विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1200 501523 480870 2026-10-24T02:35:57Z ~2026-56995-88 47570 501523 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = डा. बाबू राजेन्द्रप्रसादः | image = Rajendra Prasad-23318.jpg | office = [[भारतस्य राष्ट्रपतिः|भारतस्य प्रथमराष्ट्रपतिः]] | primeminister = [[जवाहरलाल नेह्रू]] | vicepresident = [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन्]] | term_start = 1950 | term_end = 1962 | predecessor = नास्ति (प्रथमः इत्यर्थः) | successor = [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन्]] | birth_date = {{birth date|1884|12|3|df=y}} | birth_place = जिरादै, सिवन्, [[बिहारराज्यम्|बिहार]], बेङ्गल् प्रेसिडेन्सी, भारतम्<br/>(वर्तमाने [[बिहारराज्यम्|बिहार]], [[भारतम्]]) | death_date = {{death date and age|1963|2|28|1884|12|3|df=y}} [[पटना]], [[बिहारराज्यम्|बिहार]], [[भारतम्]] | death_place = | party = [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्]] | spouse = राजवैष्णवी देवी | alma_mater = [[कोलकाताविश्वविद्यालयः]] | other_names = देशरत्नम्, अजातशत्रुः | notable_awards = [[भारतरत्नम्]] (१९६२) | religion = [[हिन्दुधर्मः]] | ethnicity = इन्दो-आर्यः | nationality = भारतीय | footnotes = }} '''डाक्टर् बाबू राजेन्द्रप्रसादः''' (जीवितकालः - क्रि.श. १८८४तमवर्षस्य डिसेम्बर्मासस्य तृतीयदिनतः क्रि.श. १९६३तमवर्षस्य फेब्रवरीमासस्य २८तमदिनपर्यन्तम् ) [[भारतम्|भारतस्य]] प्रथमो राष्ट्रपति: आसीत् । भारतीयस्वतन्त्रतायाः अन्दोलने प्रमुखनेतृषु अन्यतमः । अपि च [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्]] इति राजनैतिकपक्षस्य अध्यक्षस्य भूमिकां सम्यक् निर्वूढवान् । [[भारतीयसंविधानम्|भारतीयसंविधानस्य]] निर्माणे अपि अस्य प्रधानं योगदानम् अस्ति यस्य परिणामेन क्रि.श. 1950 तमवर्षस्य जनवरिमासस्य तमे दिने [[भारतम्|भारतं]] गणतन्त्रम् अभवत् । राष्ट्रपतिपदम् अतिरिच्य एषः भारतस्य केन्द्रीयमन्त्रिणः पदे अपि कञ्चिक्तालं व्यराजत । समग्रे देशे अत्यन्तं लोकप्रियः भूत्वा जनैः राजेन्द्रबाबू अथवा देशरत्न इति आहूयते स्म । == पूर्वजाः == [[भारतम्|भारतदेशस्य]] [[बिहाररज्यम्|बिहारराज्ये]] महादेवसहायस्य पुत्ररूपेण राजेन्द्रपसादस्य जन्म अभवत् । किन्तु अस्य पूर्वजाः [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशराज्यस्य]] अमोडाप्रदेशस्य निवासिनः । अस्य कुटुम्बिनः कायस्थाः आसन् । अस्य पिता [[संस्कृतम्|संस्‍कृतभाषायां]] पारसीभाषायां च प्रवीणः आसीत्‌ । राजेन्द्रस्य पितामहः विद्यावान् आसीत् । अतः देशान्तरगतेन तेन हटुवा संस्थाने दिवानस्य कार्यं प्राप्तम् । त्रिंशत् वर्षाणि तस्मिन् संस्थाने कार्यं कृतवान् । तदा स्वयं किञ्चिद्भूभागं क्रीतवान् । अस्य पिता महादेव सहायः कृषिकर्म करोति स्म । राजेन्द्रस्य पितृव्यः जयदेव सहायः अपि क्षेत्रकर्मणि सहायः भवति स्म । जयदेवस्य किमपि सन्तानं नासीत् । अतः एषः अपि राजेन्द्रं स्वपुत्रः इव पश्यति स्म । पितुः पितृव्यस्य पितामहस्य च प्रेम्णा राजेन्द्रः सुखेन पालितः । पितामह्याः मातुः च प्रीतिरपि निरतिशया आसीत् । माता प्रभाते अनेन सह शीघ्रं शयनादुत्थाय प्रभागतीतानि भजनं कीर्तनं रामयणमहाभरतादीनां कथाः च श्रावयति स्म । == प्रारम्भिकं जीवनम् == राजेन्द्र बाबू [[बिहारराज्यम्|बिहारराज्यस्य]] सीवनमण्डलस्य जीरादेयी इति ग्रामे क्रि.श. १८८४तमे वर्षे डिसेम्बर मासस्य तृतीये दिने अजायत । अस्य पिता श्री महादेव सहायः [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषायाः]] पारसीभाषायाः च पण्डितः आसीत् । अस्य माता श्रीमती कमलेश्वरी देवी काचित् धर्मपरायणा महिला आसीत् । पञ्चवर्षीयः राजेन्द्रः मौलवी साहब इत्यनेन पारसीभाषया शिक्षायाः आरम्भं कृतवान् । पश्चात् प्राथमिकशिक्षाप्राप्तये मण्डलस्य सर्वकारीयविद्यालयं प्रविष्टवान् । तत्कालीनस्य सम्प्रदायानुगुणं राजेन्द्रस्य विवाहः बाल्ये एव अभवत् । यदा एषः १३वर्षीयः आसीत् तदा राजवंशीदेवी इत्यनया सह विवाहः अभवत् । विवाहसस्य पश्चात् पटनानगरस्य टि.के.घोष अकादमी इति शिक्षासंस्थायां विद्याभ्यासम् अनुवर्तितवान् । अस्य वैवाहिकं जीवनम् अतीव सुखमयम् आसीत् । अस्य अध्ययने अथवा अन्यकार्ये विवाहः बाधकः नाभवत् । शीघ्रमेव मण्डलस्य शालां त्यक्त्वा स्वस्य अष्टदशे वयसि [[कोलकाता]]विश्वविद्यालयस्य प्रवेशपरीक्षाम् अलिखत् । प्रथमश्रेण्या तां परीक्षां समुत्तीर्य क्रि.श. १९०२तमे वर्षे कोलकातायाः प्रसिद्धे प्रेसिडेन्सीमहाविद्यालये प्रवेशं प्राप्तवान् । राजेन्द्रः स्वप्रतिभया [[गोपालकृष्ण गोखले]] विहारविभूतिः डा. अनुग्रह नारायण सिन्हा इत्यादीन् पण्डितान् आकृष्टवान् । क्रि.श. १९१५तमे वर्षे सस्वर्णपदकं विधिपरास्नतकपदवीं (एल्.एल्.बि.) उत्तीर्णवान् । पश्चात् आधुनिकन्यायक्षेत्रे (ला) शोधपत्रं प्रस्तुत्य डाक्टरेट् उपाधिमपि प्राप्तवान् । == भारतीयभाषाप्रेम == यद्यपि राजेन्द्रस्य अध्ययनं फारसीभाष्या उर्दूभाषया च आरब्धं तथापि स्नातकपरीक्षां हिन्दी भाषया लिखितवान् । एषः हिन्दी, उर्दू, फारसी, आङ्ग्लं, बङ्गाली भाषाणां साहित्येन परिचितः आसीत् । अपि च एताभिः भाषाभिः सुललितं प्रभावकारि व्याख्यानं करोति स्म । अस्य गुजरती भाषायाः अपि व्यावहारिकं ज्ञानम् आसीत् । एम्.एल्.परीक्षानिमित्तं हैन्दवशासनविषये [[संस्कृतम्|संस्कृतग्रन्थान्]]अपि पठितवान् । [[हिन्दीभाषा]]याः विषये अस्य प्रेम अगाधम् आसीत् । भारमित्र, भारदोदय, कमला इत्याद्यसु तत्कालीनप्रसिद्धासु दिनपत्रिकासु अस्य लेखाः प्रकाशिताः भवन्ति स्म । <!--- NON-SA CONTENT [[हिंदी]] के प्रति उनका प्रेम अगाध था। हिंदी पत्र-पत्रिकाओं जैसे भारतमित्र, भारतोदय, कमला आदि में उनके लेख छपते थे। उनके निबंध सुरुचिपूर्ण तथा प्रभावकारी होते थे। 1912 ई. में जब [[अखिल भारतीय साहित्य सम्मेलन]] का अधिवेशन [[कोलकाता|कलकत्ते]] में हुआ था तब स्वागतकारिणी समिति के वे प्रधान मंत्री थे। 1920 ई. में जब [[अखिल भारतीय हिंदी साहित्य सम्मेलन]] का 10वाँ अधिवेशन [[पटना|पटने]] में हुआ था तब भी वे प्रधान मंत्री थे। 1923 ई. में जब सम्मेलन का अधिवेशन [[कोकोनाडा]] में होने वाला था तब वे उसके अध्यक्ष मनोनीत हुए थे पर रुग्णता के कारण वे उसमें उपस्थित न हो से। उनका भाषण श्री [[जमनालाल बजाज]] ने पढ़ा था। 1926 ई. में वे बिहार प्रदेशीय हिंदी साहित्य सम्मेलन के और 1927 ई. में उत्तर प्रदेशीय हिंदी साहित्य सम्मेलन के सभापति थे। हिंदी में इनकी [[आत्मकथा]] बड़ी प्रसिद्ध पुस्तक है। अंग्रेजी में भी इन्होंने कुछ पुस्तकें लिखी हैं। इन्होंने हिंदी के 'देश' और अंग्रेजी के 'पटना लॉ वीकली' का भी संपादन किया था।---> == स्वातन्त्र्यान्दोलने भूमिका == [[भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः|भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे]] अस्य प्रवेशः न्यायवादिनः रूपेण वृत्तिभूमिप्रवेशेन सह एव अभवत् । चम्पारणसत्याग्रहे [[महात्मा गान्धिः]] कस्यचित् सत्यान्वेषणस्य समूहस्य प्रेषणावसरे स्वस्य स्वयंसेवकगणे अन्तर्भवितुं सूचितवान् । राजेन्द्रः महात्मा गान्धेः त्यगेन निष्ठया च बहुधा प्रभावितः अभवत् । क्रि.श. १९२१तमे वर्षे एषः [[कोलकताविश्वविद्यालयः|कोलकताविश्वविद्यालयस्य]] सिनेटर् पदस्य त्यागम् अकरोत् । गान्धिमहोदयः यदा विदेशीय संस्थानां बहिष्कृतवान् तदा राजेन्द्रः स्वपुत्रं मेधाविनं मृत्युञ्जयप्रसादं कोलकोताविश्वविद्यायतः निष्कास्य बिहारविद्यापीठे प्रवेशितवान् । <!--- NON-SA CONTENT उन्होंने "सर्चलाईट" और "देश" जैसी पत्रिकाओं में इस विषय पर बहुत से लेख लिखे थे और इन अखबारों के लिए अक्सर वे धन जुटाने का काम भी करते थे। 1914 में [[बिहार]] और [[बंगाल]] मे आई [[बाढ]] में उन्होंने काफी बढचढ कर सेवा-कार्य किया था। [[बिहार]] के 1934 के [[भूकंप]] के समय राजेन्द्र बाबू कारावास में थे। जेल से दो वर्ष में छूटने के पश्चात वे भूकंप पीड़ितों के लिए धन जुटाने में तन-मन से जुट गये और उन्होंने वायसराय के जुटाये धन-राशि से कहीं अधिक अपने व्यक्तिगत प्रयासों से जमा किया। [[सिंध]] और [[क्वेटा]] के भूकंप के समय भी उन्होंने कई राहत-शिविरों का इंतजाम अपने हाथों मे लिया था। 1934 में वे [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के [[मुंबई]] अधिवेशन में अध्यक्ष चुने गये। [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस]] के अध्यक्ष पद से त्यागपत्र देने पर कांग्रेस अध्यक्ष का पदभार उन्होंने एक बार पुन: 1939 में संभाला था। भारत के स्वतंत्र होने के बाद संविधान लागू होने पर उन्होंने देश के पहले राष्ट्रपति का पदभार संभाला। राष्ट्रपति के तौर पर उन्होंने कभी भी अपने संवैधानिक अधिकारों में [[प्रधानमंत्री]] या कांग्रेस को दखलअंदाजी का मौका नहीं दिया और हमेशा स्वतंत्र रूप से कार्य करते रहे। [[हिंदू अधिनियम]] पारित करते समय उन्होंने काफी कड़ा रूख अपनाया था। राष्ट्रपति के रूप में उन्होंने कई ऐसे दृष्टांत छोड़े जो बाद में उनके परवर्तियों के लिए मिसाल के तौर पर काम करती रही। [[भारतीय संविधान]] के लागू होने से एक दिन पहले 25 जनवरी 1950 को उनकी बहन [[भगवती देवी]] का निधन हो गया, लेकिन वे भारतीय गणराज्य के स्थापना की रस्म के बाद ही [[दाह संस्कार]] में भाग लेने गये। 12 वर्षों तक राषट्रपति के रूप में कार्य करने के पश्चात उन्होंने 1962 में अपने अवकाश की घोषणा की। बाद के दिनों में उन्हें [[भारत सरकार]] द्वारा दिया जानेवाला सर्वोच्च नागरिक सम्मान [[भारत रत्न]] से नवाज़ा गया। ==सरलता== राजेंद्र बाबू की वेशभूषा बड़ी सरल थी। उनके चेहरे मोहरे पता नहीं लगता था कि वे इतने प्रतिभासंपन्न और उच्च व्यक्तित्ववाले सज्जन हैं। देखने में वे सामान्य किसान जैसे लगते थे। जैसा [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]] द्वारा उन्हें डाक्टर ऑव ला की सम्मानित उपाधि प्रदान करते समय कहा गया था- 'बाबू राजेंद्रप्रसाद ने अपने जीवन में सरल, नि:स्वार्थ और निस्व सेवा का ज्वलंत उदाहरण प्रस्तुत किया है। जब वकील के व्यवसाय में चरम उत्कर्ष की उपलब्धि दूर नहीं रह गई थी, इन्हें राष्ट्रीय कार्य के लिए आह्वान मिला और उन्होंने व्यक्तिगत भावी उन्नति की सभी संभावनाओं को त्यागकर गाँवों में गरीबों तथा दीन कृषकों के बीच काम करना स्वीकार किया'। [[सरोजिनी नायडू]] ने लिखा था, 'उनकी असाधारण प्रतिभा, उनके स्वभाव का अनोखा माधुर्य, उनके चरित्र की विशालता और अति त्याग के गुण ने शायद उन्हें हमारे सभी नेताओं से अधिक व्यापक और व्यक्तिगत रूप से प्रिय बना दिया है। गाँधी जी के निकटतम शिष्यों में उनका वही स्थान है जो ईसा मसीह के निकट सेंट जॉन का था।' ==परम्परा== सितंबर 1962 में अवकाश ग्रहण करते ही उनकी पत्नी राजवंशी देवी का निधन हो गया। मृत्यु के एक महीने पहले अपने पति को संबोधित पत्र में राजवंशी देवी ने लिखा था, "मुझे लगता है मेरा अंत निकट है, कुछ करने की शक्ति का अंत, संपूर्ण अस्तित्व का अंत". राम, राम, राम शब्दों के उच्चारण के साथ उनका अंत [[28 फरवरी]] [[1963]] को [[पटना]] के [[सदाक़त आश्रम]] आश्रम में हुआ। उनकी वंशावली को जीवित रखने का कार्य उनके परपौत्र [[अशोक जाहन्वी प्रसाद]] कर रहे हैं। वे पेशे से एक अंतर्राष्ट्रीय ख्याति-प्राप्त [[वैज्ञानिक]] एवं [[मनोचिकित्सक]] हैं और उन्होंने [[बाई-पोलर डिसाऑर्डर]] की चिकित्सा में [[लीथियम]] के सुरक्षित विकल्प के रूप में [[सोडियम वैलप्रोरेट]] की खोज की थी। श्री प्रसाद प्रतिष्ठित [[अमेरिकन अकैडमी ऑफ आर्ट्स ऐंड साईंस]] के सदस्य भी हैं। उन्होंने अपनी [[आत्मकथा]] (१९४६) के अतिरिक्त कई पुस्तकें भी लिखी जिनमें [[बापू के कदमों में]] (१९५४), [[इंडिया डिवाइडेड]] (१९४६), [[सत्याग्रह ऐट चंपारण]] (१९२२), गांधीजी की देन, भारतीय संस्कृति, खादी का अर्थशास्त्र इत्यादि उल्लेखनीय हैं।---> == भारतरत्नम् == क्रि.श.१९६२तमे वर्षे [[भारतसर्वकारः]] राजेन्द्रप्रदं [[भारतरत्नम्]] इति सर्वश्रेष्ठेन उपाधिना सममानयत् । एतत् तु अस्मै भारतस्य कृतज्ञता यः आन्तरङ्गिकध्वनिं श्रुत्वा अर्धशताब्धं यावत् मातृभूमेः सेवामकरोत् । == चरमयात्रा == राजेन्द्रप्रसादः स्वस्य जीवनस्य अन्तिमदिनानि यापयितुं पाटनासमीपस्थं सदाकत इति आश्रमं चितवान् । तत्र क्रि.श. १९६३तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य २८तमे दिने देहत्यागं कृतवान् । {{भारतरत्नपुरस्कारभाजः}} {{भारतस्य राष्ट्रपतिक्रमः|शीर्षकम्=[[भारतस्य राष्ट्रपतयः]] |पूर्वतनः= ---|अग्रिमः=[[सर्वपल्ली राधाकृष्णन्]]}} == बाह्याः सूत्राः == {{commonscat|Rajendra Prasad|{{PAGENAME}}}} * [http://presidentofindia.nic.in/formerpresidents.html भारतस्य पूर्व राष्ट्रपति: राजेन्द्रप्रसादः।] * [http://www.indiatogether.org/people/rajendra_prasad.htm राजेन्द्रप्रसादस्य जीवन-चरितः।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424050617/http://www.indiatogether.org/people/rajendra_prasad.htm |date=2006-04-24 }} * [http://www.congresssandesh.com/AICC/history/presidents/dr_rajendra_prasad.htm कांग्रेस पार्टी: राजेन्द्रप्रसादः।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929151353/http://www.congresssandesh.com/AICC/history/presidents/dr_rajendra_prasad.htm |date=2007-09-29 }} * [http://rss.bih.nic.in/rss_drp_life_events.htm Major Events of Dr. Rajendra Prasad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303105548/http://rss.bih.nic.in/rss_drp_life_events.htm |date=2013-03-03 }} (राजेन्द्र-स्मृति संग्रहालयः) {{भारतस्य राष्ट्रपतयः}} [[वर्गः:भारतस्य राष्ट्रपतयः|1]] [[वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:काङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः‎]] [[वर्गः:१८८४ जननम्]] [[वर्गः:१९६३ मरणम्]] chquo3jd7jwn2091sckqfy1a1k7xbfx 0 1267 501521 501494 2026-10-23T23:14:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501521 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;<!--size of [show]/[hide] link--> |liststyle = text-align:center;white-space:nowrap; |title = {{resize|125%|Republic of South Africa}} | {{small|{{nobold|''10 other official names:''<ref>{{cite web |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |title=The Constitution |publisher=Constitutional Court of South Africa |accessdate=3 September 2009 |archive-date=31 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731185940/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |deadurl=yes }}</ref>}}}} | {{native name|af|{{small|Republiek van Suid-Afrika}}|fontsize=68%}} | {{native name|nr|{{small|iRiphabliki yeSewula Afrika}}|fontsize=68%}} | {{native name|xh|{{small|iRiphabliki yomZantsi Afrika}}|fontsize=68%}} | {{native name|zu|{{small|iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika}}|fontsize=68%}} | {{native name|ss|{{small|iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika}}|fontsize=68%}} | {{native name|nso|{{small|Repabliki ya Afrika-Borwa}}|fontsize=68%}} | {{native name|st|{{small|Rephaboliki ya Afrika Borwa}}|fontsize=68%}} | {{native name|tn|{{small|Rephaboliki ya Aforika Borwa}}|fontsize=68%}} | {{native name|ts|{{small|Riphabliki ra Afrika Dzonga}}|fontsize=68%}} | {{native name|ve|{{small|Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe}}|fontsize=68%}} }} |common_name = South Africa |image_flag = Flag of South Africa.svg |alt_flag = |image_coat =Coat of arms of South Africa (heraldic).svg |alt_coat = |symbol_type = Coat of arms |national_motto = "{{unicode|!ke e: ǀxarra ǁke}}"&nbsp;{{small|([[ǀXam language|ǀXam]])}}<br/>{{small|"[[Unity in Diversity]]"}} |national_anthem = [[National anthem of South Africa]]<br />[[File:South African national anthem.oga|center]] |image_map = Location South Africa AU Africa.svg |map_caption = {{map caption|countryprefix=|location_color=dark blue|region=Africa|region_color=dark grey|subregion=the [[African Union]]|subregion_color=light blue}} |alt_map = |capital = {{unbulleted list |[[Pretoria]] {{small|(executive)}} |[[Bloemfontein]] {{small|(judicial)}} |[[Cape Town]] {{small|(legislative)}}}} |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |largest_city = {{nowrap|[[Johannesburg]] {{small|(2006)}}<ref>{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/World.html |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de |accessdate=30 October 2011}}</ref><!--end nowrap:-->}} |official_languages = <ref group=Note>The [[Khoi languages|Khoi]], [[Nama language|Nama]] and [[San languages]] languages, [[South African Sign Language]], German, Greek, [[Gujarati language|Gujarati]], [[Hindi language|Hindi]], Portuguese, [[Tamil language|Tamil]], [[Telegu language|Telegu]], [[Urdu language|Urdu]], Arabic, [[Hebrew language|Hebrew]], [[Sanskrit language|Sanskrit]] and "other languages used for religious purposes in South Africa" have a special status ([http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html Chapter 1, Article 6 of the South African Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207020120/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |date=2018-02-07 }}).</ref> {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = [[Languages of South Africa|11 languages]] |liststyle = border-top:1px solid #aaa; | [[Afrikaans]] | |[[Northern Sotho language|Northern Sotho]] | [[South African English|English]] | [[Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]|[[Sotho language|Southern Sotho]] |[[Swati language|Swazi]] |[[Tsonga language|Tsonga]] |[[Tswana language|Tswana]] |[[Venda language|Venda]] |[[Xhosa language|Xhosa]] |[[Zulu language|Zulu]] }} |ethnic_groups = {{unbulleted list | {{nowrap|79.2% [[Black people|Black African]]}} | 8.9% [[Coloured]] | 8.9% [[White South African|White]] | 2.5% [[Asian South African|Indian or Asian]] | 0.5% other }} |ethnic_groups_year = {{lower|0.4em|<ref name=census2011-inbrief />}} <ref group=Note>The Census 2011 household [http://www.statssa.gov.za/census2011/documents/CensusQuestionnaires/Census%202011_q_A.pdf questionnaire] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} describes the groups shown here as population groups, asking in respect of each household member "How would ''(name)'' describe him/herself in terms of population group?".</ref> |demonym = [[Demographics of South Africa|South African]] |government_type = [[Constitutional democracy|Constitutional]] [[parliamentary republic]] |leader_title1 = [[President of South Africa|President]] |leader_name1 = [[Jacob Zuma]] |leader_title2 = [[Deputy President of South Africa|Deputy President]] |leader_name2 = [[Cyril Ramaphosa]] |leader_title3 = [[Chairperson of the National Council of Provinces|Chairperson of the NCOP]] |leader_name3 = [[Thandi Modise]] |leader_title4 = [[Speaker of the South African National Assembly|Speaker of the National Assembly]] |leader_name4 = [[Baleka Mbete]] |leader_title5 = [[Chief Justice of South Africa|Chief Justice]] |leader_name5 = [[Mogoeng Mogoeng]] |legislature = [[Parliament of South Africa|Parliament]] |upper_house = [[National Council of Provinces]] |lower_house = [[National Assembly of South Africa|National Assembly]] |sovereignty_type = Independence |sovereignty_note = {{nowrap|from the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom]]}} |established_event1 = [[Union of South Africa|Union]] |established_date1 = 31 May 1910 |established_event2 = [[Statute of Westminster 1931|Statute of Westminster]] |established_date2 = 11 December 1931 |established_event3 = [[South African referendum, 1960|Republic]] |established_date3 = 31 May 1961 |area_rank = 25th |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 1,221,037 |area_sq_mi = 471,443 |area_footnote = |percent_water = negligible |population_estimate = 54,002,000<ref name=newpopest>{{cite web |url=http://beta2.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022014.pdf |title=Mid-year population estimates 2014 |publisher=Statistics South Africa |format=PDF |accessdate=5 August 2014 |archive-date=8 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808032616/http://beta2.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022014.pdf |deadurl=yes }}</ref> |population_estimate_rank = 25th |population_estimate_year = 2014 |population_census = 51,770,560{{rp|18}} |population_census_year = 2011 |population_density_km2 = 42.4 |population_density_sq_mi = |population_density_rank = 169th |GDP_PPP = {{nowrap|$623.201 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=48&pr.y=15&sy=2013&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=South Africa |publisher=International Monetary Fund |accessdate=2013-10-27}}</ref><!--end nowrap:-->}} |GDP_PPP_rank = 25th |GDP_PPP_year = 2014 |GDP_PPP_per_capita = $11,914<ref name=imf2 /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 82nd |GDP_nominal = {{nowrap|$371.211 billion<ref name=imf2/>}} |GDP_nominal_rank = 33rd |GDP_nominal_year = 2014 |GDP_nominal_per_capita = $7,096<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 83rd |Gini_year = 2009 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 63.1 <!--number only--> |Gini_ref =<ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 March 2011}}</ref> |Gini_rank = <!-- 2nd --><!-- hid rank as source not clear --> |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.658 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 118th |currency = [[South African rand]] |currency_code = ZAR |time_zone = [[South African Standard Time|SAST]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = |DST_note = |utc_offset_DST = |antipodes = |date_format = |drives_on = [[Right- and left-hand traffic|left]] |calling_code = [[+27]] |iso3166code = |cctld = [[.za]] }} '''दक्षिण अफ्रीका''' [[अफ्रीका]] महाद्वीपे दक्षिणखण्‍डे देश: अस्‍ति. अस्‍य राजधानी [[केपटौन]] अस्‍ति. ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.gov.za/ Government of South Africa] *[https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/south-africa.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122014112/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/south-africa.html |date=2008-11-22 }} *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/southafrica.htm South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026035604/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/southafrica.htm |date=2008-10-26 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Africa/South_Africa}} *[http://www.oecd.org/southafrica/ South Africa] [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]] *[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14094760 South Africa] from the [[BBC News]] *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/555568/South-Africa South Africa] at ''[[Encyclopædia Britannica]]'' *[http://www.southafrica.info/ SouthAfrica.info] *[https://web.archive.org/web/20121003231330/http://www.southafrica.net/sat/content/en/za/home South Africa Tourism] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ZA Key Development Forecasts for South Africa] from [[International Futures]] [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 3yxc86cme7cen5pfa03uu9u1owgqrj5 0 5724 501520 480313 2026-10-23T22:20:07Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501520 wikitext text/x-wiki सः विख्यातः वैज्ञानिकः। {{Infobox scientist | box width = 300px | name = Chen-Ning Franklin Yang | image = CNYang.jpg|thumb|200px | image_size = 160px | birth_date = {{Birth date and age|1922|10|01|df=yes}} | birth_place = [[Hefei]], [[Anhui]], China | residence = [[China]] | nationality = USA (1964–present) | field = [[Physics]] | alma_mater = [[National Southwestern Associated University]]<br>[[Tsinghua University]]<br>[[University of Chicago]] | work_institution = [[Institute for Advanced Study]]<br>[[State University of New York at Stony Brook]]<br>[[Chinese University of Hong Kong]]<br>[[Tsinghua University]]<br>[[University of Chicago]] | doctoral_advisor = [[Edward Teller]] | doctoral_students =[[T. Bill Sutherland|Bill Sutherland]],<br>Alexander Wu Chao,<br>C.K. Lai | known_for = [[Parity violation]]<br>[[Yang-Mills theory]]<br>[[Yang-Baxter equation]] | prizes = [[Nobel Prize in Physics]] (1957)<br> [[Rumford Prize]] (1980)<br> [[National Medal of Science]] (1986)<br> [[Benjamin Franklin Medal for Distinguished Achievement in the Sciences|Benjamin Franklin Medal]] (1993)<br> [[Albert Einstein Medal]] (1995) | footnotes = }} *[[जीवनी]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.castu.tsinghua.edu.cn/cnyang/ Professor Chen Ning Yang] (homepage - [[Center for Advanced Study, Tsinghua University|Institute for Advanced Study in Tsinghua University]]) * [http://insti.physics.sunysb.edu/~yang/ Chen Ning Yang] (homepage - [[State University of New York at Stony Brook]]) * [http://www.phy.cuhk.edu.hk/people/teach/cnyang/cnyang.html C.N. Yang's Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106120955/http://www.phy.cuhk.edu.hk/people/teach/cnyang/cnyang.html |date=2010-01-06 }} (homepage - [[The Chinese University of Hong Kong]]) * [http://www.nobel.se/physics/laureates/1957/yang-bio.html Nobel biography] * [http://insti.physics.sunysb.edu/ITP/symmetries-99/ Symmetries and Reflections] (C.N. Yang retirement symposium at [[Stony Brook University]]) * [http://www.ntu.edu.sg/cnyang-scholars/Pages/default.aspx The CN Yang Scholars Programme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607112652/http://www.ntu.edu.sg/cnyang-scholars/Pages/default.aspx |date=2011-06-07 }} at [http://www.ntu.edu.sg/Pages/default.aspx Nanyang Technological University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110422103546/http://www.ntu.edu.sg/Pages/default.aspx |date=2011-04-22 }}, Singapore * {{cite web|title=Chen-ning Yang interview|url=https://simonsfoundation.org/mps-science-lives/-/asset_publisher/bo1E/content/chen-ning-yang?redirect=%2Fmps-science-lives#simpg1vid15|date=2011-12-20|publisher=Simons Foundation}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.osti.gov/accomplishments/yang.html Biography and Bibliographic Resources], from the [[Office of Scientific and Technical Information]], [[United States Department of Energy]] [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] cxix36hx1mz1rkmd009mou1o22rizjm 0 14239 501518 398609 2026-10-23T19:36:47Z Rotondus 29609 फलकम् 501518 wikitext text/x-wiki [[File:Kaikeyi vilap.jpg|thumb|'''कैकेयीप्रलापः दशरथस्य सान्त्वनम्''']]कैकेयी केकयदेशस्य [[अश्वपतिः|अश्वपतिमहाराजस्य]] पुत्री। [[दशरथः|दशरथस्य]] प्रिया पत्नी आसीत् । कौसल्यायाः पुत्रे रामे अत्यन्तं प्रीतिमती एषा दास्याः [[मन्थरा|मन्थरायाः]] दुर्बोधनेन रामस्य वनवासे कारणीभूता अभवत् । पूर्वं तया दशरथद्वारा वरद्वययं प्राप्तम् आसीत्। सा कथा एवम् अस्ति । तिमिध्वजः नामा असुरः स्वर्गलोकम् आक्रम्य देवताभिः सह युद्धम् अकरोत् । देवताः पराजिताः अभवन् । तदा ते दशरथस्य साहाय्यं याचितवन्तः । दशरथः कैकेय्या सह देवलोकं गतवान् । तिमिध्वजेन सह युद्धं कुर्वन् तस्याघातेन दशरथः मूर्च्छितोऽभवत् । तस्मिन् क्षणे कैकेयी मूर्च्छितं दशरथं सुरक्षितं स्थलं नीत्वा तस्य शुश्रूषामकरोत् । जागरित: दशरथः तुष्टो भूत्वा कैकेय्याः कृते वरद्वयं दत्तवान् । आवश्यकतायां सत्यां तद् वरद्वयं प्राप्नोमीति कैकेयी अवोचत् । ==[[रामायणम्|रामायणे]] कैकेय्याः पात्रम्== कैकेयी रामायणकथायां बहु मुख्यपात्रं वहति | तस्याः इच्छानुसारेण एव [[रामः|रामस्य]] वनाभिगमनम् भवति। केकयराजस्य पुत्री कैकेयी [[दशरथः|दशरथमहाराजस्य]] तृतीया तथा बहुप्रियतमा पत्नी । सा वीरनारी आसीत् । एकदा [[इन्द्रः|इन्द्रस्य]] साहायार्थं [[दशरथः]] शम्बरेन सह युद्धं करोति । तत्सन्दर्भे यदा [[दशरथः]] बहु विचलितः भवति तदा तस्य सारथिरूपेण उपस्थिता कैकेयी अधीरा न भवति। वीरनारी कैकेयी दशरथं युद्धभूमितः दूरं नीत्वा तस्य शुश्रूषां करोति । तदनन्तरं प्रतिफलरूपेण दशरथमहाराजः ’भवत्या अपेक्षितं ददामि’ इति उक्तवान् भवति । तदा कैकेयी ’सूक्तसमये वदामि’ इति उक्तवती भवति। तस्य प्रयोजनं सा रामस्य यौवराज्याभिषेकसन्दर्भे करोति । ’रामं वनं प्रेषयतु’ इति दशरथम् उक्त्वा रामस्य दण्डकाराण्यवासं कारयति। कैकेयी दुष्टा स्त्रीः न । सा अपि रामं बहु प्रीणयति स्म । परन्तु यदा रामस्य यौवराज्याभिषेकः आयोजितः भवति तदा [[मन्थरा]] नामिकया सेविकया उत्तेजिता भूत्वा तथा व्यवहरति। स्वत्रस्य अधिकारः भवतु इति लोभेन तथा राजभवने [[कौसल्या|कौसल्यायाः]] अपेक्षया ज्येष्ठस्थानं प्राप्तं भवतु इति उद्देशेन ’स्वपुत्रस्य [[भरतः|भरतस्य]] यौवराज्याभिषेकं तथा रामस्य वनाभिगमनं च अपेक्षते। दशरथः वचनबद्धः सन् तस्याः अनुरोधम् अङ्गीकृत्य वनं गन्तुं रामम् आदिशति । पितृवाक्यपरिपालनार्थं रामः वनं गच्छति। तदनन्तरं कैकय्याः ज्ञानोदयः भवति । यतः भरतः तस्याः स्वार्थकार्येण क्रुद्धः दुःखितः च भवति। अनन्तरं सा स्वदोषम् अङ्गीकरोति पश्चात्तापम् अनुभवति च। किन्त् तावति काले हानिः जाता आसीत् । रामः वनं गतः आसीत् , दशरथः अपि पुत्रशोकेन मृतः आसीत्। {{रामायणम्}} ramayana patrani [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] cakdcaiiyekc3w1vox03tn3f9rjxt5k 0 16594 501519 480090 2026-10-23T20:52:07Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501519 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Karachi |native_name = <span style="line-height:1.6">{{lang|sd|ڪراچي}}<br>{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}</span> |nickname = The Gateway to Pakistan, The City of Bright Lights, Mini Pakistan, Capital of Sindh |settlement_type = [[Metropolis]] |image_skyline = Karachi Montage 02.PNG |image_size = |image_caption = Clockwise from top: [[:File:Karachi sky line.jpg|Karachi Skyline]], [[:File:KPT HQ.jpg|KPT HQ]], [[:File:PRC Towers and PNSC Building Karachi.jpg|PRC Towers & PNSC]], [[:File:Karachi - Pakistan-market.jpg|Karachi Market]], [[:File:Manora - Tallest Lighthouse of Pakistan P11008351.jpg|Manora Lighthouse]], [[:File:Nagan Ch Karachi.jpg|Nagan Interchange]] and [[:File:Tomb Jinnah.jpg|MA Jinnah Tomb]]. |image_seal = Logo of Karachi Metropolitan Corporation.png |image_map = |mapsize = |map_caption = Location of Karachi in Sindh and in Pakistan |pushpin_map = Sindh |pushpin_mapsize = |subdivision_type = Country |subdivision_name = {{PAK}} |subdivision_type1 = [[Administrative units of Pakistan|Province]] |subdivision_name1 = [[Sindh]] |seat_type = City Council |seat = City Complex, [[Gulshan Town|Gulshan-e-Iqbal Town]] |parts_type = Districts <ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014 |archive-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |deadurl=yes }}</ref> |parts_style = coll |parts = 6 |p1 = [[Karachi East District|Karachi East]] |p2 = [[Karachi West District|Karachi West]] |p3 = [[Karachi South District|Karachi South]] |p4 = [[Karachi Central District|Karachi Central]] |p5 = [[Malir District|Malir]] |p6 = [[Korangi District|Korangi]] |government_footnotes =<ref name="govt"/> |government_type = Metropolitan City |leader_title = [[Council–manager government|City Administrator]] |leader_name = M. Hussain Syed<ref>{{cite web |url=http://kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com/Contents.aspx?id=21 |title=Administrator Office |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=28 February 2012 |archive-date=30 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235555/http://kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com/Contents.aspx?id=21 |deadurl=yes }}</ref> |leader_title1 = [[Municipal commissioner]] |leader_name1 = Matanat Ali Khan<ref>{{cite web |url=http://kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com/Contents.aspx?id=54 |title=Administrator Office |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=28 February 2012 |archive-date=29 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429182057/http://kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com/Contents.aspx?id=54 |deadurl=yes }}</ref> |established_title = Metropolitan Corporation |established_date = 2011 |latd = 24 |latm = 51 |lats = 36 | latNS = N |longd = 67 |longm = 0 |longs = 36 |longEW = E |coordinates_display = inline,title |area_magnitude = 1 E+6 |area_footnotes =<ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |area_total_km2 = 3527 |elevation_footnotes = |elevation_m = 8 |population_as_of = 2013 |population_note = |population_total = 23,500,000<ref name="http://tribune.com.pk">{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=http://tribune.com.pk |date=2 6 October 2013 |accessdate=17 January 2014}}</ref> |population_density_km2 = auto |population_rank = [[List of most populous cities in Pakistan|1st (Pakistan)]], [[List of cities proper by population|3rd (World)]] |population_demonym = Karachiite |national_languages = [[Urdu language|Urdu]]{{Smallsup|2}}[[Pashto language|Pashto]]{{Smallsup|2}}[[Persian language|Persian]]{{Smallsup|2}}English{{Smallsup|2}} |timezone = [[Pakistan Standard Time|PST]] |utc_offset = +05:00 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |area_code = +9221-XXXX XXXX |area_code_type = [[List of dialling codes in Pakistan|Dialling code]] |postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX |postal_code_type = [[List of postal codes in Pakistan|Postal codes]] |website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} }} '''कराची''' ({{lang-sd|ڪراچي}}, {{lang-ur|{{Nastaliq|کراچی}}}} / [[ALA-LC]]: {{transl|Urdu|ALA-LC|''Karācī''}} {{IPA-hns|kəˈrɑːˌtʃi|IPA|Karachi_pronunciation.ogg}}) [[पाकिस्थानम्|पाकिस्तानस्य]] प्रमुखनगरेषु अन्यतमम् अस्ति । अपि च तस्य प्रमुखं नौकास्थानं विद्यते | पाकिस्तानस्य आर्थिकराजधानी वर्तते । सिन्ध्-प्रान्तस्य राजधानी च । नगरस्य जनसङ्ख्या २३.५ मिलियन्परिमितं २०१३ तमस्य वर्षस्य गणनानुगुणम् । ==सन्दर्भाः== {{reflist}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * [http://www.karachicity.gov.pk कराचिनगरस्य अधिकृतं जालपुटम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020325142014/http://www.karachicity.gov.pk/ |date=2002-03-25 }} * [http://www.historickarachi.com कराचिनगरस्य इतिहासः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822124709/http://www.historickarachi.com/ |date=2008-08-22 }} * [https://web.archive.org/web/20190325215245/http://www.karachisnob.com/ कराचिनगरस्य विश्हयविवरणम्] * [[wikivoyage:Karachi|विकिप्रवासे कराचिनगरम्]] [[वर्गः:पाकिस्तानस्य नगराणि]] [[वर्गः:पाकिस्तानस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:पाकिस्तानदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] tuokqtzko2h60jcd8bypkqteu6q00sy 0 19857 501517 488398 2026-10-23T18:14:55Z क्शत्रिय 46371 व्याकरणदोषः परिष्कृतः 501517 wikitext text/x-wiki {|class=wikitable width=100 align="right" style="margin: 1em 0em 1em 1em; clear: right" |+'''वर्णाः''' |- |-align="center" bgcolor="red" style="color:white;" |[[रक्तः]] |-align="center" bgcolor="#FF6600" style="color:white;" |[[पिङ]] |-align="center" bgcolor="#FFFF00" style="color:black;" |[[पीत]] |-align="center" bgcolor="#00FF00" style="color:black;" |[[हरितः]] |-align="center" bgcolor="#0000FF" style="color:white;" |[[नीलः]] |-align="center" bgcolor="#8000FF" style="color:white;" |[[धूमलः]] |} [[File:BYR color wheel.svg|thumb|वर्णचक्रम्]] [[वर्गः:वर्णाः]] [[वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] nymikrncbl18484n9iwlfav4cxly68d 0 43597 501522 480458 2026-10-23T23:23:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501522 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tea | Tea_name = दार्जिलिङ्ग् चायम्| Tea_type = साधारणतः कृष्णवर्णयुतं विक्रियते | Tea_color = कृष्णवर्णः| Tea_image = [[File:Nice Cup of Black Tea.jpg|220px]]| Tea_origin = [[दार्जिलिङ्गमण्डलम्|दार्जिलिङ्ग्]], [[भारतम्]]| Tea_names = दि शेम्पेन् (Champagne) आफ् टीस् | Tea_quick = Fruity, floral, astringent }} '''दार्जिलिङ्ग् चायम्''' इति किञ्चन चायविशेषं [[भारतम्|भारतस्य]] [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गरज्यस्य]] [[दार्जिलिङ्गमण्डलम्|दार्जिलिङ्गमण्डले]] वर्ध्यते । विविधप्रकारेषु दार्जिलिङ्ग् चायम् उपलभ्यते कृष्णं, हरितं, श्वेतं, चूर्णं चेति । क्वथनसमये मितसौरभः वर्णश्च अस्य चायस्य वैशिष्ट्यं <ref>{{cite web|title=दार्जिलिङ्ग् चायम्|url=http://darjeeling.gov.in/darj-tea.html|work=Darjeeling district government website}}</ref> भारते वर्धमानानाम् अन्यचायानाम् (आसमचायादीनि) अपेक्षया दार्जिलिङ्ग् चायपत्राणि लघुनि भवन्ति । पारम्परिकरूपेण दार्जिलिङ्ग् चायपत्राणि कृष्णचायस्य(black tea) निर्माणार्थम् उपयुज्यते । यद्यपि दार्जिलिङ्ग्, चायचूर्णं हरितचायञ्च अधिकप्रसिद्धं, सुलभतया च प्राप्यते । अस्मिन् प्रदेशे श्वेतचायस्य कृषिः अपि लाक्षणिकरूपेण वर्धमाना अस्ति । भारतसर्वकारेण प्रसिद्धस्थानीयवस्तूनां संरक्षणाय २००३ तमे वर्षे विधिः(पञ्जीकरणं तथा संरक्षणविधिः, Registration & Protection Act, 1999) रचिता । २००४-०५ वर्षयोः GI tag प्राप्तवस्तुषु दार्जिलिङ्ग् चायमेव प्रथममासीत् ।<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-29/chennai/28312502_1_gi-tag-gi-registry-gi-protection|title=GI tag: तमिलनाडु कर्णाटकापेक्षया १८ वस्तुभिः पृष्ठतः|date=Aug 29, 2010|work=The Times of India|accessdate=2016-01-31|archive-date=2012-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103144531/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-29/chennai/28312502_1_gi-tag-gi-registry-gi-protection|deadurl=yes}}</ref> ==इतिहासः== [[File:Bringing in the tea leaf, Darjeeling, 1890.jpg|thumb|250px|left|श्रमिकाः चायपत्राणि संगृह्य आनयन्तः सन्ति (१८९० क्रै सं)]] १८४१ तमे वर्षे आर्थर् केम्बेल्(Arthur Campbell) इति जनैकेन दार्जिलिङ्गप्रदेशे चायकृषेः आरम्भम् अकरोत् इति प्रसक्तिः<ref>{{cite web|url=http://www.darjeeling-tourism.com/darj_0000bc.htm|title=दार्जिलिङ्ग् चायस्य कथा|work=Darjeeling Tourism}}</ref> आर्थर् केम्बेल्-महोदयः भारतीयवैद्यकीयसेवायाः (Indian Medical Service) संस्थायाः शल्यचिकित्सकः आसीत् । १८३९ तमे वर्षे तस्य उद्योगस्य स्थानानन्तरं काठमाण्डुतः दार्जिलिङ्ग् प्रति जातम् । १९४१ तमे वर्षे सः कुमायुन्-प्रदेशतः चीनदेशीयानि चायबीजानि कृषिपरीक्षणार्थं दार्जिलिङ्ग् आनीतवान् ।<ref name="mair">{{cite book| last1 = Mair | first1 = Victor H.| last2 = Hoh | first2 = Erling| title = दि ट्रु हिस्ट्री आफ् टी| year = 2009| publisher = Thames & Hudson| isbn = 978-0-500-25146-1| url = http://books.google.com/books?id=_TR_PQAACAAJ}}</ref> तदोत्तरसमये (१८४७ क्रै सं) ब्रिटिश्-सर्वकारेणापि प्रायोगिकरूपेण दार्जिलिङ्गप्रदेशे चायकृषेः वर्धनं कृतम् । यद्यपि वाणिज्यिकरूपेण अस्य उत्पादनं १८५० अनन्तरमेव जातम् ।<ref name=history>{{cite web|title=दार्जिलिङ्ग् चायस्य कथा|url=http://www.thunderbolttea.com/pages/darjeeling_tea.html|work=Thunderbolt Tea Darjeeling|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160731211539/https://www.thunderbolttea.com/pages/darjeeling_tea.html|archivedate=2016-07-31|access-date=2016-01-31|deadurl=yes}}</ref> ''दार्जिलिङ्ग् टी कम्पानी'' इत्येतया संस्थया १८५६ तमे वर्षे ''आलुबाडि'' चायोद्यानस्य उद्धाटनं कृतम् ।<ref name="mair"/> उत्तरकालेषु अन्याभिः बहुसंस्थाभिरपि अत्र चायोद्यानानि उद्घाटितानि ।<ref name=history /><ref>{{cite web|title=दार्जिलिङ्ग् चायस्य शब्दगुच्छम्|url=http://www.darjeelingteaboutique.com/glossary-of-tea-terms/|publisher=Darjeeling Tea Boutique|accessdate=17 February 2014}}</ref> <!--==अवस्थानम्== भारतीय-चायपर्षदः (Tea Board of India) शोधनुगुणं दार्जिलिङ्ग् चायस्य वर्धनं केवलं पश्चिमवङ्गराज्यस्य उत्तरभागस्य शिलिगुडि उपविभागस्य According to the [[]] - "Darjeeling Tea" can only refer to tea that has been cultivated, grown, produced, manufactured and processed in tea gardens (see 'Tea Estates' section below) in the hilly areas of Sadar Subdivision, only hilly areas of Kalimpong Subdivision consisting of Samabeong Tea Estate, Ambiok Tea Estate, Mission Hill Tea Estate and Kumai Tea Estate, and Kurseong Subdivision excluding the areas in jurisdiction list 20, 21, 23, 24, 29, 31 and 33 comprising [[Siliguri subdivision]] of New Chumta Tea Estate, Simulbari and Marionbari Tea Estate of Kurseong Police Station in Kurseong Subdivision of the District of Darjeeling in the State of West Bengal, India grown on picturesque steep slopes up to 4000&nbsp;ft (ca. 1200&nbsp;m). Tea which has been processed and manufactured in a factory located in the aforesaid area, which, when brewed, has a distinctive, naturally occurring aroma and taste with light tea liquor and the infused leaf of which has a distinctive fragrance. Adulteration and [[falsified evidence|falsification]] are serious problems in the global tea trade;<ref>{{cite web|title=Identity crisis for Darjeeling Tea|url=http://www.rediff.com/money/report/tea/20070717.htm|work=Rediff.com}}</ref> as of 2004, the amount of tea sold as Darjeeling worldwide every year exceeds 40,000 [[tonne]]s, while the annual tea production of Darjeeling itself is estimated at only 10,000 tonnes, including local consumption. To combat this situation, the [[Tea Board of India]] administers the Darjeeling certification mark and logo (see right).<ref name="ted752">{{Cite journal|first=Gadi|last=Kenny|title=Darjeeling Tea - Intellectual Property Rights of Darjeeling Tea in the age of globalization and world trade|journal=Trade & Environment Database (TED) Journal|number=752|date=July 2004|publisher=American University|url=http://www.american.edu/TED/darjeeling.htm|accessdate=2012-01-19}}</ref> Protection of this tea designation is similar in scope to the [[protected designation of origin]] used by the EU for many European cheeses. According to the Tea Board, Darjeeling tea cannot be grown or manufactured anywhere else in the world, a labeling restriction similar to the E.U. protections for [[Champagne (wine)|Champagne]] and [[Iberico ham|Jamón ibérico]].<ref>{{cite web|title=Tea Board|url=http://www.teaboard.gov.in/index.asp|publisher=Tea Board of India|accessdate=17 February 2014}}</ref> ==प्रकारभेदाः== [[File:Darjeeling-tea-first-flush-leaf-dry.jpg|thumb|right|First flush Darjeeling tea]] [[File:Darjeeling-tea-first-flush-leaf-after-steeping.jpg|thumb|right|After steeping]] Traditionally, Darjeeling teas are classified as a type of black tea. However, the modern Darjeeling style employs a hard wither (35-40% remaining leaf weight after withering), which in turn causes an incomplete oxidation for many of the best teas of this designation, which technically makes them a form of [[oolong]]. Many Darjeeling teas also appear to be a blend of teas oxidized to levels of green, oolong, and black. * '''First flush''' is harvested in mid-March following spring rains, and has a gentle, very light colour, aroma, and mild astringency. * '''In between''' is harvested between the two "flush" periods. * '''Second flush''' is harvested in June and produces an amber, full bodied, muscatel-flavoured cup. * '''Monsoon''' or '''rains''' tea is harvested in the monsoon (or rainy season) between second flush and autumnal, is less withered, consequently more oxidized, and usually sold at lower prices. It is rarely exported, and often used in ''[[masala chai]]''. * '''Autumnal flush''' is harvested in the autumn after the rainy season, and has somewhat less delicate flavour and less spicy tones, but fuller body and darker colour. === दार्जिलिङ्ग् श्वेतचायम् === [[Image:Darjeeling white tea.jpg|thumb|left|Darjeeling white tea brews with a delicate aroma and a pale golden colour.]] The white variant of Darjeeling tea has a delicate aroma and brews to a pale golden colour with a mellow taste and a hint of sweetness. Darjeeling white tea leaves are very fluffy and light; therefore, it is recommended to use more (by volume) when preparing it than one normally would for other teas.<ref>{{cite web|title=Tea Emporium - 'Authentic Darjeeling tea at your Click!'|url=http://www.teaemporium.net/teatypes.html|publisher=teaemporium.net|accessdate=17 February 2014}}</ref> The tea is hand-picked and rolled, then withered in the sun, making it a rare tea. It is grown in the rainy and cold climate of [[Darjeeling]] at altitudes up to 2000 metres. === दार्जिलिङ्ग् चायचूर्णम् === [[File:Darjeeling Oolong Tea.jpg|thumb|right|Darjeeling oolong tea - chocolatey oolong - characteristic of teas from the region]] The oolong variant of Darjeeling tea has two distinct types: clonal and China. The China type is more similar to Taiwan oolong and the clonal type is totally different from it.<ref>{{cite web|title=Darjeeling Oolong|url=http://ratetea.com/style/darjeeling-oolong/32/|publisher=RateTea|accessdate=17 February 2014|date=Apr 10, 2012}}</ref> Darjeeling oolong is lighter than usual Darjeeling black tea during first flush, as it is semioxidized. The cup looks light orange and infusion remains green. Darjeeling oolong in second flush is more accepted worldwide. It is more thick in cup and dark orange in liquor with distinct muscatel flavours. The China type oolong has very rare [[muscatel]] flavour and sells somewhere around US$40–200 per kg. Clonal oolong has distinct flowery or spicy taste, so is not as well-accepted as Darjeeling oolong worldwide. Not all Darjeeling gardens are qualified to produce Darjeeling oolong; only those with the following conditions are capable of making it: # Altitudes 3000&nbsp;ft above sea level are required. # Old China bush (Chesima) concentration should cover at least 40% of total tea-growing area. # Clonal type (AV II) is required – at least 25% at high altitude. (Like the Tingling Division Of Singbulli Tea Estate) # Average temperatures should remain between 5 and 20&nbsp;°C throughout the season. Lower-elevation gardens can produce teas of similar appearance, but the flavour differs greatly from the main characteristics of oolong tea. Darjeeling oolong teas are made from finely plucked leaves, usually two leaves and a bud, and are sometimes withered naturally in sun and air. The withered leaves get hand-rolled and pan-fired at certain temperatures. This can also be done in machine: withered in trough, lightly rolled in a rolling machine and fired at 220&nbsp;°C in a quality dryer with faster run-through, depending on the leaves used. ==दार्जिलिङ्ग् चायस्य नामानि== Below, Darjeeling tea aficionados will find, a list of tea terms to describe the Darjeeling loose leaf teas in its raw, dry, or infused state. • '''Bloom''': A term used to refer to the silken sheen, silvery hairy lustre on the tea leaves, resulting from the neat distribution of fine pubescence on the leaf surface. • '''Bright''': Referring to the infused tea leaves. The hue ranges from lively bright colour, as opposed to dull and varies from a delicate lime green ( with hints of fading coppery ) in the first flush or spring flush tea leaves to a bright copper-purple in second flush tea leaves and to a pale brown in autumn flush tea leaves. • '''Colour''': It’s a term relating to the hue on dry tea leaves. Each flush has its own particular characteristics . • First Flush Tea Leaves or Spring Tea as it is also commonly called has grayish-greenish. • Second flush tea leaves or the summer tea leaves has a purplish-brown shade. • Autumn Teas, have blackish brown hues. • '''Even''': A term used for infused leaves for the uniformity of colour and size of the tea leaves. • '''Nose/Point''': It’s a term referred to the infused leaves for their fragrance which has subtle hints of flowers or fruits or Muscatel character or sometimes showing characteristics of transuding all three combined. • '''Stylish''': A term used for referring to dry tea leaves which are wiry, neatly twisted and evenly sized. • '''Tippy''': A term commonly referred to the unopened buds on the tea bush which are transformed into silvery particles called Tips, and which provide an attractive appearance in the ‘finished’ tea. * "Chicken soup": A nickname for very milky Darjeeling <ref>{{cite web|title=Darjeeling Tea Terms|url=http://www.darjeelingteaboutique.com/glossary-of-tea-terms/|work=Darjeeling Tea Boutique}}</ref> ==चायस्य स्तराः== When Darjeeling teas are sold, they are graded by size and quality. The grades fall into four basic groups: whole leaf, broken leaf, fannings, and dust. Whole leaf * '''SFTGFOP''': Super Fine Tippy Golden Flowery [[Orange Pekoe]] indicates it contains many tips and is long and wiry in appearance. The liquors are lighter in colour. * '''FTGFOP''': Fine Tippy Golden Flowery Orange Pekoe * '''TGFOP''': Tippy Golden Flowery Orange Pekoe Broken leaf consists of small tea leaves or pieces of large leaves. * '''FTGBOP''': Fine Tippy Golden Broken Orange Pekoe * '''TGBOP''': Tippy Golden Broken Orange Pekoe * '''FBOP''': Flowery Broken Orange Pekoe * '''BOP''': Broken Orange Pekoe Fannings consists of even smaller leaf sizes than the brokens. * '''GFOF''': Golden Flowery Orange Fannings * '''GOF''': Golden Orange Fannings Dust, the lowest grade, consists of small pieces of tea leaves and tea dust. * '''D''': Dust S. Souchong - A twisted leaf picked from the bottom of the tea bush. China produces this grade used in their smokey teas. Broken Leaf teas produce a darker cup and infuse faster than whole leaf teas. P. Pekoe - A wiry, large broken leaf usually without golden tips. Sri Lanka produces large amounts of Pekoe. B.O.P. Broken Orange Pekoe - A small, flat broken leaf with medium body. ==चायस्य कृषिक्षेत्राणि== There are 78 tea estates (also called "tea gardens") in the Darjeeling hills that have been accorded the right to label its produce as "Darjeeling Tea" by the Tea Board of India. These estates cover over 17,500 hectares of land, producing over 9 million kg of tea per year and engaging about 50 percent the people of Darjeeling district. Each estate produces teas with different characteristics of taste and aroma. The Touzi Section of the [[Government of West Bengal|West Bengal government]] deals with the control and supervision of all tea gardens in the district of Darjeeling as per the provisions of West Bengal Estates Acquisition Act, 1953. All the tea gardens are leased out for a term of 30 years as per Form I, Schedule F of the WBEA Act. The Touzi Section realizes revenues in the form of land rent, penalty, and fines payable by a tea garden to the [[District Collector|Collector]].<ref>{{cite web|title=Touzi Department|url=http://darjeeling.gov.in/tea-garden.html|work=darjeeling.gov.in|publisher=Government of India|accessdate=17 February 2014}}</ref> [[File:Tiger Hill.JPG#filelinks|thumb|right|250px|[[Kanchenjunga|Mount Kanchenjunga]] and Darjeeling city seen from Tiger Hill ]] [[File:Darjeeling Tea Plantation, India.jpg|thumb|250px|right|Darjeeling tea plantation]] [[File:Darjeeling Tea Garden.jpg|right|thumb|250px|Tea garden on the way to [[Rock Garden, Darjeeling]]]] [[File:Darjeeling Tea Plant.jpg|thumb|right|250px|Fresh bud on a tea plant]] Some of the popular estates include: * [[Arya Tea Estate|Arya]] * Ambootia * [[Avongrove Tea Estate|Avongrove]] * [[Badamtam tea estate|Badamtam]] * Balasun * Bannockburn * Barnesbeg * [[Castleton Tea Estate|Castleton]] * Chamong * Chongtong * D'alrus * Dooteriah * Gielle * Giddapahar * Ging * Glenburn * Goomtee * [[Gopaldhara Tea Estate|Gopaldhara]] * [[Happy Valley Tea Estate|Happy Valley]] * Hilton * Jogmaya * Jungpana * Kaley Valley * Kanchan View * Lingia * Longview * Lopchu * Makaibari * Margaret's Hope * Marybong * Mim * Moondakotee * Mission Hill * Nagri Farm * Namring * Orange Valley * [[Puttabong Tea Garden|Puttabong]] * Peshoke * [[Phoobsering]] * Phuguri * Poobong * Potong * Princeton * [[Pussimbing Tea Estate|Pussimbing]] * Ringtong * Risheehat * Rohini * Runglee Rungliot * Samabeong * Seeyok * Selimbong * Singbulli * Singell * [[Singla]] * Soom * [[Soureni]] * Snowview * Steinthal * Sungma * Takdah * Teesta Valley * Thurbo * Tindharia * Tongsong * Tumsong * Upper Fagu * [[Tukver Tea Estate|Vah Tukvar]] ==श्रमिकाः व्यावस्थाश्च== Darjeeling tea has been plagued by management-labour problems for several decades. Frequent lock-outs and low wages have been the chief sources of discontent among the tea garden workers.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/features/blink/cover/the-brew-darkens/article6963043.ece|title=The brew darkens|accessdate=9 June 2015|work=The Hindu Business Line}}</ref> Tea estate managements have claimed that profits from tea estates have diminished over the years, but have been reluctant to make public their revenue figures, and there has been severe criticism of the tea garden owners and management for the exploitation of the tea garden workers by social workers and political activists.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1140109/jsp/siliguri/story_17767172.jsp#.VXZhkM-qqko|title=Wage hike cry by hill, plains tea unions|accessdate=9 June 2015|work=The Telegraph}}</ref>---> ==उल्लेखाः== {{reflist|2}} {{Commons category|Darjeeling tea}} [[वर्गः:पेयानि]] ru4qhyo9afr60q9fmaivbwt3o2bzlvv 3 86023 501524 487159 2026-10-24T05:39:15Z Mfield 45561 Mfield इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Auspiciouswastaken]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Tejasvsingh]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Auspiciouswastaken|Auspiciouswastaken]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Tejasvsingh|Tejasvsingh]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 487159 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Auspiciouswastaken}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १७:४५, ३ जुलै २०२४ (UTC) c5hxb33rn7o9zk14qafcair83u63970 10 92659 501516 2026-10-23T14:06:00Z Bandna Bandu 47559 प्राचीनकाले राजानः, कर्मचारीणः, व्यापारीणः तथा लेखका: टाङ्करीलिपेः उपयोगं कुर्वन्ति स्म। अस्याः लिपेः माध्यमेन ऐतिहासिकाः घटनाः, सामाजिकपरम्पराः, सांस्कृति... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 501516 wikitext text/x-wiki प्राचीनकाले राजानः, कर्मचारीणः, व्यापारीणः तथा लेखका: टाङ्करीलिपेः उपयोगं कुर्वन्ति स्म। अस्याः लिपेः माध्यमेन ऐतिहासिकाः घटनाः, सामाजिकपरम्पराः, सांस्कृतिकविषयाः च लिखिताः आसन्। अतः टाङ्करीलिपिः इतिहासस्य अध्ययनाय महत्त्वपूर्णं साधनम् अस्ति। टाङ्करीलिपेः अक्षराणि देवनागरीलिपेः अक्षरेभ्यः भिन्नानि सन्ति। अस्याः लिपेः विभिन्नेषु क्षेत्रेषु किञ्चित् भिन्नानि रूपाणि अपि दृश्यन्ते। चम्बाक्षेत्रस्य टाङ्करीलिपेः रूपं मण्डीक्षेत्रस्य रूपात् किञ्चित् भिन्नम् आसीत्। कालान्तरे देवनागरीलिपेः प्रयोगः वर्धितः, अतः टाङ्करीलिपेः प्रयोगः शनैः शनैः न्यूनः अभवत्। अधुना अस्याः लिपेः ज्ञानं सीमितेषु जनेषु एव दृश्यते। तथापि अस्याः लिपेः संरक्षणाय, अध्ययनाय, प्रचाराय च विविधाः प्रयासाः क्रियन्ते। टाङ्करीलिपेः अध्ययनं केवलं भाषायाः अध्ययनं नास्ति, अपितु हिमाचलप्रदेशस्य इतिहासस्य, संस्कृतेः, परम्परायाः च अध्ययनम् अपि अस्ति। अस्माभिः अस्याः प्राचीनलिपेः महत्त्वं ज्ञातव्यम्। अस्याः संरक्षणं भाविपीढीनां कृते आवश्यकम् अस्ति। उपसंहारः — टाङ्करीलिपिः हिमाचलप्रदेशस्य अमूल्या ऐतिहासिकधरोहरः अस्ति। अस्याः लिपेः संरक्षणेन वयं स्वस्य प्राचीनज्ञानं, संस्कृतिं, परम्परां च सुरक्षितां कर्तुं शक्नुमः। h9mbs10ldbbfx7n5l2m3ahs4xccmaec 3 92660 501525 2026-10-24T05:39:15Z Mfield 45561 Mfield इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Auspiciouswastaken]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Tejasvsingh]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Auspiciouswastaken|Auspiciouswastaken]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Tejasvsingh|Tejasvsingh]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 501525 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:Tejasvsingh]] ffreovljha9gchb1l4wjwun3shp8dhj