यक्षः । :* क्रि.श. २००६तमवर्षे [[कर्णाटकसर्वकारः|कर्णाटकसर्वकारस्य]] करविभागसचिवः । :* क्रि.श. २००८तमवर्षे [[कर्णाटकम्|कर्णाटकस्य]] विधानसभाध्यक्षः । :* क्रि.श. २००९तमवर्षे [[कर्णाटकम्|कर्णाटकस्य]] ग्रामीणाभिवृद्धिसचिवः । :* क्रि.श. २०१२तमवर्षे [[कर्णाटकम्|कर्णाटकस्य]] मुख्यमन्त्री । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://jagadishshettar.com/ जगदीशशेट्टरः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120713112547/http://jagadishshettar.com/ |date=2012-07-13 }} [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः]] cwkw7vmzpetvgr2fvq38zb4lmry5jjf 0 23790 499840 499368 2026-07-22T04:16:11Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499840 wikitext text/x-wiki {{Infobox military unit |unit_name = <br /><big>भारतीयवायुसेना</big><br /> ''Indian Air Force'' | image = | caption = | start_date = 8 October 1932 | country = {{flag|भारतम्}} | size = 127,000 personnel <br />Approx. [[List of active Indian military aircraft#Indian Air Force|1,622 aircraft]] |role = [[Air superiority]], [[reconnaissance]], [[close air support]] | command_structure = [[Ministry of Defence (India)|Ministry of Defence]]<br />[[Indian Armed Forces]] | garrison = [[New Delhi]], [[Delhi]], [[India]] | garrison_label = Headquarters | motto = {{lang|hi|"नभःस्पृशं दीप्तम्" (''"Nabhaḥ spr̥śaṁ dīptam"'') "Touch the Sky with Glory"}} <ref name="The IAF Motto">{{cite web | title= The IAF Motto | url=http://indianairforce.nic.in/show_page.php?pg_id=132 | work=Official Website| publisher=Webmaster IAF – Air Headquarters | accessdate=7 April 2009}}</ref> | mottoeng = "''Touch the Sky with Glory''"<ref name="The IAF Motto"/> | colors = Navy blue, sky blue & white <br />{{color box|#041A2A}}{{color box|#CFE3E9}}{{color box|#FFFFF}} | colours_label = Colour | battles = {{Collapsible list | framestyle = border:none; padding:0; | title = Notable Operations | 1 =[[World War II]]|2 =[[Indo-Pakistani War of 1947]]|3 = [[Congo Crisis]]|4 =[[Operation Vijay (1961)|Operation Vijay]]|5 = [[Sino-Indian War]]|6 = [[Indo-Pakistani War of 1965]]|7 =[[Bangladesh Liberation War]]|7 =[[Operation Meghdoot]]|7 =[[Operation Poomalai]]|8 =[[Operation Pawan]]|9 =[[Operation Cactus]]|10 =[[Kargil War]] }} | anniversaries = Air Force Day: 8 October<ref>{{cite web|url=http://www.schizophrenia.com/indiam/archives/005656.html|title=A Mother in India: 8th October|date=22 October 2007|accessdate=20 July 2010|archive-date=6 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206040234/http://www.schizophrenia.com/indiam/archives/005656.html|deadurl=yes}}</ref> | website=[http://indianairforce.nic.in/ indianairforce.nic.in] <!-- Commanders --> |commander1= [[Air Chief Marshal]] [[Arup Raha]] |commander1_label= [[Chief of Air Staff (India)|Chief of Air Staff]] |commander2= [[Air Marshal]] RK Sharma<ref>{{cite web|title=SBP Sinha appointed as Deputy chief of Indian Air Force|url=http://news.biharprabha.com/2014/05/sbp-sinha-appointed-as-deputy-chief-of-indian-air-force/|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|accessdate=1 May 2014|archive-date=2 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502032012/http://news.biharprabha.com/2014/05/sbp-sinha-appointed-as-deputy-chief-of-indian-air-force/|deadurl=yes}}</ref> |commander2_label= [[Vice Chief of the Air Staff (India)|Vice Chief of Air Staff]] |notable_commanders=[[Marshal of the Air Force|Marshal of the Indian Air Force]] [[Arjan Singh]]<br/>[[Air Chief Marshal]] [[Pratap Chandra Lal]]<br/>[[Air Marshal]] [[Subroto Mukherjee]] | ceremonial_chief = <!-- Insignia --> | identification_symbol=[[File:Air Force Ensign of India (1950–2023).svg|200px]] | identification_symbol_label= Air Force Ensign | identification_symbol_2= [[File:Roundel of India.svg|100px|Roundel]] | identification_symbol_2_label= [[Roundel]] | identification_symbol_3= [[File:Fin Flash of India.svg|100px|The IAF Fin Flash]] | identification_symbol_3_label= [[Fin flashes|Fin flash]] <!-- Aircraft (in inventory) --> | aircraft_fighter = [[Su-30MKI]], [[Mirage 2000]], [[MiG-29]], [[HAL Tejas]], [[MiG-21]] | aircraft_attack = [[SEPECAT Jaguar|Jaguar]], [[MiG-27]], [[IAI Harpy|Harpy]] | aircraft_electronic=[[Beriev A-50|A-50E/I]], [[DRDO AEW&CS]], [[Ilyushin A-50]] | aircraft_recon = [[IAI Searcher|Searcher II]], [[IAI Heron|Heron]] | aircraft_trainer = [[BAE Hawk|Hawk Mk 132]], [[HPT-32 Deepak]], [[HAL Kiran|HJT-16 Kiran]], [[Pilatus PC-7|Pilatus C-7 Mk II]] | aircraft_transport= [[C-17 Globemaster III]], [[Il-76]], [[An-32]], [[HS 748]], [[Do 228]], [[Boeing 737]], [[Embraer ERJ 145 family|ERJ 135]], [[Il-78|Il-78 MKI]], [[C-130J]] | aircraft_helicopter= [[HAL Dhruv|Dhruv]], [[HAL Chetak|Chetak]], [[HAL Cheetah|Cheetah]], [[Mil Mi-8|Mi-8]], [[Mil Mi-17|Mi-17]], [[Mi-26]], [[Mil Mi-24|Mi-25/35]] }} '''भारतीया वायुसेना''' [[भारतम्|भारतस्य]] सशस्त्रसेनायाः कश्चन भागः । सर्वकारीयसुरक्षामन्त्रालयेन नियन्त्रिता इयं संस्था आकाशयुद्धम्, लोकरक्षणस्य महत्वपूर्णकार्यं सर्वदा करोति । अस्य आरम्भः सा.श. १९३२तमवर्षस्य अक्टोबर् मासस्य अष्टमे दिने अभवत् । सम्पूर्णगणतन्त्रात् पूर्वमेव अस्य नाम रायल् इण्डियन् एर्फोर्स् इति आसीत् । सा.श. १९४५तमवर्षस्य [[द्वितीयविश्वयुद्धम्|द्वितीयविश्वयुद्धे]] अस्याः सेनायाः महत्त्वपूर्णं योगदानम् आसीत् । [[भारतम्|भारतस्य]] स्वातन्त्र्योत्तरं रायल् इति पदम् अपनीय इण्डियन् एर्फोर्स् (भारतीयवायुसेना) इति नाम रक्षितम् । स्वातन्त्र्योत्तरं पार्श्वदेशेन पाकिस्तानेन सह सम्भूतेषु चतृषु युद्धेषु, चीनादेशेनसह सञ्जाते एकस्मिन् युद्धे भारतीयवायुसेनायाः योगदानम् अनुपमम् अस्ति । एतावति काले इयं सेना अनेकेषु युद्धप्रकल्पेषु परिणामम् अदर्शयत् । भारतीयवायुसेना विजयः इति गोवामुक्तिसङ्ग्रामे, आपरेशन् मेघदूतम्, आपरेशन् कैक्टस्, आपरेशन् पुमलायी, इत्यादिषु युद्धप्रकल्पेषु आत्मसात् कृत्वा यशोवती अभवत् । कांश्चन विवादान् अतिरिच्य भारतीयवायुसेना संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य शान्तिमिश्न् सङ्घटनस्यापि सक्रियः सदस्यः । भारतस्य राष्ट्रपतिः वायुसेनायाः मुख्यसेनापतिः (कमाण्डर् इन् चीफ्) इति कार्यं करोति । वायुसेनाध्यक्षः एर् चीफ् मार्शल् (ए.सि.एम्) चत्वारिनक्षत्रधारी सेनापतिः वायुसेनायाः नेता भवति । भारतीयवायुसेनायाम् एकस्मिन्नेव काले अनेके एर् चीफ् मार्शल् सेवायां न भवन्ति । अस्य प्रधानकार्यालयः [[देहली|नवदेहल्याम्]] अस्ति । सा.श. २००६तमवर्षस्य गणनानुगुणम् आहत्य १७०००० सैनिकाः, १३५० लडाकूविमानानि, सन्ति । इयं सेना विश्वस्य चतुर्थी बृहद्वायुसेना इति स्थानम् आप्नोत् । <ref>{{cite web|url=http://armedforces.nic.in/airforce/afstren.htm|title=शक्ति - आधिकारिकं जालस्थानम्}}</ref> ==उद्देशाः== [[File:IAF Roundels.gif|left|thumb|200px|गतकतिपयवर्षेभ्यः वायुसेनायाः विकासः । (१) सा.श.१९३३-१९४१ (२) सा. श.१९४२ -१९४५ (३) सा.श.१९४७-१९५० (४)सा. श.१९५०तः वर्तमानः<ref name="roundel">{{cite web|title=Indian Air Force Museum - Badges and Heraldry|url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Museum/Palam/Heraldry.html}}</ref>]] भारतीयवायुसेनायाह् मिशन् सशस्त्रबलस्य सा.शा.१९४७तमस्य अधिनियमानुसारं परिभाषितम् अस्ति । [[भारतीयसंविधानम्|भारतीयसंविधानस्य]] सेनायाः च सा.श.१९५०तमस्य अधिनियमानुसारं वायुयुद्धक्षेत्रे- सर्वस्थानैः सहितं [[भारतम्|भारतस्य]] संरक्षणम् । देशरक्षणे सदा अन्नद्दा स्यात् । एवं सर्वापायेभ्यः भारतीयवैमानिकक्षेत्रस्य संरक्षणम् अपि अस्याः दायित्वम् । सशस्त्रबलानाम् अन्यविभागनामपि साहाय्याचरणं प्राथमिकोद्देशेषु अन्यतमः । भारतीयवायुसेन युद्धरङ्गे भारतीयसेनायः सैनिकानां वैमानिक कौशलस्य रणनैतिक् एर्लिफ्ट् क्षमताप्रदानं च करोति । भारतीयवायुसेन एकीकृतान्तरिक्षप्रकोष्टैः सह अन्यशाखाः भारतीयसशस्त्रबलम्, भारतीयान्तरिक्षानुसन्धानसङ्घटनम्, (इसरो) इत्यदिभिः सह अन्तरिक्षाधारितसम्पत्तीनाम् उपयोगं प्रभावरूपेण कर्तुं सैनिकदृष्ट्या साहाय्यम् आचरति । भारतीयवायुसेना भारतीयसशस्त्रबलानाम् अन्यशाखाभिः सहयोगं यच्छन्ती एव अन्यविधकार्याणि करोति । आपत्सु जनान् सम्पदः च रक्षितुं रक्षणसामग्रीणां वितरणं कर्तुं च यतते । दुर्घटनेषु सञ्जातेषु अन्वेषणसरक्षणाभियने सहायतां ददाति । सा.श. २००४तमवर्षे भारतीयवायुसेना सुनामी महाजञ्झावातेन सा.श. १९९८तमवर्षे गुजरातराज्यस्य चण्डमारुतेन प्राकृर्तिकापदि जनाः दुरवस्थाङ्गताः । तस्मादपायात् रक्षितुं वायुसेना आपरेशन् रूपेण व्यापक साहाय्यं समाचरत् । भारतीयवायुसेना अन्यदेशियेषु प्राकृर्तिकापायेषु साहाय्यं यच्छति यथा अपरेशन् इन्द्रचाप इति नाम्ना श्रीलङ्कायां साहाय्यम् आचरितम् । ==इतिहासः== भारतीयवायुसेना (Air Force) स्कीन् कमिटि (Skeen Committee) द्वारा सा.श. १९२६तमवर्षे कृतसूचनानुसारं सा.श. १९३३तमवर्षस्य एप्रिल् प्रथमदिने भारतीयवायुसेनायाः उद्घाटनम् अभवत् । केचन वापिटिविमानानि (Wapiti) क्रानवेल्विमानानि च (Cranwel) प्रशिक्षितवैमानिकान् वायुसैनिकान् (airmen) च मेलयित्वा लघुसेना रचिता । ७८वर्षेषु भारतीयवायुसेना विशेषं विस्तारं प्रतिष्ठां च अवाप्नोत् । अद्य भारते देशे वायुसेन न केवलं सशस्त्रसेनासमूहः प्रत्युत देशस्य अनिवार्यं पृथक् अङ्गम् अस्ति । अपि आधुनिकवायुयानैः सुसज्जितानां वैमानिकानां साम्राज्यम् अस्ति । ===द्वितीयं विश्वयुद्धम् (सा.श.१९३९-१९४५)=== [[File:IAF Wapiti K1260.jpg|thumb|[[वेस्टलैंड वापिटी]],भारतीयवायुसेनायाः आरम्भिकविमानम् ।]] भारतीयवायुसेनायाः घटनम् आङ्ग्लकालीनभारतस्य रायल् एर्फोर्स् कश्चित् सहायकः विमानदलरूपेण कृतम् ।<ref name="clause4">{{cite web| title=HC Deb 3 April 2011 vol 276 cc1473-501| url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1933/apr/03/clause-4-relations-between-royal-air| work=[[Hansard]]| publisher=[[Parliament of the United Kingdom]]| date=| accessdate=8 Apr. 2009| archive-date=3 May 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090503154955/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1933/apr/03/clause-4-relations-between-royal-air| deadurl=yes}}</ref> भारतीयवायुसेनाधिनिगमः सा.श. १९३२तमवर्षस्य अक्टोबर्मासस्य अष्टमे दिने आरब्धः ।<ref name="IAF">{{cite web | title= History of the IAF | url=http://indianairforce.nic.in/show_page.php?pg_id=98 | work=Official Website| publisher=Webmaster IAF – Air Headquarters | date= | accessdate=7 Apr 2009}}</ref> यस्य अधीनतायां रायल् एर्फोर्स् विभागस्य समवस्त्रं पदकं प्रतीकं चिह्नं स्वीकृतम् ।<ref name="Heraldry">{{cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Museum/Palam/Heraldry.html|title=INDIAN AIR FORCE MUSEUM - Heraldry (Badges and Insignia)|publisher=Bharat Rakshak|accessdate=2012-09-24|archive-date=2010-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329193739/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Museum/Palam/Heraldry.html|deadurl=yes}}</ref> सा.श. १९३३तमवर्षस्य एप्रिल् मासस्य प्रथमदिने वायुसेनायाः प्रथमं स्कवॉड्रन, स्कवॉड्रन क्र.-१ इत्यस्य चत्वारि वेस्ट्लैण्ड् वापिटी विमानेन सह पञ्चवैमानिकैः सह सङ्घटनं कृतम् । भारतीयवैमानिकानां नेतृत्वं फ्लैट् लेफ्तिनेण्ट् सेसिल् ब्रौशर् अन्तर्गतं कृतम् । <ref name="Goyal">{{cite web | last=Goyal | first=S.N. | title=1939–45 Second World War: Air Force Reminiscences | url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1940s/Goyal.html | work=Sainik Samachar | publisher=Indian Air Force | date=October 1993 | accessdate=8 Apr. 2009 | archive-date=2009-10-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091006180501/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1940s/Goyal.html | deadurl=yes }}</ref> सा.श. १९४१तमवर्षपर्यन्तं स्कवॉड्रन क्र. १ भारतीयवायुसेना स्वयमेव स्कवॉड्रन आसीत् यस्मिन् विमानद्वयम् आगतम् ।<ref name="Goyal"/> आरम्भे वायुसेनायां भूसेवा रसदशाखा इति केवलं शाखाद्वयम् आसीत् । द्वितीय महायुद्धस्य पश्चात् भारतीयवायुसेनायाः लाञ्छनात् रक्तगोलचिह्नम् अपनीतम् । जपानीयानां हिनोमारु(उदयसूर्यस्य) चिह्नेन सह सादृश्यं भवति इति कारणेन एवं कृतम् । <ref name="Heraldry"/> सा.श. १९४३तमवर्षे वायुसेना संवर्धिता सप्त स्कवाड्रनस् अग्रे सा.श.१९४५तमवर्षे नव स्कवाड्रनस् युक्ता अभवत् । <ref name="Goyal"/> भारतीयवायुसेनया अग्रे आगतां जपानीयसेनां विरुद्ध्य योद्धुं बङ्गालस्य साहाय्यम् आचरितम् । तत्र भारतीयवायुसेनया प्रथमवारं वैमानिकाकत्रमणम् अराकन इति स्थाने जपानीयसैन्यशिबिरे अकरोत् । अपि च भारतीयवायुसेनया मायी हङ्ग् सन्, उत्तरी थायलेण्डस्य चैङ्ग् मायी राये इत्यदिषु स्थानेषु अपि आक्रमणम् अकरोत् । अस्याः योगदानार्थं सा.श. १९४५तमवर्षे राजा षष्ठ जार्ज् इत्येषः सेनायै रायल् इति उपधिं दत्तवान् ।<ref name="sainiksamachar">{{cite web|url=http://mod.nic.in/samachar/oct1-01/html/ch4.htm|title=Indian Air Force : Down the Memory Lane|work=Sainik Samachar|date=October 2010|author=D’Souza, Bart|accessdate=7 Apr. 2010}}</ref> <!----===स्वातन्त्र्योत्तरम् आरम्भकालः(सा.श.१९४७-१९५०)=== [[File:Dakotas in Poonch 1947.jpg|thumb|left|रेफ्युजी भारतीय वायुसेना के डाकोटा विमान ले जाए जाने की प्रतिक्षा करते हुए]] आज़ादी के पश्च्यात भारत दो भागों, भारत संघ व डोमिनियन ऑफ़ पाकिस्तान, में बांट दिया गया। भौगोलिक विभाजन के बाद वायुसेना भी दोनो देशों में बांट दी गई। भारत कि वायुसेना का नाम रॉयल इंडियन एयरफोर्स हि रहा पर दस में से तिन स्कवॉड्रन और कार्यालय जो पाकिस्तान में चले गए थे वह रॉयल पाकिस्तान एयरफोर्स में शामिल कर लिए गए।<ref name="Engineer">{{cite web|last=Engineer|first=Aspy M.|title=Air Marshal Aspy Engineer's Recollections|url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1940s/Aspy01.html|date=February 1993|publisher=Bharat Rakshak|accessdate=8 Apr. 2010}}</ref> रॉयल इंडियन एयरफोर्स का चिन्ह एक अंतरिम 'चक्र' अशोक चक्र से व्युत्पन्न चिन्ह से बदल गया था।<ref name="Heraldry"/> उसी दौरान [[जम्मू कश्मीर|जम्मू कश्मीर]] के ग्रहण का विवाद खडा हो गया। पाकिस्तानी सेना को राज्य में घुसते देख उसके महाराजा ने भारत का हिस्सा बनना स्वीकार कर लिया ताकी सैन्य सहायता मिल सके।<ref name=Lyon79>{{Harvnb|Lyon|2008|p=79|Ref=Lyon}}</ref> विलय के कागज़ातों पर दस्तखत होते हि रॉयल इंडियन एयरफोर्स ने सैन्य टुकडियों को युद्ध क्षेत्र में उतारना शुरू कर दिया और यह था जब रसद कार्य का एक अच्छे प्रबंधन के रुप में काम आया।<ref name=Lyon79/> इस तरह भारत-पाकिस्तान में पुर्णतया: युद्ध छिड गया हालांकी युद्ध कि औपचारिक घोषणा कभी नहीं कि गई।.<ref>{{Harvnb|Massey|2005|p=97|Ref=Massey}}</ref> युद्ध के समय रॉयल इंडियन एयरफोर्स का पाकिस्तानी वायुसेना से हवाई युद्ध में सामना नहीं हुआ परन्तु सैन्य टुकडियों को पहुंचाने व ज़मिनी दल को हवाई सहकार्य देने में इसका महत्वपुर्ण योगदान रहा।<ref>{{Harvnb|Barua|2005|p=192|Ref=Barua}}</ref> भारत को 1950 में गणतंत्र घोषित करते हि '''रॉयल शब्द हटाकर सिर्फ इंडियन एयरफोर्स कर दिया गया और उसी समय से आज कार्यान्वित चिन्ह अपना लिया गया।<ref name="airpower3"/><ref name="Heraldry"/> ===गोवामुक्तिसङ्ग्रामः(सा.श.१९६०-१९६१)=== भारतीय वायुसेना ने 1960 में महत्वपूर्ण संघर्ष देखा जब कौंगो पर बेल्जियम का 75 सालों का राज अचानक खत्म हो गया और देश को बड़े पैमाने पर हिंसा और विद्रोह ने निगल लिया।<ref>{{cite web | title=The Congolese Rescue Operation| url=http://www.history.army.mil/documents/AbnOps/TABE.htm | date= | work=| publisher=US Army History | accessdate=25 Apr. 2009}}</ref> भारतीय वायुसेना ने अपने पांचवें स्कवॉड्रन, जो इंगलिश इलेक्ट्रिक कैनबेरा विमानों का दस्ता था, को संयुक्त राष्ट्र के कौंगो अभियान में सहायता देने के मकसद से रवाना कर दिया। स्क्वाड्रन ने नवंबर में परिचालन मिशन के उपक्रम शुरू कर दिए।<ref name="airpower60">{{cite journal |last=Singh |first=Charanjit |authorlink= |coauthors= |year=2005 |month=Monsoon |title=The Congo Diary |journal=Air Power Journal|volume=2| publisher=Center for Air Power Studies|issue=3 |pages=27–45 |id= |url=http://www.aerospaceindia.org/Journals/Monsoon%202005/The%20Congo%20Diary.pdf |accessdate=25 Apr 2009 |quote= }}</ref> 1966 में संयुक्त राष्ट्र का अभियान खत्म होने तक स्क्वाड्रन वहां टिका रहा।<ref name="airpower60"/> लिओपोल्डविल और कमिना से कार्य करते हुए कैनबेरा विमानो ने जल्द हि विद्रोही वायुसेना को निस्तिनाबुत कर दिया और संयुक्त राष्ट्र के ज़मिनी दस्ते का एक मात्र हवाई सहारा बन गए।<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/india/air-force-history.htm|title=Air Force History|publisher=Global Security|accessdate=8 Jul 2010}}</ref> 1961 के अंत में सालों से चली आ रही बातचीत के बाद भारतीय सरकार ने पुर्तगालियों को [[गोवा]] व आस पास के इलाकों से खदेडने के लिए सशस्त्र बलों को तैनात करने का निर्णय लिया।<ref name=brgoa1/> ऑपरेशन विजय के तहत भारतीय वायुसेना को ज़मिनी दल को सहायता प्रदान करने के लिए अनुरोध किया गया। 8 से 18 दिसंबर के बिच पुर्तगाली वायुसेना को बाहर निकालने के उद्देश्य से कुछ फाइटर्स और बमवर्षक विमानों द्वारा जांच उड़ानों भरी गई पर इसका कोई असर नही हुआ।<ref name=brgoa1>{{cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1960s/Goa01.html|title=THE LIBERATION OF GOA: 1961|publisher=Bharat Rakshak|author=Jagan Pillarisetti}}</ref> 18 दिसंबर को कैनबेरा बमवर्षको ने डाबोलिम हवाई पट्टी पर बमबारी कि परन्तु इस बात का विशेष ध्यान रखा कि टर्मिनल व एटीसी टॉवर को बर्बाद ना किया जाए। दो पुर्तगाली यातायात विमान (सुपर कॉस्टिलेशन व डीसी-6) को अकेला छोड दिया गया ताकी उनपर कब्ज़ा किया जा सके परन्तु पुर्तगाली पाइलट उन्हे क्षतिग्रस्त हवाई पट्टी से उडा ले जाने में सफल हुए जिसके ज़रिये वे [[पुर्तगाल]] भाग निकले।<ref name=brgoa1/> हंटर विमानो ने बाम्बोलिम में वायरलेस स्टेशन पर हमला किय व वैम्पायर विमानो द्वारा ज़मिनी दस्तों को सहायता प्रदान कि गई।<ref name=brgoa1/> [[दमन और दीव|दमन]] में मैस्टर विमानो द्वारा पुर्तगाली बंदूक पदों पर हमला किया गया।<ref name=brgoa1/> औरागन्स (जिसे भारतीय वायुसेना में तुफानिज़ कहा जाता है) ने दीव में रनवे पर बमबारी कि और नियंत्रण टावर, वायरलेस स्टेशन और मौसम स्टेशन नष्ट कर दिए।<ref name=brgoa1/> ===सीमाविवादः अथवा वयुसेनायाः परिवर्तनम् (सा.श.१९६२-१९७१)=== [[File:HAL-HF-24-Marut.jpg|thumb|[[हाल-24 मारुत]], भारतीय वायुसेना में शामिल किया गया पहला लढाकू विमान।]] 1962 में भारत व चीन में स्तथी युद्ध स्तर तक जा पहुंची जब चीन ने अपनी सैन्य टुकडियां भारत के सिमावर्ती इलाकों में दाखिल कर दी।<ref name="ReferenceA">{{Harvnb|Pradhan|2010|p=185|Ref=Pradhan}}</ref> भारत-चीन युद्ध के दौरान भारत के सैन्य योजनाकार वायुसेना तैनात करने और प्रभावी ढंग से इस्तेमाल में असफल रहे जिसका खामियाज़ा भारत को चीन के हातों कईं जगह मुश्किल का सामना करना पडा, खास तौर पर जम्मू-कश्मिर में।<ref name="ReferenceA"/> भारत-चीन युद्ध के तिन साल बाद 1965 में कश्मिर को लेकर भारत-पाकिस्तान में द्वीतिय युद्ध छिड गया। चीन से युद्ध से सबक लेते हुए इस बार भारत ने अपनी वायुसेना का युद्ध के दौरान बड़े पैमाने पर इस्तेमाल किया। यह पहली बार था जब भारतीय वायुसेना ने दुशमनी वायुसेना से आमने-सामने बिढंत कि हो।<ref>{{Harvnb|Pradhan|Chavan|2007|p=xiv|Ref=ybChavan}}</ref> इस बार [[भारतीय थलसेना|थल सेना]] को मदद करने के बजाए<ref>{{Harvnb|Thomas|1996|p=11|Ref=Raju}}</ref> वायुसेना ने पाकिस्तानी वायुसेना के हवाई अड्डों पर स्वतंत्र हमले किए।<ref>{{Harvnb|Sisodia|Bhaskar|2005|p=82|Ref=Emerging}}</ref> यह अड्डें पाकिस्तानी सिमा के काफी अन्दर थे जिससे भारतीय वायुसेना के विमानों को वायुयान - विध्वंसी गोलाबरी से काफी खतरा था।<ref>{{Harvnb|Gupta|1997|p=43|Ref=Gupta}}</ref> युद्ध के दौरान पाकिस्तानी वायुसेना ने भारतीय वायुसेना से अधिक गुणात्मक श्रेष्ठता का आनंद लिया क्योंकी भारतीय विमान द्वीतिय विश्व युद्ध के पुराने विमान थे। इस के बावजूद, भारतीय वायुसेना पाकिस्तानी वायुसेना को संघर्ष क्षेत्रों पर हवा में श्रेष्ठता पाने से रोकने में सक्षम रही।<ref>{{Harvnb|Dixit|2002|p=149|Ref=Dixit}}</ref> युद्ध समाप्ती पर पाकिस्तान ने 113 भारतीय विमान मार गिराने का दावा किया जबकी भारत केवल 73 पाकिस्तानी विमान हि गिरा पाया।<ref>{{Harvnb|Barua|2005|p=193|Ref=Barua}}</ref> 60% से अधिक भारतीय विमान पठानकोट व कालिकुंडा में हवाई पट्टी पर खडे-खडे हि बरबाद कर दिए गए थे।<ref>{{Harvnb|Khan|2004|p=185|Ref=Khan}}</ref> 1965 के युद्ध के बाद भारतीय वायु सेना ने अपने बदलाव व अपनी क्षमताओं में सुधार की एक श्रृंखला शुरू कर दि। 1966 में पैरा कमांडो कि रेजिमेंट तयार कि गई।<ref>{{Harvnb|Praval|1975|p=6|Ref=Praval}}</ref> अपनी रसद आपूर्ति और बचाव कार्य करने की क्षमता में वृद्धि के लिए वायुसेना ने हिन्दुस्तान एरोनॉटिक्स द्वारा ऐव्रो से प्राप्त लाइसंन्स के तहत बनाए गए 72 एचएस 748 विमान शामिल किए।<ref>{{Harvnb|Jones|1985|p=78|Ref=Jones}}</ref>भारत ने लड़ाकू विमानो के स्वदेशी निर्माण पर अधिक दबाव डाल शुरू कर दिया जिसके परिणाम स्वरूप प्रसिद्ध जर्मन एयरोस्पेस इंजीनियर कर्ट टैन्क द्वारा डिज़ाइन किए गए हाल एचएफ-24 मारूत विमान भारतीय वायुसेना का अंग बन गए।<ref>{{Harvnb|Boyne|Fopp|2002|p=619|Ref=Boyne}}</ref> हाल (हिन्दुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड) ने भी फॉलंड ग्नात विमानों के एक उन्नत संस्करण हाल-अजित विकसित करने शुरू कर दिए।<ref>{{cite web |url=http://www.vectorsite.net/avgnat.html |title=The Folland Gnat / HAL Ajeet |date=1 December 2009 |accessdate=7 July 2010 }}</ref> इसी के साथ भारत ने माक-२ (ध्वनी के रफ्तार से दोगुना) कि रफ्तार से उडने वाले रुसी मिग-21 व सुखोई सू-7 लडाकू विमान शामिल कर लिए।<ref>{{cite web|title=A Whale of a Fighter: the Su-7 in IAF Service|url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/Aircraft/Su-7.html|publisher=Bharat Rakshak |accessdate=5 Jul 2010}}</ref> ===बङ्गालदेशस्य मुक्तियुद्धम् (सा.श.१९७१)=== 1971 के अंत में पुर्व पाकिस्तान में स्वतंत्रता आंदोलन के चलते भारत-पाकिस्तान के बिच बांग्लादेश मुक्ती संग्राम छिड गया।<ref>{{Harvnb|Sisson|Rose|1991|p=229|Ref=SissonRose}}</ref> 22 नवंबर 1971 को युद्ध शुरू होने से दस दिन पहले हि चार पाकिस्तानी एफ-86 सेबर लडाकू विमानों ने भारतीय व गरिबपुर में मुक्ती भनी इलाकों में हमला कर दिया जो अन्तरराष्ट्रिय सिमा के काफी निकट है। चार में से तिन सेबर विमानों को भारतीय फॉलंड ग्नात विमानों ने मार गिराया।<ref>{{Harvnb|Ajithkumar|2006|p=141|Ref=Ajithkumar}}</ref> 3 दिसंबर को भारत ने पाकिस्तान के विरुद्ध युद्ध कि औपचारिक घोषणा कर दि जिसके साथ हि पाकिस्तानी वायुसेना ने श्रीनगर, अम्बाला, सिरसा, हलवारा और जोधपुर में भारी हमले किए। अधिकारियों को पहले से हि इसकी आशंका थी इसिलिए पहले हि सावधानियां बरती गई जिसके कारण मामुली नुकसान हूआ।<ref>{{cite journal |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date=20 December 1971|title= |journal=Newsweek |volume= |issue= |page=34 |id= |issn=0028-9604 |accessdate= |quote=Trying to catch the Indian Air Force napping, Yahya Khan, launched a Pakistani version of Israel's 1967 air blitz in hopes that one quick blow would cripple India's far superior air power. But India was alert and Yahya's strategy of scattering his thin air force over a dozen air fields failed!}}</ref> भारतीय वायुसेना ने जल्द हि जवाबी कारवाही कि जिसके बाद पाकिस्तानी सेना बचाव की मुद्रा में उडानें भरने लगी।<ref>{{Harvnb|Kainikara|2011|p=195|Ref=Kainikara}}</ref> शुरूआती दो सप्ताहों में ही भारतीय वायुसेना ने पाकिस्तानी सीमा में 2,000 उड़ानें भरी और बढ़ती थल सेना को सहायता प्रदान की।<ref name="IAF71">{{cite web|title=The War Of December 1971 |url=http://indianairforce.nic.in/show_page.php?pg_id=71|publisher=Indian Air Force |accessdate=3 May 2009}}</ref> भारतीय वायुसेना ने नौ सेना को भी अरब सागर व बंगाल कि खाडी में पाकिस्तानी नौ सेना के विरुद्ध लडने में सहायता प्रदान की। पश्चिमी सिमा पर लोंगेवाला की लड़ाई में वायुसेना ने 29 पाकिस्तानी टैंक, 40 बख्तरबंद गाडियां व एक रेल ध्वस्त कर दी।<ref>{{cite journal |last=Shorey |first=Anil |year=2005 |month=February |title=Battle of Longewala: Best of Braves|journal=Sainik Samachar |volume=52 |issue=4 |pages= |id= |url=http://www.bharat-rakshak.com/ARMY/History/1971War/Longewala.html |accessdate=12 Apr. 2009}}</ref> वायुसेना ने पश्चिमी पाकिस्तान बमबारी करते हुए कईं प्रमुख लक्ष्यों को निशाना बनाया जिनमें [[कराची]] में तल अधिष्ठापनों, मंगला डैम और सिंध में गैस प्लांट शामील थे।<ref>{{cite web|last=Mohan|first=Jagan |title=When lightning strikes |url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1971War/Lightning.html|publisher=[[Bharat Rakshak]] |accessdate=12 Apr. 2009}}</ref> इसी तरह कि रण-निती पुर्वी पाकिस्तान में आज़माई गई जहां वायुसेना ने कईं और्डनन्स फैक्ट्रियां, हवाई पट्टी और प्रमुख इलाकों को लक्ष्य बनाया।<ref>{{cite news | author=| title=Bangladesh: Out of War, a Nation Is Born | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878969,00.html | work=[[Time (magazine)|TIME]] |publisher=Time Inc. | date=20 December 1971 | accessdate=12 Apr. 2011 }}</ref> पाकिस्तानी सेना के आत्मसमर्पण के बाद भारतीय वायुसेना ने 94 पाकिस्तानी विमान जिनमें 54 एफ-86 सेबर लडाकू विमान शामिल थे, मार गिराने का दावा किया।<ref>{{Harvnb|Wilson|2002|p=58|Ref=Wilson}}</ref> वायुसेना ने 6,000 से अधिक उडानें भरी<ref name="IAF71"/> जिनमें यातायात विमान व हैलिकॉप्टर शामिल थे।<ref name="IAF71"/> युद्ध के अंतिम क्षणों में वायुसेना ने पाकिस्तानी सेना पर ढाका में आत्मसमर्पण करने के लिए पर्चे डाले।<ref>{{cite web |last=Choudhury | first=Ishfaq Ilahi | title=Air aspect of the Liberation War 1971| url=http://www.mukto-mona.com/Articles/ishfaq/air_aspect71.htm | work=| publisher=Daily Star | date= | accessdate=8 Apr. 2009}}</ref> ===कार्गिलस्य प्रथमगतिविधयः(सा.श.१९८४-१९८८)=== 1984 में भारत ने ऑपरेशन मेघदूत शुरू किया, जिसके अंतर्गत [[सियाचिन]] को कश्मीर में वापस शामिल करना था।<ref>{{Harvnb|Ives|2004|p=186|Ref=Ives}}</ref> वायुसेना के मी-8, [[चेतक]] व चीता हेलिकॉप्टर्स ने कईं भरतीय सेनानियों को सियाचिन पर उतार दिया।<ref>{{Harvnb|Talbott|2006|p=164|Ref=Talbott}}</ref> 13 अप्रैल 1984 को शुरू हुआ यह अभियान सियाचिन की मुश्किल परिस्थितियों के चलते अपनी तरह का एकमेव अभियान था। यह सैन्य अभियान कामयाब रहा। भारतीय सेना को किसी भी तरह कि रुकावट का सामना नहीं करना पडा और वह सियाचिन के अधिकतर भागों पर पुनः वर्चस्व साबित करनें में कामियाब रही।<ref>{{Harvnb|Karthikeyan|Gupta|Sendilkumar|Jaganathan|2011|p=109|Ref=Karthikeyan}}</ref> [[File:Indian Air Force Antonov An-32.jpg|thumb|भारतीय वायुसेना का [[एन-32]] जो ऑपरेशन पुमलाई में काम आए।]] श्रींलंकाई गृह युद्ध को खत्म करने और मानविय सहायता प्रदान की वार्ता जब विफ़ल रही<ref name=Bharat-rakshak.com>{{cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1987IPKF/Chapter1.html|title=Indian Air Force in Sri Lanka.Operation Poomalai - The Jaffna Food drop.|publisher=Bharat-rakshak.com}}</ref> तब भारतीय प्रशासन ने ऑपरेशन पुमलाई शुरू किया<ref name=Bharat-rakshak.com/> जिसके चलते 4 जुन 1987 को पांच एन-32 के द्वारा, जिन्हे पांच [[मिराज 2000]] ने हवाई सुरक्षा प्रदान करने का कार्य किया, इन्सानी ज़रुरतों का सामान गिराया जिसे श्रींलंकाई सेना ने बिना विरोध होने दिया।<ref name=Bharat-rakshak.com/><ref name=NYT>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&res=9B0DE0D8173FF936A35755C0A961948260&n=Top%2fNews%2fWorld%2fCountries%20and%20Territories%2fIndia|title=India Airlifts Aid to Tamil Rebels|publisher=The New York Times|date=5 June 1987 | first=Steven R. | last=Weisman}}</ref> ==सङ्घठनम्== भारतीय वायुसेना का प्रमुख अधिकारी '''चीफ ऑव एअर स्टाफ''' (Chief of Air Staff) कहलाता है और इसका पद '''चीफ एअर मार्शल''' (Air Marshal) का होता है। वायुसेना का मुख्यालय [[दिल्ली]] में स्थित है, जिसके द्वारा संपूर्ण संगठन पर नियंत्रण रखा जाता है। चीफ ऑव एअर स्टाफ की सहायता के लिए '''एअर मार्शल''' तथा '''वाइस एअर मार्शल''' (Vicem Air Marshal), या '''एअर कमोडोर''' (Air Commodor) पद के मुख्य चार स्टाफ अफसर (staff officers) होते हैं। ये ही वायुसेना की प्रमुख शाखाओं पर नियंत्रण रखते हैं। वायुसेना का मुख्यालय निम्नलिखित चार मुख्य शाखाओं में विभक्त है : (१) एअर स्टाफ (Air Staff) शाखा, (२) प्रशासनिक शाखा, (३) अनुरक्षण (Maintenance) शाखा तथा (४) कार्यनीति एवं योजना (Policy and Plans) शाखा। ===ऐ.आर्.स्टाफ् शाखा=== इस शाखा के अंतर्गत निम्नलिखित निदेशालय हैं : सिगनल, प्रशिक्षण (Training), प्रासूचना (Intelligence), मौसम विज्ञान और सहायक एवं रिजर्व (Auxiliary and Reserve)। ===प्रशासनशाखा=== इस शाखा में निम्नलिखित निदेशालय हैं : संगठन, (Organization), कार्मिक (Personnel), चिकित्सा व्यवस्था लेखा, कार्मिक सेवा, वायुसेना निर्माण (Airforce, Works), मुख्य अभियंता, वायुसेना खेलकूद, नियंत्रक बोर्ड तथा जज-एडवोकेट। इनमें चिकित्सा व्यवस्था और लेख विभाग विशेष महत्व के हैं। ===सामान्यं सैनिकीयं च निर्वहणम्(Command and Operations)=== वायुसेना के मुख्यालय के अंतर्गत चार प्रधान विरचनाएँ (formations) हैं, जिन्हें कमान कहते हैं। वायुसेना की कुछ यूनिटों के अतिरिक्त अन्य सभी यूनिटें इन कमानों के अंतर्गत आती हैं। देश के विभिन्न भागों में स्थित विंगों (wings) एवं केंद्रों (stations) के द्वारा कमान वायुसेना पर अपना नियंत्रण रखता है। प्रत्येक विंग एवं केंद्र के अंतर्गत अनेक उड़ान, प्रशिक्षण, तकनीकी एवं स्थैतिक यूनिटें रहती हैं। उपर्युक्त चार कमानें निम्नलिखित हैं : (१) फौजी काररवाई कमान, (२) प्रशिक्षण कमान, (३) अनुरक्षण कमान तथा (४) ईस्टर्न एअर कमान (Eastern Air Command)। १९५२ ई. में संसद् द्वारा रिज़र्व एंड ऑक्ज़िलियरी एअर फोर्स ऐक्ट पारित किया गया। इस ऐक्ट का पालन करने के लिए निम्नलिखित सात स्क्वाड्रनों का गठन किया गया : ५१ नं. (दिल्ली), ५२ नं. (बंबई), ५३ नं (मद्रास), ५४ नं. (उ. प्र.), ५५ नं. (बंगाल), ५६ नं. (उड़ीसा) और ५७ नं. (पंजाब)। ==वायुसेनायाः पदस्थानानि== वायुसेना के कमीशन अफसरों के निम्नलिखित पद है : चीफ एअर मार्शल, एअर मार्शल, एअर वाइस मार्शल, एअर कमोडोर, ग्रुप कैप्टन विंग कमांडर, स्क्वॉड्रन लीडर, फ्लाइट लेफ्टिनेंट, फ्लाइंग अफसर तथा पाइलट अफसर। उपर्युक्त पदों के अतिरिक्त अन्य अधिकारियों के पद निम्नलिखित हैं : मास्टर वारंट अफसर, वारंट अफसर, फ्लाइट सारजेंट, सारजेंट कार्पोरल, लीडिंग एअरक्राफ्ट मैन, एअरक्राफ्ट मैन क्लास १ तथा एअरक्राफ्ट मैन क्लास २। ==वायुसेनायां प्रशिक्षणसुविधा== एअर फोर्स फ्लाइंग कॉलेज, जोधपुर, और पाइलट ट्रेनिंग स्कूल, इलाहाबाद, में विमानचालकों को उड़ान का प्रारंभिक प्रशिक्षण एक वर्ष तक दिया जाता है। हैदराबाद स्थित जेट ट्रेनिंग एंड ट्रांसपोर्ट ट्रेनिंग विंग्स में जेट एवं बहुइंजन (multiengined) वायुयानों पर एक वर्ष तक उच्च उड़ान एवं संपरिवर्तन (conversion) प्रशिक्षण दिया जाता है। [[जलाहल्लि]] (बंगलोर) स्थित एअर फोर्स टेक्निकल कॉलेज (Airforce Technical College) में इंजीनियरिंग तथा सिंगनल आदि के अधिकारी प्रशिक्षण देकर तैयार किए जाते हैं। जलाहल्लि स्थित स्कूल में उच्च सिगनल ट्रेड के वायुसैनिकों को प्रशिक्षित किया जाता है। पूर्णांग हवाई कर्मी (air crew) की उपाधि पाने से पूर्व छात्र नेविगेटर (pupil navigator) का प्रारंभिक प्रशिक्षण [[जोधपुर]] में और उच्च प्रशिक्षण हैदराबाद में प्राप्त करता है। कोयपुत्तूर स्थित एअर फोर्स ऐडमिनिस्ट्रटिव कॉलेज में अनेक स्थलीय कार्यों के लिए अधिकारियों का प्रशिक्षण होता है। बंगलोर के ऐविएशन मेडिसिन कालेज में मेडिकल अफसरों को प्रशिक्षित किया जाता है। तंबारम स्थित स्कूल में फ्लाइंग इंस्ट्रक्टरों का प्रशिक्षण होता है। हैदराबाद में उच्चाधिकारियों को स्थल तथा हवाई युद्ध का एक साथ अध्ययन कराने के लिए एक स्कूल है। [[आगरा]] में छाताधारी सैनिकों (paratroopers) के प्रक्षिण के लिए स्कूल है। भारतीय वायुसेना निम्नलिखित विमानों का उपयोग करती है : प्रशिक्षण विमान (Training Aircraft) - टाइगर मॉथ (Tiger Moth), पर्सिवल प्रेंटिस (Percival Prentice), एच. टी-२ (H. T-2), हार्वार्ड स्पिटफायर (Harvard Spitfire), वैंपायर (Vampire) तथा डाकोटा (Dakotas)। २. लड़ाकू विमान ( Fighter Aircraft) - स्पिटफायर (Spitfire), टेंपीट (Tempeet), वैंपायर, तूफानी (Toophani), हंटर (Hunter) तथा नैट (Gnat)। ३. परिवहन वायुयान (Transport Aircraft) - डाकोटा, डीवान सी-११९ (Devon C-119) बॉक्सकार (Boxcar), ऑटर्स (Otters), वाइकाउंट (Viscount), इलिशिन (Illyshin) तथा पैकेट (Paket)। ४. बमवर्धक (Bombers) - लिबरेटर (Liberator) तथा कैनबरा (Canberra)। ५. टोह लेनेवाले विमान (Reconnaissance) - स्पिटफायर, ऑस्टर (Auster) तथा हार्वार्ड (Harvard)। ६. अतिरिक्त विमान - हेलिकॉप्टर (Helicopter), ऑस्टर, तथा कानपुर-१ (Kanpur-1)। ==विमानस्य उत्पादनम् (Aircraft Production)== भारत सरकार ने बंगलोर स्थित हिंदुस्तान एअरक्रैप्ट फैक्टरी (Hindustan Aircraft Factory) में विमानों का निर्माण आरंभ किया है। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के दौरान मित्र राष्ट्रों की अत्यधिक व्यस्त वायुसेना के विमानों के ओवरहाल (overhaul) के लिए इस फैक्टरी की स्थापना हुई थी। कुछ ही वर्षों के बाद १९४० ई. में यह कारखाना गैरसरकारी लिमिटेड कंपनी में परिवर्तित हो गया था और इसका नाम हिंदुस्तान एअरक्राप्ट लिमिटेड (Hindustan Aircraft Ltd) पड़ा। १९४५ ई. यह कारखाना पूर्णत: सरकारी प्रबंध में आ गया। भारत के स्वतंत्र होने के बाद इस कारखाने में विमानों का निर्माण प्रारंभ हुआ। इसका नाम हिंदुस्तान ऐयरोनॉटिक्स लिमिटेड (Hindustan Aeronautics Ltd.) रखा गया। इस कारखाने में प्रथम भारतीय प्रशिक्षण विमान एच. टी-२ (H. T-2) भारतीय इंजीनियरों द्वारा बनाया गया। वैंपायर जेट लड़ाकू विमान तथा नैट विमान लाइसेंस के अंतर्गत यहाँ बनाए गए। गत दस वर्षों में पुष्पक एवं कृषक विमानों तथा मारुत नामक भारतीय पराध्वनिक (supersonic) विमान एच. एफ-२४ (H. F-24) का निर्माण इस कारखाने में हुआ है। लाइसेंस के अंतर्गत बने ब्रिस्टल आरफीयस (Bristoi Orpheus) तथा रोल्स रॉयस डार्ट (Rolls Royce Dart) इंजन और भारतीय अभिकल्प के जेट ऐरो (jet aero) अंजन इस कारखाने के अन्य उत्पादन है। इस कारखाने में भारतीय विमानों की मरम्मत तथा ओवरहाल के अतिरिक्त विदेशी ग्राहकों, जैसे साउदी अरब, अफगानिस्तान, श्रीलंका, बर्मा के विमानों की मरम्मत एवं ओवरहाल होता है। [[कानपुर]] के हवाई केंद्र (air base) पर भी भारत सरकार ने विमान निर्माण डिपो की स्थापना की। इस डिपो में ब्रिटेन की प्रसिद्ध फर्म हाकर सिडले ग्रुप (Hawker Siddeley Group) के सहयोग से आधुनिक परिवहन विमान ऐवरो-७४८ (AVRO 748) का निर्माण हुआ है। भारत सरकार ने कानपुर में विमान निर्माण का एक कारखाना स्थापित किया है। कुछ दिनों पूर्व हिंदुस्तान एयरोनॉटिक्स लिमिटेड तथा कानपुरवाली फैक्ट्री एकीकृत होकर एक कंपनी में परिवर्तित हो गए हैं, जिसका नाम इंडिया एयरोनॉटिकल लिमिटेड (India Aeronautics Ltd.) रखा गया है। इंडिया ऐरोनॉटिकल लिमिटेड की अन्य तीन नई इकाइयाँ नासिक, हैदराबाद तथा कोरापुट (Koraput) में स्थापित की गई हैं। इनमें मिग-२१ (MIG-21) नामक विमान के ढाँचे, इंजन और इलेक्ट्रॉनिक उपकरण बन रहे हैं। विमान के ढाँचे नासिक में, इंजन कोरापुट में तथा इलेक्ट्रॉनिक उपकरण हैदराबाद में बन रहे हैं।----> ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://indianairforce.nic.in/भारतस्य वायुसेनायाः अधिकृतं जालस्थानम् ।] ==टिप्पणी== {{reflist}} {{भारतीयरक्षणविभागः}} [[वर्गः:भारतस्य रक्षाव्यवस्था]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] s15qc287h84qsdbdueoqrjfrwnv17oj 0 23794 499808 332474 2026-07-21T00:30:46Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:Vijayawada_Montage.png|Vijayawada_Montage.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Vijayawada Montage.png|]]. 499808 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = विजयवाडा | native_name = | native_name_lang =[[तेलुगु]] | other_name = Bezawada, Bejawada | settlement_type = metropolitan city | image_skyline = | image_alt = | image_caption = विजयवाडा | nickname = The City on Fast-Track | image_map = | map_alt = | map_caption = Location of Vijayawada in Andhra Pradesh | pushpin_map = India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 16 | latm = 31 | lats = 8.50 | latNS = N | longd = 80 | longm = 37 | longs = 17.38 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[भारतम्]] | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[आन्ध्रप्रदेशः]] | subdivision_type2 = [[List of regions of India|Region]] | subdivision_name2 = Andhra | subdivision_type3 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name3 = [[कृष्णामण्डलम्|कृष्णा]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 =261 | elevation_footnotes = | elevation_m = 536 | population_total = 1,491,202 (2011) | population_as_of = 2011 | population_rank =30 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[तेलुगु]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = Coastline | blank1_info_sec1 = {{Convert|0|km|mi}} | blank1_name_sec2 = [[Climate of India|Climate]] | blank1_info_sec2 = [[Climatic regions of India|Aw]] <small>([[Köppen climate classification|Köppen]])</small> | blank2_name_sec2 = [[Precipitation (meteorology)|Precipitation]] | blank2_info_sec2 = {{convert|603|mm|in}} | blank3_name_sec2 = Avg. annual temperature | blank3_info_sec2 = {{convert|26.0|°C|°F}} | blank4_name_sec2 = Avg. summer temperature | blank4_info_sec2 = {{convert|35.9|°C|°F}} | blank5_name_sec2 = Avg. winter temperature | blank5_info_sec2 = {{convert|2|°C|°F}} | website = | footnotes = }} '''विजयवाडा''' (०८६६) विजयवाडा [[आन्ध्रप्रदेशः|आन्ध्रप्रदेशराज्ये]] बृहन्नगरमस्ति । [[कृष्णा]]नदी तीरे स्थितम् एतन्नगरम् आन्ध्रसरस्कृतेः हृदयमिवास्ति । द्विसहस्रवर्षेभ्यः पूर्वमेव बौद्धानां केन्द्रमासीत् । सप्तमे शतके [[नागार्जुनकोण्ड]][[अमरावती]]विजयवाडानगराणि बौद्धभिक्षूणां कार्यस्थानानि आसन् । विजयवाडनगरसमीपे उण्डवेल्ली इत्यत्र हिंदूनां प्राचीनगुहादेवालयः अस्ति । अत्र [[कनकदुर्गादेवालयः]] अतीव सुन्दरः अस्ति । प्रकाशं ब्यारेज्, गान्धिहिल्, वस्तुसङ्ग्रहालयः च इतरदर्शनीयानि स्थानानि सन्ति । [[नागार्जुनकोण्ड]] [[अमरावती]] च ९६ कि.मीटर् दूरे स्तः। कोल्लेरुसरोवरं (९५ कि.मी), मङ्गिनपुडिबीच् ८३ कि.मी दूरे स्तः। विजयवाडानगरे वसतिः शक्या। ==धूमशकटमार्गः== विजयवाड धूमशकटनिस्थानम् अस्ति । इतः वारङ्गल् [[हैदराबाद्]] [[चॆन्नै]] इत्यादिनगेरभ्य्ः सम्पर्कः अस्ति । ==वाहनमार्गः== हैदराबादतः २६५ कि.मी । [[राजमहेन्द्री]]तः १४९ कि.मी ==वीक्षणीयस्थलानि== <gallery> File:Undavalli caves.jpg|उण्डवल्लीगुहादेवालयः File:Kanaka Durga Temple.jpg|कनकदुर्गामन्दिरम् File:Vijayawada.jpg|प्रकाशं ब्यारेज् </gallery> [[वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] [[वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] [[वर्गः:आन्ध्रप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 39fu36w2cipgjwqrwn380pab2r2xz6o 0 24412 499839 499694 2026-07-22T04:11:48Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499839 wikitext text/x-wiki ’मण्डलम्’ , 'जनपदम्’ , 'जिल्ला’ इत्यादिभिः पदैः निर्दिष्टानि नामानि आङ्लभाषायाः "District" इति अर्थं सूचयन्ति । कार्यनिर्वहणदृष्ट्या राज्यस्य अथवा केन्द्रशासितप्रदेशस्य मण्डलैः विभागः कृतः दृश्यते । तानि मण्डलानि पुनश्च उपमण्डलैः विभक्तानि भवन्ति । राज्यस्य वा केन्द्रशासितप्रदेशस्य वा कार्याङ्गस्य विभागीयकेन्द्रं भवति। मण्डलानि पुनश्च उपमण्डलेषु (तहशील् अथवा तालूक्) विभक्तानि भवन्ति । कदाचित् तानि उपविभागत्वेन निर्दिश्यन्ते । कदाचित् साक्षात् तालूक् अथवा तहशील् इत्येव कथ्यन्ते । भारते आहत्य ६४० मण्डलानि सन्ति । <ref>http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/paper2_4.pdf</ref> मण्डलकेन्द्रस्य स्थाने एतेषां कार्यालयाः अन्तर्भवन्ति। <!--- TO BE TRANSLATED *the [[Deputy Commissioner (India)|Deputy Commissioner]] or District Magistrate or [[District Collector]], an officer of the [[Indian Administrative Service]], in charge of [[Public administration|administration]] and [[revenue]] collection *the [[Superintendent of Police (India)|Superintendent of Police]] or Deputy Commissioner of Police, an officer belonging to the [[Indian Police Service]], responsible for maintaining [[Law and order (politics)|law and order]] *the [[Deputy Conservator of Forests (India)|Deputy Conservator of Forests]], an officer belonging to the [[Indian Forest Service]], entrusted with the management of the forests, [[Natural environment|environment]] and wildlife of the district Each of these officials is aided by officers of the appropriate branches of state government. ---> सामान्यतः सर्वेषु मण्डलेषु मण्डलकेन्द्राणि भवन्ति । यद्यपि [[मुम्बयी]]नामकं नगरमण्डलम् अस्ति तथापि एतस्य निश्चितः केन्द्रकार्यालयः नास्ति । किन्तु अस्य नगरमण्डलस्य मण्डलाधिकारी (जिल्लाधिकारी) अस्ति । == Overview == {| |- | <div style="float:right;"> {{Indian states and territories image map|image-width=380}} </div> {| class="wikitable sortable" |+ प्रतिराज्यं प्रतिकेन्द्रशासितप्रदेशं च मण्डलानां सङ्ख्या |- ! bgcolor="#99ccff" | मानचित्रसूची ! bgcolor="#99ccff" | राज्यस्य अथवा केन्द्रशासितप्रदेशस्य नाम ! bgcolor="#99ccff" | मण्डलानां सङ्ख्या ! bgcolor="#99ccff" | जनसङ्ख्या<ref>{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/states.php | title = List of states with Population, Sex Ratio and Literacy Census 2011 | publisher = 2011 Census of India | accessdate = 23 January 2013 }}</ref> ! bgcolor="#99ccff" | जनसङ्ख्या प्रति मण्डलम् |- | 1 || [[अरुणाचलप्रदेशस्य मण्डलानि|अरुणाचलप्रदेशः]] | {{right}} 26 | {{right}} {{formatnum:1383727}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1383727/26round0}}}} |- | 2 || [[असमराज्यस्य मण्डलानि|असमराज्यम्]] | {{right}} 35 | {{right}} {{formatnum:31205576}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:31205576/34round0}}}} |- | 3 || [[आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि|आन्ध्रप्रदेशः]] | {{right}} 13 | {{right}} {{formatnum:49577103}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:49577103/13round0}}}} |- | 4 || [[उत्तरप्रदेशस्य मण्डलानि|उत्तरप्रदेशः]] | {{right}} 75 | {{right}} {{formatnum:199812341}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:199812341/75round0}}}} |- | 5 || [[उत्तराखण्डस्य मण्डलानि|उत्तराखण्डः]] | {{right}} 13 | {{right}} {{formatnum:10086292}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:10086292/13round0}}}} |- | 6 || [[ओडिशाराज्यस्य मणडलानि|ओडिशा]] | {{right}} 30 | {{right}} {{formatnum:41974218}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:41974218/30round0}}}} |- | 7 || [[कर्णाटकस्य मण्डलानि|कर्णाटकम्]] | {{right}} 31 | {{right}} {{formatnum:61095297}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:61095297/31round0}}}} |- | 8 || [[केरळराज्यस्य मण्डलानि|केरळ]] | {{right}} 14 | {{right}} {{formatnum:33406061}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:33406061/14round0}}}} |- | 9 || [[गुजरातराज्यस्य मण्डलानि|गुजरात]] | {{right}} 33 | {{right}} {{formatnum:60439692}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:60439692/33round0}}}} |- | 10 || [[गोवाराज्यस्य मण्डलानि|गोवा]] | {{right}} 2 | {{right}} {{formatnum:1458545}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1458545/2round0}}}} |- | 11 || [[छत्तीसगढराज्यस्य मण्डलानि|छत्तीसगढ]] | {{right}} 28 | {{right}} {{formatnum:25545198}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:25545198/28round0}}}} |- | 12 || [[झारखण्डराज्यस्य मणडलानि|झारखण्ड]] | {{right}} 24 | {{right}} {{formatnum:32988134}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:32988134/24round0}}}} |- | 13 || [[तमिळ्नाडुराज्यस्य मण्डलानि|तमिऴ्नाडु]] | {{right}} 38 | {{right}} {{formatnum:72147030}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:72147030/38round0}}}} |- | 14 || [[तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि|तेलङ्गाणा]] | {{right}} 33 | {{right}} {{formatnum:35003674}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:35003674/33round0}}}} |- | 15 || [[त्रिपुराराज्यम्]] | {{right}} 8 | {{right}} {{formatnum:3673917}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:3673917/8round0}}}} |- | 16 || [[नागालैण्डराज्यम्]] | {{right}} 12 | {{right}} {{formatnum:1978502}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1978502/12round0}}}} |- | 17 || [[पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि|पञ्जाब]] | {{right}} 23 | {{right}} {{formatnum:27743338}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:27743338/23round0}}}} |- | 18 || [[पश्चिमबङ्गराज्यस्य मण्डलानि|पश्चिमबङ्गराज्यम्]] | {{right}} 23 | {{right}} {{formatnum:91276115}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:91276115/23round0}}}} |- | 19 || [[बिहारराज्यस्य मण्डलानि|बिहार]] | {{right}} 38 | {{right}} {{formatnum:104099452}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:104099452/38round0}}}} |- | 20 || [[मणिपुरराज्यम्]] | {{right}} 16 | {{right}} {{formatnum:2570390}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:2570390/16round0}}}} |- | 21 || [[मध्यप्रदेशस्य मण्डलानि|मध्यप्रदेशः]] | {{right}} 52 | {{right}} {{formatnum:72626809}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:72626809/52round0}}}} |- | 22 || [[महाराष्ट्रस्य मण्डलानि|महाराष्ट्रम्]] | {{right}} 36 | {{right}} {{formatnum:112374333}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:112374333/36round0}}}} |- | 23 || [[मिजोरामराज्यम्]] | {{right}} 11 | {{right}} {{formatnum:1097206}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1097206/11round0}}}} |- | 24 || [[मेघालयराज्यम्]] | {{right}} 12 | {{right}} {{formatnum:2966889}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:2966889/12round0}}}} |- | 25 || [[राजस्थानस्य मण्डलानि|राजस्थानम्]] | {{right}} 33 | {{right}} {{formatnum:68548437}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:68548437/33round0}}}} |- | 26 || [[सिक्किमराज्यम्]] | {{right}} 4 | {{right}} {{formatnum:610577}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:610577/4round0}}}} |- | 27 || [[हरियाणाराज्यस्य मण्डलानि|हरियाणा]] | {{right}} 22 | {{right}} {{formatnum:25351462}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:25351462/22round0}}}} |- | 28 || [[हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि|हिमाचलप्रदेशः]] | {{right}} 10 | {{right}} {{formatnum:6864602}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:6864602/10round0}}}} |- | क || ''[[अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि|अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः]]'' | {{right}} 3 | {{right}} {{formatnum:380581}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:380581/3round0}}}} |- | ख || ''[[चण्डीगढ]]'' | {{right}} 1 | {{right}} {{formatnum:1055450}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1055450/1round0}}}} |- | ग || ''[[जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि|जम्मूकश्मीरम्]]'' | {{right}} 20 | {{right}} {{formatnum:12258093}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:12258093/20round0}}}} |- | घ || ''[[दादरा नगरहवेली च दीव दमण च]]'' | {{right}} 3 | {{right}} {{formatnum:586956}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:586956/3round0}}}} |- | ङ || ''[[पुदुच्चेरी]]'' | {{right}} 4 | {{right}} {{formatnum:1247953}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1247953/4round0}}}} |- | च || ''[[देहल्याः मण्डलानि|दिल्ली]]'' | {{right}} 11 | {{right}} {{formatnum:16787941}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:16787941/11round0}}}} |- | छ || ''[[लद्दाख्]]'' | {{right}} 2 | {{right}} {{formatnum:290492}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:290492/2round0}}}} |- | ज || ''[[लक्षद्वीपाः]]'' | {{right}} 1 | {{right}} {{formatnum:64473}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:64473/1round0}}}} |- ! !! कुल !! 742 ! {{right}} {{formatnum:1210576856}} ! {{right}} {{formatnum:{{#expr:1210576856/742round0}}}} |} |} ==राज्यानि== === [[आन्ध्रप्रदेशः]] (AP) === {{see also|आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि }} {{legend|#FFFFA7|''प्रस्तावितानि मण्डलानि''}} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#99ccff ! # ! सङ्केतः<ref name=distcodes /> ! मण्डलम्<ref name=censusdist2011 /> ! मण्डलकेन्द्रम् ! जनसङ्ख्या <br />(2021) ! विस्तीर्णता <br />(km²) ! सान्द्रता <br />(/km²)<ref name=censusdist2011 /> |- |1 | |style="background:#FFFFA7; " |[[अल्लूरी सीताराम राजू मण्डलम्|अल्लूरी सीताराम राजू]] |[[पदेरु]] | | | |- |2 | |style="background:#FFFFA7; " |[[अनकापल्ली मण्डलम्|अनकापल्ली]] |[[अनकापल्ली]] | | | |- | 3 || AN || [[अनन्तपुरमण्डलम्|अनन्तपुरम्]]|| [[अनन्तपुरम् (आन्ध्रप्रदेशः)]]|| {{right}} 4,083,315|| {{right}} 19,130|| {{right}} 213 |- |4 | |style="background:#FFFFA7; " |[[अन्नामय मण्डलम्|अन्नामय]] |[[रायचोटी]] | | | |- |5 | |style="background:#FFFFA7; " |[[बापटला मण्डलम्|बापटला]] |[[बापटला]] | | | |- | 6 || CH || [[चित्तूरुमण्डलम्|चित्तूरु]]|| [[चित्तूरु]] || {{right}} 4,170,468|| {{right}} 15,152|| {{right}} 275 |- | 7 || EG || [[पूर्वगोदावरीमण्डलम्|पूर्वगोदावरी]]|| [[काकिनाड]]|| {{right}} 5,151,549|| {{right}} 10,807|| {{right}} 477 |- |8 | |style="background:#FFFFA7; " |[[एलुरु मण्डलम्|एलुरु]] |[[एलुरु]] | | | |- | 9 || GU || [[गुण्टूरुमण्डलम्|गुण्टूरु]]|| [[गुण्टूरु]]|| {{right}} 4,889,230|| {{right}} 11,391|| {{right}} 429 |- | 10 || CU || [[कडपामण्डलम्|कडपा]]|| [[कडपा]]|| {{right}} 2,884,524|| {{right}} 15,359|| {{right}} 188 |- |11 | |style="background:#FFFFA7; " |[[काकीनाडा मण्डलम्|काकीनाडा]] |[[काकीनाडा]] | | | |- |12 | |style="background:#FFFFA7; " |[[कोनासीमा मण्डलम्|कोनासीमा]] |[[अमलापुरम]] | | | |- | 13 || KR || [[कृष्णामण्डलम्|कृष्णा]]|| [[मछलीपट्टनम्]]|| {{right}} 4,529,009|| {{right}} 8,727|| {{right}} 519 |- | 14 || KU || [[कर्नूलुमण्डलम्|कर्नूलु]]|| [[कर्नूलु]]|| {{right}} 4,046,601|| {{right}} 17,658|| {{right}} 229 |- |15 | |style="background:#FFFFA7; " |[[मण्यम् मण्डलम्|मण्यम्]] |[[पार्वतीपुरम् (आन्ध्रप्रदेशः)|पार्वतीपुरम्]] | | | |- |16 | |style="background:#FFFFA7; " |[[एन टी रामराव मण्डलम्|एन् टी आर्]] |[[विजयवाडा]] | | | |- |17 | |style="background:#FFFFA7; " |[[नन्दयाल मण्डलम्|नन्दयाल]] |[[नन्दयाल]] | | | |- |18 | |style="background:#FFFFA7; " |[[पलनाडु मण्डलम्|पलनाडु]] |[[नरसारावपेट्]] | | | |- | 19 || PR || [[प्रकाशमण्डलम्| प्रकाशम्]]|| [[ओङ्गोल्]]|| {{right}} 3,392,764|| {{right}} 17,626|| {{right}} 192 |- |20 | |style="background:#FFFFA7; " |[[श्री बालाजी मण्डलम्|श्री मण्डलम्]] |[[तिरुपति]] | | | |- |21 | |style="background:#FFFFA7; " |[[श्री सत्य साईं मण्डलम्|श्री सत्य साई]] |[[पुट्टपर्थी]] | | | |- | 22 || NE || [[नेल्लूरुमण्डलम्|श्री पोट्टी श्रीरामुलु नेल्लूरु]]|| [[नेल्लूरु]] || {{right}} 2,966,082|| {{right}} 13,076|| {{right}} 227 |- | 23 || SR || [[श्रीकाकुलमण्डलम्|श्रीकाकुलम्]]|| [[श्रीकाकुलम्]]|| {{right}} 2,699,471|| {{right}} 5,837|| {{right}} 462 |- | 24 || VS || [[विशाखपट्टणमण्डलम्|विशाखपट्टणम्]]|| [[विशाखपट्टणम्]]|| {{right}} 4,288,113|| {{right}} 11,161|| {{right}} 384 |- | 25 || VZ || [[विजयनगरमण्डलम्|विजयनगरम्]]|| [[विजयनगरम्]]|| {{right}} 2,342,868|| {{right}} 6,539|| {{right}} 358 |- | 26 || WG || [[पश्चिमगोदावरीमण्डलम्|पश्चिमगोदावरी]]|| [[भीमावरम्]]|| {{right}} 3,934,782|| {{right}} 7,742|| {{right}} 490 |} ==[[आन्ध्रप्रदेशः]] (AP)== {{see also|आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि }} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 width=98% style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | width="10%" | '''सङ्केतः''' | width="20%" | '''मण्डलम्''' | width="20%" | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | width="10%" | '''जनसङ्ख्या (२०११) | width="10%" | '''विस्तीर्णता (km²)''' | width="10%" | '''सान्द्रता(/km²)''' | width="20%" | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AD|| [[अदिलाबाद् मण्डलम्|अदिलाबाद्]]|| [[आदिलाबाद्]]|| २,७३७,७३८|| १६,१०५|| १७०|| http://adilabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[अनन्तपुरमण्डलम्|अनन्तपुरम्]]|| [[अनन्तपुरम् (आन्ध्रप्रदेशः)]]|| ४,०८३,३१५|| १९,१३०|| २१३|| http://anantapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140603101542/http://anantapur.nic.in/ |date=2014-06-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चित्तूरुमण्डलम्|चित्तूरु]]|| [[चित्तूरु]]|| ४,१७०,४६८|| १५,१५२|| २७५|| http://chittoor.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EG|| [[पूर्वगोदावरीमण्डलम्|पूर्वगोदावरी]]|| [[काकिनाड]]|| ५,१५१,५४९|| १०,८०७|| ४७७||http://eastgodavari.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुण्टूरुमण्डलम्|गुण्टूरु]]|| [[गुण्टूरु]]|| ४,८८९,२३०|| ११,३९१|| ४२९||http://guntur.nic.in/ |- bgcolor=#01DFD7 | HY||[[हैदराबाद् मण्डलम्|हैदराबाद्]]|| [[हैदराबाद्]]|| ४,०१०,२३८|| २१७|| १८,४८०||http://hyderabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CU|| [[कडपामण्डलम्|कडपा]]|| [[कडपा]]|| २,८८४,५२४|| १५,३५९|| १८८||http://kadapa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[करींनगरमण्डलम्|करींनगर्]]|| [[करींनगर]]||३,८११,७३८|| ११,८२३|| ३२२||http://karimnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KH|| [[खम्मममण्डलम्|खम्मम्]]|| [[खम्मम्]]|| २,७९८,२१४|| १६,०२९|| १७५||http://khammam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[कृष्णामण्डलम्|कृष्णा]]|| [[मछलीपट्टनम्]]|| ४,५२९,००९|| ८,७२७|| ५१९||http://krishna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कर्नूलुमण्डलम्|कर्नूल्]]|| [[कर्नूलु]]|| ४,०४६,६०१|| १७,६५८|| २२९||http://kurnool.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मेहबूब् नगरमण्डलम्|मेहबूब् नगरम्]]|| [[मेहबूब् नगरम्]]|| ४,०४२,१९१|| १८,४३२|| २१९||http://mahabubnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ME|| [[मेदक् मण्डलम्|मेदक्]]|| [[सङ्गारेड्डि]]||३,०३१,८७७|| ९,६९९|| ३१३||http://medak.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नल्गोण्डामण्डलम्|नल्गोण्डा]]|| [[नल्गोण्डा]]|| ३,४८३,६४८|| १४,२४०|| २४५||http://nalgonda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NE|| [[नेल्लूरुमण्डलम्|नेल्लूरु]]|| [[नेल्लूरु]]|| २,९६६,०८२|| १३,०७६|| २२७||http://nellore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926021745/http://nellore.nic.in/ |date=2011-09-26 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NI|| [[निजामाबाद् मण्डलम्]]|| [[निजामाबाद् (आन्ध्रप्रदेशः)|निजामाबाद्]]|| २,५५२,०७३|| ७,९५६|| ३२१||http://nizamabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PR|| [[प्रकाशमण्डलम्|प्रकाशम्]]|| [[ओङ्गोल्]]|| ३,३९२,७६४|| १७,६२६|| १९३||http://prakasam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रङ्गारेड्डिमण्डलम्|रङ्गारेड्डि]]|| [[हैदराबाद्]]|| ५,२९६,३९६|| ७,४९३|| ७०७||http://rangareddy.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[श्रीकाकुलम्]]|| [[श्रीकाकुलम्]]|| २,६९९,४७१|| ५,८३७|| ४६२||http://srikakulam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VS|| [[विशाखपट्टणमण्डलम्|विशाखपट्टणम्]]|| [[विशाखपट्टणम्]]||४,२८८,११३|| ११,१६१|| ३४०||http://visakhapatnam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VZ|| [[विजयनगरमण्डलम्|विजयनगरम्]]|| [[विजयनगरम्]]|| २,३४२,८६८|| ६,५३९|| ३८४||http://vizianagaram.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WA|| [[वरङ्गल् मण्डलम्|वरङ्गल्]]|| [[वरङ्गल्]]|| ३,५२२,६४४|| १२,८४६|| २५२||http://warangal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WG|| [[पश्चिमगोदावरीमण्डलम्|पश्चिमगोदावरी]]|| [[एलुरु]]|| ३,९३४,७८२|| ७,७४२|| ४९०||http://wgodavari.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815193442/http://wgodavari.nic.in/ |date=2013-08-15 }} |} ==अरुणाचलप्रदेशः(AR)== {{see also|अरुणाचलप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AJ|| [[अञ्जावमण्डलम्|अञ्जाव्]]|| [[हवायी, (भारतम्)|हवायी]] || align=right | १८,४२८|| align=right | ३,२३४||align=right | ६|| http://lohit.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चङ्लङ् मण्डलम्|चङ्लङ्]]|| [[चङ्लङ्]]|| align=right | १२४,९९४|| align=right | ४,६६२|| align=right | २७ || http://changlang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EK|| [[पूर्वकमेङ्गमण्डलम्|पूर्वकमेङ्]]|| [[सेप्पा]]|| align=right | ५७,०६५|| align=right | ४,१३४|| align=right | १४|| http://eastkameng.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ES|| [[पूर्वसियाङ्गमण्डलम्|पूर्वसियाङ्]]|| [[Pasighat]]|| align=right | ८७,४३०|| align=right | ४,००५|| align=right | २२|| http://eastsiang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EL|| [[लोहितमण्डलम्|लोहित]]|| [[तेझु]]|| align=right | १४३,४७८|| align=right | २,४०२|| align=right | १३ || http://lohit.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LB|| [[दक्षिणसुबनसिरीमण्डलम्|दक्षिणसुबनसिरी]]|| [[झिरो]]|| align=right | ९७,१६४|| align=right | १०,१३५|| align=right | १० || http://lowersubansiri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पपुम्पारेमण्डलम्|पपुम्पारे]]|| [[युपिया]]|| align=right | १६७,७५०|| align=right | २,८७५|| align=right | ४२ || http://papumpare.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TA|| [[तवाङ्गमण्डलम्|तवाङ्]]|| [[तवाङ्गटौन्]]|| align=right | ३८,९२४|| align=right | २,०८५|| align=right | १९ || http://tawang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[तिरप् मण्डलम्|तिरप्]]|| [[खोंसा]]|| align=right | १००,२२७|| align=right | २,३६३|| align=right | ४२|| http://tirap.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[Dibang Valley district|Dibang Valley]]|| [[अनिनि]]|| align=right | २५७,५४३|| align=right | २३,०२९|| align=right | ४ || http://dibang.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | US|| [[उत्तरसियाङ्गमण्डलम्|उत्तरसियाङ्]]|| [[यिङ्कियोङ्]]|| align=right | ३३,१४६ || align=right | ६,१८८ || align=right | ५ || http://uppersiang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UB|| [[उत्तरसुबनसिरीमण्डलम्|उत्तरसुबनसिरी]]|| [[दापोरिजो]]|| align=right | ५४,९९५|| align=right | ७,०३२|| align=right | ८||http://uppersubansiri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WK|| [[पश्चिमकामेङ्गमण्डलम्|पश्चिमकामेङ्]]|| [[बोम्डिला]]|| align=right | ७४,५९५|| align=right | ७,४२२|| align=right | १० || http://westkameng.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[पश्चिमसियाङ्गमण्डलम्|पश्चिमसियाङ्ग]]|| [[अलोङ्,अरुणाचलप्रदेशः|अलोङ्Along]]|| align=right | १०३,५७५|| align=right | ८,३२५ || align=right | १२ || http://westsiang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |} ==Assam (AS)== {{See also|Districts of Assam}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''Code''' | '''District''' | '''Headquarters''' | '''Population (2001)''' | '''Area (km²)''' | '''Density (/km²)''' | '''Official website''' |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[Barpeta district|Barpeta]]|| [[Barpeta]]|| align=right | 1,642,420|| align=right | 3,245|| align=right | 506||http://barpeta.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BO|| [[Bongaigaon district|Bongaigaon]]|| [[Bongaigaon]]|| align=right | 906,315|| align=right | 2,510|| align=right | 361||http://bongaigaon.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829083245/http://bongaigaon.gov.in/ |date=2011-08-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CA|| [[Cachar district|Cachar]]|| [[Silchar]]|| align=right | 1,442,141|| align=right | 3,786|| align=right | 381||http://cachar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[Darrang district|Darrang]]|| [[Mangaldoi]]|| align=right | 1,503,943|| align=right | 3,481|| align=right | 432||http://darrang.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DM|| [[Dhemaji district|Dhemaji]]|| [[Dhemaji]]|| align=right | 569,468|| align=right | 3,237|| align=right | 176||http://dhemaji.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DB|| [[Dhubri district|Dhubri]]|| [[Dhubri]]|| align=right | 1,634,589|| align=right | 2,838|| align=right | 576||http://dhubri.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[Dibrugarh district|Dibrugarh]]|| [[Dibrugarh]]|| align=right | 1,172,056|| align=right | 3,381|| align=right | 347||http://dibrugarh.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118131217/http://dibrugarh.gov.in/ |date=2021-01-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | GP|| [[Goalpara district|Goalpara]]|| [[Goalpara]]|| align=right | 822,306|| align=right | 1,824|| align=right | 451||http://goalpara.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GG|| [[Golaghat district|Golaghat]]|| [[Golaghat]]|| align=right | 945,781|| align=right | 3,502|| align=right | 270||http://golaghat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[Hailakandi district|Hailakandi]]|| [[Hailakandi]]|| align=right | 542,978|| align=right | 1,327|| align=right | 409||http://hailakandi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JO|| [[Jorhat district|Jorhat]]|| [[Jorhat]]|| align=right | 1,009,197|| align=right | 2,851|| align=right | 354||http://jorhat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[Karbi Anglong district|Karbi Anglong]]|| [[Diphu]]|| align=right | 812,320|| align=right | 10,434|| align=right | 78||http://karbianglong.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031174011/http://karbianglong.gov.in/ |date=2014-10-31 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[Karimganj district|Karimganj]]|| [[Karimganj]]|| align=right | 1,003,678|| align=right | 1,809|| align=right | 555||http://karimganj.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019002458/http://karimganj.gov.in/ |date=2014-10-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KK|| [[Kokrajhar district|Kokrajhar]]|| [[Kokrajhar]]|| align=right | 930,404|| align=right | 3,129|| align=right | 297||http://kokrajhar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[Lakhimpur district|Lakhimpur]]|| [[North Lakhimpur]]|| align=right | 889,325|| align=right | 2,277|| align=right | 391||http://lakhimpur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Marigaon district|Marigaon]]|| [[Marigaon]]|| align=right | 775,874|| align=right | 1,704|| align=right | 455||http://morigaon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NG|| [[Nagaon district|Nagaon]]|| [[Nagaon]]|| align=right | 2,315,387|| align=right | 3,831|| align=right | 604||http://nagaon.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127083327/http://nagaon.gov.in/ |date=2021-01-27 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NL|| [[Nalbari district|Nalbari]]|| [[Nalbari]]|| align=right | 1,138,184|| align=right | 2,257|| align=right | 504||http://nalbari.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NC|| [[Dima Hasao district|Dima Hasao]]|| [[Haflong]]|| align=right | 186,189|| align=right | 4,888|| align=right | 38||http://nchills.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003023706/http://nchills.gov.in/ |date=2019-10-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[Sibsagar district|Sibsagar]]|| [[Sibsagar]]|| align=right | 1,052,802|| align=right | 2,668|| align=right | 395||http://sivasagar.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[Sonitpur district|Sonitpur]]|| [[Tezpur]]|| align=right | 1,677,874|| align=right | 5,324|| align=right | 315||http://sonitpur.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201205051/http://sonitpur.gov.in/ |date=2020-12-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[Tinsukia district|Tinsukia]]|| [[Tinsukia]]|| align=right | 1,150,146|| align=right | 3,790|| align=right | 303||http://tinsukia.gov.in/ |} ==बिहारराज्यम्(BR)== {{See also|बिहारराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2011)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता(2011) (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AR|| [[अररियामण्डलम्|अररिया]]|| [[अररिया]]|| align=right | २,८०६,२००|| align=right | २,८२९|| align=right | ९९२||http://araria.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | AR|| [[अरवलमण्डलम्|अरवल]]|| [[अरवल]]|| align=right | ६९९,५६३|| align=right | ४,८३९|| align=right | १०९९||http://arwal.bih.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AU|| [[औरङ्गाबादमण्डलम्, बिहार|औरङ्गाबाद्]]|| [[औरङ्गाबाद्, बिहार|औरङ्गाबाद्]]|| align=right | २,५११,२४३|| align=right | ३,३०३|| align=right | ७६०||http://aurangabad.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[बाङ्कामण्डलम्|बाङ्का]]|| [[बाङ्का]]|| align=right | २,०२९,३३९|| align=right | ३,०१८|| align=right | ६७२||http://banka.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BE|| [[बेगुसरायीमण्डलम्|बेगुसरायी]]|| [[बेगुसराय]]|| align=right | २,९५४,३६७|| align=right | १,९१७|| align=right | १,५४०||http://begusarai.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BG|| [[भागलपुरमण्डलम्|भागलपुरम्]]|| [[भागलपुरम्]]|| align=right | ३,०३२,२२६|| align=right | २,५६९|| align=right | १,१८०||http://bhagalpur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BJ||[[भोजपुरमण्डलम्|भोजपुरम्]]|| [[आरा]]|| align=right | २,७२०,१५५|| align=right | २,४७३|| align=right | १,१३६||http://bhojpur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बक्सरमण्डलम्|बक्सर]]|| [[बक्सर]]|| align=right | १,७०७,६४३|| align=right | १,६२४|| align=right | १,००३||http://buxar.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दरभङ्गामण्डलम्|दरभङ्गा]]|| [[दरभङ्गा]]|| align=right | ३,९२१,९७१|| align=right | २,२७८|| align=right | १,७२१||http://darbhanga.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | EC|| [[पूर्वचम्पारणमण्डलम्|पूर्वचम्पारण]]|| [[मोतिहारी]]|| align=right | ५,०८२,८६८|| align=right | ३,९६९|| align=right | १२८१||http://eastchamparan.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गयामण्डलम्|गया]]|| [[गया]]|| align=right | ४,३७९,३८३|| align=right | ४,९७८|| align=right | ८८०||http://gaya.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | GO|| [[गोपालगञ्जमण्डलम्|गोपालगञ्ज]]|| [[गोपालगञ्ज]]|| align=right | २,५५८,०३७|| align=right | २,०३३|| align=right | १,२५८||http://gopalganj.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जमुयीमण्डलम्|जमुयी]]|| [[जमुयी]]|| align=right | १,७५६,०७८|| align=right | ३,०९९|| align=right | ५६७||http://jamui.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818201023/http://jamui.bih.nic.in/ |date=2011-08-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JE|| [[जहानाबादमण्डलम्|जहानाबाद्]]|| [[जहानाबाद्]]|| align=right | १,१२४,१७६|| align=right | १,५६९|| align=right | १२०६||http://Jehanabad.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KH|| [[खगरियामण्डलम्|खगरिया]]|| [[खगरिया]]|| align=right | १,६५७,५९९|| align=right | १,४८६|| align=right |१,११५||http://khagaria.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KI|| [[किशनगञ्जमण्डलम्|किशनगञ्ज]]|| [[किशनगञ्ज]]|| align=right | १,६९०,९४८|| align=right | १,८८४|| align=right | ८९८||http://kishanganj.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KM|| [[कैमूरमण्डलम्|कैमूर]]|| [[भबुवा]]|| align=right | १,६२६,९००|| align=right | ३,३६३|| align=right | ४८८||http://kaimur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[कटिहारमण्डलम्|कटिहार]]|| [[कटिहार]]|| align=right | ३,ओ६८,१४९|| align=right | ३,०५६|| align=right | १००४||http://katihar.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[लक्खिसरायमण्डलम्|लक्खिसराय]]|| [[लक्खिसराय]]|| align=right | १,०००,७१७|| align=right | १,२२९|| align=right | ८१५||http://lakhisarai.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | MB|| [[मधुबनीमण्डलम्|मधुबनी]]|| [[मधुबनी]]|| align=right | ४,४७६,०४४|| align=right | ३,५०१|| align=right | १,२७९||http://madhubani.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | MG|| [[मुङ्गेरमण्डलम्|मुङ्गेर]]|| [[मुङ्गेर]]|| align=right | १,३५९.०५४|| align=right | १,४१९|| align=right | ९५८||http://munger.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151219044930/http://www.munger.bih.nic.in/ |date=2015-12-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | MP|| [[माधेपुरमण्डलम्|माधेपुरम्]]|| [[माधेपुरम्]]|| align=right | १,९९४,६१८|| align=right | १,७८७|| align=right | १११६||http://madhepura.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | MZ|| [[मुझफ्फरपुरमण्डलम्|मुझफ्फरपुर]]|| [[मुझफ्फरपुर]]|| align=right | ४,७७८,६१०|| align=right | ३,१७३|| align=right | १,५०६||http://muzaffarpur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | NL|| [[नलन्दामण्डलम्|नलन्दा]]|| [[बिहारशरीफ]]|| align=right | २,८७२,५२३|| align=right | २,३५४|| align=right | १,२२०||http://nalanda.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | NW|| [[नवादामण्डलम्|नवादा]]|| [[नवादा]]|| align=right | २,२१६,६५३|| align=right | २,४९२|| align=right | ८८९||http://nawada.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पाटनामण्डलम्|पाटना]]|| [[पाटना]]|| align=right | ५,७७२,८०४|| align=right | ३,२०२|| align=right | १,८०३||http://patna.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228012237/http://patna.bih.nic.in/ |date=2011-02-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पूर्णियामण्डलम्|पूर्णिया]]|| [[पूर्णिया]]|| align=right | ३,२७३,१२७|| align=right | ३,२२८|| align=right | १०१४||http://purnia.bih.nic.in{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | RO|| [[रोहतासमण्डलम्|रोहतास]]|| [[सासाराम]]|| align=right | २,९६२,५९३|| align=right | ३,८५०|| align=right | ७६३||http://rohtas.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[सहरसामण्डलम्|सहरसा]]|| [[सहरसा]]|| align=right | १,८९७,१०२|| align=right | १,७०२|| align=right | ११२५||http://saharsa.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SM|| [[समस्तीपुरमण्डलम्|समस्तीपुरम्]]|| [[समस्तीपुरम्]]|| align=right | ४,२५४,७८२|| align=right | २,९०५|| align=right | १,४६५||http://samastipur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[शिवहरमण्डलम्|शिवहर]]|| [[शिवहर]]|| align=right | ६५६,९१६|| align=right | ४४३|| align=right | १,८८२||http://sheohar.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SP|| [[शेखपुरामण्डलम्|शेखपुरा]]|| [[शेखपुरा]]|| align=right | ६३४,९२७|| align=right | ६८९|| align=right | ९२२||http://sheikhpura.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सारनमण्डलम्|सारन]]|| [[छपरा]]|| align=right | ३,९४३,०९८|| align=right | २,६४१|| align=right | १,४९३||http://saran.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सीतामढी]]|| [[सीतामढी]]|| align=right | ३,४१९,६२२|| align=right | २,१९९|| align=right | १,४९१||http://sitamarhi.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720032153/http://sitamarhi.bih.nic.in/ |date=2018-07-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SU|| [[सुपौलमण्डलम्|सुपौल]]|| [[सुपौल]]|| align=right | २,२२८,३९७|| align=right | २,४१०|| align=right | ९१८||http://supaul.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SW|| [[सीवानमण्डलम्|सीवान]]|| [[सीवान]]|| align=right | ३,३१८,१७६|| align=right | २,२१९|| align=right | १,४९५||http://siwan.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | VA|| [[वैशालीमण्डलम्|वैशाली]]|| [[हाजीपुरम्]]|| align=right | ३,४९५,३४९|| align=right | २,०३६|| align=right | १,७१७||http://vaishali.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | WC|| [[पश्चिमचम्पारणमण्डलम्|पश्चिमचम्पारण]]|| [[बेतिया]]|| align=right | ३,९२२,७८०|| align=right | ५,२२९|| align=right | ७५०||http://westchamparan.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF |} == छत्तिसगढ़(CG)== {{see also|Districts of Chhattisgarh}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[Bastar district|Bastar]]|| [[Jagdalpur]]|| align=right | 1,411,644|| align=right | 14,968|| align=right | 87||http://bastar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020406145058/http://bastar.nic.in/ |date=2002-04-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BJ|| [[Bijapur district, Chhattisgarh|Bijapur]]|| [[Bijapur, Chhattisgarh|Bijapur]]|| align=right | 255,180|| align=right | 6,555|| align=right | 35|| |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[Bilaspur district, Chhattisgarh|Bilaspur]]|| [[Bilaspur, Chhattisgarh|Bilaspur]]|| align=right | 2,662,077|| align=right | 8,270|| align=right | 241||http://bilaspur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[Dantewada district|Dantewada]]|| [[Dantewada]]|| align=right | 532,791|| align=right | 17,538|| align=right | 41||http://dantewada.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[Dhamtari district|Dhamtari]]|| [[Dhamtari]]|| align=right | 799,199|| align=right | 3,383|| align=right | 208||http://dhamtari.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DU|| [[Durg district|Durg]]|| [[Durg]]|| align=right | 3.343,079|| align=right | 8,542|| align=right | 328||http://durg.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[Jashpur district|Jashpur]]|| [[Jashpur Nagar]]|| align=right | 8,52,043|| align=right | 5,825|| align=right | 127||http://jashpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JC|| [[Janjgir-Champa district|Janjgir-Champa]]|| [[Naila Janjgir]]|| align=right | 1,620,632|| align=right | 3,848|| align=right | 342||http://janjgirchampa.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | KB|| [[Korba district|Korba]]|| [[Korba, Chhattisgarh|Korba]]|| align=right | 1,206,563|| align=right | 6,615|| align=right | 153||http://korba.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051211002149/http://korba.nic.in/ |date=2005-12-11 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KJ|| [[Koriya district|Koriya]]|| [[Baikunthpur, Koriya|Baikunthpur]]|| align=right | 659,039|| align=right | 6,578|| align=right | 89||http://koriya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060102213143/http://koriya.nic.in/ |date=2006-01-02 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KK|| [[Kanker district|Kanker]]|| [[Kanker]]|| align=right | 748,593|| align=right | 6,513|| align=right | 100||http://kanker.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KW|| [[Kabirdham district|Kabirdham (formerly Kawardha)]]|| [[Kawardha]]|| align=right | 584,667|| align=right | 4,237|| align=right | 138||http://kawardha.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Mahasamund district|Mahasamund]]|| [[Mahasamund]]|| align=right | 1,032,275|| align=right | 4,779|| align=right | 180||http://mahasamund.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NR|| [[Narayanpur district|Narayanpur]]|| [[Narayanpur town|Narayanpur]]|| align=right | 140,206|| align=right | 6,640|| align=right | 17|| |- bgcolor=#F4F9FF | RG|| [[Raigarh district|Raigarh]]|| [[Raigarh]]|| align=right | 1,493,627|| align=right | 7,068|| align=right | 179||http://raigarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050307064830/http://raigarh.nic.in/ |date=2005-03-07 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RN|| [[Rajnandgaon district|Rajnandgaon]]|| [[Rajnandgaon]]|| align=right | 1,537,520|| align=right | 8,062|| align=right | 159||http://rajnandgaon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RP|| [[Raipur district|Raipur]]|| [[Raipur, Chhattisgarh|Raipur]]|| align=right | 4,062,160|| align=right | 13,083|| align=right | 230||http://raipur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SJ|| [[Surguja district|Surguja]]|| [[Surguja]] || align=right | 1,520,661|| align=right | 9,265|| align=right | 137||http://surguja.nic.in/ |} == देहली (DL)== {{see also|देहल्याः मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | CD || [[मध्यदेहलीमण्डलम्|मध्यदेहली]]|| दर्यागञ्ज|| align=right | ६४४,००५ || align=right | २५ || align=right | २५,७५९||http://dccentral.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ED || [[पूर्वदेहलीमण्डलम्|पूर्वदेहली]]|| प्रीतविहार|| align=right | १,४४८,७७० || align=right | ४४० || align=right | ३२९३ ||http://dceast.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ND || [[नवदेहलीमण्डलम्|नवदेहली]]|| कन्नाट् प्लेस् || align=right | ३०२,३६३ || align=right | २२|| align=right | १३७४४||http://dcnewdelhi.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NO || [[उत्तरदेहलीमण्डलम्|उत्तरदेहली]]|| सदरबझार|| align=right | ७७९,७८८ || align=right | ५९ || align=right | १२९९६ ||http://dcnorth.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NE || [[उत्तरपूर्वदेहलीमण्डलम्|उत्तरपूर्वदेहली]]|| शहदरा|| align=right | १,७६३,७१२ || align=right | ५२ || align=right | ३३९१७ ||http://dcnortheast.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NW || [[उत्तरपश्चिमदेहलीमण्डलम्|उत्तरपश्चिमदेहली]]|| काञ्झावाला|| align=right | ७८५,२८४ || align=right | १३० || align=right | ६०४१||http://dcnorthwest.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SD || [[दक्षिणदेहलीमण्डलम्|दक्षिणदेहली]]|| साकेत|| align=right | २,२५८,४९० || align=right | २५० || align=right | ९०३३ ||http://dcsouth.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SW || [[दक्षिणपश्चिमदेहलीमण्डलम्|दक्षिणपश्चिमदेहली]]|| वसन्तविहार || align=right | १,७४९,४९२ || align=right | ३९५ || align=right | ४४३० ||http://dcsouthwest.delhigovt.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715211719/http://dcsouthwest.delhigovt.nic.in/ |date=2013-07-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WD || [[पश्चिमदेहलीमण्डलम्|पश्चिमदेहली]]|| राजौरीगार्डन्|| align=right | २,११९,६४१ || align=right | ११२ || align=right | १८९२५||http://dcwestrev.delhigovt.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103184838/http://dcwestrev.delhigovt.nic.in/ |date=2007-01-03 }} |} ==गोवा(GA)== {{see also|गोवाराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | NG || [[उत्तरगोवामण्डलम्|उत्तरगोवा]]|| [[पणजी]]|| align=right | ७५७,४०७|| align=right | १,७३६|| align=right | ४३६||http://northgoa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219223718/http://northgoa.nic.in/ |date=2011-12-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SG|| [[दक्षिणगोवामण्डलम्|दक्षिणगोवा]]|| [[मडगांव]]|| align=right | ५८६,५९१|| align=right | १,९६६|| align=right | २९८298||http://southgoa.nic.in/ |} == गुजरातराज्यम् (GJ)== {{see also|गुजरातराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या(2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AH || [[अहमदाबाद् मण्डलम्|अहमदाबाद्]] || [[अहमदाबाद्]] || align=right | ५,८०८,३७८ || align=right | ८,७०७ || align=right | ६६७||http://amdavad.gujarat.gov.in/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | AM || [[अम्रेलीमण्डलम्|अम्रेली]] || [[अम्रेली]] || align=right | १,३९३,२९५ || align=right | ६,७६० || align=right | २०६||http://amreli.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040318143126/http://www.amreli.gujarat.gov.in/ |date=2004-03-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | AN || [[आनन्दमण्डलम्|आनन्द]] || [[आनन्द]] || align=right | १८५६,७१२ || align=right | २,९४२ || align=right | ६३१||http://anand.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506053212/http://www.anand.gujarat.gov.in/ |date=2009-05-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BK ||[[बनासकाठामण्डलम्|बनासकाठा]] || [[पालम्पुरम्]] || align=right | २,५०२,८४३ || align=right | १२,७०३|| align=right | १९७||http://banaskantha.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520081946/http://banaskantha.gujarat.gov.in/ |date=2009-05-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR || [[भरुचमण्डलम्|भरुच]] || [[भरुच]] || align=right | १,३७०,१०४ || align=right | ६,५२४ || align=right | २१०||http://bharuch.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410030430/http://bharuch.gujarat.gov.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BV || [[भावनगरमण्डलम्|भावनगरम्]] || [[भावनगरम्]] || align=right | २,४६९,२६४ || align=right | ११,१५५ || align=right | २२१||http://bhavnagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427204858/http://bhavnagar.gujarat.gov.in/ |date=2009-04-27 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DA || [[दहोडमण्डलम्|दहोड]] || [[दहोड]] || align=right | १,६३५,३७४ || align=right | ३,६४२ || align=right | ४४९||http://dahod.gujarat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DG || [[डाङ्गमण्डलम्|द डाङ्ग्स्]] || [[अहवा]] || align=right | १८६,७१२ || align=right | १,७६४ || align=right | १०६||http://dangs.gujarat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GA || [[गान्धिनगरमण्डलम्|गान्धिनगरम्]] || [[गान्धिनगरम्]] || align=right | १,३३४,७३१ || align=right | ६४९ || align=right | २,०५७||http://gandhinagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093434/http://gandhinagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JA || [[जामनगरमण्डलम्|जामनगरम्]] || [[जामनगरम्]] || align=right | १,९१३,६८५ || align=right | १४,१२५ || align=right | 135||http://jamnagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419235354/http://jamnagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-04-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JU ||[[जुनागढमण्डलम्|जुनागढ]] || [[जुनागढ]] || align=right | २,४४८,४२७ || align=right | ८,८३९ || align=right | २७७||http://junagadh.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093445/http://junagadh.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KA || [[कच्छमण्डलम्|कच्छ]] || [[भुज्]] || align=right | १,५२६,३२१ || align=right | ४५,६७२ || align=right | ३३||http://kutch.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101004708/http://kutch.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KH || [[खेडमण्डलम्|खेड]] || [[नडियाद्]] || align=right | २,०२३,३५४ || align=right | ४,२१५ || align=right | ४८०||http://kheda.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301071253/http://kheda.gujarat.gov.in/ |date=2012-03-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | MA || [[मेहसाणामण्डलम्|मेहसाणा]] || [[मेहसाणा]] || align=right | १,८३७,६९६ || align=right | ४,३८६ || align=right | ४१९||http://mehsana.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420143952/http://mehsana.gujarat.gov.in/ |date=2020-04-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NR || [[नर्मदामण्डलम्|नर्मदा]] || [[राजपिप्ला]] || align=right | ५१४,०८३ || align=right | २,७४९ || align=right | १८७||http://narmada.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025194843/http://narmada.gujarat.gov.in/ |date=2020-10-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NV || [[नवसारिमण्डलम्|नवसारि]] || [[नवसारि]] || align=right | १,२२९,२५० || align=right | २,२११ || align=right | ५५६||http://navsari.gujarat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA || [[पाटणमण्डलम्|पाटण]] || [[पाटण]] || align=right | १,१८१,९४१ || align=right | ५,७३८ || align=right | २०६||http://patan.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093528/http://patan.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PM || [[पञ्चमहलमण्डलम्|पञ्चमहल]] || [[गोध्रा]] || align=right | २,०२४,८८३ || align=right | ५,२१९ || align=right | ३८८||http://panchmahals.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811070417/http://panchmahals.gujarat.gov.in/ |date=2010-08-11 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PO || [[पोरबन्दरमण्डलम्|पोरबन्दर]] || [[पोरबन्दर]] || align=right | ५३६,८५४ || align=right | २,२९४ || align=right | २३४||http://porbandar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103042254/http://porbandar.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RA || [[राजकोटमण्डलम्|राजकोट]] || [[राजकोट]] || align=right | ३,१५७,६७६|| align=right | ११,२०३|| align=right | २८२||http://rajkot.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101124450/http://rajkot.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SK || [[साबरकाठामण्डलम्|साबरकाठा]] || [[हिम्मतनगरम्]] || align=right | २,०८३,४१६ || align=right | ७,३९० || align=right | 282||http://sabarkantha.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913162613/http://sabarkantha.gujarat.gov.in/ |date=2011-09-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SN || [[सुरेन्द्रनगरमण्डलम्|सुरेन्द्रनगरम्]] || [[सुरेन्द्रनगरम्]] || align=right | १,५१५,१४७ || align=right | १०,४८९ || align=right | 144||http://surendranagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109203040/http://surendranagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | ST || [[सूरतमण्डलम्|सूरत्]] || [[सूरत]] || align=right | ४,९९६,३९१ || align=right | ७,६५७ || align=right | ६५३||http://surat.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093545/http://surat.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VD || [[वडोदरामण्डलम्|वडोदरा]] || [[वडोदरा]] || align=right | ३,६३९,७७५ || align=right | ७,७९४ || align=right | ४६७||http://vadodara.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093559/http://vadodara.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VL || [[वल्साडमण्डलम्|वल्साड]] || [[वल्साड]] || align=right | १,४१०,६८० || align=right | ३,०३४ || align=right | ४६५||http://valsad.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093604/http://valsad.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |} ==[[हरियाणा]] (HR)== {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AM|| [[अम्बालामण्डलम्|अम्बाला]]|| [[अम्बाला]]|| align=right | १,०१३,६६०|| align=right | १,५६९|| align=right | ६४६||http://ambala.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012221438/http://ambala.nic.in/ |date=2007-10-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[भिवानीमण्डलम्|भिवानी]]|| [[भिवानी]]|| align=right | १,४२४,५५४|| align=right | ५,१४०|| align=right | २७७||http://bhiwani.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163314/http://bhiwani.nic.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | FR|| [[फरीदाबादमण्डलम्|फरीदाबाद्]]|| [[फरीदाबाद्]]|| align=right | २,१९३,२७६|| align=right | २,१०५|| align=right | १,०४२||http://faridabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FT|| [[फतेहाबादमण्डलम्|फतेहाबाद्]]|| [[फतेहाबाद्, हरियाणा|फतेहाबाद्]]|| align=right | ८०६,१५८|| align=right | २,४९१|| align=right | ३२४||http://fatehabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुडगांवमण्डलम्|गुडगांव]]|| [[गुडगांव]]|| align=right | १,६५७,६६९|| align=right | २,७६०|| align=right | ६०१||http://gurgaon.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602231540/http://gurgaon.nic.in/ |date=2008-06-02 }} |- bgcolor=#F4F9FF | HI|| [[हिसारमण्डलम्|हिसार]]|| [[हिसार]]|| align=right | १,५३६,४१७|| align=right | ३,७८८|| align=right | ४०६||http://hisar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[झज्जरमण्डलम्|झज्जर]]|| [[झज्जर]]|| align=right | ८८७,३९२|| align=right | १,८६८|| align=right | ४७५||http://jhajjar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JI|| [[जीन्दमण्डलम्|जीन्द]]|| [[जीन्द]]|| align=right | १,१८९,७२५|| align=right | २,७३६|| align=right | ४३५||http://jind.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[कर्नालमण्डलम्|कर्नाल]]|| [[कर्नाल]]|| align=right | १,२७४,८४३|| align=right | २,४७१|| align=right | ५१६||http://karnal.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415152944/http://karnal.nic.in/ |date=2009-04-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[कैथलमण्डलम्|कैथल्]]|| [[कैथल]]|| align=right | ९४५,६३१|| align=right | २,७९९|| align=right | ३३८||http://kaithal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुरुक्षेत्रमण्डलम्|कुरुक्षेत्रम्]]|| [[कुरुक्षेत्रम्]]|| align=right | ८२८,१२०|| align=right | १,२१७|| align=right | ६८०||http://kurukshetra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[महेन्द्रगढमण्डलम्|महेन्द्रगढ]]|| [[नर्नौल]]|| align=right | ८१२,०२२|| align=right | १,६८३|| align=right | ४८२||http://mahendragarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MW|| [[मेवातमण्डलम्|मेवात]]|| [[नुह]]|| align=right | ९९३,०००|| align=right | १,७६५ || align=right | ५६२ ||http://mewat.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | PK|| [[पञ्चकुलामण्डलम्|पञ्चकुला]]|| [[पञ्चकुला]]|| align=right | ४६९,२१०|| align=right | ८१६|| align=right | ५७५||http://panchkula.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PP|| [[पाणिपत् मण्डलम्|पाणिपत्]]|| [[पाणिपत्]]|| align=right | ९६७,३३८|| align=right | १,२५०|| align=right | ७७४||http://panipat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RE|| [[रेवाडीमण्डलम्|रेवाडी]]|| [[रेवाडी]]|| align=right | ७६४,७२७|| align=right | १,५५९|| align=right | ४९१||http://rewari.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703082821/http://rewari.nic.in/ |date=2007-07-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RO|| [[रोहटकमण्डलम्|रोहटक]]|| [[रोहटक]]|| align=right | ९४०,०३६|| align=right | १,६६८|| align=right | ५६४||http://rohtak.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209215206/http://rohtak.nic.in/ |date=2009-02-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सिरसामण्डलम्, हरियाणा|सिरसा]]|| [[सिरसा,हरियाणा|सिरसा]]|| align=right | १,१११,०१२|| align=right | ४,२७६|| align=right | २६०||http://sirsa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421232326/http://sirsa.nic.in/ |date=2018-04-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SNP|| [[सोनीपत् मण्डलम्|सोनीपत्]]|| [[सोनीपत्]]|| align=right | १,२७८,८३०|| align=right | २,२६०|| align=right | ५६६||http://sonepat.gov.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | YN|| [[यमुनानगरमण्डलम्|यमुनानगरम्]]|| [[यमुनानगरम्]]|| align=right | ९८२,३६९|| align=right | १,७५६|| align=right | ५५९ ||http://yamunanagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PW|| [[पलवलमण्डलम्|पलवल]] || [[पलवल]]|| align=right | ९३४,६७५ || align=right | १,८७५ || align=right | ४९९|| http://palwal.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} ==हिमाचलप्रदेशः (HP)== {{see also|हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बिलासपुरमण्डलम्, हिमाचलप्रदेशः|बिलासपुरम्]]|| [[बिलासपुरम्, हिमाचलप्रदेशः|बिलासपुरम्]]|| align=right | ३४०,७३५|| align=right | १,१६७|| align=right | २९२||http://hpbilaspur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चम्बामण्डलम्|चम्बा]]|| [[चम्बा, हिमाचलप्रदेशः|चम्बा]]|| align=right | ४६०,४९९|| align=right | ६,५२८|| align=right | ७१||http://hpchamba.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हमीरपुरमण्डलम्, हिमाचलप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| [[हमीरपुरम्, हिमाचलप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| align=right | ४१२,००९|| align=right | १,११८|| align=right | ३६९||http://hphamirpur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[काङ्ग्रामण्डलम्|काङ्ग्रा]]|| [[धर्मशाला, हिमाचलप्रदेशः|धर्मशाला]]|| align=right | १,३३८,५३६|| align=right | ५,७३९|| align=right | २३३||http://hpkangra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KI|| [[किन्नौरमण्डलम्|किन्नौर]]|| [[रेकोङ्ग् प्यो]]|| align=right | ८३,९५०|| align=right | ६,४०१|| align=right | १३||http://hpkinnaur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुलुमण्डलम्|कुलु]]|| [[कुलु]]|| align=right | ३७९,८६५|| align=right | ५,५०३|| align=right | ६९||http://hpkullu.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LS|| [[लाहौल्-स्पितीमण्डलम्|लाहौल् तथा स्पिती]]|| [[केलोङ्ग्]]|| align=right | ३३,२२४|| align=right | १३,८३५|| align=right | २||http://hplahaulspiti.gov.in |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मण्डीमण्डलम्|मण्डी]]|| [[मण्डी]]|| align=right | ९००९८७|| align=right | ३,९५०|| align=right | २२८||http://hpmandi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[शिमलामण्डलम्|शिमला]]|| [[शिमला]]|| align=right | ७२१,७४५|| align=right | ५,१३१|| align=right | १४१||http://hpshimla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सिर्मौरमण्डलम्|सिर्मौर]]|| [[नहान्]]|| align=right | ४५८,३५१|| align=right | २,८२५|| align=right | १६२||http://hpsirmaur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[सोलन् मण्डलम्|सोलन्]]|| [[सोलन्]]|| align=right | ४९९,३८०|| align=right | १,९३६|| align=right | २५८||http://hpsolan.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UNA|| [[उनामण्डलम्|उना]]|| [[उना, हिमाचलप्रदेशः|उना]]|| align=right | ४४७,९६७|| align=right | १,५४०|| align=right | २९१||http://hpuna.nic.in/ |} ==जम्मूकाश्मीरराज्यम् (JK)== {{see also|जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''जनसङ्ख्या (2011)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[अनन्तनागमण्डलम्|अनन्तनाग]]|| [[अनन्तनाग]]|| align=right | ७३४,५४९|| align=right | १,०६९,७४९|| align=right | २८५३ || align=right | ३७५ ||http://anantnag.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[बडगांवमण्डलम्|बडगांव]]|| [[बडगांव]]|| align=right | ६२९,३०९|| align=right | ७५५,३३१ || align=right | १४०६ || align=right | ७३५ || http://budgam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |BPR ||[[बण्डिपोरामण्डलम्|बण्डिपोरा]]||[[बण्डिपोरा]]|| align=right | ३१६,४३६|| align=right | ३८५०९९ || align=right | ३,०१०|| align=right | ३९८||http://bandipore.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बारामूलामण्डलम्|बारामूला]]|| [[बारामूला]]|| align=right | ८५३,३४४|| align=right | १,०१५,५०३ || align=right | ३३२९ || align=right | ३०५||http://baramulla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DO|| [[डोडामण्डलम्|डोडा]]|| [[डोडा]]|| align=right | ३२०,२५६ || align=right | ४०९,५७६ || align=right | ११,६९१|| align=right | ५९||http://doda.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GB||[[गण्डेरबालमण्डलम्|गण्डेरबाल]] || [[गण्डेरबाल]] || align=right | २११,८९९ || align=right | २९७,००३ || align=right | २५८|| align=right | ११५१|| |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जम्मूमण्डलम्|जम्मू]]|| [[जम्मू]]|| align=right | १,३४३,७५६ || align=right | १,५२६,४०६|| align=right | ३,०९७|| align=right | ५०८||http://jammu.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[कार्गिलमण्डलम्|कार्गिल]] || [[कार्गिलनगरम्|कार्गिल्]]|| align=right | ११९,३०७|| align=right | १४३,३८८ || align=right | १४,०३६|| align=right | ८||http://kargil.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[कठुवामण्डलम्|कठुवा]]|| [[कठुवा]]|| align=right | ५५५०,०८४ || align=right | ६१५,७११ || align=right | २,६५१|| align=right | २०५||http://kathua.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KW|| [[किस्त्वारमण्डलम्|किस्त्वार]] ||[[किस्त्वार]]|| align=right | १९०,८४३|| align=right | २३१,०३७|| align=right | १८४८|| align=right | १२५|| |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुप्वाडामण्डलम्|कुप्वाडा]]||[[कुप्वाडा]] || align=right | ६५०,३९३|| align=right | ८७५,५६४|| align=right | २,३७९|| align=right | २६९||http://kupwara.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KG|| [[कुल्गांवमण्डलम्|कुल्गांव]]|| [[कुल्गांव]] || align=right | 437,885 || align=right | 423,181 || align=right | 457|| align=right | 925|| |- bgcolor=#F4F9FF | LE|| [[लेहमण्डलम्|लेह]]|| [[लेह]]|| align=right | ११७,२३२ || align=right | १४७,१०४|| align=right | ४५,११०|| align=right | १||http://leh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PO|| [[पूञ्छमण्डलम्, भारतम्|पूञ्छ]]|| [[पूञ्छ]]|| align=right | ३७२,६१३|| align=right | ४७६,८२० || align=right | १,६७४|| align=right | २२२||http://poonch.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुलवामामण्डलम्|पुलवामा]]|| [[पुलवामा]]|| align=right | ४४१,२७५|| align=right | ५७०,०६०|| align=right | १,३९८|| align=right | ४५२||http://pulwama.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[राजौरीमण्डलम्|राजौरी]]|| [[राजौरी]]|| align=right | ४८३,२८४|| align=right | ६१९,२६६|| align=right | २,६३०|| align=right | १८२||http://rajouri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RB|| [[रामबनमण्डलम्|रामबन]]|| [[रामबन, जम्मूकाश्मीरम्|रामबन]]|| align=right | १८०,८३० || align=right | २८३,३१३|| align=right | १३३० || align=right | 213|| |- bgcolor=#F4F9FF | RS|| [[रियासीमण्डलम्|रियासी]] || [[रियासी]] || align=right | २६८,४४१ || align=right | ३१४,७१४ || align=right | १७१० || align=right | १८४ || |- bgcolor=#F4F9FF | SB|| [[साम्बामण्डलम्|साम्बा]]|| [[साम्बा, जम्मू|साम्बा]]|| align=right | २४५,०१६|| align=right | ३१८,६११|| align=right | ९१३ || align=right | ३१४||http://samba.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |SH|| [[शुपियामण्डलम्|शुपिया]] || [[शुपिया]] || align=right | २११,३३२ || align=right | २६५,९६० || align=right | ३१२ || align=right | ८५२ || |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[श्रीनगरमण्डलम्|श्रीनगरम्]]|| [[श्रीनगरम्]]|| align=right | ९९०,५४८|| align=right | १,२५०,१७३|| align=right | २,२२८|| align=right | ५५६||http://srinagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उधमपुरमण्डलम्|उधमपुरम्]]|| [[उधमपुरम्]]|| align=right | ४७५,०६८|| align=right | ५५५,३५७|| align=right | ४,५५०|| align=right | २११||http://udhampur.gov.in/ |} == झारखण्ड (JH)== {{see also|Districts of Jharkhand}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BO|| [[Bokaro district|Bokaro]]|| [[Bokaro Steel City|Bokaro]]|| align=right | 1,775,961|| align=right | 2,861|| align=right | 621 || http://bokaro.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[Chatra district|Chatra]]|| [[Chatra]]|| align=right | 790,680|| align=right | 3,700|| align=right | 214 || http://chatra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[Deoghar district|Deoghar]]|| [[Deoghar]]|| align=right | 1,161,370|| align=right | 2,479|| align=right | 468 |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[Dhanbad district|Dhanbad]]|| [[Dhanbad]]|| align=right | 2,394,434|| align=right | 2,075|| align=right | 1,154 || http://dhanbad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DU|| [[Dumka district|Dumka]]|| [[Dumka]]|| align=right | 1,754,571|| align=right | 5,518|| align=right | 318 || http://dumka.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ES|| [[East Singhbhum district|East Singhbhum]]|| [[Jamshedpur]]|| align=right | 1,978,671|| align=right | 3,533|| align=right | 560 || http://jamshedpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[Garhwa district|Garhwa]]|| [[Garhwa]]|| align=right | 1,034,151|| align=right | 4,064|| align=right | 254 || http://garhwa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GI|| [[Giridih district|Giridih]]|| [[Giridih]]|| align=right | 1,901,564|| align=right | 4,887|| align=right | 389 || http://giridih.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GO|| [[Godda district|Godda]]|| [[Godda]]|| align=right | 1,047,264|| align=right | 2,110|| align=right | 496 || http://godda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[Gumla district|Gumla]]|| [[Gumla]]|| align=right | 1,345,520|| align=right | 9,091|| align=right | 148|| http://gumla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[Hazaribagh district|Hazaribag]]|| [[Hazaribagh|Hazaribag]]|| align=right | 2,277,108|| align=right | 6,154|| align=right | 370||http://hazaribag.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Koderma district|Koderma]]|| [[Koderma]]|| align=right | 498,683|| align=right | 1,312|| align=right | 380 || http://koderma.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LO|| [[Lohardaga district|Lohardaga]]|| [[Lohardaga]]|| align=right | 364,405|| align=right | 1,494|| align=right | 244 || http://lohardaga.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PK|| [[Pakur district|Pakur]]|| [[Pakur]]|| align=right | 701,616|| align=right | 1,805|| align=right | 389|| http://pakur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PL|| [[Palamu district|Palamu]]|| [[Daltonganj]]|| align=right | 2,092,004|| align=right | 8,717|| align=right | 240|| http://palamu.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[Ranchi district|Ranchi]]|| [[Ranchi]]|| align=right | 2,783,577|| align=right | 7,974|| align=right | 349 || http://ranchi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[Sahebganj district|Sahibganj]]|| [[Sahebganj]]|| align=right | 927,584|| align=right | 1,599|| align=right | 580 || http://sahibganj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SK|| [[Seraikela Kharsawan district|Seraikela Kharsawan]]|| [[Seraikela]] || align=right | 848,850|| align=right | 2,725|| align=right | 312|| http://seraikela.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[West Singhbhum district|West Singhbhum]]|| [[Chaibasa]]|| align=right | 2,080,265|| align=right | 9,906|| align=right | 210|| http://chaibasa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RM|| [[Ramgarh district|Ramgarh]]|| [[Ramgarh, Jharkhand|Ramgarh]]|| align=right | 8,39,482|| align=right | 1,212|| align=right | 692 |} ==[[कर्णाटकम्]] (KA)== {{see also|कर्णाटकस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (२०११)''' | '''विस्तीर्णता(km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[बीदरमण्डलम्|बीदर]]|| [[बीदर]]|| align=right | १,५०१,३७४|| align=right | ५,४४८|| align=right | २७६||http://www.bidar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BG|| [[बेळगावीमण्डलम्|बेळगावी]]|| [[बेळगावी]]|| align=right | ४,२०७,२६४|| align=right | १३,४१५|| align=right | ३१४||http://www.belgaum.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630210052/http://www.belgaum.nic.in/ |date=2015-06-30 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BJ|| [[बिजापुरमण्डलम् (कर्णाटकम्)|बिजापुरम्]]||[[बिजापुरम्]]|| align=right | १,८०८.८६३|| align=right | १०,५१७|| align=right | १७२||http://www.bijapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514062653/http://www.bijapur.nic.in/ |date=2019-05-14 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BK|| [[बागलकोटेमण्डलम्|बागलकोटे]]|| [[बागलकोटे]]|| align=right | १,६५२,२३२|| align=right | ६,५८३|| align=right | २५१||http://www.bagalkot.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072308/http://www.bagalkot.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[बळ्ळारीमण्डलम्|बळ्ळारी]]|| [[बळ्ळारी]]|| align=right | २,०२५,२४२|| align=right | ८,४३९|| align=right | २४०||http://www.bellary.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072307/http://www.bellary.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम्|बेङ्गळूरुग्रामान्तरम्]]|| [[बेङ्गळूरु]]|| align=right | १,८७७,४१६|| align=right | ५,८१५|| align=right | ३२३||http://www.bangalorerural.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331110239/http://www.bangalorerural.nic.in/ |date=2019-03-31 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्|बेङ्गळूरु]]|| [[बेङ्गळूरु]]|| align=right | ६,५२३,११०|| align=right | २,१९०|| align=right | २,९७९||http://bangaloreurban.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CJ|| [[चामराजनगरमण्डलम्|चामराजनगरम्]]|| [[चामराजनगरम्]]|| align=right | ९६४,२७५|| align=right | ५,१०२|| align=right | १८९||http://chamrajnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CK|| [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळूरु]]|| [[चिक्कमगळूरु]]|| align=right | १,१३९,१०४|| align=right | ७,२०१|| align=right |१५८|| http://chickmagalur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[चित्रदुर्गमण्डलम्|चित्रदुर्गम्]]|| [[चित्रदुर्गम्]]|| align=right | १,५१०,२२७|| align=right | ८,४३७|| align=right | १७९||http://www.chitradurga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315120849/http://www.chitradurga.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दावणगेरेमण्डलम्|दावणगेरे]]|| [[दावणगेरे]]|| align=right | १,७८९.६९३|| align=right | ५,९२६|| align=right | ३०२||http://www.davanagere.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517105317/http://davanagere.nic.in/ |date=2018-05-17 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धारवाडमण्डलम्|धारवाड]]|| [[धारवाड]]|| align=right | १,६०३,७९४|| align=right | ४,२६५|| align=right | ३७६||http://www.dharwad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DK|| [[दक्षिणकन्नडमण्डलम्]]|| [[मङ्गळूरु]]|| align=right | १,८९६,४०३|| align=right | ४,५५९|| align=right | ४१६||http://www.dk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315220959/http://www.dk.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गदगमण्डलम्|गदग]]|| [[गदग-बेटगेरी]]|| align=right | ९७१,९५५|| align=right | ४,६५१|| align=right | २०९||http://gadag.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुल्बर्गामण्डलम्|गुल्बर्गा]]|| [[गुल्बर्गा]]|| align=right | ३,१२४,८५८|| align=right | १६,२२४|| align=right | १९३||http://www.gulbarga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910164747/http://www.gulbarga.nic.in/ |date=2019-09-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | HS|| [[हासनमण्डलम्]]|| [[हासनम्]]|| align=right | १,७२१,३१९|| align=right | ६,८१४|| align=right |२५३||http://www.hassan.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HV|| [[हावेरीमण्डलम्]]|| [[हावेरी]]|| align=right | १,४३७,८६०|| align=right | ४,८२५|| align=right | २९८||http://haveri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KD|| [[कोडगुमण्डलम्|कोडगु]]|| [[मडिकेरी]]|| align=right | ५४५,३२२|| align=right | ४,१०२|| align=right | १३३||http://www.kodagu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315175025/http://www.kodagu.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KL|| [[कोलारमण्डलम्|कोलार]]|| [[कोलार]]|| align=right | २,५२३,४०६|| align=right | ८,२२३|| align=right | ३०७||http://kolar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KP|| [[कोप्पळमण्डलम्]]|| [[कोप्पळ]]|| align=right | १,१९३,४९६|| align=right | ७,१९०|| align=right | १६६||http://www.koppal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मण्ड्यमण्डलम्]]|| [[मण्ड्य]]|| align=right | १,७६१,७१८|| align=right | ४,९६१|| align=right | ३५५||http://www.mandya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190312035834/http://www.mandya.nic.in/ |date=2019-03-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | MY|| [[मैसूरुमण्डलम्]]|| [[मैसूरु]]|| align=right | २,६२४,९११|| align=right | ६,८५४|| align=right | ३८३||http://www.mysore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810052646/http://www.mysore.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रायचूरुमण्डलम्|रायचूरु]]|| [[रायचूरु]]|| align=right | १,६४८,२१२|| align=right | ६,८३९|| align=right | २४१||http://www.raichur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[शिवमोग्गामण्डलम्|शिवमोग्गा]]|| [[शिवमोग्गा]]|| align=right | १,६३९,५९५|| align=right | ८,४९५|| align=right | १९३||http://www.shimoga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513041244/http://shimoga.nic.in/ |date=2012-05-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TU|| [[तुमकूरुमण्डलम्|तुमकूरु]]|| [[तुमकूरु]]|| align=right | २,५७९,५१६|| align=right | १०,५९८|| align=right | २४३||http://www.tumkur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190320013636/http://www.tumkur.nic.in/ |date=2019-03-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उडुपीमण्डलम्|उडुपी]]|| [[उडुपी]]|| align=right | १,१०९४९४|| align=right | ३,८७९|| align=right | २८६|| |- bgcolor=#F4F9FF | UK|| [[उत्तरकन्नडमण्डलम्|उत्तरकन्नड]]|| [[कारवारम्]]|| align=right | 1,353,299|| align=right | 10,291|| align=right | 132||http://uttarakannada.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RM|| [[रामनगरमण्डलम्|रामनगर]] || [[रामनगरम्]] || align=right | ७९,३६५ || || || http://www.ramanagaracity.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161719/http://www.ramanagaracity.gov.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CK|| [[चिक्कबळ्ळापुरमण्डलम्|चिक्कबळ्ळापुर]] || [[चिक्कबळ्ळापुरम्]] || align=right | ५४,९३८ || || || http://www.chikballapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310100553/http://www.chikballapur.nic.in/ |date=2019-03-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | YG|| [[यादगिरिमण्डलम्|यादगिरि]] || [[यादगिरि]] || || || || |} == केरळ (KL)== {{see also|Districts of Kerala}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[Alappuzha district|Alappuzha]]|| [[Alappuzha]]||align=right| 2,105,349||align=right| 1,414||align=right| 1,489||http://www.alappuzha.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525195417/http://alappuzha.nic.in/ |date=2018-05-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | ER|| [[Ernakulam district|Ernakulam]]|| [[Kakkanad]]||align=right| 3,098,378||align=right| 2,951||align=right| 1,050|| http://ernakulam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ID|| [[Idukki district|Idukki]]|| [[Painavu]]||align=right| 1,128,605||align=right| 4,479||align=right| 252|| http://idukki.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KL|| [[Kollam district|Kollam]]|| [[Kollam]]||align=right| 2,584,118||align=right| 2,498||align=right| 1,034|| http://kollam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KN|| [[Kannur district|Kannur]]|| [[Kannur]]||align=right| 2,412,365||align=right| 2,966||align=right| 813 || http://kannur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KS|| [[Kasaragod district|Kasaragod]]|| [[Kasaragod]]||align=right| 1,203,342||align=right| 1,992||align=right| 604||http://kasargod.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[Kottayam district|Kottayam]]|| [[Kottayam]]||align=right| 1,952,901||align=right| 2,203||align=right| 886|| http://kottayam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KZ|| [[Kozhikode district|Kozhikode]]|| [[Kozhikode]]||align=right| 2,878,498||align=right| 2,345||align=right| 1,228||http://kozhikode.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Malappuram district|Malappuram]]|| [[Malappuram]]||align=right| 3,629,640||align=right| 3,550||align=right| 1,022||http://malappuram.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PL|| [[Palakkad district|Palakkad]]|| [[Palakkad]]||align=right| 2,617,072||align=right| 4,480||align=right| 584||http://palakkad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PT|| [[Pathanamthitta]]|| [[Pathanamthitta]]||align=right| 1,231,577||align=right| 2,462||align=right| 500||http://pathanamthitta.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TS|| [[Thrissur district|Thrissur]]|| [[Thrissur]]||align=right| 2,975,440||align=right| 3,032||align=right| 981||http://thrissur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TV|| [[Thiruvananthapuram]]|| [[Thiruvananthapuram]]||align=right| 3,234,707||align=right| 2,192||align=right| 1,476||http://www.trivandrum.gov.in// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180315003725/http://www.trivandrum.gov.in// |date=2018-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WA|| [[Wayanad district|Wayanad]]|| [[Kalpetta]]||align=right| 786,627||align=right| 2,131||align=right| 369 || http://wayanad.nic.in/ |} ==मध्यप्रदेशः (MP)== {{see also|मध्यप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | width="10%" | '''सङ्केतः''' | width="20%" | '''मण्डलम्''' | width="20%" | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | width="10%" | '''जनसङ्ख्या (२०११) | width="10%" | '''विस्तीर्णता (km²)''' | width="10%" | '''सान्द्रता(/km²)''' | width="20%" | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अलिराजपुरमण्डलम्|अलिराजपुरम्]]|| [[अलिराजपुरम्]]|| || || |||http://alirajpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AP|| [[अन्नुपुरमण्डलम्|अन्नुपुरम्]]|| [[अन्नुपुरम्]]|| align=right | ६,६७,१५५|| align=right | ३,७०१|| align=right | १८०|| http://anuppur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AS|| [[अशोकनगरमण्डलम्|अशोकनगरम्]]|| [[अशोकनगरम्]]|| align=right | ६,८८,९४०|| align=right | ४,६७३.९४|| align=right | १४७||| http://ashoknagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[बालाघाटमण्डलम्|बालाघाट्]]|| [[बालाघाट्]]|| align=right | १,४४५,७६०|| align=right | ९,२२९|| align=right | १५७|| http://balaghat.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बर्वानिमण्डलम्|बर्वानि]]|| [[बर्वानि]]|| align=right | १,०८१,०३९|| align=right | ५,४३२|| align=right | १९९|| http://barwani.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BE|| [[बेतुलमण्डलम्|बेतुल]]|| [[बेतुल]]|| align=right | १,३९४,४२१|| align=right | १०,०४३|| align=right | १३९|| http://betul.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[भिण्डमण्डलम्|भिण्ड]]|| [[भिण्ड]]|| align=right | १,४२६,९५१|| align=right | ४,४५९|| align=right | ३२०|| http://bhind.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BP|| [[भोपालमण्डलम्|भोपाल]]|| [[भोपाल]]|| align=right | १,८३६,७८४|| align=right | २,७७२|| align=right | ६६३|| http://bhopal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BU || [[बर्हानपुरमण्डलम्|बर्हानपुरम्]]|| [[बर्हानपुरम्]]|| || |||| http://burhanpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[छतरपुरमण्डलम्|छतरपुरम्]]|| [[छतरपुरम्]]|| align=right | १,४७४,६३३|| align=right | ८,६८७|| align=right | १७०|| http://chhatarpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CN|| [[छिन्दवाडामण्डलम्|छिन्दवाडा]]|| [[छिन्दवाडा]]|| align=right | १,८४८,८८२|| align=right | ११,८१५|| align=right | १५६|| http://chhindwara.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DM|| [[दमोहमण्डलम्|दमोह]]|| [[दमोह]]|| align=right | १,०८१,९०९|| align=right | ७,३०६|| align=right | १४८|| http://damoh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DT|| [[दतियामण्डलम्|दतिया]]|| [[दतिया]]|| align=right | ६२७,८१८|| align=right |२,६९४|| align=right | २३३|| http://datia.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[देवासमण्डलम्|देवास]]|| [[देवास]]|| align=right | १,३०६,६१७|| align=right | ७,०२०|| align=right | १८६|| http://dewas.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धारमण्डलम्|धार]]|| [[धार]]|| align=right | १,७४०,५७७|| align=right | ८,१५३|| align=right | २१३|| http://dhar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[दिण्डोरीमण्डलम्|दिण्डोरी]]|| [[दिण्डोरी]]|| align=right | ५७९,३१२|| align=right | ७,४२७|| align=right | ७८|| http://dindori.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुनामण्डलम्|गुना]]|| [[गुना]]|| align=right | ९७६,५९६|| align=right | ६,४८५|| || http://guna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GW|| [[ग्वालियरमण्डलम्|ग्वालियर्]]|| [[ग्वालियर्]]|| align=right | १,६२९,८८१|| align=right | ५,४६५|| align=right | २९८|| http://gwalior.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हरदामण्डलम्|हरदा]]|| [[हरदा]]|| align=right | ४७४,१७४|| align=right | ३,३३९|| align=right | १४२|| http://harda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HO|| [[होशङ्गाबादमण्डलम्|होशङ्गाबाद्]]|| [[होशङ्गाबाद्]]|| align=right | १,०८५,०११|| align=right | ६,६९८|| align=right | १६२|| http://hoshangabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | IN|| [[इन्दौरमण्डलम्|इन्दौर]]|| [[इन्दौर]]|| align=right | ४,५८५,३२१|| align=right | ३,८९८|| align=right | ६६३|| http://www.indore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724145904/http://www.indore.nic.in/ |date=2019-07-24 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जबलपुरमण्डलम्|जबलपुरम्]]|| [[जबलपुरम्]]|| align=right | २,१६७,४६९|| align=right | ५,२१०|| align=right | ४१६|| http://jabalpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[झबुवामण्डलम्|झबुवा]]|| [[झबुवा]]|| align=right | १,३९६,६७७|| align=right | ६,७८२|| align=right | २०६|| http://jhabua.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[कटनीमण्डलम्|कटनी]]|| [[कटनी]]|| align=right | १,०६३,६८९|| align=right | ४,९४७|| align=right | २१५|| http://katni.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EN|| [[खाण्डवामण्डलम्|खाण्डवा]] (पूर्वनीमर)|| [[खाण्डवा]]|| align=right | १,७०८,१७०|| align=right | १०,७७९|| align=right | १५८|| http://khandwa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WN|| [[खर्गोनमण्डलम्|खर्गोन]]|| [[खर्गोन]](पश्चिमनीमर)|| align=right | 1,529,954|| align=right | 8,010|| align=right | 191|| http://khargone.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ML|| [[मण्डलामण्डलम्|मण्डला]]|| [[मण्डला]]|| align=right | ८९३,९०८|| align=right | ५,८०५|| align=right | १५४|| http://mandla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MS|| [[मन्दसोरमण्डलम्|मन्दसोर]]|| [[मन्दसोर]]|| align=right | १,१८३,३६९|| align=right | ५,५३०|| align=right | २१४|| http://mandsaur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MO|| [[मोरेनामण्डलम्|मोरेना]]|| [[मोरेना]]|| align=right | १,५८७,२६४|| align=right | ४,९९१|| align=right | ३१८|| http://morena.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नरसिङ्गपुरमण्डलम्|नरसिङ्गपुरम्]]|| [[नरसिङ्गपुरम्]]|| align=right | ९५७,३९९|| align=right | ५१३३|| align=right | १८७|| http://narsinghpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NE|| [[नीमचमण्डलम्|नीमच]]|| [[नीमच]]|| align=right | ७२५,४५७|| align=right | ४,२६७|| align=right | 170|| http://neemuch.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पन्नामण्डलम्|पन्ना]]|| [[पन्ना]]|| align=right | ८५४,२३५|| align=right | ७,१३५|| align=right | १२०|| http://panna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RE|| [[रेवामण्डलम्|रेवा]]|| [[रेवा]]|| align=right | १,९७२,३३३|| align=right | ६,३१४|| align=right | ३१२|| http://rewa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RG|| [[रायगढमण्डलम्, मध्यप्रदेशः|रायगढ]]|| [[रायगढ, मध्यप्रदेशः|रायगढ]]|| align=right | १,२५३,२४६|| align=right | ६,१४३|| align=right | २०४|| http://rajgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RL|| [[रतलाममण्डलम्|रतलाम]]|| [[रतलाम]]|| align=right | १,२१४,५३६|| align=right | ४,८६१|| align=right | २५०|| http://ratlam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RS|| [[रायसेनमण्डलम्|रायसेन]]|| [[रायसेन]]|| align=right | १,१२०,१५९|| align=right | ८,४६६|| align=right | १३२|| http://raisen.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SG|| [[सागरमण्डलम्|सागर]]|| [[सागर, मध्यप्रदेशः|सागर]]|| align=right | ६,१२१,७८३|| align=right | १०,२५२|| align=right | १९७|| http://sagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सतनामण्डलम्|सतना]]|| [[सतना]]|| align=right | १,८६८,६४८|| align=right | ७,५०२|| align=right | २४९|| http://satna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सिहोरमण्डलम्|सिहोर]]|| [[सिहोर]]|| align=right | १०,७८.७६९|| align=right | ६,५७८|| align=right | १६४|| http://sehore.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[शिवोनीमण्डलम्|शिवोनी]]|| [[शिवोनी]]|| align=right | १,१६५,८९३|| align=right | ८७५८|| align=right | १३३|| http://seoni.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[शहडोलमण्डलम्|शहडोल]]|| [[शहडोल]]|| align=right | १,५७२,७४८|| align=right | ९,९५४|| align=right | १५८|| http://shahdol.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SJ|| [[शाजापुरमण्डलम्|शाजापुरम्]]|| [[शाजापुरम्]]|| align=right | १,२९०,२३०|| align=right | ६,१९६|| align=right | २०८|| http://shajapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SP|| [[शिवपुरमण्डलम्|शिवपुरम्]]|| [[शिवपुरम्]]|| align=right | ५५९,७१५|| align=right | ६,५८५|| align=right | ८५|| http://sheopur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SV|| [[शिवपुरीमण्डलम्|शिवपुरी]]|| [[शिवपुरी]]|| align=right | १,४४०,६६६|| align=right | १०,२९०|| align=right | १४०|| http://shivpuri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सीधीमण्डलम्|सीधी]]|| [[सीधी]]|| align=right | १,८३०,५५३|| align=right | १०,५२०|| align=right | १७४|| http://sidhi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SN|| [[सिङ्ग्रौलीमण्डलम्|सिङ्ग्रौली]]|| [[वैधान]]|| align=right | ९२०,१६९ || align=right | ५,६७२ || align=right | १६२|| http://singrauli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[टीकमगढमण्डलम्|टीकमगढ]]|| [[टीकमगढ]]|| align=right | १,२०३,१६०|| align=right | ५,०५५|| align=right | २३८|| http://tikamgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UJ|| [[उज्जयिनीमण्डलम्|उज्जयिनी]]|| [[उज्जैन|उज्जयिनी]]|| align=right | १,७०९,८८५|| align=right | ६,०९१|| align=right | २८१|| http://ujjain.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UM|| [[उमरियामण्डलम्|उमरिया]]|| [[उमरिया]]|| align=right | ५१५,८५१|| align=right | ४,०६२|| align=right | १२७|| http://umaria.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VI|| [[विदिशामण्डलम्|विदिशा]]|| [[विदिशा]]|| align=right | १,२१४,७५९|| align=right | ७,३६२|| align=right | १६५|| http://vidisha.nic.in/ |} ==[[महाराष्ट्र राज्यम्]](MH)== {{see also|महाराष्ट्रस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | ''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (२००१)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AH|| [[अहमदनगरमण्डलम्|अहमदनगर]]|| [[अहमदनगरम्|अहमदनगर]]|| align=right | ४,०८८,०७७|| align=right | १७,०४८|| align=right | २४०|| http://ahmednagar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AK|| [[अकोलामण्डलम्|अकोला]]|| [[अकोला]]|| align=right | १,६२९,३०५|| align=right | ५,४२९|| align=right | ३०० || http://akola.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AM|| [[अमरावतीमण्डलम्|अमरावती]]||[[अमरावती, महाराष्ट्रम्|अमरावती]]|| align=right | २,६०६.०६३|| align=right | १२,२३५|| align=right | २१३ || http://amravati.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AU|| [[औरङ्गाबादमण्डलम्|औरङ्गाबाद्]]|| [[औरङ्गाबाद् (महाराष्ट्रम्)|औरङ्गाबाद्]]|| align=right | २,९२०,५४८|| align=right | १०,१०७|| align=right | २८९ || http://aurangabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[भण्डारामण्डलम्|भण्डारा]]|| [[भण्डारा]]|| align=right| १,१३५,८३५|| align=right | ३,८९०|| align=right | २९२ || http://bhandara.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बीडमण्डलम्|बीड]]|| [[बीड]]|| align=right | २,१५९,८४१|| align=right | १०,६९३|| align=right | २०२ || http://beed.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बुलढाणामण्डलम्|बुलढाणा]]|| [[बुलढाणा]]|| align=right | २,२२६,३२८|| align=right | ९,६६१|| align=right | २३० || http://buldhana.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चन्द्रपुरमण्डलम्|चन्द्रपुर]]|| [[चन्द्रपुरम्|चन्द्रपुर]]|| align=right | २,०७७,९०९|| align=right | ११,४४३|| align=right | १८२ || http://chanda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धुळेमण्डलम्|धुळे]]|| [[धुळे]]|| align=right | १,७०८,,९९३|| align=right | ८,०९५|| align=right | २११ || http://dhule.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गडचिरोलीमण्डलम्|गडचिरोली]]|| [[गडचिरोली]]|| align=right | ९,६९,९६०|| align=right | १४,४१२|| align=right | ६७ || http://gadchiroli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GO|| [[गोन्दियामण्डलम्|गोन्दिया]]|| [[गोन्दिया]]|| align=right | १,२००,१५१|| align=right | ५,४३१|| align=right | २२१ || http://gondia.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HI|| [[हिङ्गोलीमण्डलम्|हिङ्गोली]]|| [[हिङ्गोली]]|| align=right | ९८६,७१७|| align=right | ४,५२६|| align=right | २१८ || http://hingoli.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JG|| [[जळगावमण्डलम्|जळगाव]]|| [[जळगाव]]|| align=right | ३,६७९,९३६|| align=right | ११,७६५|| align=right | ३१३ || http://jalgaon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JN|| [[जालनामण्डलम्|जालना]]|| [[जालना, महाराष्ट्रम्|जालना]]|| align=right | १,६१२,३५७|| align=right | ७,७१८|| align=right | २०९ || http://jalna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कोल्हापुरमण्डलम्|कोल्हापुर]]|| [[कोल्हापुर]]|| align=right | ३,५१५,४१३|| align=right | ७,६८५|| align=right | ४५७ || http://kolhapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[लातूरमण्डलम्|लातूर]]|| [[लातूर]]|| align=right | २,०७८,२३७|| align=right | ७,१५७|| align=right | २९० || http://latur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MC|| [[मुम्बईमण्डलम्]]|| [[मुम्बई]]|| align=right | ३,३२६,८३७|| align=right | ६९|| align=right | ४८,२१५ || http://mumbaicity.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[मुम्बई-उपनगर-मण्डलम्]]|| [[बान्द्रा (पूर्वम्)]]|| align=right | ८,५८७,५६१|| align=right | ५३४|| align=right | १६,०८२ || http://mumbaisuburban.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NB|| [[नन्दुरबारमण्डलम्|नन्दूरबार]]|| [[नन्दुरबार]]|| align=right | १,३०९,१३५|| align=right | ५,०५५|| align=right | २५९ || http://nandurbar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ND|| [[नान्देडमण्डलम्|नान्देड]]|| [[नान्देड]]|| align=right | २,८६८,१५८|| align=right | १०,५२८|| align=right | २७२ || http://nanded.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NG|| [[नागपुरमण्डलम्|नागपुर]]|| [[नागपुर]]|| align=right | ४,०५१,४४४|| align=right | ९,८९२|| align=right | ४१० || http://nagpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NS|| [[नाशिकमण्डलम्|नाशिक]]|| [[नाशिक]]|| align=right | ४,९८७,९२३|| align=right | १५,५३९|| align=right | ३२१ || http://nashik.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | OS|| [[उस्मानाबादमण्डलम्|उस्मानाबाद्]]|| [[उस्मानाबाद्]]|| align=right | १,४७२,२५६|| align=right | ७,५६९|| align=right | १९५ || http://osmanabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[परभणीमण्डलम्|परभणी]]|| [[परभणी]]|| align=right | १,४९१,१०९|| align=right | ६,५११|| align=right | २२९ || http://parbhani.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुणेमण्डलम्|पुणे]]|| [[पुणे]]|| align=right | ७,२२४,२२४|| align=right |१५,६४३|| align=right | ४६२ || http://pune.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RG|| [[रायगडमण्डलम्(महाराष्ट्रम्)|रायगड]]|| [[अलिबाग्]]|| align=right | २,२०५,९७२|| align=right | ७,१५२|| align=right |३०८ || http://raigad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RT|| [[रत्नगिरिमण्डलम्|रत्नागिरि]]|| [[रत्नागिरि]]|| align=right | १,६९६,४८२|| align=right | ८,२०८|| align=right | २०७ || http://ratnagiri.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सिन्धुदुर्गमण्डलम्|सिन्धुदुर्गम्]]|| [[सिन्धुदुर्ग]]|| align=right | ८६१,६७२|| align=right | ५,२०७|| align=right | १६५ || http://sindhudurg.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SN|| [[साङ्गलीमण्डलम्|साङ्गली]]|| [[साङ्गली]]|| align=right | २,५८१,८३५|| align=right | ८,५७२|| align=right | ३०१ || http://sangli.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[सोलापुरमण्डलम्|सोलापुरम्]]|| [[सोलापुरम्]]|| align=right | ३,८५५,३८३|| align=right | १४,८९५|| align=right | २५९|| http://solapur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सातारामण्डलम्|सातारा]]|| [[सातारा]]|| align=right | २,७९६,९०६|| align=right | १०,४७५|| align=right | २६७ || http://satara.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113130255/http://satara.gov.in/ |date=2020-11-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TH|| [[ठाणेमण्डलम्|ठाणे]]|| [[ठाणे]]|| align=right | ८,१२८,८३३|| align=right | ९,५५८|| align=right | ८५० || http://thane.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WR|| [[वर्धामण्डलम्|वर्धा]]|| [[वर्धा]]|| align=right | १,२३०,६४०|| align=right | ६,३०९|| align=right | १९५ || http://wardha.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[वाशिममण्डलम्|वाशिम]]|| [[वाशिम]]|| align=right | १,०१९,७२५|| align=right | ५,१५५|| align=right | १९८ || http://washim.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | YA|| [[यवतमाळमण्डलम्|यवतमाळ]]|| [[यवतमाळ]]|| align=right | २,४६०,४८२|| align=right | १३,५८२|| align=right | १८१ || http://yavatmal.nic.in/ |} == मणिपुर राज्यम् (MN)== {{see also|Districts of Manipur}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बिष्णुपुरमण्डलम्]]|| [[बिष्णुपुर]]|| align=right | 205,907|| align=right | 496|| align=right | 415||http://ukhrul.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CC|| [[चुरचन्दपुरमण्डलम्]]|| [[चुरचन्दपुर]]|| align=right | 228,707|| align=right | 4,574|| align=right | 50||http://churachandpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CD|| [[चन्देलमण्डलम्]]|| [[चन्देल]]|| align=right | 122,714|| align=right | 3,317|| align=right | 37||http://chandel.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EI|| [[पूर्व-इम्फालमण्डलम्]]||[[पोरोम्पट्]]|| align=right | 393,780|| align=right | 710|| align=right | 555|| http://imphaleast.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SE|| [[सेनापतिमण्डलम्]]|| [[सेनापति]]|| align=right | 379,214|| align=right | 3,269|| align=right | 116||http://Senapati.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TA|| [[तमेङ्ग्लोङमण्डलम्]]|| [[तमेङ्ग्लोङ]]|| align=right | 111,493|| align=right | 4,391|| align=right | 25||http://tamenglong.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TH|| [[थौबालमण्डलम्]]|| [[थौबाल]]|| align=right | 366,341|| align=right | 514|| align=right | 713||http://thoubal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UK|| [[उख्रुलमण्डलम्]]|| [[उख्रुल]]|| align=right | 140,946|| align=right | 4,547|| align=right | 31||http://ukhrul.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WI|| [[पश्चिम-इम्फालमण्डलम्]]|| [[लाम्फेल्पट्]]|| align=right | 439,532|| align=right | 519|| align=right | 847|| http://imphalwest.nic.in/ |} == मेघालय राज्यम्(ML)== {{see also|Districts of Meghalaya}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | EK|| [[पूर्व खासिहिल्स्]]|| [[Shillong]]|| align=right | 660,994|| align=right | 2,752|| align=right | 240||http://eastkhasihills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WK|| [[पश्चिम खासिहिल्स्]]|| [[Nongstoin]]|| align=right | 294,115|| align=right | 5,247|| align=right | 56||http://westkhasihills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SWG|| [[नैऋत्य खासिहिल्स्]]|| [[Mawkyrwat]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://southwestgarohills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RB|| [[रि-भोई]]|| [[Nongpoh]]|| align=right | 192,795|| align=right | 2,378|| align=right | 81||http://ribhoi.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EJH|| [[पूर्व जैनतियाहिल्स्]]|| [[Khliehriat]]|| align=right | 295,692|| align=right | 3,819|| align=right | 77||http://jaintia.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328212912/http://jaintia.nic.in/ |date=2014-03-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WJH|| [[पश्चिम जैनतियाहिल्स्]]|| [[Jowai]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139|| http://jaintia.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328212912/http://jaintia.nic.in/ |date=2014-03-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | EG|| [[पूर्व गारोहिल्स्]]|| [[विल्यमनगर]]|| align=right | 247,555|| align=right | 2,603|| align=right | 95||http://eastgarohills.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615020254/http://eastgarohills.nic.in/ |date=2008-06-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF |NG|| [[उत्तर गारोहिल्स्]]|| [[resubelpara]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://northgarohills.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608095129/http://northgarohills.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WG|| [[पश्चिम गारोहिल्स्]]|| [[तुरा]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://westgarohills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SG|| [[दक्षिण गारोहिल्स्]]|| [[बाघमारा]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://southgarohills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SWG|| [[नैऋत्य गारोहिल्स् ]]|| [[अम्पती]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://southwestgarohills.gov.in/ |} == [[मिजोरामराज्यम्]] (MZ)== {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (२०११)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AI|| [[ऐजोलमण्डलम्]]|| [[ऐजोल]]|| align=right| ४,००,३०९||align=right |http://aizawl.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चम्पायमण्डलम्]]|| [[चम्पाय]]|| align=right | १,२५,७४५|| align=right |http://champhai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कोलासिबमण्डलम्]]|| [[कोलासिब]]|| align=right | ८३,९५५|| align=right |http://kolasib.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[लौङ्गत्लायमण्डलम्]]|| [[लौङ्गत्लाय]]|| align=right | १,१७,८९४|| align=right|http://lawngtlai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LU|| [[लुङ्गलैमण्डलम्]]|| [[लुङ्गलै]]|| align=right | १,६१,४२८|| align=right|http://lunglei.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मामितमण्डलम्]]|| [[मामित]]|| align=right | ८६,३६४|| align=right|http://mamit.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[साइहामण्डलम्]]|| [[साइहा]]|| align=right | ५६,५७४|| align=right|http://saiha.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SE|| [[सेरसिपमण्डलम्]]|| [[सेरसिप]]|| align=right | ६४,९३७|| align=right|http://serchhip.nic.in/ |} == [[नागाल्याण्डराज्यम्]] (NL)== {{see also|Districts of Nagaland}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[Dimapur district|Dimapur]]|| [[Dimapur]]|| align=right | 308,382|| align=right | 926|| align=right | 333||http://dimapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Kohima district|Kohima]]|| [[Kohima]]|| align=right | 314,366|| align=right | 3,113|| align=right | 101||http://kohima.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MK|| [[Mokokchung district|Mokokchung]]|| [[Mokokchung]]|| align=right | 227,230|| align=right | 1,615|| align=right | 141||http://mokokchung.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MN|| [[Mon district|Mon]]|| [[Mon, India|Mon]]|| align=right | 259,604|| align=right | 1,786|| align=right | 145||http://mon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PH|| [[Phek district|Phek]]|| [[Phek]]|| align=right | 148,246|| align=right | 2,026|| align=right | 73||http://phek.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TU|| [[Tuensang district|Tuensang]]|| [[Tuensang]]|| align=right | 414,801|| align=right | 4,228|| align=right | 98||http://tuensang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WO|| [[Wokha district|Wokha]]|| [[Wokha]]|| align=right | 161,098|| align=right | 1,628|| align=right | 99||http://wokha.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ZU|| [[Zunheboto district|Zunheboto]]|| [[Zunheboto]]|| align=right | 154,909|| align=right | 1,255|| align=right | 123||http://zunheboto.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |} ==Orissa (OR)== {{See also|Districts of Orissa}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[Angul district|Angul]]|| [[Angul]]|| align=right | 1,139,341|| align=right | 6,347|| align=right | 180|| |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[Boudh district|Boudh]] (Bauda)|| [[Boudh]]|| align=right | 373,038|| align=right | 4,289|| align=right | 87|| |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[Bhadrak district|Bhadrak]]|| [[Bhadrak]]|| align=right | 1,332,249|| align=right | 2,788|| align=right | 478|| |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[Balangir district|Balangir]] || [[Balangir]]|| align=right | 1,335,760|| align=right | 6,552|| align=right | 204|| |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[Bargarh district|Bargarh]] (Baragarh)|| [[Bargarh]]|| align=right | 1,345,601|| align=right | 5,832|| align=right | 231|| |- bgcolor=#F4F9FF | BW|| [[Balasore district|Balasore]] || [[Balasore]]|| align=right | 2,023,056|| align=right | 3,706|| align=right | 546|| |- bgcolor=#F4F9FF | CU|| [[Cuttack district|Cuttack]]|| [[Cuttack]]|| align=right | 2,340,686|| align=right | 3,915|| align=right | 598|| |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[Debagarh district|Debagarh]] (Deogarh)|| [[Debagarh]]|| align=right | 274,095|| align=right | 2,781|| align=right | 99|| |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[Dhenkanal district|Dhenkanal]]|| [[Dhenkanal, India|Dhenkanal]]|| align=right | 1,065,983|| align=right | 4,597|| align=right | 232|| |- bgcolor=#F4F9FF | GN|| [[Ganjam]]|| [[Chhatrapur]]|| align=right | 3,136,937|| align=right | 8,033|| align=right | 391|| http://ganjam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GP|| [[Gajapati district|Gajapati]]|| [[Paralakhemundi]]|| align=right | 518,448|| align=right | 3,056|| align=right | 170|| |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[Jharsuguda district|Jharsuguda]]|| [[Jharsuguda]]|| align=right | 509,056|| align=right | 2,202|| align=right | 231|| |- bgcolor=#F4F9FF | JP|| [[Jajpur district|Jajpur]] || [[Panikoili]]|| align=right | 1,622,868|| align=right | 2,885|| align=right | 563|| |- bgcolor=#F4F9FF | JS|| [[Jagatsinghpur district|Jagatsinghpur]]|| [[Jagatsinghpur]]|| align=right | 1,056,556|| align=right | 1,759|| align=right | 601|| |- bgcolor=#F4F9FF | KH|| [[Khordha district|Khordha]]|| [[Bhubaneswar]]|| align=right | 1,874,405|| align=right | 2,888|| align=right | 649|| |- bgcolor=#F4F9FF | KJ|| [[Kendujhar district|Kendujhar]] (Keonjhar)|| [[Kendujhar]]|| align=right | 1,561,521|| align=right | 8,336|| align=right | 187|| |- bgcolor=#F4F9FF | KL|| [[Kalahandi district|Kalahandi]]|| [[Bhawanipatna]]|| align=right | 1,334,372|| align=right | 8,197|| align=right | 163|| http://kalahandi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KN|| [[Kandhamal district|Kandhamal]]|| [[Phulbani]]|| align=right | 647,912|| align=right | 6,004|| align=right | 108|| http://kandhamal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Koraput district|Koraput]]|| [[Koraput]]|| align=right | 1,177,954|| align=right | 8,534|| align=right | 138|| |- bgcolor=#F4F9FF | KP|| [[Kendrapara district|Kendrapara]]|| [[Kendrapara]]|| align=right | 1,301,856|| align=right | 2,546|| align=right | 511|| |- bgcolor=#F4F9FF | ML|| [[Malkangiri district|Malkangiri]]|| [[Malkangiri]]|| align=right | 480,232|| align=right | 6,115|| align=right | 79|| |- bgcolor=#F4F9FF | MY|| [[Mayurbhanj district|Mayurbhanj]]|| [[Baripada]]|| align=right | 2,221,782|| align=right | 10,418|| align=right | 213|| http://mayurbhanj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NB|| [[Nabarangpur district|Nabarangpur]]|| [[Nabarangpur]]|| align=right | 1,018,171|| align=right | 5,135|| align=right | 198|| |- bgcolor=#F4F9FF | NU|| [[Nuapada district|Nuapada]]|| [[Nuapada]]|| align=right | 530,524|| align=right | 3,408|| align=right | 156|| |- bgcolor=#F4F9FF | NY|| [[Nayagarh district|Nayagarh]]|| [[Nayagarh]]|| align=right | 863,934|| align=right | 3,954|| align=right | 218|| |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[Puri district|Puri]]|| [[Puri]]|| align=right | 1,498,604|| align=right | 3,055|| align=right | 491|| |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[Rayagada district|Rayagada]]|| [[Rayagada]]|| align=right | 823,019|| align=right | 7,585|| align=right | 109|| |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[Sambalpur district|Sambalpur]]|| [[Sambalpur]]|| align=right | 928,889|| align=right | 6,702|| align=right | 139|| |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[Subarnapur district|Subarnapur]] (Sonepur)|| [[Sonepur, Orissa|Subarnapur]]|| align=right | 540,659|| align=right | 2,284|| align=right | 237|| |- bgcolor=#F4F9FF | SU|| [[Sundergarh district|Sundergarh]] || [[Sundergarh]]|| align=right | 1,829,412|| align=right | 9,942|| align=right | 184|| http://sundergarh.nic.in/ |} ==[[पाण्डीचेरी]] अथवा[[पुदुचेरी]] (PY)== {{see also|पाण्डीचेर्याः मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपृष्ठम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[कारैकलमण्डलम्|कारैकल्]]|| [[कारैकल्]] || align=right | १७०,६४०|| align=right | १६०|| align=right | १,०६७||http://Karaikal.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[माहेमण्डलम्|माहे]]|| [[माहे]] || align=right | ३६,८२३|| align=right | ९|| align=right | ४,०९१||http://mahe.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PO|| [[पाण्डीचेरीमण्डलम्|पाण्डीचेरी]]|| [[पाण्डीचेरीनगरम्|पाण्डीचेरी]] || align=right | ७३५,००४|| align=right | २९३|| align=right | २,५०९||http://puducherry.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | YA|| [[यानम् मण्डलम्|यानम्]]|| [[यानम्, पाण्डीचेरी|यानम्]] || align=right | ३१,३६२|| align=right | ३०|| align=right | १,०४५||http://yanam.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050130000201/http://yanam.nic.in/ |date=2005-01-30 }} |} ==पञ्जाब् (PB)== {{see also|पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' |'''मण्डलकेन्द्रम्'' |''' जनसङ्ख्या(2001)''' |''' विस्तीर्णता(km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AM|| [[अमृतसरमण्डलम्|अमृतसर]]|| [[अमृतसर]]|| align=right | ३,०७४,२०७|| align=right | ५,०७५|| align=right | ६०६|| http://amritsar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BNL|| [[बर्नालामण्डलम्|बर्नाला]]|| [[बर्नाला]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[भटिण्डामण्डलम्|भटिण्डा]]|| [[भटिण्डा]]|| align=right | १,१८१,२३६|| align=right | ३,३७७|| align=right | ३५०|| http://bathinda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FI|| [[फिरोजपुरमण्डलम्|फिरोजपुरम्]]|| [[फिरोजपुरम्]]|| align=right | १,७४४,७५३|| align=right | ५,८६५|| align=right | २९७|| http://ferozepur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FR|| [[फरीदकोटमण्डलम्|फरीदकोट]]|| [[फरीदकोट, पञ्जाब्|फरीदकोट]]|| align=right | ५५२,४६६|| align=right | १,४७२|| align=right | ३७५|| http://faridkot.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FT|| [[फतेहगढ साहिब् मण्डलम्|फतेहगढ साहिब्]]|| [[फतेहगढ साहिब्]]|| align=right | ५३९,७५१|| align=right | १,१८०|| align=right | ४५७|| http://fatehgarhsahib.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FA|| [[फजिल्कामण्डलम्|फजिल्का]]|| [[फजिल्का]]|| align=right | १,९९८,४६४|| align=right | ५,०२१|| align=right | ३९८|| http://fazilka.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुरुदासपुरमण्डलम्|गुरुदासपुरम्]]|| [[गुरुदासपुरम्]]|| align=right | २,०९६,८८९|| align=right | ३,५७०|| align=right | ५८७|| http://gurdaspur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HO|| [[होशियारपुरमण्डलम्|होशियारपुरम्]]|| [[होशियारपुरम्]]|| align=right | १,४७८,०४५|| align=right | ३,३१०|| align=right | ४४७|| http://hoshiarpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जलन्धरमण्डलम्|जलन्धर]]|| [[जलन्धर]]|| align=right | १,९५३,५०८|| align=right | २,६५८|| align=right | ७३५|| http://jalandhar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[कपूर्थलामण्डलम्|कपूर्थला]]|| [[कपुर्थला]]|| align=right | ७५२,२८७|| align=right | १,६४६|| align=right | ४५७|| http://kapurthala.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819073139/http://kapurthala.nic.in/ |date=2010-08-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | LU|| [[लुधियानामण्डलम्|लुधियाना]]|| [[लुधियाना]]|| align=right | ३,०३०,३५२|| align=right | ३,७४४|| align=right | ८०९|| http://ludhiana.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मनसामण्डलम्, भारतम्|मानसा]]|| [[मनसा, पञ्जाब्|मनसा]]|| align=right | ६८८,६३०|| align=right | २,१७४|| align=right | ३१७|| http://mansa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MO|| [[मोगामण्डलम्|मोगा]]|| [[मोगा, पञ्जाब्|मोगा]]|| align=right | ८८६,३१३|| align=right | १,६७२|| align=right | ५३०|| http://moga.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[मुक्तसरमण्डलम्|श्रीमुक्तसर साहिब्]]|| [[श्रीमुक्तसर साहिब्]]|| align=right | ७७६,७०२|| align=right | २,५९६|| align=right | २९९|| http://muktsar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पठानकोटमण्डलम्|पठानकोट]]|| [[पठानकोट]]|| align=right | १,९९८,४६४|| align=right | ५,०२१|| align=right | ३९८|| http://Pathankot.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पटियालामण्डलम्|पटियाला]]|| [[पटियाला]]|| align=right | १,८३९,०५६|| align=right | ३,६२७|| align=right | ५०७|| http://patiala.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RU|| [[रूपनगरमण्डलम्|रूपनगरम्]]|| [[रूपनगरम्]]|| align=right | १,११०,०००|| align=right | १,११७|| align=right | ५२४|| http://rupnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SAS|| [[मोहालीमण्डलम्|मोहाली]] अथवा [[अजितगढमण्डलम्|अजितगढ]]|| [[मोहाली]] अथवा [[साहिबजादा अजितसिङ्गनगरम्]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[सङ्गरूरमण्डलम्|सङ्गरूर]]|| [[सङ्गरूर]]|| align=right | १,९९८,४६४|| align=right | ५,०२१|| align=right | ३९८|| http://sangrur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | || [[शहीदभगतसिङ्गनगरमण्डलम्|शहीदभगतसिङ्गनगरम्]]|| [[नवान् शहर]]|| align=right | ५८६,६३७|| align=right | १,२५८|| align=right | ४६६ || http://nawanshahr.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TT|| [[तरन् तारन् मण्डलम्]]|| [[तरन् तारन् साहिब्]]|| || || || |} ==[[राजस्थानम्]] (RJ)== {{see also|राजस्थानस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता(km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AJ|| [[अजमेरमण्डलम्|अजमेर]]|| [[अजमेर्]]|| align=right | २,१८०,५२६|| align=right | ८,४८१|| align=right | २५७||http://ajmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209203540/http://ajmer.nic.in/ |date=2015-02-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अलवरमण्डलम्|अलवर]]|| [[अलवर]]|| align=right | २,९९०,८६२|| align=right | ८,३८०|| align=right | ३५७||http://alwar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803030422/http://alwar.nic.in/ |date=2012-08-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बीकानेरमण्डलम्|बिकानेर]]|| [[बीकानेर]]|| align=right | १,६७३,५६२|| align=right | २७,२४४|| align=right | ६१61||http://bikaner.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BM|| [[बाडमेरमण्डलम्|बाडमेर]]|| [[बाडमेर]]|| align=right | १,९६३,७५८|| align=right | २८,३८७|| align=right | ६९||http://barmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218154347/http://barmer.nic.in/ |date=2014-12-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बांसवाडामण्डलम्|बांसवाडा]]|| [[बांसवाडा]]|| align=right | १,५००,४२०|| align=right | ५,०३७|| align=right | २९८||http://banswara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112210213/http://banswara.nic.in/ |date=2015-01-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BP|| [[भरतपुरमण्डलम्|भरतपुरम्]]|| [[भरतपुरम्]]|| align=right | २,०९८,३२३|| align=right | ५,०६६|| align=right | ४१४||http://bharatpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512184953/http://bharatpur.nic.in/ |date=2013-05-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बारामण्डलम्|बारा]]|| [[बारा]]|| align=right | १,०२२,५६८|| align=right | ६,९५५|| align=right | १४७||http://Baran.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425203918/http://baran.nic.in/ |date=2009-04-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बून्दीमण्डलम्|बुन्दी]]|| [[बून्दी]]|| align=right | ९६१,२६९|| align=right | ५,५५०|| align=right | १७३||http://bundi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501203724/http://bundi.nic.in/ |date=2009-05-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BW|| [[भिलवाडामण्डलम्|भिलवाडा]]|| [[भिलवाडा]]|| align=right | २,००९,५१६|| align=right | १०,४५५|| align=right | १९२||http://bhilwara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508053201/http://bhilwara.nic.in/ |date=2009-05-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CR|| [[चुरुमण्डलम्|चुरु]]|| [[चुरु]]|| align=right | १,९२२,९०८|| align=right | १६,८३०|| align=right | ११४||http://churu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206042050/http://churu.nic.in/ |date=2012-02-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[चित्तौडगढमण्डलम्|चित्तौडगढ]]|| [[चित्तौडगढ]]|| align=right | १,८०२,६५६|| align=right | १०,८५६|| align=right | १६६||http://chittorgarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231429/http://chittorgarh.nic.in/ |date=2009-04-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दौसामण्डलम्|दौसा]]|| [[दौसा]]|| align=right | १,३१६,७९०|| align=right | ३,४२९|| align=right | ३८४||http://dausa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080131224345/http://dausa.nic.in/ |date=2008-01-31 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धौलपुरमण्डलम्|धौलपुरम्]]|| [[धौलपुरम्]]|| align=right | ९८२,८१५|| align=right | ३,०८४|| align=right | ३१९||http://dholpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829124718/http://dholpur.nic.in/ |date=2005-08-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DU|| [[डुङ्गरपुरमण्डलम्|डुङ्गरपुरम्]]|| [[डुङ्गरपुरम्]]|| align=right | १,१०७,०३७|| align=right | ३,७७०|| align=right | २९४||http://dungapur.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गङ्गानगरमण्डलम्|गङ्गानगरम्]]|| [[गङ्गानगरम्]]|| align=right | १,७८८,४८७|| align=right | ७,९८४|| align=right | २२४||http://ganganagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119115934/http://ganganagar.nic.in/ |date=2012-01-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हनुमानगढमण्डलम्|हनुमानगढ]]|| [[हनुमानगढ]]|| align=right | १,५१७,३९०|| align=right | १२,६४५|| align=right | १२०||http://hanumangarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429195052/http://hanumangarh.nic.in/ |date=2009-04-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JJ|| [[झुञ्झुनुमण्डलम्|झुञ्झुनु]]|| [[झुञ्झुनु]]|| align=right | १,९१३,०९९|| align=right | ५,९२८|| align=right | ३२३||http://jhunjhunu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223160948/http://jhunjhunu.nic.in/ |date=2012-02-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JL|| [[जालौरमण्डलम्|जालौर]]|| [[जालौर]]|| align=right | १,४४८,४८६|| align=right | १०,६४०|| align=right | १३६||http://jalore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007100206/http://jalore.nic.in/ |date=2011-10-07 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JO|| [[जोधपुरमण्डलम्|जोधपुरम्]]|| [[जोधपुरम्]]|| align=right | २,८८०,७७७|| align=right | २२,८५०|| align=right | १२६||http://jodhpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523045929/http://jodhpur.nic.in/ |date=2013-05-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JP|| [[जयपुरमण्डलम्|जयपुरम्]]|| [[जयपुरम्]]|| align=right | ५,२५२,३८८|| align=right | ११,१५२|| align=right | ४७१||http://jaipur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051105100942/http://jaipur.nic.in/ |date=2005-11-05 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JS|| [[जैसलमेरमण्डलम्|जैसलमेर]]|| [[जैसलमेर]]|| align=right | ५,०७,९९९|| align=right | ३८,४०१|| align=right | १३||http://jaisalmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231232/http://jaisalmer.nic.in/ |date=2009-04-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JW|| [[झालवाडामण्डलम्|झालवाडा]]|| [[झालवाडा]]|| align=right | १,१८०,३४२|| align=right | ६,२१९|| align=right | १९०||http://jhalawar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052547/http://www.jhalawar.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[करौलीमण्डलम्|करौली]]|| [[करौली]]|| align=right | १,२०५,६३१|| align=right | ५,५३०|| align=right | २१८||http://karauli.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052542/http://www.karauli.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कोटामण्डलम्|कोटा]]|| [[कोटा]]|| align=right | १,५६८,५८०|| align=right | ५,४४६|| align=right | २८८||http://kota.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504121015/http://kota.nic.in/ |date=2009-05-04 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नागौरमण्डलम्|नागौर]]|| [[नागौर]]|| align=right | २,७७३,८९४|| align=right | १७,७१८|| align=right | १५७||http://nagaur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203231308/http://www.nagaur.nic.in/ |date=2007-12-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पालीमण्डलम्|पालीi]]|| [[पाली]]|| align=right | १,८१९,२०१|| align=right | १२,३८७|| align=right | १४७||http://pali.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112215332/http://pali.nic.in/ |date=2015-01-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PG|| [[प्रतापगढमण्डलम् (राजस्थानम्)|प्रतापगढ]]|| [[प्रतापगढ (राजस्थानम्)|प्रतापगढ]]|| align=right | {{formatnum:१७५८६७}} || align=right | ६४२ || align=right | २७४ ||http://pratapgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[राजसमन्दमण्डलम्|राजसमन्द]]|| [[राजसमन्द]]|| align=right | ९८६,२६९|| align=right | ३,८५३|| align=right | २५६||http://rajsamand.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205060304/http://rajsamand.nic.in/ |date=2007-02-05 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SK|| [[सीकरमण्डलम्|सीकर]]|| [[सीकर]]|| align=right | २,२८७,२२९|| align=right | ७,७३२|| align=right | २९६||http://sikar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223201444/http://sikar.nic.in/ |date=2012-02-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SM|| [[सवायीमाधोपुरमण्डलम्|सवायीमाधोपुरम्]]|| [[सवायीमाधोपुरम्]]|| align=right | १,११६,०३१|| align=right | ४,५००|| align=right | २४८||http://sawaimadhopur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520123107/http://sawaimadhopur.nic.in/ |date=2013-05-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सिरोहीमण्डलम्|सिरोही]]|| [[सिरोही]]|| align=right | ८५०, ७५६|| align=right | ५,१३६|| align=right | १६६||http://sirohi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082647/http://sirohi.nic.in/ |date=2013-04-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TO|| [[टोङ्कमण्डलम्|टोङ्क]]|| [[टोङ्क, भारतम्|टोङ्क]]|| align=right | १,२११,३४३|| align=right | ७,१९४|| align=right | १६८||http://tonk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052537/http://www.tonk.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुरम्]]|| [[उदयपुरम्]]|| align=right | २,६३२,२१०|| align=right | १३,४३०|| align=right | १९६||http://udaipur.nic.in/ |} == [[सिक्किमराज्यम्]] (MP)== {{see also|Districts of Sikkim}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | ES|| [[पूर्वसिक्किममण्डलम्]]|| [[गङ्गटोक]]|| align=right | 244,790|| align=right | 954|| align=right | 257||http://esikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205320/http://esikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NS|| [[उत्तरसिक्किममण्डलम्]]|| [[Mangan, India|मङ्गन्]]|| align=right | 41,023|| align=right | 4,226|| align=right | 10||http://nsikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://nsikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SS|| [[दक्षिणसिक्किममण्डलम्]]|| [[नाम्ची]]|| align=right | 131,506|| align=right | 750|| align=right | 175||http://ssikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://ssikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[पश्चिमसिक्किममण्डलम्]]|| [[गेझिङ्ग]]|| align=right | 123,174|| align=right | 1,166|| align=right | 106||http://wsikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://wsikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |} ==[[तमिळ्नाडु]] (TN)== {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AY|| [[अरियलूर् मण्डलम्|अरियलूर्]]|| [[अरियलूर्]]|| align=right | ६९८,०००|| align=right | ३,२०८|| align=right | ३२२|| http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091102195707/http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ |date=2009-11-02 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चेन्नैमण्डलम्|चेन्नै]]|| [[चेन्नै]] (मद्रास्)|| align=right | ४,२१६,२६८|| align=right | १७४|| align=right | २४,२३१|| http://www.chennai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429011354/http://www.chennai.tn.nic.in/ |date=2011-04-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CO|| [[कोयम्बत्तूरुमण्डलम्|कोयम्बत्तूरु]]|| [[कोयम्बत्तूरु]]|| align=right | ४,२२४,१०७|| align=right | ७,४६९|| align=right | ५६६|| http://www.coimbatore.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050406223200/http://www.coimbatore.tn.nic.in/history.html |date=2005-04-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CU|| [[कडलूरुमण्डलम्|कडलूरु]]|| [[कडलूरु]]|| align=right | २,२८०,५३०|| align=right | ३,९९९|| align=right | ५७०|| http://www.cuddalore.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060201235923/http://www.cuddalore.tn.nic.in/ |date=2006-02-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धर्मपुरीमण्डलम्|धर्मपुरी]]|| [[धर्मपुरी]]|| align=right | २,८३३,२५२|| align=right | ४,४९७|| align=right | २९४|| http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721174824/http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[दिण्डुगलमण्डलम्|दिण्डुगल]]|| [[दिण्डुगल्]]|| align=right | १,९१८,९६०|| align=right | ६,०५८|| align=right | ३१७|| http://www.dindigul.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225064813/http://www.dindigul.tn.nic.in/ |date=2018-12-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | ER|| [[ईरोडमण्डलम्|ईरोड]]|| [[ईरोड]]|| align=right | २,५७४,०६७|| align=right | ५,७१४|| align=right | ३१४|| http://erode.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KC|| [[काञ्चिपुरमण्डलम्|काञ्चिपुरम्]]|| [[काञ्चिपुरम्]]|| align=right | २,८६९,९२०|| align=right |४,४३३|| align=right | ६४७|| http://www.kanchi.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908064506/http://www.kanchi.tn.nic.in/ |date=2017-09-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KK|| [[कन्याकुमारीमण्डलम्|कन्याकुमारी]]|| [[नागरकोयिल्]]|| align=right | १,६६९,७६३|| align=right | १,६८५|| align=right | ९९१|| http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125193622/http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ |date=2021-01-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[करूरुमण्डलम्|करूरु]]|| [[करूरु]]|| align=right | ९३३,७९१|| align=right | २,८९६|| align=right | ३२२|| http://karur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मधुरैमण्डलम्|मधुरै]]|| [[मधुरै]]|| align=right | २,५६२,२७९|| align=right | ३,६७६|| align=right | ६९७|| http://www.madurai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321120205/http://www.madurai.tn.nic.in/ |date=2019-03-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NG|| [[नागपट्टिणमण्डलम्|नागपट्टिणम्]]|| [[नागपट्टिणम्]]|| align=right | १,४८७,०५५|| align=right | २,७१६|| align=right | ५४८|| http://www.nagapattinam.tn.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NI|| [[नीलगिरीमण्डलम्|नीलगिरि]]|| [[ऊटी|उदकमण्डलम्]]|| align=right | ७६४,८२६|| align=right | २,५४९|| align=right | ३००|| http://nilgiris.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NM|| [[नामक्कलमण्डलम्|नामक्कल]]|| [[नामक्कल]]|| align=right | १,४९५,६६१|| align=right | ३,४२९|| align=right | ४३६|| http://namakkal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PE|| [[पेरम्बलूरुमण्डलम्|पेरम्बलूरु]]|| [[पेरम्बलूरु]]|| align=right | ४८६,९७१|| align=right | १,७५२|| align=right | 278|| http://www.perambalur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813070309/http://www.perambalur.tn.nic.in/ |date=2006-08-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुदुक्कोट्टैमण्डलम्|पुदुक्कोट्टै]]|| [[पुदुक्कोट्टै]]|| align=right | १,४५२,२६९|| align=right | ४,६५१|| align=right | ३१२|| http://pudukkottai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रामनाथपुरमण्डलम्|रामनाथपुरम्]]|| [[रामनाथपुरम्]]|| align=right | १,१८३,३२१|| align=right | ४,१२३|| align=right | २८७|| http://ramanathapuram.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[सेलं मण्डलम्|सेलम्]]|| [[सेलं, तमिळ्नाडु|सेलम्]]|| align=right | २,९९२,७५४|| align=right | ५,२२०|| align=right | ५७३|| http://salem.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[शिवगङ्गामण्डलम्|शिवगङ्गा]]|| [[शिवगङ्गा]]|| align=right | १,१५०,७५३|| align=right | ४,०८६|| align=right | २८२|| http://sivaganga.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TP|| [[तिरुप्पूरमण्डलम्|तिरुप्पूर]]|| [[तिरुप्पूर]]|| align=right | १९,१७,०३३|| align=right | ५,१०६|| align=right | ३७५|| http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212230043/http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ |date=2009-02-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TC|| [[तिरुचिरापळ्ळिमण्डलम्|तिरुचिरापळ्ळि]]|| [[तिरुचिरापळ्ळि]]|| align=right | २,३८८,८३१|| align=right | ४,४०७|| align=right | 542|| http://tiruchirappalli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TH|| [[तेनिमण्डलम्|तेनि]]|| [[तेनि]]|| align=right | १,०९४,७२४|| align=right | ३,०६६|| align=right | ३५७|| http://www.theni.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810180551/http://www.theni.tn.nic.in/ |date=2006-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[तिरुनेल्वेलीमण्डलम्|तिरुनेल्वेली]]|| [[तिरुनेल्वेली]]|| align=right | २,८०१,१९४|| align=right | ६,८१०|| align=right | ४११|| http://www.nellai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180704012421/http://www.nellai.tn.nic.in/ |date=2018-07-04 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TJ|| [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरु]]|| [[तञ्जावूरु]]|| align=right | २,२०५,३७५|| align=right | ३,३९७|| align=right | ६४९|| http://thanjavur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TK|| [[तूतुकुडिमण्डलम्|तूतुकुडि]]|| [[तूतुकुडि]] (तुटिकोरन्)|| align=right | १,५६५,७४३|| align=right | ४,६२१|| align=right | 339|| http://thoothukudi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TL|| [[तिरुवळ्ळूरुमण्डलम्|तिरुवळ्ळूरु]]|| [[तिरुवळ्ळूरु]]|| align=right | २,७३८,८६६|| align=right | ३,४२४|| align=right | ८००|| http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022602/http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ |date=2011-07-16 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TR|| [[तिरुवारूरुमण्डलम्|तिरुवारूरु]]|| [[तिरुवारूरु]]|| align=right | १,१६५,२१३|| align=right | २,१६१|| align=right | 539|| http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113073936/http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ |date=2006-01-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TV|| [[तिरुवण्णामलैमण्डलम्|तिरुवण्णामलै]]|| [[तिरुवण्णामलै]]|| align=right | २,८८१,८५३|| align=right | ६,१९१|| align=right | ४६६|| http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924193702/http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ |date=2011-09-24 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VE|| [[वेल्लूरुमण्डलम्|वेल्लूरु]]|| [[वेल्लूरु]]|| align=right | ३,४८२,९७०|| align=right | ६,०७७|| align=right | ५७३|| http://vellore.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VL|| [[विऴुप्पुरमण्डलम्|विऴुप्पुरम्]]|| [[विळुप्पुरम्]]|| align=right | २,९४३,९१७|| align=right | ७,२१७|| align=right | ४०८|| http://www.viluppuram.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808053020/http://www.viluppuram.tn.nic.in/ |date=2006-08-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VR|| [[विरुदुनगरमण्डलम्|विरुदुनगरम्]]|| [[विरुदुनगरम्]]|| align=right | १२०१७८९ || align=right | ३,४४६ || align=right | ३४७ || http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514153823/http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ |date=2019-05-14 }} |} == [[त्रिपुराराज्यम्]] (TR)== {{see also|Districts of Tripura}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धलाइमण्डलम्]]|| [[अमबाशा ]]|| align=right | 307,417|| align=right | 2,523|| align=right | 122||http://dhalai.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NT|| [[उत्तरत्रिपुरामण्डलम्]]|| [[धर्मनगर]]|| align=right | 590,655|| align=right | 2,821|| align=right | 209||http://northtripura.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[दक्षिणत्रिपुरामण्डलम्]]|| [[Udaipur, Tripura|Udaipur]]|| align=right | 762,565|| align=right | 2,152|| align=right | 354||http://southtripura.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KH || [[खोवइमण्डलम्]]|| [[--]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://khowai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सिपाहीजाला]]|| [[विश्रामगञ्ज]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://sepahijala.nic.in/welcome.html |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[उनाकोटी]]|| [[--]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://unakoti.nic.in/welcome.html |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[गोमतीमण्डलम्]]|| [[--]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://gomati.nic.in/gomati.html |- bgcolor=#F4F9FF | WT|| [[पश्चिमत्रिपुरामण्डलम्]]|| [[आगरतळा]]|| align=right | 1,530,531|| align=right | 2,997|| align=right | 511||http://westtripura.nic.in/ |} ==उत्तरप्रदेशः (UP)== {{see also|उत्तरप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AG|| [[आग्रामण्डलम्|आग्रा]]|| [[आग्रा]]|| align=right | ३,६११,३०१|| align=right | ४,०२७|| align=right | ८९७||http://agra.nic.in/def.asp |- bgcolor=#F4F9FF | AH|| [[अलाहाबादमण्डलम्|अलाहाबद्]]|| [[अलाहाबाद्]]|| align=right | ४,९४१,५१०|| align=right | ५,४२४|| align=right | ९११||http://allahabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अलिगढमण्डलम्|अलिगढ]]|| [[अलिगढ, उत्तरप्रदेशः|अलिगढ]]|| align=right | २,९९०,३८८|| align=right | ३,७४७|| align=right | ७९८||http://aligarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[अम्बेडकरनगरमण्डलम्|अम्बेडकरनगरम्]]|| [[अक्बरपुरम्, अम्बेडकरनगरम्|अक्बरपुरम्]]|| align=right | २,०२५,३७३|| align=right | २,३७२|| align=right | ८५४||http://ambedkarnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AU|| [[औरैयामण्डलम्|औरैया]]|| [[औरैया]]|| align=right | १,१७९,४९६|| align=right | २,०५१|| align=right | ५७५||http://auraya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |date=2007-09-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | AZ|| [[अझमगढमण्डलम्|अझमगढ]]|| [[अझमगढ]]|| align=right | ३,९५०,८०८|| align=right | ४,२३४|| align=right | ९३३||http://azamgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BB|| [[बाराबङ्कीमण्डलम्|बाराबङ्की]]|| [[बाराबङ्की]]|| align=right | २,६७३,३९४|| align=right | ३,८२५|| align=right | ६९९||http://barabanki.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[बदांयूमण्डलम्|बदांयू]]|| [[बदांयू]]|| align=right | ३,०६९,२४५|| align=right | ५,१६८|| align=right | ५९४||http://badaun.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BG|| [[बागपतमण्डलम्|बागपत्]]|| [[बागपत्]]|| align=right | १,१६४,३८८|| align=right | १,३४५|| align=right | ८६६||http://bagpat.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[बहरैचमण्डलम्|बहरैच्]]|| [[बहरैच्]]|| align=right | २,३८४,२३९|| align=right | ५,७४५|| align=right | ४१५||http://behraich.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206030259/http://behraich.nic.in/ |date=2007-02-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बिजनौरमण्डलम्|बिजनौर]]|| [[बिजनौर]]|| align=right | ३,१३०,५८६|| align=right | ४,५६१|| align=right | ६८६||http://bijnor.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[बलियामण्डलम्|बलिया]]|| [[बलिया]]|| align=right | २,७५२,४१२|| align=right | २,९८१|| align=right | ९२३||http://ballia.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बान्दामण्डलम्|बान्दा]]|| [[बान्दा, उत्तरप्रदेशः|बान्दा]]|| align=right | १,५००,२५३|| align=right | ४,४१३|| align=right | ३४०||http://banda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BP|| [[बलरामपुरमण्डलम्|बलरामपुरम्]]|| [[बलरामपुरम्]]|| align=right | १,६८४,५६७|| align=right | २,९२५|| align=right | ५७६||http://balrampur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बरेलीमण्डलम्|बरेली]]|| [[बरेली]]|| align=right | ३,५९८,७०१|| align=right | ४,१२०|| align=right | ८७३||http://bareilly.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BS|| [[बस्तिमण्डलम्|बस्ति]]|| [[बस्ति, उत्तरप्रदेशः|बस्ति]]|| align=right | २,०६८,९२२|| align=right | ३,०३४|| align=right | ६८२||http://basti.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बुलन्दशहरमण्डलम्|बुलन्दशहर]]|| [[बुलन्दशहर]]|| align=right | २,९२३,२९०|| align=right | ३,७१९|| align=right | ७८६||http://bulandshahar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CD|| [[चन्दौलीमण्डलम्|चन्दौली]]|| [[चन्दौली]]|| align=right | १,६३९,७७७|| align=right | २,५५४|| align=right | ६४२||http://chandauli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CS|| [[छत्रपतिशाहूजिमहाराजनगरमण्डलम्|छत्रपतिशाहूजिमहाराजनगरम्]] || [[गौरीगञ्ज]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[चित्रकूटमण्डलम्|चित्रकूटम्]]|| [[चित्रकूटधाम (कार्वी)]]|| align=right | ८००,५९२|| align=right | ३,२०२|| align=right | २५०||http://chitrakoot.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[देवरियामण्डलम्|देवरिया]]|| [[देवरिया, उत्तरप्रदेशः|देवरिया]]|| align=right | २,७३०,३७६|| align=right | २,५३५|| align=right | १,०७७||http://deoria.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ET|| [[एटामण्डलम्|एटा]]|| [[एटा]]|| align=right | २,७८८,२७०|| align=right | ४,४४६|| align=right | ६२७||http://etah.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |KR || [[कांशीरामनगरमण्डलम्|कांशीरामनगरम्]]|| [[कासगञ्ज]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | EW|| [[इटावामण्डलम्|इटावा]]|| [[इटावा]]|| align=right | १,३४०,०३१|| align=right | २,२८७|| align=right | ५८६||http://etawah.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FI|| [[फिरोझाबादमण्डलम्|फिरोझाबाद्]]|| [[फिरोझाबाद्]]|| align=right | २,०४५,७३७|| align=right | २,३६१|| align=right | ८६६||http://firozabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FR|| [[फर्रुकाबादमण्डलम्|फर्रुकाबाद्]]|| [[फतेहगढ]]|| align=right | १,५७७,२३७|| align=right | २,२७९|| align=right | ६९२||http://farrukhabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FT|| [[फतेहपुरमण्डलम्|फतेहपुरम्]]|| [[फतेहपुरम्, उत्तरप्रदेशः|फतेहपुरम्]] || align=right | २,३०५,८४७|| align=right | ४,१५२|| align=right | ५५५||http://fatehpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FZ|| [[फैजाबादमण्डलम्|फैजाबाद्]]|| [[फैजाबाद्]]|| align=right | २,०८७,९१४|| align=right | २,७६५|| align=right | ७५५||http://faizabad.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903122813/http://faizabad.nic.in/ |date=2011-09-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | GB|| [[गौतमबुद्धनगरमण्डलम्|गौतमबुद्धनगरम्]]|| [[नोयडा]]|| align=right | १,१९१,२६३|| align=right | १,२६९|| align=right | ९३९||http://gbnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GN|| [[गोण्डामण्डलम्|गोण्डा]]|| [[गोण्डा]]|| align=right | २,७६५,७५४|| align=right | ४,४२५|| align=right | ६२५||http://gonda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GP|| [[गाझिपुरमण्डलम्|गाझिपुरम्]]|| [[गाझिपुरम्]] || align=right | ३,०४९,३३७|| align=right | ३,३७७|| align=right | ९०३||http://ghazipur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GR|| [[गोरखपुरमण्डलम्|गोरखपुरम्]]|| [[गोरखपुरम्]]|| align=right | ३,७८४,७२०|| align=right | ३,३२५|| align=right | १,१३८||http://gorakhpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GZ|| [[गाझियाबादमण्डलम्, भारतम्|गाझियाबाद्]]|| [[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]|| align=right | ३,२८९,५४०|| align=right | १,९५६|| align=right | १,६८२||http://ghaziabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HM|| [[हमीरपुरमण्डलम्, उत्तरप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| [[हमीरपुरम्, उत्तरप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| align=right | १,०४२,३७४|| align=right | ४,३२५|| align=right | २४१||http://hamirpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HR|| [[हरदोयीमण्डलम्|हरदोयी]]|| [[हरदोयी]]|| align=right | ३,३९७,४१४|| align=right | ५,९८६|| align=right | ५६८||http://hardoi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HT|| [[महामायानगरमण्डलम्|महामायानगरम्]]|| [[हाथरस]]|| align=right | १,३३३,३७२|| align=right | १,७५२|| align=right | ७६१||http://hathras.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[झान्सीमण्डलम्|झान्सी]]|| [[झान्सी]]|| align=right | १,७४६,७१५|| align=right | ५,०२४|| align=right | ३४८||http://jhansi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JL|| [[जालौनमण्डलम्|जलौन]]|| [[उरयी]]|| align=right | १,४५५,८५९|| align=right | ४,५६५|| align=right | ३१९||http://jalaun.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JP|| [[ज्योतिबाफुलेनगरमण्डलम्|ज्योतिबाफुलेनगरम्]]|| [[अम्रोहा]]|| align=right | १,४९९,१९३|| align=right | २,३२१|| align=right | ६४६||http://jpnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |date=2016-03-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JU|| [[जौनपुरमण्डलम्|जौनपुरम्]]|| [[जौनपुरम्, उत्तरप्रदेशः|जौनपुरम्]]|| align=right | ३,९११,३०५|| align=right | ४,०३८|| align=right | ९६९ || http://jaunpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KD|| [[रमाबायीनगरमण्डलम्|रमाबायीनगरम् (कानपुरदेहातमण्डलम्)]]|| [[अक्बरपुरम्, रमाबायीनगरम्|अक्बरपुरम्]]|| align=right | १,५८४,०३७|| align=right | ३,१४३|| align=right | ५०४||http://kanpurdehat.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KJ|| [[कन्नौजमण्डलम्|कन्नौज]]|| [[कन्नौज]]|| align=right | १,३८५,२२७|| align=right | १,९९३|| align=right | ६९५||http://kannauj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KN|| [[कानपुरनगरमण्डलम्|कानपुरम्]]|| [[कानपुरम्]]|| align=right | ४,१३७,४८९|| align=right | ३,०२९|| align=right | १,३६६||http://kanpurnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KS|| [[कौशाम्बीमण्डलम्|कौशाम्बी]]|| [[मञ्झानपुरम्]]|| align=right | १,२९४,९३७|| align=right | १,८३७|| align=right | ७०५||http://kaushambhi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |date=2016-05-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुशीनगरमण्डलम्|कुशीनगरम्]]|| [[पडरौना]]|| align=right | २,८९१,९३३|| align=right | २,९०९|| align=right | ९९४||http://kushinagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुरम्]]|| [[ललितपुरम्]]|| align=right | ९७७,४४७|| align=right | ५,०३९|| align=right | 194||http://lalitpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LK|| [[लखीमपुरखीरीमण्डलम्|लखीमपुरखीरी]]|| [[खीरी]]|| align=right | ३,२००,१३७|| align=right | ७,६८०|| align=right | ४१७||http://kheri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LU|| [[लखनौमण्डलम्|लखनौ]]|| [[लखनौ]]|| align=right | ३,६८१,४१६|| align=right | २,५२८|| align=right | १,४५६ ||http://lucknow.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MB|| [[मवुमण्डलम्|मवु]]|| [[मवु]]|| align=right | १,८४९,२९४|| align=right | १,७१३|| align=right | १,०८०||http://mau.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ME|| [[मेरठमण्डलम्|मेरठ]]|| [[मेरठ]]|| align=right | ३,००१,६३६|| align=right | २,५२२|| align=right | १,१९०||http://meerut.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MG|| [[महाराजागञ्जमण्डलम्|महाराजागञ्ज]]|| [[महाराजागञ्ज, उत्तरप्रदेशः|महाराजागञ्ज]]|| align=right | २,१६७,०४१|| align=right | २,९४८|| align=right | ७३५||http://maharajganj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MH|| [[महोबामण्डलम्|महोबा]]|| [[महोबा]]|| align=right | ७०८,८३१|| align=right | २,८४७|| align=right | २४९||http://mahoba.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MI|| [[मिर्जापुरमण्डलम्|मिर्जापुरम्]]|| [[मिर्जापुरम्]]|| align=right | २,११४,८५२|| align=right | ४,५२२|| align=right | ४६८||http://mirzapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MO|| [[मोरादाबादमण्डलम्|मोरादाबाद्]]|| [[मोरादाबाद्]]|| align=right | ३,७४९,६३०|| align=right | ३,६४८|| align=right | १,०२८||http://moradabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MP|| [[मैनपुरीमण्डलम्|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी]]|| align=right | १,५९२,८७५|| align=right | २,७६०|| align=right | ५७७||http://mainpuri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MT|| [[मथुरामण्डलम्|मथुरा]]|| [[मथुरा]]|| align=right | २,०६९,५७८|| align=right | ३,३३३|| align=right | ६२१||http://mathura.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[मुजफ्फरनगरमण्डलम्|मुजफ्फरनगरम्]]|| [[मुजफ्फरनगरम्]]|| align=right | ३,५४१,९५२|| align=right | ४,००८|| align=right | ८८४||http://muzaffarnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PN || [[पञ्चशीलनगरमण्डलम्]] (हापुर)|| [[हापुर]]|| align=right | १,४५१,९८३|| || || |- bgcolor=#F4F9FF | PI|| [[पीलीभीतमण्डलम्|पीलीभीत्]]|| [[पीलीभीत्]]|| align=right | १,६४३,७८८|| align=right | ३,४९९|| align=right | ४७०|| http://www.pilibhit.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504053550/http://www.pilibhit.nic.in/ |date=2018-05-04 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PB || [[प्रबुद्धनगरमण्डलम्|प्रबुद्धनगरम्]] (शामली)|| [[शामली]]|| align=right | १,०७,२३३|| || || http://nppshamli.in/statis.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517001110/http://nppshamli.in/statis.aspx |date=2018-05-17 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PR|| [[प्रतापगढमण्डलम्, उत्तरप्रदेशः|प्रतापगढ]]|| [[प्रतापगढ, उत्तरप्रदेशः|प्रतापगढ]]|| align=right | २,७२७,१५६|| align=right | ३,७१७|| align=right | ७३४||http://pratapgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रामपुरमण्डलम्|रामपुरम्]]|| [[रामपुरम्, उत्तरप्रदेशः|रामपुरम्]]|| align=right | १,९२२,४५०|| align=right | २,३६७|| align=right | ८१२||http://rampur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RB|| [[रायबरेलीमण्डलम्|रायबरेली]]|| [[रायबरेली]]|| align=right | २,८७२,२०४|| align=right | ४,६०९|| align=right | ६२३||http://raebareli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[सहारनपुरमण्डलम्|सहारनपुरम्]]|| [[सहारनपुरम्]]|| align=right | २,८४८,१५२|| align=right | ३,६८९|| align=right |७७२||http://saharanpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सीतापुरमण्डलम्|सीतापुरम्]]|| [[सीतापुरम्]]|| align=right | ३,६१६,५१०|| align=right | ५,७४३|| align=right | ६३०||http://sitapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SJ|| [[शाहजहानपुरमण्डलम्|शाहजहानपुरम्]]|| [[शाहजहानपुरम्]]|| align=right | २,५४९,४५८|| align=right | ४,५७५|| align=right | ५५७||http://shahjahanpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SK|| [[सन्तकबीरनगरमण्डलम्|सन्तकबीरनगरम्]]|| [[खलिलाबाद्, भारतम्|खलिलाबाद्]]|| align=right | १,४२४,५००|| align=right | १,४४२|| align=right | ९८८||http://sknagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SN|| [[सिद्धार्थनगरमण्डलम्|सिद्धार्थनगरम्]]|| [[नवगढ]]|| align=right | २,०३८,५९८|| align=right | २,७५१|| align=right | ७४१||http://sidharthnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |date=2018-10-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[सोनभद्रमण्डलम्|सोनभद्र]]|| [[राबर्ट्स्गञ्ज]]|| align=right | १,४६३,४६८|| align=right | ६,७८८|| align=right | २१६||http://sonbhadra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सन्तरविदासनगरमण्डलम्|सन्तरविदासनगरम्]]|| [[ग्यानपुरम्]]|| align=right | १,३५२,०५६|| align=right | ९६०|| align=right | १,४०८||http://srdnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |date=2011-08-27 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SU|| [[सुल्तानपुरमण्डलम्|सुल्तानपुरम्]]|| [[सुल्तानपुरम्, उत्तरप्रदेशः|सुल्तानपुरम्]]|| align=right | ३,१९०,९२६|| align=right | ४,४३६|| align=right | ७१९||http://sultanpur.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SV|| [[श्रावस्तीमण्डलम्|श्रावस्ती]]|| [[श्रावस्ती]]|| align=right | १,१७५,४२८|| align=right | १,१२६|| align=right | १,०४४||http://shravasti.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UN|| [[उन्नावमण्डलम्|उन्नाव्]]|| [[उन्नाव्]]|| align=right | २,७००,४२६|| align=right | ४,५५८|| align=right | ५९२||http://unnao.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VA|| [[वाराणसीमण्डलम्|वाराणसी]]|| [[वाराणसी]]|| align=right | ३,१४७,९२७|| align=right | १,५७८|| align=right | १,९९५||http://varanasi.nic.in/ |} ==[[उत्तराखण्डराज्यम्]] (UK)== {{see also|उत्तराखण्डस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अल्मोरामण्डलम्|अल्मोरा]]||[[अल्मोरा]] |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[बागेश्वरमण्डलम्|बागेश्वरम्]]|| [[बागेश्वरम्]]|| align=right | २४९,४५३|| align=right | २,३१०|| align=right | १०८||http://bageshwar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CL|| [[चमोलीमण्डलम्|चमोली]]|| [[चमोली गोपेश्वरम्|गोपेश्वरम्]]|| align=right | ३६९,१९८|| align=right | ७,६९२|| align=right | ४८||http://chamoli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CP|| [[चम्पावतमण्डलम्|चम्पावत]]|| [[चम्पावतनगरम्|चम्पावत]]|| align=right | २२४,४६१|| align=right | १,७८१|| align=right | १२६||http://champawat.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DD|| [[डेहराडूनमण्डलम्|डेहराडून्]]|| [[डेहराडून्]]|| align=right | १,२७९,०८३|| align=right | ३,०८८|| align=right | ४१४||http://dehradun.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हरिद्वारमण्डलम्|हरिद्वारम्]]|| [[हरिद्वारम्]]|| align=right | १,४४४,२१३|| align=right | २,३६०|| align=right | ६१२||http://haridwar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नैनितालमण्डलम्|नैनिताल्]]|| [[नैनिताल्]]|| align=right | ७६२,९१२|| align=right | ३,८५३|| align=right | १९८||http://nainital.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PG|| [[पौरीगढवालमण्डलम्|पौरीगढवाल]]|| [[पौरी]]|| align=right | ६९६,८५१|| align=right | ५,४३८|| align=right | १२८||http://pauri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PI|| [[पिथौरागढमण्डलम्|पिथौरागढ]]|| [[पिथौरागढ]]|| align=right | ४६२,१४९|| align=right | ७,११०|| align=right | ६५||http://pithoragarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RP|| [[रुद्रप्रयागमण्डलम्|रुद्रप्रयागः]]|| [[रुद्रप्रयागः]]|| align=right | २२७,४६१|| align=right | १,८९६|| align=right | १२०||http://rudraprayag.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TG|| [[टिहरीगढवालमण्डलम्|टिहरीगढवाल्]]|| [[टिहरी]]|| align=right | ६०४, ६०८|| align=right | ४,०८५|| align=right | १४८||http://tehri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | US|| [[उधमसिङ्गनगरमण्डलम्|उधमसिङ्गनगरम्]]|| [[रुद्रपुरम्]]|| align=right | १,२३४,५४८|| align=right | २,९१२|| align=right | ४२४||http://usnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UT|| [[उत्तरकाशीमण्डलम्|उत्तरकाशी]]|| [[उत्तरकाशी]]|| align=right | २९४,१७९|| align=right | ७,९५१|| align=right | ७||http://uttarkashi.nic.in/ |} ==West Bengal (WB)== {{see also|Districts of West Bengal}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[Birbhum district|Birbhum]]|| [[Suri, Birbhum|Suri]]|| align=right | 3,012,546|| align=right | 4,545|| align=right | 663 ||http://birbhum.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[Bankura district|Bankura]]|| [[Bankura]]|| align=right | 3,191,822|| align=right | 6,882|| align=right | 464 ||http://bankura.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428213307/http://www.bankura.nic.in/ |date=2009-04-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[Bardhaman district|Bardhaman]]|| [[Bardhaman]]|| align=right | 6,919,698|| align=right | 7,024|| align=right | 985 ||http://bardhaman.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[Darjeeling district|Darjeeling]]|| [[Darjeeling]]|| align=right | 1,605,900|| align=right | 3,149|| align=right | 510 ||http://darjeeling.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DD|| [[Dakshin Dinajpur district|Dakshin Dinajpur]]|| [[Balurghat]]|| align=right | 1,670,931|| align=right | 2,183|| align=right | 688 ||http://ddinajpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HG|| [[Hooghly district|Hooghly]]|| [[Hugli-Chuchura]]|| align=right | 5,040,047|| align=right | 3,149|| align=right | 1,601 ||http://hooghly.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HR|| [[Howrah district|Howrah]]|| [[Howrah]]|| align=right | 4,274,010|| align=right | 1,467|| align=right | 2,913 ||http://howrah.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[Jalpaiguri district|Jalpaiguri]]|| [[Jalpaiguri]]|| align=right | 3,403,204|| align=right | 6,227|| align=right | 547 ||http://jalpaiguri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KB|| [[Cooch Behar district|Cooch Behar]]|| [[Cooch Behar]]|| align=right | 2,478,280|| align=right | 3,387|| align=right | 732 ||http://coochbehar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Kolkata district|Kolkata]]|| [[Kolkata]]|| align=right | 4,580,544|| align=right | 185|| align=right | 24,760 ||http://kolkata.gov.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Maldah district|Maldah]]|| [[English Bazar]]|| align=right | 3,290,160|| align=right | 3,733|| align=right | 881 ||http://malda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PM || [[Paschim Medinipur district|Paschim Medinipur]]|| [[Midnapore]]|| align=right | 5,193,411 || align=right | 9,786 || align=right | 531 || http://paschimmedinipur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PR || [[Purba Medinipur district|Purba Medinipur]]|| [[Tamluk]]|| align=right | 4,417,377 || align=right | 4,785 || align=right | 923 || http://purbamedinipur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[Murshidabad district|Murshidabad]]|| [[Baharampur]]|| align=right | 5,863,717|| align=right | 5,324|| align=right | 1,101 ||http://murshidabad.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[Nadia district|Nadia]]|| [[Krishnanagar, Nadia|Krishnanagar]]|| align=right | 4,603,756|| align=right | 3,927|| align=right | 1,172 ||http://nadia.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PN|| [[North 24 Parganas district|North 24 Parganas]]|| [[Barasat]]|| align=right | 8,930,295|| align=right | 4,095|| align=right | 2,181 ||http://north24parganas.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PS|| [[South 24 Parganas district|South 24 Parganas]]|| [[Alipore]]|| align=right | 6,909,015|| align=right | 9,955|| align=right | 694 ||http://s24pgs.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[Purulia district|Purulia]]|| [[Purulia]]|| align=right | 2,535,233|| align=right | 6,259|| align=right | 405 ||http://purulia.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[Uttar Dinajpur district|Uttar Dinajpur]]|| [[Raiganj]]|| align=right | 2,441,824|| align=right | 3,180|| align=right | 768 ||http://uttardinajpur.nic.in/ |} ==नगरमण्डलानि== *[[बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्]] *[[कोलकातानगरमण्डलम्]] *[[मध्यदेहलीमण्डलम्]] *[[चेन्नैमण्डलम्]] *[[हैदराबादनगरमण्डलम्]] *[[Kamrup Metropolitan district]] *[[एर्णाकुलम् मण्डलम्]] *[[मुम्बयीनगरमण्डलम्]] ==See also== *[[Administrative divisions of India]] *[[Municipalities of India]] == टिप्पणी == {{Reflist}} == बाह्यसम्पर्काः == *[http://www.demographie.net/atlas2001 2001 maps]; provides maps of social, economic and demographic data of India in 2001 {{Geography of India}} {{India topics}} {{Articles on second-level administrative divisions of Asian countries}} {{DEFAULTSORT:Districts of India}} [[वर्गः:भारतस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके]] srpoqv3rn92ekifq8lifav1wjc5ompg 10 31899 499820 352177 2026-07-21T07:59:36Z CommonsDelinker 200 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 499820 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Spain | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1931 = Flag of Spain (1931 - 1939).svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938 - 1945).svg | flag alias-1945 = Flag of Spain (1945 - 1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977 - 1981).svg | flag alias-civil = BandMercante1785.svg | link alias-naval = Spanish Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1931 | var7 = 1938 | var8 = 1945 | var9 = 1977 | var10 = civil | redir1 = ESP | related1 = Spanish Republic | related2 = Spanish State </noinclude> }} 04se61g8k2hgqwjykuuja317e9tztld 0 67880 499838 484588 2026-07-22T03:22:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499838 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton player | name = पि.वि सिन्धुः | image = PV Sindhu headshot.jpg | size = | birth_name = पुसर्ला वेङ्कटसिन्धुः | birth_date = १९९५ मे ५<ref name="bwfbadminton.com">{{Cite web|url=https://bwfbadminton.com/player/73173/pusarla-v-sindhu|title=PUSARLA V. Sindhu &#124; Profile|website=bwfbadminton.com}}</ref> | birth_place =[[हैदराबाद्-नगरम्, भारतम्| हैदराबाद्]]<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/commonwealth-games/pv-sindhu-profile-badminton-biography-stats-medals-cwg-5105924/|title=PV Sindhu Profile, Stats, Record: PV Sindhu goes after converting bronze medal to gold|date=29 March 2018}}</ref> | height = 1.79 मी | weight = 60 के.जि | event = महिला एकलम् | years_active = २०११ तः | titles = 15<!--should not include "Games" (Olympics, Asian, Southeast Asian)--> | highest_ranking = २ | date_of_highest_ranking = ७ एप्रिल् २०१७ <ref>{{Cite web|url=https://bwflive.tournamentsoftware.com/ranking/ranking.aspx?id=13220|title=World No 2 on 7th April 2017 -|website=www. bwflive.tournamentsoftware.com }}</ref> | current_ranking = ५ | date_of_current_ranking = २० आगस्ट् २०१९<ref>{{Cite web|url=https://bwfbadminton.com/player/73173/pusarla-v-sindhu|title=Current Ranking -|website=www. bwflive.tournamentsoftware.com }}</ref> | country = {{IND}} | coach = [[पुल्लेल गोपीचन्द्]] | handedness = दक्षिणः }} '''पुर्सला वेङ्कटसिन्धुः''' (जननम्- ५ जुलै १९९५) [[बेट्मिन्टन्-क्रीडा|ब्याड्मिण्टन्]] क्रीडालुः। २००९ तमे वर्षे अन्ताराष्ट्रीयक्रीडाः आरब्धवती। २०१७ तमे वर्षे क्रीडालूनां आवल्यां द्वितीयस्थानं प्रापत्। अनेकासु स्पर्धासु पदकानि च प्राप्तवती।२०१६ तमे [[ओलिम्पिक् क्रीडाकूटः|ओलम्पिक्]] स्पर्धायां रजतपदकं<ref>https://qz.com/india/762041/pv-sindhu-is-the-first-indian-woman-to-win-a-silver-medal-after-a-heartbreakingly-close-badminton-final/</ref>, २०१९ तमे विश्वब्याड्मिन्टन्क्रीडायां स्वर्णपदकं<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2019_BWF_World_Championships</ref> च प्राप्तवती। ==बाल्यजीवनं, क्रीडाभ्यासश्च== पि.वि सिन्धोः माता विजया पिता च रमणः। तस्याः पितरौ [[वालीबाल्-क्रीडा|वालिबाल् क्रीडकौ]] आस्ताम्। पिता तु १९८६ तमस्य तृतीयस्थानविजेतस्य वालिबाल् गणस्य क्रीडालुः सन् अर्जुनपुरस्कारं<ref name="parents">{{cite news|title=Boys and girls with golden dreams|url=http://www.deccanchronicle.com/node/98758/print|accessdate=20 October 2010|newspaper=[[Deccan Chronicle]]|date=30 December 2009|archive-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214135447/https://www.deccanchronicle.com/node/98758/print|deadurl=yes}}</ref> प्रापत्। सिन्धोः अग्रजा दिव्या ह्याण्ड्बाल् क्रीडालुः। सिन्धुः अष्टमे वर्षे क्रीडनम् आरब्धवती। आरम्भे महबूब् अलि इत्याख्यः ताम् अपाठयत्। ततः गोपीचन्द् अकाडमी द्वारा क्रीडाशिक्षणं अनुवृत्तम्। चतुर्दशन्यूनवयस्कानां राष्ट्रस्तरीयक्रीडायां स्वर्णपदकं च प्राप्तवती।<ref name="parents"/> ==क्रीडास्पर्धासु पुरस्काराः== {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center;" |- ! वर्षम् ! २०१० ! २०११ ! २०१२ ! २०१३ ! २०१४ ! २०१५ ! २०१६ ! २०१७ ! २०१८ ! २०१९ |- |style="text-align:left"| [[:en:Korea Open (badminton)|कोरिया ओपन् सूपर् सीरीज्]] | | | | द्वितीयचक्रम् | | | | | | |- |style="text-align:left"| [[:en:China Open (badminton)|चैना सूपर् सीरीज्]] | | चिता | उपान्त्यचक्रम् | | | | | | | |- |style="text-align:left"| [[:en:Indonesia Open (badminton)|इण्डोनेशिया सूपर् सीरीज्]] | | | द्वितीयचक्रम् | | | | | | | |- |style="text-align:left"| [[:en:India Open (badminton)|भारतमुक्तक्रीडा]]<ref>http://www.tournamentsoftware.com/find.aspx?a=8&oid=209B123F-AA87-41A2-BC3E-CB57133E64CC&q=73173| publisher=tournamentsoftware.com| title=Tournaments of P.V.Sindhu</ref> | उपान्तिमचक्रम् | प्रथमचक्रम् | चिता | उपान्तिमचक्रम् | | | | | | |- |style="text-align:left"| [[:en:Japan Open (badminton)|जपान् मुक्तक्रीडा]] | | | द्वितीयचक्रम् | | | | | | | |- |style="text-align:left"| [[:en:Dutch Open (badminton)|डच् ओपन्]] | | | | | | | | | |- | style="text-align:left"|विश्वब्याड्मिण्टन् चाम्पियन्शिप् | | | | style="text-align:center;"|{{bronze medal}} | style="text-align:center;"|{{bronze medal}} | | | style="text-align:center;"|{{silver medal}} | style="text-align:center;"|{{silver medal}} | style="text-align:center;"|{{gold medal}} |- | style="text-align:left"|[[ओलिम्पिक् क्रीडाकूटः|ओलम्पिक् क्रीडा]] | | | | | |style="text-align:center;"|{{silver medal}}<ref name="ರಿಯೊ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ಡ್ ಬೊಳ್ಳಿ">[http://indianexpress.com/sports/rio-2016-olympics/pv-sindhu-settles-for-silver-medal-wins-hearts-who-said-what-on-twitter-2985649/ ರಿಯೊ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ] (19 ಆಗಸ್ಟ್ 2016)</ref> | | | | |- |} == वैयक्तिकजीवनम् == पिवि सिन्धुः २०१३ तः भारत् पेट्रोलियं संस्थायाम् क्रीडाविभागे उद्योगिनी वर्तते। रियो ओलम्पिक् क्रीडायां पदकप्राप्तेः परं तस्याः पदोन्नतिः अभवत्। सा ब्रिड्ज्स्टोन् संस्थायाः भारतस्य प्रतिनिधिरपि वर्तते<ref name="BPCL">{{cite news|title=BPCL announces Rs 75 lakh cash award, promotion for P V Sindhu|url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/bpcl-announces-rs-75-lakh-cash-award-promotion-for-p-v-sindhu-116082000493_1.html|accessdate=20 August 2016|work=Business Standard|date=20 August 2016}}</ref>। आन्ध्रप्रदेशसर्वकारस्य डेप्यूटी डैरेक्टर् अपि वर्तते। २०१८ तमे कामन्वेल्त् क्रीडायां भारतस्य ध्वजधारिणी च आसीत्<ref>{{cite news |title=PV Sindhu leads India's contingent at CWG 2018 Parade of Nations |url=https://zeenews.india.com/other-sports/pv-sindhu-leads-indias-contingent-at-cwg-2018-parade-of-nations-2096456.html |accessdate=19 May 2019 |work=Zee News |date=4 April 2018 |language=en}}</ref>। ==पुरस्काराः== * राजीवगान्धी खेल् रत्न पुरस्कारः (भारतस्य उन्नतः क्रीडापुरस्कारः) (२०१६)<ref>{{cite web|title=Rajiv khel ratna|url=http://www.news18.com/news/olympics/pv-sindhu-sakshi-malik-dipa-karmakar-and-jitu-rai-to-get-khel-ratna-1284250.html|publisher=news 18.com |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160823170430/http://www.news18.com/news/olympics/pv-sindhu-sakshi-malik-dipa-karmakar-and-jitu-rai-to-get-khel-ratna-1284250.html |archivedate=23 August 2016 |accessdate=2 February 2017}}</ref> * पद्मश्रीः पुरस्कारः भारतस्य चतुर्थः उन्नतः नागरिकपुरस्कारः (२०१५)<ref name=pdma>{{cite web|title=Padma Awards 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128022143/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=114952|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=114952|publisher=Press Information Bureau|accessdate=25 January 2015|archivedate=28 January 2015|deadurl=yes}}</ref> * अर्जुनपुरस्कारः (२०१३)<ref>{{cite news|title=Arjuna Award for Virat Kohli, PV Sindhu; Ronjan Sodhi gets Khel Ratna|url=http://sports.ndtv.com/othersports/news/212289-arjuna-for-kohli-sindhu-sodhi-gets-khel-ratna|accessdate=18 August 2016|work=NDTV Sports|date=13 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518085331/http://sports.ndtv.com/othersports/news/212289-arjuna-for-kohli-sindhu-sodhi-gets-khel-ratna|archive-date=18 May 2015|dead-url=yes}}</ref> * एफ् ऐ सि सि ऐ ब्रेक्थ्रू स्पोर्ट्पर्सन् आफ् दि ईयर् २०१४<ref>{{cite web|title=FICCI announces the Winners of India Sports Awards for 2014|url=http://news.biharprabha.com/2014/02/ficci-announces-the-winners-of-india-sports-awards-for-2014/|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|accessdate=14 February 2014|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804213812/http://news.biharprabha.com/2014/02/ficci-announces-the-winners-of-india-sports-awards-for-2014/|deadurl=yes}}</ref> * एन्.डि.टी.वि इण्डियन् आफ् दि ईयर् २०१४ <ref>{{cite web|title=Amjad Ali Khan, Satish Gujral honored with NDTV Indian of the Year Award|url=http://news.biharprabha.com/2014/04/amjad-ali-khan-satish-gujral-honored-with-ndtv-indian-of-the-year-award/|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|accessdate=29 April 2014|archive-date=30 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140430022511/http://news.biharprabha.com/2014/04/amjad-ali-khan-satish-gujral-honored-with-ndtv-indian-of-the-year-award/|deadurl=yes}}</ref> ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:क्रीडालवः]] [[वर्गः:भारतीयबाड्मिण्टन्-क्रीडालवः]] agxzxb0r862d5o4duy588b2k4i500w9 0 78414 499835 488652 2026-07-22T01:35:05Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499835 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = गिलगित-बाल्टिस्थानम् | official_name = | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानेन]] [[पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः|प्रशासनिकप्रदेशत्वेन]] प्रशासितक्षेत्रम् | image_skyline = {{multiple image | align = center | direction = vertical | image1 = Aqua Ambulance.jpg | caption1 = <center>अट्टाबादसरोवरः</center> | image2 = K2_2006b.jpg | caption2 = <center>के२</center> }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | nickname = | image_map = Kashmir Region November 2019.jpg | map_caption = पाकिस्थान-प्रशासित गिलगित-बाल्टिस्थानं दर्शयन्तं विवादित काश्मीरक्षेत्रस्य मानचित्रम् | map_alt = भारत-पाकिस्थान-चीन-देशयोः नियन्त्रणक्षेत्राणि दर्शयन्तं विवादित काश्मीरक्षेत्रस्य मानचित्रम् | coordinates = {{coord|35.35|75.9|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = प्रशासकदेशः | subdivision_name = [[पाकिस्थानम्]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | established_title = संस्थापितम् | established_date = १ नवम्बर १९४८ | seat_type = राजधानी | seat = [[गिलगित]] | seat1_type = बृहत्तमं नगरम् | seat1 = [[स्कर्दू]]<ref>{{cite web|title=Skardu|url=http://www.skardu.pk/an-overview-2/|website=स्कर्दू|accessdate=१६ जुलाई २०१५}}</ref> | government_type = स्वायत्तक्षेत्रम् (तथ्यतः प्रदेशः) | government_footnotes = <ref name=Sökefeld>{{citation |last=Sökefeld |first=Martin |chapter=At the margins of Pakistan: Political relationships between Gilgit-Baltistan and Azad Jammu and Kashmir |editor=Ravi Kalia |title=Pakistan's Political Labyrinths: Military, Society and Terror |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IPBWCgAAQBAJ&pg=PA177 |year=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-40544-3 |page=177}}: "While AJK formally possesses most of the government institutions of a state, GB now formally has the institutions of a Pakistani province. However, AJK remains a quasi-state and GB a quasi-province because neither territory enjoys the full rights and powers connected with the respective political formations. In both areas, Pakistan retains ultimate control."</ref> | governing_body = गिलगित-बाल्टिस्थानसर्वकारः | leader_party = | leader_title = राज्यपालः | leader_name = राजा जलाल् हुसैन् मक्पून् | leader_title1 = मुख्यमन्त्री | leader_name1 = खालिद् खुर्शीद् | leader_title2 = मुख्यसचिवः | leader_name2 = मोहम्मद् खुराम् अगा<ref>{{cite web|url=https://thenews.com.pk/amp/395240-khuram-aga-posted-chief-secretary-gb|title=Khuram Aga posted chief secretary GB|work=दनेशन्|date=१८ नवम्बर २०१८|accessdate=१२ मार्च २०२०}}</ref> | leader_title3 = विधानमण्डलम् | leader_name3 = गिलगित-बाल्टिस्थानसभा | leader_title4 = उच्चन्यायालयः | leader_name4 = सर्वोच्चापीलीयन्यायालयः गिलगित-बाल्टिस्थानम्<ref>{{Cite web|url=https://sacgb.gov.pk/index.html|title=Supreme Appellate Court GB|website=sacgb.gov.pk}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = ७२४९६ | area_note = <ref name="unpo.org">{{cite web|url=http://unpo.org/article/15483|title=UNPO: Gilgit Baltistan: Impact Of Climate Change On Biodiversity|work=unpo.org|accessdate=२० जुन २०१६|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812045024/http://unpo.org/article/15483|deadurl=yes}}</ref> | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = १४,९२,९२४ | population_as_of = २०१७ | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[पाकिस्थानीमानकसमयः|पा.मा.स]] | utc_offset1 = +०५:०० | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = PK-GB | blank_name_sec1 = भाषाः | blank_info_sec1 = [[बाल्टीभाषा|बाल्टी]], [[शिनाभाषा|शिना]], [[वाखीभाषा|वाखी]], [[बुरुशास्कीभाषा|बुरुशास्की]], [[खोवरभाषा|खोवर]], [[दोमाकीभाषा|दोमाकी]], [[उर्दू]] (प्रशासनिक) | blank_name_sec2 = सभापीठानि | blank_info_sec2 = ३३<ref>विधायीसभायां षट् महिलाः त्रीणि तकनीकज्ञाः च इत्येतत् अतिरिक्तं २४ प्रत्यक्षतः निर्वाचिताः सदस्याः भविष्यन्ति। "[http://www.unpo.org/content/view/10003/236/ गिलगित-बाल्टिस्थानम्- नवपाकिस्थानीसङ्कुलम् अथवा राज्यपालप्रशासनम् (आङ्ग्लभाषा)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225154654/http://www.unpo.org/content/view/10003/236/ |date=2014-12-25 }}" ३ सितम्बर २००९, अप्रतिष्ठितराष्ट्रं जनसङ्गटनं च (यूएनपीओ)</ref> | blank1_name_sec2 = विभागाः | blank1_info_sec2 = ३ | blank2_name_sec2 = मण्डलानि | blank2_info_sec2 = १४ | blank3_name_sec2 = अनुमण्डलानि | blank3_info_sec2 = ३१<ref name="pnd.gog.pk">{{Cite web|title=Gilgit-Baltistan at a Glance, 2020|url=https://portal.pnd.gog.pk/Content/Files/Reports/Gilgit%20Baltistan%20at%20a%20Glance%20New%20Design%202020%20Final_210554160.pdf|deadurl=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803030355/https://portal.pnd.gog.pk/Content/Files/Reports/Gilgit%20Baltistan%20at%20a%20Glance%20New%20Design%202020%20Final_210554160.pdf|archive-date=३ अगस्त २०२१|website=PND GB}}</ref> | blank4_name_sec2 = सङ्घपरिषद् | blank4_info_sec2 = ११३ | blank5_name_sec1 = मानवसंसाधनसूची (२०१९) | blank5_info_sec1 = ०.५९२ {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=आङ्ग्ल|accessdate=१५ मार्च २०२०}}</ref><br/>{{color|#fc0|मध्यम}} | website = {{URL|http://gilgitbaltistan.gov.pk/}} | footnotes = }} '''गिलगित-बाल्टिस्थानं''', पूर्वं '''उत्तरक्षेत्राणि''' ({{lang-en|Northern Areas}}) इति प्रसिद्धं, [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानेन]] स्वायत्तप्रदेशत्वेन प्रशासितः प्रदेशः अस्ति । [[काश्मीरक्षेत्रम्|बृहत्तरकाश्मीरक्षेत्रस्य]] उत्तरस्य भागः भवति, यत् १९४७ तमे वर्षात् भारत-पाकिस्थान-देशयोः मध्ये विवादस्य विषयः अभवत्, भारत-चीन-देशयोः मध्ये च किञ्चित् पश्चात् । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः]] * [[जम्मूकाश्मीरराज्यम्]] * [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)]] * [[पाकिस्थानम्]] == सन्दर्भाः == nqqxfsgpfhpc7osg7srp88s69len0rn 0 81031 499831 481432 2026-07-22T00:08:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499831 wikitext text/x-wiki {{Polityk infobox|polityk=Andrzej Duda|pełne imię i nazwisko=Andrzej Sebastian Duda|opis grafiki=Andrzej Duda (2019)|data urodzenia=16 maja 1972|miejsce urodzenia=[[Kraków]]|data śmierci=|grafika=President of Poland Andrzej Duda Full Resolution (cropped).jpg|miejsce śmierci=|funkcja=[[Prezydenci Polski|Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej]]|partia=|poprzednik=[[Bronisław Komorowski]]|następca=|od=6 sierpnia 2015|do=|pierwsza dama=[[Agata Kornhauser-Duda]]|2 funkcja=[[Sekretarz stanu (Polska)|Podsekretarz stanu]] w [[Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej|Kancelarii Prezydenta RP]]|2 partia=[[Prawo i Sprawiedliwość]]|2 od=16 stycznia 2008|2 do=6 lipca 2010|3 funkcja=[[Sekretarz stanu (Polska)|Podsekretarz stanu]] w [[Ministerstwo Sprawiedliwości (Polska)|Ministerstwie Sprawiedliwości]]|3 partia=[[Prawo i Sprawiedliwość]]|3 od=1 sierpnia 2006|3 do=15 listopada 2007|podpis=Andrzej Duda Signature 02.svg|odznaczenia={{Order|OOB}} {{Order|OOP|KW}} {{order|OZPOR|KW}} {{order|OL|WW}} {{order|OBL|1}} {{order|SP}} {{order|OŚO|KW}} {{order|OBR|KW}} {{order|OZ|KW}} {{order|OTG|KKW}} {{order|OWWL|WKZK}} {{order|OPBK|1}} {{order|HU-OZ|1SC}} {{order|UA-OKJM|1}} {{order|MK-O8W}} {{order|OOL|Z}}<br />{{order|OGR|KOLLR}}|commons=Category:Andrzej Duda|quote=Andrzej Duda|news=Kategoria:Andrzej Duda|imię i nazwisko=Andrzej Duda}}'''आन्द्झेइ सेबास्त्यान् दुदा''' (१९७२-तमे वर्षे मे-मासस्य १६-तमेे दिने क्राको-नगरे जातः [1] ) - [[पोलॅण्ड्|पोलॅण्ड्-देशीयः]] वकीलः राजनीतिज्ञः च, २०१५-तमस्य वर्षस्य अगस्त्-मासस्य ६ तः, पोलॅण्ड्-गणराज्यस्य राष्ट्रपतिः अस्ति । विधिशास्त्रस्य डॉक्टर् इत्ययं, २००६–२००७ तमे वर्षे न्यायमन्त्रालये राज्यस्य उपसचिवः, २००८–२०१० तमे वर्षे लेख़ काचिंस्कि इत्यस्य राष्ट्रपत्युः कार्यालये राज्यस्य उपसचिवः, २००७–२०११ तमे वर्षे राज्यन्यायाधिकरणस्य सदस्यः, ७ तमस्य कार्यकालस्य पोलॅण्ड्-देशीय-संसदस्य सदस्यः (२०११–२०१४), ८ तमस्य कार्यकालस्य यूरोपीयसंसदस्य सदस्यः (२०१४–२०१५) । == जीवनवृत्तान्तः == === बाल्यकालः यौवनं च === सः १९७२ तमे वर्षे मे-मासस्य १६ दिनाङ्के क्राको-नगरे जन्म प्राप्नोत् । सः (विद्युत्-अभियन्तुः, तकनीकीविज्ञानस्य प्राध्यापकस्य, स्थानीयसर्वकारस्य अधिकारिणः च रूपेण भूतः) यान् दुदा इत्यस्य तथा (रासायनिकविज्ञानस्य प्राध्यापिकायाः रूपेेण भूता) यानिना मिलेफ़्स्का-दुदा इत्यस्य पुत्रः अस्ति । तस्य मातापितरौ स्वस्य व्यावसायिकक्रियाकलापं क्राको-नगरे स्तानिस्लाफ़् स्ताषित्स् इत्यस्य मामधेयेन विज्ञानप्रौद्योगिकीविश्वविद्यालयेन सह सम्बद्धवन्तौ । तस्य द्वौ अनुजभगिन्यौ स्तः – अन्ना, डोमिनिका च । तस्य मातुलः राजनेता आन्तोनि दुदा इत्ययम् अस्ति । === शिक्षा तथा व्यावसायिककार्यम् === [[सञ्चिका:Andrzej_Duda_2008_.jpg|लघुचित्रम्| आन्द्झेइ दुदा इत्ययं २००८ तमे वर्षे]] १९७९-१९८७ तमेषु वर्षेषु सः क्राको-नगरे यानेक् क्राशित्स्कि इत्यस्य नामधेयेन प्राथमिकविद्यालये (राजा स्तेफ़ान् बातोरि इत्यस्य नामधेयेन ३३ इति सङ्ख्यया सह प्राथमिकविद्यालये तद् यद् वर्तमानम्) अध्ययनं कृतवान् <ref>{{Cite web|url=http://wpolityce.pl/polityka/242098-andrzej-duda-w-krakowie-wycieczka-po-miejscach-jego-dziecinstwa-nasza-relacja-i-zdjecia|title=Andrzej Duda w Krakowie. Wycieczka po miejscach jego dzieciństwa|date=24 kwietnia 2015|access-date=2023-01-15|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115181748/https://wpolityce.pl/polityka/242098-andrzej-duda-w-krakowie-wycieczka-po-miejscach-jego-dziecinstwa-nasza-relacja-i-zdjecia|deadurl=yes}}</ref> )। तस्मिन् समये एतत् विद्यालयं क्राको-नगरे शिक्षाशास्त्रविश्वविद्यालयस्य अनुसन्धानसंस्थानम् आसीत् । Szczep ५ KDH "Wichry" इति ख्यातः समूहः विद्यालये सक्रियः आसीत्, यस्य आन्द्झेइ दुदा इत्ययम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref>{{Cite web|url=http://www.sp33.krakow.pl/images/pdf/historia.pdf|title=100-lecie Szkoły Podstawowej Nr 33 im. Króla Stefana Batorego w Krakowie|accessdate=2023-01-15|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112091115/https://sp33.krakow.pl/images/pdf/historia.pdf|deadurl=yes}}</ref> । १९८७ तमे वर्षात् सः क्राको-नगरे द्वितीय-उच्चविद्यालयस्य मानविकी-विद्यालयकक्षायाम् अध्ययनं कृतवान्, यत्र १९९१ तमे वर्षे अन्तिमपरीक्षायाम् उत्तीर्णः अभवत् । === राजनैतिकप्रगतिः === ==== २०१५ तमे वर्षे राष्ट्रपतिनिर्वाचनम् ==== [[सञ्चिका:Andrzej_Duda_podczas_kampanii_prezydenckiej.jpg|लघुचित्रम्| राष्ट्रपतिपदप्रचारस्य समये आन्द्झेइ दुदा इत्ययं (२०१५ तमे वर्षे मार्च्-मासस्य ३० तमे दिने)]] २०१५ तमस्य वर्षस्य फेब्रुवरी-मासस्य ७ दिनाङ्कात् २०१५ तमस्य वर्षस्य मे-मासस्य २२ दिनाङ्कपर्यन्तं कृते निर्वाचन-अभियानस्य भागत्वेन सः देशस्य २४१ नगराणि <ref>{{Cite web|url=https://polskatimes.pl/wybory-prezydenckie-2015-final-kampanii-andrzeja-dudy-trzeba-zmienic-wladze-i-naprawic-polske/ar/3852429|title=Wybory prezydenckie 2015. Finał kampanii Andrzeja Dudy: Trzeba zmienić władzę i naprawić Polskę!|date=7 maja 2015|accessdate=2023-01-15|archive-date=2022-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310135749/https://polskatimes.pl/wybory-prezydenckie-2015-final-kampanii-andrzeja-dudy-trzeba-zmienic-wladze-i-naprawic-polske/ar/3852429|deadurl=yes}}</ref> गत्वा [[लन्डन्|लण्डन्]]<nowiki/>-नगरं, स्ट्रासबर्ग्-नगरं च गतः । निर्वाचनप्रचारस्य अवधारणा मुख्यतया लघुस्थानीयसमागमानाम् आधारेण आसीत्, ये प्रायः मुख्यराष्ट्रीयजनसम्पर्कमाध्यमेन प्रसारिताः नासीत् <ref>{{Cite web|url=http://natemat.pl/140039,prezydenckie-wycieczki-komorowski-i-duda-porownujemy-kto-odwiedzil-wiecej-miejscowosci|title=Prezydenckie wycieczki. Komorowski i Duda – porównujemy, kto odwiedził więcej miejscowości|date=18 kwietnia 2015}}</ref> । अभियानस्य समये आन्द्झेइ दुदा इत्यनेन उदाहरणतया न्यूनतमनिवृत्तिवयसः न्यूनीकरणस्य, करमुक्तभत्तावर्धनस्य, "स्विट्ज़र्लॅण्ड-देशीय-फ़्रॅङ्क्-मुद्रा-ऋणग्राहकेभ्यः" सहायतायाः च प्रतिज्ञाः कृताः । २०१५ तमस्य वर्षस्य मे-मासस्य १० दिनाङ्के प्रथमचरणस्य मतदानस्य प्रथमस्थानं प्राप्तवान्, ५ स्थानं प्राप्तवान्&nbsp;१७९ इति&nbsp;०९२ मतं प्राप्तम्, यत् वैधमतानाम् ३४.७६% अभवत् । यतो हि कश्चन अपि उम्मीदवारः वैधमतस्य ५०% सीमां न अतिक्रान्तवान्, अतः आन्द्रेज् दुडा पुनः निर्वाचनप्रत्याशी ब्रोनिस्लाव कोमोरोव्स्की इत्यनेन सह मिलित्वा मतदानस्य द्वितीयचक्रं प्रविष्टवान्, यः वैधमतानाम् ३३.७७% प्राप्तवान् प्रथमपरिक्रमे ये अभ्यर्थिनः त्यक्तवन्तः तेषु ग्रेगोर्ज् ब्राउन् इत्यनेन तस्य मतदानस्य घोषणा कृता । द्वितीयपरिक्रमात् पूर्वं सः पोलॅण्ड्-गणराज्यस्य दक्षपक्षस्य, वास्तविकायाः राजनीतेः सङ्घः, आत्मरक्षायाः पुनरुत्थानस्य च समर्थनं प्राप्तवान् । [[सञ्चिका:Secretary_Pompeo_Participates_in_a_U.S.-Poland_Enhanced_Defense_Cooperation_Agreement_Signing_Ceremony_with_Polish_President_Andrzej_Duda_and_Polish_National_Defence_Minister_Mariusz_Błaszczak_(50230226701).jpg|लघुचित्रम्| पोलॅण्ड्-देशीयः अमेरिका-देशीयः च वर्धन-रक्ष-सहकार-अनुबन्धस्य (२०२०) हस्ताक्षर-समारोहस्य समये आन्द्झेइ दुदा इत्ययम्]] ===== पोलॅण्ड्-आमेरिका-देशीयाः सम्बन्धाः ===== [[सञ्चिका:-UNGA_(48784015528).jpg|लघुचित्रम्|240x240अणवः| राष्ट्रपतयः : रक्षासहकार्यं गभीरं कर्तुं संयुक्तघोषणायां हस्ताक्षरं कृत्वा राष्ट्रपतिः आन्द्झेइ दुदा इत्ययम् अमेरिकीराष्ट्रपतिः डोनाल्ड ट्रम्प् इत्ययं च, [[न्‍यू यॉर्क्|न्यूयॉर्क]]<nowiki/>-नगरम्, [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिका]] (सितम्बर् २३, २०१९)]] [[सञ्चिका:President_Biden_met_with_President_of_Poland_Duda_in_Warsaw_to_support_Ukraine_(1).jpg|लघुचित्रम्|240x240अणवः| अमेरिकीराष्ट्रपतिः जो बैडन् इत्ययं पोलॅण्ड्-देशीयः राष्ट्रपतिः आन्द्झेइ दुदा इत्यनेन सह, वार्सा-नगरं, मार्च् २६, २०२२ ]] आन्द्झेइ दुदा इत्यनेन राष्ट्रपतिपदं स्वीकृत्य पोलॅण्डश-अमेरिान-सम्बन्धाः तीव्राः अभवन्, येन उभयोः देशयोः राष्ट्रपतियोः मध्ये मिलनस्य आवृत्तिः वर्धिता। <ref>{{Cite web|url=https://www.prezydent.pl/kancelaria/aktywnosc-ministrow/art,1848,minister-szczerski-spotkanie-prezydentow-polski-i-usa-dowodem-na-dynamike-relacji-pomiedzy-naszymi-krajami.html|title=Minister Szczerski: Spotkanie Prezydentów Polski i USA dowodem na dynamikę relacji pomiędzy naszymi krajami|date=21 września 2019|accessdate=2023-01-15|archive-date=2021-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923180521/https://www.prezydent.pl/kancelaria/aktywnosc-ministrow/art,1848,minister-szczerski-spotkanie-prezydentow-polski-i-usa-dowodem-na-dynamike-relacji-pomiedzy-naszymi-krajami.html|deadurl=yes}}</ref> वार्सा-वाशिङ्गटन्-नगरयोः सहकार्यस्य नूतनम् अध्यायम् उद्घाटयन् एकः महत्त्वपूर्णः कार्यक्रमः राष्ट्रपतिः डोनाल्ड् ट्रम्प् इत्यस्य २०१७ तमस्य वर्षस्य जुलै-मासस्य ६ दिनाङ्के त्रि-सागर-उपक्रम-शिखरसम्मेलनस्य अवसरे वार्सा-नगरस्य यात्रा आसीत् । पोलॅण्ड्-देशः [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिका-]]<nowiki/>देशः च भूमिगतस्य गॅस् इत्यस्य विषये सहमतिं कृतवन्तौ <ref>{{Cite web|url=https://www.energetyka24.com/przyszly-kontrakt-na-dostawy-lng-jednym-z-tematow-spotkania-duda-trump|title=Przyszły kontrakt na dostawy LNG jednym z tematów spotkania Duda-Trump|date=5 lipca 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://biznesalert.pl/jakobik-trump-chce-sprzedac-lng-usa-polska-wybor/|title=Jakóbik: Trump chce sprzedać LNG z USA. Polska ma wybór|date=6 lipca 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://forsal.pl/artykuly/1417041,wspolpraca-energetyczna-polski-z-usa-bedzie-rozszerzona.html|title=Współpraca energetyczna Polski z USA będzie rozszerzona|date=11 czerwca 2019}}</ref> कृत्वा सुरक्षा-रक्षा-क्षेत्रे सहकार्यं सुदृढं कृतवन्तौ । पोलॅण्ड्-गणराज्यस्य अमेरिका-देशस्य च राष्ट्रपतिभिः २०१८ तमे वर्षे राष्ट्रपति-दुडा-महोदयस्य वाशिङ्गटन-नगरस्य आधिकारिकयात्रायाः समये पोलिश-अमेरिकन-रणनीतिकसाझेदारीविषये संयुक्तघोषणायां हस्ताक्षरं कृतम् <ref>{{Cite web|url=https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,1131,prezydenci-polski-i-usa-podpisali-wspolna-deklaracje-o-partnerstwie-strategicznym.html|title=Wspólna deklaracja o polsko-amerykańskim partnerstwie strategicznym|date=18 września 2018|accessdate=2023-01-15|archive-date=2021-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115190915/https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,1131,prezydenci-polski-i-usa-podpisali-wspolna-deklaracje-o-partnerstwie-strategicznym.html|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.defence24.pl/polsko-amerykanskie-partnerstwo-strategiczne-podpisane-w-waszyngtonie|title=Polsko-amerykańskie partnerstwo strategiczne podpisane w Waszyngtonie|date=18 września 2018}}</ref>। अस्मिन् क्षेत्रे अमेरिकीसैन्यस्य उपस्थितिं सुदृढं कर्तुं प्रतिबद्धता २०१९ तमे वर्षे <ref>{{Cite web|url=https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wizyty-zagraniczne/art,329,wizyta-para-prezydencka-usa-waszyngton.html|title=Wizyta Pary Prezydenckiej w Waszyngtonie|date=12 czerwca 2019|accessdate=2023-01-15|archive-date=2021-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016173509/https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wizyty-zagraniczne/art,329,wizyta-para-prezydencka-usa-waszyngton.html|deadurl=yes}}</ref> राष्ट्रपतिस्य वाशिङ्गटन्-नगरस्य भ्रमणकाले गृहीतनिर्णयैः कार्यान्विता । तस्मिन् समये राष्ट्रपतिनां संयुक्तघोषणायां हस्ताक्षरं कृतम्, अन्येषां मध्ये, पोलॅण्ड्देशे अमेरिकासैनिकानाम् उपस्थितिः <ref>{{Cite web|url=https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,1440,wspolna-deklaracja-prezydentow-o-wspolpracy-obronnej-w-zakresie-obecnosci-sil-zbrojnych-usa-na-terytorium-rp.html|title=Wspólna Deklaracja Prezydentów o Współpracy Obronnej w zakresie obecności sił zbrojnych USA na terytorium RP|date=12 czerwca 2019|accessdate=2023-01-15|archive-date=2021-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115190916/https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,1440,wspolna-deklaracja-prezydentow-o-wspolpracy-obronnej-w-zakresie-obecnosci-sil-zbrojnych-usa-na-terytorium-rp.html|deadurl=yes}}</ref> । अस्य प्रावधानाः [[न्‍यू यॉर्क्|न्यूयोर्कनगरे]] २०१९ तमस्य वर्षस्य सितम्बर्-मासस्य २३ दिनाङ्के राष्ट्रपतिभिः हस्ताक्षरितेन अन्येन घोषणेन स्पष्टीकृताः <ref>{{Cite web|url=https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,1545,wspolna-deklaracja-na-temat-poglebiania-wspolpracy-obronnej.html|title=Wspólna deklaracja Prezydentów PL i USA na temat pogłębiania współpracy obronnej|date=23 września 2019|accessdate=2023-01-15|archive-date=2021-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115190913/https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,1545,wspolna-deklaracja-na-temat-poglebiania-wspolpracy-obronnej.html|deadurl=yes}}</ref> । == टिप्पण्यः == [[वर्गः:१९७२ जननम्]] kv5zukpxo34knu3t9u7j33djf29atet 0 81916 499810 475760 2026-07-21T01:22:52Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:Lolarticle.jpg|Lolarticle.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ziv|Ziv]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Copyvio: stock image sourced from https://depositphotos.com/editorial/logo-of-goldman-sachs-on-a-stand-a 499810 wikitext text/x-wiki = <big>निवेश बैंकिंग</big> = निवेशबैङ्किंग् एकः प्रकारः बैंकिंग् अस्ति यः विलयम् अथवा प्रारम्भिकसार्वजनिकप्रस्तावः (IPO) अण्डरराइ {{Infobox company|company_name=Goldman Sachs|industry=निवेश बैंकिंग|founder=मार्कस गोल्डमैन सैमुअल् सच्स|location=न्यूयोर्क, संयुक्त राज्य अमेरिका}} टिङ्ग् इत्यादीनां बृहत्, जटिलवित्तीयव्यवहारानाम् आयोजनं करोति । एते बङ्काः कम्पनीनां कृते विविधरीत्या धनसङ्ग्रहं कर्तुं शक्नुवन्ति, यथा निगमस्य, नगरपालिकायाः, अन्यस्य वा संस्थायाः कृते नूतनानां प्रतिभूतीनां निर्गमनस्य अंडरराइटिंग् ते निगमस्य आईपीओ प्रबन्धयितुं शक्नुवन्ति। निवेशबैङ्काः विलयेषु, अधिग्रहणेषु, पुनर्गठनेषु च सल्लाहं ददति । निवेशबैङ्किंग् वित्तीयसेवाकम्पन्योः अथवा निगमविभागस्य कतिपयेषु क्रियाकलापैः सम्बद्धं भवति येषु व्यक्तिनां, निगमानाम्, सर्वकाराणां च पक्षतः सल्लाहकार-आधारितवित्तीयव्यवहारः भवति परम्परागतरूपेण निगमवित्तेन सह सम्बद्धः, एतादृशः बैंकः ऋणस्य अथवा इक्विटीप्रतिभूतीनां निर्गमने ग्राहकस्य एजेण्टरूपेण वा अण्डरराइटिंग् कृत्वा वा वित्तीयपुञ्जस्य संग्रहणे सहायतां कर्तुं शक्नोति। निवेशबैङ्कः विलय-अधिग्रहणेषु (M&A) सम्बद्धानां कम्पनीनां सहायतां च कर्तुं शक्नोति तथा च सहायकसेवाः प्रदातुं शक्नोति यथा बाजारनिर्माणं, व्युत्पन्नानां तथा इक्विटीप्रतिभूतीनां व्यापारः, FICC सेवाः (नियत-आय-उपकरणाः, मुद्राः, तथा च वस्तुनः) अथवा अनुसन्धानं (स्थूल-आर्थिकं, ऋणं वा इक्विटी रिसर्च)। अधिकांशः निवेशबैङ्काः स्वनिवेशसंशोधनव्यापारैः सह संयोजनेन प्रमुखदलालीविभागं सम्पत्तिप्रबन्धनविभागं च निर्वाहयन्ति । एकः उद्योगः इति नाम्ना एतत् बल्ज ब्रैकेट् (उच्चस्तरीयः), मिडिल मार्केट् (मध्यस्तरीयव्यापाराः), बुटीक् मार्केट् (विशेषव्यापाराः) च इति विभक्तः अस्ति । वाणिज्यिकबैङ्कानां, खुदराबैङ्कानां च विपरीतम् निवेशबैङ्काः निक्षेपं न गृह्णन्ति । १९३३ तमे वर्षे ग्लास-स्टीगल-अधिनियमस्य पारितत्वात् आरभ्य १९९९ तमे वर्षे ग्राम-लीच्-ब्लिले-अधिनियमेन तस्य निरसनपर्यन्तं अमेरिका-देशे निवेशबैङ्क-व्यापारिक-बैङ्कयोः मध्ये पृथक्त्वं निर्वाहितम् अन्ये औद्योगिकदेशाः, यत्र जी-७-देशाः अपि सन्ति, ऐतिहासिकदृष्ट्या एतादृशं पृथक्त्वं न स्थापितवन्तः । २०१० तमस्य वर्षस्य डॉड्–फ्रैङ्क् वालस्ट्रीट् सुधारस्य उपभोक्तृसंरक्षणस्य च अधिनियमस्य (२०१० तमस्य वर्षस्य डॉड्–फ्रैङ्क् अधिनियमस्य) भागरूपेण वोल्कर नियमः वाणिज्यिकबैङ्किंगात् निवेशबैङ्कसेवानां किञ्चित् संस्थागतपृथक्करणं प्रतिपादयति | सर्वाणि निवेशबैङ्कक्रियाकलापाः "विक्रयपक्षः" अथवा "क्रयणपक्षः" इति वर्गीकृताः सन्ति । "विक्रयपक्षे" नगदार्थं वा अन्यप्रतिभूतिभ्यः वा प्रतिभूतिव्यापारः (उदा. लेनदेनस्य सुविधा, विपण्यनिर्माणं), अथवा प्रतिभूतिप्रचारः (उदा. अंडरराइटिंग, अनुसन्धानम् इत्यादयः) अन्तर्भवति "क्रयणपक्षः" निवेशसेवाक्रयणं कुर्वतां संस्थानां सल्लाहस्य प्रावधानं भवति । निजीइक्विटीनिधिः, म्यूचुअल् फण्ड्, जीवनबीमाकम्पनयः, यूनिट् ट्रस्ट्, हेज फण्ड् च क्रयपक्षस्य संस्थाः सर्वाधिकं सामान्याः प्रकाराः सन्ति । निवेशबैङ्कं निजीसार्वजनिककार्यक्रमेषु अपि विभक्तुं शक्यते यत्र सूचनानां पारगमनं न भवति इति द्वयोः पृथक्करणं कृत्वा पटलः भवति । बैंकस्य निजीक्षेत्राणि निजीअन्तःस्थसूचनया सह व्यवहारं कुर्वन्ति, येषां सार्वजनिकरूपेण प्रकटीकरणं न भवति, यदा तु सार्वजनिकक्षेत्राणि, यथा स्टॉकविश्लेषणं, सार्वजनिकसूचनाभिः सह व्यवहारं कुर्वन्ति संयुक्तराज्ये निवेशबैङ्कसेवाः प्रदातुं सल्लाहकारः अनुज्ञापत्रधारी दलाल-व्यापारी भवितुमर्हति तथा च अमेरिकीप्रतिभूतिविनिमयआयोगस्य (SEC) तथा वित्तीयउद्योगनियामकप्राधिकरणस्य (FINRA) नियमनस्य अधीनः भवितुमर्हति | == '''इतिहास''' == == '''प्रारम्भिक इतिहास''' == डच् ईस्ट् इण्डिया कम्पनी प्रथमा कम्पनी आसीत् या सामान्यजनानाम् कृते बाण्ड्, स्टॉक् इत्यस्य शेयर्स् च निर्गतवती । एषा प्रथमा सार्वजनिकरूपेण व्यापारिता कम्पनी अपि आसीत्, आधिकारिक-स्टॉक-एक्सचेंजे सूचीकृता प्रथमा कम्पनी आसीत् । == '''उद्योगस्य प्रोफाइलः''' == एकः उद्योगः इति नाम्ना एतत् बल्ज ब्रैकेट् (उच्चस्तरीयः), मिडिल मार्केट् (मध्यस्तरीयव्यापाराः), बुटीक् मार्केट् (विशेषव्यापाराः) च इति विभक्तः अस्ति । सम्पूर्णे विश्वे विविधाः व्यापारसङ्घाः सन्ति ये लॉबिंग् इत्यत्र उद्योगस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति, उद्योगस्य मानकानां सुविधां कुर्वन्ति, आँकडानि प्रकाशयन्ति च । अन्तर्राष्ट्रीयप्रतिभूतिसङ्घस्य परिषदः (ICSA) व्यापारसङ्घस्य वैश्विकः समूहः अस्ति । संयुक्तराज्ये प्रतिभूति-उद्योग-वित्तीय-बाजार-सङ्घः ([https://www.sifma.org/ SIFMA]) सम्भवतः सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णः अस्ति; तथापि, बृहत्निवेशबैङ्केषु कतिपये अमेरिकनबैङ्कर्एसएसोसिएशन् सिक्योरिटीजएसोसिएशनस्य (ABASA) सदस्याः सन्ति, यदा तु लघुनिवेशबैङ्काः नेशनल् इन्वेस्टमेण्ट्बैङ्किंग् एसोसिएशनस्य ([https://www.niba.org/ NIBA]) सदस्याः सन्ति यूरोपे २००७ तमे वर्षे विभिन्नैः यूरोपीयव्यापारसङ्घैः यूरोपीयप्रतिभूतिसङ्घस्य यूरोपीयमञ्चस्य गठनं कृतम् । अनेकाः यूरोपीयव्यापारसङ्घः (मुख्यतया लण्डन् इन्वेस्टमेण्ट् बैंकिंग् एसोसिएशन् तथा यूरोपीय सिफ्मा सम्बद्धः) नवम्बर् २००९ तमे वर्षे मिलित्वा यूरोपे वित्तीयबाजारसङ्घस्य ([https://www.afme.eu/ AFME]) इति संस्थां निर्मितवती चीनदेशस्य प्रतिभूति-उद्योगे चीन-देशस्य प्रतिभूति-सङ्घः स्व-नियामक-सङ्गठनम् अस्ति यस्य सदस्याः अधिकतया निवेश-बैङ्काः सन्ति । == '''वैश्विक आकारः राजस्वमिश्रणं च''' == वैश्विकनिवेशबैङ्किंगराजस्वं २००७ तमे वर्षे पञ्चमवर्षे वर्धितम्, अभिलेखात्मकं ८४ अरब अमेरिकीडॉलर् यावत्, यत् पूर्ववर्षस्य तुलने २२% अधिकम् आसीत्, २००३ तमे वर्षे च स्तरात् दुगुणाधिकम् आसीत् ।[२६] संयुक्तराज्यसंस्थायाः उप-प्राइम-प्रतिभूतिनिवेशानां सम्पर्कस्य अनन्तरं बहवः निवेशबैङ्काः हानिम् अनुभवन्ति । २०१२ तमे वर्षे निवेशबैङ्कानां वैश्विकराजस्वं २४० अरब डॉलर इति अनुमानितम्, यत् २००९ तमे वर्षात् प्रायः तृतीयभागं न्यूनम् आसीत्, यतः कम्पनयः न्यूनानि सौदानि अनुसृत्य न्यूनव्यापारं कुर्वन्ति स्म ।[२७] कुलराजस्वस्य भेदः निवेशबैङ्कराजस्वस्य वर्गीकरणस्य भिन्नमार्गस्य कारणेन सम्भाव्यते, यथा स्वामित्वव्यापारराजस्वस्य घटनम् कुलराजस्वस्य दृष्ट्या संयुक्तराज्यसंस्थायाः प्रमुखस्वतन्त्रनिवेशबैङ्कानां एसईसी-दाखिलाः दर्शयन्ति यत् निवेशबैङ्किंग् (M&A-परामर्शसेवाः सुरक्षा-अण्डरराइटिंग् इति परिभाषितः) १९९६ तः २००६ पर्यन्तं एतेषां बङ्कानां कुलराजस्वस्य केवलं प्रायः १५–२०% भागं कृतवान् , यत्र बहुसंख्यकं राजस्वं (केषुचित् वर्षेषु ६०+%) "व्यापारेण" आनयितम् यस्मिन् दलालीआयोगाः स्वामित्वव्यापारः च समाविष्टाः सन्ति; स्वामित्वव्यापारः अस्य राजस्वस्य महत्त्वपूर्णं भागं प्रदाति इति अनुमानितम् अस्ति ।[६] अमेरिकादेशेन २००९ तमे वर्षे वैश्विकराजस्वस्य ४६% भागः प्राप्तः, १९९९ तमे वर्षे ५६% तः न्यूनः ।युरोपदेशेन (मध्यपूर्वं आफ्रिकादेशेन च सह) प्रायः तृतीयभागः उत्पन्नः यदा एशियादेशैः अवशिष्टं २१% प्राप्तम् ।,: ८ अयं उद्योगः बहुधा केन्द्रितः अस्ति न्यूयॉर्कनगरं, लण्डन्नगरं, फ्रैंकफर्ट्, हाङ्गकाङ्ग, सिङ्गापुर, टोक्यो च इत्यादिषु अल्पसंख्याकानां प्रमुखवित्तीयकेन्द्रेषु । विश्वस्य बृहत्तमानां बल्ज ब्रैकेट् निवेशबैङ्कानां बहुभागः तेषां निवेशप्रबन्धकानां च मुख्यालयः न्यूयॉर्कनगरे अस्ति, अन्येषु वित्तीयकेन्द्रेषु अपि महत्त्वपूर्णाः प्रतिभागिनः सन्ति ।लण्डन्-नगरं ऐतिहासिकरूपेण यूरोपीय-उत्साह-कार्यस्य केन्द्ररूपेण कार्यं कृतवान्, प्रायः अस्मिन् क्षेत्रे सर्वाधिकं पूंजी-आन्दोलनस्य, निगम-पुनर्गठनस्य च सुविधां ददाति । इदानीं एशियायाः नगरेषु एम एण्ड ए क्रियाकलापस्य वर्धमानः भागः प्राप्यते । == '''सन्दर्भः''' == https://www.investopedia.com/terms/i/investment-banking.asp https://economictimes.indiatimes.com/definition/investment-banking https://corporatefinanceinstitute.com/resources/career/investment-banking-overview/ https://www.wallstreetmojo.com/what-is-investment-banking/ 5omwqamfamozuy83deqq7tywepnykbr 3 81958 499809 476127 2026-07-21T01:04:24Z Xqbot 1298 [[सदस्यसम्भाषणम्:جيمي]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 499809 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:جيمي]] jaw5yjnbq9hwh0r7jdlswmd1uih2z54 10 86563 499846 498645 2026-07-23T05:37:45Z NehalDaveND 9230 23 499846 wikitext text/x-wiki {{Main page image/ITN | image = Wikipedia-logo-v2-sa.svg <!--NOTE: Do not use an unprotected Commons file. Our cascading protection will not apply. Either upload a local copy or list it at WP:CMP and wait for the bot to protect it at Commons. See WP:ITN/A for full instructions.--> | width = <!--Width is determined automatically. Only use this parameter to override autosizing.--> | caption = संस्कृतविकिपीडिया | title = संस्कृतवार्ताः | link = | border = no | caption align = left }} ​* रसगङ्गाधरे अलङ्कार-लक्षणेषु अतिव्याप्ति-दोष-निवारण-सङ्गोष्ठी 22 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के वाराणस्यां सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालयस्य साहित्य-विभागेन 'रसगङ्गाधरे अलङ्कार-लक्षणानि नव्यन्याय-दृष्ट्या' इति विषयम् अधिकृत्य एका विशिष्टा विद्वद्-गोष्ठी आयोजिता। अस्मिन् प्रमुखाः आचार्याः प्रतिपादितवन्तः यत् पण्डितराज-जगन्नाथेन काव्य-लक्षणेषु अतिव्याप्ति-अव्याप्ति-दोषाणां परिहाराय या परिष्कार-शैली प्रयुक्ता, सा साहित्य-शास्त्रस्य दार्शनिक-प्रतिष्ठापनाय अतीव सहायिका वर्तते। ​* संस्कृत-विश्वविद्यालयानाम् अङ्कीय-डेटा-सुरक्षायै समीक्षा-सभा 22 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के केन्द्रीय-संस्कृत-विश्वविद्यालयानां मुख्य-डेटाबेस्-सुरक्षार्थं तथा च अनुसन्धातृणां user_id विवरणानि गोपनीयानि कर्तुम् एका उच्च-स्तरीया समीक्षा-सभा जाता। तत्र अन्तर्जालीये मञ्चे डेटा-चोरी-निवारणाय एमएफए सुरक्षा-तन्त्रस्य दृढीकरणाय निर्णयः स्वीकृतः। एषा व्यवस्था विन्डोझ मञ्चे पूर्णतः सुरक्षिता अस्ति। ​* गुगुल क्लाउड ओसिआर माध्यमेन हस्तप्रतीनां संरक्षणम् 20 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के सुरत-नगरे प्राच्य-शोध-संस्थानेन प्राचीन-हस्तप्रतीनां डिजिटल-करणाय गुगुल क्लाउड ओसिआर-तन्त्रस्य साहाय्यं गृहीतम्। अनेन ग्रन्थानां मूल-प्रारूपं सुरक्षितं कृत्वा पाठ-शुद्धिः विधीयते, येन छात्राः स्वकीय-आईफोन तथा क्रोम ब्राउझर-माध्यमेन एतान् ग्रन्थान् सहजतया पठितुं शक्नुवन्ति। ​* भारतीय-ज्ञान-परम्परायाः अन्तर्गते अङ्कीय-व्याकरण-पाठ्यक्रमः 21 जुलाई 2026 तमे दिनाङ्के पाणिनीय-व्याकरणस्य आधुनिक-सङ्गणक-विज्ञाने उपयोगितां दर्शयितुम् आईकेएस अनुसारेण एकः नूतनः ई-लर्निंग-पाठ्यक्रमः आरब्धः। अनेन छात्रेषु संस्कृत-भाषां प्रति रुचिः वर्धिष्यते इति प्राध्यापकानां मतम्। <noinclude> {{documentation}} </noinclude> mhud3rvooiuxec4zcrcsc85mzc079p8 2 90277 499818 495393 2026-07-21T04:25:18Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:Traditional_Cheraw_Dance.jpg|Traditional_Cheraw_Dance.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 6 July 2026. 499818 wikitext text/x-wiki '''भारतीयेषु मिजोसंस्कृतिः''' मिजोसंस्कृतिः, या उत्तरपूर्वभारते मिजोरामप्रदेशे विकसितवती, समृद्धपरम्पराभिः, सघनसमुदायजीवनेन, प्रकृतेः सन्निधिना च विशिष्टा अस्ति। मिजो जनाः, ये मुख्यतया  ''zo'' जात्याः सदस्याः, स्वस्वं विशेषं रूपं संरक्ष्य आधुनिकतां च स्वीकृतवन्तः। मिजोसंस्कृतेः केन्द्रे ''Tlawmngaihna'' इत्याख्यः मूल्यः अस्ति। एषः अलिखितः धर्मः आत्मत्यागं, आतिथ्यं, परोपकारं च सूचयति। अस्य भावस्य कारणेन समाजे सौहार्दं दृढं भवति। उत्सवाः अपि संस्कृतौ महानं स्थानं धारयन्ति। चप्चर कुट् (''Chapchar Kut''), मिम् कुट् (''Mim Kut''), पोल कुट् (''Pawl Kut'') इत्येते मुख्यकृष्योत्सवाः भवन्ति, येषु लोकनृत्यम्, गीतम्, भोजनेन च आनन्दः प्रकट्यते। चेरो (''Cheraw'') इति बांसनृत्यं, यत्र नृत्यांगनाः चलन्तेषु वेतसदण्डेषु सुन्दरं नृत्यन्ति, मिजोजनानां प्रसिद्धतमं नृत्यरूपं भवति। मिजोभाषा (मिजो टाव्ङ्) {''Mizo Tawng''} तथा लोकसाहित्यं—विशेषतः आख्यानानि, सूक्तयः, लालनगीतयः च—प्राचीनज्ञानं वहन्ति। परम्परागतं वस्त्रनिर्माणकला अपि, यत्र दीप्तवर्णाः जटिलाः च आकृतयः दृश्यन्ते, समुदायस्य सौन्दर्यबोधं दर्शयति। एकोनविंशतिशतके ख्रीष्टधर्मस्य आगमः अपि सामाजिकजीवने प्रभावं दत्तवान्, येन परम्पराः नूतनभावैः संयुक्ताः। सारतः, मिजोसंस्कृतिः परम्परायाः, सामुदायिकमूल्यानां, आधुनिकभावानां च सुसंगतं संयोगं दर्शयति। सा अद्यापि भारतस्य विविधसंस्कृतिसम्पदेः अविभाज्यभागः अस्ति, यः तस्य जनानां सौहार्दं धैर्यं च प्रकटयति। cq77yncpqnrrvppcrmru2ejzmxy3iug 2 92308 499812 499631 2026-07-21T02:58:44Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:280eU8ASIK3BTw3yHkER_channapatna_toys_banner_15_621x375_webp.jpg_`1111.webp|280eU8ASIK3BTw3yHkER_channapatna_toys_banner_15_621x375_webp.jpg_`1111.webp]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: Copyright viol 499812 wikitext text/x-wiki == चन्नपट्टण-क्रीडनकानि == [[:en:Channapatna_toys|चन्नपट्टणस्य क्रीडनकानि]] भारतस्य कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायाः चन्नपट्टण-नगरस्य विशेषप्रकारस्य काष्ठनिर्मितानि क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः सन्ति। एषा पारम्परिक-शिल्पकला विश्वव्यापारसङ्घस्य (WTO) भौगोलिक-सूचकत्वेन (GI) संरक्षिता अस्ति, यस्य प्रशासनं कर्नाटक-सरकारेण क्रियते। एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्धेः कारणात् चन्नपट्टणं "गोम्बेगल ऊरु" (क्रीडनक-नगरम्) इति कर्नाटके प्रसिद्धम् अस्ति। परम्परया एषा कला राइटिया टिङ्क्टोरिया (Wrightia tinctoria) नाम्नः वृक्षस्य काष्ठस्य लाक्षारञ्जनेन सम्बद्धा आसीत्। अयं वृक्षः सामान्यभाषायां आले-मरः (दन्तकाष्ठवृक्षः) इति कथ्यते। == प्रस्तावना == [http://channapatna चन्नपट्टण]-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु पारम्परिक-हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एतानि कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायां स्थिते चन्नपट्टण-नगरे निर्मीयन्ते। स्वस्य मनोहररूपेण, विविधवर्णैः, सूक्ष्मशिल्पकौशलेन च एतानि देशे विदेशे च अत्यन्तं प्रसिद्धानि सन्ति। चन्नपट्टण-नगरं एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्ध्या "क्रीडनक-नगरम्" (Gombegala Ooru) इति अपि कथ्यते। एतानि क्रीडनकानि मुख्यतया [[:en:Wrightia_tinctoria|दन्तकाष्ठेन]] (Wrightia tinctoria) निर्मीयन्ते तथा प्राकृतिक-लाक्षया वर्णितानि भवन्ति। अतः एतानि पर्यावरणानुकूलानि, बालकानां कृते सुरक्षितानि, दीर्घकालपर्यन्तं उपयोगयोग्यानि च सन्ति। एषा शिल्पकला केवलं व्यापारस्य साधनं नास्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, परम्परायाः तथा शिल्पकौशलस्य महत्त्वपूर्णं प्रतीकम् अपि अस्ति। अस्याः कलायाः वैशिष्ट्यस्य कारणात् चन्नपट्टण-क्रीडनकानि भौगोलिक-सूचकत्वेन [[:en:Geographical_indication|(GI)]] मान्यता प्राप्तवन्ति। एषा मान्यता अस्याः कलायाः मौलिकतां तथा सांस्कृतिक-महत्त्वं प्रकाशयति। अद्यापि असंख्याः शिल्पिनः परम्परागत-ज्ञानं संरक्ष्य आधुनिक-रुचीनाम् अनुरूपं नूतनानि क्रीडनकानि निर्मान्ति। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः उज्ज्वलम् उदाहरणम् इति मन्यन्ते। == इतिहासः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानां इतिहासः प्राचीनः तथा गौरवपूर्णः अस्ति। एषा शिल्पकला कर्नाटकप्रदेशे बहुवर्षेभ्यः प्रचलिता आसीत्। मैसूरुराज्यस्य प्रसिद्धः शासकः टीपू-सुल्तानः कलानां महान् संरक्षकः आसीत्। तस्य प्रोत्साहनेन चन्नपट्टणे काष्ठशिल्पस्य विशेषः विकासः अभवत्। तेन कुशलाः शिल्पिनः प्रोत्साहिताः, नवीनाः निर्माणपद्धतयः अपि स्वीकृताः। अनन्तरं एषा कला पितृतः पुत्राय इति परम्परया प्रसृता। कालस्य प्रवाहे शिल्पिनः नवीनानि कौशलानि अधिगतवन्तः तथा क्रीडनकानां रूपेषु वर्णेषु च अनेकानि परिवर्तनानि अभवन्। जापानदेशस्य पुत्तलिका-निर्माण-शैली अपि अस्याः कलायाः विकासे साहाय्यं कृतवती। तेन निर्माणकार्यं सरलतरम् अभवत् तथा क्रीडनकानां गुणवत्ता अपि वर्धिता। अद्य चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एषा कला भारतीय-सांस्कृतिक-परम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति तथा देशविदेशेषु अपि आदरं प्राप्नोति। == निर्माणप्रक्रिया == पञ्च-चरणात्मक-निर्माणप्रक्रिया बालकानां कृते सुरक्षितानां तथा भौगोलिक-सूचक-चिह्नितानां (GI) चन्नपट्टण-क्रीडनकानां निर्माणे हस्तकौशलस्य यन्त्रसहायतायाश्च समन्वयः अत्यन्तम् आवश्यकः अस्ति। * काष्ठस्य चयनं तथा शोषणम् * शिल्पिनः मुख्यतया दन्तकाष्ठम् [[:en:Wrightia_tinctoria|(Wrightia tinctoria)]] उपयुञ्जते। एतत् काष्ठं मृदु, स्निग्धं, लघु च भवति। काष्ठं प्रायः एकमासात् त्रिमासपर्यन्तं शोष्यते, येन तस्य आर्द्रता न्यूनाभवति तथा विदारणं न भवति। अधुना रबर-काष्ठम्, देवदारु-काष्ठम् इत्यादीनि मृदुकाष्ठानि अपि उपयुज्यन्ते। * काष्ठस्य छेदनम् * शुष्कीकृतं काष्ठं क्रीडनकस्य आवश्यक-रूपानुसारं लघुखण्डेषु छिद्यते। * खराद-यन्त्रे आकार-निर्माणम् * काष्ठखण्डाः खराद-यन्त्रे (Lathe) स्थाप्यन्ते तथा शीघ्रगत्या परिभ्राम्यन्ते। ततः शिल्पिनः तीक्ष्णैः छेदन-उपकरणैः स्वकौशलेन च काष्ठस्य समरूपम् आकारं निर्मान्ति तथा तस्य पृष्ठभागं समीकुर्वन्ति। * [[:en:Lacquer|लाक्षया]] वर्णलेपनम् * परिभ्रमति काष्ठे प्राकृतिक-लाक्षया निर्मितैः वर्णदण्डैः विविधाः वर्णाः लेप्यन्ते। परिभ्रमणजनित-घर्षणेन लाक्षा द्रविभूय सम्यक् काष्ठे लगति। अनन्तरं शिल्पिनः शुष्क-तालपत्रैः लाक्षां समरूपेण प्रसारयन्ति तथा तस्याः कान्तिं वर्धयन्ति। * संयोजनं तथा सूक्ष्म-अलंकरणम् * वर्णलेपनानन्तरं काष्ठभागाः खराद-यन्त्रात् निष्कास्य हस्तेन सूक्ष्मचित्रैः अलङ्क्रियन्ते। अनन्तरं विषरहित-संयोजक-द्रव्यैः अथवा परस्पर-संयोजकैः कीलकैः संयोज्य अन्तिमं क्रीडनकं निर्मीयते। * == विकासः == आरम्भे चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनक-उद्योगः विपणनस्य आर्थिक-सहाय्यस्य च अभावेन बहूनि वर्षाणि कठिनपरिस्थितिम् अनुभूतवान्। तस्मात् एषा प्राचीना कला शनैः शनैः लुप्तप्राया अभवत्। अनन्तरं [https://cauverycrafts.com/ कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमस्य] (KHDC) तथा कर्नाटक-सरकारस्य प्रयासैः अस्याः कलायाः पुनरुत्थानम् अभवत्। शिल्पिभ्यः आधुनिक-निर्माण-पद्धतयः, नूतन-विन्यासाः तथा विपणन-कौशलानि शिक्षितानि, येन ते वर्तमान-आवश्यकतानुसारं गुणवत्तायुक्तानि क्रीडनकानि निर्मातुं समर्थाः अभवन्। अधुना अनेकाः संस्थाः तथा सामाजिक-सङ्घटनाः चन्नपट्टण-क्रीडनकानां संरक्षणाय तथा प्रचाराय कार्यं कुर्वन्ति। ते शिल्पिनः नूतन-कल्पनाः स्वीकर्तुं, उत्पादानाम् आधुनिकीकरणं कर्तुं च प्रेरयन्ति। २०२२ तमे वर्षे बेङ्गलूरु-नगरस्य के. एस्. आर्. रेलस्थानके एतेषां क्रीडनकानां प्रचारार्थं विशेषः विक्रय-मण्डपः अपि स्थापितः। == उपसंहारः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः अनुपमम् उदाहरणम् सन्ति। एतानि केवलं क्रीडनकानि न सन्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, शिल्पकौशलस्य तथा सृजनशीलतायाः प्रतीकानि अपि सन्ति। प्राकृतिक-सामग्रीभिः निर्मितत्वात् एतानि पर्यावरणहितकराणि तथा बालानां कृते सुरक्षितानि भवन्ति। [[:en:Government_of_Karnataka|कर्नाटक-सरकारस्य]], विविध-संस्थानां तथा शिल्पिनां संयुक्त-प्रयत्नैः एषा प्राचीना कला पुनर्जीविता अभवत्। अस्याः कलायाः संरक्षणं, प्रचारः तथा नूतन-पीढ्यां प्रति ज्ञानस्य प्रसारणम् अत्यन्तम् आवश्यकम्। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भविष्येऽपि भारतीय-सांस्कृतिक-विरासतां समृद्धां करिष्यन्ति। == चित्रवीथिका == <gallery> सञ्चिका:61KVqMH2pSL._AC_UF1000,1000_QL80.jpg|A married Coorgi Couple सञ्चिका:Channapatna-toys-1l.jpg|Soldiers Riding Horses सञ्चिका:JZoVmf1Rvq2Y53JbV0iw_channapatna_wooden_doll_2_0x0_webp.jpg_2222.webp|A Sacred Dancer सञ्चिका:Process_of_making_toys.jpg|Process Of Making Toys सञ्चिका:CHANNAPATNA_TOYS.jpg|Singers And Musicians </gallery> == उल्लेखाः == * वस्त्र-मन्त्रालयस्य हस्तशिल्प-विकास-आयुक्तकार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः। https://handicrafts.gov.in/ * भौगोलिक-सूचक-पञ्जीकरण-कार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (GI पञ्जीकरणम्)। https://search.ipindia.gov.in/GIRPublicSearch/ * कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमः (KHDC)। https://khdc.karnataka.gov.in/ * भारत-सरकारस्य राष्ट्रिय-जालपुटम्। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (ODOP)| https://www.india.gov.in/ * विकिपीडिया-योगदानकर्तारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि| https://en.wikipedia.org/wiki/Channapatna_toys 37ymlcfxngzun20bq93c2i8aj9jw4gg 499813 499812 2026-07-21T02:58:48Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:CHANNAPATNA_TOYS.jpg|CHANNAPATNA_TOYS.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 499813 wikitext text/x-wiki == चन्नपट्टण-क्रीडनकानि == [[:en:Channapatna_toys|चन्नपट्टणस्य क्रीडनकानि]] भारतस्य कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायाः चन्नपट्टण-नगरस्य विशेषप्रकारस्य काष्ठनिर्मितानि क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः सन्ति। एषा पारम्परिक-शिल्पकला विश्वव्यापारसङ्घस्य (WTO) भौगोलिक-सूचकत्वेन (GI) संरक्षिता अस्ति, यस्य प्रशासनं कर्नाटक-सरकारेण क्रियते। एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्धेः कारणात् चन्नपट्टणं "गोम्बेगल ऊरु" (क्रीडनक-नगरम्) इति कर्नाटके प्रसिद्धम् अस्ति। परम्परया एषा कला राइटिया टिङ्क्टोरिया (Wrightia tinctoria) नाम्नः वृक्षस्य काष्ठस्य लाक्षारञ्जनेन सम्बद्धा आसीत्। अयं वृक्षः सामान्यभाषायां आले-मरः (दन्तकाष्ठवृक्षः) इति कथ्यते। == प्रस्तावना == [http://channapatna चन्नपट्टण]-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु पारम्परिक-हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एतानि कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायां स्थिते चन्नपट्टण-नगरे निर्मीयन्ते। स्वस्य मनोहररूपेण, विविधवर्णैः, सूक्ष्मशिल्पकौशलेन च एतानि देशे विदेशे च अत्यन्तं प्रसिद्धानि सन्ति। चन्नपट्टण-नगरं एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्ध्या "क्रीडनक-नगरम्" (Gombegala Ooru) इति अपि कथ्यते। एतानि क्रीडनकानि मुख्यतया [[:en:Wrightia_tinctoria|दन्तकाष्ठेन]] (Wrightia tinctoria) निर्मीयन्ते तथा प्राकृतिक-लाक्षया वर्णितानि भवन्ति। अतः एतानि पर्यावरणानुकूलानि, बालकानां कृते सुरक्षितानि, दीर्घकालपर्यन्तं उपयोगयोग्यानि च सन्ति। एषा शिल्पकला केवलं व्यापारस्य साधनं नास्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, परम्परायाः तथा शिल्पकौशलस्य महत्त्वपूर्णं प्रतीकम् अपि अस्ति। अस्याः कलायाः वैशिष्ट्यस्य कारणात् चन्नपट्टण-क्रीडनकानि भौगोलिक-सूचकत्वेन [[:en:Geographical_indication|(GI)]] मान्यता प्राप्तवन्ति। एषा मान्यता अस्याः कलायाः मौलिकतां तथा सांस्कृतिक-महत्त्वं प्रकाशयति। अद्यापि असंख्याः शिल्पिनः परम्परागत-ज्ञानं संरक्ष्य आधुनिक-रुचीनाम् अनुरूपं नूतनानि क्रीडनकानि निर्मान्ति। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः उज्ज्वलम् उदाहरणम् इति मन्यन्ते। == इतिहासः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानां इतिहासः प्राचीनः तथा गौरवपूर्णः अस्ति। एषा शिल्पकला कर्नाटकप्रदेशे बहुवर्षेभ्यः प्रचलिता आसीत्। मैसूरुराज्यस्य प्रसिद्धः शासकः टीपू-सुल्तानः कलानां महान् संरक्षकः आसीत्। तस्य प्रोत्साहनेन चन्नपट्टणे काष्ठशिल्पस्य विशेषः विकासः अभवत्। तेन कुशलाः शिल्पिनः प्रोत्साहिताः, नवीनाः निर्माणपद्धतयः अपि स्वीकृताः। अनन्तरं एषा कला पितृतः पुत्राय इति परम्परया प्रसृता। कालस्य प्रवाहे शिल्पिनः नवीनानि कौशलानि अधिगतवन्तः तथा क्रीडनकानां रूपेषु वर्णेषु च अनेकानि परिवर्तनानि अभवन्। जापानदेशस्य पुत्तलिका-निर्माण-शैली अपि अस्याः कलायाः विकासे साहाय्यं कृतवती। तेन निर्माणकार्यं सरलतरम् अभवत् तथा क्रीडनकानां गुणवत्ता अपि वर्धिता। अद्य चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एषा कला भारतीय-सांस्कृतिक-परम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति तथा देशविदेशेषु अपि आदरं प्राप्नोति। == निर्माणप्रक्रिया == पञ्च-चरणात्मक-निर्माणप्रक्रिया बालकानां कृते सुरक्षितानां तथा भौगोलिक-सूचक-चिह्नितानां (GI) चन्नपट्टण-क्रीडनकानां निर्माणे हस्तकौशलस्य यन्त्रसहायतायाश्च समन्वयः अत्यन्तम् आवश्यकः अस्ति। * काष्ठस्य चयनं तथा शोषणम् * शिल्पिनः मुख्यतया दन्तकाष्ठम् [[:en:Wrightia_tinctoria|(Wrightia tinctoria)]] उपयुञ्जते। एतत् काष्ठं मृदु, स्निग्धं, लघु च भवति। काष्ठं प्रायः एकमासात् त्रिमासपर्यन्तं शोष्यते, येन तस्य आर्द्रता न्यूनाभवति तथा विदारणं न भवति। अधुना रबर-काष्ठम्, देवदारु-काष्ठम् इत्यादीनि मृदुकाष्ठानि अपि उपयुज्यन्ते। * काष्ठस्य छेदनम् * शुष्कीकृतं काष्ठं क्रीडनकस्य आवश्यक-रूपानुसारं लघुखण्डेषु छिद्यते। * खराद-यन्त्रे आकार-निर्माणम् * काष्ठखण्डाः खराद-यन्त्रे (Lathe) स्थाप्यन्ते तथा शीघ्रगत्या परिभ्राम्यन्ते। ततः शिल्पिनः तीक्ष्णैः छेदन-उपकरणैः स्वकौशलेन च काष्ठस्य समरूपम् आकारं निर्मान्ति तथा तस्य पृष्ठभागं समीकुर्वन्ति। * [[:en:Lacquer|लाक्षया]] वर्णलेपनम् * परिभ्रमति काष्ठे प्राकृतिक-लाक्षया निर्मितैः वर्णदण्डैः विविधाः वर्णाः लेप्यन्ते। परिभ्रमणजनित-घर्षणेन लाक्षा द्रविभूय सम्यक् काष्ठे लगति। अनन्तरं शिल्पिनः शुष्क-तालपत्रैः लाक्षां समरूपेण प्रसारयन्ति तथा तस्याः कान्तिं वर्धयन्ति। * संयोजनं तथा सूक्ष्म-अलंकरणम् * वर्णलेपनानन्तरं काष्ठभागाः खराद-यन्त्रात् निष्कास्य हस्तेन सूक्ष्मचित्रैः अलङ्क्रियन्ते। अनन्तरं विषरहित-संयोजक-द्रव्यैः अथवा परस्पर-संयोजकैः कीलकैः संयोज्य अन्तिमं क्रीडनकं निर्मीयते। * == विकासः == आरम्भे चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनक-उद्योगः विपणनस्य आर्थिक-सहाय्यस्य च अभावेन बहूनि वर्षाणि कठिनपरिस्थितिम् अनुभूतवान्। तस्मात् एषा प्राचीना कला शनैः शनैः लुप्तप्राया अभवत्। अनन्तरं [https://cauverycrafts.com/ कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमस्य] (KHDC) तथा कर्नाटक-सरकारस्य प्रयासैः अस्याः कलायाः पुनरुत्थानम् अभवत्। शिल्पिभ्यः आधुनिक-निर्माण-पद्धतयः, नूतन-विन्यासाः तथा विपणन-कौशलानि शिक्षितानि, येन ते वर्तमान-आवश्यकतानुसारं गुणवत्तायुक्तानि क्रीडनकानि निर्मातुं समर्थाः अभवन्। अधुना अनेकाः संस्थाः तथा सामाजिक-सङ्घटनाः चन्नपट्टण-क्रीडनकानां संरक्षणाय तथा प्रचाराय कार्यं कुर्वन्ति। ते शिल्पिनः नूतन-कल्पनाः स्वीकर्तुं, उत्पादानाम् आधुनिकीकरणं कर्तुं च प्रेरयन्ति। २०२२ तमे वर्षे बेङ्गलूरु-नगरस्य के. एस्. आर्. रेलस्थानके एतेषां क्रीडनकानां प्रचारार्थं विशेषः विक्रय-मण्डपः अपि स्थापितः। == उपसंहारः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः अनुपमम् उदाहरणम् सन्ति। एतानि केवलं क्रीडनकानि न सन्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, शिल्पकौशलस्य तथा सृजनशीलतायाः प्रतीकानि अपि सन्ति। प्राकृतिक-सामग्रीभिः निर्मितत्वात् एतानि पर्यावरणहितकराणि तथा बालानां कृते सुरक्षितानि भवन्ति। [[:en:Government_of_Karnataka|कर्नाटक-सरकारस्य]], विविध-संस्थानां तथा शिल्पिनां संयुक्त-प्रयत्नैः एषा प्राचीना कला पुनर्जीविता अभवत्। अस्याः कलायाः संरक्षणं, प्रचारः तथा नूतन-पीढ्यां प्रति ज्ञानस्य प्रसारणम् अत्यन्तम् आवश्यकम्। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भविष्येऽपि भारतीय-सांस्कृतिक-विरासतां समृद्धां करिष्यन्ति। == चित्रवीथिका == <gallery> सञ्चिका:61KVqMH2pSL._AC_UF1000,1000_QL80.jpg|A married Coorgi Couple सञ्चिका:Channapatna-toys-1l.jpg|Soldiers Riding Horses सञ्चिका:JZoVmf1Rvq2Y53JbV0iw_channapatna_wooden_doll_2_0x0_webp.jpg_2222.webp|A Sacred Dancer सञ्चिका:Process_of_making_toys.jpg|Process Of Making Toys </gallery> == उल्लेखाः == * वस्त्र-मन्त्रालयस्य हस्तशिल्प-विकास-आयुक्तकार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः। https://handicrafts.gov.in/ * भौगोलिक-सूचक-पञ्जीकरण-कार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (GI पञ्जीकरणम्)। https://search.ipindia.gov.in/GIRPublicSearch/ * कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमः (KHDC)। https://khdc.karnataka.gov.in/ * भारत-सरकारस्य राष्ट्रिय-जालपुटम्। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (ODOP)| https://www.india.gov.in/ * विकिपीडिया-योगदानकर्तारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि| https://en.wikipedia.org/wiki/Channapatna_toys iiuvqcehve9d5snt89ahxsdcv0pa8c2 499814 499813 2026-07-21T02:58:51Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:Process_of_making_toys.jpg|Process_of_making_toys.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 499814 wikitext text/x-wiki == चन्नपट्टण-क्रीडनकानि == [[:en:Channapatna_toys|चन्नपट्टणस्य क्रीडनकानि]] भारतस्य कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायाः चन्नपट्टण-नगरस्य विशेषप्रकारस्य काष्ठनिर्मितानि क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः सन्ति। एषा पारम्परिक-शिल्पकला विश्वव्यापारसङ्घस्य (WTO) भौगोलिक-सूचकत्वेन (GI) संरक्षिता अस्ति, यस्य प्रशासनं कर्नाटक-सरकारेण क्रियते। एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्धेः कारणात् चन्नपट्टणं "गोम्बेगल ऊरु" (क्रीडनक-नगरम्) इति कर्नाटके प्रसिद्धम् अस्ति। परम्परया एषा कला राइटिया टिङ्क्टोरिया (Wrightia tinctoria) नाम्नः वृक्षस्य काष्ठस्य लाक्षारञ्जनेन सम्बद्धा आसीत्। अयं वृक्षः सामान्यभाषायां आले-मरः (दन्तकाष्ठवृक्षः) इति कथ्यते। == प्रस्तावना == [http://channapatna चन्नपट्टण]-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु पारम्परिक-हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एतानि कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायां स्थिते चन्नपट्टण-नगरे निर्मीयन्ते। स्वस्य मनोहररूपेण, विविधवर्णैः, सूक्ष्मशिल्पकौशलेन च एतानि देशे विदेशे च अत्यन्तं प्रसिद्धानि सन्ति। चन्नपट्टण-नगरं एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्ध्या "क्रीडनक-नगरम्" (Gombegala Ooru) इति अपि कथ्यते। एतानि क्रीडनकानि मुख्यतया [[:en:Wrightia_tinctoria|दन्तकाष्ठेन]] (Wrightia tinctoria) निर्मीयन्ते तथा प्राकृतिक-लाक्षया वर्णितानि भवन्ति। अतः एतानि पर्यावरणानुकूलानि, बालकानां कृते सुरक्षितानि, दीर्घकालपर्यन्तं उपयोगयोग्यानि च सन्ति। एषा शिल्पकला केवलं व्यापारस्य साधनं नास्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, परम्परायाः तथा शिल्पकौशलस्य महत्त्वपूर्णं प्रतीकम् अपि अस्ति। अस्याः कलायाः वैशिष्ट्यस्य कारणात् चन्नपट्टण-क्रीडनकानि भौगोलिक-सूचकत्वेन [[:en:Geographical_indication|(GI)]] मान्यता प्राप्तवन्ति। एषा मान्यता अस्याः कलायाः मौलिकतां तथा सांस्कृतिक-महत्त्वं प्रकाशयति। अद्यापि असंख्याः शिल्पिनः परम्परागत-ज्ञानं संरक्ष्य आधुनिक-रुचीनाम् अनुरूपं नूतनानि क्रीडनकानि निर्मान्ति। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः उज्ज्वलम् उदाहरणम् इति मन्यन्ते। == इतिहासः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानां इतिहासः प्राचीनः तथा गौरवपूर्णः अस्ति। एषा शिल्पकला कर्नाटकप्रदेशे बहुवर्षेभ्यः प्रचलिता आसीत्। मैसूरुराज्यस्य प्रसिद्धः शासकः टीपू-सुल्तानः कलानां महान् संरक्षकः आसीत्। तस्य प्रोत्साहनेन चन्नपट्टणे काष्ठशिल्पस्य विशेषः विकासः अभवत्। तेन कुशलाः शिल्पिनः प्रोत्साहिताः, नवीनाः निर्माणपद्धतयः अपि स्वीकृताः। अनन्तरं एषा कला पितृतः पुत्राय इति परम्परया प्रसृता। कालस्य प्रवाहे शिल्पिनः नवीनानि कौशलानि अधिगतवन्तः तथा क्रीडनकानां रूपेषु वर्णेषु च अनेकानि परिवर्तनानि अभवन्। जापानदेशस्य पुत्तलिका-निर्माण-शैली अपि अस्याः कलायाः विकासे साहाय्यं कृतवती। तेन निर्माणकार्यं सरलतरम् अभवत् तथा क्रीडनकानां गुणवत्ता अपि वर्धिता। अद्य चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एषा कला भारतीय-सांस्कृतिक-परम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति तथा देशविदेशेषु अपि आदरं प्राप्नोति। == निर्माणप्रक्रिया == पञ्च-चरणात्मक-निर्माणप्रक्रिया बालकानां कृते सुरक्षितानां तथा भौगोलिक-सूचक-चिह्नितानां (GI) चन्नपट्टण-क्रीडनकानां निर्माणे हस्तकौशलस्य यन्त्रसहायतायाश्च समन्वयः अत्यन्तम् आवश्यकः अस्ति। * काष्ठस्य चयनं तथा शोषणम् * शिल्पिनः मुख्यतया दन्तकाष्ठम् [[:en:Wrightia_tinctoria|(Wrightia tinctoria)]] उपयुञ्जते। एतत् काष्ठं मृदु, स्निग्धं, लघु च भवति। काष्ठं प्रायः एकमासात् त्रिमासपर्यन्तं शोष्यते, येन तस्य आर्द्रता न्यूनाभवति तथा विदारणं न भवति। अधुना रबर-काष्ठम्, देवदारु-काष्ठम् इत्यादीनि मृदुकाष्ठानि अपि उपयुज्यन्ते। * काष्ठस्य छेदनम् * शुष्कीकृतं काष्ठं क्रीडनकस्य आवश्यक-रूपानुसारं लघुखण्डेषु छिद्यते। * खराद-यन्त्रे आकार-निर्माणम् * काष्ठखण्डाः खराद-यन्त्रे (Lathe) स्थाप्यन्ते तथा शीघ्रगत्या परिभ्राम्यन्ते। ततः शिल्पिनः तीक्ष्णैः छेदन-उपकरणैः स्वकौशलेन च काष्ठस्य समरूपम् आकारं निर्मान्ति तथा तस्य पृष्ठभागं समीकुर्वन्ति। * [[:en:Lacquer|लाक्षया]] वर्णलेपनम् * परिभ्रमति काष्ठे प्राकृतिक-लाक्षया निर्मितैः वर्णदण्डैः विविधाः वर्णाः लेप्यन्ते। परिभ्रमणजनित-घर्षणेन लाक्षा द्रविभूय सम्यक् काष्ठे लगति। अनन्तरं शिल्पिनः शुष्क-तालपत्रैः लाक्षां समरूपेण प्रसारयन्ति तथा तस्याः कान्तिं वर्धयन्ति। * संयोजनं तथा सूक्ष्म-अलंकरणम् * वर्णलेपनानन्तरं काष्ठभागाः खराद-यन्त्रात् निष्कास्य हस्तेन सूक्ष्मचित्रैः अलङ्क्रियन्ते। अनन्तरं विषरहित-संयोजक-द्रव्यैः अथवा परस्पर-संयोजकैः कीलकैः संयोज्य अन्तिमं क्रीडनकं निर्मीयते। * == विकासः == आरम्भे चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनक-उद्योगः विपणनस्य आर्थिक-सहाय्यस्य च अभावेन बहूनि वर्षाणि कठिनपरिस्थितिम् अनुभूतवान्। तस्मात् एषा प्राचीना कला शनैः शनैः लुप्तप्राया अभवत्। अनन्तरं [https://cauverycrafts.com/ कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमस्य] (KHDC) तथा कर्नाटक-सरकारस्य प्रयासैः अस्याः कलायाः पुनरुत्थानम् अभवत्। शिल्पिभ्यः आधुनिक-निर्माण-पद्धतयः, नूतन-विन्यासाः तथा विपणन-कौशलानि शिक्षितानि, येन ते वर्तमान-आवश्यकतानुसारं गुणवत्तायुक्तानि क्रीडनकानि निर्मातुं समर्थाः अभवन्। अधुना अनेकाः संस्थाः तथा सामाजिक-सङ्घटनाः चन्नपट्टण-क्रीडनकानां संरक्षणाय तथा प्रचाराय कार्यं कुर्वन्ति। ते शिल्पिनः नूतन-कल्पनाः स्वीकर्तुं, उत्पादानाम् आधुनिकीकरणं कर्तुं च प्रेरयन्ति। २०२२ तमे वर्षे बेङ्गलूरु-नगरस्य के. एस्. आर्. रेलस्थानके एतेषां क्रीडनकानां प्रचारार्थं विशेषः विक्रय-मण्डपः अपि स्थापितः। == उपसंहारः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः अनुपमम् उदाहरणम् सन्ति। एतानि केवलं क्रीडनकानि न सन्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, शिल्पकौशलस्य तथा सृजनशीलतायाः प्रतीकानि अपि सन्ति। प्राकृतिक-सामग्रीभिः निर्मितत्वात् एतानि पर्यावरणहितकराणि तथा बालानां कृते सुरक्षितानि भवन्ति। [[:en:Government_of_Karnataka|कर्नाटक-सरकारस्य]], विविध-संस्थानां तथा शिल्पिनां संयुक्त-प्रयत्नैः एषा प्राचीना कला पुनर्जीविता अभवत्। अस्याः कलायाः संरक्षणं, प्रचारः तथा नूतन-पीढ्यां प्रति ज्ञानस्य प्रसारणम् अत्यन्तम् आवश्यकम्। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भविष्येऽपि भारतीय-सांस्कृतिक-विरासतां समृद्धां करिष्यन्ति। == चित्रवीथिका == <gallery> सञ्चिका:61KVqMH2pSL._AC_UF1000,1000_QL80.jpg|A married Coorgi Couple सञ्चिका:Channapatna-toys-1l.jpg|Soldiers Riding Horses सञ्चिका:JZoVmf1Rvq2Y53JbV0iw_channapatna_wooden_doll_2_0x0_webp.jpg_2222.webp|A Sacred Dancer </gallery> == उल्लेखाः == * वस्त्र-मन्त्रालयस्य हस्तशिल्प-विकास-आयुक्तकार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः। https://handicrafts.gov.in/ * भौगोलिक-सूचक-पञ्जीकरण-कार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (GI पञ्जीकरणम्)। https://search.ipindia.gov.in/GIRPublicSearch/ * कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमः (KHDC)। https://khdc.karnataka.gov.in/ * भारत-सरकारस्य राष्ट्रिय-जालपुटम्। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (ODOP)| https://www.india.gov.in/ * विकिपीडिया-योगदानकर्तारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि| https://en.wikipedia.org/wiki/Channapatna_toys hv77icnkbltcf1c0qidjimba8dpnxsp 499815 499814 2026-07-21T02:58:55Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:61KVqMH2pSL._AC_UF1000,1000_QL80.jpg|61KVqMH2pSL._AC_UF1000,1000_QL80.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 499815 wikitext text/x-wiki == चन्नपट्टण-क्रीडनकानि == [[:en:Channapatna_toys|चन्नपट्टणस्य क्रीडनकानि]] भारतस्य कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायाः चन्नपट्टण-नगरस्य विशेषप्रकारस्य काष्ठनिर्मितानि क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः सन्ति। एषा पारम्परिक-शिल्पकला विश्वव्यापारसङ्घस्य (WTO) भौगोलिक-सूचकत्वेन (GI) संरक्षिता अस्ति, यस्य प्रशासनं कर्नाटक-सरकारेण क्रियते। एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्धेः कारणात् चन्नपट्टणं "गोम्बेगल ऊरु" (क्रीडनक-नगरम्) इति कर्नाटके प्रसिद्धम् अस्ति। परम्परया एषा कला राइटिया टिङ्क्टोरिया (Wrightia tinctoria) नाम्नः वृक्षस्य काष्ठस्य लाक्षारञ्जनेन सम्बद्धा आसीत्। अयं वृक्षः सामान्यभाषायां आले-मरः (दन्तकाष्ठवृक्षः) इति कथ्यते। == प्रस्तावना == [http://channapatna चन्नपट्टण]-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु पारम्परिक-हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एतानि कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायां स्थिते चन्नपट्टण-नगरे निर्मीयन्ते। स्वस्य मनोहररूपेण, विविधवर्णैः, सूक्ष्मशिल्पकौशलेन च एतानि देशे विदेशे च अत्यन्तं प्रसिद्धानि सन्ति। चन्नपट्टण-नगरं एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्ध्या "क्रीडनक-नगरम्" (Gombegala Ooru) इति अपि कथ्यते। एतानि क्रीडनकानि मुख्यतया [[:en:Wrightia_tinctoria|दन्तकाष्ठेन]] (Wrightia tinctoria) निर्मीयन्ते तथा प्राकृतिक-लाक्षया वर्णितानि भवन्ति। अतः एतानि पर्यावरणानुकूलानि, बालकानां कृते सुरक्षितानि, दीर्घकालपर्यन्तं उपयोगयोग्यानि च सन्ति। एषा शिल्पकला केवलं व्यापारस्य साधनं नास्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, परम्परायाः तथा शिल्पकौशलस्य महत्त्वपूर्णं प्रतीकम् अपि अस्ति। अस्याः कलायाः वैशिष्ट्यस्य कारणात् चन्नपट्टण-क्रीडनकानि भौगोलिक-सूचकत्वेन [[:en:Geographical_indication|(GI)]] मान्यता प्राप्तवन्ति। एषा मान्यता अस्याः कलायाः मौलिकतां तथा सांस्कृतिक-महत्त्वं प्रकाशयति। अद्यापि असंख्याः शिल्पिनः परम्परागत-ज्ञानं संरक्ष्य आधुनिक-रुचीनाम् अनुरूपं नूतनानि क्रीडनकानि निर्मान्ति। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः उज्ज्वलम् उदाहरणम् इति मन्यन्ते। == इतिहासः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानां इतिहासः प्राचीनः तथा गौरवपूर्णः अस्ति। एषा शिल्पकला कर्नाटकप्रदेशे बहुवर्षेभ्यः प्रचलिता आसीत्। मैसूरुराज्यस्य प्रसिद्धः शासकः टीपू-सुल्तानः कलानां महान् संरक्षकः आसीत्। तस्य प्रोत्साहनेन चन्नपट्टणे काष्ठशिल्पस्य विशेषः विकासः अभवत्। तेन कुशलाः शिल्पिनः प्रोत्साहिताः, नवीनाः निर्माणपद्धतयः अपि स्वीकृताः। अनन्तरं एषा कला पितृतः पुत्राय इति परम्परया प्रसृता। कालस्य प्रवाहे शिल्पिनः नवीनानि कौशलानि अधिगतवन्तः तथा क्रीडनकानां रूपेषु वर्णेषु च अनेकानि परिवर्तनानि अभवन्। जापानदेशस्य पुत्तलिका-निर्माण-शैली अपि अस्याः कलायाः विकासे साहाय्यं कृतवती। तेन निर्माणकार्यं सरलतरम् अभवत् तथा क्रीडनकानां गुणवत्ता अपि वर्धिता। अद्य चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एषा कला भारतीय-सांस्कृतिक-परम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति तथा देशविदेशेषु अपि आदरं प्राप्नोति। == निर्माणप्रक्रिया == पञ्च-चरणात्मक-निर्माणप्रक्रिया बालकानां कृते सुरक्षितानां तथा भौगोलिक-सूचक-चिह्नितानां (GI) चन्नपट्टण-क्रीडनकानां निर्माणे हस्तकौशलस्य यन्त्रसहायतायाश्च समन्वयः अत्यन्तम् आवश्यकः अस्ति। * काष्ठस्य चयनं तथा शोषणम् * शिल्पिनः मुख्यतया दन्तकाष्ठम् [[:en:Wrightia_tinctoria|(Wrightia tinctoria)]] उपयुञ्जते। एतत् काष्ठं मृदु, स्निग्धं, लघु च भवति। काष्ठं प्रायः एकमासात् त्रिमासपर्यन्तं शोष्यते, येन तस्य आर्द्रता न्यूनाभवति तथा विदारणं न भवति। अधुना रबर-काष्ठम्, देवदारु-काष्ठम् इत्यादीनि मृदुकाष्ठानि अपि उपयुज्यन्ते। * काष्ठस्य छेदनम् * शुष्कीकृतं काष्ठं क्रीडनकस्य आवश्यक-रूपानुसारं लघुखण्डेषु छिद्यते। * खराद-यन्त्रे आकार-निर्माणम् * काष्ठखण्डाः खराद-यन्त्रे (Lathe) स्थाप्यन्ते तथा शीघ्रगत्या परिभ्राम्यन्ते। ततः शिल्पिनः तीक्ष्णैः छेदन-उपकरणैः स्वकौशलेन च काष्ठस्य समरूपम् आकारं निर्मान्ति तथा तस्य पृष्ठभागं समीकुर्वन्ति। * [[:en:Lacquer|लाक्षया]] वर्णलेपनम् * परिभ्रमति काष्ठे प्राकृतिक-लाक्षया निर्मितैः वर्णदण्डैः विविधाः वर्णाः लेप्यन्ते। परिभ्रमणजनित-घर्षणेन लाक्षा द्रविभूय सम्यक् काष्ठे लगति। अनन्तरं शिल्पिनः शुष्क-तालपत्रैः लाक्षां समरूपेण प्रसारयन्ति तथा तस्याः कान्तिं वर्धयन्ति। * संयोजनं तथा सूक्ष्म-अलंकरणम् * वर्णलेपनानन्तरं काष्ठभागाः खराद-यन्त्रात् निष्कास्य हस्तेन सूक्ष्मचित्रैः अलङ्क्रियन्ते। अनन्तरं विषरहित-संयोजक-द्रव्यैः अथवा परस्पर-संयोजकैः कीलकैः संयोज्य अन्तिमं क्रीडनकं निर्मीयते। * == विकासः == आरम्भे चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनक-उद्योगः विपणनस्य आर्थिक-सहाय्यस्य च अभावेन बहूनि वर्षाणि कठिनपरिस्थितिम् अनुभूतवान्। तस्मात् एषा प्राचीना कला शनैः शनैः लुप्तप्राया अभवत्। अनन्तरं [https://cauverycrafts.com/ कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमस्य] (KHDC) तथा कर्नाटक-सरकारस्य प्रयासैः अस्याः कलायाः पुनरुत्थानम् अभवत्। शिल्पिभ्यः आधुनिक-निर्माण-पद्धतयः, नूतन-विन्यासाः तथा विपणन-कौशलानि शिक्षितानि, येन ते वर्तमान-आवश्यकतानुसारं गुणवत्तायुक्तानि क्रीडनकानि निर्मातुं समर्थाः अभवन्। अधुना अनेकाः संस्थाः तथा सामाजिक-सङ्घटनाः चन्नपट्टण-क्रीडनकानां संरक्षणाय तथा प्रचाराय कार्यं कुर्वन्ति। ते शिल्पिनः नूतन-कल्पनाः स्वीकर्तुं, उत्पादानाम् आधुनिकीकरणं कर्तुं च प्रेरयन्ति। २०२२ तमे वर्षे बेङ्गलूरु-नगरस्य के. एस्. आर्. रेलस्थानके एतेषां क्रीडनकानां प्रचारार्थं विशेषः विक्रय-मण्डपः अपि स्थापितः। == उपसंहारः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः अनुपमम् उदाहरणम् सन्ति। एतानि केवलं क्रीडनकानि न सन्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, शिल्पकौशलस्य तथा सृजनशीलतायाः प्रतीकानि अपि सन्ति। प्राकृतिक-सामग्रीभिः निर्मितत्वात् एतानि पर्यावरणहितकराणि तथा बालानां कृते सुरक्षितानि भवन्ति। [[:en:Government_of_Karnataka|कर्नाटक-सरकारस्य]], विविध-संस्थानां तथा शिल्पिनां संयुक्त-प्रयत्नैः एषा प्राचीना कला पुनर्जीविता अभवत्। अस्याः कलायाः संरक्षणं, प्रचारः तथा नूतन-पीढ्यां प्रति ज्ञानस्य प्रसारणम् अत्यन्तम् आवश्यकम्। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भविष्येऽपि भारतीय-सांस्कृतिक-विरासतां समृद्धां करिष्यन्ति। == चित्रवीथिका == <gallery> सञ्चिका:Channapatna-toys-1l.jpg|Soldiers Riding Horses सञ्चिका:JZoVmf1Rvq2Y53JbV0iw_channapatna_wooden_doll_2_0x0_webp.jpg_2222.webp|A Sacred Dancer </gallery> == उल्लेखाः == * वस्त्र-मन्त्रालयस्य हस्तशिल्प-विकास-आयुक्तकार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः। https://handicrafts.gov.in/ * भौगोलिक-सूचक-पञ्जीकरण-कार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (GI पञ्जीकरणम्)। https://search.ipindia.gov.in/GIRPublicSearch/ * कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमः (KHDC)। https://khdc.karnataka.gov.in/ * भारत-सरकारस्य राष्ट्रिय-जालपुटम्। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (ODOP)| https://www.india.gov.in/ * विकिपीडिया-योगदानकर्तारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि| https://en.wikipedia.org/wiki/Channapatna_toys tu32jotisxsy6iaj8a647hxs2s8a2sx 499816 499815 2026-07-21T02:58:58Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:JZoVmf1Rvq2Y53JbV0iw_channapatna_wooden_doll_2_0x0_webp.jpg_2222.webp|JZoVmf1Rvq2Y53JbV0iw_channapatna_wooden_doll_2_0x0_webp.jpg_2222.webp]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: Copyright violation, see [ 499816 wikitext text/x-wiki == चन्नपट्टण-क्रीडनकानि == [[:en:Channapatna_toys|चन्नपट्टणस्य क्रीडनकानि]] भारतस्य कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायाः चन्नपट्टण-नगरस्य विशेषप्रकारस्य काष्ठनिर्मितानि क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः सन्ति। एषा पारम्परिक-शिल्पकला विश्वव्यापारसङ्घस्य (WTO) भौगोलिक-सूचकत्वेन (GI) संरक्षिता अस्ति, यस्य प्रशासनं कर्नाटक-सरकारेण क्रियते। एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्धेः कारणात् चन्नपट्टणं "गोम्बेगल ऊरु" (क्रीडनक-नगरम्) इति कर्नाटके प्रसिद्धम् अस्ति। परम्परया एषा कला राइटिया टिङ्क्टोरिया (Wrightia tinctoria) नाम्नः वृक्षस्य काष्ठस्य लाक्षारञ्जनेन सम्बद्धा आसीत्। अयं वृक्षः सामान्यभाषायां आले-मरः (दन्तकाष्ठवृक्षः) इति कथ्यते। == प्रस्तावना == [http://channapatna चन्नपट्टण]-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु पारम्परिक-हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एतानि कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायां स्थिते चन्नपट्टण-नगरे निर्मीयन्ते। स्वस्य मनोहररूपेण, विविधवर्णैः, सूक्ष्मशिल्पकौशलेन च एतानि देशे विदेशे च अत्यन्तं प्रसिद्धानि सन्ति। चन्नपट्टण-नगरं एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्ध्या "क्रीडनक-नगरम्" (Gombegala Ooru) इति अपि कथ्यते। एतानि क्रीडनकानि मुख्यतया [[:en:Wrightia_tinctoria|दन्तकाष्ठेन]] (Wrightia tinctoria) निर्मीयन्ते तथा प्राकृतिक-लाक्षया वर्णितानि भवन्ति। अतः एतानि पर्यावरणानुकूलानि, बालकानां कृते सुरक्षितानि, दीर्घकालपर्यन्तं उपयोगयोग्यानि च सन्ति। एषा शिल्पकला केवलं व्यापारस्य साधनं नास्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, परम्परायाः तथा शिल्पकौशलस्य महत्त्वपूर्णं प्रतीकम् अपि अस्ति। अस्याः कलायाः वैशिष्ट्यस्य कारणात् चन्नपट्टण-क्रीडनकानि भौगोलिक-सूचकत्वेन [[:en:Geographical_indication|(GI)]] मान्यता प्राप्तवन्ति। एषा मान्यता अस्याः कलायाः मौलिकतां तथा सांस्कृतिक-महत्त्वं प्रकाशयति। अद्यापि असंख्याः शिल्पिनः परम्परागत-ज्ञानं संरक्ष्य आधुनिक-रुचीनाम् अनुरूपं नूतनानि क्रीडनकानि निर्मान्ति। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः उज्ज्वलम् उदाहरणम् इति मन्यन्ते। == इतिहासः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानां इतिहासः प्राचीनः तथा गौरवपूर्णः अस्ति। एषा शिल्पकला कर्नाटकप्रदेशे बहुवर्षेभ्यः प्रचलिता आसीत्। मैसूरुराज्यस्य प्रसिद्धः शासकः टीपू-सुल्तानः कलानां महान् संरक्षकः आसीत्। तस्य प्रोत्साहनेन चन्नपट्टणे काष्ठशिल्पस्य विशेषः विकासः अभवत्। तेन कुशलाः शिल्पिनः प्रोत्साहिताः, नवीनाः निर्माणपद्धतयः अपि स्वीकृताः। अनन्तरं एषा कला पितृतः पुत्राय इति परम्परया प्रसृता। कालस्य प्रवाहे शिल्पिनः नवीनानि कौशलानि अधिगतवन्तः तथा क्रीडनकानां रूपेषु वर्णेषु च अनेकानि परिवर्तनानि अभवन्। जापानदेशस्य पुत्तलिका-निर्माण-शैली अपि अस्याः कलायाः विकासे साहाय्यं कृतवती। तेन निर्माणकार्यं सरलतरम् अभवत् तथा क्रीडनकानां गुणवत्ता अपि वर्धिता। अद्य चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एषा कला भारतीय-सांस्कृतिक-परम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति तथा देशविदेशेषु अपि आदरं प्राप्नोति। == निर्माणप्रक्रिया == पञ्च-चरणात्मक-निर्माणप्रक्रिया बालकानां कृते सुरक्षितानां तथा भौगोलिक-सूचक-चिह्नितानां (GI) चन्नपट्टण-क्रीडनकानां निर्माणे हस्तकौशलस्य यन्त्रसहायतायाश्च समन्वयः अत्यन्तम् आवश्यकः अस्ति। * काष्ठस्य चयनं तथा शोषणम् * शिल्पिनः मुख्यतया दन्तकाष्ठम् [[:en:Wrightia_tinctoria|(Wrightia tinctoria)]] उपयुञ्जते। एतत् काष्ठं मृदु, स्निग्धं, लघु च भवति। काष्ठं प्रायः एकमासात् त्रिमासपर्यन्तं शोष्यते, येन तस्य आर्द्रता न्यूनाभवति तथा विदारणं न भवति। अधुना रबर-काष्ठम्, देवदारु-काष्ठम् इत्यादीनि मृदुकाष्ठानि अपि उपयुज्यन्ते। * काष्ठस्य छेदनम् * शुष्कीकृतं काष्ठं क्रीडनकस्य आवश्यक-रूपानुसारं लघुखण्डेषु छिद्यते। * खराद-यन्त्रे आकार-निर्माणम् * काष्ठखण्डाः खराद-यन्त्रे (Lathe) स्थाप्यन्ते तथा शीघ्रगत्या परिभ्राम्यन्ते। ततः शिल्पिनः तीक्ष्णैः छेदन-उपकरणैः स्वकौशलेन च काष्ठस्य समरूपम् आकारं निर्मान्ति तथा तस्य पृष्ठभागं समीकुर्वन्ति। * [[:en:Lacquer|लाक्षया]] वर्णलेपनम् * परिभ्रमति काष्ठे प्राकृतिक-लाक्षया निर्मितैः वर्णदण्डैः विविधाः वर्णाः लेप्यन्ते। परिभ्रमणजनित-घर्षणेन लाक्षा द्रविभूय सम्यक् काष्ठे लगति। अनन्तरं शिल्पिनः शुष्क-तालपत्रैः लाक्षां समरूपेण प्रसारयन्ति तथा तस्याः कान्तिं वर्धयन्ति। * संयोजनं तथा सूक्ष्म-अलंकरणम् * वर्णलेपनानन्तरं काष्ठभागाः खराद-यन्त्रात् निष्कास्य हस्तेन सूक्ष्मचित्रैः अलङ्क्रियन्ते। अनन्तरं विषरहित-संयोजक-द्रव्यैः अथवा परस्पर-संयोजकैः कीलकैः संयोज्य अन्तिमं क्रीडनकं निर्मीयते। * == विकासः == आरम्भे चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनक-उद्योगः विपणनस्य आर्थिक-सहाय्यस्य च अभावेन बहूनि वर्षाणि कठिनपरिस्थितिम् अनुभूतवान्। तस्मात् एषा प्राचीना कला शनैः शनैः लुप्तप्राया अभवत्। अनन्तरं [https://cauverycrafts.com/ कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमस्य] (KHDC) तथा कर्नाटक-सरकारस्य प्रयासैः अस्याः कलायाः पुनरुत्थानम् अभवत्। शिल्पिभ्यः आधुनिक-निर्माण-पद्धतयः, नूतन-विन्यासाः तथा विपणन-कौशलानि शिक्षितानि, येन ते वर्तमान-आवश्यकतानुसारं गुणवत्तायुक्तानि क्रीडनकानि निर्मातुं समर्थाः अभवन्। अधुना अनेकाः संस्थाः तथा सामाजिक-सङ्घटनाः चन्नपट्टण-क्रीडनकानां संरक्षणाय तथा प्रचाराय कार्यं कुर्वन्ति। ते शिल्पिनः नूतन-कल्पनाः स्वीकर्तुं, उत्पादानाम् आधुनिकीकरणं कर्तुं च प्रेरयन्ति। २०२२ तमे वर्षे बेङ्गलूरु-नगरस्य के. एस्. आर्. रेलस्थानके एतेषां क्रीडनकानां प्रचारार्थं विशेषः विक्रय-मण्डपः अपि स्थापितः। == उपसंहारः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः अनुपमम् उदाहरणम् सन्ति। एतानि केवलं क्रीडनकानि न सन्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, शिल्पकौशलस्य तथा सृजनशीलतायाः प्रतीकानि अपि सन्ति। प्राकृतिक-सामग्रीभिः निर्मितत्वात् एतानि पर्यावरणहितकराणि तथा बालानां कृते सुरक्षितानि भवन्ति। [[:en:Government_of_Karnataka|कर्नाटक-सरकारस्य]], विविध-संस्थानां तथा शिल्पिनां संयुक्त-प्रयत्नैः एषा प्राचीना कला पुनर्जीविता अभवत्। अस्याः कलायाः संरक्षणं, प्रचारः तथा नूतन-पीढ्यां प्रति ज्ञानस्य प्रसारणम् अत्यन्तम् आवश्यकम्। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भविष्येऽपि भारतीय-सांस्कृतिक-विरासतां समृद्धां करिष्यन्ति। == चित्रवीथिका == <gallery> सञ्चिका:Channapatna-toys-1l.jpg|Soldiers Riding Horses </gallery> == उल्लेखाः == * वस्त्र-मन्त्रालयस्य हस्तशिल्प-विकास-आयुक्तकार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः। https://handicrafts.gov.in/ * भौगोलिक-सूचक-पञ्जीकरण-कार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (GI पञ्जीकरणम्)। https://search.ipindia.gov.in/GIRPublicSearch/ * कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमः (KHDC)। https://khdc.karnataka.gov.in/ * भारत-सरकारस्य राष्ट्रिय-जालपुटम्। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (ODOP)| https://www.india.gov.in/ * विकिपीडिया-योगदानकर्तारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि| https://en.wikipedia.org/wiki/Channapatna_toys md96iu93ifz3wf2akhj5rqemgsh34zu 499817 499816 2026-07-21T02:59:01Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:Channapatna-toys-1l.jpg|Channapatna-toys-1l.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 499817 wikitext text/x-wiki == चन्नपट्टण-क्रीडनकानि == [[:en:Channapatna_toys|चन्नपट्टणस्य क्रीडनकानि]] भारतस्य कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायाः चन्नपट्टण-नगरस्य विशेषप्रकारस्य काष्ठनिर्मितानि क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः सन्ति। एषा पारम्परिक-शिल्पकला विश्वव्यापारसङ्घस्य (WTO) भौगोलिक-सूचकत्वेन (GI) संरक्षिता अस्ति, यस्य प्रशासनं कर्नाटक-सरकारेण क्रियते। एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्धेः कारणात् चन्नपट्टणं "गोम्बेगल ऊरु" (क्रीडनक-नगरम्) इति कर्नाटके प्रसिद्धम् अस्ति। परम्परया एषा कला राइटिया टिङ्क्टोरिया (Wrightia tinctoria) नाम्नः वृक्षस्य काष्ठस्य लाक्षारञ्जनेन सम्बद्धा आसीत्। अयं वृक्षः सामान्यभाषायां आले-मरः (दन्तकाष्ठवृक्षः) इति कथ्यते। == प्रस्तावना == [http://channapatna चन्नपट्टण]-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु पारम्परिक-हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एतानि कर्नाटक-राज्यस्य रामनगर-जिलायां स्थिते चन्नपट्टण-नगरे निर्मीयन्ते। स्वस्य मनोहररूपेण, विविधवर्णैः, सूक्ष्मशिल्पकौशलेन च एतानि देशे विदेशे च अत्यन्तं प्रसिद्धानि सन्ति। चन्नपट्टण-नगरं एतेषां क्रीडनकानां प्रसिद्ध्या "क्रीडनक-नगरम्" (Gombegala Ooru) इति अपि कथ्यते। एतानि क्रीडनकानि मुख्यतया [[:en:Wrightia_tinctoria|दन्तकाष्ठेन]] (Wrightia tinctoria) निर्मीयन्ते तथा प्राकृतिक-लाक्षया वर्णितानि भवन्ति। अतः एतानि पर्यावरणानुकूलानि, बालकानां कृते सुरक्षितानि, दीर्घकालपर्यन्तं उपयोगयोग्यानि च सन्ति। एषा शिल्पकला केवलं व्यापारस्य साधनं नास्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, परम्परायाः तथा शिल्पकौशलस्य महत्त्वपूर्णं प्रतीकम् अपि अस्ति। अस्याः कलायाः वैशिष्ट्यस्य कारणात् चन्नपट्टण-क्रीडनकानि भौगोलिक-सूचकत्वेन [[:en:Geographical_indication|(GI)]] मान्यता प्राप्तवन्ति। एषा मान्यता अस्याः कलायाः मौलिकतां तथा सांस्कृतिक-महत्त्वं प्रकाशयति। अद्यापि असंख्याः शिल्पिनः परम्परागत-ज्ञानं संरक्ष्य आधुनिक-रुचीनाम् अनुरूपं नूतनानि क्रीडनकानि निर्मान्ति। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः उज्ज्वलम् उदाहरणम् इति मन्यन्ते। == इतिहासः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानां इतिहासः प्राचीनः तथा गौरवपूर्णः अस्ति। एषा शिल्पकला कर्नाटकप्रदेशे बहुवर्षेभ्यः प्रचलिता आसीत्। मैसूरुराज्यस्य प्रसिद्धः शासकः टीपू-सुल्तानः कलानां महान् संरक्षकः आसीत्। तस्य प्रोत्साहनेन चन्नपट्टणे काष्ठशिल्पस्य विशेषः विकासः अभवत्। तेन कुशलाः शिल्पिनः प्रोत्साहिताः, नवीनाः निर्माणपद्धतयः अपि स्वीकृताः। अनन्तरं एषा कला पितृतः पुत्राय इति परम्परया प्रसृता। कालस्य प्रवाहे शिल्पिनः नवीनानि कौशलानि अधिगतवन्तः तथा क्रीडनकानां रूपेषु वर्णेषु च अनेकानि परिवर्तनानि अभवन्। जापानदेशस्य पुत्तलिका-निर्माण-शैली अपि अस्याः कलायाः विकासे साहाय्यं कृतवती। तेन निर्माणकार्यं सरलतरम् अभवत् तथा क्रीडनकानां गुणवत्ता अपि वर्धिता। अद्य चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य प्रसिद्धेषु हस्तशिल्पेषु अन्यतमानि सन्ति। एषा कला भारतीय-सांस्कृतिक-परम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति तथा देशविदेशेषु अपि आदरं प्राप्नोति। == निर्माणप्रक्रिया == पञ्च-चरणात्मक-निर्माणप्रक्रिया बालकानां कृते सुरक्षितानां तथा भौगोलिक-सूचक-चिह्नितानां (GI) चन्नपट्टण-क्रीडनकानां निर्माणे हस्तकौशलस्य यन्त्रसहायतायाश्च समन्वयः अत्यन्तम् आवश्यकः अस्ति। * काष्ठस्य चयनं तथा शोषणम् * शिल्पिनः मुख्यतया दन्तकाष्ठम् [[:en:Wrightia_tinctoria|(Wrightia tinctoria)]] उपयुञ्जते। एतत् काष्ठं मृदु, स्निग्धं, लघु च भवति। काष्ठं प्रायः एकमासात् त्रिमासपर्यन्तं शोष्यते, येन तस्य आर्द्रता न्यूनाभवति तथा विदारणं न भवति। अधुना रबर-काष्ठम्, देवदारु-काष्ठम् इत्यादीनि मृदुकाष्ठानि अपि उपयुज्यन्ते। * काष्ठस्य छेदनम् * शुष्कीकृतं काष्ठं क्रीडनकस्य आवश्यक-रूपानुसारं लघुखण्डेषु छिद्यते। * खराद-यन्त्रे आकार-निर्माणम् * काष्ठखण्डाः खराद-यन्त्रे (Lathe) स्थाप्यन्ते तथा शीघ्रगत्या परिभ्राम्यन्ते। ततः शिल्पिनः तीक्ष्णैः छेदन-उपकरणैः स्वकौशलेन च काष्ठस्य समरूपम् आकारं निर्मान्ति तथा तस्य पृष्ठभागं समीकुर्वन्ति। * [[:en:Lacquer|लाक्षया]] वर्णलेपनम् * परिभ्रमति काष्ठे प्राकृतिक-लाक्षया निर्मितैः वर्णदण्डैः विविधाः वर्णाः लेप्यन्ते। परिभ्रमणजनित-घर्षणेन लाक्षा द्रविभूय सम्यक् काष्ठे लगति। अनन्तरं शिल्पिनः शुष्क-तालपत्रैः लाक्षां समरूपेण प्रसारयन्ति तथा तस्याः कान्तिं वर्धयन्ति। * संयोजनं तथा सूक्ष्म-अलंकरणम् * वर्णलेपनानन्तरं काष्ठभागाः खराद-यन्त्रात् निष्कास्य हस्तेन सूक्ष्मचित्रैः अलङ्क्रियन्ते। अनन्तरं विषरहित-संयोजक-द्रव्यैः अथवा परस्पर-संयोजकैः कीलकैः संयोज्य अन्तिमं क्रीडनकं निर्मीयते। * == विकासः == आरम्भे चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनक-उद्योगः विपणनस्य आर्थिक-सहाय्यस्य च अभावेन बहूनि वर्षाणि कठिनपरिस्थितिम् अनुभूतवान्। तस्मात् एषा प्राचीना कला शनैः शनैः लुप्तप्राया अभवत्। अनन्तरं [https://cauverycrafts.com/ कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमस्य] (KHDC) तथा कर्नाटक-सरकारस्य प्रयासैः अस्याः कलायाः पुनरुत्थानम् अभवत्। शिल्पिभ्यः आधुनिक-निर्माण-पद्धतयः, नूतन-विन्यासाः तथा विपणन-कौशलानि शिक्षितानि, येन ते वर्तमान-आवश्यकतानुसारं गुणवत्तायुक्तानि क्रीडनकानि निर्मातुं समर्थाः अभवन्। अधुना अनेकाः संस्थाः तथा सामाजिक-सङ्घटनाः चन्नपट्टण-क्रीडनकानां संरक्षणाय तथा प्रचाराय कार्यं कुर्वन्ति। ते शिल्पिनः नूतन-कल्पनाः स्वीकर्तुं, उत्पादानाम् आधुनिकीकरणं कर्तुं च प्रेरयन्ति। २०२२ तमे वर्षे बेङ्गलूरु-नगरस्य के. एस्. आर्. रेलस्थानके एतेषां क्रीडनकानां प्रचारार्थं विशेषः विक्रय-मण्डपः अपि स्थापितः। == उपसंहारः == चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भारतस्य समृद्ध-हस्तशिल्प-परम्परायाः अनुपमम् उदाहरणम् सन्ति। एतानि केवलं क्रीडनकानि न सन्ति, अपितु भारतीय-संस्कृतेः, शिल्पकौशलस्य तथा सृजनशीलतायाः प्रतीकानि अपि सन्ति। प्राकृतिक-सामग्रीभिः निर्मितत्वात् एतानि पर्यावरणहितकराणि तथा बालानां कृते सुरक्षितानि भवन्ति। [[:en:Government_of_Karnataka|कर्नाटक-सरकारस्य]], विविध-संस्थानां तथा शिल्पिनां संयुक्त-प्रयत्नैः एषा प्राचीना कला पुनर्जीविता अभवत्। अस्याः कलायाः संरक्षणं, प्रचारः तथा नूतन-पीढ्यां प्रति ज्ञानस्य प्रसारणम् अत्यन्तम् आवश्यकम्। एवं चन्नपट्टण-काष्ठक्रीडनकानि भविष्येऽपि भारतीय-सांस्कृतिक-विरासतां समृद्धां करिष्यन्ति। == चित्रवीथिका == <gallery> </gallery> == उल्लेखाः == * वस्त्र-मन्त्रालयस्य हस्तशिल्प-विकास-आयुक्तकार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः। https://handicrafts.gov.in/ * भौगोलिक-सूचक-पञ्जीकरण-कार्यालयः, भारत-सरकारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (GI पञ्जीकरणम्)। https://search.ipindia.gov.in/GIRPublicSearch/ * कर्नाटक-हस्तशिल्प-विकास-निगमः (KHDC)। https://khdc.karnataka.gov.in/ * भारत-सरकारस्य राष्ट्रिय-जालपुटम्। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि तथा पुत्तलिकाः (ODOP)| https://www.india.gov.in/ * विकिपीडिया-योगदानकर्तारः। चन्नपट्टण-क्रीडनकानि| https://en.wikipedia.org/wiki/Channapatna_toys njn5nq302jiurbb3fg2d4232yu6y4el 2 92320 499811 499674 2026-07-21T01:30:12Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:Violin.png|Violin.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: [[:c:COM:WEBHOST|Personal]] AI generated image ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]). 499811 wikitext text/x-wiki = कर्नाटकवायिलिनः = === आमुखः === कर्नाटकवायिलिनः दक्षिणभारतस्य शास्त्रीयसङ्गीतपरम्परा [[कर्णाटकसङ्गीतम्|(कर्णाटकसङ्गीतम्)]] कर्नाटकसङ्गीतस्य उपयोगाय वायिलिनस्य रूपान्तरम् अस्ति। अष्टादशशताब्द्याः अन्ते नवदशशताब्द्याः आरम्भे च प्रवर्तमानं वायिलिनं कर्नातक​-प्रदर्शनस्य सुरील-लय-व्याञ्जक​-आवश्यकतानां अनुकूलतया अनुकूलितम्। अद्यत्वे एतत् कर्नाटकसङ्गीतस्य अति प्रमाणवाद्यमस्ति। कर्नाटकवायिलिनः एकलवाद्यरूपेणअ अपि च गायकानां अन्येषां च रागवाद्यानां संगितरूपेण अपि प्रदर्शयते। अलङ्काराः (गमकाः) सहितं मानवस्वरस्य सूक्ष्म्तां पुनः प्रदर्शयितुं अस्य क्षमता कर्नाटकसङ्गीतपरम्परायाः अभिन्नः भागः अभवत्। === इतिहासः === वायिलिन्स्य उत्पत्तिः षोडशशताब्द्या यूरोपे अभवत् आङ्ग्ल उपनिश्काले भारते च प्रवर्तिता। दक्षिणभारते स्थितेभः यूरोपीयसङगीतकरेभः एतत् वाद्यं शिक्षमाणस्य सङ्गीत्कारस्य ([[मुत्तुस्वामी दीक्षितः|मुथुस्वामि दीक्षितर्)]] मुथुस्वामि दीक्षितरस्य भ्राता बालुस्वामी दीक्षितरः इत्यनेन कर्नाटकसङ्गीतस्य कृते अस्य रूपन्तरणं कृतम्। मानवस्वरस्य अनुकरणस्य क्षमतां ज्ञात्वा बालुस्वामी कर्नाटकसङ्गीतस्य आवश्यकतानुसारं तस्य ट्यूनिङ्ग् वादनमुद्रा प्रदर्शनविधिः च परिवर्तयति स्म​। नवदशशताब्द्यां यावत् एतत् वाद्यं स्वीकृतिं अभवत् क्रमेण च सङ्गीतस्य परिवेशेषु पूर्वं वीणा इत्यादीनां सुरीलसङ्गीतवाद्यानां स्थाने स्थापितं विंशतिशतकस्य आरम्भे कर्नाटक​-प्रदर्शनेषु वायिलिन्वाद्यं मानक​-सुरील​-सङ्गीते जातम् अनन्तरं महत्वपूर्णं एकलसङ्गीतवाद्यं च विकसितम्। === संरचना === कर्नाटकवायिलिनः भौतिकरूपेण पाश्चात्यशास्त्रीयवायिलिनस्य समानः अस्ति। तस्य संचरनात्मकसंशोधनस्य आअवश्यकता नास्ति। सामान्यतया टोन्वुड्-वृक्षैः निर्मितं भवति। तस्य शरीरे ध्वनिफलकं कर्णिकार​-वृक्षं पृष्टं पृष्ठपार्श्वं कण्ठं च भवति। तिन्दुकवृक्षस्य अङ्गुलीफलकं खट्वा पुच्छखण्डः हनुमत्पदः च वाद्यं सम्पूर्णं भवति। पाश्चात्यवायिलिन् इव अस्य चत्वारि ताराः सेतोः उपरि प्रसारिताः सन्ति। ये खोखमे काष्ठशरीरे स्पन्दनं प्रसारयन्ति शब्दं प्रवर्धयति च​। कर्नाटकवायिलिनस्य पाश्चात्यवायिलिनस्य च महत्त्वपूर्णः भेदः तस्य निर्माणे नास्ति। भेदः भारतीयशास्त्रीयप्रदर्श्नस्य अनुकूलने अस्ति। कर्नाटकवायिलिनस्य वादकाः सामान्यतया तलस्य उपरि उपविश्य वादयन्ति। वायिलिनस्य अधोभागः कलाकारस्य नूपुरे वा पादे वा अवल्म्बते यदा तु वाद्यस्य पृष्ठभागः वक्षःस्थलस्य अङ्गुष्ठस्य च मध्ये आश्रितः भवति। एषा मुद्रा स्थिरतां ददाति तथा च वाहमस्तस्य स्कन्दसमर्थस्य उपरि बहुधा अवलम्बं विना दोलनं गमकं सूक्ष्म्स्वरहति च कर्तुं अछिकं स्वतन्त्रता ददाति। === ट्यूनिङ्ग् === [[सञ्चिका:PartsOfViolin.png|लघुचित्रम्|वायिलिनस्य भागाः ]] पाश्चात्यशास्त्रीयवायिलिनवादकानां विपरीतं ये वाद्यं G-D-A-E इति वियतस्वरयोः धुनिं कुर्वन्ति। कर्नाटकवायिलिनस्य वादकाः मुख्यकलाकारेन चयन्तितस्य टाँनिकस्य (शड्जः वा सा) सापेक्षतया तारानां धुनिं कुर्वन्ति। यतः गायकस्य अथवा एकलवाद्यवादकस्य अनुसारं सा इत्यस्य स्वरः भिद्यते। अतः प्रत्येकं प्रदर्शनस्य कृते वायिलिनस्य पुनः तालमेतः भवति।सञ्चिका:CarnaticConcert.pngकर्नाटकसङ्गीतस्य प्रदर्शनम् सर्वाधिकं सामान्यं ट्यूनिङ्ग् निम्नतमतः उच्चत्मं तारं यावत् अस्ति - # १. पा (अधः पञ्चमः) # २. सा (निम्न टाँनिक्) # ३. पा (मध्यपञ्चमः) # ४. सा (मध्य टाँनिक्) एतत् ट्यूनिङ्ग् तम्बुरायाः सदृशं ड्रोन् प्रभावं निर्माति तथा च मुक्त​-तार​-अनुनादं प्रदाति यत् श्रुतिं सुदृशं करोति। कतिपयेषु रागेषु अथवा प्रदर्शनसन्दर्भेषु सङ्गीतकाराः निम्न "पा" इत्यस्य स्थाने "मा" इति प्रयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति अथवा विशेषसुरीललक्षणानाम् उपरि ब्लं दातुं वैकल्पिकं ट्यूनिङ्ग् प्र्योक्तुं शक्नुवन्ति। कर्नाटकसङ्गीतं मौलिकरूपेण हार्मोनिकस्य अपेक्षया मोडल् भवति। अतः ट्यूनिङ्ग् तारवादनस्य सुविधां न कृत्वा रागस्य अन्तः अधिकतमं अनुनादं प्राप्तुं विनिर्मितं अस्ति। सापेक्षितं धुनिः वायिलिनवादकानां कृते सङ्गीतसम्बन्धानां स्थानान्तरणं विना कस्मिन् अपि च पिच्-मध्ये गायकानां सह वादितुम् अपि समर्थं भवन्ति। === वादनशैली === कर्नाटकवायिलिन् प्रविधिः मुख्यतया मानव​-स्वरस्य अनुकरणाय विकसिता अस्ति कर्नाटकपरम्परायाः स्वरोत्पत्तिः प्रतिबिम्बयति। द्रुतस्वर परग्रन्थिं अथवा हार्मोनिक्ब-नावटयोः उपरि बलं दातुं कलाकाराः सूक्ष्म "पिच्" विविधताभिः अभिव्यञजिक अलंकारैः च समृद्धाः सुरीला रेखाः उत्पादयितु केन्द्रीक्रियन्ते। कर्नाटकवायिलिन् वादनस्य एकं परिभाषितं वैशिष्ट्यं गमकस्य प्रयोगः (व्यक्तिगतरागस्य तादाम्यस्य स्वरूपं निर्मायन्ते ये लक्षणीयाः अलङ्काराः)। एतेषु दोलनं च्यवनं अनुग्रहस्वरः नियन्त्रित-पिच्वि-भक्तिः च सन्ते ये प्रायः आरोहण​-अवरोहणयोः मध्ये वा ततः परं वा विस्तृताः भवन्ति। गमकानां सटीकनिष्णदनस्य रागान्तरेण भिन्नत्वात् एतेषां अलङ्कारेषु निपुणता अत्यावस्यकं मन्यते। वामहस्तः अङ्गुलीफलके विस्तृतं स्खलनं कृत्वा निरन्तरं सुरीलगतिः निर्माति। अङ्गुलीः दुर्लभाः आकस्मिकरूपेण उत्थापिताः भवन्ति येन स्वराः निर्विगघ्नतया विलीनाः भवन्ति। पाश्चात्यवायिलिनवादनस्य विपरीतं यत्र "वैब्राटो" प्रायः सामान्यवञ्जकयन्त्ररूपेण उपयुज्यते कर्नाटकवायिलिनस्य अलण्ङ्कारस्य मध्ये प्रत्येकस्य रागस्य व्याकरणेन विहिताः विशिष्टाः दोलनगतयः सन्ति। बोइङ्ग् विधिः अपि तथैव महत्त्वपूर्णा अस्ति। दीर्घाः चिकनाः धनुषः आघाताः निरन्तरं सुरीलावाक्यानां समर्थनं कुर्वन्ति यदा तु धनुषदाबस्य गतिः च भिन्नाः गतिशीलतां परग्रन्थिं च आकारयितुं शाय्यं कुर्वन्ति। कल्पनास्वर इत्यादिषु ल्यात्मकसटीकतां निर्वाहयितुं लघुतरचपलधनुषप्रहाराः प्रयुज्यन्ते। आशुनिर्माणं कर्नाटकवायिलिन् प्रदर्शनस्य केन्द्रघटकं भवति। वायिलिनवादकाः रागाऽलापना (सुरीलव्याखनम्) नेरवल् (गीतवाक्यस्य सुरीलं आशुनिर्माणम्) कल्पनास्वरेषु (आशुचरिताः स्वराङ्काः) रागम्-तानम्-पालवी इत्यत्र च भागं गृह्णन्ति चयनितस्य राग​-तालस्य नियमानम् अनुसारणं कुर्वन्तः सृजनशीलतां प्रदर्शयन्ति। === कर्नाटक सङ्गीते वायिलिनस्य​ पात्रम् === कर्नाटकसङ्गीते वायिलिनस्य केन्द्रस्थानं वर्तते तथा च स्वर​-वाद्य​-सङ्गीत​-समारोहेषु एकलवाद्यरूपेण च कार्यं करोति। ==== संगतिः ==== सहचरवाद्यरूपेण वायिलिनः मुख्यकलाकारस्य निकटतया अनुसरणं करोति चयनितस्य गतिना च सह स्म्पूर्णं संरेखणं कृत्वा रचनाः आशुनिर्माणं अलङ्कारं च पुनः प्रदर्शयति। गायकः एकं तात्कालिकं अंशं सम्पन्नं कृत्वा वायिलिनवादकः सामान्यतया स्वतन्त्रप्रतिक्रियाम् उपस्थापयति यत् रागस्य परिचयं धारयन् समानसङ्गीतविचारानां विस्तारं करोति। सञ्चिका: कर्नाटकसङ्गीतस्य प्रदर्शनम्प्रदर्शनकाले वायिलिनः प्रायः प्रत्येकं खण्डस्य  सह भवति यथा वर्णं कृतिः रागाऽलापना नेरवल् कल्पनास्वराः समापनलघुरचनाः च। गायकस्य वायिलिनवादकस्य च अन्तक्रिया प्रायः संभाषणात्मका भवति यत्र प्रत्येकं सङ्गीतकारः परस्य सङ्गीतविचाराणां सृजनात्मकरूपेण प्रतिक्रियां ददाति। अन्येषु सङ्गीतपरम्परासु बहवः सहचरवाद्यतन्त्राणां विपरीतं कर्नाटकवायिलिनः केवलं पृष्ठभूमिसमर्थनं न कृत्वा समानसुरीलभागिनेयरूपेण कार्यं करोति। सफलसङ्गीतस्य कृते आशुनिर्माण​-अभ्यासस्य लय-सटीकतयाः मुख्यकलाकारेन सह निकटसञ्चारस्य च व्यापकं ज्ञानं आवश्यकम्। ==== एकल प्रदर्शनम् ==== कर्नाटकसङ्गीतस्य अग्रणीषु एकलवाद्येषु वायिलिनम् अपि अन्यतमं जातम्। एकलवायिलिनपाठः सामान्यतया स्वरप्रदर्शनस्य स्मानं स्ङ्गीतस्वरूपम् अनुसरति यत्र प्रमुखरचनाः विस्तृताः आशुनिर्माणखण्डाः च सन्ति। विंशतिशतकात् आरभ्य प्रमुखाः वायिलिनवादकाः तन्त्रस्य गीतानां चयनस्य आशुनिर्माणशैल्याः च नवीनतायाः माध्यमेन एकलवादकानां  विस्तारं कृतवन्तः। स्वराणां स्थापनं जटिलगमकानां निष्पादनं च कर्तुं वाद्यस्य क्षमता एकलप्रदर्शनाय विशेषतया उपयुक्तं कृतवती अस्ति। वायिलिन् युगलगीतेषु वाद्यसमूहेषु भक्तिसङ्गीतेषु चलचित्रसङ्गीतेषु हिन्दुस्तानी पाश्चात्यशास्त्रीय जाज् विश्वसङ्गीतपरम्पराणां सङ्गीतकारैः सह सहकार्यं च बहुधा दृश्यते। === रेपर्टोयर् === कर्नाटकवायिलिनस्य वाद्यस्य अद्वितीयं पृथक् रचनाशरीरं नास्ति। तस्य स्थाने वायिलिनवादकाः गायकानां समानं रेपर्टोयरीं कुर्वन्ति। रचनानां रागात्मकं लयात्मकं च संरचनां रक्षन् वाद्यस्य अभिव्यञ्जकक्षमतायाः अनुकूलनं कुर्वन्ति। रेपर्टोयरीं-मध्ये सङ्गीतरूपानाम् एकः विस्तृतः श्रेणी अस्ति यथा - * '''वर्णम्''' - ये शिक्षाशास्त्रीयव्यायामानां तथा सङ्गीतस्य उद्घाटनानां रूपेण कार्यं कुर्वन्ति येषु रागात्मकप्रतिमानानाम् ल्यात्मकसटीकतायाः च उपरि बलं दत्तम् अस्ति। * '''कृतीः''' - त्यागराजः मुथुस्वामी दीक्षितरः श्यामाशास्त्री इत्यादिभिः आकृतैः रचितं कर्नाटकसङ्गीतस्य प्रधानं रचनारूपं कृतिः। * '''स्वरजती''' - रागात्मकं लयात्मकं च जटिलतां संयोजयति। * '''पदानि जावल्याः च''' - अभिव्यञ्जकव्याख्यायां बलं दत्तवन्तः गीतात्मकाः रचनाः। * '''तिल्लाना''' - लयात्मकरूपेण वीवन्ताः रचनाः सामान्यतया सङ्गीतसङ्गीतसमाप्तिपर्यन्तं क्रियन्ते। * '''रागं-तानं-पल्लवी''' - आशुनिर्माणप्रदर्शनस्य उच्चतमरूपेषु अन्यतमम् इति गण्यते यत्र सङ्गीतकारस्य रागविकासस्य लयस्य सृजनशीलतायाः च निपुणतां प्रदर्शयति। पारम्परिकरचनानां अतिरिक्तं वायिलिनवादकाः बहुधा भक्तिकृतीनां देशभक्तिगीतानां समकालीनरचनानां विषयगतसङ्गीतसमारोहप्रस्तुतानां च प्रदर्शनं कुर्वन्ति । अनेकाः आधुनिकाः कलाकाराः कर्नाटकसङ्गीतस्य मौलिकसिद्धान्तान् निर्वाहयन् अन्यैः सङ्गीतपरम्परैः सह सहकारिकृतानि अपि समावेशयन्ति। ==== उल्लेखनीयं योगदाता ==== नवदशशताब्द्याः आरम्भे कर्नाटकसङ्गीतस्य अनुकूलनात् आरभ्य वायिलिनस्य आकारः अनेकैः कृतः ये तस्य विकासे सहचरवाद्यरूपेण एकलवाद्यरूपेण च  योगदानं दत्तवन्तः । बालुस्वमी दीक्षितरः (१७८९ - १८५८) इत्यस्मै कर्नाटकपरम्परायां वायिलिनस्य परिचयस्य अनुकूलनस्य च श्रेयः बहुधा दत्तः अस्ति। दक्षिनभारते यूरोपीयसङ्गीतकारेभ्यः एतत् वाद्ययंत्रं शिक्षित्वा कर्नाटकसङ्गीतस्य सुरील​-अलंकारिक​-आवश्यकतानुसारं तस्य धुन​-वादन​-शैल्याः परिवर्तनं कृतवान्। तस्य नवीनताभिः कर्नाटकवायिलिनवादकानाम् अनन्तरं पीढीनाम् आधारः स्थापितः । नवदशशताब्द्याः अन्ते विंशतितमशताब्द्याः आरम्भे च द्वाराराम् वेङ्कटस्वामी नायडुः वायिलिनं एकलसङ्गीतवाद्यरूपेण लोकप्रियं कृतवान्। परिष्कृत बोयिङ्ग् प्रविधिना स्वरस्पष्टतायाः अभिव्यञ्जकशैल्याः च प्रसिद्धः सः कर्नाटकसङ्गीतस्य अन्तः वाद्यस्य स्थितिं उन्नतवान् कलाकारानां पीढीनां प्रभावं च कृतवान्। विंशतिशतकस्य प्रभावशालिनः वायिलिनवादकानां मध्ये टी.एन्.कृष्नन् आसीत्। तस्य प्रदर्शनं अध्यापनं च वायिलिनसङ्गीतस्य एकलप्रदर्शनस्य च आधुनिकमानकानां स्थापनायाम् सहाय्यं  कृतवान्। लाल्गुडि जयरामनः[https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%A1%E0%A4%BF_%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D] विशिष्टं लाल्गुडि बनि (शैली) विकसितवान् यस्य विशेषता अस्ति गीतात्मकवाक्यानि जटिलतालप्रतिमतानाः स्वरस्ङगीतस्य निकटतया अनुकरनणं च । स्वस्य प्रदर्शनस्य अतिरिक्तं सः अनेकाः वर्णाः तिल्लनाः अन्ये च कृतीः रचितवान् ये मानककर्नाटकस्य ग्रन्थस्य भागः अभवन्। एम्.एस्. गोपालकृष्नन् कर्नाटक​-हिन्दुस्थानी वायिलिन विधिनां तत्त्वानां संयोजनेन परूर्-बनि इत्यस्य अग्रणीः अस्ति। तस्य शैल्याः गतिः तान्त्रीकसटीकता बहुमुखी च बलं दत्तम् आसीत् येन दक्षिणोत्तरभारतीयशास्त्रीयपरम्परायोः व्यापकरूपेण प्रदर्शनं कर्तुं समर्थः अभवत्। कुन्नकुडी वैद्यनाथन् भक्तिसङ्गीतसमारोहैः विषयगतप्रदर्शनैः विभिन्नविधाभिः सङ्गीतकारैः सह सहकार्यं च कृत्वा कर्नाटकवायिलिनं व्यापकदर्शकानां कृते आनयितुं व्यापकरूपेण स्वीकृतः अभवत्। तस्य ऊर्जावान मञ्चसन्निधिः पारम्परिकसङ्गीतसमारोहस्य परिवेशात् परं वाद्यस्य लोकप्रियतायां योगदानं दत्तवती। ए. कन्याकुमरी एल्. सुब्रमण्यम् मैसूरनागराजः मैसूरमञ्जुनाथः इत्यादीनां समकालीनवायिलिनवादकानां कर्नाटकपरम्परायां मूलं निर्वाहयन् अन्तर्राष्ट्रीयप्रदर्शनैः सहकार्यैः शिक्षाभिः प्रयोगैः च अस्य वाद्यस्य रेपर्टोयर् इत्यस्य अधिकविस्तारः कृतः । ==== समकालीन विकासाः ==== दक्षिणभारतीयशास्त्त्रीयसङ्गीतस्य परम्परासु मूलभूतं स्थित्वा कर्नाटकवायिलिनस्य विकासं निरन्तरं भवति। सङ्गीतशिक्षा प्रौद्योगिक्याः अन्तर्राष्ट्रीयप्रदर्शनस्य अवसरेषु च उन्नतिः अस्य वाद्यस्य वैश्विकरूपेण वर्धमानस्य उपस्थितौ योगदानं दत्तवती अस्ति। पारम्परिक गुरु-शिष्य प्रणाल्याः अतिरिक्तं अधुना विश्वविद्यालयानां सङ्गीत-अकाडेमीनां आँन्लैन्-मञ्चानाम् च माध्यमेन व्यापकरूपेण निर्देशः प्रदत्तः अस्ति येन कर्नाटक वायिलिन प्ररिक्षणं विश्वव्यापीरूपेण छात्राणां कृते अधिकं सुलभं भवति। कर्नाटकवायिलिनस्य प्रसारणे अन्तर्राष्ट्रीयप्रवासस्य महती भूमिका अस्ति। उत्तर - अमेरिका यूरोप् आग्नेयी-एशिया आस्ट्रेलिया मध्यपूर्व​-देशेषु दक्षिणभारतीय प्रवासी-समुदायैः सङ्गीतविद्यालयाः सांस्कृतिक​-सङ्गठनानि वार्षिकोत्सवः च स्थापिताः। एताः संस्थाः भारतात् बहिः कर्नाटकसङ्गीतस्य परम्पराणां संरक्षणाय सहाय्यं कुर्वन्तः वायिलिनवादकानां नूतनानां पीढीनां पोषणं कृतवन्तः। समकालीन कलाकाराः शास्त्रीयस्ङ्गीतस्य समारोहेषु वाद्यस्य केन्द्रभूमिकां निरन्तरं निर्वाहयन्ति तथा च अन्तरविषय सांस्कृतिकसहकार्येषु अपि भागं गृह्णन्ति। कर्नाटकवायिलिनवादकाः हिन्दुस्थानीशास्त्रीय पाश्चात्यशास्त्रीय जाज् विश्वसङ्गीतपरम्पराणां संगीतकारैः सह प्रदर्शनं कृतवन्तः रागतालयोः मौलिकसिद्धन्तेभ्यः विना नूतनसङ्गीतसन्दर्भाणाम् अन्वेषणं कृतवन्तः । एतादृशैः सहकार्यैः अस्य वाद्यस्य विषये अन्तर्राष्ट्रीयजागरूकतायाः विस्तारः कृतः विविधसङ्गीतविधासु तस्य अनुकूलनक्षमता च प्रदर्शिता। तन्त्रज्ञानस्य प्रगतिभिः प्रस्तुतीकरणे शिक्षणे च महत्त्वपूर्णः प्रभावः जातः। अङ्कीयध्वनिमुद्रणानि, प्रत्यक्षप्रसारितसङ्गीतकार्यक्रमाः, जालसङ्ग्रहालयाः, सामाजिकमाध्यममञ्चाश्च कर्नाटकीयवायलिनवादनस्य शिक्षणसामग्रीणां च सुलभतां वर्धितवन्तः। एतैः विकासैः सङ्गीतरचनानां व्यापकः प्रसारः, दूरशिक्षणस्य सुलभीकरणं, तथा श्रोतृणां विद्यार्थिनां च परम्परायाः सह अधिकसक्रियः सहभागः सम्भवितः। एतेषां विकासानामपि सति कर्नाटकीयवायलिनम् अद्यापि शास्त्रीयसङ्गीतपरम्परायां दृढतया प्रतिष्ठितम् अस्ति। आधुनिकाः वायलिनवादकाः नवोन्मेषस्य परम्परागतप्रस्तुतिपद्धतीनां च समुचितं सन्तुलनं पालयन्ति, येन कर्नाटकीयसङ्गीते अस्य वाद्यस्य प्रासङ्गिकता परम्परायाश्च निरन्तरः संवाहः सुनिश्चितः भवति। ==== उपसंहारः ==== कर्नाटकीयवायलिनवाद्यं पाश्चात्यसङ्गीतवाद्यस्य भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतपरम्परायां सफलतमेषु रूपान्तरेषु अन्यतमम् अस्ति। स्वरसंयोजने, वादनस्थितौ, वादनशैल्यां च कृतैः परिवर्तनैः एतत् कर्नाटकसङ्गीतस्य भावप्रधानानाम् आलङ्कारिकप्रयोगाणां च अपेक्षाभ्यः सम्यगनुकूलं जातम्, तथापि स्वस्य मूलरचनां न परित्यजति। मानवकण्ठस्य सूक्ष्मस्वरवैचित्र्यस्य, गमकानां च यथार्थानुकरणसमर्थतया एतत् कर्नाटकसङ्गीते प्रमुखसहवाद्यरूपेण तथा स्वतन्त्रवाद्यरूपेण विशेषं स्थानम् अधिगतवान्। द्विशताधिकवर्षेषु प्रख्यातवादकानां, आचार्याणां, सङ्गीतरचनाकाराणां च योगदानेन कर्नाटकीयवायलिनस्य विकासः निरन्तरं प्रवृत्तः। वैश्विकसङ्गीतमञ्चेषु प्रस्तुतीकरणम्, अङ्कीयसङ्गीतशिक्षणम्, आधुनिकतन्त्रज्ञानस्य उपयोगश्च अस्य प्रसाराय नूतनान् मार्गान् उद्घाटितवन्तः। तथापि एतत् वाद्यं अद्यापि कर्नाटकसङ्गीतस्य सिद्धान्तेषु, सौन्दर्यदर्शने, परम्परायां च दृढतया प्रतिष्ठितम् अस्ति। अतः कर्नाटकीयवायलिनम् दक्षिणभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य संरक्षणे, समृद्धौ, भावीपीढीषु च अस्य परम्परायाः संवाहने महत्त्वपूर्णं योगदानं वहति। === सन्दर्भाः === # https://www.hclconcerts.com/blogs/role-of-violin-in-carnatic-music/ # https://darbar.org/the-violin-a-western-instrument-takes-centre-stage-in-carnatic-classical/ rt99brpo5wjsdlqg47we8drepy2c8du 3 92365 499807 2026-07-20T19:37:19Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499807 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Birkho}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १९:३७, २० जुलै २०२६ (UTC) lvuxqgrbkjlg28wiig7ubprfujufshr 3 92366 499821 2026-07-21T09:52:41Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499821 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=शीलभद्र}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०९:५२, २१ जुलै २०२६ (UTC) kv0ladja5nejn8s0eorhno6u0zkdow4 499842 499821 2026-07-23T02:22:18Z DreamRimmer 37396 पुनर्निर्देशनम् अत्यक्त्वा DreamRimmer इत्यनेन [[सदस्यसम्भाषणम्:शीलभद्र]] तः [[सदस्यसम्भाषणम्:Renamed user e24af5afcaf1c0eb3b55fd20002fe4f1]] पृष्ठं स्थानान्तरितं: "[[Special:CentralAuth/शीलभद्र|शीलभद्र]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user e24af5afcaf1c0eb3b55fd20002fe4f1|Renamed user e24af5afcaf1c0eb3b55fd20002fe4f1]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 499821 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=शीलभद्र}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०९:५२, २१ जुलै २०२६ (UTC) kv0ladja5nejn8s0eorhno6u0zkdow4 0 92367 499822 2026-07-21T10:11:38Z Renamed user e24af5afcaf1c0eb3b55fd20002fe4f1 46914 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1362665237|Yokohama Kaidashi Kikou]]" 499822 wikitext text/x-wiki अस्यां शृङ्खलायां पृथिव्याः पारिस्थितिक्याः पतनस्य किञ्चित्कालानन्तरं काफी-आपणं चालयतः एकस्य एण्ड्रॉयड-यन्त्रस्य दैनन्दिनजीवनस्य चित्रणं कृतम् अस्ति। अस्याः विरल-लेखनी-मषी-चित्रकला-शैल्याः, तथैव शान्त-सूक्ष्म-गति-कथानाम्, आकर्षक-पात्राणां च कृते प्रसिद्धम् अस्ति। <ref name="Deppey">{{Cite web|title=A Comics Reader's Guide to Manga Scanlations|last=Dirk Deppey|url=http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|publisher=The Comics Journal|accessdate=11 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212220015/http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|archivedate=12 February 2009}}</ref> ''योकोहामा-काइदाशी-किकौ इति चित्रकथया २००७ तमे वर्षे सर्वोत्तम-विज्ञान-चित्रकथायाः कृते सेइउन्-पुरस्कारः प्राप्तः।'' d57rluutapyy051wbt5xrma3yiixfm0 499823 499822 2026-07-21T11:11:53Z Renamed user e24af5afcaf1c0eb3b55fd20002fe4f1 46914 Added more detail 499823 wikitext text/x-wiki '''योकोहामा काइदाशि किकौ''' (ヨコハマ買い出し紀行, योकोहामा-क्रयण-यात्रा-वृत्तान्तः) इति [[:en:Hitoshi_Ashinano|हितोशी-आशिनानो]]<nowiki/>-महोदयेन रचिता चित्रिता च एका जापानदेशस्य चित्रकथा-शृङ्खला अस्ति। ​एषा १९९४ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासतः २००६ तमस्य वर्षस्य फेब्रवरी-मासं यावत् (२००६ तमस्य मे-मासे एकेन उपसंहाराङ्केन सह) कोडान्शा-प्रकाशकस्य 'मन्थली-आफ़्टरनून'-नामिकायां साइनेन्-चित्रकथा-पत्रिकायां धारावाहिकरूपेण प्रकाशिता, चतुर्दशसु ताङ्कोबोन-खण्डेषु च सङ्ग्रहीता। कथायाः केचन भागाः प्रत्येकं द्व्यङ्कात्मकयोः द्वयोः ओ.वी.ए. (मूल-वीडियो-एनीमेशन्) एनीमे-शृङ्खलयोः रूपेण रूपान्तरिताः, ययोः उत्तरस्याः नाम ''''क्वाइट् कण्ट्री क्याफ़े'''<nowiki/>' (शान्त-ग्राम्य-काफ़ी-आपणम्) इति अस्ति। अस्यां शृङ्खलायां पृथिव्याः पारिस्थितिक्याः पतनस्य किञ्चित्कालानन्तरं काफी-आपणं चालयतः एकस्य एण्ड्रॉयड-यन्त्रस्य दैनन्दिनजीवनस्य चित्रणं कृतम् अस्ति। अस्याः विरल-लेखनी-मषी-चित्रकला-शैल्याः, तथैव शान्त-सूक्ष्म-गति-कथानाम्, आकर्षक-पात्राणां च कृते प्रसिद्धम् अस्ति। <ref name="Deppey">{{Cite web|title=A Comics Reader's Guide to Manga Scanlations|last=Dirk Deppey|url=http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|publisher=The Comics Journal|accessdate=11 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212220015/http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|archivedate=12 February 2009}}</ref> ''योकोहामा-काइदाशी-किकौ इति चित्रकथया २००७ तमे वर्षे सर्वोत्तम-विज्ञान-चित्रकथायाः कृते सेइउन्-पुरस्कारः प्राप्तः।'' pyhiiij1zd8oiu781f3w9zpgk4887r7 499824 499823 2026-07-21T11:29:12Z Renamed user e24af5afcaf1c0eb3b55fd20002fe4f1 46914 /* */ 499824 wikitext text/x-wiki '''योकोहामा काइदाशि किकौ''' (ヨコハマ買い出し紀行, योकोहामा-क्रयण-यात्रा-वृत्तान्तः) इति [[:en:Hitoshi_Ashinano|हितोशी-आशिनानो]]<nowiki/>-महोदयेन रचिता चित्रिता च एका जापानदेशस्य चित्रकथा-शृङ्खला अस्ति। ​एषा १९९४ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासतः २००६ तमस्य वर्षस्य फेब्रवरी-मासं यावत् (२००६ तमस्य मे-मासे एकेन उपसंहाराङ्केन सह) कोडान्शा-प्रकाशकस्य 'मन्थली-आफ़्टरनून'-नामिकायां साइनेन्-चित्रकथा-पत्रिकायां धारावाहिकरूपेण प्रकाशिता, चतुर्दशसु ताङ्कोबोन-खण्डेषु च सङ्ग्रहीता। कथायाः केचन भागाः प्रत्येकं द्व्यङ्कात्मकयोः द्वयोः ओ.वी.ए. (मूल-वीडियो-एनीमेशन्) एनीमे-शृङ्खलयोः रूपेण रूपान्तरिताः, ययोः उत्तरस्याः नाम ''''क्वाइट् कण्ट्री क्याफ़े'''<nowiki/>' (शान्त-ग्राम्य-काफ़ी-आपणम्) इति अस्ति। <nowiki>[[File:Yokohama Kaidashi Kikō volume 1.jpeg|thumb|right|​अल्फ़ा-हात्सुसेनो-महोदयां दर्शयत् प्रथम-खण्डस्य मुखपृष्ठम्।]]</nowiki> अस्यां शृङ्खलायां पृथिव्याः पारिस्थितिक्याः पतनस्य किञ्चित्कालानन्तरं काफी-आपणं चालयतः एकस्य एण्ड्रॉयड-यन्त्रस्य दैनन्दिनजीवनस्य चित्रणं कृतम् अस्ति। अस्याः विरल-लेखनी-मषी-चित्रकला-शैल्याः, तथैव शान्त-सूक्ष्म-गति-कथानाम्, आकर्षक-पात्राणां च कृते प्रसिद्धम् अस्ति। <ref name="Deppey">{{Cite web|title=A Comics Reader's Guide to Manga Scanlations|last=Dirk Deppey|url=http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|publisher=The Comics Journal|accessdate=11 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212220015/http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|archivedate=12 February 2009}}</ref> ''योकोहामा-काइदाशी-किकौ इति चित्रकथया २००७ तमे वर्षे सर्वोत्तम-विज्ञान-चित्रकथायाः कृते सेइउन्-पुरस्कारः प्राप्तः।'' 3bhx83rgtkc4964uc42w0xz86968363 499825 499824 2026-07-21T11:34:35Z Renamed user e24af5afcaf1c0eb3b55fd20002fe4f1 46914 /* */ 499825 wikitext text/x-wiki '''योकोहामा काइदाशि किकौ''' (ヨコハマ買い出し紀行, योकोहामा-क्रयण-यात्रा-वृत्तान्तः) इति [[:en:Hitoshi_Ashinano|हितोशी-आशिनानो]]<nowiki/>-महोदयेन रचिता चित्रिता च एका जापानदेशस्य चित्रकथा-शृङ्खला अस्ति। ​एषा १९९४ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासतः २००६ तमस्य वर्षस्य फेब्रवरी-मासं यावत् (२००६ तमस्य मे-मासे एकेन उपसंहाराङ्केन सह) कोडान्शा-प्रकाशकस्य 'मन्थली-आफ़्टरनून'-नामिकायां साइनेन्-चित्रकथा-पत्रिकायां धारावाहिकरूपेण प्रकाशिता, चतुर्दशसु ताङ्कोबोन-खण्डेषु च सङ्ग्रहीता। कथायाः केचन भागाः प्रत्येकं द्व्यङ्कात्मकयोः द्वयोः ओ.वी.ए. (मूल-वीडियो-एनीमेशन्) एनीमे-शृङ्खलयोः रूपेण रूपान्तरिताः, ययोः उत्तरस्याः नाम ''''क्वाइट् कण्ट्री क्याफ़े'''<nowiki/>' (शान्त-ग्राम्य-काफ़ी-आपणम्) इति अस्ति। अस्यां शृङ्खलायां पृथिव्याः पारिस्थितिक्याः पतनस्य किञ्चित्कालानन्तरं काफी-आपणं चालयतः एकस्य एण्ड्रॉयड-यन्त्रस्य दैनन्दिनजीवनस्य चित्रणं कृतम् अस्ति। अस्याः विरल-लेखनी-मषी-चित्रकला-शैल्याः, तथैव शान्त-सूक्ष्म-गति-कथानाम्, आकर्षक-पात्राणां च कृते प्रसिद्धम् अस्ति। <ref name="Deppey">{{Cite web|title=A Comics Reader's Guide to Manga Scanlations|last=Dirk Deppey|url=http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|publisher=The Comics Journal|accessdate=11 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212220015/http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|archivedate=12 February 2009}}</ref> ''योकोहामा-काइदाशी-किकौ इति चित्रकथया २००७ तमे वर्षे सर्वोत्तम-विज्ञान-चित्रकथायाः कृते सेइउन्-पुरस्कारः प्राप्तः।'' pyhiiij1zd8oiu781f3w9zpgk4887r7 499826 499825 2026-07-21T11:35:30Z Renamed user e24af5afcaf1c0eb3b55fd20002fe4f1 46914 /* */ 499826 wikitext text/x-wiki '''योकोहामा काइदाशि किकौ''' (ヨコハマ買い出し紀行, योकोहामा-क्रयण-यात्रा-वृत्तान्तः) इति [[:en:Hitoshi_Ashinano|हितोशी-आशिनानो]]<nowiki/>-महोदयेन रचिता चित्रिता च एका जापानदेशस्य चित्रकथा-शृङ्खला अस्ति। ​एषा १९९४ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासतः २००६ तमस्य वर्षस्य फेब्रवरी-मासं यावत् (२००६ तमस्य मे-मासे एकेन उपसंहाराङ्केन सह) कोडान्शा-प्रकाशकस्य 'मन्थली-आफ़्टरनून'-नामिकायां साइनेन्-चित्रकथा-पत्रिकायां धारावाहिकरूपेण प्रकाशिता, चतुर्दशसु ताङ्कोबोन-खण्डेषु च सङ्ग्रहीता। कथायाः केचन भागाः प्रत्येकं द्व्यङ्कात्मकयोः द्वयोः ओ.वी.ए. (मूल-वीडियो-एनीमेशन्) एनीमे-शृङ्खलयोः रूपेण रूपान्तरिताः, ययोः उत्तरस्याः नाम ''''क्वाइट् कण्ट्री क्याफ़े'''<nowiki/>' (शान्त-ग्राम्य-काफ़ी-आपणम्) इति अस्ति। [[File:Yokohama Kaidashi Kikō volume 1.jpeg|thumb|right|​अल्फ़ा-हात्सुसेनो-महोदयां दर्शयत् प्रथम-खण्डस्य मुखपृष्ठम्।]] अस्यां शृङ्खलायां पृथिव्याः पारिस्थितिक्याः पतनस्य किञ्चित्कालानन्तरं काफी-आपणं चालयतः एकस्य एण्ड्रॉयड-यन्त्रस्य दैनन्दिनजीवनस्य चित्रणं कृतम् अस्ति। अस्याः विरल-लेखनी-मषी-चित्रकला-शैल्याः, तथैव शान्त-सूक्ष्म-गति-कथानाम्, आकर्षक-पात्राणां च कृते प्रसिद्धम् अस्ति। <ref name="Deppey">{{Cite web|title=A Comics Reader's Guide to Manga Scanlations|last=Dirk Deppey|url=http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|publisher=The Comics Journal|accessdate=11 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212220015/http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|archivedate=12 February 2009}}</ref> ''योकोहामा-काइदाशी-किकौ इति चित्रकथया २००७ तमे वर्षे सर्वोत्तम-विज्ञान-चित्रकथायाः कृते सेइउन्-पुरस्कारः प्राप्तः।'' ays34fz84sotne55u6ksnaj2ufiugrg 499827 499826 2026-07-21T11:47:36Z Renamed user e24af5afcaf1c0eb3b55fd20002fe4f1 46914 /* */ 499827 wikitext text/x-wiki '''योकोहामा काइदाशि किकौ''' (ヨコハマ買い出し紀行, योकोहामा-क्रयण-यात्रा-वृत्तान्तः) इति [[:en:Hitoshi_Ashinano|हितोशी-आशिनानो]]<nowiki/>-महोदयेन रचिता चित्रिता च एका जापानदेशस्य चित्रकथा-शृङ्खला अस्ति। ​एषा १९९४ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासतः २००६ तमस्य वर्षस्य फेब्रवरी-मासं यावत् (२००६ तमस्य मे-मासे एकेन उपसंहाराङ्केन सह) कोडान्शा-प्रकाशकस्य 'मन्थली-आफ़्टरनून'-नामिकायां साइनेन्-चित्रकथा-पत्रिकायां धारावाहिकरूपेण प्रकाशिता, चतुर्दशसु ताङ्कोबोन-खण्डेषु च सङ्ग्रहीता। कथायाः केचन भागाः प्रत्येकं द्व्यङ्कात्मकयोः द्वयोः ओ.वी.ए. (मूल-वीडियो-एनीमेशन्) एनीमे-शृङ्खलयोः रूपेण रूपान्तरिताः, ययोः उत्तरस्याः नाम ''''क्वाइट् कण्ट्री क्याफ़े'''<nowiki/>' (शान्त-ग्राम्य-काफ़ी-आपणम्) इति अस्ति। अस्यां शृङ्खलायां पृथिव्याः पारिस्थितिक्याः पतनस्य किञ्चित्कालानन्तरं काफी-आपणं चालयतः एकस्य एण्ड्रॉयड-यन्त्रस्य दैनन्दिनजीवनस्य चित्रणं कृतम् अस्ति। अस्याः विरल-लेखनी-मषी-चित्रकला-शैल्याः, तथैव शान्त-सूक्ष्म-गति-कथानाम्, आकर्षक-पात्राणां च कृते प्रसिद्धम् अस्ति। <ref name="Deppey">{{Cite web|title=A Comics Reader's Guide to Manga Scanlations|last=Dirk Deppey|url=http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|publisher=The Comics Journal|accessdate=11 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212220015/http://www.tcj.com/index.php?option=com_content&task=view&id=430&Itemid=70&limit=1&limitstart=2|archivedate=12 February 2009}}</ref> ''योकोहामा-काइदाशी-किकौ इति चित्रकथया २००७ तमे वर्षे सर्वोत्तम-विज्ञान-चित्रकथायाः कृते सेइउन्-पुरस्कारः प्राप्तः।'' pyhiiij1zd8oiu781f3w9zpgk4887r7 0 92368 499829 2026-07-21T13:05:11Z Kandarpajit Kallol 8931 [[चाणक्यः]] इत्येतत्प्रति अनुप्रेषितम् 499829 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[चाणक्यः]] aephb6ayatik047ppnepfqnxzmtp5wg 0 92369 499843 2026-07-23T04:41:19Z ~2026-41116-59 46922 [[सञ्चिका:Stories from Hans Andersen - Edmund Dulac color plate at page 189.jpg|लघुचित्रम्]] '''लघु जलपरी''' इति डेनमार्कदेशस्य लेखकस्य कविस्य च हन्स क्रिश्चियन एण्डर्सन् इत्यस्य परिकथा अस्ति, यः स्वस्य बाल... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 499843 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Stories from Hans Andersen - Edmund Dulac color plate at page 189.jpg|लघुचित्रम्]] '''लघु जलपरी''' इति डेनमार्कदेशस्य लेखकस्य कविस्य च हन्स क्रिश्चियन एण्डर्सन् इत्यस्य परिकथा अस्ति, यः स्वस्य बालकथानां कृते प्रसिद्धः अस्ति । कथा एकस्याः जलकन्यायाः यात्रायाः अनुसरणं करोति, या मानवात्मानं प्राप्तुं समुद्रे जलपरीरूपेण स्वप्राणान् त्यक्तुम् इच्छति । एण्डर्सन्-सङ्ग्रहस्य अष्टमः कथा अस्ति, मूलतः बैले-नाट्यरूपेण लिखिता, प्रथमवारं १८३७ तमे वर्षे एप्रिल-मासस्य ७ दिनाङ्के प्रकाशिता। मूलकथा जैकब बोगिल्ड्, पर्निल् हीगार्ड इत्यादीनां विद्वांसानाम्, लोककथाकारस्य मारिया तातारस्य च अनेकविश्लेषणस्य विषयः अभवत् । एतेषु विश्लेषणेषु कथायाः विविधाः पक्षाः आच्छादिताः सन्ति, तस्याः विषयवस्तुनां व्याख्यातः आरभ्य एण्डर्सन् इत्यनेन सुखान्तेन सह दुःखदकथां किमर्थं लिखितुं चयनं कृतम् इति चर्चापर्यन्तं कथायाः अनेकवारं रूपान्तरणं कृतम् अस्ति, यथा संगीतमयं, टोई एनिमेशनस्य जापानी-एनिमेटेड् चलच्चित्रं, वाल्ट् डिज्नी इत्यस्य एनिमेटेड् चलच्चित्रं (तस्य लाइव-एक्शन-रूपान्तरणं च) डेन्मार्कदेशस्य कोपेनहेगेन्-नगरे एण्डर्सन्-कथायाः जलकन्यायाः चित्रणं कृत्वा प्रतिमा अस्ति । o0onohvzddb98bw4yjq66dhql0k1l6f