विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 21506 501528 501223 2026-10-25T22:10:33Z Rotondus 29609 /* बाह्यसम्पर्काः */ फलकम् 501528 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = श्रीहनुमान् | subheader = {{larger|रुद्रावतारः, अञ्जनीसुतः, श्रीरामदूतः}}<br /><small>Hanumān</small> | image = [[चित्रम्:Ravivarmapress.jpg|220px|center|alt=हृदये सीतारामौ दर्शयन् हनुमान्]] | caption = स्वहृदये सीतारामयोः दर्शनं कारयन् हनुमान् (रविवर्ममुद्रणालयस्य चित्रम्) | label1 = नामांतराणि | data1 = आञ्जनेयः, मारुतिः, पवनपुत्रः, केसरीनन्दनः, बजरङ्गबली | label2 = अवतारः | data2 = [[शिवः|एकादशरुद्रावतारः]] | label3 = मातापितरौ | data3 = [[अञ्जनादेवी]] (माता), [[केसरी]] (पिता), [[वायुदेवः]] (मानसपिता) | label4 = आराध्यदेवः | data4 = [[रामः|श्रीरामः]] | label5 = व्रतम् | data5 = [[ब्रह्मचारी|अखण्ड-नैष्ठिक-ब्रह्मचर्यम्]] | label6 = आयुधम् | data6 = [[गदा]] | label7 = निवासः | data7 = गन्धमादनपर्वतः, कदलीवनम् | label8 = मन्त्रः | data8 = ॐ हं हनुमते नमः॥ }} {{हिन्दूधर्मः}} '''हनूमान्''' (अथवा '''हनुमान्''', [[IAST]]: ''Hanumān'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] प्रमुखेषु देवेषु, [[रामायणम्|वाल्मीकिरामायणस्य]] प्रमुखपात्रेषु, अनन्यभक्तेः शक्तेः समर्पणस्य च परमादर्शत्वेन जगति पूज्यते।<ref>{{Cite book |last=Lutgendorf |first=Philip |title=Hanuman's Tale: The Messages of a Divine Monkey |url=https://archive.org/details/hanumanstalemess0000lutg |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530922-5 |pages=[https://archive.org/details/hanumanstalemess0000lutg/page/n18 1]-25}}</ref> सः [[शिवः|भगवतः शिवस्य]] एकादशरुद्रावतारः, [[वायुदेवः|वायुदेवस्य]] मानसपुत्रः, केसरी-अञ्जनायोः औरसपुत्रः च मन्यते। [[रामः|श्रीरामचन्द्रस्य]] परमोपासकः, [[सुग्रीवः|सुग्रीवस्य]] मन्त्री, चिरञ्जीवी, अष्टसिद्धि-नवनिधियुक्तः, व्याकरणवेदान्तादिविद्यासु निष्णातः च सः महाकपिः आसीत्। श्रीहनुमतः स्मरणाय परमोत्कृष्टः श्लोकः प्रसिद्धः वर्तते: {{quote|मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।<br />वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये॥|रामरक्षास्तोत्रम्, ३३}} == व्युत्पत्तिः द्वादशनामानि च == संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'हनु' (चिबुकम्/गण्डस्थलम्) शब्दात् 'मतुप्' प्रत्यये कृते 'हनुमान्' अथवा दीर्घत्वे 'हनूमान्' इति रूपं सिद्ध्यति। बाल्ये इन्द्रस्य वज्रप्रहारेण अस्य हनुः (चिबुकम्) भग्ना वक्रा वा जाता, अतः अस्य नाम 'हनुमान्' अभवत्। पौराणिकपरम्परायां हनुमतः द्वादश नामानि सर्वपापहराणि विजयप्रदानि च उच्यन्ते: {{quote|हनुमानञ्जनीसूनुर्वायुपुत्रो महाबलः।<br />रामेष्टः फाल्गुनसखः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः॥<br />उदधिक्रमणश्चैव सीताशोकविनाशनः।<br />लक्ष्मणप्राणदाता च दशग्रीवस्य दर्पहा॥<br />द्वादशैतानि नामानि कपीन्द्रस्य महात्मनः।<br />स्वापकाले प्रबोधे च यात्राकाले च यः पठेत्।<br />तस्य सर्वभयं नास्ति रणे च विजयी भवेत्॥|आनन्दरामायणम्}} == जन्म बाललीला च == पौराणिककथानुसारं देवर्षेः बृहस्पतेः शापेन पुञ्जिकस्थला नाम्नी अप्सरा वानरराजस्य कुञ्जरस्य कन्या 'अञ्जना' रूपेण उत्पन्ना अभवत्। तस्याः विवाहः कपिश्रेष्ठेन केसरिणा सह जातः। अञ्जना पुत्रप्राप्त्यर्थं दीर्घकालं तपः अकरोत्। तदा भगवतः शिवस्य सङ्कल्पेन, [[वायुदेवः|वायुदेवेन]] शिवतेजः अञ्जनायाः कर्णे गर्भरूपेण स्थापितम्। तेन कारणेन चैत्रशुक्लपूर्णिमायां शिवांशभूतस्य मारुतेः जन्म अभवत्। अतः सः 'आञ्जनेयः', 'पवनपुत्रः', 'केसरीनन्दनः' च कथ्यते। === सूर्यग्रहणम् इन्द्रवज्रप्रहारश्च === बाल्ये क्षुधार्तः हनुमान् उदीयमानम् अरुणं सूर्यं पक्वं मधुरं फलं मत्वा तत् ग्रहीतुम् आकाशे शतयोजनम् उत्पतितवान्। तद्दिने सूर्यग्रहणं कर्तुम् आगतः राहुः बालस्य वेगेन भयभीतश्च जातः। राहोः प्रार्थनया [[इन्द्रः]] स्वस्य [[ऐरावतः|ऐरावतगजे]] आरुह्य उपस्थितः अभवत्। इन्द्रेण प्रयुक्तेन [[वज्रायुधम्|वज्रेण]] आहतः बालः पर्वतोपरि अपतत्, येन तस्य हनुः (चिबुकम्) भग्ना अभवत्। स्वपुत्रस्य एतां दशां दृष्ट्वा क्रुद्धः वायुदेवः समग्रजगतः प्राणावरोधम् अकरोत्। प्राणाभावेन त्रैलोक्ये हाहाकारः जातः। तदा [[ब्रह्मा]], इन्द्रः, सर्वे च देवाः आगत्य वायुं सान्त्वयन्तः बालकाय अनेकान् दिव्यान् वरान् अददुः: * ब्रह्मणा ब्रह्मदण्ड-ब्रह्मास्त्राद्यैरवध्यत्वं, स्वेच्छामृत्युत्वं च दत्तम्। * इन्द्रेण वज्रेण कदापि मरणं न भवेत् इति वरः दत्तः। * सूर्यदेवेन स्वतेजसः शतांशः, नवव्याकरणानां सकलवेदानां च ज्ञानं दत्तम्। === मुनिशापः === बाल्ये अतिशयबलसम्पन्नः हनुमान् ऋषीणाम् आश्रमेषु क्रीडन् यज्ञादीन् विघ्नयति स्म। अतः मुनयः तस्मै शापं दत्तवन्तः यत् - "त्वं स्वस्य अलौकिकबलस्य विस्मरणं प्राप्स्यसि; यदा कश्चित् त्वां स्मरयिष्यति, तदैव स्वबलस्य भानं भविष्यति"। एतेन शापेन सः शान्तः भूत्वा विद्याध्ययने रतः जातः। == रामायणे मुख्यघटनाः == [[वाल्मीकिरामायणम्|वाल्मीकिरामायणे]] हनूमान् केवलं भक्तः न, अपितु राजनीतिज्ञः, कूटनीतिज्ञः, महायोद्धा, महाविद्वान् च अस्ति: === १. श्रीरामसुग्रीवयोः सख्यम् === [[सीता|सीतायाः]] हरणानन्तरं लक्ष्मणसहितः श्रीरामः ऋष्यमूकपर्वतसमीपं यदा आगतवान्, तदा सुग्रीवस्य आज्ञया हनुमान् विप्रवेषं (ब्रह्मचारिरूपं) धृत्वा तयोः परीक्षणार्थं गतवान्। हनूमतः मधुरवाण्या, व्याकरणशुद्धया संस्कृतभाषया च मुग्धः श्रीरामः लक्ष्मणं प्रति अवदत्: {{quote|नानृग्वेदविनीतस्य नाऋग्वेदधारिणः।<br />नासामवेदविदुषः शक्यमेवं विभाषितुम्॥<br />नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।<br />बहु व्याहरतानेन न किञ्चिदपशब्दितम्॥|वाल्मीकिरामायणम्, किष्किन्धाकाण्डम् ३.२८-२९}} ततः हनूमान् श्रीरामं स्कन्धयोः आरोप्य सुग्रीवं प्रापय्य तयोः अग्निसमक्षं सख्यम् अकारयत्। === २. समुद्रोल्लङ्घनं लङ्काप्रवेशश्च === दक्षिणदिशि सीतायाः अन्वेषणकाले समुद्रतटे वानराः निराशताम् अगमन्। तदा वयोवृद्धः [[जाम्बवान्]] हनूमतः सुप्तं बलं स्मारितवान्। बलं स्मृत्वा विराट् रूपं धृत्वा हनुमान् महेन्द्रपर्वतात् शतयोजनविस्तृतं महासागरम् उल्लङ्घितवान्। मार्गे मैनाकपर्वतस्य आतिथ्यं तिरस्कृत्य, सुरसायाः मुखं प्रविश्य युrowत्या निर्गत्य, छायाग्राहिणीं सिंहिकां हत्वा सः लङ्कां प्राप्तवान्। रात्रौ लङ्काद्वारपालिकाम् असुरीं 'लङ्किणीं' मुष्टिप्रहारेण पराजित्य सः लङ्कायां प्रविष्टवान्। अशोकवाटिकायां राक्षसीभिः परिवेष्टितां शोकमग्नां सीतां दृष्ट्वा सः वृक्षाग्रे स्थित्वा श्रीरामस्य गुणगानम् अकरोत्, तस्य नामाङ्कितां मुद्रिकां (अङ्गुलीयकम्) च सीतायै अददात्। सीता अपि प्रत्यभिज्ञानाय स्वस्य '[[चूडामणिः|चूडामणिम्]]' हनूमते समर्पितवती। [[चित्रम्:Hanuman in Terra Cotta.jpg|thumb|left|180px|सञ्जीवनीपर्वतम् आनयन् हनुमान्]] === ३. लङ्कादहनम् === सीतायाः आश्वासनानन्तरं हनुमान् रावणस्य शक्तिपरीक्षार्थम् अशोकवनस्य विनाशम् अकरोत्। तं रोद्धुम् आगतान् रावणपुत्रम् [[अक्षयकुमारः|अक्षयकुमारम्]], जम्बुमालिं च सः यमलोकं प्रेषितवान्। ततः [[मेघनादः|मेघनादेन]] ब्रह्मास्त्रेण बद्धः सन् सः रावणस्य राजसभां नीतः। तत्र निर्भीकतया रावणं धर्मस्य उपदेशं दत्तवान्। क्रुद्धेन रावणेन हनूमतः पुच्छे वस्त्रं वेष्टयित्वा तैलेन प्रज्वालितम्। हनूमान् तेनैव प्रज्वलितेन पुच्छेन समग्रलङ्कानगर्यां दावाग्निं प्रज्वाल्य लङ्कादहनं कृत्वा प्रत्यागतवान्। श्रीरामं प्रति सः प्रथमं वाक्यम् उक्तवान् - "दृष्टा सीता" (मया सीता दृष्टा)। === ४. सञ्जीवनीपर्वतानयनम् === लङ्कायुद्धे यदा मेघनादस्य वीरघातिनी-शक्त्या लक्ष्मणः मूर्च्छितः अभवत्, तदा लङ्कायाः वैद्यस्य सुषेणस्य निर्देशेन हनुमान् सूर्योदयात् पूर्वम् ओषधिम् आनेतुं हिमालयं जगाम। तत्र द्रोणाचलपर्वते सञ्जीवनी-विशल्या-सुवर्णकरणी-सन्धानी इति चतुर्विधाः ओषधीः अभिज्ञातुम् अशक्तः हनुमान् समग्रमेव पर्वतम् उत्पाट्य दक्षिणहस्ते धृत्वा आकाशमार्गेण लङ्कायाम् आनीतवान्। ओषधेः गन्धेनैव लक्ष्मणः सचेतनः अभवत्, अन्ये च वानराः जीविताः जाताः। === ५. अहिरावणवधः पातालविजयश्च === युद्धे रावणेन प्रेरिता पाताललङ्कायाः मायावी राजा अहिरावणः विभीषणरूपं धृत्वा रामलक्ष्मणौ सुप्तावस्थायां पाताललोकम् अनयत्। हनुमान् पाताललोकं गत्वा स्वपुत्रेण मकरध्वजेन सह युद्धं कृत्वा, पञ्चमुखरूपं धृत्वा पञ्चप्रदीपानाम् युगपन्निर्वापणं कृत्वा अहिरावणं जघान, श्रीरामलक्ष्मणयोश्च उद्धारम् अकरोत्। == पञ्चमुखीहनुमान् == तन्त्रशास्त्रेषु, पुराणेषु च अहिरावणवधाय हनुमता धृतं 'पञ्चमुखी' रूपम् अतीव प्रसिद्धं पूज्यं च अस्ति। अस्य पञ्च मुखानि पञ्चदिशि स्थितानि सन्ति: # '''पूर्वमुखम् (वानरः)''' : श्रीरामभक्तिं ददाति, शत्रूणां संहारं करोति। # '''दक्षिणमुखम् (नृसिंहः)''' : भयनाशं करोति, भूतप्रेतादिकां बाधां दूरीकरोति। # '''पश्चिममुखम् (गरुडः)''' : सर्पविषबाधां, ग्रहपीडां च नाशयति। # '''उत्तरमुखम् (वराहः)''' : आयुः, आरोग्यम्, ऐश्वर्यं च प्रयच्छति। # '''ऊर्ध्वमुखम् (हयग्रीवः)''' : ज्ञानं, बुद्धिं, विद्यां, मोक्षं च ददाति। == अष्टसिद्धयः नवनिधयश्च == सीतादेव्या लङ्कायां प्रसन्नेन मनसा हनूमते अष्टसिद्धीनां नवनिधीनां च स्वामिपदं प्रदत्तम्: * '''अष्टसिद्धयः''' : # अणिमा (शरीरस्य अणुवत् सूक्ष्मकरणम्) # महिमा (पर्वतवत् विशालरूपधारणम्) # गरिमा (अत्यन्तं भारीकरणम्) # लघिमा (तुलवत् लघुकरणम्) # प्राप्तिः (यत्किञ्चित् काम्यते तस्य तत्क्षणप्राप्तिः) # प्राकाम्यम् (इच्छितस्य भोगस्य सिद्धिः) # ईशित्वम् (सर्वप्राणिषु प्रभुत्वस्थापनम्) # वशित्वम् (सर्वेषां वशीकरणम्) * '''नवनिधयः''' : पद्म, महापद्म, शङ्ख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील, खर्व इति कुबेरस्य नवनिधयः। == चिरञ्जीवित्वम् == सनातनधर्मे सप्त चिरञ्जीविनः (अमरपुरुषाः) उच्यन्ते, येषु हनुमान् प्रमुखः अस्ति: {{quote|अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनूमांश्च विभीषणः।<br />कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः॥|स्मृतिवचनम्}} रामावतारस्य समाप्तिकाले यदा श्रीरामः साकेतलोकं गन्तुम् उद्यतः आसीत्, तदा हनुमान् प्रार्थनाम् अकरोत् - "यावत् जगति रामकथा स्थास्यति, तावत् अहं पृथिव्यां तिष्ठेयम्"। श्रीरामः तस्मै चिरञ्जीवित्वस्य वरं दत्त्वा अवदत् - "यत्र यत्र मम कथा भविष्यति, तत्र तत्र त्वं सूक्ष्मरूपेण उपस्थास्यसि"। == साहित्ये भक्तिपरम्परायां च == * '''हनुमान् चालीसा''' : षोडशशतके गोस्वामी तुलसीदासेन अवधीभाषायां रचिता चत्वारिंशत्-छन्दोमयी स्तुतिः भारते विश्वे च सर्वाधिकं गीयते। * '''सुन्दरकाण्डम्''' : रामचरितमानसे वाल्मीकिरामायणे च सुन्दरकाण्डस्य पारायणं सङ्कटनिवारकं मन्यते। * '''हनुमत्कवचम्''', '''हनुमद्बडवानलस्तोत्रम्''', '''सङ्कटमोचनहनुमानाष्टकम्''' इत्यादयः स्तोत्राणि अतीव प्रसिद्धाः सन्ति। == अपि च पश्यतु == * [[रामः]] * [[रामायणम्]] * [[सुन्दरकाण्डम्]] * [[सुग्रीवः]] * [[अञ्जनादेवी]] * [[ब्रह्मचारी]] * [[पञ्चमुखीहनुमान्]] ==उल्लेखाः== {{reflist}} == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/रामायणम्/सुन्दरकाण्डम् वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डम् - संस्कृतविकिस्रोतः] * [https://sanskritdocuments.org/doc_hanumaana/ संस्कृतडाक्यूमेंट्स्-जाले हनुमत्स्तोत्राणि] {{Commonscat|Hanuman}} {{रामायणम्}} {{HinduMythology}} [[वर्गः:हनुमान्]] [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:रुद्रावताराः]] [[वर्गः:चिरञ्जीविनः]] [[वर्गः:ब्रह्मचर्यम्]] fwapa4du188c94p285a2c1j3nkt4ktf 0 90433 501529 501505 2026-10-26T05:34:28Z Ganesh Paudel 6561 501529 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday|holiday_name=दशहरा|image=Durga as Slayer of the Buffalo Demon Mahishasura MET DT5236.jpg|caption=दशैं दुर्गेन महिषासुरस्य वधस्य स्मरणं करोति ।.<ref name="Fuller2004p108">{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Nepali and hilly Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108|year=2004|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=108–109|access-date=8 November 2018|archive-date=30 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230730024258/https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108|url-status=live}}</ref>|nickname=बिजयादशमी, [[नवरात्रोत्सवः|नवरात्रिः]]|observedby=नेपाली जनाः [[भारतीयजनाः]] हिन्दू, बौद्धश्च|date=आश्विन कार्तिक|observances=दुर्गानवरूपार्चनं, [[शक्तिपीठ]]-[[पण्डल]]-दर्शनं, नाटकस्य आयोजनं, बन्धुदर्शनं, भोजं, समुदायसमागमं, शास्त्रपाठं, दुर्गामूर्तिविसर्जनं वा [[रावण]] दाहनं च|celebrations=दुर्गा पूजा मान्यजनेनद्वारा आशिर्वाद|type=हिन्दू शिख जैन|longtype=धार्मिक सांस्कृतिक|significance=अशुभस्य उपरि शुभस्य विजय स्मरणार्थं उत्सवः|official_name=बडादसैँ|relatedto=[[विजयादशमी]]}} '''दशहरा, दशैं''' अथवा '''बडादशैं''', [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषायां]] '''[[विजयादशमी|विजयदशमी]]''' इति अपि ज्ञायते, [[नेपालदेशः|नेपाल]], [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमबङ्ग]], [[असम]], [[दक्षिणभारतम्|दक्षिणभारत]], [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्कादेशेषु]] हिन्दुधार्मिकः उत्सवः अस्ति | <ref>{{Cite web|title=Happy Dashain 2075|publisher=Lumbini Media|date=18 September 2017|url=http://www.lumbinimedia.com/2017/09/happy-dashain-2074-wallpaper.html|accessdate=18 September 2017|archivedate=29 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220929094813/https://www.lumbinimedia.com/2017/09/happy-dashain-2074-wallpaper.html}}</ref> नेपाले अन्यत्र च अन्यैः धर्मैः <ref name="NHP">{{Cite web|url=http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|title=Festivals of Nepal: Dashain|publisher=Nepal Home Page: Travel Guide|accessdate=28 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511230731/http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|archivedate=11 May 2008}}</ref> [[भोटान्तदेशः|भूटानस्य]] ल्होत्शम्पा <ref>{{Cite web|url=http://www.bbs.bt/news/?p=53990|title=King of Bhutan Celebrated Dashain with Bhutanese people in Loggchina|date=23 October 2015|accessdate=12 October 2016|archivedate=20 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180620180805/http://www.bbs.bt/news/?p=53990}}</ref> [[ब्रह्मदेशः|म्यान्मारदेशस्य]] बर्मागुर्खाः च सन्ति । अयं उत्सवः '''नौरथः''' इति अपि ज्ञायते, यत् उत्सवस्य [[संस्कृतम्|संस्कृतशब्दात्]] उत्पन्नः अस्ति : [[नवरात्रोत्सवः|नवरात्रिः]] (नवरात्रयः) । {{Sfn|James G. Lochtefeld|2002}} [[विक्रमसंवत्|बिक्रमसम्बतस्य]] वार्षिकपञ्चाङ्गस्य दीर्घतमः उत्सवः, एतत् नेपालीहिन्दुभिः तेषां प्रवासीभिः च आचर्यते । नेपाले १५ दिवसीयः उत्सवः देशस्य दीर्घतमः उत्सवः अस्ति । विश्वस्य सर्वेभ्यः क्षेत्रेभ्यः देशस्य विभिन्नेभ्यः क्षेत्रेभ्यः च जनाः एकत्र उत्सवं कर्तुं प्रत्यागच्छन्ति । <ref name="NHP"/> [[आश्विनमासः|अश्विनमासस्य]] [[पक्षौ|शुक्लपक्षे]] (उज्ज्वलचन्द्ररात्रौ) आरभ्य [[चन्द्रः|पूर्णिमायां]] [[पूर्णिमा|पूर्णिमायां]] समाप्तः अयं उत्सवः सेप्टेम्बरमासे अथवा अक्टोबर्मासे पतति । पञ्चदशदिनेषु प्रथमसप्तमः अष्टमः नवमः दशमः एकादशः पञ्चदशः च । == व्युत्पत्ति विज्ञान == {{Lang|ne|वडादशैँ}} इति [[सन्धिः|नेपालीसन्धिः]] . {{Lang|ne|बडा}} इत्यस्य अर्थः "महत्त्वपूर्णम्"; {{Lang|ne|दशैं}} इत्यस्य अर्थः "दशमदिवसः" इति, [[दुर्गापूजा|दुर्गापूजापर्वस्य]] महत्त्वपूर्णः अन्तिमदिवसः, नवरात्रयः अनन्तरं प्रदोषं आचरति इति अभिप्रायः ''दशैं'' शब्दः संस्कृतशब्दात् [[दशमी]], अस्मिन् सन्दर्भे कौलस्य १२ दिनाङ्कस्य वाचकात् निष्पन्नः । == महत्त्वम् == शक्तिवादस्य अनुयायिनां कृते दशैं [[दुर्गा|दुर्गायाः]] (यस्य बहु आभाः अस्ति) महिषासुरस्य (यः देवानाम् आतङ्कं कृत्वा तेषां निवासस्थानं स्वर्गं हृतवान् आसीत्) इत्यस्य उपरि विजयस्य प्रतिनिधित्वं करोति <ref name="mm">{{Cite web|title=Mahishasur Mardini|url=http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html|publisher=Shaktisadhana.50megs.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=25 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925125146/http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html}}</ref> <ref name="mahishasur">{{Cite web|title=The Slayer Of Mahishasura|url=http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php|publisher=Balagokulam.org|accessdate=11 November 2015|archivedate=31 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031124044/http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php}}</ref> <ref name="mn">{{Cite web|title=Major festivals of nepal|url=http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|publisher=Asukagroup.com|accessdate=11 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150331023512/http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|archivedate=31 March 2015}}</ref> उत्सवस्य प्रथमानि नवदिनानि दुर्गा-महिषासुरयोः भिन्न-भिन्न-प्रकटीकरणयोः युद्धस्य प्रतीकाः सन्ति; दशमे दिने दुर्गा विजयी भवति। == प्रथम दिवस: घटस्थान == [[सञ्चिका:Nepal's_biggest_festival_Dashain.jpg|चित्रपाठ्यम्=Yellow grass on a plate|लघुचित्रम्|घटस्थापने ''जमरा'' वीज वप्यते। तृणं नवदिनानि यावत् अन्धकारकक्षे वर्धते, दशमे दिने प्रसादरूपेण प्राप्यते।]] {{Lang|ne|घटस्थापना}} इति मधेशप्रान्ते सम्पूर्णमिथिले झिझिया लोकनृत्येन दशैंयस्य आरम्भः इति आचर्यते । <ref name="begins">{{Cite web|title=Dashain begins with Ghatasthapana Wednesday|date=28 September 2011|last=nmn|url=http://www.nepalmountainnews.com/cms/2011/09/28/dashain-begins-with-ghatasthapana-today/|publisher=Nepal Mountain News|accessdate=11 November 2015|archivedate=27 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927031915/http://www.nepalmountainnews.com/cms/2011/09/28/dashain-begins-with-ghatasthapana-today/}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Dashain 2072: When is Dashain in 2015 (2072) : Dashain 2072|publisher=Sanjan Media|date=25 September 2015|url=http://www.sanjan.com.np/2015/09/dashain-2072-when-is-dashain-in-2015.html|accessdate=11 November 2015|archivedate=31 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031110029/http://www.sanjan.com.np/2015/09/dashain-2072-when-is-dashain-in-2015.html}}</ref> [[कलशः]] (घटः) दुर्गा प्रतीकः पवित्रजलेन पूरितं भवति, आयताकारवालुकाखण्डस्य केन्द्रे च स्थापितं भवति । शेषं वालुकायाः शयनं च धान्यैः बीजितम् यस्मिन् यवधान्यबीजानि रोप्यन्ते । एकः पुरोहितः दुर्गां तस्याः उपस्थित्या पात्रस्य आशीर्वादं दातुं याच्य ''पूजां'' आरभते। ज्योतिषनिर्धारितसमये <ref name="gn">{{Cite web|title=Ghatasthapana|url=http://www.riiti.com/341/ghatasthapana_-_kalashsthapana|publisher=Riiti.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=12 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112161748/http://www.riiti.com/341/ghatasthapana_-_kalashsthapana}}</ref>, नवरात्रे दुर्गा पात्रे निवसति इति मन्यते । <ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27942/|title=Ghatasthapana for luck and prosperity: Dashain days are here again|accessdate=24 September 2017|archivedate=24 September 2017}}</ref> ''पूजाकक्षः'' ''दशैंगृहः'' इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति, यः परम्परागतरूपेण बहिः जनानां कृते पिहित भवति । कलशः प्रातः सायं च पूज्यते, प्रत्यक्षसूर्यप्रकाशात् दूरं भवति । <ref>{{Cite web|url=http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|title=Festivals of Nepal: Dashain|accessdate=17 November 2011|publisher=Nepalhomepage.com|last=Karki, Avigya|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511230731/http://www.nepalhomepage.com/society/festivals/dashain.html|archivedate=11 May 2008}}</ref> दशमदिनपर्यन्तं बीजं पञ्चषड्-इञ्च-दीर्घं पीतं तृणं ''जमरा'' इति नाम्ना अङ्कुरितं भविष्यति । सप्तमीदिनपर्यन्तं संस्काराः भवन्ति । == सप्तमः दिवसः फुलपाती == {{Lang|ne|फूलपाती}} इति दशैं सप्तम्यां दिने आचर्यते । ''फुल्पातिः'' ''फुल्'' (पुष्पम्) ''पाती'' (पत्रम्) इति शब्दद्वयेन निर्मितम् । अस्मिन् दिने [[गोरखामण्डलम्|गोर्खातः]] मगरजनैः फुलपाती (कलशः, कदलीफलः, ''जमरा'', इक्षुः च रक्तवस्त्रेण बद्धः) आनयन्ति – त्रिदिवसीयपदयात्रा, काष्ठमण्डप उपत्यकायाः प्रायः {{Convert|169|km|miles}} दूरे । औपचारिकवेषधारिणः शतशः सर्वकारीयाधिकारिणः टुँडिखेल- भूमौ अस्य आयोजनस्य कृते एकत्रिताः भवन्ति । परा नेपालनरेश टुँडिखेले समारोहं अवलोकतिस्म। अधुना [[नेपालस्य राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] तस्य अवलोकनं कुर्वन्ति तदनन्तरं तत् फुलपातीपरेडः [[हनुमानढोका प्रासाद]] सङ्कुलं प्रति गच्छति । [[नेपालीसेना]] १० तः १५ निमेषपर्यन्तं फीउ डी जोय, २१ बन्दुकस्य अभिवादनं व्यह्वरन्ति, तदनन्तरं सैन्यपरेडः भवति । फुलपाती हनुमान् ढोकाप्रासादम् प्रति आनीयते | <ref name="fulpati">{{Cite web|title=Fulpati|url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2011/10/03/top-story/fulpati-observed-as-dashain-proper-begins/226961.html|publisher=Kathmandu Post|accessdate=11 November 2015|archivedate=5 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205162200/http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2011/10/03/top-story/fulpati-observed-as-dashain-proper-begins/226961.html}}</ref> २००८ तमे वर्षात्,यदा राजतन्त्र पतनात् गणतन्त्र अभवत्, तदा द्विशताब्दपुराणपरम्परा परिवर्तिता, फुलपतिः राष्ट्रपतिनिवासस्थानं गच्छति। राष्ट्रपतिः सेनायाः प्रधानसेनापतित्वस्य अतिरिक्तं राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं राज्ञः सामाजिकधार्मिकभूमिकाः अपि स्वीकृतवान् । टुँडिखेले फुलपातिपरेडः अद्यापि नेपालीपरम्परासंस्कृतेः प्रति सेनानिष्ठायाः अभिव्यक्तिरूपेण भवति । <ref name="pt">{{Cite web|title=President offers tika|url=http://www.nepalnews.com/home/index.php/news/2/13701-president-yadav-offers-dashain-tika-to-general-public.html|publisher=Nepalnews.com}}</ref> सम्पूर्ण नेपाले भारते च अन्येषु नगरेषु नगरेषु च फुलपाति शोभायात्रा भवन्ति । पुष्पफलं पवित्रं च प्रतीकं रक्तवस्त्रे बद्धं भवति, यत् रक्तशालेन आवृतं, अलङ्कृते काष्ठे वहति च । शोभायात्रा स्वगृहं गच्छन् <ref>{{Cite web|title=Darjeeling kicks off festival with flower march|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/darjeeling-kicks-off-festival-with-flower-march/cid/1671997|accessdate=2022-10-08|website=www.telegraphindia.com|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061640/https://www.telegraphindia.com/west-bengal/darjeeling-kicks-off-festival-with-flower-march/cid/1671997}}</ref> <ref>{{Cite web|title=दार्जीलिङको पहाडी भेकमा जातीय सांस्कृतिक उत्सवको रुपमा फूलपाती मनाइयो|url=https://www.dainiknepal.com/2022/10/585863.html|accessdate=2022-10-08|website=Dainik Nepal|language=en-US|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061613/https://www.dainiknepal.com/2022/10/585863.html}}</ref> पारम्परिकनौमतीवाद्यैः सह पुष्पाणि फलानि च अर्पयन्ति । <ref>{{Cite web|last=Samaya|first=Nepal|title=आज फूलपाती भित्र्याइँदै, देशभरका शक्तिपीठमा पूजाआजा गरिँदै|url=https://nepalsamaya.com/samaj/2022-10-02-054000|accessdate=2022-10-08|website=nepalsamaya.com|language=en-gb|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061613/https://nepalsamaya.com/samaj/2022-10-02-054000}}</ref> == नवम दिवस : महा नवमी == [[सञ्चिका:Dashain_(1856).png|चित्रपाठ्यम्=A watercolour painting|लघुचित्रम्|१८५६ तमे वर्षे महानवमी-उत्सवः]] [[सञ्चिका:Taleju_Temple_(17231063613)_(cropped)_(cropped).jpg|चित्रपाठ्यम्=A large temple|लघुचित्रम्|तलेजुमन्दिरं केवलं महानवमीदिने एव सर्वेषां कृते उद्घाटितम् भवति]] दशैंस्य नवम दिवसः महानवमी इति । नवरात्र्यः अन्तिम दिने अनुष्ठानाः, संस्काराः च शिखरं प्राप्नुवन्ति । अस्मिन् दिने नेपालसशस्त्रसेनायाः आधिकारिकसंस्कारबलिदानं हनुमानढोकाराजप्रासादेषु एकस्मिन्, कोटप्राङ्गणस्य प्राङ्गणे, राष्ट्रपतिभवनस्य प्राङ्गणे च भवति महानवमीयां दुर्गा-उत्सवः भवति । शिल्पिनः, व्यापारिणः, चालकाः, यान्त्रिकाः च स्वसाधनानाम्, उपकरणानां, वाहनानांकृते बलि (पशुपक्षिरक्तं) अर्पयन्ति, पूजयन्ति च । वर्षस्य अस्मिन् एकैव दिने एव तलेजुमन्दिरस्य द्वारं सामान्यजनस्य कृते उद्घाटितं भवति, सहस्राणि भक्ताः च देवीं श्रद्धांजलिम् अर्पयन्ति । <ref name="Days of Dashain">{{Cite web|title=Days of Dashain|url=http://www.nepalvista.com/travel/dashain.html|publisher=Nepalvista.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=27 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140927162013/http://www.nepalvista.com/travel/dashain.html}}</ref> == दशम दिवस : विजया दशमी == [[सञ्चिका:Tika_and_jamara.jpg|चित्रपाठ्यम्=Colourful foods on a plate|वामतः|लघुचित्रम्|दशैं-काले प्रयुक्तः टीका (रक्तवर्णे) ''जमरः'' च]] उत्सवस्य दशम दिने [[विजयादशमी]] भवति | अस्मिन् दिने [[तण्डुलाः|तण्डुलस्य]], [[दधि|दधिस्य]], सिन्दूरस्य च मिश्रणं निर्मीयते यत् "टीका" इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । दशैं टीका काल <ref>{{Cite web|url=https://saranepal.org/dashain-tika-time-2074-2017-tika-sahit/|title=dashain tika time|accessdate=25 September 2017|archivedate=25 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170925132318/https://saranepal.org/dashain-tika-time-2074-2017-tika-sahit/}}</ref> संवत्सरेण भिद्यते । ज्येष्ठाः कनिष्ठबान्धवानां ललाटे एतत् ''टीकाजमरं'' च स्थापयन्ति येन भविष्ये तेषां प्रचुरतायां आशीर्वादः भवति ''।'' रक्तवर्णः तस्य रक्तस्य प्रतीकं भवति यत् परिवारं समुदायं च एकत्र बध्नाति । == एकादश दिवस: पापकुंश एकादशी == [[एकादशी]] हिन्दुपञ्चाङ्गे चन्द्रपक्षस्य एकादशदिनम् अस्ति, जनाः प्रायः उपवासं कुर्वन्ति, अन्ये तु पूर्वदिनात् बन्धुजनानाम् दर्शनं कृत्वा टीकाग्रहणं कुर्वन्ति बिजया दशमी पर दिन ''पापकुंश एकाशी'' ( {{Lang|ne|पापकुंश एकादशी}} ). अस्मिन् दिने पापकुंषा एकादशीकथाः श्रवणं धार्मिकस्थलानां दर्शनं च प्रचलति । <ref>{{Cite web|last=|date=2020-10-27|title=दशैँ टिकाको भोली पल्ट आज पापांकुशा एकादशी: सुन, तिल, जौ, अन्न, भूमी, छाता र जुत्ता दान गर्नाले मृत्युपछि स्वर्गलोक प्राप्त हुने विश्वास|url=https://purbelinews.com/431878|accessdate=2022-10-08|website=Purbeli News|language=ne|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061615/https://purbelinews.com/431878}}</ref> अस्मिन् दिने सुवर्ण-तिल-यव-धान्य-मृत्तिका-छत्र-जूता-आदि-वस्तूनि दानं कृत्वा मृत्योः अनन्तरं स्वर्गं गच्छति इति विश्वासः अस्ति । <ref>{{Cite web|date=2019-10-09|title=आज पापांकुशा एकादशी|url=https://rastriyasamachar.com/2019/10/09/26030/|accessdate=2022-10-08|website=Rastriya Samachar|language=ne|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008061641/https://rastriyasamachar.com/2019/10/09/26030/}}</ref> == पञ्चदश दिवस: कोजाग्रत पूर्णिमा == [[सञ्चिका:Dashain_Ritual.jpg|चित्रपाठ्यम्=Food and a lit candle|लघुचित्रम्|एकः दशै संस्कारः]] दशहरा उत्सवस्य अन्तिमदिवसः पूर्णिमादिने कोजाग्रत् पूर्णिमा ( {{Lang|ne|कोजाग्रत पूर्णिमा}} ) अथवा शरद पूर्णिमा । कोजाग्रतस्य शाब्दिकः अर्थः "को जागरितः अस्ति" इति । [[लक्ष्मीः|लक्ष्मी]], धनदेवी पूज्यते यतो हि सा पृथिव्यां अवतरति, यस्मै सर्वाम् रात्रौ जागरितं तस्य श्रियं वर्षयति इति विश्वासः। तस्याः रात्रौ क्रियाकलापाः ताशक्रीडा अपि अन्तर्भवन्ति । <ref>{{Cite web|title=आज कोजाग्रत पूर्णिमा, दशैंको समापन गरिँदै|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/10/629849|accessdate=2022-10-08|website=Online Khabar|language=en-US|archivedate=8 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008055947/https://www.onlinekhabar.com/2017/10/629849}}</ref> पशुबलिः सामान्यः अस्ति, यतः अयं उत्सवः दिव्य-आसुरी-शक्तयोः रक्तरंजित-युद्धानां स्मरणं करोति । समर्थकाः तस्य व्याख्यां पशुगुणानां प्रतीकात्मकं बलिदानं कुर्वन्ति, पशुबलिविरोधिनः मांसस्य भूखस्य तृप्त्यर्थं बहानानि इति वदन्ति । <ref>{{Cite web|url=http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/|title=September Festivals|date=27 September 2009|publisher=Explore Himalaya|accessdate=18 September 2009|archivedate=23 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090923032014/http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/}}</ref> == सम्बन्धित परम्परा == === संगीत === मालश्री धूनः राग मालश्री मुख्यधारायां नेपालीसङ्गीतस्य मध्ये दशैंअस्य सङ्गीतरूपेण समावेशितः अस्ति, येन उत्सवस्य आरम्भः अभवत् इति घोषणा करोति । एतत् राग १७ शताब्द्यां उत्पन्नस्य [[नेपालभाषा|नेवा]] -भाषायाः भक्तिसङ्गीतस्य केचन प्राचीनतमाः जीविताः सन्ति । <ref>{{Cite web|url=http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal|title=Melodious Instruments of Lyrical Nepal|accessdate=11 October 2018|archivedate=28 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928152605/http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal}}</ref> === मन्त्राः === कनिष्ठपरिवारस्य सदस्येषु टीकास्थापनं कुर्वन्तः ज्येष्ठजनाः प्रायः आशीर्वादरूपेण [[संस्कृतम्|संस्कृतमन्त्रान्]] पाठयन्ति [[मन्त्रः|।]] विजयदशमीयां टीकाप्रयोगे मुख्यमन्त्रद्वयं पठ्यते- एकः पुरुषाणां कृते, एकः महिलानां कृते च। '''आयुर्द्रोणसुते श्रियं दशरथे शत्रुक्षयं राघवे''' '''ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्योधने ।''' '''शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे सत्यं च कुन्तीसुते''' '''विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥''' इति । पुरुषमन्त्रे पौराणिकहिन्दुनायकानां ( [[युधिष्ठिरः]] बलरामः इत्यादयः ) प्रतिनायकानां ( [[अश्वत्थामा]] दुर्योधनश्च ) गुणाः प्रशंसिताः सन्ति । <ref>{{Cite web|title=दसैंको आर्शिवाद कति अर्थपूर्ण र उपयोगी छ|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/10/801865|accessdate=2022-10-09|website=Online Khabar|language=en-US|archivedate=9 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221009114916/https://www.onlinekhabar.com/2019/10/801865}}</ref> === क्रीडाः उत्सव === [[सञ्चिका:Linge_Ping,_traditional_festive_swing_in_Nepal.jpg|चित्रपाठ्यम्=A tree swing, with the setting sun in the background|लघुचित्रम्|२०१९ तमे वर्षे नेपालस्य पालपानगरे पारम्परिकदशैं प्लेङ्खे (लिंगे पीङ) बालकाः]] [[सञ्चिका:पिर्केे_पिङ.jpg|चित्रपाठ्यम्=A four-seat wooden Ferris wheel|लघुचित्रम्|काष्ठनिर्मितस्य फेरि चक्रम्]] यथा यथा दशैं समीपं आगच्छति तथा तथा पतङ्ग-उड्डयनं अधिकं प्रचलति । पतङ्गाः ईश्वरं वर्षाप्रेषणं त्यक्तुं स्मारयितुं एकः उपायः इति मन्यते । <ref name="Ecs Dasain">{{Cite web|title=ECS Dasain|url=http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|publisher=ECS.com.np|accessdate=11 November 2015|archivedate=20 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020074119/http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314}}</ref> उत्सवे सर्वेषां वय जनाः स्वछतात् पतङ्गं उड्डीयन्ते । रङ्गिणः पतङ्गाः, " ''चंगा चेट''" इति उद्घोषयन्तः स्वराः (यदा अन्यस्य पतङ्गसूत्रं छिनत्ति) दिवसान् पूरयन्ति । ताशक्रीडा दशैं-उत्सवस्य अन्यः उपायः अस्ति । <ref name="Ecs Dasain"/> [[सञ्चिका:Thrill-of-flying-kites_640.jpg|चित्रपाठ्यम्=A man flying a kite, seen from behind|वामतः|लघुचित्रम्|दशैं-काले वाताटाः उड्डीयन्ते ।]] देशस्य अनेकेषु भागेषु वेणु- प्लेङ्खाः (दोलाः) निर्मिताः सन्ति, दशैं-डोलाः (प्लेङ्ख) नेपालीभाषायां ''पिङ'' इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति । <ref name="swing">{{Cite web|title=To Swing On A Ping|url=http://www.ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|publisher=ECS.com.np|accessdate=11 November 2015|archivedate=25 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111025021935/http://ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104}}</ref> पारम्परिकपद्धत्या निर्मिताः प्लेङ्खाः सामान्यतया घटकस्थानात् एकसप्ताहपूर्वं निर्मिताः भवन्ति  नवरात्रस्य प्रथमदिनम्  तथा तिहारपर्वस्य अनन्तरं (यत् दशैं अनुवर्तते) विघटितम्। केषाञ्चन प्लेङ्खानां ऊर्ध्वता विंशतिपादाधिकं भवति, ते च बालकानां विशेषतया लोकप्रियाः सन्ति । महोत्सवे मेलाः, उत्सवाः च आयोज्यन्ते । लघुग्राममेलासु बालकानां कृते फेरिस् चक्राणि, प्रौढानां कृते अन्ये मनोरञ्जनानि च भवन्ति । नगरे प्रायः वाणिज्यिकमेला, उत्सवाः च भवन्ति । === विपणि एवं क्रयणं === नूतनवस्त्रक्रयणं धारणं च दशैयस्य महत्त्वपूर्णः पक्ष अस्ति । ग्रामेषु बहवः जनाः दरिद्राः सन्ति, तेषां कृते नववस्त्राणि दशैयस्य पर्यायाः सन्ति । <ref name="Ecs Dasain"/> प्रायः सर्वेषु आपणेषु उत्सवस्य कृते वस्तुस्य मूल्य निश्चित प्रतिशत अवकाशः भवति, उत्सवस्य समये वस्त्रस्य सर्वाधिकं विक्रयः भवति । <ref name="Days of Dashain"/> === भोजाः === दशैं-काले प्रतिवर्षं महिषाः, बकाः, मेषाः च इत्यादयः सहस्राणि पशवः वध्यन्ते । यज्ञैः देवीः प्रसादिताः भवन्ति इति विश्वासः । प्रायः सर्वेषु मन्दिरेषु विशेषतः दुर्गा- [[काली]] -मन्दिरेषु सहस्राणि यज्ञाः प्राप्यन्ते । अष्टमी नवमी च यज्ञस्य शिखरं भवति । देवीनां प्रसादार्थं पशवः सहस्राणि यज्यन्ते, जनाः मांस भोजार्थं पशून् अपि हन्ति । यतः उत्सवस्य पञ्चदशदिनेषु बहवः भोजाः, समागमाः च आयोज्यन्ते, तस्मात् मांसस्य माङ्गल्यं बहु वर्धते । <ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/28118/|title=Enjoy Healthy Food This Dashain|accessdate=24 September 2017|archivedate=24 September 2017}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/goats-for-dashain-2/|title=Goat for Dashain - The Himalayan Times|date=21 September 2017|accessdate=24 September 2017|archivedate=25 September 2017}}</ref> == अन्याषु देशेषु दशैै == === भूटान === १९८० तमे वर्षे दशैं [[भोटान्तदेशः|भूटानदेशे]] राष्ट्रिय अवकाशः इति घोषितः <ref>{{Cite journal|date=1996|title=Bhutan|url=https://doi.org/10.1163/9789004208162_005|pages=75–115}}</ref> देशस्य हिन्दुसमुदायेन, ल्होत्शाम्पायाः च प्रमुखः उत्सवः रूपेण अयं उत्सवः आचर्यते । भूटानस्य राजा प्रतिवर्षं थिम्फुनगरस्य देवीपञ्चायनमन्दिरस्य हिन्दुसमुदायस्य प्रतिनिधिभ्यः दशैटीकाम् प्रदायन्ति, देशे सर्वत्र अन्येभ्यः ''ज़ोङ्गखागेभ्यः'' टीका, राज आशीर्वादः च प्रेष्यते राजा हिन्दुमन्दिरे दुर्गां प्रार्थनां अपि करोति । <ref>{{Cite web|last=Newspaper|first=Bhutan's Daily|title=His Majesty The King grants Dashain Tika|website=Kuensel Online|accessdate=2023-07-17|url=https://kuenselonline.com/his-majesty-the-king-grants-dashain-tika/|archivedate=17 July 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230717091753/https://kuenselonline.com/his-majesty-the-king-grants-dashain-tika/}}</ref> तत्रत्य जनाः श्वेत टीका प्रयुज्यते । <ref>{{Cite news|title=चार दशकअघि नेपाल आएका शरणार्थीले अझै बिर्सिन सकेका छैनन् भुटानको दशैँ|url=https://www.bbc.com/nepali/news-54632136|archivedate=17 July 2023}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Newspaper|first=Bhutan's Daily|title=Her Majesty and HRH Gyalsey Ugyen Wangchuck attend Tika ceremony|website=Kuensel Online|accessdate=2023-10-27|url=https://kuenselonline.com/her-majesty-and-hrh-gyalsey-ugyen-wangchuck-attend-tika-ceremony/|archive-date=2023-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027050856/https://kuenselonline.com/her-majesty-and-hrh-gyalsey-ugyen-wangchuck-attend-tika-ceremony/|deadurl=yes}}</ref> === भारत === दशैं [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिंग्]], [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]], [[असम|असम -]] देशेषु [[नेपाली भाषा|नेपालीभाषिभिः]] समुदायैः प्रमुखरूपेण आचर्यते। रक्तवर्ण टीका प्रयुज्यते । <ref>{{Cite news|title=भारतका नेपाली भाषी: दशैँ भन्दा ठूलो कुनै चाड छैन|url=https://www.bbc.com/nepali/news-58841377|archivedate=17 July 2023}}</ref> भारते कार्यरताः नेपालीजनाः उत्सवे ''सामूहिकरूपेण'' प्रत्यागच्छन्ति, येन सीमाक्षेत्रेषु जनानां सङ्कुलिकृतं भवन्ति । <ref>{{Cite web|last=श्रेष्ठ|first=कुमार|title=कामकाे सिलसिलामा भारत पुगेका नेपाली दशैँ मान्न घर फर्किन थाले|website=देशसञ्चार|accessdate=2023-07-17|date=2019-09-11|url=https://deshsanchar.com/2019/09/11/248076/|archivedate=17 July 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230717114729/https://deshsanchar.com/2019/09/11/248076/}}</ref> === म्यानमार === [[ब्रह्मदेशः|म्यान्मारदेशे]] नेपालीभाषिणां जनसंख्या उल्लेख्याः सन्ति । दशैं-काले पशुबलिः न्यूनः भवति, परम्परागतरूपेण कोन्बाउङ्ग-वंशस्य वंशजानां कृते टीका अर्पितः भवति । पतङ्ग-उड्डयनं असामान्यम् अस्ति । <ref>{{Cite news|title=परदेशिएको दशकौँ पछि म्यानमारका नेपालीले दशैँ मान्ने चलन कसरी कायम राखेका छन्|url=https://www.bbc.com/nepali/news-54626799|archivedate=17 July 2023}}</ref> == आलोचना == दशैयस्य पशुबलिदानस्य अधिकं आलोचना भवति, <ref>{{Cite web|last=Criveller|first=Gianni|url=http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html|title=NEPAL Buddhists and animal rights activists against animal slaughter for Durga - Asia News|publisher=Asianews.it|accessdate=11 November 2015|archivedate=16 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160116020839/http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Bibek Bhandari|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped|title=Animal rights activists want Nepal's sacrifice festival stopped &#124; South China Morning Post|date=27 October 2014|publisher=Scmp.com|accessdate=11 November 2015|archivedate=16 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160116020838/http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27990/|title=NFC starts selling goats for Dashain|accessdate=24 September 2017|archivedate=23 September 2017}}</ref> तथा च परिवर्तन संगठन (Change.org) इत्यत्र तस्य विरुद्धं सर्वकारीयकार्याणि कर्तुं आह्वयन् अनलाइन याचिकाः पञ्जीकृताः सन्ति । अनेकाः पशवः पक्षिणः च विधिपूर्वकं वध्यन्ते, विशेषतः उत्सवस्य अष्टम-नवमे दिने । <ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7052543.stm|title=Revulsion over Nepal animal slaughter|date=19 October 2007|accessdate=9 October 2016|archivedate=7 March 2016}}</ref> परम्परागतरूपेण बलिदानं क्रियमाणाः पक्षिणः पशवः च बकः, महिषः, मेषः, कुक्कुटः, बकः च सन्ति । <ref>{{Cite web|url=http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html|title=Dashain festival, Nepal - Occupy for Animals!|publisher=Occupyforanimals.net|accessdate=11 November 2015|archivedate=17 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117015154/http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html}}</ref> मांसस्य बलिदानार्थं पशूनां सहस्रशः व्यापारः भवति । <ref>{{Cite web|date=2018-10-12|title=Dashain And Climate Change - It's Better to Stop Eating Meat|url=https://wapnepal.com.np/dashain-climate-change/|accessdate=2023-10-08|website=Wap Nepal|language=en-US}}</ref> पशुकल्याणकारिणः पक्षिणां पशूनां स्थाने कदलीफलस्य, नारिकेले च प्रयोगस्य आह्वानं कृतवन्तः । <ref name="globalvoices1">{{Cite web|url=https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/|title=Debating Animal Cruelty During Nepal's Dashain Festival · Global Voices|publisher=Globalvoices.org|date=21 October 2010|accessdate=11 November 2015|archivedate=16 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160116020838/https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/}}</ref> राष्ट्रीयव्यक्तिभिः पशुअधिकारकारिभिः च दशैं-काले पशुक्रूरतायाः विषये चिन्ता प्रकटिता अस्ति । २०१६ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३ दिनाङ्के नेपाली-हास्यकलाकारः हरिबंश-आचार्यः ''सप्ताहिकस्य'' कृते " ''एउटा खसिको आत्मकथा'' " ("बकस्य आत्मकथः") इति शीर्षकेण महोत्सवे पशूनां शोषणस्य आलोके व्यङ्ग्यं लिखितवान् । <ref name="auto">{{Cite web|title=एउटा खसीको आत्मकथा|trans_title=Autobiography of a Goat|url=http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|website=Nepal Saptahik|language=ne|publisher=[[Kantipur Publications]]|accessdate=9 October 2016|date=3 October 2016|archivedate=6 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006090033/http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html}}</ref> == सन्दर्भसूची == === Books === * {{Cite book | title = The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z | url = https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC }} == External links ==   [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] [[वर्गः:नेपालदेशीय उत्सवाः]] [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] 6bjk0xcb805m6hg3d8qwtyh31v08h8r