विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1353 501574 500886 2026-10-29T23:03:20Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501574 wikitext text/x-wiki {{US state |Name = Vermont |Fullname = State of Vermont |Flag = Flag of Vermont.svg |Flaglink = [[Flag of Vermont|Flag]] |Seal = Seal of Vermont (B&W).svg |Map = Vermont in United States.svg |Nickname = The Green Mountain State |Motto = [[Freedom and Unity]] |Former = Vermont Republic |Capital = [[मान्ट्पेलियर्, वर्मान्ट्|मान्ट्पेलियर्]] |LargestCity = [[Burlington, Vermont|Burlington]] |LargestMetro = [[Burlington – South Burlington Metropolitan Area|Burlington-South Burlington]] |Demonym = Vermonter |Governor = [[Peter Shumlin]] (D) |Lieutenant Governor = [[Phillip Scott (Vermont)|Phillip Scott]] (R) |Senate President Pro Tempore = [[John F. Campbell]] (D) |Legislature = [[Vermont General Assembly|General Assembly]] |Upperhouse = [[Vermont Senate|Senate]] |Lowerhouse = [[Vermont House of Representatives|House of Representatives]] |Senators = [[Patrick Leahy]] (D)<br />[[Bernie Sanders]] (I) |Representative = [[Peter Welch]] (D) |OfficialLang = English |AreaRank = 45th |TotalAreaUS = 9,620 |TotalArea = 24,923 |LandAreaUS = 9250 |LandArea = 24,923 |WaterAreaUS = |WaterArea = 989 |PCWater = 4.1 |PopRank = 49th |2010Pop = 626,562 (2014 est)<ref name=PopEstUS /> |DensityRank = 30th |2000DensityUS = 67.7 |2000Density = 26.1 |MedianHouseholdIncome = $52,104 |IncomeRank = 20th |AdmittanceOrder = 14th |AdmittanceDate = March 4, 1791 |TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Eastern Time Zone|−5]]/[[Eastern Daylight Time|−4]] |Longitude = 71° 28′ W to 73° 26′ W |Latitude = 42° 44′ N to 45° 1′ N |WidthUS = 80 |Width = 130 |LengthUS = 160 |Length = 260 |HighestPoint = [[Mount Mansfield]]<ref>{{cite ngs|id=AE3691|designation=Mt Mansfield Highest Point | accessdate=October 24, 2011}}</ref><ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=October 24, 2011|archive-date=July 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl=yes}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |HighestElevUS = 4,393 |HighestElev = 1339 |MeanElevUS = 1,000 |MeanElev = 300 |LowestPoint = [[Lake Champlain]]<ref name=USGS/><ref name=NAVD88 /> |LowestElevUS = 95 to 100 |LowestElev = 29 to 30 |ISOCode = US-VT |Website = www.vermont.gov |PostalAbbreviation = VT }} वर्माण्ट् संयुक्तराज्यसंस्थायाः ईशानदिशि न्यू इङ्ग्लैण्ड्-प्रदेशे स्थितं राज्यम् अस्ति । वर्माण्ट्-राज्यस्य दक्षिणदिशि म्यासाचुसेट्स्-राज्यं, पूर्वदिशि न्यूहैम्पशायर-राज्यं, पश्चिमदिशि न्यूयॉर्क-राज्यं, उत्तरदिशि कनाडादेशस्य क्युबेक्-प्रान्तः च अस्ति १७९१ तमे वर्षे १४ तमे राज्यत्वेन संघे प्रवेशं प्राप्तम् अयं न्यू इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य एकमेव राज्यम् अस्ति यस्य सीमा अटलाण्टिकमहासागरेण नास्ति । २०२० तमे वर्षे अमेरिकीजनगणनानुसारं अस्य राज्यस्य जनसंख्या ६४३,५०३ अस्ति, येन वायोमिङ्ग्-देशस्य पश्चात् अमेरिके द्वितीयं न्यूनतमजनसंख्यायुक्तं स्थानं प्राप्तम् । क्षेत्रफलेन राष्ट्रस्य षष्ठं लघुतमं राज्यम् अपि अस्ति । राज्यस्य राजधानी माण्ट्पेलिएर् अमेरिके न्यूनतमजनसंख्यायुक्ता राज्यराजधानी अस्ति, तस्य सर्वाधिकजनसंख्यायुक्तं नगरं बर्लिङ्गटनं राज्यस्य बृहत्तमं भवितुं न्यूनजनसंख्यायुक्तं नगरम् अस्ति। केचन १२,००० वर्षाणि यावत् अस्मिन् क्षेत्रे आदिवासिनः निवसन्ति । एल्गोन्क्वियन्-भाषिणः अबेनाकी-इरोक्वियन्-भाषिणः मोहाक्-इत्येतयोः प्रतिस्पर्धात्मकाः जनजातयः यूरोपीय-सङ्घर्षस्य समये अस्मिन् क्षेत्रे सक्रियताम् आचरन्ति स्म १७ शताब्द्यां फ्रांसीसी-उपनिवेशकाः फ्रान्स-राज्यस्य न्यू-फ्रांस्-उपनिवेशस्य भागत्वेन अस्य प्रदेशस्य दावान् कृतवन्तः । ग्रेट् ब्रिटेनराज्येन अटलाण्टिकतटस्य दक्षिणदिशि उपनिवेशान् निवेशयितुं आरब्धस्य अनन्तरं यूरोपस्य अतिरिक्तं उत्तर-अमेरिकादेशे द्वयोः राष्ट्रयोः स्पर्धा अभवत् । १७६३ तमे वर्षे सप्तवर्षीययुद्धे पराजितः सन् फ्रान्स्-देशः मिसिसिप्पी-नद्याः पूर्वदिशि स्थितं स्वक्षेत्रं ग्रेट् ब्रिटन्-देशाय समर्पितवान् । तदनन्तरं समीपस्थाः ब्रिटिश-त्रयोदश-उपनिवेशाः विशेषतः न्यू-हैम्पशायर-न्यूयॉर्क-प्रान्तयोः वर्तमान-वर्माण्ट्-देशं व्याप्य कनेक्टिकट्-नद्याः पश्चिमदिशि न्यू-हैम्पशायर-अनुदान-नामकस्य क्षेत्रस्य विस्तारस्य विषये विवादः अभवत् न्यूयॉर्क-नगरस्य प्रान्तीयसर्वकारेण अस्मिन् क्षेत्रे आवासिनां कृते भूमि-अनुदानं विक्रीतम्, यत् न्यू-हैम्पशायर-सर्वकारस्य पूर्वानुदानेन सह विग्रहं कृतवान् । ग्रीन माउण्टन् बॉयस् मिलिशिया न्यूयॉर्कद्वारा प्रदत्तभूमिपदवीभिः सह नव आगतानाम् आवासिनां विरुद्धं स्थापितानां न्यू हैम्पशायर-भूमि-अनुदान-आवासिनां हितस्य रक्षणं कृतवती अन्ततः न्यू हैम्पशायर-भूमि-अनुदान-उपाधिभिः सह आवासिनां समूहेन अमेरिकन-क्रान्ति-युद्धस्य समये १७७७ तमे वर्षे वर्माण्ट्-गणराज्यस्य स्वतन्त्रराज्यरूपेण स्थापना कृता वर्माण्ट्-गणराज्येन अन्येभ्यः राज्येभ्यः पूर्वं दासतायाः उन्मूलनं कृतम् । १९ शताब्द्याः मध्यभागे वर्माण्ट्-देशः उन्मूलनवादीभावनायाः प्रबलः स्रोतः आसीत्, यद्यपि दक्षिणकर्पासस्य उपरि अवलम्बितस्य अस्मिन् प्रदेशे वस्त्रचक्रेण विकासेन किङ्ग् कपास इत्यनेन सह अपि बद्धः आसीत् अमेरिकनगृहयुद्धे भागं ग्रहीतुं सैनिकानाम् एकं महत्त्वपूर्णं दलं प्रेषितवान् । राज्यस्य भूगोलः हरितपर्वतैः चिह्नितः अस्ति, ये राज्यस्य मध्यभागात् उत्तर–दक्षिणतः उपरि गच्छन्ति, पश्चिमदिशि चम्पलेन्-सरोवरं अन्यं उपत्यकाक्षेत्रं च कनेक्टिकट्-नद्याः उपत्यकायाः ​​पृथक् कुर्वन्ति यत् तस्य पूर्वसीमायाः अधिकांशं परिभाषयति अस्य अधिकांशः भूभागः कठोरकाष्ठैः, शङ्कुवृक्षैः च वनितः अस्ति, अस्य मुक्तभूमिः बहुभागः कृषिकार्याय समर्पिता अस्ति । अस्य राज्यस्य जलवायुः उष्णः, आर्द्रः ग्रीष्मकालः, शीतः, हिमयुक्तः शिशिरः च अस्ति । २०१८ तमे वर्षे वर्माण्ट्-देशस्य ३४ अरब-डॉलर्-रूप्यकाणां आर्थिकक्रियाकलापः सकलराष्ट्रीयउत्पादेन अमेरिकीराज्यानां प्रदेशानां च सूचीयां अन्तिमस्थाने आसीत् किन्तु प्रतिव्यक्तिं सकलराष्ट्रीयउत्पादेन ३४ तमे स्थाने आसीत् । २००० तमे वर्षे राज्यस्य विधायिका प्रथमतया समलैङ्गिकदम्पतीनां नागरिकसङ्घं मान्यतां दत्तवती । २०२१ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य मानवविकाससूचकाङ्के अमेरिकीराज्येषु प्रदेशेषु च अयं राज्यः १२ तमे स्थाने अस्ति । =='''स्थलनाम'''== १७७७ तमे वर्षे तदा न्यू हैम्पशायर ग्राण्ट् इति नाम्ना प्रसिद्धः प्रदेशः स्वतन्त्रः इति घोषितवान्, न्यू कनेक्टिकट् गणराज्यम् इति । षड्मासाभ्यन्तरे अस्य नाम परिवर्तनं वर्माण्ट् गणराज्यम् इति अभवत् । ग्रीन-पर्वतस्य प्रारम्भिकः ज्ञातः सन्दर्भः १७७२ तमे वर्षे ग्रीन-पर्वत-बालकस्य सन्दर्भे अस्ति ।वास्तवतः "ग्रीन-पर्वत" इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तः दस्तावेजाः "वर्मोण्ट्" इत्यस्य उल्लेखं कृत्वा पूर्वं भवन्ति, यत् १७७८ तमे वर्षे प्रथमवारं आङ्ग्ल-प्रकाशनेषु दृश्यते, यत्र क नक्शा बर्नार्ड रोमन्स् द्वारा। १७६० तमे वर्षात् पूर्वं कोऽपि फ्रेंच-दस्तावेजः (पत्राणि, पत्रिकाः, सैन्यप्रतिवेदनानि, नक्शाः च समाविष्टाः) वर्माण्ट्-सदृशस्य कस्यापि नामस्य सन्दर्भं न ददाति । क्लाउड् जे. १७८० तमे वर्षात् पूर्वं थोमस जेफ्रीस्, जॉन् माण्ट्रेसोर इत्यादीनां सर्वेक्षणानाम् अथवा संकलनानाम् आधारेण निर्मितस्य कोऽपि मानचित्रे वर्माण्ट् अथवा ग्रीन पर्वताः न सन्ति । अतः ऐतिहासिक अभिलेखः सूचयति यत् वर्माण्ट् इति नाम प्रथमवारं १७७० तमे दशके व्यापकरूपेण प्रयुक्तम्, आरम्भे ग्रीनपर्वत इति । ==टिप्पणी== {{reflist}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == ===General=== * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Vermont|Vermont}} ===Government=== * [http://www.vermont.gov शासकीय जालपृष्‍ठ] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT Energy Data and Statistics for Vermont] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205193312/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT |date=2011-02-05 }} * [http://www.vermontagriculture.com/ Vermont Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030604213736/http://www.vermontagriculture.com/ |date=2003-06-04 }} * [http://www.vlct.org/ Vermont League of Cities and Towns] * [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=50&StateName=Vermont#.U8P-xbEYevg USDA Vermont State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810162313/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=50&StateName=Vermont#.U8P-xbEYevg |date=2014-08-10 }} * [http://reason.org/ps369/ Roads compared to other states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318143359/http://www.reason.org/ps369 |date=2009-03-18 }} ===Geology=== * [http://books.google.com/books?id=CQoeMsyDNPYC&pg=PA203&lpg=PA203&dq=-wikipedia+vermont+pangaea+-restaurant+geology+.edu&source=bl&ots=QhCiZBNBb0&sig=t6HUqxYGwEZSetvJ5HoYLCl3TYk&hl=en&ei=CIalTbaEPJK4tgfpn-y9Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDUQ6AEwBA#v=onepage&q=Vermont&f=falseFrom Rodinia to Pangea: The Lithotectonic Record of the Appalachian Region] * [http://books.google.com/books?id=rn1PrjQqGmUC&pg=PA61&lpg=PA61&dq=-wikipedia+vermont+pangaea+-restaurant+geology+.edu&source=bl&ots=_5bZ-Jokxm&sig=bIoURdnwgHTQYXKeP2oNAFEfSrc&hl=en&ei=CIalTbaEPJK4tgfpn-y9Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CDgQ6AEwBQ#v=onepage&q=vermont&f=false Laurentia-Gondwana connections before Pangea] * [http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo21480 Bedrock Geologic Map of Vermont] [[United States Geological Survey]] ===Maps and demographics=== * [http://earthquake.usgs.gov/regional/states/vermont/history.php Earthquake facts, Vermont] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=VT USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Vermont] * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html "Vermont QuickFacts" U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019082256/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html |date=2004-10-19 }}. * {{osmrelation-inline|60759}} ===Tourism and recreation=== * [http://www.vtliving.com/ Vermont Living Magazine] * [http://www.vermont.com/businesses/vermont-dept-of-tourism/ Vermont Department of Tourism and Marketing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818021319/https://www.vermont.com/businesses/vermont-dept-of-tourism/ |date=2013-08-18 }} ===Business=== * [http://www.vtchamber.com/ Vermont Chamber of Commerce] ===Culture and history=== * [https://web.archive.org/web/20080511152121/http://www.ndakinna.org/ Vermont Native American Museum & Cultural Center] * [https://web.archive.org/web/20070625173710/http://www.nps.gov/history/NR/travel/centralvermont/ Central Vermont: Explore History in the Heart of the Green Mountains, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary] * [http://www.vermontartscouncil.org/ Vermont Arts Council] * [http://www.vermonthistory.org/ Vermont Historical Society]. * [http://cdi.uvm.edu/collections/index.xql Center for Digital Initiatives, University of Vermont Libraries] {{-}} {{America}} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 5kxx7nwv0xj3ycznc1q60jmt6xaqbf4 0 1434 501571 483875 2026-10-29T20:31:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501571 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Jordan.svg|thumb|right|200px]] [[File:Jordan_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg|thumb|right|300px]] '''जार्डन''' एशिया-महाद्वीपे देश: अस्‍ति। === संबद्घ विषया: === == बाह्यसम्पर्काः == * [https://web.archive.org/web/20210420081132/http://jordantimes.com/ Jordan Times] * [http://www.jolug.org Jordan Linux Users Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921010931/http://jolug.org/ |date=2017-09-21 }} * [http://www.world-atlas.net/Jordan Jordan Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041013091402/http://www.world-atlas.net/Jordan |date=2004-10-13 }} * [http://www.asinah.net/jordan.html Jordan Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040401134218/http://www.asinah.net/jordan.html |date=2004-04-01 }} {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] bnjd7fqkgnowwh28mbjjdwg4absbzkx 0 4168 501562 501471 2026-10-29T15:16:09Z Seema98 47617 /* व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः */ 501562 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''व्याकरणं''' नाम [[वेद|वेदा]]<nowiki/>नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सर-पदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्। == शब्दार्थः == व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसाकरं शास्त्रम्। व्याकरण --> वि + आङ् + कृ + ल्युट् > व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते विशोध्यन्ते साधुशब्दाः अनेनेति व्याकरणम्। <br /> == महत्त्वम् == एतद्वेदस्य मुखत्वेन स्मृतम् - '''<nowiki/>'मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''' भाषा लोकव्यवहारं प्रवर्तयति। यदि भाषा न स्यात्, तर्हि जगदिदमन्धेतमसि मज्जेत्। यथोक्तं दण्डिना - '''<nowiki/>'इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्।''' '''<nowiki/>''' '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'''' <ref>शृङ्गारप्रकाशः/षष्ठः प्रकाशः</ref> भाषायाः शुद्धये व्याकरणस्य अपेक्षा भवत्येव। न हि व्याकरणज्ञानशून्यो जनः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुं शक्नोति। स्वयम् ऋक्संहितायाम् अस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसायाम् अनेके मन्त्राः भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति। ऋग्वेदस्यैकस्मिन् सुप्रसिद्धमन्त्रे व्याकरणं वृषभस्य रूपकत्वेन प्रतिपादितमस्ति - '''<nowiki/>'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्ता सोऽस्य।''' '''त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।''''<ref>( ऋ० ४॥५८।।६ )</ref> अस्य वृषभरूपी व्याकरणस्य चत्वारि शृंङ्गाणि सन्ति - नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपात-रूपाणि। त्रिपादोऽस्य भूत-भविष्य-वर्तमानाः। सुप्तिङन्तश्च द्वे शीर्षे स्तः, सप्तविभक्तयश्च सप्तहस्ताः सन्ति। उरसि शिरसि च कण्ठे त्रिधाबद्धो वृषभोऽयमस्ति। एवंविधव्याकरणज्ञानाद् योऽनभिज्ञोऽस्ति, सः जानन्नपि न जानाति, पश्यन्नपि न पश्यति, शृण्वन्नपि न शृणोति। किञ्च यो हि जनो व्याकरणशास्त्रज्ञोऽस्ति, तत्सन्निधौ वाणी सुसज्जिता कामिनी इव समागत्य सर्वतोभावेन समर्पिता भवति — '''<nowiki/>'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उतत्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम्।''' '''उतोत्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्ये उशती सुवासाः।।'''' <ref>( ऋग्वे० १०।।७१।१ )</ref> आचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः [[पतञ्जलि|पतञ्जलिः]] तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्। '''<nowiki/>'रक्षार्थवेदाध्ययनमध्येयं व्याकरणं, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति'''' इति पतञ्जलिः। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते। '''<nowiki/>''' == व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता == ऋषिर्ब्रूते यद्वेदानां रक्षायै व्याकरणस्याध्ययनमपेक्ष्यते। यो जनो लोपागमवर्णविकारज्ञो भवति, स एव वेदान् साधु रक्षितुमर्हति। तथा हि - वेदे 'जहार' इत्येतस्य क्रियापदस्य स्थाने 'जभार' इत्येतत् क्रियापदं प्रयुज्यते। व्याकरणानभिज्ञस्य दृष्ट्या 'जभार' इत्येतत्क्रियापदं न शुद्धम्, स 'जहार' इत्येतदेव शुद्धं मत्वा 'जभार' इत्येतत्पदम् अनुच्चार्य 'जहार' इति प्रयोक्तुमुपक्रान्तो भविष्यति। कुफलञ्चैतदीयमिदं स्याद् वेदोऽनेकपरिवर्तितपदवान्। अयं हि महान्नर्थो व्याकरणज्ञानशून्यतया निपातितो भवेत्। तस्माद् व्याकरणस्य अध्ययनमतितरामपेक्ष्यते। व्याकरणाध्ययनेन विभक्तिविपरिणामस्य च बोधो जायते तस्माद व्याकरणम् अवश्यम् अध्ययनीयमस्ति। न सर्वैः लिङ्गैः न च सर्वाभिः विभक्तिभिः वेदे मन्त्राः निगदिताः सन्ति। ते च अवश्यं यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्या भवति। न अवैयाकरणस्तान् यथायर्थं विपरिणमयितुं शक्नोति। तथाहि 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इत्येतदस्ति वेदवाक्यम्। इदं हि वाक्यम् अग्निदेवताकं वर्त्तते। निर्वापकाले अग्निदेवताम् उद्दिश्य मन्त्रोऽयं पठितो भवति। परं यदा सूर्यदेवता लक्ष्यीकृत्य निर्वापः कृतो भवति, तदा सूर्याय त्वा जुष्टं निर्वपामि इत्येतेन विपरिणामेन पठनीयो भवति मन्त्र एषः। इमं हि विपरिणामं वैयाकरण एव सम्यग् यथायथं कर्तुं पारयति। ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इत्येतस्मादपि हेतोः व्याकरणस्याऽध्ययनं परमापेक्षितं भवति। वेदस्य षडङ्गत्वात् षटत्स्वङ्गेषु च व्याकरणस्य प्रधानत्वात्। सुलभतया यथार्थज्ञानं व्याकरणं विना न भवितुमर्हति अतोऽपि व्याकरणस्य पठनमपेक्ष्यते। इदं तु विदितमेव वर्त्तते यद्, जिज्ञासुनाऽवश्यमेव शब्दस्य कार्यं ज्ञानम्। शब्दस्य ज्ञानं व्याकरणं विहाय न केनाप्यन्येन सुलभेनोपायेन शक्यम्। संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो [[बहुव्रीहिः]]। अथान्तोदातत्त्वं तत[[तत्पुरुषसमासः|स्तत्पुरुष]] इति। एतेन विवेचनेन व्याकरणस्य उपादेयत्वं तन्महत्त्वञ्च समुपस्थापयन् आचार्यपतञ्जलिः तस्य अन्यानि च कतिपयानि आवश्यकतां प्रस्तौति। स आह यद् व्याकरणं हि यो नरो न जानाति, स शुद्धमपि वक्तुं न शक्नोति। शुद्धोच्चारणलाभाय व्याकरणस्याध्ययनं कर्तव्यम्। अशुद्धोच्चारणकर्ता शिक्षितसमाजे निन्दितो भवति। तस्माद् विज्ञेन सततमुच्चारणस्य शुद्धता समुपासनीयेति। अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति। शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति। वैयाकरण एव यज्ञे प्रयुक्तान् [[मन्त्रः|मन्त्रान्]] सविभक्तिकान् विधाय पठितुं समर्थो भवति, तदर्थमपि व्याकरणस्याध्ययनमपेक्षितमस्ति। यज्ञकर्मणि स एव विद्वान् अधिकारी भवितुमर्हति यः पदोच्चारणं तथा करोति यथा न किमपि पदं न कोऽपि स्वरो न च किमप्यक्षरमस्फुटं स्यात्। यज्ञाधिकारस्य लाभार्थमपि व्याकरणमध्येतव्यम्। 'शब्दो ब्रह्मः' तेन हि शब्देन सह तादात्म्ये सति शब्दस्य परब्रह्मभूतेनार्येण सहापि तादात्म्यं भवितुं शक्नोतीत्येतस्मादपि व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितम्। वाक्यगतस्य अर्थज्ञानस्यापि लाभाय व्याकरणं पठनीयमस्ति। नापि श्रुतेन न चापि लिखितेन वाक्येन न तावत् किमपि कार्यं भवितुमर्हति यावद् वाक्यगतार्थस्य साधुज्ञानं न जायते। वस्तुतः तदनवगतार्थ वाक्यन्तु निरर्थकमेव तदर्थमपि व्याकरणस्य ज्ञानं काङ्क्ष्यते। == प्रयोजनम् == व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]] — 'रक्तोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्॥' रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्। ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङ्गैर्न सर्वाभिः विभक्तिभिर्वेदे मन्त्राः निगदिताः, ये चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः, तान्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुम्। तस्मादध्येयं व्याकरणम्। एवम् अन्यान्यपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये। व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति - १. 'यज्ञेन यज्ञमजयन्त देवाः'।<ref>(ऋग्ंं० १॥१६४॥५०)</ref> यजयाचेत्यादिनङ्। २. 'ये सहांसि सहसा सहन्ते'।<ref>( ऋग्० ६॥६६॥९ )</ref> सहधातोरसुन् उणादौ। ३. 'धान्यमसि धिनुहि'।<ref>( यजु० १॥२० )</ref> धिनोतेर्धान्यम्, महाभारते। ४. 'केतपूः केतं नः पुनातु'।<ref>( यजु० ११॥७ )</ref> क्विप् च। ५. 'तीर्थोस्तरन्ति'।<ref>( अथर्वे० १८॥४॥७ )</ref> पातृतुदिव*** इति स्थक्० उ०। व्याकरणशास्त्रस्य प्रमाणभूतः अाचार्यः पतञ्जलिव्याकरणशास्त्रस्य उपरिनिर्दिष्टानि प्रयोजनानि वर्णयन् 'चत्वारि शृङ्गाः' 'चत्वारि वाक्', 'उतत्वः', 'सक्तुमिव', 'सुदेवोऽसि' -इत्येतन्मन्त्रपञ्चकमुद्धरति स्म। पतञ्जलेरपि प्राचीनतरो [[यास्कः|यास्को]]<nowiki/>ऽपि 'चत्वारि वाक् इत्येतस्य मन्त्रस्य व्याख्यां व्याकरणशास्त्रपरकमेव कुर्वाणोऽवाप्यते। व्याकरणमित्येतत्पदं यस्माद्धातोः निष्पद्यते, तस्यापि मूलार्थो यजुषि - '''<nowiki/>'दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्त्वाऽनृते प्रजापतिः'''' इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रयुक्तः प्राप्यते। व्याकरणशास्त्रस्य उत्पत्तिमधिकृत्य तु न निश्चप्रचतया किमपि कथनं सम्भवम्। इदं तु वक्तुं शक्यं यदुपलब्धवैदिकपदपाठेभ्यः प्राग् व्याकरणं शास्त्रं पूर्णतां गतं बभूव। प्रकृतिप्रत्ययधातूपसर्गसमासवत्पदविभागश्च कृत्स्नतया निर्धारितो जातो यदा तस्यानेहसो गतस्यानेकसहस्राब्दाः व्यतीताः। वाल्मीकिरामायणस्य रचनाकाले व्याकरणशास्त्रस्य अध्ययनमध्यापनञ्च सुव्यवस्थिततया प्रचलितमासीदित्येतद्धि — ''''नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।''' '''बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम्।।''''<ref>वाल्मीकिरामायणम्-किष्किन्धाकाण्डम्, 30</ref> महाभारतयुद्धकालवर्तिनि यास्क-निरुक्ते बहूनां व्याकरणाचार्याणामुल्लेखो दृश्यते। आचार्यः शाकटायनस्तु नैजं व्याकरणं यास्कादपि प्राक् लिलेख। तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य सर्वप्रथमस्तथा प्राचीनतमरुल्लेखो लभते। == व्याकरणस्याविर्भावः == तदित्यं सकलशास्त्रशिरोभूतं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्मृतं व्याकरणं कदा प्रभृति प्रवर्ततमभूदिति न शक्यते तत्वतो निरूपयितुम् । तथापि पण्डिताः । कथयन्ति : यद्वयाकरणस्य बीजवैदिकसंहितासु दृश्यते । महामुनिर्यास्को महाभाष्यकारश्च पतञ्जलिरेतादशानु मन्त्रानु स्मरति येषु व्याकरण स्वरूपं सूचितमस्ति। यथा चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्यं आ विवेश। <ref>ऋ. ४/५८/३</ref> अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति। एवमेवोक्त यजुर्वेदेऽप्युक्तं - दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः'।<ref>१९/७७</ref> संहितानन्तरं ब्राह्मणसाहित्येऽपि व्याकरणास्तित्वविषये बहुत्र बहुधोक्तमस्ति । अनेनैतत्सिध्यति यत्संहिताकाले, एव व्याकरणं सुव्यवस्थितमासीत् । तथ्यमिदं पतञ्जलिः स्मरति- ‘पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राहमणी व्याकरणं स्माधीयते इति<ref>१/१/१</ref> यद्यपि पुरांकल्पस्य कियत्प्राचीनत्वमिति. नैव सुस्पष्टं तथापि न्यूनतममपि एषः संहिताकालं तु सूचयत्येव । “पुराकल्पे .. कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते' ‘अनावृताः किल पुरा स्त्रिय असन् वरानने इत्यादावपि । पुराकल्पपुराशब्दौ सुपूरातीतकालावबोधकावेव । गोपथब्राह्मणे . व्याकरणस्य स्पष्टमेवं व्याख्यातं यथा - ओङ्कारं पृच्छामः, को धातुः, कि प्रातिपदिकं, किं नामाऽऽख्यातं, किं. लिंङ्ग, किं वचनं, का विभक्तिः, कः प्रत्ययः, कः स्वरः, उपसर्गों निपातः, कि ? वै व्याकरणं, को विकारः को विकारी, कतिमात्रः, कतिवर्णः, कत्यक्षरः, केति'पदः, कः संयोगः, किं स्थाननादानुप्रदानानुकरणम् इति।<ref>१/२४</ref> तथैव मैत्रायणसंहितायामुक्त-‘तस्मात् षड् विभक्तयः।<ref>१॥७॥३</ref> ऐतरेयब्राह्मणेऽपि सप्तधा वै वागभवत् इति।<ref>७१।७</ref> सप्तधा इति सप्त विभक्तय इति भट्टभास्करः । स्वयमृग्वेदेऽपि यस्य ते सप्त सिन्धवः इति।<ref>८।६९।१२</ref> अत्र सप्त सिन्धव इति सप्त विभक्तयं इति । तेन व्याकरणस्य समस्तद्वैपायनपरम्परार्षवैदिकवाङ्मयादपि प्राचीनतत्वमिति युधिष्ठिरभीमांसकमतमत्यन्तमेव समीचीनं प्रतिभाति । तथ्येमिदं ने केनाऽप्यलपितं शक्यते यत्संस्कृतभाषा आदौ यौगिकपदबाहुल्याऽऽसीत्। ह्रमशः सा रूढिमाश्रिता इति । यौगिकताऽस्य स्वभावसिंद्धा । सा च प्रकृतिप्रत्यय विभागेनैव ज्ञायते । प्रतिपदपाठादेव भाषाज्ञानस्यासम्भवात्तत्पदानां प्रकृतिप्रत्यय विमागेन सामान्यीकरणं यदैवानुभूतं तदैव व्याकरणं प्रवर्ततम् । एतत्प्रवर्तनञ्च । यदि मूलसंहिताप्राक्काले न सम्मवति चेदपि तत्सहैव तु निश्चयमेव । व्याकरणस्य तेन मूलसंहिताकालादारभ्य पतञ्जलिपर्यन्तमेव प्रवर्तनकालः सञ्चरति । तदनन्तरं व्याख्याकाल उदेति। सम्प्रति अपि स एवं सञ्चरति प्रक्रियामुखैन । तर्हि केन प्रथमं तादृशं सर्वशास्त्रशिरोरत्नभूतं व्याकरणं प्रवततमित्यपेंक्षायामितरशास्त्रप्रवर्तनमिवास्यापि प्रवर्तनं ब्रह्मण एवं सञ्जातं मन्यन्ते परिनिष्ठवैयाकरणाः पतञ्जलिप्रभृतयः । व्याकरणप्रवर्तनक्रमं निर्दशन् स कथयति- महाभाष्ये। ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच, वृहस्पतिरिन्द्राय, इन्द्रो । भरद्वाजाय, भरद्वाजऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः इति।<ref>१।४</ref> विषयेऽस्मिन्नपरमपि मतं प्रचलितमस्ति यन्महेश्वरो वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य प्रोवाचेति।<ref>महा०१२।२८४१९२</ref> अत्र हि षडङ्गानि एकतः शिक्षाकल्पादीनि षट्, • अपरतस्तु षड्विभक्तिमयं, नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयसर्वनामादिषडङ्गात्मकं, षड्लिङ्गात्मर्क षट्सन्धिमयं लट् लिङ्-लिट्-लुङ-लुट्-लडादिषड्लकारप्राधान्यं, त्रिगुणितषडाख्यातमयं, कतृ-कर्म-भाव-कर्मक कृत्यकृदन्तमयस्वरूपं, षट्कारकमण्डितं, षट्समासमय, अपत्यादिमख्यषट्प्रत्ययविग्रहं व्याकरणमपि बुध्यते । तत्र व्रह्मणा प्रोक्त व्याकरणं वृहस्पतिरधीतवान् । स चेन्द्राय प्रोवाच । यावत्पर्यन्तं व्याकरणं प्रतिपदपाठमात्रसम्बद्धमासीत् । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच । वर्षसहस्रमित्यर्थवाद एबाशयस्तु : सुदीर्घकाल इति । तथाविधस्यः प्रतिपदपाठस्य किं स्वरूपमासीदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्त म्। सम्मवति समानरूपाणां नामाख्यातादीनां सङ्ग्रह एव प्रतिपदपाठमिति युधिष्ठिरसम्मतिः किन्तु प्रतिपदं रूपसिद्धिरेव प्रतिपदपाठ इत्यपरे । शब्दपारायणमिति रूढिय कस्यचिद्ग्रन्यस्येति भर्तृहरिर्महाभाष्यव्याख्याने । सम्भवति बाईप व्याकरणशास्त्र' हि शब्दपारायणशब्देन संज्ञितं स्यात् । स्याद्यद्वा तद्वा म लप्रयत्नसांध्यत्वाद व्याकरणं मरणान्तव्याधि मन्यन्ते स्मोशनसाः। बृहस्पतिः-प्रतिपदमशक्यत्वाल्लक्षणस्याप्यव्यवस्थितत्वात्तत्रापि नादनवस्थाप्रसङ्गाच्च मरणान्तो व्याधियकरणमिति औशनसा इति। भारतीये हि शास्त्रे प्रायः सर्वाण्यपि शास्त्राणि ब्रह्मप्रवन न्यन्ते । युधिष्ठिरमीमांसको भगवदत्तमुद्धृत्य ब्रह्मप्रोक्तानां द्वाविंशतिशास्त्राणां सूचि, प्रस्तौति । तानि च वेद-ब्रह्मज्ञान-योगविद्या-आयुर्वेद-हस्त्यायुर्वेदरसतन्त्र-धनुर्वेदपदार्थविज्ञान-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र-कामशास्त्र-व्याकरण-लिपिज्ञान-ज्योतिषशास्त्रगणित-शिल्पशास्त्र-अश्वशास्त्र-नाट्यवेद-इतिहास-पुराण-मीमांसाशास्त्र-स्तवशास्त्राणीति । युधिष्ठिरो हि ब्रह्माणं वर्तमानश्वेतवाराहकल्पादिभवमैतिहासिक पुरुषं मन्यते । स्यादपि तत् । ब्रह्मा हि, कामं रजोमूतधरः परमात्मा वा ऐतिहासिको वा, शास्तप्रवचनमकरोत् । तेन हि पृथक्पृथक् शास्त्राणि तु नैव प्रणीतानि किन्तु तत्सर्वाङ्गीणप्रवचने प्रसङ्गामुसारेण सर्वेषामेव शास्त्राणां बीजं निहितं सम्भवति । प्रवाचकश्रेण्यां ब्रह्मणोऽनन्तरं वृहस्पतेः स्थानम् । स हि देवानां पुरोहितो . महर्षेरङ्गिरसः पुत्रः (ऐ० ब्रा'८।२६) । सामगानं (छा० उ०२।२२।१), अर्थशास्त्र (महा० १२१५९।८४) इतिहासपुराणे (वायु० १०३।५९), वेदाङ्गानि (महा० १२।२१०।२०), व्याकरण (महामाष्यं १।१।१) ज्यौतिष (प्रबन्धचिन्तामणौ) वास्तुशास्त्रं (मत्स्य० २ ५१॥३-४), अगदतन्त्रञ्च वृहस्पतिप्रोक्तत्वेन प्रख्यातम् । एतदतिरिक्तमपि बहुविधं स्फुटपद्यस्तवर्क बृहस्पतिप्रोक्तसम्मतत्वने प्रसिद्धम् । बृहस्पतिकालपर्यन्तमपि वागव्याकृतैवासीत् । तेनैव वृहस्पतिः प्रतिपदपाठमेवाध्यापयामासेन्द्रम् । इन्द्रो ह देवानामग्रणीः । स हि स्वाधीतं देवेभ्यः प्रोवाच । देवा वै तदवधातुमसमर्थाः सन्तो तद्वाकरणायेन्द्रं प्रोचुः । इन्द्रो ह तां वाचं मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् । स च प्रकृतिप्रत्ययभागेन शब्दसिद्धिं व्याख्यातवान् । यथाऽऽह सायणाचार्यः - ‘तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं सर्वत्राकरोत् ।' इति । तेनेन्द्रो हि प्रथमो वैयाकरणः । कातन्त्रादीनि हि व्याकरणानि तस्य शाखाप्रशाखारूपाणि ।। एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्-- '''‘समुद्रवद् व्याकरणं महेश्वरे तदद्ध कुम्मोद्धरणं बृहस्पतौ।''' '''तद्भागधेयाञ्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ ।''' इति । अनेन तु ऐन्द्रापेक्षया बार्हस्पत्यस्य तदपेक्षयाऽपि माहेश्वरस्य व्याकरणस्य । प्राचीनत्वं विशालता च सिध्यति । पतञ्जलिः किन्निमित्तं तदुपेक्षते इति विचारणीयो विषयः । == व्याकरणस्य भेदाः == सामान्यतो व्याकरणस्य त्रीणि रूपाणि-छान्दसं लौकिकं छान्दसलौकिकञ्च। तत्र छान्दसं प्रातिशाख्यादि, लौकिकं कातन्त्रादि, छन्दसलौकिकं पाणिनीयादि । माहेश्वरं हि व्याकरणं छान्दसलौकिकमेन्द्रं हि लौकिकमित्यनुमीयते तथैव परम्पराभावात् । प्रातिशाख्यं छान्दसमात्र : व्याकरणं समुदितम् ।'प्रतिशाख्यं हि वेदानां प्रातिशाखसम्बद्धम् । तेन यावन्तो । वेदस्य भेदास्तावन्त्येवं प्रातिशाख्यानि स्युः किन्तु दुर्भाग्यादेव सम्प्रति षडेवोपलभ्यन्ते शेषाणि चत्वारि नामत एव श्रूयन्ते । तेषु शौनकसङ्गृहीतमृप्रातिशाख्यं, कात्यायनसङ्कलितं बाज़सनेयीयप्रातिशाख्यं, वररुचिसङ्कलितं सामप्रातिशाख्यं, अथर्वप्रातिशीख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं 'मैत्रायणीयप्रतिशाख्यञ्चाज्ञातसँगृहीतञ्चेति षट् सम्प्रति समुपलब्धानि आश्वलायनवाष्कल-शांङख्यायनचारायणप्रातिशाख्यानि तु नामत एव श्रुतानि । मन्त्राणां संहितापाठे सम्मवविकारेषु विचार एव मूलतः प्रातिशाख्यस्योद्देश्यं येन पदपाठस्थमूलपादानां ज्ञानं सुकरं स्यात् । तेन हि तत्र पदपाठक्रमपाठसम्बद्धनियमा एव विशेष निरूपिताः सन्ति । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां ' पार्षदानि इति यास्कः।<ref>निरु०. १।१७</ref> तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेनः पदसाधुत्वानुशासनस्यावश्यकतैव नासीत् । तेन । • प्रातिशाख्यं पाठानुशासनग्रन्थो न तु शब्दांनुशासनपरः । प्रातिशाख्यं हि । शब्देनापि परिचायते।<ref>निरु० १।१७</ref> एवमेब महाभाष्यकारः पारिषद शब्दमपि प्रयुनक्ति तन्निमित्तम् ।<ref>६।३।१४</ref> यथा - '''‘पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।' ‘सर्ववेद पारिषद हीदं शास्त्रम् ।''' शाखा शाखां प्रति प्रतिशाखम् । प्रतिशाखे भवं प्रोतिशाख्यम यास्काचार्यः - पदप्रकृतिः संहिता, पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।<ref>निरु०.१।१७</ref> कुमारिलस्तु यथा| धर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्यलक्षणवत् प्रतिचरणं पाठव्यव-.. स्थोपलम्यते ।<ref>तन्त्रवातकम्-१।३।१५</ref> तथैवानन्तदेवः - '''‘प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशाख्यानि नोपदिष्टानि, किन्तु |''' '''श्रोतस्मार्तसूत्रवत् प्रातिशाख्यसूत्रमपि पञ्चदशशाखासाधारणं समाम्नातम् ।'''<ref>प्रतिज्ञापरिशिष्टे:२।१</ref> अत्र चरणशब्दः शाखासंमूहबोधको यथा वाजसनेयचरणः, शाखाशब्दश्च आचार्यानुयायिभेदबोधको यथा, वाजसनेयचरणस्य माध्यन्दिनकण्वगालवादयः । शाखां प्रतिगता शाखा प्रतिशाखा, अनुशाखा अवान्तरशाखा इति ।। प्रातिशाख्यं संहितायाः सम्भवविपर्ययाणामध्ययनं करोति । तत्र हि वर्णोच्चारणादीनां सूक्ष्मं विवेचनमपि कृतमस्ति । वर्णोच्चारणे सस्भविदोषाणां सूक्ष्मविवेचनमपि प्रातिशाख्यस्य विषयेष्वन्यतमम् । तत्र पदपाठस्य नियमोऽपि स्पष्टतया निदशितः । एवमेव क्रमपाठस्य नियमोऽपि सामान्यतः सम्प्रर्दशितः । यत्र कुत्र जटापाठस्य नियमोऽपि प्रदशितः । अथैषां प्रातिशाख्यानां सङ्क्षेपेण परिचय उच्यते । ऋक्प्रातिशाख्यम्-प्रातिशाख्यमिदं शौनकप्रोक्तम् । शौनक हि यास्कः स्मरति शौनकोऽपि यास्कं स्मरति । यास्कस्य निरुक्तकारत्वं महाभारते हि समुल्लिखितम्।<ref>१२।३४२।७३</ref> तेन ऋचस्य कालो महाभारतात्पूर्ववर्तीति त्ववश्यमेव । तत्रापि लिट् प्रयोगेण कियत्कालपूर्ववर्तीति तु वैव निश्चितम् । युधिष्ठिरमहाशयस्तु तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभवं मन्यते। अत्रे हि अष्टादश पटलाः यत्र त्रयोदशचतुर्दशयोः. शिक्षाविषयः, षोडश सप्तदशः - अष्टादशपटलेषु छन्दांसि वणितानि । अस्योपरि विष्णुमित्रस्य वृत्तिः ऋज्वर्था, उव्वर्टस्य भाष्यञ्च प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्तमन्येऽपि बृत्तयो भाष्याणि च 'सन्तीति श्रूयतेऽस्योपरि । ऋग्वेदस्याश्वलायनशाखासम्बद्धमाश्वलायनेनैव प्रणीतं प्रातिशाख्यमासीदिति अनन्तस्य वाजसंनेयीयप्रातिशाख्यटीकातो ज्ञायत इति युधिष्ठिरमीमांसकः . . समुल्लिखति । ‘नाप्याश्वलायनाचार्यादिकृतप्रातिशाख्यसिद्धत्वम् इति तत्र १. वचनम् । एवमेव वाष्कलशाखासम्बद्धमपि प्रातिशाख्यमासीदिति शाङ्ख्यायन| श्रोतसूत्रस्यानिर्तीयभाष्यस्य ‘उपद् तो नाम सन्धिर्वाष्कलादीनां प्रसिद्धः । तस्योदाहरणम्' इति वचनाज्ज्ञायते इति युधिष्ठरो निदशति । किन्तु वाष्कलानामप्रगृह्य तदयं वचनम्' इत्यपि तस्य भावे प्रमाणम् । '''वाजसनेयीयप्रातिशाख्यम्-''' प्रातिशाख्यमिदं महर्षिकात्यायनप्रणीतम् । स हि याज्ञवल्क्यस्य पुत्र इति युधिष्ठिरमतम् । प्रातिशाख्यातिरिक्त तस्य हि संहिताब्राह्मणं, कात्यायनपरिशिष्ट, प्रतिज्ञासूत्र, गृह्यसूत्रञ्च प्रसिद्धा ग्रन्थाः । कात्यायनस्य स्थितिकालस्त्वनिर्णीत एव । तथापि तेन विक्रमपूवंसहस्राब्दीतो ऽपि, पूर्ववतनैव भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । युधिष्ठिरस्तु तं विक्रमपूर्व २९०० मितवर्षमभितः समुत्पन्नं मन्यते । अस्योपरि उदटाचार्यस्य भाष्यं अनन्तस्य व्याख्या चे प्रसिद्धा । तदतिरिक्तमपि अन्याष्टीकाटिप्पण्यश्चास्योपरि सन्तीति निर्दिष्टमस्ति । '''तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् -''' ज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यं तैत्तिरीयशाखासम्बद्धम् । अस्य च प्रणयनं पाणिनिपूर्ववर्तनि काले एव सञ्जातमित्यनुमीयते । अस्योपरि सोमयार्यस्य त्रिरत्न भाष्यं प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्त माहिषेयभाष्यं, गोपालयज्वनो वैदिकाभरणं च प्रसिद्धे । । '''सामप्रातिशाख्यम्-''' सामवेदस्य प्रातिशाख्यमिदं पुष्पसूत्रनाम्ना . प्रसिद्धम् । तच्च वररुचिप्रोक्तम् । स हि कात्यायनस्यः पौत्र इति युधिष्ठिरनिर्देशः । अस्योपरि अजातशत्रोः पुष्पसूत्रभाष्यं प्रसिद्धम् । '''अथर्वप्रातिशाख्यम्-''' अज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यमथर्ववेदसम्बद्धम् । इदञ्च प्राक्पाणिनीयमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तमेव सन्त्यन्यान्यपि प्रातिशाख्यानि येषां विषये ज्ञानं नास्ति। प्रातिशाख्यातिरिक्तं तत्सदृशानि अन्यान्यपि शाकटायनप्रणीतत्वेनानुमीतं ऋक्तन्त्रं, शौनकप्रणीतत्वेन सम्मतो. अथर्वचतुरध्यायी, कात्यायनकृतं प्रतिज्ञासूत्रं, तस्यैव भाषिकसूत्रं, गाय॑स्य सामतन्त्रं, आपिशलेरक्षरतन्त्रञ्च प्रसिद्धानि । तत्राथर्वचतुरध्यायी कौत्सव्याकरणाभिधानेनाऽपि प्रसिद्धम् । यास्कस्य निरुक्तमपि प्रकरणेऽस्मिन्नितान्तमेव स्मर्तव्यमस्ति । प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु- . अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे . सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा - '''ब्राह्ममैशानमैन्द्रञ्च प्राजापत्यं वृहस्पतिम् ।।''' '''त्वाष्ट्रमापिशलञ्चति पाणिनौय मथाष्टमम् ॥''' तथैव मतान्तरे - '''यस्मिन् व्याकरणान्यष्टौ निरुप्यन्ते महान्ति च ।''' '''तत्राद्यं ब्राह्ममुदितं द्वितीयं चान्द्रमुच्यते ।''' == प्राचीनव्याकरणानि == स्वशास्त्रे कृताः, तत्राऽपि प्राक्तनव्याकरणदृष्टसंज्ञाभिरेवाऽत्र व्यवहार इति व्याचक्षते व्याख्यातारः। अन्यच्च - 'त्रितुत्राथसिसुसरकसेषु च' इति दशसु कृत्प्रत्ययेषु पठ्यन्ते, तस्माद् व्याकरणान्तरस्थाऽप्यत्रानूदिता इत्येव वक्तव्यं स्यात्। किञ्च स्तम्भु-स्तुम्भुप्रभृतिधातवो न पाणिनीये धातुपाठे दृश्यन्ते। ते धातवश्च पूर्वव्याकरणसंस्कारेणैव पाणिनिना स्वसूत्रेषु निबद्धाः, इत्येव स्वीकर्त्तुमापतति। एवं 'चर्करीतस्व' इत्यदादिगणे पाणिनिना, यङ्लुगन्तं तेन गृह्यते इति व्याख्यातार आहुः। न हि पाणिनीये व्याकरणे यङ्लुगन्तं चर्करीतमिति परिभाष्यते, प्राक्तनेष्वेव व्याकरणेषु कारितमिति णिजन्तं, चिकीर्षितमिति सन्नन्तं, चेक्रीतमिति यङन्तं, चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं व्यवहृतमासीत्। तस्मात्प्राचीनव्याकरणसंस्कारमात्रेण एव पाणिनिना 'चर्करीतञ्च' इत्यादौ सन्निवेशितम्। इदं दिङ्मात्रप्रदशितमपि स्पष्टमेव द्रढीयस्कतया ज्ञापयति यत्, पाणिनेः प्रागपि व्याकरणस्य सत्ता आसीत् इति। पाणिनिरष्टाध्याय्यां स्वकीयायां दश प्राचीनान् व्याकरणाचार्यान् स्मरति सादरमेतेषु सूत्रेषु - # वा सुप्यापिशलेः ६॥१॥९२, # तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य १॥२॥२५, # औतो गार्ग्यस्य ८॥३॥२०, # तृतीयादिषु भाषितपुंस्कां पुंवद् गालवस्य ७॥१॥७४, # ई ३ चाक्रवर्मणस्य ६॥१॥१३०, # ऋतो भारद्वाजस्य ७॥२॥६३, # लङः शाकटायनस्यैव ३॥४।। १११, # लोपः शाकल्यस्य, ८।।३।१९, # अवङ् स्फोटायनस्य ६॥१।१२३, # गिरेश्च सेनकस्य ५॥४।। ११२ मीमांसकयुधिष्ठिरः 'संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास' इत्येतन्नामके स्वकीये ग्रन्थे पाणिनेः प्राग्वर्तिनः त्रयोदश आचार्यानन्यानपि निर्दिशति। बहूनि प्रमाणानि समुद्रुत्य आचार्यमीमांसको मन्यते यत्, सञ्जातस्य पाणिनेः साम्प्रतिकात् कालात् ४८२१ वर्षाणि व्यतीतानि। परमाधुनिकानां प्रतीच्यानां विपश्चितां तु मान्यतेयं यत्पाणिनेः जातस्य प्रायेण प्रायः २७०० वषणि व्यतीतानि इति। == पाणिनीयव्याकरणम् == सम्प्रति व्याकरणरूपी वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिव्याकरणमेकमेव मन्यते 'पाणिनीयं व्याकरणम्'। महर्षिपाणिनिना प्रायः ४००० अल्पाक्षरैः सूत्रैः [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुत्य विदुष आश्चर्यचकितं कृतम्। वैज्ञानिकदृष्ट्या देवभाषायां यावत् सुष्टु शास्त्रीयविवेचनं पाणिनिना कृतं, तादृशं विवेचनमन्यत्र दुर्लभमस्ति। पाणिनिरिव भाषामर्मज्ञो वैयाकरणः संसारेऽन्यत्र समुपलब्धो नाऽस्ति। पाणिनेर्ग्रन्थः अष्टासु अध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, तेनैव कारणेनास्य ग्रन्थः ‘अष्टाध्यायी' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति। समयस्त्वस्य ईसापूर्व-षष्ठशतकमस्ति। पाणिनीयव्यकरणस्य नामानि - १ - अष्टकम् । २ - अष्टाध्यायी । ३ - शब्दानुशासनम् । ४ - वृति सूत्रञ्चेति । === वार्तिकं, महाभाष्यञ्च === पाणिनीयस्य व्याकरणस्य परममहत्त्वपूर्णमङ्गं [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य वार्तिकपाठोऽस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णमेव प्रतिभाति। पाणिनिनाऽऽख्यातान् [[संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्|संस्कृतसाहित्ये]] प्रयुक्तान् शब्दान् व्याख्यातुमेव ईसापूर्वचतुर्थशतके कात्यायनेन वार्तिकानां रचना कृतेति। कात्यायनस्य वार्तिकपाठमिदं पाणिनीयस्य व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णमङ्गमस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णम् एव प्रतिभाति। पतञ्जलिः कात्यायनस्य वार्त्तिकपाठमवलम्ब्यैव तत्र नैजं महाभाष्यमरचयत्। पतञ्जलिभगवत एषा हि [[महाभाष्यम्|महाभाष्याख्या]] रचना पाणिनीयं व्याकरणं सरलया सरसया च रीत्या व्याचष्टे। सकलेऽपि [[संस्कृतवाङ्मयम्|संस्कृतवाङ्मये]] महाभाष्यं वस्तुतोऽद्वितीयो ग्रन्थः। सर्वेऽपि विद्वांसो मुक्तकण्ठतया प्रशंसन्ति ग्रन्थमिमम्। ईसापूर्वद्वितीयशतकेऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणमभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा प्रथमत अत्रैवोपलब्धा भवति। व्याकरणस्य पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिरेव मुनित्रयमस्ति। === पाणिनिव्याकरणसम्बद्धाः ग्रन्थाः === महाभाष्यानन्तरं व्याकरण-दर्शनस्य सर्वाधिकप्रधानो ग्रन्थो [[वाक्यपदीय|वाक्यपदीयो]]<nowiki/>ऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षष्ठशतकोद्भवो [[भर्तृहरिः|भर्तहरि]]<nowiki/>रासीत्। वाक्यपदीये व्याकरणशास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेण अभिव्यक्तं भवति। व्याकरणन्तु शैवागमान्तर्गतमेवास्ति। अस्य स्वीया विशिष्टा साधनप्रक्रियाऽस्ति। भक्तृहरिः शब्दाद्वैतस्य संस्थापकः आसीत्। तस्य विचारे 'स्फोट' एवैकमात्र परमतत्त्वमस्ति। जगदिदं तस्यैव विवर्त्तरूपमस्ति। काशमीरनिवासिना कैयटेन विरचितं 'भाष्यप्रदीपम्' महाभाष्यीयसिद्धान्तस्य प्रदीपमिव प्रकाशयितः एकमात्रो ग्रन्थरत्नः अस्ति। प्रदीपस्य उद्योताख्या व्याख्या [[नागेशभट्टः|नागेशभट्टेन]] लिखिताऽस्ति। [[व्याकरणशास्त्रस्येतिहासः|व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे]] भट्टोजिदीक्षितेन एकस्य अभिनवयुगस्य स्थापना कृता। अस्य त्रयः सुप्रसिद्धा ग्रन्थाः सन्ति- (१) [[सिद्धान्तकौमुदी]], (२) [[शब्दकौस्तुभः]], (३) [[मनोरमा]] चेति। दीक्षितपरम्परायामेव नागेशभट्टः उद्भटवैयाकरणोऽभवत्। अस्य विदुषः प्रतिभा बहुमुखी आसीत्। अस्य परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनिव्याकरणस्य सर्वमान्यग्रन्थोऽस्ति। अस्य [[शब्देन्दुशेखरः]] इति मनोरमायाः विस्तृता व्याख्याऽस्ति। अस्य ‘लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तस्य मीमांसकः सर्वश्रेष्ठग्रन्थोऽस्ति। नागेशभट्टः काशीनिवासी आसीत्। अष्टादशशतकस्य पूर्वार्द्धेऽयं विद्यमान आसीत्। == व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः == * संज्ञा * [[सन्धिः]] * [[कारकम्]] * [[उपसर्गः]] * [[वृत्तिः]] * [[नामपदम्]] * [[अव्ययम्]] * [[लकाराः]] * [[शाब्दबोधः]] * [[धात्वर्थः]] * [[स्फोटः]] {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[शिक्षा]] * [[कल्पः]] * [[निरुक्तम्]] * [[वेदाङ्गम्]] ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाङ्गानि]] [[वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्|व्याकरणम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] 3t4224slfhrdjc838z4rvtl9jet8syc 501563 501562 2026-10-29T15:16:33Z Seema98 47617 /* व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः */ 501563 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''व्याकरणं''' नाम [[वेद|वेदा]]<nowiki/>नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सर-पदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्। == शब्दार्थः == व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसाकरं शास्त्रम्। व्याकरण --> वि + आङ् + कृ + ल्युट् > व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते विशोध्यन्ते साधुशब्दाः अनेनेति व्याकरणम्। <br /> == महत्त्वम् == एतद्वेदस्य मुखत्वेन स्मृतम् - '''<nowiki/>'मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''' भाषा लोकव्यवहारं प्रवर्तयति। यदि भाषा न स्यात्, तर्हि जगदिदमन्धेतमसि मज्जेत्। यथोक्तं दण्डिना - '''<nowiki/>'इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्।''' '''<nowiki/>''' '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'''' <ref>शृङ्गारप्रकाशः/षष्ठः प्रकाशः</ref> भाषायाः शुद्धये व्याकरणस्य अपेक्षा भवत्येव। न हि व्याकरणज्ञानशून्यो जनः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुं शक्नोति। स्वयम् ऋक्संहितायाम् अस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसायाम् अनेके मन्त्राः भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति। ऋग्वेदस्यैकस्मिन् सुप्रसिद्धमन्त्रे व्याकरणं वृषभस्य रूपकत्वेन प्रतिपादितमस्ति - '''<nowiki/>'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्ता सोऽस्य।''' '''त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।''''<ref>( ऋ० ४॥५८।।६ )</ref> अस्य वृषभरूपी व्याकरणस्य चत्वारि शृंङ्गाणि सन्ति - नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपात-रूपाणि। त्रिपादोऽस्य भूत-भविष्य-वर्तमानाः। सुप्तिङन्तश्च द्वे शीर्षे स्तः, सप्तविभक्तयश्च सप्तहस्ताः सन्ति। उरसि शिरसि च कण्ठे त्रिधाबद्धो वृषभोऽयमस्ति। एवंविधव्याकरणज्ञानाद् योऽनभिज्ञोऽस्ति, सः जानन्नपि न जानाति, पश्यन्नपि न पश्यति, शृण्वन्नपि न शृणोति। किञ्च यो हि जनो व्याकरणशास्त्रज्ञोऽस्ति, तत्सन्निधौ वाणी सुसज्जिता कामिनी इव समागत्य सर्वतोभावेन समर्पिता भवति — '''<nowiki/>'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उतत्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम्।''' '''उतोत्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्ये उशती सुवासाः।।'''' <ref>( ऋग्वे० १०।।७१।१ )</ref> आचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः [[पतञ्जलि|पतञ्जलिः]] तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्। '''<nowiki/>'रक्षार्थवेदाध्ययनमध्येयं व्याकरणं, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति'''' इति पतञ्जलिः। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते। '''<nowiki/>''' == व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता == ऋषिर्ब्रूते यद्वेदानां रक्षायै व्याकरणस्याध्ययनमपेक्ष्यते। यो जनो लोपागमवर्णविकारज्ञो भवति, स एव वेदान् साधु रक्षितुमर्हति। तथा हि - वेदे 'जहार' इत्येतस्य क्रियापदस्य स्थाने 'जभार' इत्येतत् क्रियापदं प्रयुज्यते। व्याकरणानभिज्ञस्य दृष्ट्या 'जभार' इत्येतत्क्रियापदं न शुद्धम्, स 'जहार' इत्येतदेव शुद्धं मत्वा 'जभार' इत्येतत्पदम् अनुच्चार्य 'जहार' इति प्रयोक्तुमुपक्रान्तो भविष्यति। कुफलञ्चैतदीयमिदं स्याद् वेदोऽनेकपरिवर्तितपदवान्। अयं हि महान्नर्थो व्याकरणज्ञानशून्यतया निपातितो भवेत्। तस्माद् व्याकरणस्य अध्ययनमतितरामपेक्ष्यते। व्याकरणाध्ययनेन विभक्तिविपरिणामस्य च बोधो जायते तस्माद व्याकरणम् अवश्यम् अध्ययनीयमस्ति। न सर्वैः लिङ्गैः न च सर्वाभिः विभक्तिभिः वेदे मन्त्राः निगदिताः सन्ति। ते च अवश्यं यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्या भवति। न अवैयाकरणस्तान् यथायर्थं विपरिणमयितुं शक्नोति। तथाहि 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इत्येतदस्ति वेदवाक्यम्। इदं हि वाक्यम् अग्निदेवताकं वर्त्तते। निर्वापकाले अग्निदेवताम् उद्दिश्य मन्त्रोऽयं पठितो भवति। परं यदा सूर्यदेवता लक्ष्यीकृत्य निर्वापः कृतो भवति, तदा सूर्याय त्वा जुष्टं निर्वपामि इत्येतेन विपरिणामेन पठनीयो भवति मन्त्र एषः। इमं हि विपरिणामं वैयाकरण एव सम्यग् यथायथं कर्तुं पारयति। ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इत्येतस्मादपि हेतोः व्याकरणस्याऽध्ययनं परमापेक्षितं भवति। वेदस्य षडङ्गत्वात् षटत्स्वङ्गेषु च व्याकरणस्य प्रधानत्वात्। सुलभतया यथार्थज्ञानं व्याकरणं विना न भवितुमर्हति अतोऽपि व्याकरणस्य पठनमपेक्ष्यते। इदं तु विदितमेव वर्त्तते यद्, जिज्ञासुनाऽवश्यमेव शब्दस्य कार्यं ज्ञानम्। शब्दस्य ज्ञानं व्याकरणं विहाय न केनाप्यन्येन सुलभेनोपायेन शक्यम्। संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो [[बहुव्रीहिः]]। अथान्तोदातत्त्वं तत[[तत्पुरुषसमासः|स्तत्पुरुष]] इति। एतेन विवेचनेन व्याकरणस्य उपादेयत्वं तन्महत्त्वञ्च समुपस्थापयन् आचार्यपतञ्जलिः तस्य अन्यानि च कतिपयानि आवश्यकतां प्रस्तौति। स आह यद् व्याकरणं हि यो नरो न जानाति, स शुद्धमपि वक्तुं न शक्नोति। शुद्धोच्चारणलाभाय व्याकरणस्याध्ययनं कर्तव्यम्। अशुद्धोच्चारणकर्ता शिक्षितसमाजे निन्दितो भवति। तस्माद् विज्ञेन सततमुच्चारणस्य शुद्धता समुपासनीयेति। अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति। शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति। वैयाकरण एव यज्ञे प्रयुक्तान् [[मन्त्रः|मन्त्रान्]] सविभक्तिकान् विधाय पठितुं समर्थो भवति, तदर्थमपि व्याकरणस्याध्ययनमपेक्षितमस्ति। यज्ञकर्मणि स एव विद्वान् अधिकारी भवितुमर्हति यः पदोच्चारणं तथा करोति यथा न किमपि पदं न कोऽपि स्वरो न च किमप्यक्षरमस्फुटं स्यात्। यज्ञाधिकारस्य लाभार्थमपि व्याकरणमध्येतव्यम्। 'शब्दो ब्रह्मः' तेन हि शब्देन सह तादात्म्ये सति शब्दस्य परब्रह्मभूतेनार्येण सहापि तादात्म्यं भवितुं शक्नोतीत्येतस्मादपि व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितम्। वाक्यगतस्य अर्थज्ञानस्यापि लाभाय व्याकरणं पठनीयमस्ति। नापि श्रुतेन न चापि लिखितेन वाक्येन न तावत् किमपि कार्यं भवितुमर्हति यावद् वाक्यगतार्थस्य साधुज्ञानं न जायते। वस्तुतः तदनवगतार्थ वाक्यन्तु निरर्थकमेव तदर्थमपि व्याकरणस्य ज्ञानं काङ्क्ष्यते। == प्रयोजनम् == व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]] — 'रक्तोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्॥' रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्। ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङ्गैर्न सर्वाभिः विभक्तिभिर्वेदे मन्त्राः निगदिताः, ये चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः, तान्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुम्। तस्मादध्येयं व्याकरणम्। एवम् अन्यान्यपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये। व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति - १. 'यज्ञेन यज्ञमजयन्त देवाः'।<ref>(ऋग्ंं० १॥१६४॥५०)</ref> यजयाचेत्यादिनङ्। २. 'ये सहांसि सहसा सहन्ते'।<ref>( ऋग्० ६॥६६॥९ )</ref> सहधातोरसुन् उणादौ। ३. 'धान्यमसि धिनुहि'।<ref>( यजु० १॥२० )</ref> धिनोतेर्धान्यम्, महाभारते। ४. 'केतपूः केतं नः पुनातु'।<ref>( यजु० ११॥७ )</ref> क्विप् च। ५. 'तीर्थोस्तरन्ति'।<ref>( अथर्वे० १८॥४॥७ )</ref> पातृतुदिव*** इति स्थक्० उ०। व्याकरणशास्त्रस्य प्रमाणभूतः अाचार्यः पतञ्जलिव्याकरणशास्त्रस्य उपरिनिर्दिष्टानि प्रयोजनानि वर्णयन् 'चत्वारि शृङ्गाः' 'चत्वारि वाक्', 'उतत्वः', 'सक्तुमिव', 'सुदेवोऽसि' -इत्येतन्मन्त्रपञ्चकमुद्धरति स्म। पतञ्जलेरपि प्राचीनतरो [[यास्कः|यास्को]]<nowiki/>ऽपि 'चत्वारि वाक् इत्येतस्य मन्त्रस्य व्याख्यां व्याकरणशास्त्रपरकमेव कुर्वाणोऽवाप्यते। व्याकरणमित्येतत्पदं यस्माद्धातोः निष्पद्यते, तस्यापि मूलार्थो यजुषि - '''<nowiki/>'दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्त्वाऽनृते प्रजापतिः'''' इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रयुक्तः प्राप्यते। व्याकरणशास्त्रस्य उत्पत्तिमधिकृत्य तु न निश्चप्रचतया किमपि कथनं सम्भवम्। इदं तु वक्तुं शक्यं यदुपलब्धवैदिकपदपाठेभ्यः प्राग् व्याकरणं शास्त्रं पूर्णतां गतं बभूव। प्रकृतिप्रत्ययधातूपसर्गसमासवत्पदविभागश्च कृत्स्नतया निर्धारितो जातो यदा तस्यानेहसो गतस्यानेकसहस्राब्दाः व्यतीताः। वाल्मीकिरामायणस्य रचनाकाले व्याकरणशास्त्रस्य अध्ययनमध्यापनञ्च सुव्यवस्थिततया प्रचलितमासीदित्येतद्धि — ''''नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।''' '''बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम्।।''''<ref>वाल्मीकिरामायणम्-किष्किन्धाकाण्डम्, 30</ref> महाभारतयुद्धकालवर्तिनि यास्क-निरुक्ते बहूनां व्याकरणाचार्याणामुल्लेखो दृश्यते। आचार्यः शाकटायनस्तु नैजं व्याकरणं यास्कादपि प्राक् लिलेख। तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य सर्वप्रथमस्तथा प्राचीनतमरुल्लेखो लभते। == व्याकरणस्याविर्भावः == तदित्यं सकलशास्त्रशिरोभूतं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्मृतं व्याकरणं कदा प्रभृति प्रवर्ततमभूदिति न शक्यते तत्वतो निरूपयितुम् । तथापि पण्डिताः । कथयन्ति : यद्वयाकरणस्य बीजवैदिकसंहितासु दृश्यते । महामुनिर्यास्को महाभाष्यकारश्च पतञ्जलिरेतादशानु मन्त्रानु स्मरति येषु व्याकरण स्वरूपं सूचितमस्ति। यथा चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्यं आ विवेश। <ref>ऋ. ४/५८/३</ref> अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति। एवमेवोक्त यजुर्वेदेऽप्युक्तं - दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः'।<ref>१९/७७</ref> संहितानन्तरं ब्राह्मणसाहित्येऽपि व्याकरणास्तित्वविषये बहुत्र बहुधोक्तमस्ति । अनेनैतत्सिध्यति यत्संहिताकाले, एव व्याकरणं सुव्यवस्थितमासीत् । तथ्यमिदं पतञ्जलिः स्मरति- ‘पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राहमणी व्याकरणं स्माधीयते इति<ref>१/१/१</ref> यद्यपि पुरांकल्पस्य कियत्प्राचीनत्वमिति. नैव सुस्पष्टं तथापि न्यूनतममपि एषः संहिताकालं तु सूचयत्येव । “पुराकल्पे .. कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते' ‘अनावृताः किल पुरा स्त्रिय असन् वरानने इत्यादावपि । पुराकल्पपुराशब्दौ सुपूरातीतकालावबोधकावेव । गोपथब्राह्मणे . व्याकरणस्य स्पष्टमेवं व्याख्यातं यथा - ओङ्कारं पृच्छामः, को धातुः, कि प्रातिपदिकं, किं नामाऽऽख्यातं, किं. लिंङ्ग, किं वचनं, का विभक्तिः, कः प्रत्ययः, कः स्वरः, उपसर्गों निपातः, कि ? वै व्याकरणं, को विकारः को विकारी, कतिमात्रः, कतिवर्णः, कत्यक्षरः, केति'पदः, कः संयोगः, किं स्थाननादानुप्रदानानुकरणम् इति।<ref>१/२४</ref> तथैव मैत्रायणसंहितायामुक्त-‘तस्मात् षड् विभक्तयः।<ref>१॥७॥३</ref> ऐतरेयब्राह्मणेऽपि सप्तधा वै वागभवत् इति।<ref>७१।७</ref> सप्तधा इति सप्त विभक्तय इति भट्टभास्करः । स्वयमृग्वेदेऽपि यस्य ते सप्त सिन्धवः इति।<ref>८।६९।१२</ref> अत्र सप्त सिन्धव इति सप्त विभक्तयं इति । तेन व्याकरणस्य समस्तद्वैपायनपरम्परार्षवैदिकवाङ्मयादपि प्राचीनतत्वमिति युधिष्ठिरभीमांसकमतमत्यन्तमेव समीचीनं प्रतिभाति । तथ्येमिदं ने केनाऽप्यलपितं शक्यते यत्संस्कृतभाषा आदौ यौगिकपदबाहुल्याऽऽसीत्। ह्रमशः सा रूढिमाश्रिता इति । यौगिकताऽस्य स्वभावसिंद्धा । सा च प्रकृतिप्रत्यय विभागेनैव ज्ञायते । प्रतिपदपाठादेव भाषाज्ञानस्यासम्भवात्तत्पदानां प्रकृतिप्रत्यय विमागेन सामान्यीकरणं यदैवानुभूतं तदैव व्याकरणं प्रवर्ततम् । एतत्प्रवर्तनञ्च । यदि मूलसंहिताप्राक्काले न सम्मवति चेदपि तत्सहैव तु निश्चयमेव । व्याकरणस्य तेन मूलसंहिताकालादारभ्य पतञ्जलिपर्यन्तमेव प्रवर्तनकालः सञ्चरति । तदनन्तरं व्याख्याकाल उदेति। सम्प्रति अपि स एवं सञ्चरति प्रक्रियामुखैन । तर्हि केन प्रथमं तादृशं सर्वशास्त्रशिरोरत्नभूतं व्याकरणं प्रवततमित्यपेंक्षायामितरशास्त्रप्रवर्तनमिवास्यापि प्रवर्तनं ब्रह्मण एवं सञ्जातं मन्यन्ते परिनिष्ठवैयाकरणाः पतञ्जलिप्रभृतयः । व्याकरणप्रवर्तनक्रमं निर्दशन् स कथयति- महाभाष्ये। ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच, वृहस्पतिरिन्द्राय, इन्द्रो । भरद्वाजाय, भरद्वाजऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः इति।<ref>१।४</ref> विषयेऽस्मिन्नपरमपि मतं प्रचलितमस्ति यन्महेश्वरो वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य प्रोवाचेति।<ref>महा०१२।२८४१९२</ref> अत्र हि षडङ्गानि एकतः शिक्षाकल्पादीनि षट्, • अपरतस्तु षड्विभक्तिमयं, नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयसर्वनामादिषडङ्गात्मकं, षड्लिङ्गात्मर्क षट्सन्धिमयं लट् लिङ्-लिट्-लुङ-लुट्-लडादिषड्लकारप्राधान्यं, त्रिगुणितषडाख्यातमयं, कतृ-कर्म-भाव-कर्मक कृत्यकृदन्तमयस्वरूपं, षट्कारकमण्डितं, षट्समासमय, अपत्यादिमख्यषट्प्रत्ययविग्रहं व्याकरणमपि बुध्यते । तत्र व्रह्मणा प्रोक्त व्याकरणं वृहस्पतिरधीतवान् । स चेन्द्राय प्रोवाच । यावत्पर्यन्तं व्याकरणं प्रतिपदपाठमात्रसम्बद्धमासीत् । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच । वर्षसहस्रमित्यर्थवाद एबाशयस्तु : सुदीर्घकाल इति । तथाविधस्यः प्रतिपदपाठस्य किं स्वरूपमासीदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्त म्। सम्मवति समानरूपाणां नामाख्यातादीनां सङ्ग्रह एव प्रतिपदपाठमिति युधिष्ठिरसम्मतिः किन्तु प्रतिपदं रूपसिद्धिरेव प्रतिपदपाठ इत्यपरे । शब्दपारायणमिति रूढिय कस्यचिद्ग्रन्यस्येति भर्तृहरिर्महाभाष्यव्याख्याने । सम्भवति बाईप व्याकरणशास्त्र' हि शब्दपारायणशब्देन संज्ञितं स्यात् । स्याद्यद्वा तद्वा म लप्रयत्नसांध्यत्वाद व्याकरणं मरणान्तव्याधि मन्यन्ते स्मोशनसाः। बृहस्पतिः-प्रतिपदमशक्यत्वाल्लक्षणस्याप्यव्यवस्थितत्वात्तत्रापि नादनवस्थाप्रसङ्गाच्च मरणान्तो व्याधियकरणमिति औशनसा इति। भारतीये हि शास्त्रे प्रायः सर्वाण्यपि शास्त्राणि ब्रह्मप्रवन न्यन्ते । युधिष्ठिरमीमांसको भगवदत्तमुद्धृत्य ब्रह्मप्रोक्तानां द्वाविंशतिशास्त्राणां सूचि, प्रस्तौति । तानि च वेद-ब्रह्मज्ञान-योगविद्या-आयुर्वेद-हस्त्यायुर्वेदरसतन्त्र-धनुर्वेदपदार्थविज्ञान-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र-कामशास्त्र-व्याकरण-लिपिज्ञान-ज्योतिषशास्त्रगणित-शिल्पशास्त्र-अश्वशास्त्र-नाट्यवेद-इतिहास-पुराण-मीमांसाशास्त्र-स्तवशास्त्राणीति । युधिष्ठिरो हि ब्रह्माणं वर्तमानश्वेतवाराहकल्पादिभवमैतिहासिक पुरुषं मन्यते । स्यादपि तत् । ब्रह्मा हि, कामं रजोमूतधरः परमात्मा वा ऐतिहासिको वा, शास्तप्रवचनमकरोत् । तेन हि पृथक्पृथक् शास्त्राणि तु नैव प्रणीतानि किन्तु तत्सर्वाङ्गीणप्रवचने प्रसङ्गामुसारेण सर्वेषामेव शास्त्राणां बीजं निहितं सम्भवति । प्रवाचकश्रेण्यां ब्रह्मणोऽनन्तरं वृहस्पतेः स्थानम् । स हि देवानां पुरोहितो . महर्षेरङ्गिरसः पुत्रः (ऐ० ब्रा'८।२६) । सामगानं (छा० उ०२।२२।१), अर्थशास्त्र (महा० १२१५९।८४) इतिहासपुराणे (वायु० १०३।५९), वेदाङ्गानि (महा० १२।२१०।२०), व्याकरण (महामाष्यं १।१।१) ज्यौतिष (प्रबन्धचिन्तामणौ) वास्तुशास्त्रं (मत्स्य० २ ५१॥३-४), अगदतन्त्रञ्च वृहस्पतिप्रोक्तत्वेन प्रख्यातम् । एतदतिरिक्तमपि बहुविधं स्फुटपद्यस्तवर्क बृहस्पतिप्रोक्तसम्मतत्वने प्रसिद्धम् । बृहस्पतिकालपर्यन्तमपि वागव्याकृतैवासीत् । तेनैव वृहस्पतिः प्रतिपदपाठमेवाध्यापयामासेन्द्रम् । इन्द्रो ह देवानामग्रणीः । स हि स्वाधीतं देवेभ्यः प्रोवाच । देवा वै तदवधातुमसमर्थाः सन्तो तद्वाकरणायेन्द्रं प्रोचुः । इन्द्रो ह तां वाचं मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् । स च प्रकृतिप्रत्ययभागेन शब्दसिद्धिं व्याख्यातवान् । यथाऽऽह सायणाचार्यः - ‘तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं सर्वत्राकरोत् ।' इति । तेनेन्द्रो हि प्रथमो वैयाकरणः । कातन्त्रादीनि हि व्याकरणानि तस्य शाखाप्रशाखारूपाणि ।। एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्-- '''‘समुद्रवद् व्याकरणं महेश्वरे तदद्ध कुम्मोद्धरणं बृहस्पतौ।''' '''तद्भागधेयाञ्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ ।''' इति । अनेन तु ऐन्द्रापेक्षया बार्हस्पत्यस्य तदपेक्षयाऽपि माहेश्वरस्य व्याकरणस्य । प्राचीनत्वं विशालता च सिध्यति । पतञ्जलिः किन्निमित्तं तदुपेक्षते इति विचारणीयो विषयः । == व्याकरणस्य भेदाः == सामान्यतो व्याकरणस्य त्रीणि रूपाणि-छान्दसं लौकिकं छान्दसलौकिकञ्च। तत्र छान्दसं प्रातिशाख्यादि, लौकिकं कातन्त्रादि, छन्दसलौकिकं पाणिनीयादि । माहेश्वरं हि व्याकरणं छान्दसलौकिकमेन्द्रं हि लौकिकमित्यनुमीयते तथैव परम्पराभावात् । प्रातिशाख्यं छान्दसमात्र : व्याकरणं समुदितम् ।'प्रतिशाख्यं हि वेदानां प्रातिशाखसम्बद्धम् । तेन यावन्तो । वेदस्य भेदास्तावन्त्येवं प्रातिशाख्यानि स्युः किन्तु दुर्भाग्यादेव सम्प्रति षडेवोपलभ्यन्ते शेषाणि चत्वारि नामत एव श्रूयन्ते । तेषु शौनकसङ्गृहीतमृप्रातिशाख्यं, कात्यायनसङ्कलितं बाज़सनेयीयप्रातिशाख्यं, वररुचिसङ्कलितं सामप्रातिशाख्यं, अथर्वप्रातिशीख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं 'मैत्रायणीयप्रतिशाख्यञ्चाज्ञातसँगृहीतञ्चेति षट् सम्प्रति समुपलब्धानि आश्वलायनवाष्कल-शांङख्यायनचारायणप्रातिशाख्यानि तु नामत एव श्रुतानि । मन्त्राणां संहितापाठे सम्मवविकारेषु विचार एव मूलतः प्रातिशाख्यस्योद्देश्यं येन पदपाठस्थमूलपादानां ज्ञानं सुकरं स्यात् । तेन हि तत्र पदपाठक्रमपाठसम्बद्धनियमा एव विशेष निरूपिताः सन्ति । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां ' पार्षदानि इति यास्कः।<ref>निरु०. १।१७</ref> तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेनः पदसाधुत्वानुशासनस्यावश्यकतैव नासीत् । तेन । • प्रातिशाख्यं पाठानुशासनग्रन्थो न तु शब्दांनुशासनपरः । प्रातिशाख्यं हि । शब्देनापि परिचायते।<ref>निरु० १।१७</ref> एवमेब महाभाष्यकारः पारिषद शब्दमपि प्रयुनक्ति तन्निमित्तम् ।<ref>६।३।१४</ref> यथा - '''‘पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।' ‘सर्ववेद पारिषद हीदं शास्त्रम् ।''' शाखा शाखां प्रति प्रतिशाखम् । प्रतिशाखे भवं प्रोतिशाख्यम यास्काचार्यः - पदप्रकृतिः संहिता, पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।<ref>निरु०.१।१७</ref> कुमारिलस्तु यथा| धर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्यलक्षणवत् प्रतिचरणं पाठव्यव-.. स्थोपलम्यते ।<ref>तन्त्रवातकम्-१।३।१५</ref> तथैवानन्तदेवः - '''‘प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशाख्यानि नोपदिष्टानि, किन्तु |''' '''श्रोतस्मार्तसूत्रवत् प्रातिशाख्यसूत्रमपि पञ्चदशशाखासाधारणं समाम्नातम् ।'''<ref>प्रतिज्ञापरिशिष्टे:२।१</ref> अत्र चरणशब्दः शाखासंमूहबोधको यथा वाजसनेयचरणः, शाखाशब्दश्च आचार्यानुयायिभेदबोधको यथा, वाजसनेयचरणस्य माध्यन्दिनकण्वगालवादयः । शाखां प्रतिगता शाखा प्रतिशाखा, अनुशाखा अवान्तरशाखा इति ।। प्रातिशाख्यं संहितायाः सम्भवविपर्ययाणामध्ययनं करोति । तत्र हि वर्णोच्चारणादीनां सूक्ष्मं विवेचनमपि कृतमस्ति । वर्णोच्चारणे सस्भविदोषाणां सूक्ष्मविवेचनमपि प्रातिशाख्यस्य विषयेष्वन्यतमम् । तत्र पदपाठस्य नियमोऽपि स्पष्टतया निदशितः । एवमेव क्रमपाठस्य नियमोऽपि सामान्यतः सम्प्रर्दशितः । यत्र कुत्र जटापाठस्य नियमोऽपि प्रदशितः । अथैषां प्रातिशाख्यानां सङ्क्षेपेण परिचय उच्यते । ऋक्प्रातिशाख्यम्-प्रातिशाख्यमिदं शौनकप्रोक्तम् । शौनक हि यास्कः स्मरति शौनकोऽपि यास्कं स्मरति । यास्कस्य निरुक्तकारत्वं महाभारते हि समुल्लिखितम्।<ref>१२।३४२।७३</ref> तेन ऋचस्य कालो महाभारतात्पूर्ववर्तीति त्ववश्यमेव । तत्रापि लिट् प्रयोगेण कियत्कालपूर्ववर्तीति तु वैव निश्चितम् । युधिष्ठिरमहाशयस्तु तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभवं मन्यते। अत्रे हि अष्टादश पटलाः यत्र त्रयोदशचतुर्दशयोः. शिक्षाविषयः, षोडश सप्तदशः - अष्टादशपटलेषु छन्दांसि वणितानि । अस्योपरि विष्णुमित्रस्य वृत्तिः ऋज्वर्था, उव्वर्टस्य भाष्यञ्च प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्तमन्येऽपि बृत्तयो भाष्याणि च 'सन्तीति श्रूयतेऽस्योपरि । ऋग्वेदस्याश्वलायनशाखासम्बद्धमाश्वलायनेनैव प्रणीतं प्रातिशाख्यमासीदिति अनन्तस्य वाजसंनेयीयप्रातिशाख्यटीकातो ज्ञायत इति युधिष्ठिरमीमांसकः . . समुल्लिखति । ‘नाप्याश्वलायनाचार्यादिकृतप्रातिशाख्यसिद्धत्वम् इति तत्र १. वचनम् । एवमेव वाष्कलशाखासम्बद्धमपि प्रातिशाख्यमासीदिति शाङ्ख्यायन| श्रोतसूत्रस्यानिर्तीयभाष्यस्य ‘उपद् तो नाम सन्धिर्वाष्कलादीनां प्रसिद्धः । तस्योदाहरणम्' इति वचनाज्ज्ञायते इति युधिष्ठरो निदशति । किन्तु वाष्कलानामप्रगृह्य तदयं वचनम्' इत्यपि तस्य भावे प्रमाणम् । '''वाजसनेयीयप्रातिशाख्यम्-''' प्रातिशाख्यमिदं महर्षिकात्यायनप्रणीतम् । स हि याज्ञवल्क्यस्य पुत्र इति युधिष्ठिरमतम् । प्रातिशाख्यातिरिक्त तस्य हि संहिताब्राह्मणं, कात्यायनपरिशिष्ट, प्रतिज्ञासूत्र, गृह्यसूत्रञ्च प्रसिद्धा ग्रन्थाः । कात्यायनस्य स्थितिकालस्त्वनिर्णीत एव । तथापि तेन विक्रमपूवंसहस्राब्दीतो ऽपि, पूर्ववतनैव भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । युधिष्ठिरस्तु तं विक्रमपूर्व २९०० मितवर्षमभितः समुत्पन्नं मन्यते । अस्योपरि उदटाचार्यस्य भाष्यं अनन्तस्य व्याख्या चे प्रसिद्धा । तदतिरिक्तमपि अन्याष्टीकाटिप्पण्यश्चास्योपरि सन्तीति निर्दिष्टमस्ति । '''तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् -''' ज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यं तैत्तिरीयशाखासम्बद्धम् । अस्य च प्रणयनं पाणिनिपूर्ववर्तनि काले एव सञ्जातमित्यनुमीयते । अस्योपरि सोमयार्यस्य त्रिरत्न भाष्यं प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्त माहिषेयभाष्यं, गोपालयज्वनो वैदिकाभरणं च प्रसिद्धे । । '''सामप्रातिशाख्यम्-''' सामवेदस्य प्रातिशाख्यमिदं पुष्पसूत्रनाम्ना . प्रसिद्धम् । तच्च वररुचिप्रोक्तम् । स हि कात्यायनस्यः पौत्र इति युधिष्ठिरनिर्देशः । अस्योपरि अजातशत्रोः पुष्पसूत्रभाष्यं प्रसिद्धम् । '''अथर्वप्रातिशाख्यम्-''' अज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यमथर्ववेदसम्बद्धम् । इदञ्च प्राक्पाणिनीयमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तमेव सन्त्यन्यान्यपि प्रातिशाख्यानि येषां विषये ज्ञानं नास्ति। प्रातिशाख्यातिरिक्तं तत्सदृशानि अन्यान्यपि शाकटायनप्रणीतत्वेनानुमीतं ऋक्तन्त्रं, शौनकप्रणीतत्वेन सम्मतो. अथर्वचतुरध्यायी, कात्यायनकृतं प्रतिज्ञासूत्रं, तस्यैव भाषिकसूत्रं, गाय॑स्य सामतन्त्रं, आपिशलेरक्षरतन्त्रञ्च प्रसिद्धानि । तत्राथर्वचतुरध्यायी कौत्सव्याकरणाभिधानेनाऽपि प्रसिद्धम् । यास्कस्य निरुक्तमपि प्रकरणेऽस्मिन्नितान्तमेव स्मर्तव्यमस्ति । प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु- . अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे . सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा - '''ब्राह्ममैशानमैन्द्रञ्च प्राजापत्यं वृहस्पतिम् ।।''' '''त्वाष्ट्रमापिशलञ्चति पाणिनौय मथाष्टमम् ॥''' तथैव मतान्तरे - '''यस्मिन् व्याकरणान्यष्टौ निरुप्यन्ते महान्ति च ।''' '''तत्राद्यं ब्राह्ममुदितं द्वितीयं चान्द्रमुच्यते ।''' == प्राचीनव्याकरणानि == स्वशास्त्रे कृताः, तत्राऽपि प्राक्तनव्याकरणदृष्टसंज्ञाभिरेवाऽत्र व्यवहार इति व्याचक्षते व्याख्यातारः। अन्यच्च - 'त्रितुत्राथसिसुसरकसेषु च' इति दशसु कृत्प्रत्ययेषु पठ्यन्ते, तस्माद् व्याकरणान्तरस्थाऽप्यत्रानूदिता इत्येव वक्तव्यं स्यात्। किञ्च स्तम्भु-स्तुम्भुप्रभृतिधातवो न पाणिनीये धातुपाठे दृश्यन्ते। ते धातवश्च पूर्वव्याकरणसंस्कारेणैव पाणिनिना स्वसूत्रेषु निबद्धाः, इत्येव स्वीकर्त्तुमापतति। एवं 'चर्करीतस्व' इत्यदादिगणे पाणिनिना, यङ्लुगन्तं तेन गृह्यते इति व्याख्यातार आहुः। न हि पाणिनीये व्याकरणे यङ्लुगन्तं चर्करीतमिति परिभाष्यते, प्राक्तनेष्वेव व्याकरणेषु कारितमिति णिजन्तं, चिकीर्षितमिति सन्नन्तं, चेक्रीतमिति यङन्तं, चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं व्यवहृतमासीत्। तस्मात्प्राचीनव्याकरणसंस्कारमात्रेण एव पाणिनिना 'चर्करीतञ्च' इत्यादौ सन्निवेशितम्। इदं दिङ्मात्रप्रदशितमपि स्पष्टमेव द्रढीयस्कतया ज्ञापयति यत्, पाणिनेः प्रागपि व्याकरणस्य सत्ता आसीत् इति। पाणिनिरष्टाध्याय्यां स्वकीयायां दश प्राचीनान् व्याकरणाचार्यान् स्मरति सादरमेतेषु सूत्रेषु - # वा सुप्यापिशलेः ६॥१॥९२, # तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य १॥२॥२५, # औतो गार्ग्यस्य ८॥३॥२०, # तृतीयादिषु भाषितपुंस्कां पुंवद् गालवस्य ७॥१॥७४, # ई ३ चाक्रवर्मणस्य ६॥१॥१३०, # ऋतो भारद्वाजस्य ७॥२॥६३, # लङः शाकटायनस्यैव ३॥४।। १११, # लोपः शाकल्यस्य, ८।।३।१९, # अवङ् स्फोटायनस्य ६॥१।१२३, # गिरेश्च सेनकस्य ५॥४।। ११२ मीमांसकयुधिष्ठिरः 'संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास' इत्येतन्नामके स्वकीये ग्रन्थे पाणिनेः प्राग्वर्तिनः त्रयोदश आचार्यानन्यानपि निर्दिशति। बहूनि प्रमाणानि समुद्रुत्य आचार्यमीमांसको मन्यते यत्, सञ्जातस्य पाणिनेः साम्प्रतिकात् कालात् ४८२१ वर्षाणि व्यतीतानि। परमाधुनिकानां प्रतीच्यानां विपश्चितां तु मान्यतेयं यत्पाणिनेः जातस्य प्रायेण प्रायः २७०० वषणि व्यतीतानि इति। == पाणिनीयव्याकरणम् == सम्प्रति व्याकरणरूपी वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिव्याकरणमेकमेव मन्यते 'पाणिनीयं व्याकरणम्'। महर्षिपाणिनिना प्रायः ४००० अल्पाक्षरैः सूत्रैः [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुत्य विदुष आश्चर्यचकितं कृतम्। वैज्ञानिकदृष्ट्या देवभाषायां यावत् सुष्टु शास्त्रीयविवेचनं पाणिनिना कृतं, तादृशं विवेचनमन्यत्र दुर्लभमस्ति। पाणिनिरिव भाषामर्मज्ञो वैयाकरणः संसारेऽन्यत्र समुपलब्धो नाऽस्ति। पाणिनेर्ग्रन्थः अष्टासु अध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, तेनैव कारणेनास्य ग्रन्थः ‘अष्टाध्यायी' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति। समयस्त्वस्य ईसापूर्व-षष्ठशतकमस्ति। पाणिनीयव्यकरणस्य नामानि - १ - अष्टकम् । २ - अष्टाध्यायी । ३ - शब्दानुशासनम् । ४ - वृति सूत्रञ्चेति । === वार्तिकं, महाभाष्यञ्च === पाणिनीयस्य व्याकरणस्य परममहत्त्वपूर्णमङ्गं [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य वार्तिकपाठोऽस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णमेव प्रतिभाति। पाणिनिनाऽऽख्यातान् [[संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्|संस्कृतसाहित्ये]] प्रयुक्तान् शब्दान् व्याख्यातुमेव ईसापूर्वचतुर्थशतके कात्यायनेन वार्तिकानां रचना कृतेति। कात्यायनस्य वार्तिकपाठमिदं पाणिनीयस्य व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णमङ्गमस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णम् एव प्रतिभाति। पतञ्जलिः कात्यायनस्य वार्त्तिकपाठमवलम्ब्यैव तत्र नैजं महाभाष्यमरचयत्। पतञ्जलिभगवत एषा हि [[महाभाष्यम्|महाभाष्याख्या]] रचना पाणिनीयं व्याकरणं सरलया सरसया च रीत्या व्याचष्टे। सकलेऽपि [[संस्कृतवाङ्मयम्|संस्कृतवाङ्मये]] महाभाष्यं वस्तुतोऽद्वितीयो ग्रन्थः। सर्वेऽपि विद्वांसो मुक्तकण्ठतया प्रशंसन्ति ग्रन्थमिमम्। ईसापूर्वद्वितीयशतकेऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणमभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा प्रथमत अत्रैवोपलब्धा भवति। व्याकरणस्य पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिरेव मुनित्रयमस्ति। === पाणिनिव्याकरणसम्बद्धाः ग्रन्थाः === महाभाष्यानन्तरं व्याकरण-दर्शनस्य सर्वाधिकप्रधानो ग्रन्थो [[वाक्यपदीय|वाक्यपदीयो]]<nowiki/>ऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षष्ठशतकोद्भवो [[भर्तृहरिः|भर्तहरि]]<nowiki/>रासीत्। वाक्यपदीये व्याकरणशास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेण अभिव्यक्तं भवति। व्याकरणन्तु शैवागमान्तर्गतमेवास्ति। अस्य स्वीया विशिष्टा साधनप्रक्रियाऽस्ति। भक्तृहरिः शब्दाद्वैतस्य संस्थापकः आसीत्। तस्य विचारे 'स्फोट' एवैकमात्र परमतत्त्वमस्ति। जगदिदं तस्यैव विवर्त्तरूपमस्ति। काशमीरनिवासिना कैयटेन विरचितं 'भाष्यप्रदीपम्' महाभाष्यीयसिद्धान्तस्य प्रदीपमिव प्रकाशयितः एकमात्रो ग्रन्थरत्नः अस्ति। प्रदीपस्य उद्योताख्या व्याख्या [[नागेशभट्टः|नागेशभट्टेन]] लिखिताऽस्ति। [[व्याकरणशास्त्रस्येतिहासः|व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे]] भट्टोजिदीक्षितेन एकस्य अभिनवयुगस्य स्थापना कृता। अस्य त्रयः सुप्रसिद्धा ग्रन्थाः सन्ति- (१) [[सिद्धान्तकौमुदी]], (२) [[शब्दकौस्तुभः]], (३) [[मनोरमा]] चेति। दीक्षितपरम्परायामेव नागेशभट्टः उद्भटवैयाकरणोऽभवत्। अस्य विदुषः प्रतिभा बहुमुखी आसीत्। अस्य परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनिव्याकरणस्य सर्वमान्यग्रन्थोऽस्ति। अस्य [[शब्देन्दुशेखरः]] इति मनोरमायाः विस्तृता व्याख्याऽस्ति। अस्य ‘लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तस्य मीमांसकः सर्वश्रेष्ठग्रन्थोऽस्ति। नागेशभट्टः काशीनिवासी आसीत्। अष्टादशशतकस्य पूर्वार्द्धेऽयं विद्यमान आसीत्। == व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः == * * [[सन्धिः]] * [[कारकम्]] * [[उपसर्गः]] * [[वृत्तिः]] * [[नामपदम्]] * [[अव्ययम्]] * [[लकाराः]] * [[शाब्दबोधः]] * [[धात्वर्थः]] * [[स्फोटः]] {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[शिक्षा]] * [[कल्पः]] * [[निरुक्तम्]] * [[वेदाङ्गम्]] ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाङ्गानि]] [[वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्|व्याकरणम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] 5q24y55end2karylt9ts3vetw2l4ax6 501564 501563 2026-10-29T15:20:14Z Mohit Sharma1234 47616 /* व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः */ 501564 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''व्याकरणं''' नाम [[वेद|वेदा]]<nowiki/>नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सर-पदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्। == शब्दार्थः == व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसाकरं शास्त्रम्। व्याकरण --> वि + आङ् + कृ + ल्युट् > व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते विशोध्यन्ते साधुशब्दाः अनेनेति व्याकरणम्। <br /> == महत्त्वम् == एतद्वेदस्य मुखत्वेन स्मृतम् - '''<nowiki/>'मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''' भाषा लोकव्यवहारं प्रवर्तयति। यदि भाषा न स्यात्, तर्हि जगदिदमन्धेतमसि मज्जेत्। यथोक्तं दण्डिना - '''<nowiki/>'इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्।''' '''<nowiki/>''' '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'''' <ref>शृङ्गारप्रकाशः/षष्ठः प्रकाशः</ref> भाषायाः शुद्धये व्याकरणस्य अपेक्षा भवत्येव। न हि व्याकरणज्ञानशून्यो जनः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुं शक्नोति। स्वयम् ऋक्संहितायाम् अस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसायाम् अनेके मन्त्राः भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति। ऋग्वेदस्यैकस्मिन् सुप्रसिद्धमन्त्रे व्याकरणं वृषभस्य रूपकत्वेन प्रतिपादितमस्ति - '''<nowiki/>'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्ता सोऽस्य।''' '''त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।''''<ref>( ऋ० ४॥५८।।६ )</ref> अस्य वृषभरूपी व्याकरणस्य चत्वारि शृंङ्गाणि सन्ति - नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपात-रूपाणि। त्रिपादोऽस्य भूत-भविष्य-वर्तमानाः। सुप्तिङन्तश्च द्वे शीर्षे स्तः, सप्तविभक्तयश्च सप्तहस्ताः सन्ति। उरसि शिरसि च कण्ठे त्रिधाबद्धो वृषभोऽयमस्ति। एवंविधव्याकरणज्ञानाद् योऽनभिज्ञोऽस्ति, सः जानन्नपि न जानाति, पश्यन्नपि न पश्यति, शृण्वन्नपि न शृणोति। किञ्च यो हि जनो व्याकरणशास्त्रज्ञोऽस्ति, तत्सन्निधौ वाणी सुसज्जिता कामिनी इव समागत्य सर्वतोभावेन समर्पिता भवति — '''<nowiki/>'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उतत्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम्।''' '''उतोत्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्ये उशती सुवासाः।।'''' <ref>( ऋग्वे० १०।।७१।१ )</ref> आचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः [[पतञ्जलि|पतञ्जलिः]] तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्। '''<nowiki/>'रक्षार्थवेदाध्ययनमध्येयं व्याकरणं, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति'''' इति पतञ्जलिः। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते। '''<nowiki/>''' == व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता == ऋषिर्ब्रूते यद्वेदानां रक्षायै व्याकरणस्याध्ययनमपेक्ष्यते। यो जनो लोपागमवर्णविकारज्ञो भवति, स एव वेदान् साधु रक्षितुमर्हति। तथा हि - वेदे 'जहार' इत्येतस्य क्रियापदस्य स्थाने 'जभार' इत्येतत् क्रियापदं प्रयुज्यते। व्याकरणानभिज्ञस्य दृष्ट्या 'जभार' इत्येतत्क्रियापदं न शुद्धम्, स 'जहार' इत्येतदेव शुद्धं मत्वा 'जभार' इत्येतत्पदम् अनुच्चार्य 'जहार' इति प्रयोक्तुमुपक्रान्तो भविष्यति। कुफलञ्चैतदीयमिदं स्याद् वेदोऽनेकपरिवर्तितपदवान्। अयं हि महान्नर्थो व्याकरणज्ञानशून्यतया निपातितो भवेत्। तस्माद् व्याकरणस्य अध्ययनमतितरामपेक्ष्यते। व्याकरणाध्ययनेन विभक्तिविपरिणामस्य च बोधो जायते तस्माद व्याकरणम् अवश्यम् अध्ययनीयमस्ति। न सर्वैः लिङ्गैः न च सर्वाभिः विभक्तिभिः वेदे मन्त्राः निगदिताः सन्ति। ते च अवश्यं यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्या भवति। न अवैयाकरणस्तान् यथायर्थं विपरिणमयितुं शक्नोति। तथाहि 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इत्येतदस्ति वेदवाक्यम्। इदं हि वाक्यम् अग्निदेवताकं वर्त्तते। निर्वापकाले अग्निदेवताम् उद्दिश्य मन्त्रोऽयं पठितो भवति। परं यदा सूर्यदेवता लक्ष्यीकृत्य निर्वापः कृतो भवति, तदा सूर्याय त्वा जुष्टं निर्वपामि इत्येतेन विपरिणामेन पठनीयो भवति मन्त्र एषः। इमं हि विपरिणामं वैयाकरण एव सम्यग् यथायथं कर्तुं पारयति। ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इत्येतस्मादपि हेतोः व्याकरणस्याऽध्ययनं परमापेक्षितं भवति। वेदस्य षडङ्गत्वात् षटत्स्वङ्गेषु च व्याकरणस्य प्रधानत्वात्। सुलभतया यथार्थज्ञानं व्याकरणं विना न भवितुमर्हति अतोऽपि व्याकरणस्य पठनमपेक्ष्यते। इदं तु विदितमेव वर्त्तते यद्, जिज्ञासुनाऽवश्यमेव शब्दस्य कार्यं ज्ञानम्। शब्दस्य ज्ञानं व्याकरणं विहाय न केनाप्यन्येन सुलभेनोपायेन शक्यम्। संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो [[बहुव्रीहिः]]। अथान्तोदातत्त्वं तत[[तत्पुरुषसमासः|स्तत्पुरुष]] इति। एतेन विवेचनेन व्याकरणस्य उपादेयत्वं तन्महत्त्वञ्च समुपस्थापयन् आचार्यपतञ्जलिः तस्य अन्यानि च कतिपयानि आवश्यकतां प्रस्तौति। स आह यद् व्याकरणं हि यो नरो न जानाति, स शुद्धमपि वक्तुं न शक्नोति। शुद्धोच्चारणलाभाय व्याकरणस्याध्ययनं कर्तव्यम्। अशुद्धोच्चारणकर्ता शिक्षितसमाजे निन्दितो भवति। तस्माद् विज्ञेन सततमुच्चारणस्य शुद्धता समुपासनीयेति। अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति। शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति। वैयाकरण एव यज्ञे प्रयुक्तान् [[मन्त्रः|मन्त्रान्]] सविभक्तिकान् विधाय पठितुं समर्थो भवति, तदर्थमपि व्याकरणस्याध्ययनमपेक्षितमस्ति। यज्ञकर्मणि स एव विद्वान् अधिकारी भवितुमर्हति यः पदोच्चारणं तथा करोति यथा न किमपि पदं न कोऽपि स्वरो न च किमप्यक्षरमस्फुटं स्यात्। यज्ञाधिकारस्य लाभार्थमपि व्याकरणमध्येतव्यम्। 'शब्दो ब्रह्मः' तेन हि शब्देन सह तादात्म्ये सति शब्दस्य परब्रह्मभूतेनार्येण सहापि तादात्म्यं भवितुं शक्नोतीत्येतस्मादपि व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितम्। वाक्यगतस्य अर्थज्ञानस्यापि लाभाय व्याकरणं पठनीयमस्ति। नापि श्रुतेन न चापि लिखितेन वाक्येन न तावत् किमपि कार्यं भवितुमर्हति यावद् वाक्यगतार्थस्य साधुज्ञानं न जायते। वस्तुतः तदनवगतार्थ वाक्यन्तु निरर्थकमेव तदर्थमपि व्याकरणस्य ज्ञानं काङ्क्ष्यते। == प्रयोजनम् == व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]] — 'रक्तोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्॥' रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्। ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङ्गैर्न सर्वाभिः विभक्तिभिर्वेदे मन्त्राः निगदिताः, ये चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः, तान्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुम्। तस्मादध्येयं व्याकरणम्। एवम् अन्यान्यपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये। व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति - १. 'यज्ञेन यज्ञमजयन्त देवाः'।<ref>(ऋग्ंं० १॥१६४॥५०)</ref> यजयाचेत्यादिनङ्। २. 'ये सहांसि सहसा सहन्ते'।<ref>( ऋग्० ६॥६६॥९ )</ref> सहधातोरसुन् उणादौ। ३. 'धान्यमसि धिनुहि'।<ref>( यजु० १॥२० )</ref> धिनोतेर्धान्यम्, महाभारते। ४. 'केतपूः केतं नः पुनातु'।<ref>( यजु० ११॥७ )</ref> क्विप् च। ५. 'तीर्थोस्तरन्ति'।<ref>( अथर्वे० १८॥४॥७ )</ref> पातृतुदिव*** इति स्थक्० उ०। व्याकरणशास्त्रस्य प्रमाणभूतः अाचार्यः पतञ्जलिव्याकरणशास्त्रस्य उपरिनिर्दिष्टानि प्रयोजनानि वर्णयन् 'चत्वारि शृङ्गाः' 'चत्वारि वाक्', 'उतत्वः', 'सक्तुमिव', 'सुदेवोऽसि' -इत्येतन्मन्त्रपञ्चकमुद्धरति स्म। पतञ्जलेरपि प्राचीनतरो [[यास्कः|यास्को]]<nowiki/>ऽपि 'चत्वारि वाक् इत्येतस्य मन्त्रस्य व्याख्यां व्याकरणशास्त्रपरकमेव कुर्वाणोऽवाप्यते। व्याकरणमित्येतत्पदं यस्माद्धातोः निष्पद्यते, तस्यापि मूलार्थो यजुषि - '''<nowiki/>'दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्त्वाऽनृते प्रजापतिः'''' इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रयुक्तः प्राप्यते। व्याकरणशास्त्रस्य उत्पत्तिमधिकृत्य तु न निश्चप्रचतया किमपि कथनं सम्भवम्। इदं तु वक्तुं शक्यं यदुपलब्धवैदिकपदपाठेभ्यः प्राग् व्याकरणं शास्त्रं पूर्णतां गतं बभूव। प्रकृतिप्रत्ययधातूपसर्गसमासवत्पदविभागश्च कृत्स्नतया निर्धारितो जातो यदा तस्यानेहसो गतस्यानेकसहस्राब्दाः व्यतीताः। वाल्मीकिरामायणस्य रचनाकाले व्याकरणशास्त्रस्य अध्ययनमध्यापनञ्च सुव्यवस्थिततया प्रचलितमासीदित्येतद्धि — ''''नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।''' '''बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम्।।''''<ref>वाल्मीकिरामायणम्-किष्किन्धाकाण्डम्, 30</ref> महाभारतयुद्धकालवर्तिनि यास्क-निरुक्ते बहूनां व्याकरणाचार्याणामुल्लेखो दृश्यते। आचार्यः शाकटायनस्तु नैजं व्याकरणं यास्कादपि प्राक् लिलेख। तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य सर्वप्रथमस्तथा प्राचीनतमरुल्लेखो लभते। == व्याकरणस्याविर्भावः == तदित्यं सकलशास्त्रशिरोभूतं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्मृतं व्याकरणं कदा प्रभृति प्रवर्ततमभूदिति न शक्यते तत्वतो निरूपयितुम् । तथापि पण्डिताः । कथयन्ति : यद्वयाकरणस्य बीजवैदिकसंहितासु दृश्यते । महामुनिर्यास्को महाभाष्यकारश्च पतञ्जलिरेतादशानु मन्त्रानु स्मरति येषु व्याकरण स्वरूपं सूचितमस्ति। यथा चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्यं आ विवेश। <ref>ऋ. ४/५८/३</ref> अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति। एवमेवोक्त यजुर्वेदेऽप्युक्तं - दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः'।<ref>१९/७७</ref> संहितानन्तरं ब्राह्मणसाहित्येऽपि व्याकरणास्तित्वविषये बहुत्र बहुधोक्तमस्ति । अनेनैतत्सिध्यति यत्संहिताकाले, एव व्याकरणं सुव्यवस्थितमासीत् । तथ्यमिदं पतञ्जलिः स्मरति- ‘पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राहमणी व्याकरणं स्माधीयते इति<ref>१/१/१</ref> यद्यपि पुरांकल्पस्य कियत्प्राचीनत्वमिति. नैव सुस्पष्टं तथापि न्यूनतममपि एषः संहिताकालं तु सूचयत्येव । “पुराकल्पे .. कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते' ‘अनावृताः किल पुरा स्त्रिय असन् वरानने इत्यादावपि । पुराकल्पपुराशब्दौ सुपूरातीतकालावबोधकावेव । गोपथब्राह्मणे . व्याकरणस्य स्पष्टमेवं व्याख्यातं यथा - ओङ्कारं पृच्छामः, को धातुः, कि प्रातिपदिकं, किं नामाऽऽख्यातं, किं. लिंङ्ग, किं वचनं, का विभक्तिः, कः प्रत्ययः, कः स्वरः, उपसर्गों निपातः, कि ? वै व्याकरणं, को विकारः को विकारी, कतिमात्रः, कतिवर्णः, कत्यक्षरः, केति'पदः, कः संयोगः, किं स्थाननादानुप्रदानानुकरणम् इति।<ref>१/२४</ref> तथैव मैत्रायणसंहितायामुक्त-‘तस्मात् षड् विभक्तयः।<ref>१॥७॥३</ref> ऐतरेयब्राह्मणेऽपि सप्तधा वै वागभवत् इति।<ref>७१।७</ref> सप्तधा इति सप्त विभक्तय इति भट्टभास्करः । स्वयमृग्वेदेऽपि यस्य ते सप्त सिन्धवः इति।<ref>८।६९।१२</ref> अत्र सप्त सिन्धव इति सप्त विभक्तयं इति । तेन व्याकरणस्य समस्तद्वैपायनपरम्परार्षवैदिकवाङ्मयादपि प्राचीनतत्वमिति युधिष्ठिरभीमांसकमतमत्यन्तमेव समीचीनं प्रतिभाति । तथ्येमिदं ने केनाऽप्यलपितं शक्यते यत्संस्कृतभाषा आदौ यौगिकपदबाहुल्याऽऽसीत्। ह्रमशः सा रूढिमाश्रिता इति । यौगिकताऽस्य स्वभावसिंद्धा । सा च प्रकृतिप्रत्यय विभागेनैव ज्ञायते । प्रतिपदपाठादेव भाषाज्ञानस्यासम्भवात्तत्पदानां प्रकृतिप्रत्यय विमागेन सामान्यीकरणं यदैवानुभूतं तदैव व्याकरणं प्रवर्ततम् । एतत्प्रवर्तनञ्च । यदि मूलसंहिताप्राक्काले न सम्मवति चेदपि तत्सहैव तु निश्चयमेव । व्याकरणस्य तेन मूलसंहिताकालादारभ्य पतञ्जलिपर्यन्तमेव प्रवर्तनकालः सञ्चरति । तदनन्तरं व्याख्याकाल उदेति। सम्प्रति अपि स एवं सञ्चरति प्रक्रियामुखैन । तर्हि केन प्रथमं तादृशं सर्वशास्त्रशिरोरत्नभूतं व्याकरणं प्रवततमित्यपेंक्षायामितरशास्त्रप्रवर्तनमिवास्यापि प्रवर्तनं ब्रह्मण एवं सञ्जातं मन्यन्ते परिनिष्ठवैयाकरणाः पतञ्जलिप्रभृतयः । व्याकरणप्रवर्तनक्रमं निर्दशन् स कथयति- महाभाष्ये। ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच, वृहस्पतिरिन्द्राय, इन्द्रो । भरद्वाजाय, भरद्वाजऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः इति।<ref>१।४</ref> विषयेऽस्मिन्नपरमपि मतं प्रचलितमस्ति यन्महेश्वरो वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य प्रोवाचेति।<ref>महा०१२।२८४१९२</ref> अत्र हि षडङ्गानि एकतः शिक्षाकल्पादीनि षट्, • अपरतस्तु षड्विभक्तिमयं, नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयसर्वनामादिषडङ्गात्मकं, षड्लिङ्गात्मर्क षट्सन्धिमयं लट् लिङ्-लिट्-लुङ-लुट्-लडादिषड्लकारप्राधान्यं, त्रिगुणितषडाख्यातमयं, कतृ-कर्म-भाव-कर्मक कृत्यकृदन्तमयस्वरूपं, षट्कारकमण्डितं, षट्समासमय, अपत्यादिमख्यषट्प्रत्ययविग्रहं व्याकरणमपि बुध्यते । तत्र व्रह्मणा प्रोक्त व्याकरणं वृहस्पतिरधीतवान् । स चेन्द्राय प्रोवाच । यावत्पर्यन्तं व्याकरणं प्रतिपदपाठमात्रसम्बद्धमासीत् । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच । वर्षसहस्रमित्यर्थवाद एबाशयस्तु : सुदीर्घकाल इति । तथाविधस्यः प्रतिपदपाठस्य किं स्वरूपमासीदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्त म्। सम्मवति समानरूपाणां नामाख्यातादीनां सङ्ग्रह एव प्रतिपदपाठमिति युधिष्ठिरसम्मतिः किन्तु प्रतिपदं रूपसिद्धिरेव प्रतिपदपाठ इत्यपरे । शब्दपारायणमिति रूढिय कस्यचिद्ग्रन्यस्येति भर्तृहरिर्महाभाष्यव्याख्याने । सम्भवति बाईप व्याकरणशास्त्र' हि शब्दपारायणशब्देन संज्ञितं स्यात् । स्याद्यद्वा तद्वा म लप्रयत्नसांध्यत्वाद व्याकरणं मरणान्तव्याधि मन्यन्ते स्मोशनसाः। बृहस्पतिः-प्रतिपदमशक्यत्वाल्लक्षणस्याप्यव्यवस्थितत्वात्तत्रापि नादनवस्थाप्रसङ्गाच्च मरणान्तो व्याधियकरणमिति औशनसा इति। भारतीये हि शास्त्रे प्रायः सर्वाण्यपि शास्त्राणि ब्रह्मप्रवन न्यन्ते । युधिष्ठिरमीमांसको भगवदत्तमुद्धृत्य ब्रह्मप्रोक्तानां द्वाविंशतिशास्त्राणां सूचि, प्रस्तौति । तानि च वेद-ब्रह्मज्ञान-योगविद्या-आयुर्वेद-हस्त्यायुर्वेदरसतन्त्र-धनुर्वेदपदार्थविज्ञान-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र-कामशास्त्र-व्याकरण-लिपिज्ञान-ज्योतिषशास्त्रगणित-शिल्पशास्त्र-अश्वशास्त्र-नाट्यवेद-इतिहास-पुराण-मीमांसाशास्त्र-स्तवशास्त्राणीति । युधिष्ठिरो हि ब्रह्माणं वर्तमानश्वेतवाराहकल्पादिभवमैतिहासिक पुरुषं मन्यते । स्यादपि तत् । ब्रह्मा हि, कामं रजोमूतधरः परमात्मा वा ऐतिहासिको वा, शास्तप्रवचनमकरोत् । तेन हि पृथक्पृथक् शास्त्राणि तु नैव प्रणीतानि किन्तु तत्सर्वाङ्गीणप्रवचने प्रसङ्गामुसारेण सर्वेषामेव शास्त्राणां बीजं निहितं सम्भवति । प्रवाचकश्रेण्यां ब्रह्मणोऽनन्तरं वृहस्पतेः स्थानम् । स हि देवानां पुरोहितो . महर्षेरङ्गिरसः पुत्रः (ऐ० ब्रा'८।२६) । सामगानं (छा० उ०२।२२।१), अर्थशास्त्र (महा० १२१५९।८४) इतिहासपुराणे (वायु० १०३।५९), वेदाङ्गानि (महा० १२।२१०।२०), व्याकरण (महामाष्यं १।१।१) ज्यौतिष (प्रबन्धचिन्तामणौ) वास्तुशास्त्रं (मत्स्य० २ ५१॥३-४), अगदतन्त्रञ्च वृहस्पतिप्रोक्तत्वेन प्रख्यातम् । एतदतिरिक्तमपि बहुविधं स्फुटपद्यस्तवर्क बृहस्पतिप्रोक्तसम्मतत्वने प्रसिद्धम् । बृहस्पतिकालपर्यन्तमपि वागव्याकृतैवासीत् । तेनैव वृहस्पतिः प्रतिपदपाठमेवाध्यापयामासेन्द्रम् । इन्द्रो ह देवानामग्रणीः । स हि स्वाधीतं देवेभ्यः प्रोवाच । देवा वै तदवधातुमसमर्थाः सन्तो तद्वाकरणायेन्द्रं प्रोचुः । इन्द्रो ह तां वाचं मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् । स च प्रकृतिप्रत्ययभागेन शब्दसिद्धिं व्याख्यातवान् । यथाऽऽह सायणाचार्यः - ‘तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं सर्वत्राकरोत् ।' इति । तेनेन्द्रो हि प्रथमो वैयाकरणः । कातन्त्रादीनि हि व्याकरणानि तस्य शाखाप्रशाखारूपाणि ।। एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्-- '''‘समुद्रवद् व्याकरणं महेश्वरे तदद्ध कुम्मोद्धरणं बृहस्पतौ।''' '''तद्भागधेयाञ्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ ।''' इति । अनेन तु ऐन्द्रापेक्षया बार्हस्पत्यस्य तदपेक्षयाऽपि माहेश्वरस्य व्याकरणस्य । प्राचीनत्वं विशालता च सिध्यति । पतञ्जलिः किन्निमित्तं तदुपेक्षते इति विचारणीयो विषयः । == व्याकरणस्य भेदाः == सामान्यतो व्याकरणस्य त्रीणि रूपाणि-छान्दसं लौकिकं छान्दसलौकिकञ्च। तत्र छान्दसं प्रातिशाख्यादि, लौकिकं कातन्त्रादि, छन्दसलौकिकं पाणिनीयादि । माहेश्वरं हि व्याकरणं छान्दसलौकिकमेन्द्रं हि लौकिकमित्यनुमीयते तथैव परम्पराभावात् । प्रातिशाख्यं छान्दसमात्र : व्याकरणं समुदितम् ।'प्रतिशाख्यं हि वेदानां प्रातिशाखसम्बद्धम् । तेन यावन्तो । वेदस्य भेदास्तावन्त्येवं प्रातिशाख्यानि स्युः किन्तु दुर्भाग्यादेव सम्प्रति षडेवोपलभ्यन्ते शेषाणि चत्वारि नामत एव श्रूयन्ते । तेषु शौनकसङ्गृहीतमृप्रातिशाख्यं, कात्यायनसङ्कलितं बाज़सनेयीयप्रातिशाख्यं, वररुचिसङ्कलितं सामप्रातिशाख्यं, अथर्वप्रातिशीख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं 'मैत्रायणीयप्रतिशाख्यञ्चाज्ञातसँगृहीतञ्चेति षट् सम्प्रति समुपलब्धानि आश्वलायनवाष्कल-शांङख्यायनचारायणप्रातिशाख्यानि तु नामत एव श्रुतानि । मन्त्राणां संहितापाठे सम्मवविकारेषु विचार एव मूलतः प्रातिशाख्यस्योद्देश्यं येन पदपाठस्थमूलपादानां ज्ञानं सुकरं स्यात् । तेन हि तत्र पदपाठक्रमपाठसम्बद्धनियमा एव विशेष निरूपिताः सन्ति । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां ' पार्षदानि इति यास्कः।<ref>निरु०. १।१७</ref> तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेनः पदसाधुत्वानुशासनस्यावश्यकतैव नासीत् । तेन । • प्रातिशाख्यं पाठानुशासनग्रन्थो न तु शब्दांनुशासनपरः । प्रातिशाख्यं हि । शब्देनापि परिचायते।<ref>निरु० १।१७</ref> एवमेब महाभाष्यकारः पारिषद शब्दमपि प्रयुनक्ति तन्निमित्तम् ।<ref>६।३।१४</ref> यथा - '''‘पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।' ‘सर्ववेद पारिषद हीदं शास्त्रम् ।''' शाखा शाखां प्रति प्रतिशाखम् । प्रतिशाखे भवं प्रोतिशाख्यम यास्काचार्यः - पदप्रकृतिः संहिता, पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।<ref>निरु०.१।१७</ref> कुमारिलस्तु यथा| धर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्यलक्षणवत् प्रतिचरणं पाठव्यव-.. स्थोपलम्यते ।<ref>तन्त्रवातकम्-१।३।१५</ref> तथैवानन्तदेवः - '''‘प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशाख्यानि नोपदिष्टानि, किन्तु |''' '''श्रोतस्मार्तसूत्रवत् प्रातिशाख्यसूत्रमपि पञ्चदशशाखासाधारणं समाम्नातम् ।'''<ref>प्रतिज्ञापरिशिष्टे:२।१</ref> अत्र चरणशब्दः शाखासंमूहबोधको यथा वाजसनेयचरणः, शाखाशब्दश्च आचार्यानुयायिभेदबोधको यथा, वाजसनेयचरणस्य माध्यन्दिनकण्वगालवादयः । शाखां प्रतिगता शाखा प्रतिशाखा, अनुशाखा अवान्तरशाखा इति ।। प्रातिशाख्यं संहितायाः सम्भवविपर्ययाणामध्ययनं करोति । तत्र हि वर्णोच्चारणादीनां सूक्ष्मं विवेचनमपि कृतमस्ति । वर्णोच्चारणे सस्भविदोषाणां सूक्ष्मविवेचनमपि प्रातिशाख्यस्य विषयेष्वन्यतमम् । तत्र पदपाठस्य नियमोऽपि स्पष्टतया निदशितः । एवमेव क्रमपाठस्य नियमोऽपि सामान्यतः सम्प्रर्दशितः । यत्र कुत्र जटापाठस्य नियमोऽपि प्रदशितः । अथैषां प्रातिशाख्यानां सङ्क्षेपेण परिचय उच्यते । ऋक्प्रातिशाख्यम्-प्रातिशाख्यमिदं शौनकप्रोक्तम् । शौनक हि यास्कः स्मरति शौनकोऽपि यास्कं स्मरति । यास्कस्य निरुक्तकारत्वं महाभारते हि समुल्लिखितम्।<ref>१२।३४२।७३</ref> तेन ऋचस्य कालो महाभारतात्पूर्ववर्तीति त्ववश्यमेव । तत्रापि लिट् प्रयोगेण कियत्कालपूर्ववर्तीति तु वैव निश्चितम् । युधिष्ठिरमहाशयस्तु तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभवं मन्यते। अत्रे हि अष्टादश पटलाः यत्र त्रयोदशचतुर्दशयोः. शिक्षाविषयः, षोडश सप्तदशः - अष्टादशपटलेषु छन्दांसि वणितानि । अस्योपरि विष्णुमित्रस्य वृत्तिः ऋज्वर्था, उव्वर्टस्य भाष्यञ्च प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्तमन्येऽपि बृत्तयो भाष्याणि च 'सन्तीति श्रूयतेऽस्योपरि । ऋग्वेदस्याश्वलायनशाखासम्बद्धमाश्वलायनेनैव प्रणीतं प्रातिशाख्यमासीदिति अनन्तस्य वाजसंनेयीयप्रातिशाख्यटीकातो ज्ञायत इति युधिष्ठिरमीमांसकः . . समुल्लिखति । ‘नाप्याश्वलायनाचार्यादिकृतप्रातिशाख्यसिद्धत्वम् इति तत्र १. वचनम् । एवमेव वाष्कलशाखासम्बद्धमपि प्रातिशाख्यमासीदिति शाङ्ख्यायन| श्रोतसूत्रस्यानिर्तीयभाष्यस्य ‘उपद् तो नाम सन्धिर्वाष्कलादीनां प्रसिद्धः । तस्योदाहरणम्' इति वचनाज्ज्ञायते इति युधिष्ठरो निदशति । किन्तु वाष्कलानामप्रगृह्य तदयं वचनम्' इत्यपि तस्य भावे प्रमाणम् । '''वाजसनेयीयप्रातिशाख्यम्-''' प्रातिशाख्यमिदं महर्षिकात्यायनप्रणीतम् । स हि याज्ञवल्क्यस्य पुत्र इति युधिष्ठिरमतम् । प्रातिशाख्यातिरिक्त तस्य हि संहिताब्राह्मणं, कात्यायनपरिशिष्ट, प्रतिज्ञासूत्र, गृह्यसूत्रञ्च प्रसिद्धा ग्रन्थाः । कात्यायनस्य स्थितिकालस्त्वनिर्णीत एव । तथापि तेन विक्रमपूवंसहस्राब्दीतो ऽपि, पूर्ववतनैव भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । युधिष्ठिरस्तु तं विक्रमपूर्व २९०० मितवर्षमभितः समुत्पन्नं मन्यते । अस्योपरि उदटाचार्यस्य भाष्यं अनन्तस्य व्याख्या चे प्रसिद्धा । तदतिरिक्तमपि अन्याष्टीकाटिप्पण्यश्चास्योपरि सन्तीति निर्दिष्टमस्ति । '''तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् -''' ज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यं तैत्तिरीयशाखासम्बद्धम् । अस्य च प्रणयनं पाणिनिपूर्ववर्तनि काले एव सञ्जातमित्यनुमीयते । अस्योपरि सोमयार्यस्य त्रिरत्न भाष्यं प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्त माहिषेयभाष्यं, गोपालयज्वनो वैदिकाभरणं च प्रसिद्धे । । '''सामप्रातिशाख्यम्-''' सामवेदस्य प्रातिशाख्यमिदं पुष्पसूत्रनाम्ना . प्रसिद्धम् । तच्च वररुचिप्रोक्तम् । स हि कात्यायनस्यः पौत्र इति युधिष्ठिरनिर्देशः । अस्योपरि अजातशत्रोः पुष्पसूत्रभाष्यं प्रसिद्धम् । '''अथर्वप्रातिशाख्यम्-''' अज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यमथर्ववेदसम्बद्धम् । इदञ्च प्राक्पाणिनीयमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तमेव सन्त्यन्यान्यपि प्रातिशाख्यानि येषां विषये ज्ञानं नास्ति। प्रातिशाख्यातिरिक्तं तत्सदृशानि अन्यान्यपि शाकटायनप्रणीतत्वेनानुमीतं ऋक्तन्त्रं, शौनकप्रणीतत्वेन सम्मतो. अथर्वचतुरध्यायी, कात्यायनकृतं प्रतिज्ञासूत्रं, तस्यैव भाषिकसूत्रं, गाय॑स्य सामतन्त्रं, आपिशलेरक्षरतन्त्रञ्च प्रसिद्धानि । तत्राथर्वचतुरध्यायी कौत्सव्याकरणाभिधानेनाऽपि प्रसिद्धम् । यास्कस्य निरुक्तमपि प्रकरणेऽस्मिन्नितान्तमेव स्मर्तव्यमस्ति । प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु- . अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे . सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा - '''ब्राह्ममैशानमैन्द्रञ्च प्राजापत्यं वृहस्पतिम् ।।''' '''त्वाष्ट्रमापिशलञ्चति पाणिनौय मथाष्टमम् ॥''' तथैव मतान्तरे - '''यस्मिन् व्याकरणान्यष्टौ निरुप्यन्ते महान्ति च ।''' '''तत्राद्यं ब्राह्ममुदितं द्वितीयं चान्द्रमुच्यते ।''' == प्राचीनव्याकरणानि == स्वशास्त्रे कृताः, तत्राऽपि प्राक्तनव्याकरणदृष्टसंज्ञाभिरेवाऽत्र व्यवहार इति व्याचक्षते व्याख्यातारः। अन्यच्च - 'त्रितुत्राथसिसुसरकसेषु च' इति दशसु कृत्प्रत्ययेषु पठ्यन्ते, तस्माद् व्याकरणान्तरस्थाऽप्यत्रानूदिता इत्येव वक्तव्यं स्यात्। किञ्च स्तम्भु-स्तुम्भुप्रभृतिधातवो न पाणिनीये धातुपाठे दृश्यन्ते। ते धातवश्च पूर्वव्याकरणसंस्कारेणैव पाणिनिना स्वसूत्रेषु निबद्धाः, इत्येव स्वीकर्त्तुमापतति। एवं 'चर्करीतस्व' इत्यदादिगणे पाणिनिना, यङ्लुगन्तं तेन गृह्यते इति व्याख्यातार आहुः। न हि पाणिनीये व्याकरणे यङ्लुगन्तं चर्करीतमिति परिभाष्यते, प्राक्तनेष्वेव व्याकरणेषु कारितमिति णिजन्तं, चिकीर्षितमिति सन्नन्तं, चेक्रीतमिति यङन्तं, चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं व्यवहृतमासीत्। तस्मात्प्राचीनव्याकरणसंस्कारमात्रेण एव पाणिनिना 'चर्करीतञ्च' इत्यादौ सन्निवेशितम्। इदं दिङ्मात्रप्रदशितमपि स्पष्टमेव द्रढीयस्कतया ज्ञापयति यत्, पाणिनेः प्रागपि व्याकरणस्य सत्ता आसीत् इति। पाणिनिरष्टाध्याय्यां स्वकीयायां दश प्राचीनान् व्याकरणाचार्यान् स्मरति सादरमेतेषु सूत्रेषु - # वा सुप्यापिशलेः ६॥१॥९२, # तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य १॥२॥२५, # औतो गार्ग्यस्य ८॥३॥२०, # तृतीयादिषु भाषितपुंस्कां पुंवद् गालवस्य ७॥१॥७४, # ई ३ चाक्रवर्मणस्य ६॥१॥१३०, # ऋतो भारद्वाजस्य ७॥२॥६३, # लङः शाकटायनस्यैव ३॥४।। १११, # लोपः शाकल्यस्य, ८।।३।१९, # अवङ् स्फोटायनस्य ६॥१।१२३, # गिरेश्च सेनकस्य ५॥४।। ११२ मीमांसकयुधिष्ठिरः 'संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास' इत्येतन्नामके स्वकीये ग्रन्थे पाणिनेः प्राग्वर्तिनः त्रयोदश आचार्यानन्यानपि निर्दिशति। बहूनि प्रमाणानि समुद्रुत्य आचार्यमीमांसको मन्यते यत्, सञ्जातस्य पाणिनेः साम्प्रतिकात् कालात् ४८२१ वर्षाणि व्यतीतानि। परमाधुनिकानां प्रतीच्यानां विपश्चितां तु मान्यतेयं यत्पाणिनेः जातस्य प्रायेण प्रायः २७०० वषणि व्यतीतानि इति। == पाणिनीयव्याकरणम् == सम्प्रति व्याकरणरूपी वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिव्याकरणमेकमेव मन्यते 'पाणिनीयं व्याकरणम्'। महर्षिपाणिनिना प्रायः ४००० अल्पाक्षरैः सूत्रैः [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुत्य विदुष आश्चर्यचकितं कृतम्। वैज्ञानिकदृष्ट्या देवभाषायां यावत् सुष्टु शास्त्रीयविवेचनं पाणिनिना कृतं, तादृशं विवेचनमन्यत्र दुर्लभमस्ति। पाणिनिरिव भाषामर्मज्ञो वैयाकरणः संसारेऽन्यत्र समुपलब्धो नाऽस्ति। पाणिनेर्ग्रन्थः अष्टासु अध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, तेनैव कारणेनास्य ग्रन्थः ‘अष्टाध्यायी' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति। समयस्त्वस्य ईसापूर्व-षष्ठशतकमस्ति। पाणिनीयव्यकरणस्य नामानि - १ - अष्टकम् । २ - अष्टाध्यायी । ३ - शब्दानुशासनम् । ४ - वृति सूत्रञ्चेति । === वार्तिकं, महाभाष्यञ्च === पाणिनीयस्य व्याकरणस्य परममहत्त्वपूर्णमङ्गं [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य वार्तिकपाठोऽस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णमेव प्रतिभाति। पाणिनिनाऽऽख्यातान् [[संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्|संस्कृतसाहित्ये]] प्रयुक्तान् शब्दान् व्याख्यातुमेव ईसापूर्वचतुर्थशतके कात्यायनेन वार्तिकानां रचना कृतेति। कात्यायनस्य वार्तिकपाठमिदं पाणिनीयस्य व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णमङ्गमस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णम् एव प्रतिभाति। पतञ्जलिः कात्यायनस्य वार्त्तिकपाठमवलम्ब्यैव तत्र नैजं महाभाष्यमरचयत्। पतञ्जलिभगवत एषा हि [[महाभाष्यम्|महाभाष्याख्या]] रचना पाणिनीयं व्याकरणं सरलया सरसया च रीत्या व्याचष्टे। सकलेऽपि [[संस्कृतवाङ्मयम्|संस्कृतवाङ्मये]] महाभाष्यं वस्तुतोऽद्वितीयो ग्रन्थः। सर्वेऽपि विद्वांसो मुक्तकण्ठतया प्रशंसन्ति ग्रन्थमिमम्। ईसापूर्वद्वितीयशतकेऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणमभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा प्रथमत अत्रैवोपलब्धा भवति। व्याकरणस्य पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिरेव मुनित्रयमस्ति। === पाणिनिव्याकरणसम्बद्धाः ग्रन्थाः === महाभाष्यानन्तरं व्याकरण-दर्शनस्य सर्वाधिकप्रधानो ग्रन्थो [[वाक्यपदीय|वाक्यपदीयो]]<nowiki/>ऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षष्ठशतकोद्भवो [[भर्तृहरिः|भर्तहरि]]<nowiki/>रासीत्। वाक्यपदीये व्याकरणशास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेण अभिव्यक्तं भवति। व्याकरणन्तु शैवागमान्तर्गतमेवास्ति। अस्य स्वीया विशिष्टा साधनप्रक्रियाऽस्ति। भक्तृहरिः शब्दाद्वैतस्य संस्थापकः आसीत्। तस्य विचारे 'स्फोट' एवैकमात्र परमतत्त्वमस्ति। जगदिदं तस्यैव विवर्त्तरूपमस्ति। काशमीरनिवासिना कैयटेन विरचितं 'भाष्यप्रदीपम्' महाभाष्यीयसिद्धान्तस्य प्रदीपमिव प्रकाशयितः एकमात्रो ग्रन्थरत्नः अस्ति। प्रदीपस्य उद्योताख्या व्याख्या [[नागेशभट्टः|नागेशभट्टेन]] लिखिताऽस्ति। [[व्याकरणशास्त्रस्येतिहासः|व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे]] भट्टोजिदीक्षितेन एकस्य अभिनवयुगस्य स्थापना कृता। अस्य त्रयः सुप्रसिद्धा ग्रन्थाः सन्ति- (१) [[सिद्धान्तकौमुदी]], (२) [[शब्दकौस्तुभः]], (३) [[मनोरमा]] चेति। दीक्षितपरम्परायामेव नागेशभट्टः उद्भटवैयाकरणोऽभवत्। अस्य विदुषः प्रतिभा बहुमुखी आसीत्। अस्य परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनिव्याकरणस्य सर्वमान्यग्रन्थोऽस्ति। अस्य [[शब्देन्दुशेखरः]] इति मनोरमायाः विस्तृता व्याख्याऽस्ति। अस्य ‘लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तस्य मीमांसकः सर्वश्रेष्ठग्रन्थोऽस्ति। नागेशभट्टः काशीनिवासी आसीत्। अष्टादशशतकस्य पूर्वार्द्धेऽयं विद्यमान आसीत्। == व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः == *संज्ञा * [[सन्धिः]] * [[कारकम्]] * [[उपसर्गः]] * [[वृत्तिः]] * [[नामपदम्]] * [[अव्ययम्]] * [[लकाराः]] * [[शाब्दबोधः]] * [[धात्वर्थः]] * [[स्फोटः]] {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[शिक्षा]] * [[कल्पः]] * [[निरुक्तम्]] * [[वेदाङ्गम्]] ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाङ्गानि]] [[वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्|व्याकरणम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] 7lwoo6nilgcwv76xbqxxc817i094tw7 501565 501564 2026-10-29T15:21:54Z Mohit Sharma1234 47616 /* व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः */ 501565 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''व्याकरणं''' नाम [[वेद|वेदा]]<nowiki/>नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सर-पदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्। == शब्दार्थः == व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसाकरं शास्त्रम्। व्याकरण --> वि + आङ् + कृ + ल्युट् > व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते विशोध्यन्ते साधुशब्दाः अनेनेति व्याकरणम्। <br /> == महत्त्वम् == एतद्वेदस्य मुखत्वेन स्मृतम् - '''<nowiki/>'मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''' भाषा लोकव्यवहारं प्रवर्तयति। यदि भाषा न स्यात्, तर्हि जगदिदमन्धेतमसि मज्जेत्। यथोक्तं दण्डिना - '''<nowiki/>'इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्।''' '''<nowiki/>''' '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'''' <ref>शृङ्गारप्रकाशः/षष्ठः प्रकाशः</ref> भाषायाः शुद्धये व्याकरणस्य अपेक्षा भवत्येव। न हि व्याकरणज्ञानशून्यो जनः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुं शक्नोति। स्वयम् ऋक्संहितायाम् अस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसायाम् अनेके मन्त्राः भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति। ऋग्वेदस्यैकस्मिन् सुप्रसिद्धमन्त्रे व्याकरणं वृषभस्य रूपकत्वेन प्रतिपादितमस्ति - '''<nowiki/>'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्ता सोऽस्य।''' '''त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।''''<ref>( ऋ० ४॥५८।।६ )</ref> अस्य वृषभरूपी व्याकरणस्य चत्वारि शृंङ्गाणि सन्ति - नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपात-रूपाणि। त्रिपादोऽस्य भूत-भविष्य-वर्तमानाः। सुप्तिङन्तश्च द्वे शीर्षे स्तः, सप्तविभक्तयश्च सप्तहस्ताः सन्ति। उरसि शिरसि च कण्ठे त्रिधाबद्धो वृषभोऽयमस्ति। एवंविधव्याकरणज्ञानाद् योऽनभिज्ञोऽस्ति, सः जानन्नपि न जानाति, पश्यन्नपि न पश्यति, शृण्वन्नपि न शृणोति। किञ्च यो हि जनो व्याकरणशास्त्रज्ञोऽस्ति, तत्सन्निधौ वाणी सुसज्जिता कामिनी इव समागत्य सर्वतोभावेन समर्पिता भवति — '''<nowiki/>'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उतत्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम्।''' '''उतोत्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्ये उशती सुवासाः।।'''' <ref>( ऋग्वे० १०।।७१।१ )</ref> आचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः [[पतञ्जलि|पतञ्जलिः]] तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्। '''<nowiki/>'रक्षार्थवेदाध्ययनमध्येयं व्याकरणं, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति'''' इति पतञ्जलिः। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते। '''<nowiki/>''' == व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता == ऋषिर्ब्रूते यद्वेदानां रक्षायै व्याकरणस्याध्ययनमपेक्ष्यते। यो जनो लोपागमवर्णविकारज्ञो भवति, स एव वेदान् साधु रक्षितुमर्हति। तथा हि - वेदे 'जहार' इत्येतस्य क्रियापदस्य स्थाने 'जभार' इत्येतत् क्रियापदं प्रयुज्यते। व्याकरणानभिज्ञस्य दृष्ट्या 'जभार' इत्येतत्क्रियापदं न शुद्धम्, स 'जहार' इत्येतदेव शुद्धं मत्वा 'जभार' इत्येतत्पदम् अनुच्चार्य 'जहार' इति प्रयोक्तुमुपक्रान्तो भविष्यति। कुफलञ्चैतदीयमिदं स्याद् वेदोऽनेकपरिवर्तितपदवान्। अयं हि महान्नर्थो व्याकरणज्ञानशून्यतया निपातितो भवेत्। तस्माद् व्याकरणस्य अध्ययनमतितरामपेक्ष्यते। व्याकरणाध्ययनेन विभक्तिविपरिणामस्य च बोधो जायते तस्माद व्याकरणम् अवश्यम् अध्ययनीयमस्ति। न सर्वैः लिङ्गैः न च सर्वाभिः विभक्तिभिः वेदे मन्त्राः निगदिताः सन्ति। ते च अवश्यं यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्या भवति। न अवैयाकरणस्तान् यथायर्थं विपरिणमयितुं शक्नोति। तथाहि 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इत्येतदस्ति वेदवाक्यम्। इदं हि वाक्यम् अग्निदेवताकं वर्त्तते। निर्वापकाले अग्निदेवताम् उद्दिश्य मन्त्रोऽयं पठितो भवति। परं यदा सूर्यदेवता लक्ष्यीकृत्य निर्वापः कृतो भवति, तदा सूर्याय त्वा जुष्टं निर्वपामि इत्येतेन विपरिणामेन पठनीयो भवति मन्त्र एषः। इमं हि विपरिणामं वैयाकरण एव सम्यग् यथायथं कर्तुं पारयति। ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इत्येतस्मादपि हेतोः व्याकरणस्याऽध्ययनं परमापेक्षितं भवति। वेदस्य षडङ्गत्वात् षटत्स्वङ्गेषु च व्याकरणस्य प्रधानत्वात्। सुलभतया यथार्थज्ञानं व्याकरणं विना न भवितुमर्हति अतोऽपि व्याकरणस्य पठनमपेक्ष्यते। इदं तु विदितमेव वर्त्तते यद्, जिज्ञासुनाऽवश्यमेव शब्दस्य कार्यं ज्ञानम्। शब्दस्य ज्ञानं व्याकरणं विहाय न केनाप्यन्येन सुलभेनोपायेन शक्यम्। संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो [[बहुव्रीहिः]]। अथान्तोदातत्त्वं तत[[तत्पुरुषसमासः|स्तत्पुरुष]] इति। एतेन विवेचनेन व्याकरणस्य उपादेयत्वं तन्महत्त्वञ्च समुपस्थापयन् आचार्यपतञ्जलिः तस्य अन्यानि च कतिपयानि आवश्यकतां प्रस्तौति। स आह यद् व्याकरणं हि यो नरो न जानाति, स शुद्धमपि वक्तुं न शक्नोति। शुद्धोच्चारणलाभाय व्याकरणस्याध्ययनं कर्तव्यम्। अशुद्धोच्चारणकर्ता शिक्षितसमाजे निन्दितो भवति। तस्माद् विज्ञेन सततमुच्चारणस्य शुद्धता समुपासनीयेति। अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति। शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति। वैयाकरण एव यज्ञे प्रयुक्तान् [[मन्त्रः|मन्त्रान्]] सविभक्तिकान् विधाय पठितुं समर्थो भवति, तदर्थमपि व्याकरणस्याध्ययनमपेक्षितमस्ति। यज्ञकर्मणि स एव विद्वान् अधिकारी भवितुमर्हति यः पदोच्चारणं तथा करोति यथा न किमपि पदं न कोऽपि स्वरो न च किमप्यक्षरमस्फुटं स्यात्। यज्ञाधिकारस्य लाभार्थमपि व्याकरणमध्येतव्यम्। 'शब्दो ब्रह्मः' तेन हि शब्देन सह तादात्म्ये सति शब्दस्य परब्रह्मभूतेनार्येण सहापि तादात्म्यं भवितुं शक्नोतीत्येतस्मादपि व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितम्। वाक्यगतस्य अर्थज्ञानस्यापि लाभाय व्याकरणं पठनीयमस्ति। नापि श्रुतेन न चापि लिखितेन वाक्येन न तावत् किमपि कार्यं भवितुमर्हति यावद् वाक्यगतार्थस्य साधुज्ञानं न जायते। वस्तुतः तदनवगतार्थ वाक्यन्तु निरर्थकमेव तदर्थमपि व्याकरणस्य ज्ञानं काङ्क्ष्यते। == प्रयोजनम् == व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]] — 'रक्तोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्॥' रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्। ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङ्गैर्न सर्वाभिः विभक्तिभिर्वेदे मन्त्राः निगदिताः, ये चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः, तान्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुम्। तस्मादध्येयं व्याकरणम्। एवम् अन्यान्यपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये। व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति - १. 'यज्ञेन यज्ञमजयन्त देवाः'।<ref>(ऋग्ंं० १॥१६४॥५०)</ref> यजयाचेत्यादिनङ्। २. 'ये सहांसि सहसा सहन्ते'।<ref>( ऋग्० ६॥६६॥९ )</ref> सहधातोरसुन् उणादौ। ३. 'धान्यमसि धिनुहि'।<ref>( यजु० १॥२० )</ref> धिनोतेर्धान्यम्, महाभारते। ४. 'केतपूः केतं नः पुनातु'।<ref>( यजु० ११॥७ )</ref> क्विप् च। ५. 'तीर्थोस्तरन्ति'।<ref>( अथर्वे० १८॥४॥७ )</ref> पातृतुदिव*** इति स्थक्० उ०। व्याकरणशास्त्रस्य प्रमाणभूतः अाचार्यः पतञ्जलिव्याकरणशास्त्रस्य उपरिनिर्दिष्टानि प्रयोजनानि वर्णयन् 'चत्वारि शृङ्गाः' 'चत्वारि वाक्', 'उतत्वः', 'सक्तुमिव', 'सुदेवोऽसि' -इत्येतन्मन्त्रपञ्चकमुद्धरति स्म। पतञ्जलेरपि प्राचीनतरो [[यास्कः|यास्को]]<nowiki/>ऽपि 'चत्वारि वाक् इत्येतस्य मन्त्रस्य व्याख्यां व्याकरणशास्त्रपरकमेव कुर्वाणोऽवाप्यते। व्याकरणमित्येतत्पदं यस्माद्धातोः निष्पद्यते, तस्यापि मूलार्थो यजुषि - '''<nowiki/>'दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्त्वाऽनृते प्रजापतिः'''' इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रयुक्तः प्राप्यते। व्याकरणशास्त्रस्य उत्पत्तिमधिकृत्य तु न निश्चप्रचतया किमपि कथनं सम्भवम्। इदं तु वक्तुं शक्यं यदुपलब्धवैदिकपदपाठेभ्यः प्राग् व्याकरणं शास्त्रं पूर्णतां गतं बभूव। प्रकृतिप्रत्ययधातूपसर्गसमासवत्पदविभागश्च कृत्स्नतया निर्धारितो जातो यदा तस्यानेहसो गतस्यानेकसहस्राब्दाः व्यतीताः। वाल्मीकिरामायणस्य रचनाकाले व्याकरणशास्त्रस्य अध्ययनमध्यापनञ्च सुव्यवस्थिततया प्रचलितमासीदित्येतद्धि — ''''नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।''' '''बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम्।।''''<ref>वाल्मीकिरामायणम्-किष्किन्धाकाण्डम्, 30</ref> महाभारतयुद्धकालवर्तिनि यास्क-निरुक्ते बहूनां व्याकरणाचार्याणामुल्लेखो दृश्यते। आचार्यः शाकटायनस्तु नैजं व्याकरणं यास्कादपि प्राक् लिलेख। तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य सर्वप्रथमस्तथा प्राचीनतमरुल्लेखो लभते। == व्याकरणस्याविर्भावः == तदित्यं सकलशास्त्रशिरोभूतं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्मृतं व्याकरणं कदा प्रभृति प्रवर्ततमभूदिति न शक्यते तत्वतो निरूपयितुम् । तथापि पण्डिताः । कथयन्ति : यद्वयाकरणस्य बीजवैदिकसंहितासु दृश्यते । महामुनिर्यास्को महाभाष्यकारश्च पतञ्जलिरेतादशानु मन्त्रानु स्मरति येषु व्याकरण स्वरूपं सूचितमस्ति। यथा चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्यं आ विवेश। <ref>ऋ. ४/५८/३</ref> अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति। एवमेवोक्त यजुर्वेदेऽप्युक्तं - दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः'।<ref>१९/७७</ref> संहितानन्तरं ब्राह्मणसाहित्येऽपि व्याकरणास्तित्वविषये बहुत्र बहुधोक्तमस्ति । अनेनैतत्सिध्यति यत्संहिताकाले, एव व्याकरणं सुव्यवस्थितमासीत् । तथ्यमिदं पतञ्जलिः स्मरति- ‘पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राहमणी व्याकरणं स्माधीयते इति<ref>१/१/१</ref> यद्यपि पुरांकल्पस्य कियत्प्राचीनत्वमिति. नैव सुस्पष्टं तथापि न्यूनतममपि एषः संहिताकालं तु सूचयत्येव । “पुराकल्पे .. कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते' ‘अनावृताः किल पुरा स्त्रिय असन् वरानने इत्यादावपि । पुराकल्पपुराशब्दौ सुपूरातीतकालावबोधकावेव । गोपथब्राह्मणे . व्याकरणस्य स्पष्टमेवं व्याख्यातं यथा - ओङ्कारं पृच्छामः, को धातुः, कि प्रातिपदिकं, किं नामाऽऽख्यातं, किं. लिंङ्ग, किं वचनं, का विभक्तिः, कः प्रत्ययः, कः स्वरः, उपसर्गों निपातः, कि ? वै व्याकरणं, को विकारः को विकारी, कतिमात्रः, कतिवर्णः, कत्यक्षरः, केति'पदः, कः संयोगः, किं स्थाननादानुप्रदानानुकरणम् इति।<ref>१/२४</ref> तथैव मैत्रायणसंहितायामुक्त-‘तस्मात् षड् विभक्तयः।<ref>१॥७॥३</ref> ऐतरेयब्राह्मणेऽपि सप्तधा वै वागभवत् इति।<ref>७१।७</ref> सप्तधा इति सप्त विभक्तय इति भट्टभास्करः । स्वयमृग्वेदेऽपि यस्य ते सप्त सिन्धवः इति।<ref>८।६९।१२</ref> अत्र सप्त सिन्धव इति सप्त विभक्तयं इति । तेन व्याकरणस्य समस्तद्वैपायनपरम्परार्षवैदिकवाङ्मयादपि प्राचीनतत्वमिति युधिष्ठिरभीमांसकमतमत्यन्तमेव समीचीनं प्रतिभाति । तथ्येमिदं ने केनाऽप्यलपितं शक्यते यत्संस्कृतभाषा आदौ यौगिकपदबाहुल्याऽऽसीत्। ह्रमशः सा रूढिमाश्रिता इति । यौगिकताऽस्य स्वभावसिंद्धा । सा च प्रकृतिप्रत्यय विभागेनैव ज्ञायते । प्रतिपदपाठादेव भाषाज्ञानस्यासम्भवात्तत्पदानां प्रकृतिप्रत्यय विमागेन सामान्यीकरणं यदैवानुभूतं तदैव व्याकरणं प्रवर्ततम् । एतत्प्रवर्तनञ्च । यदि मूलसंहिताप्राक्काले न सम्मवति चेदपि तत्सहैव तु निश्चयमेव । व्याकरणस्य तेन मूलसंहिताकालादारभ्य पतञ्जलिपर्यन्तमेव प्रवर्तनकालः सञ्चरति । तदनन्तरं व्याख्याकाल उदेति। सम्प्रति अपि स एवं सञ्चरति प्रक्रियामुखैन । तर्हि केन प्रथमं तादृशं सर्वशास्त्रशिरोरत्नभूतं व्याकरणं प्रवततमित्यपेंक्षायामितरशास्त्रप्रवर्तनमिवास्यापि प्रवर्तनं ब्रह्मण एवं सञ्जातं मन्यन्ते परिनिष्ठवैयाकरणाः पतञ्जलिप्रभृतयः । व्याकरणप्रवर्तनक्रमं निर्दशन् स कथयति- महाभाष्ये। ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच, वृहस्पतिरिन्द्राय, इन्द्रो । भरद्वाजाय, भरद्वाजऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः इति।<ref>१।४</ref> विषयेऽस्मिन्नपरमपि मतं प्रचलितमस्ति यन्महेश्वरो वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य प्रोवाचेति।<ref>महा०१२।२८४१९२</ref> अत्र हि षडङ्गानि एकतः शिक्षाकल्पादीनि षट्, • अपरतस्तु षड्विभक्तिमयं, नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयसर्वनामादिषडङ्गात्मकं, षड्लिङ्गात्मर्क षट्सन्धिमयं लट् लिङ्-लिट्-लुङ-लुट्-लडादिषड्लकारप्राधान्यं, त्रिगुणितषडाख्यातमयं, कतृ-कर्म-भाव-कर्मक कृत्यकृदन्तमयस्वरूपं, षट्कारकमण्डितं, षट्समासमय, अपत्यादिमख्यषट्प्रत्ययविग्रहं व्याकरणमपि बुध्यते । तत्र व्रह्मणा प्रोक्त व्याकरणं वृहस्पतिरधीतवान् । स चेन्द्राय प्रोवाच । यावत्पर्यन्तं व्याकरणं प्रतिपदपाठमात्रसम्बद्धमासीत् । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच । वर्षसहस्रमित्यर्थवाद एबाशयस्तु : सुदीर्घकाल इति । तथाविधस्यः प्रतिपदपाठस्य किं स्वरूपमासीदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्त म्। सम्मवति समानरूपाणां नामाख्यातादीनां सङ्ग्रह एव प्रतिपदपाठमिति युधिष्ठिरसम्मतिः किन्तु प्रतिपदं रूपसिद्धिरेव प्रतिपदपाठ इत्यपरे । शब्दपारायणमिति रूढिय कस्यचिद्ग्रन्यस्येति भर्तृहरिर्महाभाष्यव्याख्याने । सम्भवति बाईप व्याकरणशास्त्र' हि शब्दपारायणशब्देन संज्ञितं स्यात् । स्याद्यद्वा तद्वा म लप्रयत्नसांध्यत्वाद व्याकरणं मरणान्तव्याधि मन्यन्ते स्मोशनसाः। बृहस्पतिः-प्रतिपदमशक्यत्वाल्लक्षणस्याप्यव्यवस्थितत्वात्तत्रापि नादनवस्थाप्रसङ्गाच्च मरणान्तो व्याधियकरणमिति औशनसा इति। भारतीये हि शास्त्रे प्रायः सर्वाण्यपि शास्त्राणि ब्रह्मप्रवन न्यन्ते । युधिष्ठिरमीमांसको भगवदत्तमुद्धृत्य ब्रह्मप्रोक्तानां द्वाविंशतिशास्त्राणां सूचि, प्रस्तौति । तानि च वेद-ब्रह्मज्ञान-योगविद्या-आयुर्वेद-हस्त्यायुर्वेदरसतन्त्र-धनुर्वेदपदार्थविज्ञान-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र-कामशास्त्र-व्याकरण-लिपिज्ञान-ज्योतिषशास्त्रगणित-शिल्पशास्त्र-अश्वशास्त्र-नाट्यवेद-इतिहास-पुराण-मीमांसाशास्त्र-स्तवशास्त्राणीति । युधिष्ठिरो हि ब्रह्माणं वर्तमानश्वेतवाराहकल्पादिभवमैतिहासिक पुरुषं मन्यते । स्यादपि तत् । ब्रह्मा हि, कामं रजोमूतधरः परमात्मा वा ऐतिहासिको वा, शास्तप्रवचनमकरोत् । तेन हि पृथक्पृथक् शास्त्राणि तु नैव प्रणीतानि किन्तु तत्सर्वाङ्गीणप्रवचने प्रसङ्गामुसारेण सर्वेषामेव शास्त्राणां बीजं निहितं सम्भवति । प्रवाचकश्रेण्यां ब्रह्मणोऽनन्तरं वृहस्पतेः स्थानम् । स हि देवानां पुरोहितो . महर्षेरङ्गिरसः पुत्रः (ऐ० ब्रा'८।२६) । सामगानं (छा० उ०२।२२।१), अर्थशास्त्र (महा० १२१५९।८४) इतिहासपुराणे (वायु० १०३।५९), वेदाङ्गानि (महा० १२।२१०।२०), व्याकरण (महामाष्यं १।१।१) ज्यौतिष (प्रबन्धचिन्तामणौ) वास्तुशास्त्रं (मत्स्य० २ ५१॥३-४), अगदतन्त्रञ्च वृहस्पतिप्रोक्तत्वेन प्रख्यातम् । एतदतिरिक्तमपि बहुविधं स्फुटपद्यस्तवर्क बृहस्पतिप्रोक्तसम्मतत्वने प्रसिद्धम् । बृहस्पतिकालपर्यन्तमपि वागव्याकृतैवासीत् । तेनैव वृहस्पतिः प्रतिपदपाठमेवाध्यापयामासेन्द्रम् । इन्द्रो ह देवानामग्रणीः । स हि स्वाधीतं देवेभ्यः प्रोवाच । देवा वै तदवधातुमसमर्थाः सन्तो तद्वाकरणायेन्द्रं प्रोचुः । इन्द्रो ह तां वाचं मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् । स च प्रकृतिप्रत्ययभागेन शब्दसिद्धिं व्याख्यातवान् । यथाऽऽह सायणाचार्यः - ‘तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं सर्वत्राकरोत् ।' इति । तेनेन्द्रो हि प्रथमो वैयाकरणः । कातन्त्रादीनि हि व्याकरणानि तस्य शाखाप्रशाखारूपाणि ।। एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्-- '''‘समुद्रवद् व्याकरणं महेश्वरे तदद्ध कुम्मोद्धरणं बृहस्पतौ।''' '''तद्भागधेयाञ्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ ।''' इति । अनेन तु ऐन्द्रापेक्षया बार्हस्पत्यस्य तदपेक्षयाऽपि माहेश्वरस्य व्याकरणस्य । प्राचीनत्वं विशालता च सिध्यति । पतञ्जलिः किन्निमित्तं तदुपेक्षते इति विचारणीयो विषयः । == व्याकरणस्य भेदाः == सामान्यतो व्याकरणस्य त्रीणि रूपाणि-छान्दसं लौकिकं छान्दसलौकिकञ्च। तत्र छान्दसं प्रातिशाख्यादि, लौकिकं कातन्त्रादि, छन्दसलौकिकं पाणिनीयादि । माहेश्वरं हि व्याकरणं छान्दसलौकिकमेन्द्रं हि लौकिकमित्यनुमीयते तथैव परम्पराभावात् । प्रातिशाख्यं छान्दसमात्र : व्याकरणं समुदितम् ।'प्रतिशाख्यं हि वेदानां प्रातिशाखसम्बद्धम् । तेन यावन्तो । वेदस्य भेदास्तावन्त्येवं प्रातिशाख्यानि स्युः किन्तु दुर्भाग्यादेव सम्प्रति षडेवोपलभ्यन्ते शेषाणि चत्वारि नामत एव श्रूयन्ते । तेषु शौनकसङ्गृहीतमृप्रातिशाख्यं, कात्यायनसङ्कलितं बाज़सनेयीयप्रातिशाख्यं, वररुचिसङ्कलितं सामप्रातिशाख्यं, अथर्वप्रातिशीख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं 'मैत्रायणीयप्रतिशाख्यञ्चाज्ञातसँगृहीतञ्चेति षट् सम्प्रति समुपलब्धानि आश्वलायनवाष्कल-शांङख्यायनचारायणप्रातिशाख्यानि तु नामत एव श्रुतानि । मन्त्राणां संहितापाठे सम्मवविकारेषु विचार एव मूलतः प्रातिशाख्यस्योद्देश्यं येन पदपाठस्थमूलपादानां ज्ञानं सुकरं स्यात् । तेन हि तत्र पदपाठक्रमपाठसम्बद्धनियमा एव विशेष निरूपिताः सन्ति । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां ' पार्षदानि इति यास्कः।<ref>निरु०. १।१७</ref> तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेनः पदसाधुत्वानुशासनस्यावश्यकतैव नासीत् । तेन । • प्रातिशाख्यं पाठानुशासनग्रन्थो न तु शब्दांनुशासनपरः । प्रातिशाख्यं हि । शब्देनापि परिचायते।<ref>निरु० १।१७</ref> एवमेब महाभाष्यकारः पारिषद शब्दमपि प्रयुनक्ति तन्निमित्तम् ।<ref>६।३।१४</ref> यथा - '''‘पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।' ‘सर्ववेद पारिषद हीदं शास्त्रम् ।''' शाखा शाखां प्रति प्रतिशाखम् । प्रतिशाखे भवं प्रोतिशाख्यम यास्काचार्यः - पदप्रकृतिः संहिता, पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।<ref>निरु०.१।१७</ref> कुमारिलस्तु यथा| धर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्यलक्षणवत् प्रतिचरणं पाठव्यव-.. स्थोपलम्यते ।<ref>तन्त्रवातकम्-१।३।१५</ref> तथैवानन्तदेवः - '''‘प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशाख्यानि नोपदिष्टानि, किन्तु |''' '''श्रोतस्मार्तसूत्रवत् प्रातिशाख्यसूत्रमपि पञ्चदशशाखासाधारणं समाम्नातम् ।'''<ref>प्रतिज्ञापरिशिष्टे:२।१</ref> अत्र चरणशब्दः शाखासंमूहबोधको यथा वाजसनेयचरणः, शाखाशब्दश्च आचार्यानुयायिभेदबोधको यथा, वाजसनेयचरणस्य माध्यन्दिनकण्वगालवादयः । शाखां प्रतिगता शाखा प्रतिशाखा, अनुशाखा अवान्तरशाखा इति ।। प्रातिशाख्यं संहितायाः सम्भवविपर्ययाणामध्ययनं करोति । तत्र हि वर्णोच्चारणादीनां सूक्ष्मं विवेचनमपि कृतमस्ति । वर्णोच्चारणे सस्भविदोषाणां सूक्ष्मविवेचनमपि प्रातिशाख्यस्य विषयेष्वन्यतमम् । तत्र पदपाठस्य नियमोऽपि स्पष्टतया निदशितः । एवमेव क्रमपाठस्य नियमोऽपि सामान्यतः सम्प्रर्दशितः । यत्र कुत्र जटापाठस्य नियमोऽपि प्रदशितः । अथैषां प्रातिशाख्यानां सङ्क्षेपेण परिचय उच्यते । ऋक्प्रातिशाख्यम्-प्रातिशाख्यमिदं शौनकप्रोक्तम् । शौनक हि यास्कः स्मरति शौनकोऽपि यास्कं स्मरति । यास्कस्य निरुक्तकारत्वं महाभारते हि समुल्लिखितम्।<ref>१२।३४२।७३</ref> तेन ऋचस्य कालो महाभारतात्पूर्ववर्तीति त्ववश्यमेव । तत्रापि लिट् प्रयोगेण कियत्कालपूर्ववर्तीति तु वैव निश्चितम् । युधिष्ठिरमहाशयस्तु तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभवं मन्यते। अत्रे हि अष्टादश पटलाः यत्र त्रयोदशचतुर्दशयोः. शिक्षाविषयः, षोडश सप्तदशः - अष्टादशपटलेषु छन्दांसि वणितानि । अस्योपरि विष्णुमित्रस्य वृत्तिः ऋज्वर्था, उव्वर्टस्य भाष्यञ्च प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्तमन्येऽपि बृत्तयो भाष्याणि च 'सन्तीति श्रूयतेऽस्योपरि । ऋग्वेदस्याश्वलायनशाखासम्बद्धमाश्वलायनेनैव प्रणीतं प्रातिशाख्यमासीदिति अनन्तस्य वाजसंनेयीयप्रातिशाख्यटीकातो ज्ञायत इति युधिष्ठिरमीमांसकः . . समुल्लिखति । ‘नाप्याश्वलायनाचार्यादिकृतप्रातिशाख्यसिद्धत्वम् इति तत्र १. वचनम् । एवमेव वाष्कलशाखासम्बद्धमपि प्रातिशाख्यमासीदिति शाङ्ख्यायन| श्रोतसूत्रस्यानिर्तीयभाष्यस्य ‘उपद् तो नाम सन्धिर्वाष्कलादीनां प्रसिद्धः । तस्योदाहरणम्' इति वचनाज्ज्ञायते इति युधिष्ठरो निदशति । किन्तु वाष्कलानामप्रगृह्य तदयं वचनम्' इत्यपि तस्य भावे प्रमाणम् । '''वाजसनेयीयप्रातिशाख्यम्-''' प्रातिशाख्यमिदं महर्षिकात्यायनप्रणीतम् । स हि याज्ञवल्क्यस्य पुत्र इति युधिष्ठिरमतम् । प्रातिशाख्यातिरिक्त तस्य हि संहिताब्राह्मणं, कात्यायनपरिशिष्ट, प्रतिज्ञासूत्र, गृह्यसूत्रञ्च प्रसिद्धा ग्रन्थाः । कात्यायनस्य स्थितिकालस्त्वनिर्णीत एव । तथापि तेन विक्रमपूवंसहस्राब्दीतो ऽपि, पूर्ववतनैव भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । युधिष्ठिरस्तु तं विक्रमपूर्व २९०० मितवर्षमभितः समुत्पन्नं मन्यते । अस्योपरि उदटाचार्यस्य भाष्यं अनन्तस्य व्याख्या चे प्रसिद्धा । तदतिरिक्तमपि अन्याष्टीकाटिप्पण्यश्चास्योपरि सन्तीति निर्दिष्टमस्ति । '''तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् -''' ज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यं तैत्तिरीयशाखासम्बद्धम् । अस्य च प्रणयनं पाणिनिपूर्ववर्तनि काले एव सञ्जातमित्यनुमीयते । अस्योपरि सोमयार्यस्य त्रिरत्न भाष्यं प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्त माहिषेयभाष्यं, गोपालयज्वनो वैदिकाभरणं च प्रसिद्धे । । '''सामप्रातिशाख्यम्-''' सामवेदस्य प्रातिशाख्यमिदं पुष्पसूत्रनाम्ना . प्रसिद्धम् । तच्च वररुचिप्रोक्तम् । स हि कात्यायनस्यः पौत्र इति युधिष्ठिरनिर्देशः । अस्योपरि अजातशत्रोः पुष्पसूत्रभाष्यं प्रसिद्धम् । '''अथर्वप्रातिशाख्यम्-''' अज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यमथर्ववेदसम्बद्धम् । इदञ्च प्राक्पाणिनीयमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तमेव सन्त्यन्यान्यपि प्रातिशाख्यानि येषां विषये ज्ञानं नास्ति। प्रातिशाख्यातिरिक्तं तत्सदृशानि अन्यान्यपि शाकटायनप्रणीतत्वेनानुमीतं ऋक्तन्त्रं, शौनकप्रणीतत्वेन सम्मतो. अथर्वचतुरध्यायी, कात्यायनकृतं प्रतिज्ञासूत्रं, तस्यैव भाषिकसूत्रं, गाय॑स्य सामतन्त्रं, आपिशलेरक्षरतन्त्रञ्च प्रसिद्धानि । तत्राथर्वचतुरध्यायी कौत्सव्याकरणाभिधानेनाऽपि प्रसिद्धम् । यास्कस्य निरुक्तमपि प्रकरणेऽस्मिन्नितान्तमेव स्मर्तव्यमस्ति । प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु- . अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे . सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा - '''ब्राह्ममैशानमैन्द्रञ्च प्राजापत्यं वृहस्पतिम् ।।''' '''त्वाष्ट्रमापिशलञ्चति पाणिनौय मथाष्टमम् ॥''' तथैव मतान्तरे - '''यस्मिन् व्याकरणान्यष्टौ निरुप्यन्ते महान्ति च ।''' '''तत्राद्यं ब्राह्ममुदितं द्वितीयं चान्द्रमुच्यते ।''' == प्राचीनव्याकरणानि == स्वशास्त्रे कृताः, तत्राऽपि प्राक्तनव्याकरणदृष्टसंज्ञाभिरेवाऽत्र व्यवहार इति व्याचक्षते व्याख्यातारः। अन्यच्च - 'त्रितुत्राथसिसुसरकसेषु च' इति दशसु कृत्प्रत्ययेषु पठ्यन्ते, तस्माद् व्याकरणान्तरस्थाऽप्यत्रानूदिता इत्येव वक्तव्यं स्यात्। किञ्च स्तम्भु-स्तुम्भुप्रभृतिधातवो न पाणिनीये धातुपाठे दृश्यन्ते। ते धातवश्च पूर्वव्याकरणसंस्कारेणैव पाणिनिना स्वसूत्रेषु निबद्धाः, इत्येव स्वीकर्त्तुमापतति। एवं 'चर्करीतस्व' इत्यदादिगणे पाणिनिना, यङ्लुगन्तं तेन गृह्यते इति व्याख्यातार आहुः। न हि पाणिनीये व्याकरणे यङ्लुगन्तं चर्करीतमिति परिभाष्यते, प्राक्तनेष्वेव व्याकरणेषु कारितमिति णिजन्तं, चिकीर्षितमिति सन्नन्तं, चेक्रीतमिति यङन्तं, चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं व्यवहृतमासीत्। तस्मात्प्राचीनव्याकरणसंस्कारमात्रेण एव पाणिनिना 'चर्करीतञ्च' इत्यादौ सन्निवेशितम्। इदं दिङ्मात्रप्रदशितमपि स्पष्टमेव द्रढीयस्कतया ज्ञापयति यत्, पाणिनेः प्रागपि व्याकरणस्य सत्ता आसीत् इति। पाणिनिरष्टाध्याय्यां स्वकीयायां दश प्राचीनान् व्याकरणाचार्यान् स्मरति सादरमेतेषु सूत्रेषु - # वा सुप्यापिशलेः ६॥१॥९२, # तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य १॥२॥२५, # औतो गार्ग्यस्य ८॥३॥२०, # तृतीयादिषु भाषितपुंस्कां पुंवद् गालवस्य ७॥१॥७४, # ई ३ चाक्रवर्मणस्य ६॥१॥१३०, # ऋतो भारद्वाजस्य ७॥२॥६३, # लङः शाकटायनस्यैव ३॥४।। १११, # लोपः शाकल्यस्य, ८।।३।१९, # अवङ् स्फोटायनस्य ६॥१।१२३, # गिरेश्च सेनकस्य ५॥४।। ११२ मीमांसकयुधिष्ठिरः 'संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास' इत्येतन्नामके स्वकीये ग्रन्थे पाणिनेः प्राग्वर्तिनः त्रयोदश आचार्यानन्यानपि निर्दिशति। बहूनि प्रमाणानि समुद्रुत्य आचार्यमीमांसको मन्यते यत्, सञ्जातस्य पाणिनेः साम्प्रतिकात् कालात् ४८२१ वर्षाणि व्यतीतानि। परमाधुनिकानां प्रतीच्यानां विपश्चितां तु मान्यतेयं यत्पाणिनेः जातस्य प्रायेण प्रायः २७०० वषणि व्यतीतानि इति। == पाणिनीयव्याकरणम् == सम्प्रति व्याकरणरूपी वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिव्याकरणमेकमेव मन्यते 'पाणिनीयं व्याकरणम्'। महर्षिपाणिनिना प्रायः ४००० अल्पाक्षरैः सूत्रैः [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुत्य विदुष आश्चर्यचकितं कृतम्। वैज्ञानिकदृष्ट्या देवभाषायां यावत् सुष्टु शास्त्रीयविवेचनं पाणिनिना कृतं, तादृशं विवेचनमन्यत्र दुर्लभमस्ति। पाणिनिरिव भाषामर्मज्ञो वैयाकरणः संसारेऽन्यत्र समुपलब्धो नाऽस्ति। पाणिनेर्ग्रन्थः अष्टासु अध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, तेनैव कारणेनास्य ग्रन्थः ‘अष्टाध्यायी' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति। समयस्त्वस्य ईसापूर्व-षष्ठशतकमस्ति। पाणिनीयव्यकरणस्य नामानि - १ - अष्टकम् । २ - अष्टाध्यायी । ३ - शब्दानुशासनम् । ४ - वृति सूत्रञ्चेति । === वार्तिकं, महाभाष्यञ्च === पाणिनीयस्य व्याकरणस्य परममहत्त्वपूर्णमङ्गं [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य वार्तिकपाठोऽस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णमेव प्रतिभाति। पाणिनिनाऽऽख्यातान् [[संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्|संस्कृतसाहित्ये]] प्रयुक्तान् शब्दान् व्याख्यातुमेव ईसापूर्वचतुर्थशतके कात्यायनेन वार्तिकानां रचना कृतेति। कात्यायनस्य वार्तिकपाठमिदं पाणिनीयस्य व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णमङ्गमस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णम् एव प्रतिभाति। पतञ्जलिः कात्यायनस्य वार्त्तिकपाठमवलम्ब्यैव तत्र नैजं महाभाष्यमरचयत्। पतञ्जलिभगवत एषा हि [[महाभाष्यम्|महाभाष्याख्या]] रचना पाणिनीयं व्याकरणं सरलया सरसया च रीत्या व्याचष्टे। सकलेऽपि [[संस्कृतवाङ्मयम्|संस्कृतवाङ्मये]] महाभाष्यं वस्तुतोऽद्वितीयो ग्रन्थः। सर्वेऽपि विद्वांसो मुक्तकण्ठतया प्रशंसन्ति ग्रन्थमिमम्। ईसापूर्वद्वितीयशतकेऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणमभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा प्रथमत अत्रैवोपलब्धा भवति। व्याकरणस्य पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिरेव मुनित्रयमस्ति। === पाणिनिव्याकरणसम्बद्धाः ग्रन्थाः === महाभाष्यानन्तरं व्याकरण-दर्शनस्य सर्वाधिकप्रधानो ग्रन्थो [[वाक्यपदीय|वाक्यपदीयो]]<nowiki/>ऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षष्ठशतकोद्भवो [[भर्तृहरिः|भर्तहरि]]<nowiki/>रासीत्। वाक्यपदीये व्याकरणशास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेण अभिव्यक्तं भवति। व्याकरणन्तु शैवागमान्तर्गतमेवास्ति। अस्य स्वीया विशिष्टा साधनप्रक्रियाऽस्ति। भक्तृहरिः शब्दाद्वैतस्य संस्थापकः आसीत्। तस्य विचारे 'स्फोट' एवैकमात्र परमतत्त्वमस्ति। जगदिदं तस्यैव विवर्त्तरूपमस्ति। काशमीरनिवासिना कैयटेन विरचितं 'भाष्यप्रदीपम्' महाभाष्यीयसिद्धान्तस्य प्रदीपमिव प्रकाशयितः एकमात्रो ग्रन्थरत्नः अस्ति। प्रदीपस्य उद्योताख्या व्याख्या [[नागेशभट्टः|नागेशभट्टेन]] लिखिताऽस्ति। [[व्याकरणशास्त्रस्येतिहासः|व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे]] भट्टोजिदीक्षितेन एकस्य अभिनवयुगस्य स्थापना कृता। अस्य त्रयः सुप्रसिद्धा ग्रन्थाः सन्ति- (१) [[सिद्धान्तकौमुदी]], (२) [[शब्दकौस्तुभः]], (३) [[मनोरमा]] चेति। दीक्षितपरम्परायामेव नागेशभट्टः उद्भटवैयाकरणोऽभवत्। अस्य विदुषः प्रतिभा बहुमुखी आसीत्। अस्य परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनिव्याकरणस्य सर्वमान्यग्रन्थोऽस्ति। अस्य [[शब्देन्दुशेखरः]] इति मनोरमायाः विस्तृता व्याख्याऽस्ति। अस्य ‘लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तस्य मीमांसकः सर्वश्रेष्ठग्रन्थोऽस्ति। नागेशभट्टः काशीनिवासी आसीत्। अष्टादशशतकस्य पूर्वार्द्धेऽयं विद्यमान आसीत्। == व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः == * [[संज्ञा]] * [[सन्धिः]] * [[कारकम्]] * [[उपसर्गः]] * [[वृत्तिः]] * [[नामपदम्]] * [[अव्ययम्]] * [[लकाराः]] * [[शाब्दबोधः]] * [[धात्वर्थः]] * [[स्फोटः]] {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[शिक्षा]] * [[कल्पः]] * [[निरुक्तम्]] * [[वेदाङ्गम्]] ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाङ्गानि]] [[वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्|व्याकरणम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] 8nxanuryra8ib385iny0wohpjcraxnv 501567 501565 2026-10-29T15:37:43Z Mohit Sharma1234 47616 /* व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः */ 501567 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''व्याकरणं''' नाम [[वेद|वेदा]]<nowiki/>नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सर-पदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्। == शब्दार्थः == व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसाकरं शास्त्रम्। व्याकरण --> वि + आङ् + कृ + ल्युट् > व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते विशोध्यन्ते साधुशब्दाः अनेनेति व्याकरणम्। <br /> == महत्त्वम् == एतद्वेदस्य मुखत्वेन स्मृतम् - '''<nowiki/>'मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''' भाषा लोकव्यवहारं प्रवर्तयति। यदि भाषा न स्यात्, तर्हि जगदिदमन्धेतमसि मज्जेत्। यथोक्तं दण्डिना - '''<nowiki/>'इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्।''' '''<nowiki/>''' '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'''' <ref>शृङ्गारप्रकाशः/षष्ठः प्रकाशः</ref> भाषायाः शुद्धये व्याकरणस्य अपेक्षा भवत्येव। न हि व्याकरणज्ञानशून्यो जनः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुं शक्नोति। स्वयम् ऋक्संहितायाम् अस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसायाम् अनेके मन्त्राः भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति। ऋग्वेदस्यैकस्मिन् सुप्रसिद्धमन्त्रे व्याकरणं वृषभस्य रूपकत्वेन प्रतिपादितमस्ति - '''<nowiki/>'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्ता सोऽस्य।''' '''त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।''''<ref>( ऋ० ४॥५८।।६ )</ref> अस्य वृषभरूपी व्याकरणस्य चत्वारि शृंङ्गाणि सन्ति - नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपात-रूपाणि। त्रिपादोऽस्य भूत-भविष्य-वर्तमानाः। सुप्तिङन्तश्च द्वे शीर्षे स्तः, सप्तविभक्तयश्च सप्तहस्ताः सन्ति। उरसि शिरसि च कण्ठे त्रिधाबद्धो वृषभोऽयमस्ति। एवंविधव्याकरणज्ञानाद् योऽनभिज्ञोऽस्ति, सः जानन्नपि न जानाति, पश्यन्नपि न पश्यति, शृण्वन्नपि न शृणोति। किञ्च यो हि जनो व्याकरणशास्त्रज्ञोऽस्ति, तत्सन्निधौ वाणी सुसज्जिता कामिनी इव समागत्य सर्वतोभावेन समर्पिता भवति — '''<nowiki/>'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उतत्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम्।''' '''उतोत्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्ये उशती सुवासाः।।'''' <ref>( ऋग्वे० १०।।७१।१ )</ref> आचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः [[पतञ्जलि|पतञ्जलिः]] तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्। '''<nowiki/>'रक्षार्थवेदाध्ययनमध्येयं व्याकरणं, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति'''' इति पतञ्जलिः। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते। '''<nowiki/>''' == व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता == ऋषिर्ब्रूते यद्वेदानां रक्षायै व्याकरणस्याध्ययनमपेक्ष्यते। यो जनो लोपागमवर्णविकारज्ञो भवति, स एव वेदान् साधु रक्षितुमर्हति। तथा हि - वेदे 'जहार' इत्येतस्य क्रियापदस्य स्थाने 'जभार' इत्येतत् क्रियापदं प्रयुज्यते। व्याकरणानभिज्ञस्य दृष्ट्या 'जभार' इत्येतत्क्रियापदं न शुद्धम्, स 'जहार' इत्येतदेव शुद्धं मत्वा 'जभार' इत्येतत्पदम् अनुच्चार्य 'जहार' इति प्रयोक्तुमुपक्रान्तो भविष्यति। कुफलञ्चैतदीयमिदं स्याद् वेदोऽनेकपरिवर्तितपदवान्। अयं हि महान्नर्थो व्याकरणज्ञानशून्यतया निपातितो भवेत्। तस्माद् व्याकरणस्य अध्ययनमतितरामपेक्ष्यते। व्याकरणाध्ययनेन विभक्तिविपरिणामस्य च बोधो जायते तस्माद व्याकरणम् अवश्यम् अध्ययनीयमस्ति। न सर्वैः लिङ्गैः न च सर्वाभिः विभक्तिभिः वेदे मन्त्राः निगदिताः सन्ति। ते च अवश्यं यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्या भवति। न अवैयाकरणस्तान् यथायर्थं विपरिणमयितुं शक्नोति। तथाहि 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इत्येतदस्ति वेदवाक्यम्। इदं हि वाक्यम् अग्निदेवताकं वर्त्तते। निर्वापकाले अग्निदेवताम् उद्दिश्य मन्त्रोऽयं पठितो भवति। परं यदा सूर्यदेवता लक्ष्यीकृत्य निर्वापः कृतो भवति, तदा सूर्याय त्वा जुष्टं निर्वपामि इत्येतेन विपरिणामेन पठनीयो भवति मन्त्र एषः। इमं हि विपरिणामं वैयाकरण एव सम्यग् यथायथं कर्तुं पारयति। ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इत्येतस्मादपि हेतोः व्याकरणस्याऽध्ययनं परमापेक्षितं भवति। वेदस्य षडङ्गत्वात् षटत्स्वङ्गेषु च व्याकरणस्य प्रधानत्वात्। सुलभतया यथार्थज्ञानं व्याकरणं विना न भवितुमर्हति अतोऽपि व्याकरणस्य पठनमपेक्ष्यते। इदं तु विदितमेव वर्त्तते यद्, जिज्ञासुनाऽवश्यमेव शब्दस्य कार्यं ज्ञानम्। शब्दस्य ज्ञानं व्याकरणं विहाय न केनाप्यन्येन सुलभेनोपायेन शक्यम्। संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो [[बहुव्रीहिः]]। अथान्तोदातत्त्वं तत[[तत्पुरुषसमासः|स्तत्पुरुष]] इति। एतेन विवेचनेन व्याकरणस्य उपादेयत्वं तन्महत्त्वञ्च समुपस्थापयन् आचार्यपतञ्जलिः तस्य अन्यानि च कतिपयानि आवश्यकतां प्रस्तौति। स आह यद् व्याकरणं हि यो नरो न जानाति, स शुद्धमपि वक्तुं न शक्नोति। शुद्धोच्चारणलाभाय व्याकरणस्याध्ययनं कर्तव्यम्। अशुद्धोच्चारणकर्ता शिक्षितसमाजे निन्दितो भवति। तस्माद् विज्ञेन सततमुच्चारणस्य शुद्धता समुपासनीयेति। अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति। शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति। वैयाकरण एव यज्ञे प्रयुक्तान् [[मन्त्रः|मन्त्रान्]] सविभक्तिकान् विधाय पठितुं समर्थो भवति, तदर्थमपि व्याकरणस्याध्ययनमपेक्षितमस्ति। यज्ञकर्मणि स एव विद्वान् अधिकारी भवितुमर्हति यः पदोच्चारणं तथा करोति यथा न किमपि पदं न कोऽपि स्वरो न च किमप्यक्षरमस्फुटं स्यात्। यज्ञाधिकारस्य लाभार्थमपि व्याकरणमध्येतव्यम्। 'शब्दो ब्रह्मः' तेन हि शब्देन सह तादात्म्ये सति शब्दस्य परब्रह्मभूतेनार्येण सहापि तादात्म्यं भवितुं शक्नोतीत्येतस्मादपि व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितम्। वाक्यगतस्य अर्थज्ञानस्यापि लाभाय व्याकरणं पठनीयमस्ति। नापि श्रुतेन न चापि लिखितेन वाक्येन न तावत् किमपि कार्यं भवितुमर्हति यावद् वाक्यगतार्थस्य साधुज्ञानं न जायते। वस्तुतः तदनवगतार्थ वाक्यन्तु निरर्थकमेव तदर्थमपि व्याकरणस्य ज्ञानं काङ्क्ष्यते। == प्रयोजनम् == व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]] — 'रक्तोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्॥' रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्। ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङ्गैर्न सर्वाभिः विभक्तिभिर्वेदे मन्त्राः निगदिताः, ये चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः, तान्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुम्। तस्मादध्येयं व्याकरणम्। एवम् अन्यान्यपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये। व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति - १. 'यज्ञेन यज्ञमजयन्त देवाः'।<ref>(ऋग्ंं० १॥१६४॥५०)</ref> यजयाचेत्यादिनङ्। २. 'ये सहांसि सहसा सहन्ते'।<ref>( ऋग्० ६॥६६॥९ )</ref> सहधातोरसुन् उणादौ। ३. 'धान्यमसि धिनुहि'।<ref>( यजु० १॥२० )</ref> धिनोतेर्धान्यम्, महाभारते। ४. 'केतपूः केतं नः पुनातु'।<ref>( यजु० ११॥७ )</ref> क्विप् च। ५. 'तीर्थोस्तरन्ति'।<ref>( अथर्वे० १८॥४॥७ )</ref> पातृतुदिव*** इति स्थक्० उ०। व्याकरणशास्त्रस्य प्रमाणभूतः अाचार्यः पतञ्जलिव्याकरणशास्त्रस्य उपरिनिर्दिष्टानि प्रयोजनानि वर्णयन् 'चत्वारि शृङ्गाः' 'चत्वारि वाक्', 'उतत्वः', 'सक्तुमिव', 'सुदेवोऽसि' -इत्येतन्मन्त्रपञ्चकमुद्धरति स्म। पतञ्जलेरपि प्राचीनतरो [[यास्कः|यास्को]]<nowiki/>ऽपि 'चत्वारि वाक् इत्येतस्य मन्त्रस्य व्याख्यां व्याकरणशास्त्रपरकमेव कुर्वाणोऽवाप्यते। व्याकरणमित्येतत्पदं यस्माद्धातोः निष्पद्यते, तस्यापि मूलार्थो यजुषि - '''<nowiki/>'दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्त्वाऽनृते प्रजापतिः'''' इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रयुक्तः प्राप्यते। व्याकरणशास्त्रस्य उत्पत्तिमधिकृत्य तु न निश्चप्रचतया किमपि कथनं सम्भवम्। इदं तु वक्तुं शक्यं यदुपलब्धवैदिकपदपाठेभ्यः प्राग् व्याकरणं शास्त्रं पूर्णतां गतं बभूव। प्रकृतिप्रत्ययधातूपसर्गसमासवत्पदविभागश्च कृत्स्नतया निर्धारितो जातो यदा तस्यानेहसो गतस्यानेकसहस्राब्दाः व्यतीताः। वाल्मीकिरामायणस्य रचनाकाले व्याकरणशास्त्रस्य अध्ययनमध्यापनञ्च सुव्यवस्थिततया प्रचलितमासीदित्येतद्धि — ''''नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।''' '''बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम्।।''''<ref>वाल्मीकिरामायणम्-किष्किन्धाकाण्डम्, 30</ref> महाभारतयुद्धकालवर्तिनि यास्क-निरुक्ते बहूनां व्याकरणाचार्याणामुल्लेखो दृश्यते। आचार्यः शाकटायनस्तु नैजं व्याकरणं यास्कादपि प्राक् लिलेख। तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य सर्वप्रथमस्तथा प्राचीनतमरुल्लेखो लभते। == व्याकरणस्याविर्भावः == तदित्यं सकलशास्त्रशिरोभूतं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्मृतं व्याकरणं कदा प्रभृति प्रवर्ततमभूदिति न शक्यते तत्वतो निरूपयितुम् । तथापि पण्डिताः । कथयन्ति : यद्वयाकरणस्य बीजवैदिकसंहितासु दृश्यते । महामुनिर्यास्को महाभाष्यकारश्च पतञ्जलिरेतादशानु मन्त्रानु स्मरति येषु व्याकरण स्वरूपं सूचितमस्ति। यथा चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्यं आ विवेश। <ref>ऋ. ४/५८/३</ref> अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति। एवमेवोक्त यजुर्वेदेऽप्युक्तं - दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः'।<ref>१९/७७</ref> संहितानन्तरं ब्राह्मणसाहित्येऽपि व्याकरणास्तित्वविषये बहुत्र बहुधोक्तमस्ति । अनेनैतत्सिध्यति यत्संहिताकाले, एव व्याकरणं सुव्यवस्थितमासीत् । तथ्यमिदं पतञ्जलिः स्मरति- ‘पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राहमणी व्याकरणं स्माधीयते इति<ref>१/१/१</ref> यद्यपि पुरांकल्पस्य कियत्प्राचीनत्वमिति. नैव सुस्पष्टं तथापि न्यूनतममपि एषः संहिताकालं तु सूचयत्येव । “पुराकल्पे .. कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते' ‘अनावृताः किल पुरा स्त्रिय असन् वरानने इत्यादावपि । पुराकल्पपुराशब्दौ सुपूरातीतकालावबोधकावेव । गोपथब्राह्मणे . व्याकरणस्य स्पष्टमेवं व्याख्यातं यथा - ओङ्कारं पृच्छामः, को धातुः, कि प्रातिपदिकं, किं नामाऽऽख्यातं, किं. लिंङ्ग, किं वचनं, का विभक्तिः, कः प्रत्ययः, कः स्वरः, उपसर्गों निपातः, कि ? वै व्याकरणं, को विकारः को विकारी, कतिमात्रः, कतिवर्णः, कत्यक्षरः, केति'पदः, कः संयोगः, किं स्थाननादानुप्रदानानुकरणम् इति।<ref>१/२४</ref> तथैव मैत्रायणसंहितायामुक्त-‘तस्मात् षड् विभक्तयः।<ref>१॥७॥३</ref> ऐतरेयब्राह्मणेऽपि सप्तधा वै वागभवत् इति।<ref>७१।७</ref> सप्तधा इति सप्त विभक्तय इति भट्टभास्करः । स्वयमृग्वेदेऽपि यस्य ते सप्त सिन्धवः इति।<ref>८।६९।१२</ref> अत्र सप्त सिन्धव इति सप्त विभक्तयं इति । तेन व्याकरणस्य समस्तद्वैपायनपरम्परार्षवैदिकवाङ्मयादपि प्राचीनतत्वमिति युधिष्ठिरभीमांसकमतमत्यन्तमेव समीचीनं प्रतिभाति । तथ्येमिदं ने केनाऽप्यलपितं शक्यते यत्संस्कृतभाषा आदौ यौगिकपदबाहुल्याऽऽसीत्। ह्रमशः सा रूढिमाश्रिता इति । यौगिकताऽस्य स्वभावसिंद्धा । सा च प्रकृतिप्रत्यय विभागेनैव ज्ञायते । प्रतिपदपाठादेव भाषाज्ञानस्यासम्भवात्तत्पदानां प्रकृतिप्रत्यय विमागेन सामान्यीकरणं यदैवानुभूतं तदैव व्याकरणं प्रवर्ततम् । एतत्प्रवर्तनञ्च । यदि मूलसंहिताप्राक्काले न सम्मवति चेदपि तत्सहैव तु निश्चयमेव । व्याकरणस्य तेन मूलसंहिताकालादारभ्य पतञ्जलिपर्यन्तमेव प्रवर्तनकालः सञ्चरति । तदनन्तरं व्याख्याकाल उदेति। सम्प्रति अपि स एवं सञ्चरति प्रक्रियामुखैन । तर्हि केन प्रथमं तादृशं सर्वशास्त्रशिरोरत्नभूतं व्याकरणं प्रवततमित्यपेंक्षायामितरशास्त्रप्रवर्तनमिवास्यापि प्रवर्तनं ब्रह्मण एवं सञ्जातं मन्यन्ते परिनिष्ठवैयाकरणाः पतञ्जलिप्रभृतयः । व्याकरणप्रवर्तनक्रमं निर्दशन् स कथयति- महाभाष्ये। ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच, वृहस्पतिरिन्द्राय, इन्द्रो । भरद्वाजाय, भरद्वाजऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः इति।<ref>१।४</ref> विषयेऽस्मिन्नपरमपि मतं प्रचलितमस्ति यन्महेश्वरो वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य प्रोवाचेति।<ref>महा०१२।२८४१९२</ref> अत्र हि षडङ्गानि एकतः शिक्षाकल्पादीनि षट्, • अपरतस्तु षड्विभक्तिमयं, नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयसर्वनामादिषडङ्गात्मकं, षड्लिङ्गात्मर्क षट्सन्धिमयं लट् लिङ्-लिट्-लुङ-लुट्-लडादिषड्लकारप्राधान्यं, त्रिगुणितषडाख्यातमयं, कतृ-कर्म-भाव-कर्मक कृत्यकृदन्तमयस्वरूपं, षट्कारकमण्डितं, षट्समासमय, अपत्यादिमख्यषट्प्रत्ययविग्रहं व्याकरणमपि बुध्यते । तत्र व्रह्मणा प्रोक्त व्याकरणं वृहस्पतिरधीतवान् । स चेन्द्राय प्रोवाच । यावत्पर्यन्तं व्याकरणं प्रतिपदपाठमात्रसम्बद्धमासीत् । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच । वर्षसहस्रमित्यर्थवाद एबाशयस्तु : सुदीर्घकाल इति । तथाविधस्यः प्रतिपदपाठस्य किं स्वरूपमासीदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्त म्। सम्मवति समानरूपाणां नामाख्यातादीनां सङ्ग्रह एव प्रतिपदपाठमिति युधिष्ठिरसम्मतिः किन्तु प्रतिपदं रूपसिद्धिरेव प्रतिपदपाठ इत्यपरे । शब्दपारायणमिति रूढिय कस्यचिद्ग्रन्यस्येति भर्तृहरिर्महाभाष्यव्याख्याने । सम्भवति बाईप व्याकरणशास्त्र' हि शब्दपारायणशब्देन संज्ञितं स्यात् । स्याद्यद्वा तद्वा म लप्रयत्नसांध्यत्वाद व्याकरणं मरणान्तव्याधि मन्यन्ते स्मोशनसाः। बृहस्पतिः-प्रतिपदमशक्यत्वाल्लक्षणस्याप्यव्यवस्थितत्वात्तत्रापि नादनवस्थाप्रसङ्गाच्च मरणान्तो व्याधियकरणमिति औशनसा इति। भारतीये हि शास्त्रे प्रायः सर्वाण्यपि शास्त्राणि ब्रह्मप्रवन न्यन्ते । युधिष्ठिरमीमांसको भगवदत्तमुद्धृत्य ब्रह्मप्रोक्तानां द्वाविंशतिशास्त्राणां सूचि, प्रस्तौति । तानि च वेद-ब्रह्मज्ञान-योगविद्या-आयुर्वेद-हस्त्यायुर्वेदरसतन्त्र-धनुर्वेदपदार्थविज्ञान-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र-कामशास्त्र-व्याकरण-लिपिज्ञान-ज्योतिषशास्त्रगणित-शिल्पशास्त्र-अश्वशास्त्र-नाट्यवेद-इतिहास-पुराण-मीमांसाशास्त्र-स्तवशास्त्राणीति । युधिष्ठिरो हि ब्रह्माणं वर्तमानश्वेतवाराहकल्पादिभवमैतिहासिक पुरुषं मन्यते । स्यादपि तत् । ब्रह्मा हि, कामं रजोमूतधरः परमात्मा वा ऐतिहासिको वा, शास्तप्रवचनमकरोत् । तेन हि पृथक्पृथक् शास्त्राणि तु नैव प्रणीतानि किन्तु तत्सर्वाङ्गीणप्रवचने प्रसङ्गामुसारेण सर्वेषामेव शास्त्राणां बीजं निहितं सम्भवति । प्रवाचकश्रेण्यां ब्रह्मणोऽनन्तरं वृहस्पतेः स्थानम् । स हि देवानां पुरोहितो . महर्षेरङ्गिरसः पुत्रः (ऐ० ब्रा'८।२६) । सामगानं (छा० उ०२।२२।१), अर्थशास्त्र (महा० १२१५९।८४) इतिहासपुराणे (वायु० १०३।५९), वेदाङ्गानि (महा० १२।२१०।२०), व्याकरण (महामाष्यं १।१।१) ज्यौतिष (प्रबन्धचिन्तामणौ) वास्तुशास्त्रं (मत्स्य० २ ५१॥३-४), अगदतन्त्रञ्च वृहस्पतिप्रोक्तत्वेन प्रख्यातम् । एतदतिरिक्तमपि बहुविधं स्फुटपद्यस्तवर्क बृहस्पतिप्रोक्तसम्मतत्वने प्रसिद्धम् । बृहस्पतिकालपर्यन्तमपि वागव्याकृतैवासीत् । तेनैव वृहस्पतिः प्रतिपदपाठमेवाध्यापयामासेन्द्रम् । इन्द्रो ह देवानामग्रणीः । स हि स्वाधीतं देवेभ्यः प्रोवाच । देवा वै तदवधातुमसमर्थाः सन्तो तद्वाकरणायेन्द्रं प्रोचुः । इन्द्रो ह तां वाचं मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् । स च प्रकृतिप्रत्ययभागेन शब्दसिद्धिं व्याख्यातवान् । यथाऽऽह सायणाचार्यः - ‘तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं सर्वत्राकरोत् ।' इति । तेनेन्द्रो हि प्रथमो वैयाकरणः । कातन्त्रादीनि हि व्याकरणानि तस्य शाखाप्रशाखारूपाणि ।। एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्-- '''‘समुद्रवद् व्याकरणं महेश्वरे तदद्ध कुम्मोद्धरणं बृहस्पतौ।''' '''तद्भागधेयाञ्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ ।''' इति । अनेन तु ऐन्द्रापेक्षया बार्हस्पत्यस्य तदपेक्षयाऽपि माहेश्वरस्य व्याकरणस्य । प्राचीनत्वं विशालता च सिध्यति । पतञ्जलिः किन्निमित्तं तदुपेक्षते इति विचारणीयो विषयः । == व्याकरणस्य भेदाः == सामान्यतो व्याकरणस्य त्रीणि रूपाणि-छान्दसं लौकिकं छान्दसलौकिकञ्च। तत्र छान्दसं प्रातिशाख्यादि, लौकिकं कातन्त्रादि, छन्दसलौकिकं पाणिनीयादि । माहेश्वरं हि व्याकरणं छान्दसलौकिकमेन्द्रं हि लौकिकमित्यनुमीयते तथैव परम्पराभावात् । प्रातिशाख्यं छान्दसमात्र : व्याकरणं समुदितम् ।'प्रतिशाख्यं हि वेदानां प्रातिशाखसम्बद्धम् । तेन यावन्तो । वेदस्य भेदास्तावन्त्येवं प्रातिशाख्यानि स्युः किन्तु दुर्भाग्यादेव सम्प्रति षडेवोपलभ्यन्ते शेषाणि चत्वारि नामत एव श्रूयन्ते । तेषु शौनकसङ्गृहीतमृप्रातिशाख्यं, कात्यायनसङ्कलितं बाज़सनेयीयप्रातिशाख्यं, वररुचिसङ्कलितं सामप्रातिशाख्यं, अथर्वप्रातिशीख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं 'मैत्रायणीयप्रतिशाख्यञ्चाज्ञातसँगृहीतञ्चेति षट् सम्प्रति समुपलब्धानि आश्वलायनवाष्कल-शांङख्यायनचारायणप्रातिशाख्यानि तु नामत एव श्रुतानि । मन्त्राणां संहितापाठे सम्मवविकारेषु विचार एव मूलतः प्रातिशाख्यस्योद्देश्यं येन पदपाठस्थमूलपादानां ज्ञानं सुकरं स्यात् । तेन हि तत्र पदपाठक्रमपाठसम्बद्धनियमा एव विशेष निरूपिताः सन्ति । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां ' पार्षदानि इति यास्कः।<ref>निरु०. १।१७</ref> तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेनः पदसाधुत्वानुशासनस्यावश्यकतैव नासीत् । तेन । • प्रातिशाख्यं पाठानुशासनग्रन्थो न तु शब्दांनुशासनपरः । प्रातिशाख्यं हि । शब्देनापि परिचायते।<ref>निरु० १।१७</ref> एवमेब महाभाष्यकारः पारिषद शब्दमपि प्रयुनक्ति तन्निमित्तम् ।<ref>६।३।१४</ref> यथा - '''‘पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।' ‘सर्ववेद पारिषद हीदं शास्त्रम् ।''' शाखा शाखां प्रति प्रतिशाखम् । प्रतिशाखे भवं प्रोतिशाख्यम यास्काचार्यः - पदप्रकृतिः संहिता, पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।<ref>निरु०.१।१७</ref> कुमारिलस्तु यथा| धर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्यलक्षणवत् प्रतिचरणं पाठव्यव-.. स्थोपलम्यते ।<ref>तन्त्रवातकम्-१।३।१५</ref> तथैवानन्तदेवः - '''‘प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशाख्यानि नोपदिष्टानि, किन्तु |''' '''श्रोतस्मार्तसूत्रवत् प्रातिशाख्यसूत्रमपि पञ्चदशशाखासाधारणं समाम्नातम् ।'''<ref>प्रतिज्ञापरिशिष्टे:२।१</ref> अत्र चरणशब्दः शाखासंमूहबोधको यथा वाजसनेयचरणः, शाखाशब्दश्च आचार्यानुयायिभेदबोधको यथा, वाजसनेयचरणस्य माध्यन्दिनकण्वगालवादयः । शाखां प्रतिगता शाखा प्रतिशाखा, अनुशाखा अवान्तरशाखा इति ।। प्रातिशाख्यं संहितायाः सम्भवविपर्ययाणामध्ययनं करोति । तत्र हि वर्णोच्चारणादीनां सूक्ष्मं विवेचनमपि कृतमस्ति । वर्णोच्चारणे सस्भविदोषाणां सूक्ष्मविवेचनमपि प्रातिशाख्यस्य विषयेष्वन्यतमम् । तत्र पदपाठस्य नियमोऽपि स्पष्टतया निदशितः । एवमेव क्रमपाठस्य नियमोऽपि सामान्यतः सम्प्रर्दशितः । यत्र कुत्र जटापाठस्य नियमोऽपि प्रदशितः । अथैषां प्रातिशाख्यानां सङ्क्षेपेण परिचय उच्यते । ऋक्प्रातिशाख्यम्-प्रातिशाख्यमिदं शौनकप्रोक्तम् । शौनक हि यास्कः स्मरति शौनकोऽपि यास्कं स्मरति । यास्कस्य निरुक्तकारत्वं महाभारते हि समुल्लिखितम्।<ref>१२।३४२।७३</ref> तेन ऋचस्य कालो महाभारतात्पूर्ववर्तीति त्ववश्यमेव । तत्रापि लिट् प्रयोगेण कियत्कालपूर्ववर्तीति तु वैव निश्चितम् । युधिष्ठिरमहाशयस्तु तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभवं मन्यते। अत्रे हि अष्टादश पटलाः यत्र त्रयोदशचतुर्दशयोः. शिक्षाविषयः, षोडश सप्तदशः - अष्टादशपटलेषु छन्दांसि वणितानि । अस्योपरि विष्णुमित्रस्य वृत्तिः ऋज्वर्था, उव्वर्टस्य भाष्यञ्च प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्तमन्येऽपि बृत्तयो भाष्याणि च 'सन्तीति श्रूयतेऽस्योपरि । ऋग्वेदस्याश्वलायनशाखासम्बद्धमाश्वलायनेनैव प्रणीतं प्रातिशाख्यमासीदिति अनन्तस्य वाजसंनेयीयप्रातिशाख्यटीकातो ज्ञायत इति युधिष्ठिरमीमांसकः . . समुल्लिखति । ‘नाप्याश्वलायनाचार्यादिकृतप्रातिशाख्यसिद्धत्वम् इति तत्र १. वचनम् । एवमेव वाष्कलशाखासम्बद्धमपि प्रातिशाख्यमासीदिति शाङ्ख्यायन| श्रोतसूत्रस्यानिर्तीयभाष्यस्य ‘उपद् तो नाम सन्धिर्वाष्कलादीनां प्रसिद्धः । तस्योदाहरणम्' इति वचनाज्ज्ञायते इति युधिष्ठरो निदशति । किन्तु वाष्कलानामप्रगृह्य तदयं वचनम्' इत्यपि तस्य भावे प्रमाणम् । '''वाजसनेयीयप्रातिशाख्यम्-''' प्रातिशाख्यमिदं महर्षिकात्यायनप्रणीतम् । स हि याज्ञवल्क्यस्य पुत्र इति युधिष्ठिरमतम् । प्रातिशाख्यातिरिक्त तस्य हि संहिताब्राह्मणं, कात्यायनपरिशिष्ट, प्रतिज्ञासूत्र, गृह्यसूत्रञ्च प्रसिद्धा ग्रन्थाः । कात्यायनस्य स्थितिकालस्त्वनिर्णीत एव । तथापि तेन विक्रमपूवंसहस्राब्दीतो ऽपि, पूर्ववतनैव भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । युधिष्ठिरस्तु तं विक्रमपूर्व २९०० मितवर्षमभितः समुत्पन्नं मन्यते । अस्योपरि उदटाचार्यस्य भाष्यं अनन्तस्य व्याख्या चे प्रसिद्धा । तदतिरिक्तमपि अन्याष्टीकाटिप्पण्यश्चास्योपरि सन्तीति निर्दिष्टमस्ति । '''तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् -''' ज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यं तैत्तिरीयशाखासम्बद्धम् । अस्य च प्रणयनं पाणिनिपूर्ववर्तनि काले एव सञ्जातमित्यनुमीयते । अस्योपरि सोमयार्यस्य त्रिरत्न भाष्यं प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्त माहिषेयभाष्यं, गोपालयज्वनो वैदिकाभरणं च प्रसिद्धे । । '''सामप्रातिशाख्यम्-''' सामवेदस्य प्रातिशाख्यमिदं पुष्पसूत्रनाम्ना . प्रसिद्धम् । तच्च वररुचिप्रोक्तम् । स हि कात्यायनस्यः पौत्र इति युधिष्ठिरनिर्देशः । अस्योपरि अजातशत्रोः पुष्पसूत्रभाष्यं प्रसिद्धम् । '''अथर्वप्रातिशाख्यम्-''' अज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यमथर्ववेदसम्बद्धम् । इदञ्च प्राक्पाणिनीयमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तमेव सन्त्यन्यान्यपि प्रातिशाख्यानि येषां विषये ज्ञानं नास्ति। प्रातिशाख्यातिरिक्तं तत्सदृशानि अन्यान्यपि शाकटायनप्रणीतत्वेनानुमीतं ऋक्तन्त्रं, शौनकप्रणीतत्वेन सम्मतो. अथर्वचतुरध्यायी, कात्यायनकृतं प्रतिज्ञासूत्रं, तस्यैव भाषिकसूत्रं, गाय॑स्य सामतन्त्रं, आपिशलेरक्षरतन्त्रञ्च प्रसिद्धानि । तत्राथर्वचतुरध्यायी कौत्सव्याकरणाभिधानेनाऽपि प्रसिद्धम् । यास्कस्य निरुक्तमपि प्रकरणेऽस्मिन्नितान्तमेव स्मर्तव्यमस्ति । प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु- . अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे . सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा - '''ब्राह्ममैशानमैन्द्रञ्च प्राजापत्यं वृहस्पतिम् ।।''' '''त्वाष्ट्रमापिशलञ्चति पाणिनौय मथाष्टमम् ॥''' तथैव मतान्तरे - '''यस्मिन् व्याकरणान्यष्टौ निरुप्यन्ते महान्ति च ।''' '''तत्राद्यं ब्राह्ममुदितं द्वितीयं चान्द्रमुच्यते ।''' == प्राचीनव्याकरणानि == स्वशास्त्रे कृताः, तत्राऽपि प्राक्तनव्याकरणदृष्टसंज्ञाभिरेवाऽत्र व्यवहार इति व्याचक्षते व्याख्यातारः। अन्यच्च - 'त्रितुत्राथसिसुसरकसेषु च' इति दशसु कृत्प्रत्ययेषु पठ्यन्ते, तस्माद् व्याकरणान्तरस्थाऽप्यत्रानूदिता इत्येव वक्तव्यं स्यात्। किञ्च स्तम्भु-स्तुम्भुप्रभृतिधातवो न पाणिनीये धातुपाठे दृश्यन्ते। ते धातवश्च पूर्वव्याकरणसंस्कारेणैव पाणिनिना स्वसूत्रेषु निबद्धाः, इत्येव स्वीकर्त्तुमापतति। एवं 'चर्करीतस्व' इत्यदादिगणे पाणिनिना, यङ्लुगन्तं तेन गृह्यते इति व्याख्यातार आहुः। न हि पाणिनीये व्याकरणे यङ्लुगन्तं चर्करीतमिति परिभाष्यते, प्राक्तनेष्वेव व्याकरणेषु कारितमिति णिजन्तं, चिकीर्षितमिति सन्नन्तं, चेक्रीतमिति यङन्तं, चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं व्यवहृतमासीत्। तस्मात्प्राचीनव्याकरणसंस्कारमात्रेण एव पाणिनिना 'चर्करीतञ्च' इत्यादौ सन्निवेशितम्। इदं दिङ्मात्रप्रदशितमपि स्पष्टमेव द्रढीयस्कतया ज्ञापयति यत्, पाणिनेः प्रागपि व्याकरणस्य सत्ता आसीत् इति। पाणिनिरष्टाध्याय्यां स्वकीयायां दश प्राचीनान् व्याकरणाचार्यान् स्मरति सादरमेतेषु सूत्रेषु - # वा सुप्यापिशलेः ६॥१॥९२, # तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य १॥२॥२५, # औतो गार्ग्यस्य ८॥३॥२०, # तृतीयादिषु भाषितपुंस्कां पुंवद् गालवस्य ७॥१॥७४, # ई ३ चाक्रवर्मणस्य ६॥१॥१३०, # ऋतो भारद्वाजस्य ७॥२॥६३, # लङः शाकटायनस्यैव ३॥४।। १११, # लोपः शाकल्यस्य, ८।।३।१९, # अवङ् स्फोटायनस्य ६॥१।१२३, # गिरेश्च सेनकस्य ५॥४।। ११२ मीमांसकयुधिष्ठिरः 'संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास' इत्येतन्नामके स्वकीये ग्रन्थे पाणिनेः प्राग्वर्तिनः त्रयोदश आचार्यानन्यानपि निर्दिशति। बहूनि प्रमाणानि समुद्रुत्य आचार्यमीमांसको मन्यते यत्, सञ्जातस्य पाणिनेः साम्प्रतिकात् कालात् ४८२१ वर्षाणि व्यतीतानि। परमाधुनिकानां प्रतीच्यानां विपश्चितां तु मान्यतेयं यत्पाणिनेः जातस्य प्रायेण प्रायः २७०० वषणि व्यतीतानि इति। == पाणिनीयव्याकरणम् == सम्प्रति व्याकरणरूपी वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिव्याकरणमेकमेव मन्यते 'पाणिनीयं व्याकरणम्'। महर्षिपाणिनिना प्रायः ४००० अल्पाक्षरैः सूत्रैः [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुत्य विदुष आश्चर्यचकितं कृतम्। वैज्ञानिकदृष्ट्या देवभाषायां यावत् सुष्टु शास्त्रीयविवेचनं पाणिनिना कृतं, तादृशं विवेचनमन्यत्र दुर्लभमस्ति। पाणिनिरिव भाषामर्मज्ञो वैयाकरणः संसारेऽन्यत्र समुपलब्धो नाऽस्ति। पाणिनेर्ग्रन्थः अष्टासु अध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, तेनैव कारणेनास्य ग्रन्थः ‘अष्टाध्यायी' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति। समयस्त्वस्य ईसापूर्व-षष्ठशतकमस्ति। पाणिनीयव्यकरणस्य नामानि - १ - अष्टकम् । २ - अष्टाध्यायी । ३ - शब्दानुशासनम् । ४ - वृति सूत्रञ्चेति । === वार्तिकं, महाभाष्यञ्च === पाणिनीयस्य व्याकरणस्य परममहत्त्वपूर्णमङ्गं [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य वार्तिकपाठोऽस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णमेव प्रतिभाति। पाणिनिनाऽऽख्यातान् [[संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्|संस्कृतसाहित्ये]] प्रयुक्तान् शब्दान् व्याख्यातुमेव ईसापूर्वचतुर्थशतके कात्यायनेन वार्तिकानां रचना कृतेति। कात्यायनस्य वार्तिकपाठमिदं पाणिनीयस्य व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णमङ्गमस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णम् एव प्रतिभाति। पतञ्जलिः कात्यायनस्य वार्त्तिकपाठमवलम्ब्यैव तत्र नैजं महाभाष्यमरचयत्। पतञ्जलिभगवत एषा हि [[महाभाष्यम्|महाभाष्याख्या]] रचना पाणिनीयं व्याकरणं सरलया सरसया च रीत्या व्याचष्टे। सकलेऽपि [[संस्कृतवाङ्मयम्|संस्कृतवाङ्मये]] महाभाष्यं वस्तुतोऽद्वितीयो ग्रन्थः। सर्वेऽपि विद्वांसो मुक्तकण्ठतया प्रशंसन्ति ग्रन्थमिमम्। ईसापूर्वद्वितीयशतकेऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणमभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा प्रथमत अत्रैवोपलब्धा भवति। व्याकरणस्य पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिरेव मुनित्रयमस्ति। === पाणिनिव्याकरणसम्बद्धाः ग्रन्थाः === महाभाष्यानन्तरं व्याकरण-दर्शनस्य सर्वाधिकप्रधानो ग्रन्थो [[वाक्यपदीय|वाक्यपदीयो]]<nowiki/>ऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षष्ठशतकोद्भवो [[भर्तृहरिः|भर्तहरि]]<nowiki/>रासीत्। वाक्यपदीये व्याकरणशास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेण अभिव्यक्तं भवति। व्याकरणन्तु शैवागमान्तर्गतमेवास्ति। अस्य स्वीया विशिष्टा साधनप्रक्रियाऽस्ति। भक्तृहरिः शब्दाद्वैतस्य संस्थापकः आसीत्। तस्य विचारे 'स्फोट' एवैकमात्र परमतत्त्वमस्ति। जगदिदं तस्यैव विवर्त्तरूपमस्ति। काशमीरनिवासिना कैयटेन विरचितं 'भाष्यप्रदीपम्' महाभाष्यीयसिद्धान्तस्य प्रदीपमिव प्रकाशयितः एकमात्रो ग्रन्थरत्नः अस्ति। प्रदीपस्य उद्योताख्या व्याख्या [[नागेशभट्टः|नागेशभट्टेन]] लिखिताऽस्ति। [[व्याकरणशास्त्रस्येतिहासः|व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे]] भट्टोजिदीक्षितेन एकस्य अभिनवयुगस्य स्थापना कृता। अस्य त्रयः सुप्रसिद्धा ग्रन्थाः सन्ति- (१) [[सिद्धान्तकौमुदी]], (२) [[शब्दकौस्तुभः]], (३) [[मनोरमा]] चेति। दीक्षितपरम्परायामेव नागेशभट्टः उद्भटवैयाकरणोऽभवत्। अस्य विदुषः प्रतिभा बहुमुखी आसीत्। अस्य परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनिव्याकरणस्य सर्वमान्यग्रन्थोऽस्ति। अस्य [[शब्देन्दुशेखरः]] इति मनोरमायाः विस्तृता व्याख्याऽस्ति। अस्य ‘लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तस्य मीमांसकः सर्वश्रेष्ठग्रन्थोऽस्ति। नागेशभट्टः काशीनिवासी आसीत्। अष्टादशशतकस्य पूर्वार्द्धेऽयं विद्यमान आसीत्। == व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः == * [[सन्धिः]] * [[कारकम्]] * [[उपसर्गः]] * [[वृत्तिः]] * [[नामपदम्]] * [[अव्ययम्]] * [[लकाराः]] * [[शाब्दबोधः]] * [[धात्वर्थः]] * [[स्फोटः]] {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[शिक्षा]] * [[कल्पः]] * [[निरुक्तम्]] * [[वेदाङ्गम्]] ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाङ्गानि]] [[वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्|व्याकरणम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] dxuy8avtd1rb263mru1krg0z06a18xg 501600 501567 2026-10-30T10:53:23Z Mohit Sharma1234 47616 /* व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः */ 501600 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''व्याकरणं''' नाम [[वेद|वेदा]]<nowiki/>नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सर-पदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्। == शब्दार्थः == व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसाकरं शास्त्रम्। व्याकरण --> वि + आङ् + कृ + ल्युट् > व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते विशोध्यन्ते साधुशब्दाः अनेनेति व्याकरणम्। <br /> == महत्त्वम् == एतद्वेदस्य मुखत्वेन स्मृतम् - '''<nowiki/>'मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''' भाषा लोकव्यवहारं प्रवर्तयति। यदि भाषा न स्यात्, तर्हि जगदिदमन्धेतमसि मज्जेत्। यथोक्तं दण्डिना - '''<nowiki/>'इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्।''' '''<nowiki/>''' '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'''' <ref>शृङ्गारप्रकाशः/षष्ठः प्रकाशः</ref> भाषायाः शुद्धये व्याकरणस्य अपेक्षा भवत्येव। न हि व्याकरणज्ञानशून्यो जनः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुं शक्नोति। स्वयम् ऋक्संहितायाम् अस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसायाम् अनेके मन्त्राः भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति। ऋग्वेदस्यैकस्मिन् सुप्रसिद्धमन्त्रे व्याकरणं वृषभस्य रूपकत्वेन प्रतिपादितमस्ति - '''<nowiki/>'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्ता सोऽस्य।''' '''त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।''''<ref>( ऋ० ४॥५८।।६ )</ref> अस्य वृषभरूपी व्याकरणस्य चत्वारि शृंङ्गाणि सन्ति - नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपात-रूपाणि। त्रिपादोऽस्य भूत-भविष्य-वर्तमानाः। सुप्तिङन्तश्च द्वे शीर्षे स्तः, सप्तविभक्तयश्च सप्तहस्ताः सन्ति। उरसि शिरसि च कण्ठे त्रिधाबद्धो वृषभोऽयमस्ति। एवंविधव्याकरणज्ञानाद् योऽनभिज्ञोऽस्ति, सः जानन्नपि न जानाति, पश्यन्नपि न पश्यति, शृण्वन्नपि न शृणोति। किञ्च यो हि जनो व्याकरणशास्त्रज्ञोऽस्ति, तत्सन्निधौ वाणी सुसज्जिता कामिनी इव समागत्य सर्वतोभावेन समर्पिता भवति — '''<nowiki/>'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उतत्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम्।''' '''उतोत्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्ये उशती सुवासाः।।'''' <ref>( ऋग्वे० १०।।७१।१ )</ref> आचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः [[पतञ्जलि|पतञ्जलिः]] तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्। '''<nowiki/>'रक्षार्थवेदाध्ययनमध्येयं व्याकरणं, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति'''' इति पतञ्जलिः। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते। '''<nowiki/>''' == व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता == ऋषिर्ब्रूते यद्वेदानां रक्षायै व्याकरणस्याध्ययनमपेक्ष्यते। यो जनो लोपागमवर्णविकारज्ञो भवति, स एव वेदान् साधु रक्षितुमर्हति। तथा हि - वेदे 'जहार' इत्येतस्य क्रियापदस्य स्थाने 'जभार' इत्येतत् क्रियापदं प्रयुज्यते। व्याकरणानभिज्ञस्य दृष्ट्या 'जभार' इत्येतत्क्रियापदं न शुद्धम्, स 'जहार' इत्येतदेव शुद्धं मत्वा 'जभार' इत्येतत्पदम् अनुच्चार्य 'जहार' इति प्रयोक्तुमुपक्रान्तो भविष्यति। कुफलञ्चैतदीयमिदं स्याद् वेदोऽनेकपरिवर्तितपदवान्। अयं हि महान्नर्थो व्याकरणज्ञानशून्यतया निपातितो भवेत्। तस्माद् व्याकरणस्य अध्ययनमतितरामपेक्ष्यते। व्याकरणाध्ययनेन विभक्तिविपरिणामस्य च बोधो जायते तस्माद व्याकरणम् अवश्यम् अध्ययनीयमस्ति। न सर्वैः लिङ्गैः न च सर्वाभिः विभक्तिभिः वेदे मन्त्राः निगदिताः सन्ति। ते च अवश्यं यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्या भवति। न अवैयाकरणस्तान् यथायर्थं विपरिणमयितुं शक्नोति। तथाहि 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इत्येतदस्ति वेदवाक्यम्। इदं हि वाक्यम् अग्निदेवताकं वर्त्तते। निर्वापकाले अग्निदेवताम् उद्दिश्य मन्त्रोऽयं पठितो भवति। परं यदा सूर्यदेवता लक्ष्यीकृत्य निर्वापः कृतो भवति, तदा सूर्याय त्वा जुष्टं निर्वपामि इत्येतेन विपरिणामेन पठनीयो भवति मन्त्र एषः। इमं हि विपरिणामं वैयाकरण एव सम्यग् यथायथं कर्तुं पारयति। ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इत्येतस्मादपि हेतोः व्याकरणस्याऽध्ययनं परमापेक्षितं भवति। वेदस्य षडङ्गत्वात् षटत्स्वङ्गेषु च व्याकरणस्य प्रधानत्वात्। सुलभतया यथार्थज्ञानं व्याकरणं विना न भवितुमर्हति अतोऽपि व्याकरणस्य पठनमपेक्ष्यते। इदं तु विदितमेव वर्त्तते यद्, जिज्ञासुनाऽवश्यमेव शब्दस्य कार्यं ज्ञानम्। शब्दस्य ज्ञानं व्याकरणं विहाय न केनाप्यन्येन सुलभेनोपायेन शक्यम्। संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो [[बहुव्रीहिः]]। अथान्तोदातत्त्वं तत[[तत्पुरुषसमासः|स्तत्पुरुष]] इति। एतेन विवेचनेन व्याकरणस्य उपादेयत्वं तन्महत्त्वञ्च समुपस्थापयन् आचार्यपतञ्जलिः तस्य अन्यानि च कतिपयानि आवश्यकतां प्रस्तौति। स आह यद् व्याकरणं हि यो नरो न जानाति, स शुद्धमपि वक्तुं न शक्नोति। शुद्धोच्चारणलाभाय व्याकरणस्याध्ययनं कर्तव्यम्। अशुद्धोच्चारणकर्ता शिक्षितसमाजे निन्दितो भवति। तस्माद् विज्ञेन सततमुच्चारणस्य शुद्धता समुपासनीयेति। अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति। शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति। वैयाकरण एव यज्ञे प्रयुक्तान् [[मन्त्रः|मन्त्रान्]] सविभक्तिकान् विधाय पठितुं समर्थो भवति, तदर्थमपि व्याकरणस्याध्ययनमपेक्षितमस्ति। यज्ञकर्मणि स एव विद्वान् अधिकारी भवितुमर्हति यः पदोच्चारणं तथा करोति यथा न किमपि पदं न कोऽपि स्वरो न च किमप्यक्षरमस्फुटं स्यात्। यज्ञाधिकारस्य लाभार्थमपि व्याकरणमध्येतव्यम्। 'शब्दो ब्रह्मः' तेन हि शब्देन सह तादात्म्ये सति शब्दस्य परब्रह्मभूतेनार्येण सहापि तादात्म्यं भवितुं शक्नोतीत्येतस्मादपि व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितम्। वाक्यगतस्य अर्थज्ञानस्यापि लाभाय व्याकरणं पठनीयमस्ति। नापि श्रुतेन न चापि लिखितेन वाक्येन न तावत् किमपि कार्यं भवितुमर्हति यावद् वाक्यगतार्थस्य साधुज्ञानं न जायते। वस्तुतः तदनवगतार्थ वाक्यन्तु निरर्थकमेव तदर्थमपि व्याकरणस्य ज्ञानं काङ्क्ष्यते। == प्रयोजनम् == व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]] — 'रक्तोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्॥' रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्। ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङ्गैर्न सर्वाभिः विभक्तिभिर्वेदे मन्त्राः निगदिताः, ये चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः, तान्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुम्। तस्मादध्येयं व्याकरणम्। एवम् अन्यान्यपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये। व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति - १. 'यज्ञेन यज्ञमजयन्त देवाः'।<ref>(ऋग्ंं० १॥१६४॥५०)</ref> यजयाचेत्यादिनङ्। २. 'ये सहांसि सहसा सहन्ते'।<ref>( ऋग्० ६॥६६॥९ )</ref> सहधातोरसुन् उणादौ। ३. 'धान्यमसि धिनुहि'।<ref>( यजु० १॥२० )</ref> धिनोतेर्धान्यम्, महाभारते। ४. 'केतपूः केतं नः पुनातु'।<ref>( यजु० ११॥७ )</ref> क्विप् च। ५. 'तीर्थोस्तरन्ति'।<ref>( अथर्वे० १८॥४॥७ )</ref> पातृतुदिव*** इति स्थक्० उ०। व्याकरणशास्त्रस्य प्रमाणभूतः अाचार्यः पतञ्जलिव्याकरणशास्त्रस्य उपरिनिर्दिष्टानि प्रयोजनानि वर्णयन् 'चत्वारि शृङ्गाः' 'चत्वारि वाक्', 'उतत्वः', 'सक्तुमिव', 'सुदेवोऽसि' -इत्येतन्मन्त्रपञ्चकमुद्धरति स्म। पतञ्जलेरपि प्राचीनतरो [[यास्कः|यास्को]]<nowiki/>ऽपि 'चत्वारि वाक् इत्येतस्य मन्त्रस्य व्याख्यां व्याकरणशास्त्रपरकमेव कुर्वाणोऽवाप्यते। व्याकरणमित्येतत्पदं यस्माद्धातोः निष्पद्यते, तस्यापि मूलार्थो यजुषि - '''<nowiki/>'दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्त्वाऽनृते प्रजापतिः'''' इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रयुक्तः प्राप्यते। व्याकरणशास्त्रस्य उत्पत्तिमधिकृत्य तु न निश्चप्रचतया किमपि कथनं सम्भवम्। इदं तु वक्तुं शक्यं यदुपलब्धवैदिकपदपाठेभ्यः प्राग् व्याकरणं शास्त्रं पूर्णतां गतं बभूव। प्रकृतिप्रत्ययधातूपसर्गसमासवत्पदविभागश्च कृत्स्नतया निर्धारितो जातो यदा तस्यानेहसो गतस्यानेकसहस्राब्दाः व्यतीताः। वाल्मीकिरामायणस्य रचनाकाले व्याकरणशास्त्रस्य अध्ययनमध्यापनञ्च सुव्यवस्थिततया प्रचलितमासीदित्येतद्धि — ''''नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।''' '''बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम्।।''''<ref>वाल्मीकिरामायणम्-किष्किन्धाकाण्डम्, 30</ref> महाभारतयुद्धकालवर्तिनि यास्क-निरुक्ते बहूनां व्याकरणाचार्याणामुल्लेखो दृश्यते। आचार्यः शाकटायनस्तु नैजं व्याकरणं यास्कादपि प्राक् लिलेख। तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य सर्वप्रथमस्तथा प्राचीनतमरुल्लेखो लभते। == व्याकरणस्याविर्भावः == तदित्यं सकलशास्त्रशिरोभूतं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्मृतं व्याकरणं कदा प्रभृति प्रवर्ततमभूदिति न शक्यते तत्वतो निरूपयितुम् । तथापि पण्डिताः । कथयन्ति : यद्वयाकरणस्य बीजवैदिकसंहितासु दृश्यते । महामुनिर्यास्को महाभाष्यकारश्च पतञ्जलिरेतादशानु मन्त्रानु स्मरति येषु व्याकरण स्वरूपं सूचितमस्ति। यथा चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्यं आ विवेश। <ref>ऋ. ४/५८/३</ref> अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति। एवमेवोक्त यजुर्वेदेऽप्युक्तं - दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः'।<ref>१९/७७</ref> संहितानन्तरं ब्राह्मणसाहित्येऽपि व्याकरणास्तित्वविषये बहुत्र बहुधोक्तमस्ति । अनेनैतत्सिध्यति यत्संहिताकाले, एव व्याकरणं सुव्यवस्थितमासीत् । तथ्यमिदं पतञ्जलिः स्मरति- ‘पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राहमणी व्याकरणं स्माधीयते इति<ref>१/१/१</ref> यद्यपि पुरांकल्पस्य कियत्प्राचीनत्वमिति. नैव सुस्पष्टं तथापि न्यूनतममपि एषः संहिताकालं तु सूचयत्येव । “पुराकल्पे .. कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते' ‘अनावृताः किल पुरा स्त्रिय असन् वरानने इत्यादावपि । पुराकल्पपुराशब्दौ सुपूरातीतकालावबोधकावेव । गोपथब्राह्मणे . व्याकरणस्य स्पष्टमेवं व्याख्यातं यथा - ओङ्कारं पृच्छामः, को धातुः, कि प्रातिपदिकं, किं नामाऽऽख्यातं, किं. लिंङ्ग, किं वचनं, का विभक्तिः, कः प्रत्ययः, कः स्वरः, उपसर्गों निपातः, कि ? वै व्याकरणं, को विकारः को विकारी, कतिमात्रः, कतिवर्णः, कत्यक्षरः, केति'पदः, कः संयोगः, किं स्थाननादानुप्रदानानुकरणम् इति।<ref>१/२४</ref> तथैव मैत्रायणसंहितायामुक्त-‘तस्मात् षड् विभक्तयः।<ref>१॥७॥३</ref> ऐतरेयब्राह्मणेऽपि सप्तधा वै वागभवत् इति।<ref>७१।७</ref> सप्तधा इति सप्त विभक्तय इति भट्टभास्करः । स्वयमृग्वेदेऽपि यस्य ते सप्त सिन्धवः इति।<ref>८।६९।१२</ref> अत्र सप्त सिन्धव इति सप्त विभक्तयं इति । तेन व्याकरणस्य समस्तद्वैपायनपरम्परार्षवैदिकवाङ्मयादपि प्राचीनतत्वमिति युधिष्ठिरभीमांसकमतमत्यन्तमेव समीचीनं प्रतिभाति । तथ्येमिदं ने केनाऽप्यलपितं शक्यते यत्संस्कृतभाषा आदौ यौगिकपदबाहुल्याऽऽसीत्। ह्रमशः सा रूढिमाश्रिता इति । यौगिकताऽस्य स्वभावसिंद्धा । सा च प्रकृतिप्रत्यय विभागेनैव ज्ञायते । प्रतिपदपाठादेव भाषाज्ञानस्यासम्भवात्तत्पदानां प्रकृतिप्रत्यय विमागेन सामान्यीकरणं यदैवानुभूतं तदैव व्याकरणं प्रवर्ततम् । एतत्प्रवर्तनञ्च । यदि मूलसंहिताप्राक्काले न सम्मवति चेदपि तत्सहैव तु निश्चयमेव । व्याकरणस्य तेन मूलसंहिताकालादारभ्य पतञ्जलिपर्यन्तमेव प्रवर्तनकालः सञ्चरति । तदनन्तरं व्याख्याकाल उदेति। सम्प्रति अपि स एवं सञ्चरति प्रक्रियामुखैन । तर्हि केन प्रथमं तादृशं सर्वशास्त्रशिरोरत्नभूतं व्याकरणं प्रवततमित्यपेंक्षायामितरशास्त्रप्रवर्तनमिवास्यापि प्रवर्तनं ब्रह्मण एवं सञ्जातं मन्यन्ते परिनिष्ठवैयाकरणाः पतञ्जलिप्रभृतयः । व्याकरणप्रवर्तनक्रमं निर्दशन् स कथयति- महाभाष्ये। ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच, वृहस्पतिरिन्द्राय, इन्द्रो । भरद्वाजाय, भरद्वाजऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः इति।<ref>१।४</ref> विषयेऽस्मिन्नपरमपि मतं प्रचलितमस्ति यन्महेश्वरो वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य प्रोवाचेति।<ref>महा०१२।२८४१९२</ref> अत्र हि षडङ्गानि एकतः शिक्षाकल्पादीनि षट्, • अपरतस्तु षड्विभक्तिमयं, नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयसर्वनामादिषडङ्गात्मकं, षड्लिङ्गात्मर्क षट्सन्धिमयं लट् लिङ्-लिट्-लुङ-लुट्-लडादिषड्लकारप्राधान्यं, त्रिगुणितषडाख्यातमयं, कतृ-कर्म-भाव-कर्मक कृत्यकृदन्तमयस्वरूपं, षट्कारकमण्डितं, षट्समासमय, अपत्यादिमख्यषट्प्रत्ययविग्रहं व्याकरणमपि बुध्यते । तत्र व्रह्मणा प्रोक्त व्याकरणं वृहस्पतिरधीतवान् । स चेन्द्राय प्रोवाच । यावत्पर्यन्तं व्याकरणं प्रतिपदपाठमात्रसम्बद्धमासीत् । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच । वर्षसहस्रमित्यर्थवाद एबाशयस्तु : सुदीर्घकाल इति । तथाविधस्यः प्रतिपदपाठस्य किं स्वरूपमासीदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्त म्। सम्मवति समानरूपाणां नामाख्यातादीनां सङ्ग्रह एव प्रतिपदपाठमिति युधिष्ठिरसम्मतिः किन्तु प्रतिपदं रूपसिद्धिरेव प्रतिपदपाठ इत्यपरे । शब्दपारायणमिति रूढिय कस्यचिद्ग्रन्यस्येति भर्तृहरिर्महाभाष्यव्याख्याने । सम्भवति बाईप व्याकरणशास्त्र' हि शब्दपारायणशब्देन संज्ञितं स्यात् । स्याद्यद्वा तद्वा म लप्रयत्नसांध्यत्वाद व्याकरणं मरणान्तव्याधि मन्यन्ते स्मोशनसाः। बृहस्पतिः-प्रतिपदमशक्यत्वाल्लक्षणस्याप्यव्यवस्थितत्वात्तत्रापि नादनवस्थाप्रसङ्गाच्च मरणान्तो व्याधियकरणमिति औशनसा इति। भारतीये हि शास्त्रे प्रायः सर्वाण्यपि शास्त्राणि ब्रह्मप्रवन न्यन्ते । युधिष्ठिरमीमांसको भगवदत्तमुद्धृत्य ब्रह्मप्रोक्तानां द्वाविंशतिशास्त्राणां सूचि, प्रस्तौति । तानि च वेद-ब्रह्मज्ञान-योगविद्या-आयुर्वेद-हस्त्यायुर्वेदरसतन्त्र-धनुर्वेदपदार्थविज्ञान-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र-कामशास्त्र-व्याकरण-लिपिज्ञान-ज्योतिषशास्त्रगणित-शिल्पशास्त्र-अश्वशास्त्र-नाट्यवेद-इतिहास-पुराण-मीमांसाशास्त्र-स्तवशास्त्राणीति । युधिष्ठिरो हि ब्रह्माणं वर्तमानश्वेतवाराहकल्पादिभवमैतिहासिक पुरुषं मन्यते । स्यादपि तत् । ब्रह्मा हि, कामं रजोमूतधरः परमात्मा वा ऐतिहासिको वा, शास्तप्रवचनमकरोत् । तेन हि पृथक्पृथक् शास्त्राणि तु नैव प्रणीतानि किन्तु तत्सर्वाङ्गीणप्रवचने प्रसङ्गामुसारेण सर्वेषामेव शास्त्राणां बीजं निहितं सम्भवति । प्रवाचकश्रेण्यां ब्रह्मणोऽनन्तरं वृहस्पतेः स्थानम् । स हि देवानां पुरोहितो . महर्षेरङ्गिरसः पुत्रः (ऐ० ब्रा'८।२६) । सामगानं (छा० उ०२।२२।१), अर्थशास्त्र (महा० १२१५९।८४) इतिहासपुराणे (वायु० १०३।५९), वेदाङ्गानि (महा० १२।२१०।२०), व्याकरण (महामाष्यं १।१।१) ज्यौतिष (प्रबन्धचिन्तामणौ) वास्तुशास्त्रं (मत्स्य० २ ५१॥३-४), अगदतन्त्रञ्च वृहस्पतिप्रोक्तत्वेन प्रख्यातम् । एतदतिरिक्तमपि बहुविधं स्फुटपद्यस्तवर्क बृहस्पतिप्रोक्तसम्मतत्वने प्रसिद्धम् । बृहस्पतिकालपर्यन्तमपि वागव्याकृतैवासीत् । तेनैव वृहस्पतिः प्रतिपदपाठमेवाध्यापयामासेन्द्रम् । इन्द्रो ह देवानामग्रणीः । स हि स्वाधीतं देवेभ्यः प्रोवाच । देवा वै तदवधातुमसमर्थाः सन्तो तद्वाकरणायेन्द्रं प्रोचुः । इन्द्रो ह तां वाचं मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् । स च प्रकृतिप्रत्ययभागेन शब्दसिद्धिं व्याख्यातवान् । यथाऽऽह सायणाचार्यः - ‘तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं सर्वत्राकरोत् ।' इति । तेनेन्द्रो हि प्रथमो वैयाकरणः । कातन्त्रादीनि हि व्याकरणानि तस्य शाखाप्रशाखारूपाणि ।। एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्-- '''‘समुद्रवद् व्याकरणं महेश्वरे तदद्ध कुम्मोद्धरणं बृहस्पतौ।''' '''तद्भागधेयाञ्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ ।''' इति । अनेन तु ऐन्द्रापेक्षया बार्हस्पत्यस्य तदपेक्षयाऽपि माहेश्वरस्य व्याकरणस्य । प्राचीनत्वं विशालता च सिध्यति । पतञ्जलिः किन्निमित्तं तदुपेक्षते इति विचारणीयो विषयः । == व्याकरणस्य भेदाः == सामान्यतो व्याकरणस्य त्रीणि रूपाणि-छान्दसं लौकिकं छान्दसलौकिकञ्च। तत्र छान्दसं प्रातिशाख्यादि, लौकिकं कातन्त्रादि, छन्दसलौकिकं पाणिनीयादि । माहेश्वरं हि व्याकरणं छान्दसलौकिकमेन्द्रं हि लौकिकमित्यनुमीयते तथैव परम्पराभावात् । प्रातिशाख्यं छान्दसमात्र : व्याकरणं समुदितम् ।'प्रतिशाख्यं हि वेदानां प्रातिशाखसम्बद्धम् । तेन यावन्तो । वेदस्य भेदास्तावन्त्येवं प्रातिशाख्यानि स्युः किन्तु दुर्भाग्यादेव सम्प्रति षडेवोपलभ्यन्ते शेषाणि चत्वारि नामत एव श्रूयन्ते । तेषु शौनकसङ्गृहीतमृप्रातिशाख्यं, कात्यायनसङ्कलितं बाज़सनेयीयप्रातिशाख्यं, वररुचिसङ्कलितं सामप्रातिशाख्यं, अथर्वप्रातिशीख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं 'मैत्रायणीयप्रतिशाख्यञ्चाज्ञातसँगृहीतञ्चेति षट् सम्प्रति समुपलब्धानि आश्वलायनवाष्कल-शांङख्यायनचारायणप्रातिशाख्यानि तु नामत एव श्रुतानि । मन्त्राणां संहितापाठे सम्मवविकारेषु विचार एव मूलतः प्रातिशाख्यस्योद्देश्यं येन पदपाठस्थमूलपादानां ज्ञानं सुकरं स्यात् । तेन हि तत्र पदपाठक्रमपाठसम्बद्धनियमा एव विशेष निरूपिताः सन्ति । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां ' पार्षदानि इति यास्कः।<ref>निरु०. १।१७</ref> तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेनः पदसाधुत्वानुशासनस्यावश्यकतैव नासीत् । तेन । • प्रातिशाख्यं पाठानुशासनग्रन्थो न तु शब्दांनुशासनपरः । प्रातिशाख्यं हि । शब्देनापि परिचायते।<ref>निरु० १।१७</ref> एवमेब महाभाष्यकारः पारिषद शब्दमपि प्रयुनक्ति तन्निमित्तम् ।<ref>६।३।१४</ref> यथा - '''‘पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।' ‘सर्ववेद पारिषद हीदं शास्त्रम् ।''' शाखा शाखां प्रति प्रतिशाखम् । प्रतिशाखे भवं प्रोतिशाख्यम यास्काचार्यः - पदप्रकृतिः संहिता, पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।<ref>निरु०.१।१७</ref> कुमारिलस्तु यथा| धर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्यलक्षणवत् प्रतिचरणं पाठव्यव-.. स्थोपलम्यते ।<ref>तन्त्रवातकम्-१।३।१५</ref> तथैवानन्तदेवः - '''‘प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशाख्यानि नोपदिष्टानि, किन्तु |''' '''श्रोतस्मार्तसूत्रवत् प्रातिशाख्यसूत्रमपि पञ्चदशशाखासाधारणं समाम्नातम् ।'''<ref>प्रतिज्ञापरिशिष्टे:२।१</ref> अत्र चरणशब्दः शाखासंमूहबोधको यथा वाजसनेयचरणः, शाखाशब्दश्च आचार्यानुयायिभेदबोधको यथा, वाजसनेयचरणस्य माध्यन्दिनकण्वगालवादयः । शाखां प्रतिगता शाखा प्रतिशाखा, अनुशाखा अवान्तरशाखा इति ।। प्रातिशाख्यं संहितायाः सम्भवविपर्ययाणामध्ययनं करोति । तत्र हि वर्णोच्चारणादीनां सूक्ष्मं विवेचनमपि कृतमस्ति । वर्णोच्चारणे सस्भविदोषाणां सूक्ष्मविवेचनमपि प्रातिशाख्यस्य विषयेष्वन्यतमम् । तत्र पदपाठस्य नियमोऽपि स्पष्टतया निदशितः । एवमेव क्रमपाठस्य नियमोऽपि सामान्यतः सम्प्रर्दशितः । यत्र कुत्र जटापाठस्य नियमोऽपि प्रदशितः । अथैषां प्रातिशाख्यानां सङ्क्षेपेण परिचय उच्यते । ऋक्प्रातिशाख्यम्-प्रातिशाख्यमिदं शौनकप्रोक्तम् । शौनक हि यास्कः स्मरति शौनकोऽपि यास्कं स्मरति । यास्कस्य निरुक्तकारत्वं महाभारते हि समुल्लिखितम्।<ref>१२।३४२।७३</ref> तेन ऋचस्य कालो महाभारतात्पूर्ववर्तीति त्ववश्यमेव । तत्रापि लिट् प्रयोगेण कियत्कालपूर्ववर्तीति तु वैव निश्चितम् । युधिष्ठिरमहाशयस्तु तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभवं मन्यते। अत्रे हि अष्टादश पटलाः यत्र त्रयोदशचतुर्दशयोः. शिक्षाविषयः, षोडश सप्तदशः - अष्टादशपटलेषु छन्दांसि वणितानि । अस्योपरि विष्णुमित्रस्य वृत्तिः ऋज्वर्था, उव्वर्टस्य भाष्यञ्च प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्तमन्येऽपि बृत्तयो भाष्याणि च 'सन्तीति श्रूयतेऽस्योपरि । ऋग्वेदस्याश्वलायनशाखासम्बद्धमाश्वलायनेनैव प्रणीतं प्रातिशाख्यमासीदिति अनन्तस्य वाजसंनेयीयप्रातिशाख्यटीकातो ज्ञायत इति युधिष्ठिरमीमांसकः . . समुल्लिखति । ‘नाप्याश्वलायनाचार्यादिकृतप्रातिशाख्यसिद्धत्वम् इति तत्र १. वचनम् । एवमेव वाष्कलशाखासम्बद्धमपि प्रातिशाख्यमासीदिति शाङ्ख्यायन| श्रोतसूत्रस्यानिर्तीयभाष्यस्य ‘उपद् तो नाम सन्धिर्वाष्कलादीनां प्रसिद्धः । तस्योदाहरणम्' इति वचनाज्ज्ञायते इति युधिष्ठरो निदशति । किन्तु वाष्कलानामप्रगृह्य तदयं वचनम्' इत्यपि तस्य भावे प्रमाणम् । '''वाजसनेयीयप्रातिशाख्यम्-''' प्रातिशाख्यमिदं महर्षिकात्यायनप्रणीतम् । स हि याज्ञवल्क्यस्य पुत्र इति युधिष्ठिरमतम् । प्रातिशाख्यातिरिक्त तस्य हि संहिताब्राह्मणं, कात्यायनपरिशिष्ट, प्रतिज्ञासूत्र, गृह्यसूत्रञ्च प्रसिद्धा ग्रन्थाः । कात्यायनस्य स्थितिकालस्त्वनिर्णीत एव । तथापि तेन विक्रमपूवंसहस्राब्दीतो ऽपि, पूर्ववतनैव भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । युधिष्ठिरस्तु तं विक्रमपूर्व २९०० मितवर्षमभितः समुत्पन्नं मन्यते । अस्योपरि उदटाचार्यस्य भाष्यं अनन्तस्य व्याख्या चे प्रसिद्धा । तदतिरिक्तमपि अन्याष्टीकाटिप्पण्यश्चास्योपरि सन्तीति निर्दिष्टमस्ति । '''तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् -''' ज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यं तैत्तिरीयशाखासम्बद्धम् । अस्य च प्रणयनं पाणिनिपूर्ववर्तनि काले एव सञ्जातमित्यनुमीयते । अस्योपरि सोमयार्यस्य त्रिरत्न भाष्यं प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्त माहिषेयभाष्यं, गोपालयज्वनो वैदिकाभरणं च प्रसिद्धे । । '''सामप्रातिशाख्यम्-''' सामवेदस्य प्रातिशाख्यमिदं पुष्पसूत्रनाम्ना . प्रसिद्धम् । तच्च वररुचिप्रोक्तम् । स हि कात्यायनस्यः पौत्र इति युधिष्ठिरनिर्देशः । अस्योपरि अजातशत्रोः पुष्पसूत्रभाष्यं प्रसिद्धम् । '''अथर्वप्रातिशाख्यम्-''' अज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यमथर्ववेदसम्बद्धम् । इदञ्च प्राक्पाणिनीयमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तमेव सन्त्यन्यान्यपि प्रातिशाख्यानि येषां विषये ज्ञानं नास्ति। प्रातिशाख्यातिरिक्तं तत्सदृशानि अन्यान्यपि शाकटायनप्रणीतत्वेनानुमीतं ऋक्तन्त्रं, शौनकप्रणीतत्वेन सम्मतो. अथर्वचतुरध्यायी, कात्यायनकृतं प्रतिज्ञासूत्रं, तस्यैव भाषिकसूत्रं, गाय॑स्य सामतन्त्रं, आपिशलेरक्षरतन्त्रञ्च प्रसिद्धानि । तत्राथर्वचतुरध्यायी कौत्सव्याकरणाभिधानेनाऽपि प्रसिद्धम् । यास्कस्य निरुक्तमपि प्रकरणेऽस्मिन्नितान्तमेव स्मर्तव्यमस्ति । प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु- . अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे . सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा - '''ब्राह्ममैशानमैन्द्रञ्च प्राजापत्यं वृहस्पतिम् ।।''' '''त्वाष्ट्रमापिशलञ्चति पाणिनौय मथाष्टमम् ॥''' तथैव मतान्तरे - '''यस्मिन् व्याकरणान्यष्टौ निरुप्यन्ते महान्ति च ।''' '''तत्राद्यं ब्राह्ममुदितं द्वितीयं चान्द्रमुच्यते ।''' == प्राचीनव्याकरणानि == स्वशास्त्रे कृताः, तत्राऽपि प्राक्तनव्याकरणदृष्टसंज्ञाभिरेवाऽत्र व्यवहार इति व्याचक्षते व्याख्यातारः। अन्यच्च - 'त्रितुत्राथसिसुसरकसेषु च' इति दशसु कृत्प्रत्ययेषु पठ्यन्ते, तस्माद् व्याकरणान्तरस्थाऽप्यत्रानूदिता इत्येव वक्तव्यं स्यात्। किञ्च स्तम्भु-स्तुम्भुप्रभृतिधातवो न पाणिनीये धातुपाठे दृश्यन्ते। ते धातवश्च पूर्वव्याकरणसंस्कारेणैव पाणिनिना स्वसूत्रेषु निबद्धाः, इत्येव स्वीकर्त्तुमापतति। एवं 'चर्करीतस्व' इत्यदादिगणे पाणिनिना, यङ्लुगन्तं तेन गृह्यते इति व्याख्यातार आहुः। न हि पाणिनीये व्याकरणे यङ्लुगन्तं चर्करीतमिति परिभाष्यते, प्राक्तनेष्वेव व्याकरणेषु कारितमिति णिजन्तं, चिकीर्षितमिति सन्नन्तं, चेक्रीतमिति यङन्तं, चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं व्यवहृतमासीत्। तस्मात्प्राचीनव्याकरणसंस्कारमात्रेण एव पाणिनिना 'चर्करीतञ्च' इत्यादौ सन्निवेशितम्। इदं दिङ्मात्रप्रदशितमपि स्पष्टमेव द्रढीयस्कतया ज्ञापयति यत्, पाणिनेः प्रागपि व्याकरणस्य सत्ता आसीत् इति। पाणिनिरष्टाध्याय्यां स्वकीयायां दश प्राचीनान् व्याकरणाचार्यान् स्मरति सादरमेतेषु सूत्रेषु - # वा सुप्यापिशलेः ६॥१॥९२, # तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य १॥२॥२५, # औतो गार्ग्यस्य ८॥३॥२०, # तृतीयादिषु भाषितपुंस्कां पुंवद् गालवस्य ७॥१॥७४, # ई ३ चाक्रवर्मणस्य ६॥१॥१३०, # ऋतो भारद्वाजस्य ७॥२॥६३, # लङः शाकटायनस्यैव ३॥४।। १११, # लोपः शाकल्यस्य, ८।।३।१९, # अवङ् स्फोटायनस्य ६॥१।१२३, # गिरेश्च सेनकस्य ५॥४।। ११२ मीमांसकयुधिष्ठिरः 'संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास' इत्येतन्नामके स्वकीये ग्रन्थे पाणिनेः प्राग्वर्तिनः त्रयोदश आचार्यानन्यानपि निर्दिशति। बहूनि प्रमाणानि समुद्रुत्य आचार्यमीमांसको मन्यते यत्, सञ्जातस्य पाणिनेः साम्प्रतिकात् कालात् ४८२१ वर्षाणि व्यतीतानि। परमाधुनिकानां प्रतीच्यानां विपश्चितां तु मान्यतेयं यत्पाणिनेः जातस्य प्रायेण प्रायः २७०० वषणि व्यतीतानि इति। == पाणिनीयव्याकरणम् == सम्प्रति व्याकरणरूपी वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिव्याकरणमेकमेव मन्यते 'पाणिनीयं व्याकरणम्'। महर्षिपाणिनिना प्रायः ४००० अल्पाक्षरैः सूत्रैः [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुत्य विदुष आश्चर्यचकितं कृतम्। वैज्ञानिकदृष्ट्या देवभाषायां यावत् सुष्टु शास्त्रीयविवेचनं पाणिनिना कृतं, तादृशं विवेचनमन्यत्र दुर्लभमस्ति। पाणिनिरिव भाषामर्मज्ञो वैयाकरणः संसारेऽन्यत्र समुपलब्धो नाऽस्ति। पाणिनेर्ग्रन्थः अष्टासु अध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, तेनैव कारणेनास्य ग्रन्थः ‘अष्टाध्यायी' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति। समयस्त्वस्य ईसापूर्व-षष्ठशतकमस्ति। पाणिनीयव्यकरणस्य नामानि - १ - अष्टकम् । २ - अष्टाध्यायी । ३ - शब्दानुशासनम् । ४ - वृति सूत्रञ्चेति । === वार्तिकं, महाभाष्यञ्च === पाणिनीयस्य व्याकरणस्य परममहत्त्वपूर्णमङ्गं [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य वार्तिकपाठोऽस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णमेव प्रतिभाति। पाणिनिनाऽऽख्यातान् [[संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्|संस्कृतसाहित्ये]] प्रयुक्तान् शब्दान् व्याख्यातुमेव ईसापूर्वचतुर्थशतके कात्यायनेन वार्तिकानां रचना कृतेति। कात्यायनस्य वार्तिकपाठमिदं पाणिनीयस्य व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णमङ्गमस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णम् एव प्रतिभाति। पतञ्जलिः कात्यायनस्य वार्त्तिकपाठमवलम्ब्यैव तत्र नैजं महाभाष्यमरचयत्। पतञ्जलिभगवत एषा हि [[महाभाष्यम्|महाभाष्याख्या]] रचना पाणिनीयं व्याकरणं सरलया सरसया च रीत्या व्याचष्टे। सकलेऽपि [[संस्कृतवाङ्मयम्|संस्कृतवाङ्मये]] महाभाष्यं वस्तुतोऽद्वितीयो ग्रन्थः। सर्वेऽपि विद्वांसो मुक्तकण्ठतया प्रशंसन्ति ग्रन्थमिमम्। ईसापूर्वद्वितीयशतकेऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणमभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा प्रथमत अत्रैवोपलब्धा भवति। व्याकरणस्य पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिरेव मुनित्रयमस्ति। === पाणिनिव्याकरणसम्बद्धाः ग्रन्थाः === महाभाष्यानन्तरं व्याकरण-दर्शनस्य सर्वाधिकप्रधानो ग्रन्थो [[वाक्यपदीय|वाक्यपदीयो]]<nowiki/>ऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षष्ठशतकोद्भवो [[भर्तृहरिः|भर्तहरि]]<nowiki/>रासीत्। वाक्यपदीये व्याकरणशास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेण अभिव्यक्तं भवति। व्याकरणन्तु शैवागमान्तर्गतमेवास्ति। अस्य स्वीया विशिष्टा साधनप्रक्रियाऽस्ति। भक्तृहरिः शब्दाद्वैतस्य संस्थापकः आसीत्। तस्य विचारे 'स्फोट' एवैकमात्र परमतत्त्वमस्ति। जगदिदं तस्यैव विवर्त्तरूपमस्ति। काशमीरनिवासिना कैयटेन विरचितं 'भाष्यप्रदीपम्' महाभाष्यीयसिद्धान्तस्य प्रदीपमिव प्रकाशयितः एकमात्रो ग्रन्थरत्नः अस्ति। प्रदीपस्य उद्योताख्या व्याख्या [[नागेशभट्टः|नागेशभट्टेन]] लिखिताऽस्ति। [[व्याकरणशास्त्रस्येतिहासः|व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे]] भट्टोजिदीक्षितेन एकस्य अभिनवयुगस्य स्थापना कृता। अस्य त्रयः सुप्रसिद्धा ग्रन्थाः सन्ति- (१) [[सिद्धान्तकौमुदी]], (२) [[शब्दकौस्तुभः]], (३) [[मनोरमा]] चेति। दीक्षितपरम्परायामेव नागेशभट्टः उद्भटवैयाकरणोऽभवत्। अस्य विदुषः प्रतिभा बहुमुखी आसीत्। अस्य परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनिव्याकरणस्य सर्वमान्यग्रन्थोऽस्ति। अस्य [[शब्देन्दुशेखरः]] इति मनोरमायाः विस्तृता व्याख्याऽस्ति। अस्य ‘लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तस्य मीमांसकः सर्वश्रेष्ठग्रन्थोऽस्ति। नागेशभट्टः काशीनिवासी आसीत्। अष्टादशशतकस्य पूर्वार्द्धेऽयं विद्यमान आसीत्। == व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः == संज्ञा * [[सन्धिः]] * [[कारकम्]] * [[उपसर्गः]] * [[वृत्तिः]] * [[नामपदम्]] * [[अव्ययम्]] * [[लकाराः]] * [[शाब्दबोधः]] * [[धात्वर्थः]] * [[स्फोटः]] {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[शिक्षा]] * [[कल्पः]] * [[निरुक्तम्]] * [[वेदाङ्गम्]] ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाङ्गानि]] [[वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्|व्याकरणम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] l9hwcas51z6ic2ajqhe1zgob6ckzad6 501601 501600 2026-10-30T10:54:21Z Mohit Sharma1234 47616 /* व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः */ 501601 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''व्याकरणं''' नाम [[वेद|वेदा]]<nowiki/>नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सर-पदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्। == शब्दार्थः == व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसाकरं शास्त्रम्। व्याकरण --> वि + आङ् + कृ + ल्युट् > व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते विशोध्यन्ते साधुशब्दाः अनेनेति व्याकरणम्। <br /> == महत्त्वम् == एतद्वेदस्य मुखत्वेन स्मृतम् - '''<nowiki/>'मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''' भाषा लोकव्यवहारं प्रवर्तयति। यदि भाषा न स्यात्, तर्हि जगदिदमन्धेतमसि मज्जेत्। यथोक्तं दण्डिना - '''<nowiki/>'इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्।''' '''<nowiki/>''' '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'''' <ref>शृङ्गारप्रकाशः/षष्ठः प्रकाशः</ref> भाषायाः शुद्धये व्याकरणस्य अपेक्षा भवत्येव। न हि व्याकरणज्ञानशून्यो जनः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुं शक्नोति। स्वयम् ऋक्संहितायाम् अस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसायाम् अनेके मन्त्राः भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति। ऋग्वेदस्यैकस्मिन् सुप्रसिद्धमन्त्रे व्याकरणं वृषभस्य रूपकत्वेन प्रतिपादितमस्ति - '''<nowiki/>'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्ता सोऽस्य।''' '''त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।''''<ref>( ऋ० ४॥५८।।६ )</ref> अस्य वृषभरूपी व्याकरणस्य चत्वारि शृंङ्गाणि सन्ति - नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपात-रूपाणि। त्रिपादोऽस्य भूत-भविष्य-वर्तमानाः। सुप्तिङन्तश्च द्वे शीर्षे स्तः, सप्तविभक्तयश्च सप्तहस्ताः सन्ति। उरसि शिरसि च कण्ठे त्रिधाबद्धो वृषभोऽयमस्ति। एवंविधव्याकरणज्ञानाद् योऽनभिज्ञोऽस्ति, सः जानन्नपि न जानाति, पश्यन्नपि न पश्यति, शृण्वन्नपि न शृणोति। किञ्च यो हि जनो व्याकरणशास्त्रज्ञोऽस्ति, तत्सन्निधौ वाणी सुसज्जिता कामिनी इव समागत्य सर्वतोभावेन समर्पिता भवति — '''<nowiki/>'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उतत्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम्।''' '''उतोत्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्ये उशती सुवासाः।।'''' <ref>( ऋग्वे० १०।।७१।१ )</ref> आचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः [[पतञ्जलि|पतञ्जलिः]] तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्। '''<nowiki/>'रक्षार्थवेदाध्ययनमध्येयं व्याकरणं, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति'''' इति पतञ्जलिः। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते। '''<nowiki/>''' == व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता == ऋषिर्ब्रूते यद्वेदानां रक्षायै व्याकरणस्याध्ययनमपेक्ष्यते। यो जनो लोपागमवर्णविकारज्ञो भवति, स एव वेदान् साधु रक्षितुमर्हति। तथा हि - वेदे 'जहार' इत्येतस्य क्रियापदस्य स्थाने 'जभार' इत्येतत् क्रियापदं प्रयुज्यते। व्याकरणानभिज्ञस्य दृष्ट्या 'जभार' इत्येतत्क्रियापदं न शुद्धम्, स 'जहार' इत्येतदेव शुद्धं मत्वा 'जभार' इत्येतत्पदम् अनुच्चार्य 'जहार' इति प्रयोक्तुमुपक्रान्तो भविष्यति। कुफलञ्चैतदीयमिदं स्याद् वेदोऽनेकपरिवर्तितपदवान्। अयं हि महान्नर्थो व्याकरणज्ञानशून्यतया निपातितो भवेत्। तस्माद् व्याकरणस्य अध्ययनमतितरामपेक्ष्यते। व्याकरणाध्ययनेन विभक्तिविपरिणामस्य च बोधो जायते तस्माद व्याकरणम् अवश्यम् अध्ययनीयमस्ति। न सर्वैः लिङ्गैः न च सर्वाभिः विभक्तिभिः वेदे मन्त्राः निगदिताः सन्ति। ते च अवश्यं यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्या भवति। न अवैयाकरणस्तान् यथायर्थं विपरिणमयितुं शक्नोति। तथाहि 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इत्येतदस्ति वेदवाक्यम्। इदं हि वाक्यम् अग्निदेवताकं वर्त्तते। निर्वापकाले अग्निदेवताम् उद्दिश्य मन्त्रोऽयं पठितो भवति। परं यदा सूर्यदेवता लक्ष्यीकृत्य निर्वापः कृतो भवति, तदा सूर्याय त्वा जुष्टं निर्वपामि इत्येतेन विपरिणामेन पठनीयो भवति मन्त्र एषः। इमं हि विपरिणामं वैयाकरण एव सम्यग् यथायथं कर्तुं पारयति। ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इत्येतस्मादपि हेतोः व्याकरणस्याऽध्ययनं परमापेक्षितं भवति। वेदस्य षडङ्गत्वात् षटत्स्वङ्गेषु च व्याकरणस्य प्रधानत्वात्। सुलभतया यथार्थज्ञानं व्याकरणं विना न भवितुमर्हति अतोऽपि व्याकरणस्य पठनमपेक्ष्यते। इदं तु विदितमेव वर्त्तते यद्, जिज्ञासुनाऽवश्यमेव शब्दस्य कार्यं ज्ञानम्। शब्दस्य ज्ञानं व्याकरणं विहाय न केनाप्यन्येन सुलभेनोपायेन शक्यम्। संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो [[बहुव्रीहिः]]। अथान्तोदातत्त्वं तत[[तत्पुरुषसमासः|स्तत्पुरुष]] इति। एतेन विवेचनेन व्याकरणस्य उपादेयत्वं तन्महत्त्वञ्च समुपस्थापयन् आचार्यपतञ्जलिः तस्य अन्यानि च कतिपयानि आवश्यकतां प्रस्तौति। स आह यद् व्याकरणं हि यो नरो न जानाति, स शुद्धमपि वक्तुं न शक्नोति। शुद्धोच्चारणलाभाय व्याकरणस्याध्ययनं कर्तव्यम्। अशुद्धोच्चारणकर्ता शिक्षितसमाजे निन्दितो भवति। तस्माद् विज्ञेन सततमुच्चारणस्य शुद्धता समुपासनीयेति। अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति। शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति। वैयाकरण एव यज्ञे प्रयुक्तान् [[मन्त्रः|मन्त्रान्]] सविभक्तिकान् विधाय पठितुं समर्थो भवति, तदर्थमपि व्याकरणस्याध्ययनमपेक्षितमस्ति। यज्ञकर्मणि स एव विद्वान् अधिकारी भवितुमर्हति यः पदोच्चारणं तथा करोति यथा न किमपि पदं न कोऽपि स्वरो न च किमप्यक्षरमस्फुटं स्यात्। यज्ञाधिकारस्य लाभार्थमपि व्याकरणमध्येतव्यम्। 'शब्दो ब्रह्मः' तेन हि शब्देन सह तादात्म्ये सति शब्दस्य परब्रह्मभूतेनार्येण सहापि तादात्म्यं भवितुं शक्नोतीत्येतस्मादपि व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितम्। वाक्यगतस्य अर्थज्ञानस्यापि लाभाय व्याकरणं पठनीयमस्ति। नापि श्रुतेन न चापि लिखितेन वाक्येन न तावत् किमपि कार्यं भवितुमर्हति यावद् वाक्यगतार्थस्य साधुज्ञानं न जायते। वस्तुतः तदनवगतार्थ वाक्यन्तु निरर्थकमेव तदर्थमपि व्याकरणस्य ज्ञानं काङ्क्ष्यते। == प्रयोजनम् == व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]] — 'रक्तोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्॥' रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्। ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङ्गैर्न सर्वाभिः विभक्तिभिर्वेदे मन्त्राः निगदिताः, ये चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः, तान्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुम्। तस्मादध्येयं व्याकरणम्। एवम् अन्यान्यपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये। व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति - १. 'यज्ञेन यज्ञमजयन्त देवाः'।<ref>(ऋग्ंं० १॥१६४॥५०)</ref> यजयाचेत्यादिनङ्। २. 'ये सहांसि सहसा सहन्ते'।<ref>( ऋग्० ६॥६६॥९ )</ref> सहधातोरसुन् उणादौ। ३. 'धान्यमसि धिनुहि'।<ref>( यजु० १॥२० )</ref> धिनोतेर्धान्यम्, महाभारते। ४. 'केतपूः केतं नः पुनातु'।<ref>( यजु० ११॥७ )</ref> क्विप् च। ५. 'तीर्थोस्तरन्ति'।<ref>( अथर्वे० १८॥४॥७ )</ref> पातृतुदिव*** इति स्थक्० उ०। व्याकरणशास्त्रस्य प्रमाणभूतः अाचार्यः पतञ्जलिव्याकरणशास्त्रस्य उपरिनिर्दिष्टानि प्रयोजनानि वर्णयन् 'चत्वारि शृङ्गाः' 'चत्वारि वाक्', 'उतत्वः', 'सक्तुमिव', 'सुदेवोऽसि' -इत्येतन्मन्त्रपञ्चकमुद्धरति स्म। पतञ्जलेरपि प्राचीनतरो [[यास्कः|यास्को]]<nowiki/>ऽपि 'चत्वारि वाक् इत्येतस्य मन्त्रस्य व्याख्यां व्याकरणशास्त्रपरकमेव कुर्वाणोऽवाप्यते। व्याकरणमित्येतत्पदं यस्माद्धातोः निष्पद्यते, तस्यापि मूलार्थो यजुषि - '''<nowiki/>'दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्त्वाऽनृते प्रजापतिः'''' इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रयुक्तः प्राप्यते। व्याकरणशास्त्रस्य उत्पत्तिमधिकृत्य तु न निश्चप्रचतया किमपि कथनं सम्भवम्। इदं तु वक्तुं शक्यं यदुपलब्धवैदिकपदपाठेभ्यः प्राग् व्याकरणं शास्त्रं पूर्णतां गतं बभूव। प्रकृतिप्रत्ययधातूपसर्गसमासवत्पदविभागश्च कृत्स्नतया निर्धारितो जातो यदा तस्यानेहसो गतस्यानेकसहस्राब्दाः व्यतीताः। वाल्मीकिरामायणस्य रचनाकाले व्याकरणशास्त्रस्य अध्ययनमध्यापनञ्च सुव्यवस्थिततया प्रचलितमासीदित्येतद्धि — ''''नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।''' '''बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम्।।''''<ref>वाल्मीकिरामायणम्-किष्किन्धाकाण्डम्, 30</ref> महाभारतयुद्धकालवर्तिनि यास्क-निरुक्ते बहूनां व्याकरणाचार्याणामुल्लेखो दृश्यते। आचार्यः शाकटायनस्तु नैजं व्याकरणं यास्कादपि प्राक् लिलेख। तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य सर्वप्रथमस्तथा प्राचीनतमरुल्लेखो लभते। == व्याकरणस्याविर्भावः == तदित्यं सकलशास्त्रशिरोभूतं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्मृतं व्याकरणं कदा प्रभृति प्रवर्ततमभूदिति न शक्यते तत्वतो निरूपयितुम् । तथापि पण्डिताः । कथयन्ति : यद्वयाकरणस्य बीजवैदिकसंहितासु दृश्यते । महामुनिर्यास्को महाभाष्यकारश्च पतञ्जलिरेतादशानु मन्त्रानु स्मरति येषु व्याकरण स्वरूपं सूचितमस्ति। यथा चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्यं आ विवेश। <ref>ऋ. ४/५८/३</ref> अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति। एवमेवोक्त यजुर्वेदेऽप्युक्तं - दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः'।<ref>१९/७७</ref> संहितानन्तरं ब्राह्मणसाहित्येऽपि व्याकरणास्तित्वविषये बहुत्र बहुधोक्तमस्ति । अनेनैतत्सिध्यति यत्संहिताकाले, एव व्याकरणं सुव्यवस्थितमासीत् । तथ्यमिदं पतञ्जलिः स्मरति- ‘पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राहमणी व्याकरणं स्माधीयते इति<ref>१/१/१</ref> यद्यपि पुरांकल्पस्य कियत्प्राचीनत्वमिति. नैव सुस्पष्टं तथापि न्यूनतममपि एषः संहिताकालं तु सूचयत्येव । “पुराकल्पे .. कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते' ‘अनावृताः किल पुरा स्त्रिय असन् वरानने इत्यादावपि । पुराकल्पपुराशब्दौ सुपूरातीतकालावबोधकावेव । गोपथब्राह्मणे . व्याकरणस्य स्पष्टमेवं व्याख्यातं यथा - ओङ्कारं पृच्छामः, को धातुः, कि प्रातिपदिकं, किं नामाऽऽख्यातं, किं. लिंङ्ग, किं वचनं, का विभक्तिः, कः प्रत्ययः, कः स्वरः, उपसर्गों निपातः, कि ? वै व्याकरणं, को विकारः को विकारी, कतिमात्रः, कतिवर्णः, कत्यक्षरः, केति'पदः, कः संयोगः, किं स्थाननादानुप्रदानानुकरणम् इति।<ref>१/२४</ref> तथैव मैत्रायणसंहितायामुक्त-‘तस्मात् षड् विभक्तयः।<ref>१॥७॥३</ref> ऐतरेयब्राह्मणेऽपि सप्तधा वै वागभवत् इति।<ref>७१।७</ref> सप्तधा इति सप्त विभक्तय इति भट्टभास्करः । स्वयमृग्वेदेऽपि यस्य ते सप्त सिन्धवः इति।<ref>८।६९।१२</ref> अत्र सप्त सिन्धव इति सप्त विभक्तयं इति । तेन व्याकरणस्य समस्तद्वैपायनपरम्परार्षवैदिकवाङ्मयादपि प्राचीनतत्वमिति युधिष्ठिरभीमांसकमतमत्यन्तमेव समीचीनं प्रतिभाति । तथ्येमिदं ने केनाऽप्यलपितं शक्यते यत्संस्कृतभाषा आदौ यौगिकपदबाहुल्याऽऽसीत्। ह्रमशः सा रूढिमाश्रिता इति । यौगिकताऽस्य स्वभावसिंद्धा । सा च प्रकृतिप्रत्यय विभागेनैव ज्ञायते । प्रतिपदपाठादेव भाषाज्ञानस्यासम्भवात्तत्पदानां प्रकृतिप्रत्यय विमागेन सामान्यीकरणं यदैवानुभूतं तदैव व्याकरणं प्रवर्ततम् । एतत्प्रवर्तनञ्च । यदि मूलसंहिताप्राक्काले न सम्मवति चेदपि तत्सहैव तु निश्चयमेव । व्याकरणस्य तेन मूलसंहिताकालादारभ्य पतञ्जलिपर्यन्तमेव प्रवर्तनकालः सञ्चरति । तदनन्तरं व्याख्याकाल उदेति। सम्प्रति अपि स एवं सञ्चरति प्रक्रियामुखैन । तर्हि केन प्रथमं तादृशं सर्वशास्त्रशिरोरत्नभूतं व्याकरणं प्रवततमित्यपेंक्षायामितरशास्त्रप्रवर्तनमिवास्यापि प्रवर्तनं ब्रह्मण एवं सञ्जातं मन्यन्ते परिनिष्ठवैयाकरणाः पतञ्जलिप्रभृतयः । व्याकरणप्रवर्तनक्रमं निर्दशन् स कथयति- महाभाष्ये। ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच, वृहस्पतिरिन्द्राय, इन्द्रो । भरद्वाजाय, भरद्वाजऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः इति।<ref>१।४</ref> विषयेऽस्मिन्नपरमपि मतं प्रचलितमस्ति यन्महेश्वरो वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य प्रोवाचेति।<ref>महा०१२।२८४१९२</ref> अत्र हि षडङ्गानि एकतः शिक्षाकल्पादीनि षट्, • अपरतस्तु षड्विभक्तिमयं, नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयसर्वनामादिषडङ्गात्मकं, षड्लिङ्गात्मर्क षट्सन्धिमयं लट् लिङ्-लिट्-लुङ-लुट्-लडादिषड्लकारप्राधान्यं, त्रिगुणितषडाख्यातमयं, कतृ-कर्म-भाव-कर्मक कृत्यकृदन्तमयस्वरूपं, षट्कारकमण्डितं, षट्समासमय, अपत्यादिमख्यषट्प्रत्ययविग्रहं व्याकरणमपि बुध्यते । तत्र व्रह्मणा प्रोक्त व्याकरणं वृहस्पतिरधीतवान् । स चेन्द्राय प्रोवाच । यावत्पर्यन्तं व्याकरणं प्रतिपदपाठमात्रसम्बद्धमासीत् । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच । वर्षसहस्रमित्यर्थवाद एबाशयस्तु : सुदीर्घकाल इति । तथाविधस्यः प्रतिपदपाठस्य किं स्वरूपमासीदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्त म्। सम्मवति समानरूपाणां नामाख्यातादीनां सङ्ग्रह एव प्रतिपदपाठमिति युधिष्ठिरसम्मतिः किन्तु प्रतिपदं रूपसिद्धिरेव प्रतिपदपाठ इत्यपरे । शब्दपारायणमिति रूढिय कस्यचिद्ग्रन्यस्येति भर्तृहरिर्महाभाष्यव्याख्याने । सम्भवति बाईप व्याकरणशास्त्र' हि शब्दपारायणशब्देन संज्ञितं स्यात् । स्याद्यद्वा तद्वा म लप्रयत्नसांध्यत्वाद व्याकरणं मरणान्तव्याधि मन्यन्ते स्मोशनसाः। बृहस्पतिः-प्रतिपदमशक्यत्वाल्लक्षणस्याप्यव्यवस्थितत्वात्तत्रापि नादनवस्थाप्रसङ्गाच्च मरणान्तो व्याधियकरणमिति औशनसा इति। भारतीये हि शास्त्रे प्रायः सर्वाण्यपि शास्त्राणि ब्रह्मप्रवन न्यन्ते । युधिष्ठिरमीमांसको भगवदत्तमुद्धृत्य ब्रह्मप्रोक्तानां द्वाविंशतिशास्त्राणां सूचि, प्रस्तौति । तानि च वेद-ब्रह्मज्ञान-योगविद्या-आयुर्वेद-हस्त्यायुर्वेदरसतन्त्र-धनुर्वेदपदार्थविज्ञान-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र-कामशास्त्र-व्याकरण-लिपिज्ञान-ज्योतिषशास्त्रगणित-शिल्पशास्त्र-अश्वशास्त्र-नाट्यवेद-इतिहास-पुराण-मीमांसाशास्त्र-स्तवशास्त्राणीति । युधिष्ठिरो हि ब्रह्माणं वर्तमानश्वेतवाराहकल्पादिभवमैतिहासिक पुरुषं मन्यते । स्यादपि तत् । ब्रह्मा हि, कामं रजोमूतधरः परमात्मा वा ऐतिहासिको वा, शास्तप्रवचनमकरोत् । तेन हि पृथक्पृथक् शास्त्राणि तु नैव प्रणीतानि किन्तु तत्सर्वाङ्गीणप्रवचने प्रसङ्गामुसारेण सर्वेषामेव शास्त्राणां बीजं निहितं सम्भवति । प्रवाचकश्रेण्यां ब्रह्मणोऽनन्तरं वृहस्पतेः स्थानम् । स हि देवानां पुरोहितो . महर्षेरङ्गिरसः पुत्रः (ऐ० ब्रा'८।२६) । सामगानं (छा० उ०२।२२।१), अर्थशास्त्र (महा० १२१५९।८४) इतिहासपुराणे (वायु० १०३।५९), वेदाङ्गानि (महा० १२।२१०।२०), व्याकरण (महामाष्यं १।१।१) ज्यौतिष (प्रबन्धचिन्तामणौ) वास्तुशास्त्रं (मत्स्य० २ ५१॥३-४), अगदतन्त्रञ्च वृहस्पतिप्रोक्तत्वेन प्रख्यातम् । एतदतिरिक्तमपि बहुविधं स्फुटपद्यस्तवर्क बृहस्पतिप्रोक्तसम्मतत्वने प्रसिद्धम् । बृहस्पतिकालपर्यन्तमपि वागव्याकृतैवासीत् । तेनैव वृहस्पतिः प्रतिपदपाठमेवाध्यापयामासेन्द्रम् । इन्द्रो ह देवानामग्रणीः । स हि स्वाधीतं देवेभ्यः प्रोवाच । देवा वै तदवधातुमसमर्थाः सन्तो तद्वाकरणायेन्द्रं प्रोचुः । इन्द्रो ह तां वाचं मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् । स च प्रकृतिप्रत्ययभागेन शब्दसिद्धिं व्याख्यातवान् । यथाऽऽह सायणाचार्यः - ‘तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं सर्वत्राकरोत् ।' इति । तेनेन्द्रो हि प्रथमो वैयाकरणः । कातन्त्रादीनि हि व्याकरणानि तस्य शाखाप्रशाखारूपाणि ।। एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्-- '''‘समुद्रवद् व्याकरणं महेश्वरे तदद्ध कुम्मोद्धरणं बृहस्पतौ।''' '''तद्भागधेयाञ्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ ।''' इति । अनेन तु ऐन्द्रापेक्षया बार्हस्पत्यस्य तदपेक्षयाऽपि माहेश्वरस्य व्याकरणस्य । प्राचीनत्वं विशालता च सिध्यति । पतञ्जलिः किन्निमित्तं तदुपेक्षते इति विचारणीयो विषयः । == व्याकरणस्य भेदाः == सामान्यतो व्याकरणस्य त्रीणि रूपाणि-छान्दसं लौकिकं छान्दसलौकिकञ्च। तत्र छान्दसं प्रातिशाख्यादि, लौकिकं कातन्त्रादि, छन्दसलौकिकं पाणिनीयादि । माहेश्वरं हि व्याकरणं छान्दसलौकिकमेन्द्रं हि लौकिकमित्यनुमीयते तथैव परम्पराभावात् । प्रातिशाख्यं छान्दसमात्र : व्याकरणं समुदितम् ।'प्रतिशाख्यं हि वेदानां प्रातिशाखसम्बद्धम् । तेन यावन्तो । वेदस्य भेदास्तावन्त्येवं प्रातिशाख्यानि स्युः किन्तु दुर्भाग्यादेव सम्प्रति षडेवोपलभ्यन्ते शेषाणि चत्वारि नामत एव श्रूयन्ते । तेषु शौनकसङ्गृहीतमृप्रातिशाख्यं, कात्यायनसङ्कलितं बाज़सनेयीयप्रातिशाख्यं, वररुचिसङ्कलितं सामप्रातिशाख्यं, अथर्वप्रातिशीख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं 'मैत्रायणीयप्रतिशाख्यञ्चाज्ञातसँगृहीतञ्चेति षट् सम्प्रति समुपलब्धानि आश्वलायनवाष्कल-शांङख्यायनचारायणप्रातिशाख्यानि तु नामत एव श्रुतानि । मन्त्राणां संहितापाठे सम्मवविकारेषु विचार एव मूलतः प्रातिशाख्यस्योद्देश्यं येन पदपाठस्थमूलपादानां ज्ञानं सुकरं स्यात् । तेन हि तत्र पदपाठक्रमपाठसम्बद्धनियमा एव विशेष निरूपिताः सन्ति । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां ' पार्षदानि इति यास्कः।<ref>निरु०. १।१७</ref> तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेनः पदसाधुत्वानुशासनस्यावश्यकतैव नासीत् । तेन । • प्रातिशाख्यं पाठानुशासनग्रन्थो न तु शब्दांनुशासनपरः । प्रातिशाख्यं हि । शब्देनापि परिचायते।<ref>निरु० १।१७</ref> एवमेब महाभाष्यकारः पारिषद शब्दमपि प्रयुनक्ति तन्निमित्तम् ।<ref>६।३।१४</ref> यथा - '''‘पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।' ‘सर्ववेद पारिषद हीदं शास्त्रम् ।''' शाखा शाखां प्रति प्रतिशाखम् । प्रतिशाखे भवं प्रोतिशाख्यम यास्काचार्यः - पदप्रकृतिः संहिता, पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।<ref>निरु०.१।१७</ref> कुमारिलस्तु यथा| धर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्यलक्षणवत् प्रतिचरणं पाठव्यव-.. स्थोपलम्यते ।<ref>तन्त्रवातकम्-१।३।१५</ref> तथैवानन्तदेवः - '''‘प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशाख्यानि नोपदिष्टानि, किन्तु |''' '''श्रोतस्मार्तसूत्रवत् प्रातिशाख्यसूत्रमपि पञ्चदशशाखासाधारणं समाम्नातम् ।'''<ref>प्रतिज्ञापरिशिष्टे:२।१</ref> अत्र चरणशब्दः शाखासंमूहबोधको यथा वाजसनेयचरणः, शाखाशब्दश्च आचार्यानुयायिभेदबोधको यथा, वाजसनेयचरणस्य माध्यन्दिनकण्वगालवादयः । शाखां प्रतिगता शाखा प्रतिशाखा, अनुशाखा अवान्तरशाखा इति ।। प्रातिशाख्यं संहितायाः सम्भवविपर्ययाणामध्ययनं करोति । तत्र हि वर्णोच्चारणादीनां सूक्ष्मं विवेचनमपि कृतमस्ति । वर्णोच्चारणे सस्भविदोषाणां सूक्ष्मविवेचनमपि प्रातिशाख्यस्य विषयेष्वन्यतमम् । तत्र पदपाठस्य नियमोऽपि स्पष्टतया निदशितः । एवमेव क्रमपाठस्य नियमोऽपि सामान्यतः सम्प्रर्दशितः । यत्र कुत्र जटापाठस्य नियमोऽपि प्रदशितः । अथैषां प्रातिशाख्यानां सङ्क्षेपेण परिचय उच्यते । ऋक्प्रातिशाख्यम्-प्रातिशाख्यमिदं शौनकप्रोक्तम् । शौनक हि यास्कः स्मरति शौनकोऽपि यास्कं स्मरति । यास्कस्य निरुक्तकारत्वं महाभारते हि समुल्लिखितम्।<ref>१२।३४२।७३</ref> तेन ऋचस्य कालो महाभारतात्पूर्ववर्तीति त्ववश्यमेव । तत्रापि लिट् प्रयोगेण कियत्कालपूर्ववर्तीति तु वैव निश्चितम् । युधिष्ठिरमहाशयस्तु तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभवं मन्यते। अत्रे हि अष्टादश पटलाः यत्र त्रयोदशचतुर्दशयोः. शिक्षाविषयः, षोडश सप्तदशः - अष्टादशपटलेषु छन्दांसि वणितानि । अस्योपरि विष्णुमित्रस्य वृत्तिः ऋज्वर्था, उव्वर्टस्य भाष्यञ्च प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्तमन्येऽपि बृत्तयो भाष्याणि च 'सन्तीति श्रूयतेऽस्योपरि । ऋग्वेदस्याश्वलायनशाखासम्बद्धमाश्वलायनेनैव प्रणीतं प्रातिशाख्यमासीदिति अनन्तस्य वाजसंनेयीयप्रातिशाख्यटीकातो ज्ञायत इति युधिष्ठिरमीमांसकः . . समुल्लिखति । ‘नाप्याश्वलायनाचार्यादिकृतप्रातिशाख्यसिद्धत्वम् इति तत्र १. वचनम् । एवमेव वाष्कलशाखासम्बद्धमपि प्रातिशाख्यमासीदिति शाङ्ख्यायन| श्रोतसूत्रस्यानिर्तीयभाष्यस्य ‘उपद् तो नाम सन्धिर्वाष्कलादीनां प्रसिद्धः । तस्योदाहरणम्' इति वचनाज्ज्ञायते इति युधिष्ठरो निदशति । किन्तु वाष्कलानामप्रगृह्य तदयं वचनम्' इत्यपि तस्य भावे प्रमाणम् । '''वाजसनेयीयप्रातिशाख्यम्-''' प्रातिशाख्यमिदं महर्षिकात्यायनप्रणीतम् । स हि याज्ञवल्क्यस्य पुत्र इति युधिष्ठिरमतम् । प्रातिशाख्यातिरिक्त तस्य हि संहिताब्राह्मणं, कात्यायनपरिशिष्ट, प्रतिज्ञासूत्र, गृह्यसूत्रञ्च प्रसिद्धा ग्रन्थाः । कात्यायनस्य स्थितिकालस्त्वनिर्णीत एव । तथापि तेन विक्रमपूवंसहस्राब्दीतो ऽपि, पूर्ववतनैव भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । युधिष्ठिरस्तु तं विक्रमपूर्व २९०० मितवर्षमभितः समुत्पन्नं मन्यते । अस्योपरि उदटाचार्यस्य भाष्यं अनन्तस्य व्याख्या चे प्रसिद्धा । तदतिरिक्तमपि अन्याष्टीकाटिप्पण्यश्चास्योपरि सन्तीति निर्दिष्टमस्ति । '''तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् -''' ज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यं तैत्तिरीयशाखासम्बद्धम् । अस्य च प्रणयनं पाणिनिपूर्ववर्तनि काले एव सञ्जातमित्यनुमीयते । अस्योपरि सोमयार्यस्य त्रिरत्न भाष्यं प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्त माहिषेयभाष्यं, गोपालयज्वनो वैदिकाभरणं च प्रसिद्धे । । '''सामप्रातिशाख्यम्-''' सामवेदस्य प्रातिशाख्यमिदं पुष्पसूत्रनाम्ना . प्रसिद्धम् । तच्च वररुचिप्रोक्तम् । स हि कात्यायनस्यः पौत्र इति युधिष्ठिरनिर्देशः । अस्योपरि अजातशत्रोः पुष्पसूत्रभाष्यं प्रसिद्धम् । '''अथर्वप्रातिशाख्यम्-''' अज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यमथर्ववेदसम्बद्धम् । इदञ्च प्राक्पाणिनीयमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तमेव सन्त्यन्यान्यपि प्रातिशाख्यानि येषां विषये ज्ञानं नास्ति। प्रातिशाख्यातिरिक्तं तत्सदृशानि अन्यान्यपि शाकटायनप्रणीतत्वेनानुमीतं ऋक्तन्त्रं, शौनकप्रणीतत्वेन सम्मतो. अथर्वचतुरध्यायी, कात्यायनकृतं प्रतिज्ञासूत्रं, तस्यैव भाषिकसूत्रं, गाय॑स्य सामतन्त्रं, आपिशलेरक्षरतन्त्रञ्च प्रसिद्धानि । तत्राथर्वचतुरध्यायी कौत्सव्याकरणाभिधानेनाऽपि प्रसिद्धम् । यास्कस्य निरुक्तमपि प्रकरणेऽस्मिन्नितान्तमेव स्मर्तव्यमस्ति । प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु- . अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे . सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा - '''ब्राह्ममैशानमैन्द्रञ्च प्राजापत्यं वृहस्पतिम् ।।''' '''त्वाष्ट्रमापिशलञ्चति पाणिनौय मथाष्टमम् ॥''' तथैव मतान्तरे - '''यस्मिन् व्याकरणान्यष्टौ निरुप्यन्ते महान्ति च ।''' '''तत्राद्यं ब्राह्ममुदितं द्वितीयं चान्द्रमुच्यते ।''' == प्राचीनव्याकरणानि == स्वशास्त्रे कृताः, तत्राऽपि प्राक्तनव्याकरणदृष्टसंज्ञाभिरेवाऽत्र व्यवहार इति व्याचक्षते व्याख्यातारः। अन्यच्च - 'त्रितुत्राथसिसुसरकसेषु च' इति दशसु कृत्प्रत्ययेषु पठ्यन्ते, तस्माद् व्याकरणान्तरस्थाऽप्यत्रानूदिता इत्येव वक्तव्यं स्यात्। किञ्च स्तम्भु-स्तुम्भुप्रभृतिधातवो न पाणिनीये धातुपाठे दृश्यन्ते। ते धातवश्च पूर्वव्याकरणसंस्कारेणैव पाणिनिना स्वसूत्रेषु निबद्धाः, इत्येव स्वीकर्त्तुमापतति। एवं 'चर्करीतस्व' इत्यदादिगणे पाणिनिना, यङ्लुगन्तं तेन गृह्यते इति व्याख्यातार आहुः। न हि पाणिनीये व्याकरणे यङ्लुगन्तं चर्करीतमिति परिभाष्यते, प्राक्तनेष्वेव व्याकरणेषु कारितमिति णिजन्तं, चिकीर्षितमिति सन्नन्तं, चेक्रीतमिति यङन्तं, चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं व्यवहृतमासीत्। तस्मात्प्राचीनव्याकरणसंस्कारमात्रेण एव पाणिनिना 'चर्करीतञ्च' इत्यादौ सन्निवेशितम्। इदं दिङ्मात्रप्रदशितमपि स्पष्टमेव द्रढीयस्कतया ज्ञापयति यत्, पाणिनेः प्रागपि व्याकरणस्य सत्ता आसीत् इति। पाणिनिरष्टाध्याय्यां स्वकीयायां दश प्राचीनान् व्याकरणाचार्यान् स्मरति सादरमेतेषु सूत्रेषु - # वा सुप्यापिशलेः ६॥१॥९२, # तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य १॥२॥२५, # औतो गार्ग्यस्य ८॥३॥२०, # तृतीयादिषु भाषितपुंस्कां पुंवद् गालवस्य ७॥१॥७४, # ई ३ चाक्रवर्मणस्य ६॥१॥१३०, # ऋतो भारद्वाजस्य ७॥२॥६३, # लङः शाकटायनस्यैव ३॥४।। १११, # लोपः शाकल्यस्य, ८।।३।१९, # अवङ् स्फोटायनस्य ६॥१।१२३, # गिरेश्च सेनकस्य ५॥४।। ११२ मीमांसकयुधिष्ठिरः 'संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास' इत्येतन्नामके स्वकीये ग्रन्थे पाणिनेः प्राग्वर्तिनः त्रयोदश आचार्यानन्यानपि निर्दिशति। बहूनि प्रमाणानि समुद्रुत्य आचार्यमीमांसको मन्यते यत्, सञ्जातस्य पाणिनेः साम्प्रतिकात् कालात् ४८२१ वर्षाणि व्यतीतानि। परमाधुनिकानां प्रतीच्यानां विपश्चितां तु मान्यतेयं यत्पाणिनेः जातस्य प्रायेण प्रायः २७०० वषणि व्यतीतानि इति। == पाणिनीयव्याकरणम् == सम्प्रति व्याकरणरूपी वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिव्याकरणमेकमेव मन्यते 'पाणिनीयं व्याकरणम्'। महर्षिपाणिनिना प्रायः ४००० अल्पाक्षरैः सूत्रैः [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुत्य विदुष आश्चर्यचकितं कृतम्। वैज्ञानिकदृष्ट्या देवभाषायां यावत् सुष्टु शास्त्रीयविवेचनं पाणिनिना कृतं, तादृशं विवेचनमन्यत्र दुर्लभमस्ति। पाणिनिरिव भाषामर्मज्ञो वैयाकरणः संसारेऽन्यत्र समुपलब्धो नाऽस्ति। पाणिनेर्ग्रन्थः अष्टासु अध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, तेनैव कारणेनास्य ग्रन्थः ‘अष्टाध्यायी' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति। समयस्त्वस्य ईसापूर्व-षष्ठशतकमस्ति। पाणिनीयव्यकरणस्य नामानि - १ - अष्टकम् । २ - अष्टाध्यायी । ३ - शब्दानुशासनम् । ४ - वृति सूत्रञ्चेति । === वार्तिकं, महाभाष्यञ्च === पाणिनीयस्य व्याकरणस्य परममहत्त्वपूर्णमङ्गं [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य वार्तिकपाठोऽस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णमेव प्रतिभाति। पाणिनिनाऽऽख्यातान् [[संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्|संस्कृतसाहित्ये]] प्रयुक्तान् शब्दान् व्याख्यातुमेव ईसापूर्वचतुर्थशतके कात्यायनेन वार्तिकानां रचना कृतेति। कात्यायनस्य वार्तिकपाठमिदं पाणिनीयस्य व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णमङ्गमस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णम् एव प्रतिभाति। पतञ्जलिः कात्यायनस्य वार्त्तिकपाठमवलम्ब्यैव तत्र नैजं महाभाष्यमरचयत्। पतञ्जलिभगवत एषा हि [[महाभाष्यम्|महाभाष्याख्या]] रचना पाणिनीयं व्याकरणं सरलया सरसया च रीत्या व्याचष्टे। सकलेऽपि [[संस्कृतवाङ्मयम्|संस्कृतवाङ्मये]] महाभाष्यं वस्तुतोऽद्वितीयो ग्रन्थः। सर्वेऽपि विद्वांसो मुक्तकण्ठतया प्रशंसन्ति ग्रन्थमिमम्। ईसापूर्वद्वितीयशतकेऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणमभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा प्रथमत अत्रैवोपलब्धा भवति। व्याकरणस्य पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिरेव मुनित्रयमस्ति। === पाणिनिव्याकरणसम्बद्धाः ग्रन्थाः === महाभाष्यानन्तरं व्याकरण-दर्शनस्य सर्वाधिकप्रधानो ग्रन्थो [[वाक्यपदीय|वाक्यपदीयो]]<nowiki/>ऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षष्ठशतकोद्भवो [[भर्तृहरिः|भर्तहरि]]<nowiki/>रासीत्। वाक्यपदीये व्याकरणशास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेण अभिव्यक्तं भवति। व्याकरणन्तु शैवागमान्तर्गतमेवास्ति। अस्य स्वीया विशिष्टा साधनप्रक्रियाऽस्ति। भक्तृहरिः शब्दाद्वैतस्य संस्थापकः आसीत्। तस्य विचारे 'स्फोट' एवैकमात्र परमतत्त्वमस्ति। जगदिदं तस्यैव विवर्त्तरूपमस्ति। काशमीरनिवासिना कैयटेन विरचितं 'भाष्यप्रदीपम्' महाभाष्यीयसिद्धान्तस्य प्रदीपमिव प्रकाशयितः एकमात्रो ग्रन्थरत्नः अस्ति। प्रदीपस्य उद्योताख्या व्याख्या [[नागेशभट्टः|नागेशभट्टेन]] लिखिताऽस्ति। [[व्याकरणशास्त्रस्येतिहासः|व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे]] भट्टोजिदीक्षितेन एकस्य अभिनवयुगस्य स्थापना कृता। अस्य त्रयः सुप्रसिद्धा ग्रन्थाः सन्ति- (१) [[सिद्धान्तकौमुदी]], (२) [[शब्दकौस्तुभः]], (३) [[मनोरमा]] चेति। दीक्षितपरम्परायामेव नागेशभट्टः उद्भटवैयाकरणोऽभवत्। अस्य विदुषः प्रतिभा बहुमुखी आसीत्। अस्य परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनिव्याकरणस्य सर्वमान्यग्रन्थोऽस्ति। अस्य [[शब्देन्दुशेखरः]] इति मनोरमायाः विस्तृता व्याख्याऽस्ति। अस्य ‘लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तस्य मीमांसकः सर्वश्रेष्ठग्रन्थोऽस्ति। नागेशभट्टः काशीनिवासी आसीत्। अष्टादशशतकस्य पूर्वार्द्धेऽयं विद्यमान आसीत्। == व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः == ★ संज्ञा * [[सन्धिः]] * [[कारकम्]] * [[उपसर्गः]] * [[वृत्तिः]] * [[नामपदम्]] * [[अव्ययम्]] * [[लकाराः]] * [[शाब्दबोधः]] * [[धात्वर्थः]] * [[स्फोटः]] {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[शिक्षा]] * [[कल्पः]] * [[निरुक्तम्]] * [[वेदाङ्गम्]] ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाङ्गानि]] [[वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्|व्याकरणम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] awyy6flwnz3wz2exyd8trr6y5ne8tzm 501602 501601 2026-10-30T10:57:36Z Mohit Sharma1234 47616 /* व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः */ संज्ञाप्रकरणस्य सामान्यपरिचयः महर्षिणा पाणिनिना विरचिते अष्टाध्याय्यां संस्कृतव्याकरणस्य सूत्राणि अष्टसु अध्यायेषु विभक्तानि सन्ति। अष्टाध्याय्याः प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादे संज्ञाप्रकरणम् अस्ति। संज्ञाप्रकरणे व्याकरणशास्त्रे प्रयुक्तानां विशिष्टशब्दानां पारिभाषिकसंज्ञानां च परिचयः दीयते। व्याकरणे केचन शब्दाः विशिष्टार्थेषु प्रयुज्यन्ते। तेषां शब्दानां विशेषार्थबोधकानि नामानि संज्ञाः इति कथ्यन्ते। संज्ञासूत्रैः वर्णानां, शब्दानां तथा व्याकरणसम्बद्धानां तत्त्वानां... 501602 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''व्याकरणं''' नाम [[वेद|वेदा]]<nowiki/>नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सर-पदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्। == शब्दार्थः == व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसाकरं शास्त्रम्। व्याकरण --> वि + आङ् + कृ + ल्युट् > व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते विशोध्यन्ते साधुशब्दाः अनेनेति व्याकरणम्। <br /> == महत्त्वम् == एतद्वेदस्य मुखत्वेन स्मृतम् - '''<nowiki/>'मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''' भाषा लोकव्यवहारं प्रवर्तयति। यदि भाषा न स्यात्, तर्हि जगदिदमन्धेतमसि मज्जेत्। यथोक्तं दण्डिना - '''<nowiki/>'इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्।''' '''<nowiki/>''' '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'''' <ref>शृङ्गारप्रकाशः/षष्ठः प्रकाशः</ref> भाषायाः शुद्धये व्याकरणस्य अपेक्षा भवत्येव। न हि व्याकरणज्ञानशून्यो जनः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुं शक्नोति। स्वयम् ऋक्संहितायाम् अस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसायाम् अनेके मन्त्राः भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति। ऋग्वेदस्यैकस्मिन् सुप्रसिद्धमन्त्रे व्याकरणं वृषभस्य रूपकत्वेन प्रतिपादितमस्ति - '''<nowiki/>'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्ता सोऽस्य।''' '''त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।''''<ref>( ऋ० ४॥५८।।६ )</ref> अस्य वृषभरूपी व्याकरणस्य चत्वारि शृंङ्गाणि सन्ति - नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपात-रूपाणि। त्रिपादोऽस्य भूत-भविष्य-वर्तमानाः। सुप्तिङन्तश्च द्वे शीर्षे स्तः, सप्तविभक्तयश्च सप्तहस्ताः सन्ति। उरसि शिरसि च कण्ठे त्रिधाबद्धो वृषभोऽयमस्ति। एवंविधव्याकरणज्ञानाद् योऽनभिज्ञोऽस्ति, सः जानन्नपि न जानाति, पश्यन्नपि न पश्यति, शृण्वन्नपि न शृणोति। किञ्च यो हि जनो व्याकरणशास्त्रज्ञोऽस्ति, तत्सन्निधौ वाणी सुसज्जिता कामिनी इव समागत्य सर्वतोभावेन समर्पिता भवति — '''<nowiki/>'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उतत्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम्।''' '''उतोत्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्ये उशती सुवासाः।।'''' <ref>( ऋग्वे० १०।।७१।१ )</ref> आचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः [[पतञ्जलि|पतञ्जलिः]] तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्। '''<nowiki/>'रक्षार्थवेदाध्ययनमध्येयं व्याकरणं, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति'''' इति पतञ्जलिः। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते। '''<nowiki/>''' == व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता == ऋषिर्ब्रूते यद्वेदानां रक्षायै व्याकरणस्याध्ययनमपेक्ष्यते। यो जनो लोपागमवर्णविकारज्ञो भवति, स एव वेदान् साधु रक्षितुमर्हति। तथा हि - वेदे 'जहार' इत्येतस्य क्रियापदस्य स्थाने 'जभार' इत्येतत् क्रियापदं प्रयुज्यते। व्याकरणानभिज्ञस्य दृष्ट्या 'जभार' इत्येतत्क्रियापदं न शुद्धम्, स 'जहार' इत्येतदेव शुद्धं मत्वा 'जभार' इत्येतत्पदम् अनुच्चार्य 'जहार' इति प्रयोक्तुमुपक्रान्तो भविष्यति। कुफलञ्चैतदीयमिदं स्याद् वेदोऽनेकपरिवर्तितपदवान्। अयं हि महान्नर्थो व्याकरणज्ञानशून्यतया निपातितो भवेत्। तस्माद् व्याकरणस्य अध्ययनमतितरामपेक्ष्यते। व्याकरणाध्ययनेन विभक्तिविपरिणामस्य च बोधो जायते तस्माद व्याकरणम् अवश्यम् अध्ययनीयमस्ति। न सर्वैः लिङ्गैः न च सर्वाभिः विभक्तिभिः वेदे मन्त्राः निगदिताः सन्ति। ते च अवश्यं यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्या भवति। न अवैयाकरणस्तान् यथायर्थं विपरिणमयितुं शक्नोति। तथाहि 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इत्येतदस्ति वेदवाक्यम्। इदं हि वाक्यम् अग्निदेवताकं वर्त्तते। निर्वापकाले अग्निदेवताम् उद्दिश्य मन्त्रोऽयं पठितो भवति। परं यदा सूर्यदेवता लक्ष्यीकृत्य निर्वापः कृतो भवति, तदा सूर्याय त्वा जुष्टं निर्वपामि इत्येतेन विपरिणामेन पठनीयो भवति मन्त्र एषः। इमं हि विपरिणामं वैयाकरण एव सम्यग् यथायथं कर्तुं पारयति। ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इत्येतस्मादपि हेतोः व्याकरणस्याऽध्ययनं परमापेक्षितं भवति। वेदस्य षडङ्गत्वात् षटत्स्वङ्गेषु च व्याकरणस्य प्रधानत्वात्। सुलभतया यथार्थज्ञानं व्याकरणं विना न भवितुमर्हति अतोऽपि व्याकरणस्य पठनमपेक्ष्यते। इदं तु विदितमेव वर्त्तते यद्, जिज्ञासुनाऽवश्यमेव शब्दस्य कार्यं ज्ञानम्। शब्दस्य ज्ञानं व्याकरणं विहाय न केनाप्यन्येन सुलभेनोपायेन शक्यम्। संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो [[बहुव्रीहिः]]। अथान्तोदातत्त्वं तत[[तत्पुरुषसमासः|स्तत्पुरुष]] इति। एतेन विवेचनेन व्याकरणस्य उपादेयत्वं तन्महत्त्वञ्च समुपस्थापयन् आचार्यपतञ्जलिः तस्य अन्यानि च कतिपयानि आवश्यकतां प्रस्तौति। स आह यद् व्याकरणं हि यो नरो न जानाति, स शुद्धमपि वक्तुं न शक्नोति। शुद्धोच्चारणलाभाय व्याकरणस्याध्ययनं कर्तव्यम्। अशुद्धोच्चारणकर्ता शिक्षितसमाजे निन्दितो भवति। तस्माद् विज्ञेन सततमुच्चारणस्य शुद्धता समुपासनीयेति। अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति। शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति। वैयाकरण एव यज्ञे प्रयुक्तान् [[मन्त्रः|मन्त्रान्]] सविभक्तिकान् विधाय पठितुं समर्थो भवति, तदर्थमपि व्याकरणस्याध्ययनमपेक्षितमस्ति। यज्ञकर्मणि स एव विद्वान् अधिकारी भवितुमर्हति यः पदोच्चारणं तथा करोति यथा न किमपि पदं न कोऽपि स्वरो न च किमप्यक्षरमस्फुटं स्यात्। यज्ञाधिकारस्य लाभार्थमपि व्याकरणमध्येतव्यम्। 'शब्दो ब्रह्मः' तेन हि शब्देन सह तादात्म्ये सति शब्दस्य परब्रह्मभूतेनार्येण सहापि तादात्म्यं भवितुं शक्नोतीत्येतस्मादपि व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितम्। वाक्यगतस्य अर्थज्ञानस्यापि लाभाय व्याकरणं पठनीयमस्ति। नापि श्रुतेन न चापि लिखितेन वाक्येन न तावत् किमपि कार्यं भवितुमर्हति यावद् वाक्यगतार्थस्य साधुज्ञानं न जायते। वस्तुतः तदनवगतार्थ वाक्यन्तु निरर्थकमेव तदर्थमपि व्याकरणस्य ज्ञानं काङ्क्ष्यते। == प्रयोजनम् == व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]] — 'रक्तोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्॥' रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्। ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङ्गैर्न सर्वाभिः विभक्तिभिर्वेदे मन्त्राः निगदिताः, ये चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः, तान्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुम्। तस्मादध्येयं व्याकरणम्। एवम् अन्यान्यपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये। व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति - १. 'यज्ञेन यज्ञमजयन्त देवाः'।<ref>(ऋग्ंं० १॥१६४॥५०)</ref> यजयाचेत्यादिनङ्। २. 'ये सहांसि सहसा सहन्ते'।<ref>( ऋग्० ६॥६६॥९ )</ref> सहधातोरसुन् उणादौ। ३. 'धान्यमसि धिनुहि'।<ref>( यजु० १॥२० )</ref> धिनोतेर्धान्यम्, महाभारते। ४. 'केतपूः केतं नः पुनातु'।<ref>( यजु० ११॥७ )</ref> क्विप् च। ५. 'तीर्थोस्तरन्ति'।<ref>( अथर्वे० १८॥४॥७ )</ref> पातृतुदिव*** इति स्थक्० उ०। व्याकरणशास्त्रस्य प्रमाणभूतः अाचार्यः पतञ्जलिव्याकरणशास्त्रस्य उपरिनिर्दिष्टानि प्रयोजनानि वर्णयन् 'चत्वारि शृङ्गाः' 'चत्वारि वाक्', 'उतत्वः', 'सक्तुमिव', 'सुदेवोऽसि' -इत्येतन्मन्त्रपञ्चकमुद्धरति स्म। पतञ्जलेरपि प्राचीनतरो [[यास्कः|यास्को]]<nowiki/>ऽपि 'चत्वारि वाक् इत्येतस्य मन्त्रस्य व्याख्यां व्याकरणशास्त्रपरकमेव कुर्वाणोऽवाप्यते। व्याकरणमित्येतत्पदं यस्माद्धातोः निष्पद्यते, तस्यापि मूलार्थो यजुषि - '''<nowiki/>'दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्त्वाऽनृते प्रजापतिः'''' इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रयुक्तः प्राप्यते। व्याकरणशास्त्रस्य उत्पत्तिमधिकृत्य तु न निश्चप्रचतया किमपि कथनं सम्भवम्। इदं तु वक्तुं शक्यं यदुपलब्धवैदिकपदपाठेभ्यः प्राग् व्याकरणं शास्त्रं पूर्णतां गतं बभूव। प्रकृतिप्रत्ययधातूपसर्गसमासवत्पदविभागश्च कृत्स्नतया निर्धारितो जातो यदा तस्यानेहसो गतस्यानेकसहस्राब्दाः व्यतीताः। वाल्मीकिरामायणस्य रचनाकाले व्याकरणशास्त्रस्य अध्ययनमध्यापनञ्च सुव्यवस्थिततया प्रचलितमासीदित्येतद्धि — ''''नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।''' '''बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम्।।''''<ref>वाल्मीकिरामायणम्-किष्किन्धाकाण्डम्, 30</ref> महाभारतयुद्धकालवर्तिनि यास्क-निरुक्ते बहूनां व्याकरणाचार्याणामुल्लेखो दृश्यते। आचार्यः शाकटायनस्तु नैजं व्याकरणं यास्कादपि प्राक् लिलेख। तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य सर्वप्रथमस्तथा प्राचीनतमरुल्लेखो लभते। == व्याकरणस्याविर्भावः == तदित्यं सकलशास्त्रशिरोभूतं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्मृतं व्याकरणं कदा प्रभृति प्रवर्ततमभूदिति न शक्यते तत्वतो निरूपयितुम् । तथापि पण्डिताः । कथयन्ति : यद्वयाकरणस्य बीजवैदिकसंहितासु दृश्यते । महामुनिर्यास्को महाभाष्यकारश्च पतञ्जलिरेतादशानु मन्त्रानु स्मरति येषु व्याकरण स्वरूपं सूचितमस्ति। यथा चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्यं आ विवेश। <ref>ऋ. ४/५८/३</ref> अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति। एवमेवोक्त यजुर्वेदेऽप्युक्तं - दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः'।<ref>१९/७७</ref> संहितानन्तरं ब्राह्मणसाहित्येऽपि व्याकरणास्तित्वविषये बहुत्र बहुधोक्तमस्ति । अनेनैतत्सिध्यति यत्संहिताकाले, एव व्याकरणं सुव्यवस्थितमासीत् । तथ्यमिदं पतञ्जलिः स्मरति- ‘पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राहमणी व्याकरणं स्माधीयते इति<ref>१/१/१</ref> यद्यपि पुरांकल्पस्य कियत्प्राचीनत्वमिति. नैव सुस्पष्टं तथापि न्यूनतममपि एषः संहिताकालं तु सूचयत्येव । “पुराकल्पे .. कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते' ‘अनावृताः किल पुरा स्त्रिय असन् वरानने इत्यादावपि । पुराकल्पपुराशब्दौ सुपूरातीतकालावबोधकावेव । गोपथब्राह्मणे . व्याकरणस्य स्पष्टमेवं व्याख्यातं यथा - ओङ्कारं पृच्छामः, को धातुः, कि प्रातिपदिकं, किं नामाऽऽख्यातं, किं. लिंङ्ग, किं वचनं, का विभक्तिः, कः प्रत्ययः, कः स्वरः, उपसर्गों निपातः, कि ? वै व्याकरणं, को विकारः को विकारी, कतिमात्रः, कतिवर्णः, कत्यक्षरः, केति'पदः, कः संयोगः, किं स्थाननादानुप्रदानानुकरणम् इति।<ref>१/२४</ref> तथैव मैत्रायणसंहितायामुक्त-‘तस्मात् षड् विभक्तयः।<ref>१॥७॥३</ref> ऐतरेयब्राह्मणेऽपि सप्तधा वै वागभवत् इति।<ref>७१।७</ref> सप्तधा इति सप्त विभक्तय इति भट्टभास्करः । स्वयमृग्वेदेऽपि यस्य ते सप्त सिन्धवः इति।<ref>८।६९।१२</ref> अत्र सप्त सिन्धव इति सप्त विभक्तयं इति । तेन व्याकरणस्य समस्तद्वैपायनपरम्परार्षवैदिकवाङ्मयादपि प्राचीनतत्वमिति युधिष्ठिरभीमांसकमतमत्यन्तमेव समीचीनं प्रतिभाति । तथ्येमिदं ने केनाऽप्यलपितं शक्यते यत्संस्कृतभाषा आदौ यौगिकपदबाहुल्याऽऽसीत्। ह्रमशः सा रूढिमाश्रिता इति । यौगिकताऽस्य स्वभावसिंद्धा । सा च प्रकृतिप्रत्यय विभागेनैव ज्ञायते । प्रतिपदपाठादेव भाषाज्ञानस्यासम्भवात्तत्पदानां प्रकृतिप्रत्यय विमागेन सामान्यीकरणं यदैवानुभूतं तदैव व्याकरणं प्रवर्ततम् । एतत्प्रवर्तनञ्च । यदि मूलसंहिताप्राक्काले न सम्मवति चेदपि तत्सहैव तु निश्चयमेव । व्याकरणस्य तेन मूलसंहिताकालादारभ्य पतञ्जलिपर्यन्तमेव प्रवर्तनकालः सञ्चरति । तदनन्तरं व्याख्याकाल उदेति। सम्प्रति अपि स एवं सञ्चरति प्रक्रियामुखैन । तर्हि केन प्रथमं तादृशं सर्वशास्त्रशिरोरत्नभूतं व्याकरणं प्रवततमित्यपेंक्षायामितरशास्त्रप्रवर्तनमिवास्यापि प्रवर्तनं ब्रह्मण एवं सञ्जातं मन्यन्ते परिनिष्ठवैयाकरणाः पतञ्जलिप्रभृतयः । व्याकरणप्रवर्तनक्रमं निर्दशन् स कथयति- महाभाष्ये। ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच, वृहस्पतिरिन्द्राय, इन्द्रो । भरद्वाजाय, भरद्वाजऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः इति।<ref>१।४</ref> विषयेऽस्मिन्नपरमपि मतं प्रचलितमस्ति यन्महेश्वरो वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य प्रोवाचेति।<ref>महा०१२।२८४१९२</ref> अत्र हि षडङ्गानि एकतः शिक्षाकल्पादीनि षट्, • अपरतस्तु षड्विभक्तिमयं, नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयसर्वनामादिषडङ्गात्मकं, षड्लिङ्गात्मर्क षट्सन्धिमयं लट् लिङ्-लिट्-लुङ-लुट्-लडादिषड्लकारप्राधान्यं, त्रिगुणितषडाख्यातमयं, कतृ-कर्म-भाव-कर्मक कृत्यकृदन्तमयस्वरूपं, षट्कारकमण्डितं, षट्समासमय, अपत्यादिमख्यषट्प्रत्ययविग्रहं व्याकरणमपि बुध्यते । तत्र व्रह्मणा प्रोक्त व्याकरणं वृहस्पतिरधीतवान् । स चेन्द्राय प्रोवाच । यावत्पर्यन्तं व्याकरणं प्रतिपदपाठमात्रसम्बद्धमासीत् । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच । वर्षसहस्रमित्यर्थवाद एबाशयस्तु : सुदीर्घकाल इति । तथाविधस्यः प्रतिपदपाठस्य किं स्वरूपमासीदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्त म्। सम्मवति समानरूपाणां नामाख्यातादीनां सङ्ग्रह एव प्रतिपदपाठमिति युधिष्ठिरसम्मतिः किन्तु प्रतिपदं रूपसिद्धिरेव प्रतिपदपाठ इत्यपरे । शब्दपारायणमिति रूढिय कस्यचिद्ग्रन्यस्येति भर्तृहरिर्महाभाष्यव्याख्याने । सम्भवति बाईप व्याकरणशास्त्र' हि शब्दपारायणशब्देन संज्ञितं स्यात् । स्याद्यद्वा तद्वा म लप्रयत्नसांध्यत्वाद व्याकरणं मरणान्तव्याधि मन्यन्ते स्मोशनसाः। बृहस्पतिः-प्रतिपदमशक्यत्वाल्लक्षणस्याप्यव्यवस्थितत्वात्तत्रापि नादनवस्थाप्रसङ्गाच्च मरणान्तो व्याधियकरणमिति औशनसा इति। भारतीये हि शास्त्रे प्रायः सर्वाण्यपि शास्त्राणि ब्रह्मप्रवन न्यन्ते । युधिष्ठिरमीमांसको भगवदत्तमुद्धृत्य ब्रह्मप्रोक्तानां द्वाविंशतिशास्त्राणां सूचि, प्रस्तौति । तानि च वेद-ब्रह्मज्ञान-योगविद्या-आयुर्वेद-हस्त्यायुर्वेदरसतन्त्र-धनुर्वेदपदार्थविज्ञान-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र-कामशास्त्र-व्याकरण-लिपिज्ञान-ज्योतिषशास्त्रगणित-शिल्पशास्त्र-अश्वशास्त्र-नाट्यवेद-इतिहास-पुराण-मीमांसाशास्त्र-स्तवशास्त्राणीति । युधिष्ठिरो हि ब्रह्माणं वर्तमानश्वेतवाराहकल्पादिभवमैतिहासिक पुरुषं मन्यते । स्यादपि तत् । ब्रह्मा हि, कामं रजोमूतधरः परमात्मा वा ऐतिहासिको वा, शास्तप्रवचनमकरोत् । तेन हि पृथक्पृथक् शास्त्राणि तु नैव प्रणीतानि किन्तु तत्सर्वाङ्गीणप्रवचने प्रसङ्गामुसारेण सर्वेषामेव शास्त्राणां बीजं निहितं सम्भवति । प्रवाचकश्रेण्यां ब्रह्मणोऽनन्तरं वृहस्पतेः स्थानम् । स हि देवानां पुरोहितो . महर्षेरङ्गिरसः पुत्रः (ऐ० ब्रा'८।२६) । सामगानं (छा० उ०२।२२।१), अर्थशास्त्र (महा० १२१५९।८४) इतिहासपुराणे (वायु० १०३।५९), वेदाङ्गानि (महा० १२।२१०।२०), व्याकरण (महामाष्यं १।१।१) ज्यौतिष (प्रबन्धचिन्तामणौ) वास्तुशास्त्रं (मत्स्य० २ ५१॥३-४), अगदतन्त्रञ्च वृहस्पतिप्रोक्तत्वेन प्रख्यातम् । एतदतिरिक्तमपि बहुविधं स्फुटपद्यस्तवर्क बृहस्पतिप्रोक्तसम्मतत्वने प्रसिद्धम् । बृहस्पतिकालपर्यन्तमपि वागव्याकृतैवासीत् । तेनैव वृहस्पतिः प्रतिपदपाठमेवाध्यापयामासेन्द्रम् । इन्द्रो ह देवानामग्रणीः । स हि स्वाधीतं देवेभ्यः प्रोवाच । देवा वै तदवधातुमसमर्थाः सन्तो तद्वाकरणायेन्द्रं प्रोचुः । इन्द्रो ह तां वाचं मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् । स च प्रकृतिप्रत्ययभागेन शब्दसिद्धिं व्याख्यातवान् । यथाऽऽह सायणाचार्यः - ‘तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं सर्वत्राकरोत् ।' इति । तेनेन्द्रो हि प्रथमो वैयाकरणः । कातन्त्रादीनि हि व्याकरणानि तस्य शाखाप्रशाखारूपाणि ।। एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्-- '''‘समुद्रवद् व्याकरणं महेश्वरे तदद्ध कुम्मोद्धरणं बृहस्पतौ।''' '''तद्भागधेयाञ्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ ।''' इति । अनेन तु ऐन्द्रापेक्षया बार्हस्पत्यस्य तदपेक्षयाऽपि माहेश्वरस्य व्याकरणस्य । प्राचीनत्वं विशालता च सिध्यति । पतञ्जलिः किन्निमित्तं तदुपेक्षते इति विचारणीयो विषयः । == व्याकरणस्य भेदाः == सामान्यतो व्याकरणस्य त्रीणि रूपाणि-छान्दसं लौकिकं छान्दसलौकिकञ्च। तत्र छान्दसं प्रातिशाख्यादि, लौकिकं कातन्त्रादि, छन्दसलौकिकं पाणिनीयादि । माहेश्वरं हि व्याकरणं छान्दसलौकिकमेन्द्रं हि लौकिकमित्यनुमीयते तथैव परम्पराभावात् । प्रातिशाख्यं छान्दसमात्र : व्याकरणं समुदितम् ।'प्रतिशाख्यं हि वेदानां प्रातिशाखसम्बद्धम् । तेन यावन्तो । वेदस्य भेदास्तावन्त्येवं प्रातिशाख्यानि स्युः किन्तु दुर्भाग्यादेव सम्प्रति षडेवोपलभ्यन्ते शेषाणि चत्वारि नामत एव श्रूयन्ते । तेषु शौनकसङ्गृहीतमृप्रातिशाख्यं, कात्यायनसङ्कलितं बाज़सनेयीयप्रातिशाख्यं, वररुचिसङ्कलितं सामप्रातिशाख्यं, अथर्वप्रातिशीख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं 'मैत्रायणीयप्रतिशाख्यञ्चाज्ञातसँगृहीतञ्चेति षट् सम्प्रति समुपलब्धानि आश्वलायनवाष्कल-शांङख्यायनचारायणप्रातिशाख्यानि तु नामत एव श्रुतानि । मन्त्राणां संहितापाठे सम्मवविकारेषु विचार एव मूलतः प्रातिशाख्यस्योद्देश्यं येन पदपाठस्थमूलपादानां ज्ञानं सुकरं स्यात् । तेन हि तत्र पदपाठक्रमपाठसम्बद्धनियमा एव विशेष निरूपिताः सन्ति । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां ' पार्षदानि इति यास्कः।<ref>निरु०. १।१७</ref> तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेनः पदसाधुत्वानुशासनस्यावश्यकतैव नासीत् । तेन । • प्रातिशाख्यं पाठानुशासनग्रन्थो न तु शब्दांनुशासनपरः । प्रातिशाख्यं हि । शब्देनापि परिचायते।<ref>निरु० १।१७</ref> एवमेब महाभाष्यकारः पारिषद शब्दमपि प्रयुनक्ति तन्निमित्तम् ।<ref>६।३।१४</ref> यथा - '''‘पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।' ‘सर्ववेद पारिषद हीदं शास्त्रम् ।''' शाखा शाखां प्रति प्रतिशाखम् । प्रतिशाखे भवं प्रोतिशाख्यम यास्काचार्यः - पदप्रकृतिः संहिता, पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।<ref>निरु०.१।१७</ref> कुमारिलस्तु यथा| धर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्यलक्षणवत् प्रतिचरणं पाठव्यव-.. स्थोपलम्यते ।<ref>तन्त्रवातकम्-१।३।१५</ref> तथैवानन्तदेवः - '''‘प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशाख्यानि नोपदिष्टानि, किन्तु |''' '''श्रोतस्मार्तसूत्रवत् प्रातिशाख्यसूत्रमपि पञ्चदशशाखासाधारणं समाम्नातम् ।'''<ref>प्रतिज्ञापरिशिष्टे:२।१</ref> अत्र चरणशब्दः शाखासंमूहबोधको यथा वाजसनेयचरणः, शाखाशब्दश्च आचार्यानुयायिभेदबोधको यथा, वाजसनेयचरणस्य माध्यन्दिनकण्वगालवादयः । शाखां प्रतिगता शाखा प्रतिशाखा, अनुशाखा अवान्तरशाखा इति ।। प्रातिशाख्यं संहितायाः सम्भवविपर्ययाणामध्ययनं करोति । तत्र हि वर्णोच्चारणादीनां सूक्ष्मं विवेचनमपि कृतमस्ति । वर्णोच्चारणे सस्भविदोषाणां सूक्ष्मविवेचनमपि प्रातिशाख्यस्य विषयेष्वन्यतमम् । तत्र पदपाठस्य नियमोऽपि स्पष्टतया निदशितः । एवमेव क्रमपाठस्य नियमोऽपि सामान्यतः सम्प्रर्दशितः । यत्र कुत्र जटापाठस्य नियमोऽपि प्रदशितः । अथैषां प्रातिशाख्यानां सङ्क्षेपेण परिचय उच्यते । ऋक्प्रातिशाख्यम्-प्रातिशाख्यमिदं शौनकप्रोक्तम् । शौनक हि यास्कः स्मरति शौनकोऽपि यास्कं स्मरति । यास्कस्य निरुक्तकारत्वं महाभारते हि समुल्लिखितम्।<ref>१२।३४२।७३</ref> तेन ऋचस्य कालो महाभारतात्पूर्ववर्तीति त्ववश्यमेव । तत्रापि लिट् प्रयोगेण कियत्कालपूर्ववर्तीति तु वैव निश्चितम् । युधिष्ठिरमहाशयस्तु तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभवं मन्यते। अत्रे हि अष्टादश पटलाः यत्र त्रयोदशचतुर्दशयोः. शिक्षाविषयः, षोडश सप्तदशः - अष्टादशपटलेषु छन्दांसि वणितानि । अस्योपरि विष्णुमित्रस्य वृत्तिः ऋज्वर्था, उव्वर्टस्य भाष्यञ्च प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्तमन्येऽपि बृत्तयो भाष्याणि च 'सन्तीति श्रूयतेऽस्योपरि । ऋग्वेदस्याश्वलायनशाखासम्बद्धमाश्वलायनेनैव प्रणीतं प्रातिशाख्यमासीदिति अनन्तस्य वाजसंनेयीयप्रातिशाख्यटीकातो ज्ञायत इति युधिष्ठिरमीमांसकः . . समुल्लिखति । ‘नाप्याश्वलायनाचार्यादिकृतप्रातिशाख्यसिद्धत्वम् इति तत्र १. वचनम् । एवमेव वाष्कलशाखासम्बद्धमपि प्रातिशाख्यमासीदिति शाङ्ख्यायन| श्रोतसूत्रस्यानिर्तीयभाष्यस्य ‘उपद् तो नाम सन्धिर्वाष्कलादीनां प्रसिद्धः । तस्योदाहरणम्' इति वचनाज्ज्ञायते इति युधिष्ठरो निदशति । किन्तु वाष्कलानामप्रगृह्य तदयं वचनम्' इत्यपि तस्य भावे प्रमाणम् । '''वाजसनेयीयप्रातिशाख्यम्-''' प्रातिशाख्यमिदं महर्षिकात्यायनप्रणीतम् । स हि याज्ञवल्क्यस्य पुत्र इति युधिष्ठिरमतम् । प्रातिशाख्यातिरिक्त तस्य हि संहिताब्राह्मणं, कात्यायनपरिशिष्ट, प्रतिज्ञासूत्र, गृह्यसूत्रञ्च प्रसिद्धा ग्रन्थाः । कात्यायनस्य स्थितिकालस्त्वनिर्णीत एव । तथापि तेन विक्रमपूवंसहस्राब्दीतो ऽपि, पूर्ववतनैव भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । युधिष्ठिरस्तु तं विक्रमपूर्व २९०० मितवर्षमभितः समुत्पन्नं मन्यते । अस्योपरि उदटाचार्यस्य भाष्यं अनन्तस्य व्याख्या चे प्रसिद्धा । तदतिरिक्तमपि अन्याष्टीकाटिप्पण्यश्चास्योपरि सन्तीति निर्दिष्टमस्ति । '''तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् -''' ज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यं तैत्तिरीयशाखासम्बद्धम् । अस्य च प्रणयनं पाणिनिपूर्ववर्तनि काले एव सञ्जातमित्यनुमीयते । अस्योपरि सोमयार्यस्य त्रिरत्न भाष्यं प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्त माहिषेयभाष्यं, गोपालयज्वनो वैदिकाभरणं च प्रसिद्धे । । '''सामप्रातिशाख्यम्-''' सामवेदस्य प्रातिशाख्यमिदं पुष्पसूत्रनाम्ना . प्रसिद्धम् । तच्च वररुचिप्रोक्तम् । स हि कात्यायनस्यः पौत्र इति युधिष्ठिरनिर्देशः । अस्योपरि अजातशत्रोः पुष्पसूत्रभाष्यं प्रसिद्धम् । '''अथर्वप्रातिशाख्यम्-''' अज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यमथर्ववेदसम्बद्धम् । इदञ्च प्राक्पाणिनीयमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तमेव सन्त्यन्यान्यपि प्रातिशाख्यानि येषां विषये ज्ञानं नास्ति। प्रातिशाख्यातिरिक्तं तत्सदृशानि अन्यान्यपि शाकटायनप्रणीतत्वेनानुमीतं ऋक्तन्त्रं, शौनकप्रणीतत्वेन सम्मतो. अथर्वचतुरध्यायी, कात्यायनकृतं प्रतिज्ञासूत्रं, तस्यैव भाषिकसूत्रं, गाय॑स्य सामतन्त्रं, आपिशलेरक्षरतन्त्रञ्च प्रसिद्धानि । तत्राथर्वचतुरध्यायी कौत्सव्याकरणाभिधानेनाऽपि प्रसिद्धम् । यास्कस्य निरुक्तमपि प्रकरणेऽस्मिन्नितान्तमेव स्मर्तव्यमस्ति । प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु- . अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे . सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा - '''ब्राह्ममैशानमैन्द्रञ्च प्राजापत्यं वृहस्पतिम् ।।''' '''त्वाष्ट्रमापिशलञ्चति पाणिनौय मथाष्टमम् ॥''' तथैव मतान्तरे - '''यस्मिन् व्याकरणान्यष्टौ निरुप्यन्ते महान्ति च ।''' '''तत्राद्यं ब्राह्ममुदितं द्वितीयं चान्द्रमुच्यते ।''' == प्राचीनव्याकरणानि == स्वशास्त्रे कृताः, तत्राऽपि प्राक्तनव्याकरणदृष्टसंज्ञाभिरेवाऽत्र व्यवहार इति व्याचक्षते व्याख्यातारः। अन्यच्च - 'त्रितुत्राथसिसुसरकसेषु च' इति दशसु कृत्प्रत्ययेषु पठ्यन्ते, तस्माद् व्याकरणान्तरस्थाऽप्यत्रानूदिता इत्येव वक्तव्यं स्यात्। किञ्च स्तम्भु-स्तुम्भुप्रभृतिधातवो न पाणिनीये धातुपाठे दृश्यन्ते। ते धातवश्च पूर्वव्याकरणसंस्कारेणैव पाणिनिना स्वसूत्रेषु निबद्धाः, इत्येव स्वीकर्त्तुमापतति। एवं 'चर्करीतस्व' इत्यदादिगणे पाणिनिना, यङ्लुगन्तं तेन गृह्यते इति व्याख्यातार आहुः। न हि पाणिनीये व्याकरणे यङ्लुगन्तं चर्करीतमिति परिभाष्यते, प्राक्तनेष्वेव व्याकरणेषु कारितमिति णिजन्तं, चिकीर्षितमिति सन्नन्तं, चेक्रीतमिति यङन्तं, चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं व्यवहृतमासीत्। तस्मात्प्राचीनव्याकरणसंस्कारमात्रेण एव पाणिनिना 'चर्करीतञ्च' इत्यादौ सन्निवेशितम्। इदं दिङ्मात्रप्रदशितमपि स्पष्टमेव द्रढीयस्कतया ज्ञापयति यत्, पाणिनेः प्रागपि व्याकरणस्य सत्ता आसीत् इति। पाणिनिरष्टाध्याय्यां स्वकीयायां दश प्राचीनान् व्याकरणाचार्यान् स्मरति सादरमेतेषु सूत्रेषु - # वा सुप्यापिशलेः ६॥१॥९२, # तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य १॥२॥२५, # औतो गार्ग्यस्य ८॥३॥२०, # तृतीयादिषु भाषितपुंस्कां पुंवद् गालवस्य ७॥१॥७४, # ई ३ चाक्रवर्मणस्य ६॥१॥१३०, # ऋतो भारद्वाजस्य ७॥२॥६३, # लङः शाकटायनस्यैव ३॥४।। १११, # लोपः शाकल्यस्य, ८।।३।१९, # अवङ् स्फोटायनस्य ६॥१।१२३, # गिरेश्च सेनकस्य ५॥४।। ११२ मीमांसकयुधिष्ठिरः 'संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास' इत्येतन्नामके स्वकीये ग्रन्थे पाणिनेः प्राग्वर्तिनः त्रयोदश आचार्यानन्यानपि निर्दिशति। बहूनि प्रमाणानि समुद्रुत्य आचार्यमीमांसको मन्यते यत्, सञ्जातस्य पाणिनेः साम्प्रतिकात् कालात् ४८२१ वर्षाणि व्यतीतानि। परमाधुनिकानां प्रतीच्यानां विपश्चितां तु मान्यतेयं यत्पाणिनेः जातस्य प्रायेण प्रायः २७०० वषणि व्यतीतानि इति। == पाणिनीयव्याकरणम् == सम्प्रति व्याकरणरूपी वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिव्याकरणमेकमेव मन्यते 'पाणिनीयं व्याकरणम्'। महर्षिपाणिनिना प्रायः ४००० अल्पाक्षरैः सूत्रैः [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुत्य विदुष आश्चर्यचकितं कृतम्। वैज्ञानिकदृष्ट्या देवभाषायां यावत् सुष्टु शास्त्रीयविवेचनं पाणिनिना कृतं, तादृशं विवेचनमन्यत्र दुर्लभमस्ति। पाणिनिरिव भाषामर्मज्ञो वैयाकरणः संसारेऽन्यत्र समुपलब्धो नाऽस्ति। पाणिनेर्ग्रन्थः अष्टासु अध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, तेनैव कारणेनास्य ग्रन्थः ‘अष्टाध्यायी' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति। समयस्त्वस्य ईसापूर्व-षष्ठशतकमस्ति। पाणिनीयव्यकरणस्य नामानि - १ - अष्टकम् । २ - अष्टाध्यायी । ३ - शब्दानुशासनम् । ४ - वृति सूत्रञ्चेति । === वार्तिकं, महाभाष्यञ्च === पाणिनीयस्य व्याकरणस्य परममहत्त्वपूर्णमङ्गं [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य वार्तिकपाठोऽस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णमेव प्रतिभाति। पाणिनिनाऽऽख्यातान् [[संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्|संस्कृतसाहित्ये]] प्रयुक्तान् शब्दान् व्याख्यातुमेव ईसापूर्वचतुर्थशतके कात्यायनेन वार्तिकानां रचना कृतेति। कात्यायनस्य वार्तिकपाठमिदं पाणिनीयस्य व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णमङ्गमस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णम् एव प्रतिभाति। पतञ्जलिः कात्यायनस्य वार्त्तिकपाठमवलम्ब्यैव तत्र नैजं महाभाष्यमरचयत्। पतञ्जलिभगवत एषा हि [[महाभाष्यम्|महाभाष्याख्या]] रचना पाणिनीयं व्याकरणं सरलया सरसया च रीत्या व्याचष्टे। सकलेऽपि [[संस्कृतवाङ्मयम्|संस्कृतवाङ्मये]] महाभाष्यं वस्तुतोऽद्वितीयो ग्रन्थः। सर्वेऽपि विद्वांसो मुक्तकण्ठतया प्रशंसन्ति ग्रन्थमिमम्। ईसापूर्वद्वितीयशतकेऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणमभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा प्रथमत अत्रैवोपलब्धा भवति। व्याकरणस्य पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिरेव मुनित्रयमस्ति। === पाणिनिव्याकरणसम्बद्धाः ग्रन्थाः === महाभाष्यानन्तरं व्याकरण-दर्शनस्य सर्वाधिकप्रधानो ग्रन्थो [[वाक्यपदीय|वाक्यपदीयो]]<nowiki/>ऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षष्ठशतकोद्भवो [[भर्तृहरिः|भर्तहरि]]<nowiki/>रासीत्। वाक्यपदीये व्याकरणशास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेण अभिव्यक्तं भवति। व्याकरणन्तु शैवागमान्तर्गतमेवास्ति। अस्य स्वीया विशिष्टा साधनप्रक्रियाऽस्ति। भक्तृहरिः शब्दाद्वैतस्य संस्थापकः आसीत्। तस्य विचारे 'स्फोट' एवैकमात्र परमतत्त्वमस्ति। जगदिदं तस्यैव विवर्त्तरूपमस्ति। काशमीरनिवासिना कैयटेन विरचितं 'भाष्यप्रदीपम्' महाभाष्यीयसिद्धान्तस्य प्रदीपमिव प्रकाशयितः एकमात्रो ग्रन्थरत्नः अस्ति। प्रदीपस्य उद्योताख्या व्याख्या [[नागेशभट्टः|नागेशभट्टेन]] लिखिताऽस्ति। [[व्याकरणशास्त्रस्येतिहासः|व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे]] भट्टोजिदीक्षितेन एकस्य अभिनवयुगस्य स्थापना कृता। अस्य त्रयः सुप्रसिद्धा ग्रन्थाः सन्ति- (१) [[सिद्धान्तकौमुदी]], (२) [[शब्दकौस्तुभः]], (३) [[मनोरमा]] चेति। दीक्षितपरम्परायामेव नागेशभट्टः उद्भटवैयाकरणोऽभवत्। अस्य विदुषः प्रतिभा बहुमुखी आसीत्। अस्य परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनिव्याकरणस्य सर्वमान्यग्रन्थोऽस्ति। अस्य [[शब्देन्दुशेखरः]] इति मनोरमायाः विस्तृता व्याख्याऽस्ति। अस्य ‘लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तस्य मीमांसकः सर्वश्रेष्ठग्रन्थोऽस्ति। नागेशभट्टः काशीनिवासी आसीत्। अष्टादशशतकस्य पूर्वार्द्धेऽयं विद्यमान आसीत्। == व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः == ★ [[संज्ञा]] * [[सन्धिः]] * [[कारकम्]] * [[उपसर्गः]] * [[वृत्तिः]] * [[नामपदम्]] * [[अव्ययम्]] * [[लकाराः]] * [[शाब्दबोधः]] * [[धात्वर्थः]] * [[स्फोटः]] {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[शिक्षा]] * [[कल्पः]] * [[निरुक्तम्]] * [[वेदाङ्गम्]] ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाङ्गानि]] [[वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्|व्याकरणम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] 1v3shk87e3h0hr2u9sati7uls13shgt 501603 501602 2026-10-30T10:58:29Z Mohit Sharma1234 47616 /* व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः */ 501603 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''व्याकरणं''' नाम [[वेद|वेदा]]<nowiki/>नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सर-पदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्। == शब्दार्थः == व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसाकरं शास्त्रम्। व्याकरण --> वि + आङ् + कृ + ल्युट् > व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते विशोध्यन्ते साधुशब्दाः अनेनेति व्याकरणम्। <br /> == महत्त्वम् == एतद्वेदस्य मुखत्वेन स्मृतम् - '''<nowiki/>'मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''' भाषा लोकव्यवहारं प्रवर्तयति। यदि भाषा न स्यात्, तर्हि जगदिदमन्धेतमसि मज्जेत्। यथोक्तं दण्डिना - '''<nowiki/>'इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्।''' '''<nowiki/>''' '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'''' <ref>शृङ्गारप्रकाशः/षष्ठः प्रकाशः</ref> भाषायाः शुद्धये व्याकरणस्य अपेक्षा भवत्येव। न हि व्याकरणज्ञानशून्यो जनः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुं शक्नोति। स्वयम् ऋक्संहितायाम् अस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसायाम् अनेके मन्त्राः भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति। ऋग्वेदस्यैकस्मिन् सुप्रसिद्धमन्त्रे व्याकरणं वृषभस्य रूपकत्वेन प्रतिपादितमस्ति - '''<nowiki/>'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्ता सोऽस्य।''' '''त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।''''<ref>( ऋ० ४॥५८।।६ )</ref> अस्य वृषभरूपी व्याकरणस्य चत्वारि शृंङ्गाणि सन्ति - नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपात-रूपाणि। त्रिपादोऽस्य भूत-भविष्य-वर्तमानाः। सुप्तिङन्तश्च द्वे शीर्षे स्तः, सप्तविभक्तयश्च सप्तहस्ताः सन्ति। उरसि शिरसि च कण्ठे त्रिधाबद्धो वृषभोऽयमस्ति। एवंविधव्याकरणज्ञानाद् योऽनभिज्ञोऽस्ति, सः जानन्नपि न जानाति, पश्यन्नपि न पश्यति, शृण्वन्नपि न शृणोति। किञ्च यो हि जनो व्याकरणशास्त्रज्ञोऽस्ति, तत्सन्निधौ वाणी सुसज्जिता कामिनी इव समागत्य सर्वतोभावेन समर्पिता भवति — '''<nowiki/>'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उतत्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम्।''' '''उतोत्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्ये उशती सुवासाः।।'''' <ref>( ऋग्वे० १०।।७१।१ )</ref> आचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः [[पतञ्जलि|पतञ्जलिः]] तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्। '''<nowiki/>'रक्षार्थवेदाध्ययनमध्येयं व्याकरणं, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति'''' इति पतञ्जलिः। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते। '''<nowiki/>''' == व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता == ऋषिर्ब्रूते यद्वेदानां रक्षायै व्याकरणस्याध्ययनमपेक्ष्यते। यो जनो लोपागमवर्णविकारज्ञो भवति, स एव वेदान् साधु रक्षितुमर्हति। तथा हि - वेदे 'जहार' इत्येतस्य क्रियापदस्य स्थाने 'जभार' इत्येतत् क्रियापदं प्रयुज्यते। व्याकरणानभिज्ञस्य दृष्ट्या 'जभार' इत्येतत्क्रियापदं न शुद्धम्, स 'जहार' इत्येतदेव शुद्धं मत्वा 'जभार' इत्येतत्पदम् अनुच्चार्य 'जहार' इति प्रयोक्तुमुपक्रान्तो भविष्यति। कुफलञ्चैतदीयमिदं स्याद् वेदोऽनेकपरिवर्तितपदवान्। अयं हि महान्नर्थो व्याकरणज्ञानशून्यतया निपातितो भवेत्। तस्माद् व्याकरणस्य अध्ययनमतितरामपेक्ष्यते। व्याकरणाध्ययनेन विभक्तिविपरिणामस्य च बोधो जायते तस्माद व्याकरणम् अवश्यम् अध्ययनीयमस्ति। न सर्वैः लिङ्गैः न च सर्वाभिः विभक्तिभिः वेदे मन्त्राः निगदिताः सन्ति। ते च अवश्यं यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्या भवति। न अवैयाकरणस्तान् यथायर्थं विपरिणमयितुं शक्नोति। तथाहि 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इत्येतदस्ति वेदवाक्यम्। इदं हि वाक्यम् अग्निदेवताकं वर्त्तते। निर्वापकाले अग्निदेवताम् उद्दिश्य मन्त्रोऽयं पठितो भवति। परं यदा सूर्यदेवता लक्ष्यीकृत्य निर्वापः कृतो भवति, तदा सूर्याय त्वा जुष्टं निर्वपामि इत्येतेन विपरिणामेन पठनीयो भवति मन्त्र एषः। इमं हि विपरिणामं वैयाकरण एव सम्यग् यथायथं कर्तुं पारयति। ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इत्येतस्मादपि हेतोः व्याकरणस्याऽध्ययनं परमापेक्षितं भवति। वेदस्य षडङ्गत्वात् षटत्स्वङ्गेषु च व्याकरणस्य प्रधानत्वात्। सुलभतया यथार्थज्ञानं व्याकरणं विना न भवितुमर्हति अतोऽपि व्याकरणस्य पठनमपेक्ष्यते। इदं तु विदितमेव वर्त्तते यद्, जिज्ञासुनाऽवश्यमेव शब्दस्य कार्यं ज्ञानम्। शब्दस्य ज्ञानं व्याकरणं विहाय न केनाप्यन्येन सुलभेनोपायेन शक्यम्। संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो [[बहुव्रीहिः]]। अथान्तोदातत्त्वं तत[[तत्पुरुषसमासः|स्तत्पुरुष]] इति। एतेन विवेचनेन व्याकरणस्य उपादेयत्वं तन्महत्त्वञ्च समुपस्थापयन् आचार्यपतञ्जलिः तस्य अन्यानि च कतिपयानि आवश्यकतां प्रस्तौति। स आह यद् व्याकरणं हि यो नरो न जानाति, स शुद्धमपि वक्तुं न शक्नोति। शुद्धोच्चारणलाभाय व्याकरणस्याध्ययनं कर्तव्यम्। अशुद्धोच्चारणकर्ता शिक्षितसमाजे निन्दितो भवति। तस्माद् विज्ञेन सततमुच्चारणस्य शुद्धता समुपासनीयेति। अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति। शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति। वैयाकरण एव यज्ञे प्रयुक्तान् [[मन्त्रः|मन्त्रान्]] सविभक्तिकान् विधाय पठितुं समर्थो भवति, तदर्थमपि व्याकरणस्याध्ययनमपेक्षितमस्ति। यज्ञकर्मणि स एव विद्वान् अधिकारी भवितुमर्हति यः पदोच्चारणं तथा करोति यथा न किमपि पदं न कोऽपि स्वरो न च किमप्यक्षरमस्फुटं स्यात्। यज्ञाधिकारस्य लाभार्थमपि व्याकरणमध्येतव्यम्। 'शब्दो ब्रह्मः' तेन हि शब्देन सह तादात्म्ये सति शब्दस्य परब्रह्मभूतेनार्येण सहापि तादात्म्यं भवितुं शक्नोतीत्येतस्मादपि व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितम्। वाक्यगतस्य अर्थज्ञानस्यापि लाभाय व्याकरणं पठनीयमस्ति। नापि श्रुतेन न चापि लिखितेन वाक्येन न तावत् किमपि कार्यं भवितुमर्हति यावद् वाक्यगतार्थस्य साधुज्ञानं न जायते। वस्तुतः तदनवगतार्थ वाक्यन्तु निरर्थकमेव तदर्थमपि व्याकरणस्य ज्ञानं काङ्क्ष्यते। == प्रयोजनम् == व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]] — 'रक्तोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्॥' रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्। ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङ्गैर्न सर्वाभिः विभक्तिभिर्वेदे मन्त्राः निगदिताः, ये चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः, तान्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुम्। तस्मादध्येयं व्याकरणम्। एवम् अन्यान्यपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये। व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति - १. 'यज्ञेन यज्ञमजयन्त देवाः'।<ref>(ऋग्ंं० १॥१६४॥५०)</ref> यजयाचेत्यादिनङ्। २. 'ये सहांसि सहसा सहन्ते'।<ref>( ऋग्० ६॥६६॥९ )</ref> सहधातोरसुन् उणादौ। ३. 'धान्यमसि धिनुहि'।<ref>( यजु० १॥२० )</ref> धिनोतेर्धान्यम्, महाभारते। ४. 'केतपूः केतं नः पुनातु'।<ref>( यजु० ११॥७ )</ref> क्विप् च। ५. 'तीर्थोस्तरन्ति'।<ref>( अथर्वे० १८॥४॥७ )</ref> पातृतुदिव*** इति स्थक्० उ०। व्याकरणशास्त्रस्य प्रमाणभूतः अाचार्यः पतञ्जलिव्याकरणशास्त्रस्य उपरिनिर्दिष्टानि प्रयोजनानि वर्णयन् 'चत्वारि शृङ्गाः' 'चत्वारि वाक्', 'उतत्वः', 'सक्तुमिव', 'सुदेवोऽसि' -इत्येतन्मन्त्रपञ्चकमुद्धरति स्म। पतञ्जलेरपि प्राचीनतरो [[यास्कः|यास्को]]<nowiki/>ऽपि 'चत्वारि वाक् इत्येतस्य मन्त्रस्य व्याख्यां व्याकरणशास्त्रपरकमेव कुर्वाणोऽवाप्यते। व्याकरणमित्येतत्पदं यस्माद्धातोः निष्पद्यते, तस्यापि मूलार्थो यजुषि - '''<nowiki/>'दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्त्वाऽनृते प्रजापतिः'''' इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रयुक्तः प्राप्यते। व्याकरणशास्त्रस्य उत्पत्तिमधिकृत्य तु न निश्चप्रचतया किमपि कथनं सम्भवम्। इदं तु वक्तुं शक्यं यदुपलब्धवैदिकपदपाठेभ्यः प्राग् व्याकरणं शास्त्रं पूर्णतां गतं बभूव। प्रकृतिप्रत्ययधातूपसर्गसमासवत्पदविभागश्च कृत्स्नतया निर्धारितो जातो यदा तस्यानेहसो गतस्यानेकसहस्राब्दाः व्यतीताः। वाल्मीकिरामायणस्य रचनाकाले व्याकरणशास्त्रस्य अध्ययनमध्यापनञ्च सुव्यवस्थिततया प्रचलितमासीदित्येतद्धि — ''''नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।''' '''बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम्।।''''<ref>वाल्मीकिरामायणम्-किष्किन्धाकाण्डम्, 30</ref> महाभारतयुद्धकालवर्तिनि यास्क-निरुक्ते बहूनां व्याकरणाचार्याणामुल्लेखो दृश्यते। आचार्यः शाकटायनस्तु नैजं व्याकरणं यास्कादपि प्राक् लिलेख। तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य सर्वप्रथमस्तथा प्राचीनतमरुल्लेखो लभते। == व्याकरणस्याविर्भावः == तदित्यं सकलशास्त्रशिरोभूतं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्मृतं व्याकरणं कदा प्रभृति प्रवर्ततमभूदिति न शक्यते तत्वतो निरूपयितुम् । तथापि पण्डिताः । कथयन्ति : यद्वयाकरणस्य बीजवैदिकसंहितासु दृश्यते । महामुनिर्यास्को महाभाष्यकारश्च पतञ्जलिरेतादशानु मन्त्रानु स्मरति येषु व्याकरण स्वरूपं सूचितमस्ति। यथा चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्यं आ विवेश। <ref>ऋ. ४/५८/३</ref> अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति। एवमेवोक्त यजुर्वेदेऽप्युक्तं - दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः'।<ref>१९/७७</ref> संहितानन्तरं ब्राह्मणसाहित्येऽपि व्याकरणास्तित्वविषये बहुत्र बहुधोक्तमस्ति । अनेनैतत्सिध्यति यत्संहिताकाले, एव व्याकरणं सुव्यवस्थितमासीत् । तथ्यमिदं पतञ्जलिः स्मरति- ‘पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राहमणी व्याकरणं स्माधीयते इति<ref>१/१/१</ref> यद्यपि पुरांकल्पस्य कियत्प्राचीनत्वमिति. नैव सुस्पष्टं तथापि न्यूनतममपि एषः संहिताकालं तु सूचयत्येव । “पुराकल्पे .. कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते' ‘अनावृताः किल पुरा स्त्रिय असन् वरानने इत्यादावपि । पुराकल्पपुराशब्दौ सुपूरातीतकालावबोधकावेव । गोपथब्राह्मणे . व्याकरणस्य स्पष्टमेवं व्याख्यातं यथा - ओङ्कारं पृच्छामः, को धातुः, कि प्रातिपदिकं, किं नामाऽऽख्यातं, किं. लिंङ्ग, किं वचनं, का विभक्तिः, कः प्रत्ययः, कः स्वरः, उपसर्गों निपातः, कि ? वै व्याकरणं, को विकारः को विकारी, कतिमात्रः, कतिवर्णः, कत्यक्षरः, केति'पदः, कः संयोगः, किं स्थाननादानुप्रदानानुकरणम् इति।<ref>१/२४</ref> तथैव मैत्रायणसंहितायामुक्त-‘तस्मात् षड् विभक्तयः।<ref>१॥७॥३</ref> ऐतरेयब्राह्मणेऽपि सप्तधा वै वागभवत् इति।<ref>७१।७</ref> सप्तधा इति सप्त विभक्तय इति भट्टभास्करः । स्वयमृग्वेदेऽपि यस्य ते सप्त सिन्धवः इति।<ref>८।६९।१२</ref> अत्र सप्त सिन्धव इति सप्त विभक्तयं इति । तेन व्याकरणस्य समस्तद्वैपायनपरम्परार्षवैदिकवाङ्मयादपि प्राचीनतत्वमिति युधिष्ठिरभीमांसकमतमत्यन्तमेव समीचीनं प्रतिभाति । तथ्येमिदं ने केनाऽप्यलपितं शक्यते यत्संस्कृतभाषा आदौ यौगिकपदबाहुल्याऽऽसीत्। ह्रमशः सा रूढिमाश्रिता इति । यौगिकताऽस्य स्वभावसिंद्धा । सा च प्रकृतिप्रत्यय विभागेनैव ज्ञायते । प्रतिपदपाठादेव भाषाज्ञानस्यासम्भवात्तत्पदानां प्रकृतिप्रत्यय विमागेन सामान्यीकरणं यदैवानुभूतं तदैव व्याकरणं प्रवर्ततम् । एतत्प्रवर्तनञ्च । यदि मूलसंहिताप्राक्काले न सम्मवति चेदपि तत्सहैव तु निश्चयमेव । व्याकरणस्य तेन मूलसंहिताकालादारभ्य पतञ्जलिपर्यन्तमेव प्रवर्तनकालः सञ्चरति । तदनन्तरं व्याख्याकाल उदेति। सम्प्रति अपि स एवं सञ्चरति प्रक्रियामुखैन । तर्हि केन प्रथमं तादृशं सर्वशास्त्रशिरोरत्नभूतं व्याकरणं प्रवततमित्यपेंक्षायामितरशास्त्रप्रवर्तनमिवास्यापि प्रवर्तनं ब्रह्मण एवं सञ्जातं मन्यन्ते परिनिष्ठवैयाकरणाः पतञ्जलिप्रभृतयः । व्याकरणप्रवर्तनक्रमं निर्दशन् स कथयति- महाभाष्ये। ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच, वृहस्पतिरिन्द्राय, इन्द्रो । भरद्वाजाय, भरद्वाजऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः इति।<ref>१।४</ref> विषयेऽस्मिन्नपरमपि मतं प्रचलितमस्ति यन्महेश्वरो वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य प्रोवाचेति।<ref>महा०१२।२८४१९२</ref> अत्र हि षडङ्गानि एकतः शिक्षाकल्पादीनि षट्, • अपरतस्तु षड्विभक्तिमयं, नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयसर्वनामादिषडङ्गात्मकं, षड्लिङ्गात्मर्क षट्सन्धिमयं लट् लिङ्-लिट्-लुङ-लुट्-लडादिषड्लकारप्राधान्यं, त्रिगुणितषडाख्यातमयं, कतृ-कर्म-भाव-कर्मक कृत्यकृदन्तमयस्वरूपं, षट्कारकमण्डितं, षट्समासमय, अपत्यादिमख्यषट्प्रत्ययविग्रहं व्याकरणमपि बुध्यते । तत्र व्रह्मणा प्रोक्त व्याकरणं वृहस्पतिरधीतवान् । स चेन्द्राय प्रोवाच । यावत्पर्यन्तं व्याकरणं प्रतिपदपाठमात्रसम्बद्धमासीत् । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच । वर्षसहस्रमित्यर्थवाद एबाशयस्तु : सुदीर्घकाल इति । तथाविधस्यः प्रतिपदपाठस्य किं स्वरूपमासीदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्त म्। सम्मवति समानरूपाणां नामाख्यातादीनां सङ्ग्रह एव प्रतिपदपाठमिति युधिष्ठिरसम्मतिः किन्तु प्रतिपदं रूपसिद्धिरेव प्रतिपदपाठ इत्यपरे । शब्दपारायणमिति रूढिय कस्यचिद्ग्रन्यस्येति भर्तृहरिर्महाभाष्यव्याख्याने । सम्भवति बाईप व्याकरणशास्त्र' हि शब्दपारायणशब्देन संज्ञितं स्यात् । स्याद्यद्वा तद्वा म लप्रयत्नसांध्यत्वाद व्याकरणं मरणान्तव्याधि मन्यन्ते स्मोशनसाः। बृहस्पतिः-प्रतिपदमशक्यत्वाल्लक्षणस्याप्यव्यवस्थितत्वात्तत्रापि नादनवस्थाप्रसङ्गाच्च मरणान्तो व्याधियकरणमिति औशनसा इति। भारतीये हि शास्त्रे प्रायः सर्वाण्यपि शास्त्राणि ब्रह्मप्रवन न्यन्ते । युधिष्ठिरमीमांसको भगवदत्तमुद्धृत्य ब्रह्मप्रोक्तानां द्वाविंशतिशास्त्राणां सूचि, प्रस्तौति । तानि च वेद-ब्रह्मज्ञान-योगविद्या-आयुर्वेद-हस्त्यायुर्वेदरसतन्त्र-धनुर्वेदपदार्थविज्ञान-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र-कामशास्त्र-व्याकरण-लिपिज्ञान-ज्योतिषशास्त्रगणित-शिल्पशास्त्र-अश्वशास्त्र-नाट्यवेद-इतिहास-पुराण-मीमांसाशास्त्र-स्तवशास्त्राणीति । युधिष्ठिरो हि ब्रह्माणं वर्तमानश्वेतवाराहकल्पादिभवमैतिहासिक पुरुषं मन्यते । स्यादपि तत् । ब्रह्मा हि, कामं रजोमूतधरः परमात्मा वा ऐतिहासिको वा, शास्तप्रवचनमकरोत् । तेन हि पृथक्पृथक् शास्त्राणि तु नैव प्रणीतानि किन्तु तत्सर्वाङ्गीणप्रवचने प्रसङ्गामुसारेण सर्वेषामेव शास्त्राणां बीजं निहितं सम्भवति । प्रवाचकश्रेण्यां ब्रह्मणोऽनन्तरं वृहस्पतेः स्थानम् । स हि देवानां पुरोहितो . महर्षेरङ्गिरसः पुत्रः (ऐ० ब्रा'८।२६) । सामगानं (छा० उ०२।२२।१), अर्थशास्त्र (महा० १२१५९।८४) इतिहासपुराणे (वायु० १०३।५९), वेदाङ्गानि (महा० १२।२१०।२०), व्याकरण (महामाष्यं १।१।१) ज्यौतिष (प्रबन्धचिन्तामणौ) वास्तुशास्त्रं (मत्स्य० २ ५१॥३-४), अगदतन्त्रञ्च वृहस्पतिप्रोक्तत्वेन प्रख्यातम् । एतदतिरिक्तमपि बहुविधं स्फुटपद्यस्तवर्क बृहस्पतिप्रोक्तसम्मतत्वने प्रसिद्धम् । बृहस्पतिकालपर्यन्तमपि वागव्याकृतैवासीत् । तेनैव वृहस्पतिः प्रतिपदपाठमेवाध्यापयामासेन्द्रम् । इन्द्रो ह देवानामग्रणीः । स हि स्वाधीतं देवेभ्यः प्रोवाच । देवा वै तदवधातुमसमर्थाः सन्तो तद्वाकरणायेन्द्रं प्रोचुः । इन्द्रो ह तां वाचं मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् । स च प्रकृतिप्रत्ययभागेन शब्दसिद्धिं व्याख्यातवान् । यथाऽऽह सायणाचार्यः - ‘तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं सर्वत्राकरोत् ।' इति । तेनेन्द्रो हि प्रथमो वैयाकरणः । कातन्त्रादीनि हि व्याकरणानि तस्य शाखाप्रशाखारूपाणि ।। एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्-- '''‘समुद्रवद् व्याकरणं महेश्वरे तदद्ध कुम्मोद्धरणं बृहस्पतौ।''' '''तद्भागधेयाञ्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ ।''' इति । अनेन तु ऐन्द्रापेक्षया बार्हस्पत्यस्य तदपेक्षयाऽपि माहेश्वरस्य व्याकरणस्य । प्राचीनत्वं विशालता च सिध्यति । पतञ्जलिः किन्निमित्तं तदुपेक्षते इति विचारणीयो विषयः । == व्याकरणस्य भेदाः == सामान्यतो व्याकरणस्य त्रीणि रूपाणि-छान्दसं लौकिकं छान्दसलौकिकञ्च। तत्र छान्दसं प्रातिशाख्यादि, लौकिकं कातन्त्रादि, छन्दसलौकिकं पाणिनीयादि । माहेश्वरं हि व्याकरणं छान्दसलौकिकमेन्द्रं हि लौकिकमित्यनुमीयते तथैव परम्पराभावात् । प्रातिशाख्यं छान्दसमात्र : व्याकरणं समुदितम् ।'प्रतिशाख्यं हि वेदानां प्रातिशाखसम्बद्धम् । तेन यावन्तो । वेदस्य भेदास्तावन्त्येवं प्रातिशाख्यानि स्युः किन्तु दुर्भाग्यादेव सम्प्रति षडेवोपलभ्यन्ते शेषाणि चत्वारि नामत एव श्रूयन्ते । तेषु शौनकसङ्गृहीतमृप्रातिशाख्यं, कात्यायनसङ्कलितं बाज़सनेयीयप्रातिशाख्यं, वररुचिसङ्कलितं सामप्रातिशाख्यं, अथर्वप्रातिशीख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं 'मैत्रायणीयप्रतिशाख्यञ्चाज्ञातसँगृहीतञ्चेति षट् सम्प्रति समुपलब्धानि आश्वलायनवाष्कल-शांङख्यायनचारायणप्रातिशाख्यानि तु नामत एव श्रुतानि । मन्त्राणां संहितापाठे सम्मवविकारेषु विचार एव मूलतः प्रातिशाख्यस्योद्देश्यं येन पदपाठस्थमूलपादानां ज्ञानं सुकरं स्यात् । तेन हि तत्र पदपाठक्रमपाठसम्बद्धनियमा एव विशेष निरूपिताः सन्ति । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां ' पार्षदानि इति यास्कः।<ref>निरु०. १।१७</ref> तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेनः पदसाधुत्वानुशासनस्यावश्यकतैव नासीत् । तेन । • प्रातिशाख्यं पाठानुशासनग्रन्थो न तु शब्दांनुशासनपरः । प्रातिशाख्यं हि । शब्देनापि परिचायते।<ref>निरु० १।१७</ref> एवमेब महाभाष्यकारः पारिषद शब्दमपि प्रयुनक्ति तन्निमित्तम् ।<ref>६।३।१४</ref> यथा - '''‘पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।' ‘सर्ववेद पारिषद हीदं शास्त्रम् ।''' शाखा शाखां प्रति प्रतिशाखम् । प्रतिशाखे भवं प्रोतिशाख्यम यास्काचार्यः - पदप्रकृतिः संहिता, पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।<ref>निरु०.१।१७</ref> कुमारिलस्तु यथा| धर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्यलक्षणवत् प्रतिचरणं पाठव्यव-.. स्थोपलम्यते ।<ref>तन्त्रवातकम्-१।३।१५</ref> तथैवानन्तदेवः - '''‘प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशाख्यानि नोपदिष्टानि, किन्तु |''' '''श्रोतस्मार्तसूत्रवत् प्रातिशाख्यसूत्रमपि पञ्चदशशाखासाधारणं समाम्नातम् ।'''<ref>प्रतिज्ञापरिशिष्टे:२।१</ref> अत्र चरणशब्दः शाखासंमूहबोधको यथा वाजसनेयचरणः, शाखाशब्दश्च आचार्यानुयायिभेदबोधको यथा, वाजसनेयचरणस्य माध्यन्दिनकण्वगालवादयः । शाखां प्रतिगता शाखा प्रतिशाखा, अनुशाखा अवान्तरशाखा इति ।। प्रातिशाख्यं संहितायाः सम्भवविपर्ययाणामध्ययनं करोति । तत्र हि वर्णोच्चारणादीनां सूक्ष्मं विवेचनमपि कृतमस्ति । वर्णोच्चारणे सस्भविदोषाणां सूक्ष्मविवेचनमपि प्रातिशाख्यस्य विषयेष्वन्यतमम् । तत्र पदपाठस्य नियमोऽपि स्पष्टतया निदशितः । एवमेव क्रमपाठस्य नियमोऽपि सामान्यतः सम्प्रर्दशितः । यत्र कुत्र जटापाठस्य नियमोऽपि प्रदशितः । अथैषां प्रातिशाख्यानां सङ्क्षेपेण परिचय उच्यते । ऋक्प्रातिशाख्यम्-प्रातिशाख्यमिदं शौनकप्रोक्तम् । शौनक हि यास्कः स्मरति शौनकोऽपि यास्कं स्मरति । यास्कस्य निरुक्तकारत्वं महाभारते हि समुल्लिखितम्।<ref>१२।३४२।७३</ref> तेन ऋचस्य कालो महाभारतात्पूर्ववर्तीति त्ववश्यमेव । तत्रापि लिट् प्रयोगेण कियत्कालपूर्ववर्तीति तु वैव निश्चितम् । युधिष्ठिरमहाशयस्तु तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभवं मन्यते। अत्रे हि अष्टादश पटलाः यत्र त्रयोदशचतुर्दशयोः. शिक्षाविषयः, षोडश सप्तदशः - अष्टादशपटलेषु छन्दांसि वणितानि । अस्योपरि विष्णुमित्रस्य वृत्तिः ऋज्वर्था, उव्वर्टस्य भाष्यञ्च प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्तमन्येऽपि बृत्तयो भाष्याणि च 'सन्तीति श्रूयतेऽस्योपरि । ऋग्वेदस्याश्वलायनशाखासम्बद्धमाश्वलायनेनैव प्रणीतं प्रातिशाख्यमासीदिति अनन्तस्य वाजसंनेयीयप्रातिशाख्यटीकातो ज्ञायत इति युधिष्ठिरमीमांसकः . . समुल्लिखति । ‘नाप्याश्वलायनाचार्यादिकृतप्रातिशाख्यसिद्धत्वम् इति तत्र १. वचनम् । एवमेव वाष्कलशाखासम्बद्धमपि प्रातिशाख्यमासीदिति शाङ्ख्यायन| श्रोतसूत्रस्यानिर्तीयभाष्यस्य ‘उपद् तो नाम सन्धिर्वाष्कलादीनां प्रसिद्धः । तस्योदाहरणम्' इति वचनाज्ज्ञायते इति युधिष्ठरो निदशति । किन्तु वाष्कलानामप्रगृह्य तदयं वचनम्' इत्यपि तस्य भावे प्रमाणम् । '''वाजसनेयीयप्रातिशाख्यम्-''' प्रातिशाख्यमिदं महर्षिकात्यायनप्रणीतम् । स हि याज्ञवल्क्यस्य पुत्र इति युधिष्ठिरमतम् । प्रातिशाख्यातिरिक्त तस्य हि संहिताब्राह्मणं, कात्यायनपरिशिष्ट, प्रतिज्ञासूत्र, गृह्यसूत्रञ्च प्रसिद्धा ग्रन्थाः । कात्यायनस्य स्थितिकालस्त्वनिर्णीत एव । तथापि तेन विक्रमपूवंसहस्राब्दीतो ऽपि, पूर्ववतनैव भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । युधिष्ठिरस्तु तं विक्रमपूर्व २९०० मितवर्षमभितः समुत्पन्नं मन्यते । अस्योपरि उदटाचार्यस्य भाष्यं अनन्तस्य व्याख्या चे प्रसिद्धा । तदतिरिक्तमपि अन्याष्टीकाटिप्पण्यश्चास्योपरि सन्तीति निर्दिष्टमस्ति । '''तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् -''' ज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यं तैत्तिरीयशाखासम्बद्धम् । अस्य च प्रणयनं पाणिनिपूर्ववर्तनि काले एव सञ्जातमित्यनुमीयते । अस्योपरि सोमयार्यस्य त्रिरत्न भाष्यं प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्त माहिषेयभाष्यं, गोपालयज्वनो वैदिकाभरणं च प्रसिद्धे । । '''सामप्रातिशाख्यम्-''' सामवेदस्य प्रातिशाख्यमिदं पुष्पसूत्रनाम्ना . प्रसिद्धम् । तच्च वररुचिप्रोक्तम् । स हि कात्यायनस्यः पौत्र इति युधिष्ठिरनिर्देशः । अस्योपरि अजातशत्रोः पुष्पसूत्रभाष्यं प्रसिद्धम् । '''अथर्वप्रातिशाख्यम्-''' अज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यमथर्ववेदसम्बद्धम् । इदञ्च प्राक्पाणिनीयमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तमेव सन्त्यन्यान्यपि प्रातिशाख्यानि येषां विषये ज्ञानं नास्ति। प्रातिशाख्यातिरिक्तं तत्सदृशानि अन्यान्यपि शाकटायनप्रणीतत्वेनानुमीतं ऋक्तन्त्रं, शौनकप्रणीतत्वेन सम्मतो. अथर्वचतुरध्यायी, कात्यायनकृतं प्रतिज्ञासूत्रं, तस्यैव भाषिकसूत्रं, गाय॑स्य सामतन्त्रं, आपिशलेरक्षरतन्त्रञ्च प्रसिद्धानि । तत्राथर्वचतुरध्यायी कौत्सव्याकरणाभिधानेनाऽपि प्रसिद्धम् । यास्कस्य निरुक्तमपि प्रकरणेऽस्मिन्नितान्तमेव स्मर्तव्यमस्ति । प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु- . अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे . सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा - '''ब्राह्ममैशानमैन्द्रञ्च प्राजापत्यं वृहस्पतिम् ।।''' '''त्वाष्ट्रमापिशलञ्चति पाणिनौय मथाष्टमम् ॥''' तथैव मतान्तरे - '''यस्मिन् व्याकरणान्यष्टौ निरुप्यन्ते महान्ति च ।''' '''तत्राद्यं ब्राह्ममुदितं द्वितीयं चान्द्रमुच्यते ।''' == प्राचीनव्याकरणानि == स्वशास्त्रे कृताः, तत्राऽपि प्राक्तनव्याकरणदृष्टसंज्ञाभिरेवाऽत्र व्यवहार इति व्याचक्षते व्याख्यातारः। अन्यच्च - 'त्रितुत्राथसिसुसरकसेषु च' इति दशसु कृत्प्रत्ययेषु पठ्यन्ते, तस्माद् व्याकरणान्तरस्थाऽप्यत्रानूदिता इत्येव वक्तव्यं स्यात्। किञ्च स्तम्भु-स्तुम्भुप्रभृतिधातवो न पाणिनीये धातुपाठे दृश्यन्ते। ते धातवश्च पूर्वव्याकरणसंस्कारेणैव पाणिनिना स्वसूत्रेषु निबद्धाः, इत्येव स्वीकर्त्तुमापतति। एवं 'चर्करीतस्व' इत्यदादिगणे पाणिनिना, यङ्लुगन्तं तेन गृह्यते इति व्याख्यातार आहुः। न हि पाणिनीये व्याकरणे यङ्लुगन्तं चर्करीतमिति परिभाष्यते, प्राक्तनेष्वेव व्याकरणेषु कारितमिति णिजन्तं, चिकीर्षितमिति सन्नन्तं, चेक्रीतमिति यङन्तं, चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं व्यवहृतमासीत्। तस्मात्प्राचीनव्याकरणसंस्कारमात्रेण एव पाणिनिना 'चर्करीतञ्च' इत्यादौ सन्निवेशितम्। इदं दिङ्मात्रप्रदशितमपि स्पष्टमेव द्रढीयस्कतया ज्ञापयति यत्, पाणिनेः प्रागपि व्याकरणस्य सत्ता आसीत् इति। पाणिनिरष्टाध्याय्यां स्वकीयायां दश प्राचीनान् व्याकरणाचार्यान् स्मरति सादरमेतेषु सूत्रेषु - # वा सुप्यापिशलेः ६॥१॥९२, # तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य १॥२॥२५, # औतो गार्ग्यस्य ८॥३॥२०, # तृतीयादिषु भाषितपुंस्कां पुंवद् गालवस्य ७॥१॥७४, # ई ३ चाक्रवर्मणस्य ६॥१॥१३०, # ऋतो भारद्वाजस्य ७॥२॥६३, # लङः शाकटायनस्यैव ३॥४।। १११, # लोपः शाकल्यस्य, ८।।३।१९, # अवङ् स्फोटायनस्य ६॥१।१२३, # गिरेश्च सेनकस्य ५॥४।। ११२ मीमांसकयुधिष्ठिरः 'संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास' इत्येतन्नामके स्वकीये ग्रन्थे पाणिनेः प्राग्वर्तिनः त्रयोदश आचार्यानन्यानपि निर्दिशति। बहूनि प्रमाणानि समुद्रुत्य आचार्यमीमांसको मन्यते यत्, सञ्जातस्य पाणिनेः साम्प्रतिकात् कालात् ४८२१ वर्षाणि व्यतीतानि। परमाधुनिकानां प्रतीच्यानां विपश्चितां तु मान्यतेयं यत्पाणिनेः जातस्य प्रायेण प्रायः २७०० वषणि व्यतीतानि इति। == पाणिनीयव्याकरणम् == सम्प्रति व्याकरणरूपी वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिव्याकरणमेकमेव मन्यते 'पाणिनीयं व्याकरणम्'। महर्षिपाणिनिना प्रायः ४००० अल्पाक्षरैः सूत्रैः [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुत्य विदुष आश्चर्यचकितं कृतम्। वैज्ञानिकदृष्ट्या देवभाषायां यावत् सुष्टु शास्त्रीयविवेचनं पाणिनिना कृतं, तादृशं विवेचनमन्यत्र दुर्लभमस्ति। पाणिनिरिव भाषामर्मज्ञो वैयाकरणः संसारेऽन्यत्र समुपलब्धो नाऽस्ति। पाणिनेर्ग्रन्थः अष्टासु अध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, तेनैव कारणेनास्य ग्रन्थः ‘अष्टाध्यायी' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति। समयस्त्वस्य ईसापूर्व-षष्ठशतकमस्ति। पाणिनीयव्यकरणस्य नामानि - १ - अष्टकम् । २ - अष्टाध्यायी । ३ - शब्दानुशासनम् । ४ - वृति सूत्रञ्चेति । === वार्तिकं, महाभाष्यञ्च === पाणिनीयस्य व्याकरणस्य परममहत्त्वपूर्णमङ्गं [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य वार्तिकपाठोऽस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णमेव प्रतिभाति। पाणिनिनाऽऽख्यातान् [[संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्|संस्कृतसाहित्ये]] प्रयुक्तान् शब्दान् व्याख्यातुमेव ईसापूर्वचतुर्थशतके कात्यायनेन वार्तिकानां रचना कृतेति। कात्यायनस्य वार्तिकपाठमिदं पाणिनीयस्य व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णमङ्गमस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णम् एव प्रतिभाति। पतञ्जलिः कात्यायनस्य वार्त्तिकपाठमवलम्ब्यैव तत्र नैजं महाभाष्यमरचयत्। पतञ्जलिभगवत एषा हि [[महाभाष्यम्|महाभाष्याख्या]] रचना पाणिनीयं व्याकरणं सरलया सरसया च रीत्या व्याचष्टे। सकलेऽपि [[संस्कृतवाङ्मयम्|संस्कृतवाङ्मये]] महाभाष्यं वस्तुतोऽद्वितीयो ग्रन्थः। सर्वेऽपि विद्वांसो मुक्तकण्ठतया प्रशंसन्ति ग्रन्थमिमम्। ईसापूर्वद्वितीयशतकेऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणमभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा प्रथमत अत्रैवोपलब्धा भवति। व्याकरणस्य पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिरेव मुनित्रयमस्ति। === पाणिनिव्याकरणसम्बद्धाः ग्रन्थाः === महाभाष्यानन्तरं व्याकरण-दर्शनस्य सर्वाधिकप्रधानो ग्रन्थो [[वाक्यपदीय|वाक्यपदीयो]]<nowiki/>ऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षष्ठशतकोद्भवो [[भर्तृहरिः|भर्तहरि]]<nowiki/>रासीत्। वाक्यपदीये व्याकरणशास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेण अभिव्यक्तं भवति। व्याकरणन्तु शैवागमान्तर्गतमेवास्ति। अस्य स्वीया विशिष्टा साधनप्रक्रियाऽस्ति। भक्तृहरिः शब्दाद्वैतस्य संस्थापकः आसीत्। तस्य विचारे 'स्फोट' एवैकमात्र परमतत्त्वमस्ति। जगदिदं तस्यैव विवर्त्तरूपमस्ति। काशमीरनिवासिना कैयटेन विरचितं 'भाष्यप्रदीपम्' महाभाष्यीयसिद्धान्तस्य प्रदीपमिव प्रकाशयितः एकमात्रो ग्रन्थरत्नः अस्ति। प्रदीपस्य उद्योताख्या व्याख्या [[नागेशभट्टः|नागेशभट्टेन]] लिखिताऽस्ति। [[व्याकरणशास्त्रस्येतिहासः|व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे]] भट्टोजिदीक्षितेन एकस्य अभिनवयुगस्य स्थापना कृता। अस्य त्रयः सुप्रसिद्धा ग्रन्थाः सन्ति- (१) [[सिद्धान्तकौमुदी]], (२) [[शब्दकौस्तुभः]], (३) [[मनोरमा]] चेति। दीक्षितपरम्परायामेव नागेशभट्टः उद्भटवैयाकरणोऽभवत्। अस्य विदुषः प्रतिभा बहुमुखी आसीत्। अस्य परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनिव्याकरणस्य सर्वमान्यग्रन्थोऽस्ति। अस्य [[शब्देन्दुशेखरः]] इति मनोरमायाः विस्तृता व्याख्याऽस्ति। अस्य ‘लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तस्य मीमांसकः सर्वश्रेष्ठग्रन्थोऽस्ति। नागेशभट्टः काशीनिवासी आसीत्। अष्टादशशतकस्य पूर्वार्द्धेऽयं विद्यमान आसीत्। == व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः == * [[संज्ञा]] * [[सन्धिः]] * [[कारकम्]] * [[उपसर्गः]] * [[वृत्तिः]] * [[नामपदम्]] * [[अव्ययम्]] * [[लकाराः]] * [[शाब्दबोधः]] * [[धात्वर्थः]] * [[स्फोटः]] {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[शिक्षा]] * [[कल्पः]] * [[निरुक्तम्]] * [[वेदाङ्गम्]] ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाङ्गानि]] [[वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्|व्याकरणम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] 8nxanuryra8ib385iny0wohpjcraxnv 501605 501603 2026-10-30T11:03:32Z Seema98 47617 /* व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः */ 501605 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''व्याकरणं''' नाम [[वेद|वेदा]]<nowiki/>नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सर-पदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्। == शब्दार्थः == व्याकरणस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽस्ति पदमीमांसाकरं शास्त्रम्। व्याकरण --> वि + आङ् + कृ + ल्युट् > व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते विशोध्यन्ते साधुशब्दाः अनेनेति व्याकरणम्। <br /> == महत्त्वम् == एतद्वेदस्य मुखत्वेन स्मृतम् - '''<nowiki/>'मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''' भाषा लोकव्यवहारं प्रवर्तयति। यदि भाषा न स्यात्, तर्हि जगदिदमन्धेतमसि मज्जेत्। यथोक्तं दण्डिना - '''<nowiki/>'इदमन्धन्तमः कृत्स्नं जायते भुवनत्रयम्।''' '''<nowiki/>''' '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥'''' <ref>शृङ्गारप्रकाशः/षष्ठः प्रकाशः</ref> भाषायाः शुद्धये व्याकरणस्य अपेक्षा भवत्येव। न हि व्याकरणज्ञानशून्यो जनः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुं शक्नोति। स्वयम् ऋक्संहितायाम् अस्य व्याकरणशास्त्रस्य प्रशंसायाम् अनेके मन्त्राः भिन्न-भिन्नस्थानेषूपलब्धा भवन्ति। ऋग्वेदस्यैकस्मिन् सुप्रसिद्धमन्त्रे व्याकरणं वृषभस्य रूपकत्वेन प्रतिपादितमस्ति - '''<nowiki/>'चत्वारि शृङ्गाः त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्ता सोऽस्य।''' '''त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।''''<ref>( ऋ० ४॥५८।।६ )</ref> अस्य वृषभरूपी व्याकरणस्य चत्वारि शृंङ्गाणि सन्ति - नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपात-रूपाणि। त्रिपादोऽस्य भूत-भविष्य-वर्तमानाः। सुप्तिङन्तश्च द्वे शीर्षे स्तः, सप्तविभक्तयश्च सप्तहस्ताः सन्ति। उरसि शिरसि च कण्ठे त्रिधाबद्धो वृषभोऽयमस्ति। एवंविधव्याकरणज्ञानाद् योऽनभिज्ञोऽस्ति, सः जानन्नपि न जानाति, पश्यन्नपि न पश्यति, शृण्वन्नपि न शृणोति। किञ्च यो हि जनो व्याकरणशास्त्रज्ञोऽस्ति, तत्सन्निधौ वाणी सुसज्जिता कामिनी इव समागत्य सर्वतोभावेन समर्पिता भवति — '''<nowiki/>'उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचम् उतत्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम्।''' '''उतोत्वस्मै तन्वं विसले जायेव पत्ये उशती सुवासाः।।'''' <ref>( ऋग्वे० १०।।७१।१ )</ref> आचार्यवररुचिः व्याकरणशास्त्रस्य महनीयतां गायन् यदा तदध्ययनप्रयोजनानि पञ्च प्रतिपादयति, तदा महर्षिः [[पतञ्जलि|पतञ्जलिः]] तदध्ययनप्रयोजनानि त्रयोदश ब्रूते। तेन हि व्याकरणशास्त्रं नितरां प्राचीनं शास्त्रमस्ति। न हि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः। वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्। '''<nowiki/>'रक्षार्थवेदाध्ययनमध्येयं व्याकरणं, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति'''' इति पतञ्जलिः। वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते। '''<nowiki/>''' == व्याकरणाध्यनस्य आवश्यकता == ऋषिर्ब्रूते यद्वेदानां रक्षायै व्याकरणस्याध्ययनमपेक्ष्यते। यो जनो लोपागमवर्णविकारज्ञो भवति, स एव वेदान् साधु रक्षितुमर्हति। तथा हि - वेदे 'जहार' इत्येतस्य क्रियापदस्य स्थाने 'जभार' इत्येतत् क्रियापदं प्रयुज्यते। व्याकरणानभिज्ञस्य दृष्ट्या 'जभार' इत्येतत्क्रियापदं न शुद्धम्, स 'जहार' इत्येतदेव शुद्धं मत्वा 'जभार' इत्येतत्पदम् अनुच्चार्य 'जहार' इति प्रयोक्तुमुपक्रान्तो भविष्यति। कुफलञ्चैतदीयमिदं स्याद् वेदोऽनेकपरिवर्तितपदवान्। अयं हि महान्नर्थो व्याकरणज्ञानशून्यतया निपातितो भवेत्। तस्माद् व्याकरणस्य अध्ययनमतितरामपेक्ष्यते। व्याकरणाध्ययनेन विभक्तिविपरिणामस्य च बोधो जायते तस्माद व्याकरणम् अवश्यम् अध्ययनीयमस्ति। न सर्वैः लिङ्गैः न च सर्वाभिः विभक्तिभिः वेदे मन्त्राः निगदिताः सन्ति। ते च अवश्यं यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्या भवति। न अवैयाकरणस्तान् यथायर्थं विपरिणमयितुं शक्नोति। तथाहि 'अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि' इत्येतदस्ति वेदवाक्यम्। इदं हि वाक्यम् अग्निदेवताकं वर्त्तते। निर्वापकाले अग्निदेवताम् उद्दिश्य मन्त्रोऽयं पठितो भवति। परं यदा सूर्यदेवता लक्ष्यीकृत्य निर्वापः कृतो भवति, तदा सूर्याय त्वा जुष्टं निर्वपामि इत्येतेन विपरिणामेन पठनीयो भवति मन्त्र एषः। इमं हि विपरिणामं वैयाकरण एव सम्यग् यथायथं कर्तुं पारयति। ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इत्येतस्मादपि हेतोः व्याकरणस्याऽध्ययनं परमापेक्षितं भवति। वेदस्य षडङ्गत्वात् षटत्स्वङ्गेषु च व्याकरणस्य प्रधानत्वात्। सुलभतया यथार्थज्ञानं व्याकरणं विना न भवितुमर्हति अतोऽपि व्याकरणस्य पठनमपेक्ष्यते। इदं तु विदितमेव वर्त्तते यद्, जिज्ञासुनाऽवश्यमेव शब्दस्य कार्यं ज्ञानम्। शब्दस्य ज्ञानं व्याकरणं विहाय न केनाप्यन्येन सुलभेनोपायेन शक्यम्। संशयराहित्यनिमित्तेनाऽपि व्याकरणमध्येयमस्ति। याज्ञिकाः पठन्ति 'स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते'ति तस्यां सन्देहोऽयमस्ति - स्थूला चासौ पृषती च स्थूलपृषतीति कथनमभिप्रेतं किं वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपृषतीकथनमिष्टम् ? अवैयाकरणस्तां न स्वरतोऽध्यवसति। यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो [[बहुव्रीहिः]]। अथान्तोदातत्त्वं तत[[तत्पुरुषसमासः|स्तत्पुरुष]] इति। एतेन विवेचनेन व्याकरणस्य उपादेयत्वं तन्महत्त्वञ्च समुपस्थापयन् आचार्यपतञ्जलिः तस्य अन्यानि च कतिपयानि आवश्यकतां प्रस्तौति। स आह यद् व्याकरणं हि यो नरो न जानाति, स शुद्धमपि वक्तुं न शक्नोति। शुद्धोच्चारणलाभाय व्याकरणस्याध्ययनं कर्तव्यम्। अशुद्धोच्चारणकर्ता शिक्षितसमाजे निन्दितो भवति। तस्माद् विज्ञेन सततमुच्चारणस्य शुद्धता समुपासनीयेति। अध्ययनं तदेव लाभप्रदं भवति यदर्थाभिधारणपूर्वकं विधीयते। अर्थावधारणायाः कृते व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितं जायते। यदध्ययनं विनाऽर्थावबोधं कृतं जायते, तदध्ययनं सदैवाध्येतारं दुनोति। तदध्ययनं तु तदर्थं भाररूपमेव जायते। मया यत्किमपि पठितं तन्न जाने किं पठितमिति विचार्य सखिन्नमना जायते। अतस्तस्मात् स जुगुप्सते। कथनस्य प्रयोजनमिदमेव यद् यत् किमपि पठनीयं जनेन तद्बोधपूर्वकं पठनीयम्। बोधपूर्वकं पठनं तदैव सम्भवं भवितुं मर्हति, यदा व्याकरणस्य ज्ञानं स्यात्। इत्थं हि विद्वान् पतञ्जलिव्याकरणस्य महत्त्वं विदधानोऽग्रे पुनराह - मानवेन शब्दप्रयोगे प्रवीणेन भवितव्यम्। कः शब्दः केन प्रकारेण प्रयोक्तव्यः इत्येतद् यो जानाति, सः स्वीयेनैकेनाऽपि शब्देन नैजं प्रभावं जनताया मानसे समुपस्थापयितुं शक्नोति। जनतां स तां दिशां नेतुमर्हति यां दिशं प्रति तस्या अावर्जनं तस्येष्टं भवति। शब्दज्ञ एव समुदाचारस्य विधिं प्रयोक्तुमर्हति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्, समुदाचारे किं वा सामाजिकव्यवहारे शब्दस्य पदस्य च उच्चारणं केन विधिना कार्यमित्यपि कोऽपि शब्दज्ञ एव साधु वेत्ति यतः स एव यथाऽवसरे हस्व-दीर्घप्लुतोच्चारणस्य महत्त्वं जानाति, तेन व्याकरणाध्ययनस्य प्रयोजनं सुस्पष्टमेवेति। वैयाकरण एव यज्ञे प्रयुक्तान् [[मन्त्रः|मन्त्रान्]] सविभक्तिकान् विधाय पठितुं समर्थो भवति, तदर्थमपि व्याकरणस्याध्ययनमपेक्षितमस्ति। यज्ञकर्मणि स एव विद्वान् अधिकारी भवितुमर्हति यः पदोच्चारणं तथा करोति यथा न किमपि पदं न कोऽपि स्वरो न च किमप्यक्षरमस्फुटं स्यात्। यज्ञाधिकारस्य लाभार्थमपि व्याकरणमध्येतव्यम्। 'शब्दो ब्रह्मः' तेन हि शब्देन सह तादात्म्ये सति शब्दस्य परब्रह्मभूतेनार्येण सहापि तादात्म्यं भवितुं शक्नोतीत्येतस्मादपि व्याकरणस्य ज्ञानमपेक्षितम्। वाक्यगतस्य अर्थज्ञानस्यापि लाभाय व्याकरणं पठनीयमस्ति। नापि श्रुतेन न चापि लिखितेन वाक्येन न तावत् किमपि कार्यं भवितुमर्हति यावद् वाक्यगतार्थस्य साधुज्ञानं न जायते। वस्तुतः तदनवगतार्थ वाक्यन्तु निरर्थकमेव तदर्थमपि व्याकरणस्य ज्ञानं काङ्क्ष्यते। == प्रयोजनम् == व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]] — 'रक्तोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्॥' रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्। ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङ्गैर्न सर्वाभिः विभक्तिभिर्वेदे मन्त्राः निगदिताः, ये चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथायथं विपरिणमयितव्याः, तान्नावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिणमयितुम्। तस्मादध्येयं व्याकरणम्। एवम् अन्यान्यपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये। व्याकरणशास्त्रं तु नितरां प्राचीनशास्त्रमस्ति। वैदिकमन्त्रेषूपलभ्यमानास्तत्तत्पदविषयिण्यो व्युत्पत्तय अपि उपर्यभिहितमभिधानं परिपुष्णन्ति - १. 'यज्ञेन यज्ञमजयन्त देवाः'।<ref>(ऋग्ंं० १॥१६४॥५०)</ref> यजयाचेत्यादिनङ्। २. 'ये सहांसि सहसा सहन्ते'।<ref>( ऋग्० ६॥६६॥९ )</ref> सहधातोरसुन् उणादौ। ३. 'धान्यमसि धिनुहि'।<ref>( यजु० १॥२० )</ref> धिनोतेर्धान्यम्, महाभारते। ४. 'केतपूः केतं नः पुनातु'।<ref>( यजु० ११॥७ )</ref> क्विप् च। ५. 'तीर्थोस्तरन्ति'।<ref>( अथर्वे० १८॥४॥७ )</ref> पातृतुदिव*** इति स्थक्० उ०। व्याकरणशास्त्रस्य प्रमाणभूतः अाचार्यः पतञ्जलिव्याकरणशास्त्रस्य उपरिनिर्दिष्टानि प्रयोजनानि वर्णयन् 'चत्वारि शृङ्गाः' 'चत्वारि वाक्', 'उतत्वः', 'सक्तुमिव', 'सुदेवोऽसि' -इत्येतन्मन्त्रपञ्चकमुद्धरति स्म। पतञ्जलेरपि प्राचीनतरो [[यास्कः|यास्को]]<nowiki/>ऽपि 'चत्वारि वाक् इत्येतस्य मन्त्रस्य व्याख्यां व्याकरणशास्त्रपरकमेव कुर्वाणोऽवाप्यते। व्याकरणमित्येतत्पदं यस्माद्धातोः निष्पद्यते, तस्यापि मूलार्थो यजुषि - '''<nowiki/>'दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्त्वाऽनृते प्रजापतिः'''' इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रयुक्तः प्राप्यते। व्याकरणशास्त्रस्य उत्पत्तिमधिकृत्य तु न निश्चप्रचतया किमपि कथनं सम्भवम्। इदं तु वक्तुं शक्यं यदुपलब्धवैदिकपदपाठेभ्यः प्राग् व्याकरणं शास्त्रं पूर्णतां गतं बभूव। प्रकृतिप्रत्ययधातूपसर्गसमासवत्पदविभागश्च कृत्स्नतया निर्धारितो जातो यदा तस्यानेहसो गतस्यानेकसहस्राब्दाः व्यतीताः। वाल्मीकिरामायणस्य रचनाकाले व्याकरणशास्त्रस्य अध्ययनमध्यापनञ्च सुव्यवस्थिततया प्रचलितमासीदित्येतद्धि — ''''नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।''' '''बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपभाषितम्।।''''<ref>वाल्मीकिरामायणम्-किष्किन्धाकाण्डम्, 30</ref> महाभारतयुद्धकालवर्तिनि यास्क-निरुक्ते बहूनां व्याकरणाचार्याणामुल्लेखो दृश्यते। आचार्यः शाकटायनस्तु नैजं व्याकरणं यास्कादपि प्राक् लिलेख। तैत्तिरीयसंहितायामस्य विषयस्य सर्वप्रथमस्तथा प्राचीनतमरुल्लेखो लभते। == व्याकरणस्याविर्भावः == तदित्यं सकलशास्त्रशिरोभूतं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्मृतं व्याकरणं कदा प्रभृति प्रवर्ततमभूदिति न शक्यते तत्वतो निरूपयितुम् । तथापि पण्डिताः । कथयन्ति : यद्वयाकरणस्य बीजवैदिकसंहितासु दृश्यते । महामुनिर्यास्को महाभाष्यकारश्च पतञ्जलिरेतादशानु मन्त्रानु स्मरति येषु व्याकरण स्वरूपं सूचितमस्ति। यथा चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महादेवो मर्त्यं आ विवेश। <ref>ऋ. ४/५८/३</ref> अस्येत्थमाशयो व्याखातः। चत्वारि शृङ्गा इति नाम-आख्यात-उपसर्ग-निपाताः, त्रयः पादा इति त्रीणि वचनानि त्रयः पुरुषाश्च, द्वे शीर्षे इति सुबन्ततिङ्गन्तरूपे, सप्तसहस्तास इति सप्त विभक्तयः त्रिधा बद्ध इति कृदन्त-तद्धितान्त-समासान्तत्वेन नियमितः रोरवीति सर्वानतिशेते, महान् देवः इति दैवी वाक्, मर्त्यान् आ विवेशेति। एवमेवोक्त यजुर्वेदेऽप्युक्तं - दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत् सत्यानृते प्रजापतिः'।<ref>१९/७७</ref> संहितानन्तरं ब्राह्मणसाहित्येऽपि व्याकरणास्तित्वविषये बहुत्र बहुधोक्तमस्ति । अनेनैतत्सिध्यति यत्संहिताकाले, एव व्याकरणं सुव्यवस्थितमासीत् । तथ्यमिदं पतञ्जलिः स्मरति- ‘पुराकल्पे एतदासीत् संस्कारोत्तरकालं ब्राहमणी व्याकरणं स्माधीयते इति<ref>१/१/१</ref> यद्यपि पुरांकल्पस्य कियत्प्राचीनत्वमिति. नैव सुस्पष्टं तथापि न्यूनतममपि एषः संहिताकालं तु सूचयत्येव । “पुराकल्पे .. कुमारीणां मौजीबन्धनमिष्यते' ‘अनावृताः किल पुरा स्त्रिय असन् वरानने इत्यादावपि । पुराकल्पपुराशब्दौ सुपूरातीतकालावबोधकावेव । गोपथब्राह्मणे . व्याकरणस्य स्पष्टमेवं व्याख्यातं यथा - ओङ्कारं पृच्छामः, को धातुः, कि प्रातिपदिकं, किं नामाऽऽख्यातं, किं. लिंङ्ग, किं वचनं, का विभक्तिः, कः प्रत्ययः, कः स्वरः, उपसर्गों निपातः, कि ? वै व्याकरणं, को विकारः को विकारी, कतिमात्रः, कतिवर्णः, कत्यक्षरः, केति'पदः, कः संयोगः, किं स्थाननादानुप्रदानानुकरणम् इति।<ref>१/२४</ref> तथैव मैत्रायणसंहितायामुक्त-‘तस्मात् षड् विभक्तयः।<ref>१॥७॥३</ref> ऐतरेयब्राह्मणेऽपि सप्तधा वै वागभवत् इति।<ref>७१।७</ref> सप्तधा इति सप्त विभक्तय इति भट्टभास्करः । स्वयमृग्वेदेऽपि यस्य ते सप्त सिन्धवः इति।<ref>८।६९।१२</ref> अत्र सप्त सिन्धव इति सप्त विभक्तयं इति । तेन व्याकरणस्य समस्तद्वैपायनपरम्परार्षवैदिकवाङ्मयादपि प्राचीनतत्वमिति युधिष्ठिरभीमांसकमतमत्यन्तमेव समीचीनं प्रतिभाति । तथ्येमिदं ने केनाऽप्यलपितं शक्यते यत्संस्कृतभाषा आदौ यौगिकपदबाहुल्याऽऽसीत्। ह्रमशः सा रूढिमाश्रिता इति । यौगिकताऽस्य स्वभावसिंद्धा । सा च प्रकृतिप्रत्यय विभागेनैव ज्ञायते । प्रतिपदपाठादेव भाषाज्ञानस्यासम्भवात्तत्पदानां प्रकृतिप्रत्यय विमागेन सामान्यीकरणं यदैवानुभूतं तदैव व्याकरणं प्रवर्ततम् । एतत्प्रवर्तनञ्च । यदि मूलसंहिताप्राक्काले न सम्मवति चेदपि तत्सहैव तु निश्चयमेव । व्याकरणस्य तेन मूलसंहिताकालादारभ्य पतञ्जलिपर्यन्तमेव प्रवर्तनकालः सञ्चरति । तदनन्तरं व्याख्याकाल उदेति। सम्प्रति अपि स एवं सञ्चरति प्रक्रियामुखैन । तर्हि केन प्रथमं तादृशं सर्वशास्त्रशिरोरत्नभूतं व्याकरणं प्रवततमित्यपेंक्षायामितरशास्त्रप्रवर्तनमिवास्यापि प्रवर्तनं ब्रह्मण एवं सञ्जातं मन्यन्ते परिनिष्ठवैयाकरणाः पतञ्जलिप्रभृतयः । व्याकरणप्रवर्तनक्रमं निर्दशन् स कथयति- महाभाष्ये। ब्रह्मा वृहस्पतये प्रोवाच, वृहस्पतिरिन्द्राय, इन्द्रो । भरद्वाजाय, भरद्वाजऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः इति।<ref>१।४</ref> विषयेऽस्मिन्नपरमपि मतं प्रचलितमस्ति यन्महेश्वरो वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य प्रोवाचेति।<ref>महा०१२।२८४१९२</ref> अत्र हि षडङ्गानि एकतः शिक्षाकल्पादीनि षट्, • अपरतस्तु षड्विभक्तिमयं, नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयसर्वनामादिषडङ्गात्मकं, षड्लिङ्गात्मर्क षट्सन्धिमयं लट् लिङ्-लिट्-लुङ-लुट्-लडादिषड्लकारप्राधान्यं, त्रिगुणितषडाख्यातमयं, कतृ-कर्म-भाव-कर्मक कृत्यकृदन्तमयस्वरूपं, षट्कारकमण्डितं, षट्समासमय, अपत्यादिमख्यषट्प्रत्ययविग्रहं व्याकरणमपि बुध्यते । तत्र व्रह्मणा प्रोक्त व्याकरणं वृहस्पतिरधीतवान् । स चेन्द्राय प्रोवाच । यावत्पर्यन्तं व्याकरणं प्रतिपदपाठमात्रसम्बद्धमासीत् । वृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच । वर्षसहस्रमित्यर्थवाद एबाशयस्तु : सुदीर्घकाल इति । तथाविधस्यः प्रतिपदपाठस्य किं स्वरूपमासीदिति तु न शक्यते इदमित्थन्तया वक्त म्। सम्मवति समानरूपाणां नामाख्यातादीनां सङ्ग्रह एव प्रतिपदपाठमिति युधिष्ठिरसम्मतिः किन्तु प्रतिपदं रूपसिद्धिरेव प्रतिपदपाठ इत्यपरे । शब्दपारायणमिति रूढिय कस्यचिद्ग्रन्यस्येति भर्तृहरिर्महाभाष्यव्याख्याने । सम्भवति बाईप व्याकरणशास्त्र' हि शब्दपारायणशब्देन संज्ञितं स्यात् । स्याद्यद्वा तद्वा म लप्रयत्नसांध्यत्वाद व्याकरणं मरणान्तव्याधि मन्यन्ते स्मोशनसाः। बृहस्पतिः-प्रतिपदमशक्यत्वाल्लक्षणस्याप्यव्यवस्थितत्वात्तत्रापि नादनवस्थाप्रसङ्गाच्च मरणान्तो व्याधियकरणमिति औशनसा इति। भारतीये हि शास्त्रे प्रायः सर्वाण्यपि शास्त्राणि ब्रह्मप्रवन न्यन्ते । युधिष्ठिरमीमांसको भगवदत्तमुद्धृत्य ब्रह्मप्रोक्तानां द्वाविंशतिशास्त्राणां सूचि, प्रस्तौति । तानि च वेद-ब्रह्मज्ञान-योगविद्या-आयुर्वेद-हस्त्यायुर्वेदरसतन्त्र-धनुर्वेदपदार्थविज्ञान-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्र-कामशास्त्र-व्याकरण-लिपिज्ञान-ज्योतिषशास्त्रगणित-शिल्पशास्त्र-अश्वशास्त्र-नाट्यवेद-इतिहास-पुराण-मीमांसाशास्त्र-स्तवशास्त्राणीति । युधिष्ठिरो हि ब्रह्माणं वर्तमानश्वेतवाराहकल्पादिभवमैतिहासिक पुरुषं मन्यते । स्यादपि तत् । ब्रह्मा हि, कामं रजोमूतधरः परमात्मा वा ऐतिहासिको वा, शास्तप्रवचनमकरोत् । तेन हि पृथक्पृथक् शास्त्राणि तु नैव प्रणीतानि किन्तु तत्सर्वाङ्गीणप्रवचने प्रसङ्गामुसारेण सर्वेषामेव शास्त्राणां बीजं निहितं सम्भवति । प्रवाचकश्रेण्यां ब्रह्मणोऽनन्तरं वृहस्पतेः स्थानम् । स हि देवानां पुरोहितो . महर्षेरङ्गिरसः पुत्रः (ऐ० ब्रा'८।२६) । सामगानं (छा० उ०२।२२।१), अर्थशास्त्र (महा० १२१५९।८४) इतिहासपुराणे (वायु० १०३।५९), वेदाङ्गानि (महा० १२।२१०।२०), व्याकरण (महामाष्यं १।१।१) ज्यौतिष (प्रबन्धचिन्तामणौ) वास्तुशास्त्रं (मत्स्य० २ ५१॥३-४), अगदतन्त्रञ्च वृहस्पतिप्रोक्तत्वेन प्रख्यातम् । एतदतिरिक्तमपि बहुविधं स्फुटपद्यस्तवर्क बृहस्पतिप्रोक्तसम्मतत्वने प्रसिद्धम् । बृहस्पतिकालपर्यन्तमपि वागव्याकृतैवासीत् । तेनैव वृहस्पतिः प्रतिपदपाठमेवाध्यापयामासेन्द्रम् । इन्द्रो ह देवानामग्रणीः । स हि स्वाधीतं देवेभ्यः प्रोवाच । देवा वै तदवधातुमसमर्थाः सन्तो तद्वाकरणायेन्द्रं प्रोचुः । इन्द्रो ह तां वाचं मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् । स च प्रकृतिप्रत्ययभागेन शब्दसिद्धिं व्याख्यातवान् । यथाऽऽह सायणाचार्यः - ‘तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं सर्वत्राकरोत् ।' इति । तेनेन्द्रो हि प्रथमो वैयाकरणः । कातन्त्रादीनि हि व्याकरणानि तस्य शाखाप्रशाखारूपाणि ।। एवमेव वेदात्षडङ्गान्युद्धत्य महेश्वरः सदाशिवोऽक्षरसमाम्नायनिर्देशपूर्वक व्याकरणमुपदिष्टवान् । पाणिन्यादयो हि तस्य व्याख्यातारः । व्याकरणप्रवर्तने । इन्द्रमहेश्वरयोः कतरः प्रथम इत्यपेक्षायां सारस्वतभाष्ये उक्त यत्-- '''‘समुद्रवद् व्याकरणं महेश्वरे तदद्ध कुम्मोद्धरणं बृहस्पतौ।''' '''तद्भागधेयाञ्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ ।''' इति । अनेन तु ऐन्द्रापेक्षया बार्हस्पत्यस्य तदपेक्षयाऽपि माहेश्वरस्य व्याकरणस्य । प्राचीनत्वं विशालता च सिध्यति । पतञ्जलिः किन्निमित्तं तदुपेक्षते इति विचारणीयो विषयः । == व्याकरणस्य भेदाः == सामान्यतो व्याकरणस्य त्रीणि रूपाणि-छान्दसं लौकिकं छान्दसलौकिकञ्च। तत्र छान्दसं प्रातिशाख्यादि, लौकिकं कातन्त्रादि, छन्दसलौकिकं पाणिनीयादि । माहेश्वरं हि व्याकरणं छान्दसलौकिकमेन्द्रं हि लौकिकमित्यनुमीयते तथैव परम्पराभावात् । प्रातिशाख्यं छान्दसमात्र : व्याकरणं समुदितम् ।'प्रतिशाख्यं हि वेदानां प्रातिशाखसम्बद्धम् । तेन यावन्तो । वेदस्य भेदास्तावन्त्येवं प्रातिशाख्यानि स्युः किन्तु दुर्भाग्यादेव सम्प्रति षडेवोपलभ्यन्ते शेषाणि चत्वारि नामत एव श्रूयन्ते । तेषु शौनकसङ्गृहीतमृप्रातिशाख्यं, कात्यायनसङ्कलितं बाज़सनेयीयप्रातिशाख्यं, वररुचिसङ्कलितं सामप्रातिशाख्यं, अथर्वप्रातिशीख्यं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यं 'मैत्रायणीयप्रतिशाख्यञ्चाज्ञातसँगृहीतञ्चेति षट् सम्प्रति समुपलब्धानि आश्वलायनवाष्कल-शांङख्यायनचारायणप्रातिशाख्यानि तु नामत एव श्रुतानि । मन्त्राणां संहितापाठे सम्मवविकारेषु विचार एव मूलतः प्रातिशाख्यस्योद्देश्यं येन पदपाठस्थमूलपादानां ज्ञानं सुकरं स्यात् । तेन हि तत्र पदपाठक्रमपाठसम्बद्धनियमा एव विशेष निरूपिताः सन्ति । पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां ' पार्षदानि इति यास्कः।<ref>निरु०. १।१७</ref> तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेनः पदसाधुत्वानुशासनस्यावश्यकतैव नासीत् । तेन । • प्रातिशाख्यं पाठानुशासनग्रन्थो न तु शब्दांनुशासनपरः । प्रातिशाख्यं हि । शब्देनापि परिचायते।<ref>निरु० १।१७</ref> एवमेब महाभाष्यकारः पारिषद शब्दमपि प्रयुनक्ति तन्निमित्तम् ।<ref>६।३।१४</ref> यथा - '''‘पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।' ‘सर्ववेद पारिषद हीदं शास्त्रम् ।''' शाखा शाखां प्रति प्रतिशाखम् । प्रतिशाखे भवं प्रोतिशाख्यम यास्काचार्यः - पदप्रकृतिः संहिता, पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ।<ref>निरु०.१।१७</ref> कुमारिलस्तु यथा| धर्मशास्त्राणां गृह्यग्रन्थानां च प्रातिशाख्यलक्षणवत् प्रतिचरणं पाठव्यव-.. स्थोपलम्यते ।<ref>तन्त्रवातकम्-१।३।१५</ref> तथैवानन्तदेवः - '''‘प्रतिपञ्चदशशाखायां भिन्नानि प्रातिशाख्यानि नोपदिष्टानि, किन्तु |''' '''श्रोतस्मार्तसूत्रवत् प्रातिशाख्यसूत्रमपि पञ्चदशशाखासाधारणं समाम्नातम् ।'''<ref>प्रतिज्ञापरिशिष्टे:२।१</ref> अत्र चरणशब्दः शाखासंमूहबोधको यथा वाजसनेयचरणः, शाखाशब्दश्च आचार्यानुयायिभेदबोधको यथा, वाजसनेयचरणस्य माध्यन्दिनकण्वगालवादयः । शाखां प्रतिगता शाखा प्रतिशाखा, अनुशाखा अवान्तरशाखा इति ।। प्रातिशाख्यं संहितायाः सम्भवविपर्ययाणामध्ययनं करोति । तत्र हि वर्णोच्चारणादीनां सूक्ष्मं विवेचनमपि कृतमस्ति । वर्णोच्चारणे सस्भविदोषाणां सूक्ष्मविवेचनमपि प्रातिशाख्यस्य विषयेष्वन्यतमम् । तत्र पदपाठस्य नियमोऽपि स्पष्टतया निदशितः । एवमेव क्रमपाठस्य नियमोऽपि सामान्यतः सम्प्रर्दशितः । यत्र कुत्र जटापाठस्य नियमोऽपि प्रदशितः । अथैषां प्रातिशाख्यानां सङ्क्षेपेण परिचय उच्यते । ऋक्प्रातिशाख्यम्-प्रातिशाख्यमिदं शौनकप्रोक्तम् । शौनक हि यास्कः स्मरति शौनकोऽपि यास्कं स्मरति । यास्कस्य निरुक्तकारत्वं महाभारते हि समुल्लिखितम्।<ref>१२।३४२।७३</ref> तेन ऋचस्य कालो महाभारतात्पूर्ववर्तीति त्ववश्यमेव । तत्रापि लिट् प्रयोगेण कियत्कालपूर्ववर्तीति तु वैव निश्चितम् । युधिष्ठिरमहाशयस्तु तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीभवं मन्यते। अत्रे हि अष्टादश पटलाः यत्र त्रयोदशचतुर्दशयोः. शिक्षाविषयः, षोडश सप्तदशः - अष्टादशपटलेषु छन्दांसि वणितानि । अस्योपरि विष्णुमित्रस्य वृत्तिः ऋज्वर्था, उव्वर्टस्य भाष्यञ्च प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्तमन्येऽपि बृत्तयो भाष्याणि च 'सन्तीति श्रूयतेऽस्योपरि । ऋग्वेदस्याश्वलायनशाखासम्बद्धमाश्वलायनेनैव प्रणीतं प्रातिशाख्यमासीदिति अनन्तस्य वाजसंनेयीयप्रातिशाख्यटीकातो ज्ञायत इति युधिष्ठिरमीमांसकः . . समुल्लिखति । ‘नाप्याश्वलायनाचार्यादिकृतप्रातिशाख्यसिद्धत्वम् इति तत्र १. वचनम् । एवमेव वाष्कलशाखासम्बद्धमपि प्रातिशाख्यमासीदिति शाङ्ख्यायन| श्रोतसूत्रस्यानिर्तीयभाष्यस्य ‘उपद् तो नाम सन्धिर्वाष्कलादीनां प्रसिद्धः । तस्योदाहरणम्' इति वचनाज्ज्ञायते इति युधिष्ठरो निदशति । किन्तु वाष्कलानामप्रगृह्य तदयं वचनम्' इत्यपि तस्य भावे प्रमाणम् । '''वाजसनेयीयप्रातिशाख्यम्-''' प्रातिशाख्यमिदं महर्षिकात्यायनप्रणीतम् । स हि याज्ञवल्क्यस्य पुत्र इति युधिष्ठिरमतम् । प्रातिशाख्यातिरिक्त तस्य हि संहिताब्राह्मणं, कात्यायनपरिशिष्ट, प्रतिज्ञासूत्र, गृह्यसूत्रञ्च प्रसिद्धा ग्रन्थाः । कात्यायनस्य स्थितिकालस्त्वनिर्णीत एव । तथापि तेन विक्रमपूवंसहस्राब्दीतो ऽपि, पूर्ववतनैव भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । युधिष्ठिरस्तु तं विक्रमपूर्व २९०० मितवर्षमभितः समुत्पन्नं मन्यते । अस्योपरि उदटाचार्यस्य भाष्यं अनन्तस्य व्याख्या चे प्रसिद्धा । तदतिरिक्तमपि अन्याष्टीकाटिप्पण्यश्चास्योपरि सन्तीति निर्दिष्टमस्ति । '''तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् -''' ज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यं तैत्तिरीयशाखासम्बद्धम् । अस्य च प्रणयनं पाणिनिपूर्ववर्तनि काले एव सञ्जातमित्यनुमीयते । अस्योपरि सोमयार्यस्य त्रिरत्न भाष्यं प्रसिद्धम् । एतदतिरिक्त माहिषेयभाष्यं, गोपालयज्वनो वैदिकाभरणं च प्रसिद्धे । । '''सामप्रातिशाख्यम्-''' सामवेदस्य प्रातिशाख्यमिदं पुष्पसूत्रनाम्ना . प्रसिद्धम् । तच्च वररुचिप्रोक्तम् । स हि कात्यायनस्यः पौत्र इति युधिष्ठिरनिर्देशः । अस्योपरि अजातशत्रोः पुष्पसूत्रभाष्यं प्रसिद्धम् । '''अथर्वप्रातिशाख्यम्-''' अज्ञातकर्तृ कमिदं प्रातिशाख्यमथर्ववेदसम्बद्धम् । इदञ्च प्राक्पाणिनीयमित्यनुमीयते । एतदतिरिक्तमेव सन्त्यन्यान्यपि प्रातिशाख्यानि येषां विषये ज्ञानं नास्ति। प्रातिशाख्यातिरिक्तं तत्सदृशानि अन्यान्यपि शाकटायनप्रणीतत्वेनानुमीतं ऋक्तन्त्रं, शौनकप्रणीतत्वेन सम्मतो. अथर्वचतुरध्यायी, कात्यायनकृतं प्रतिज्ञासूत्रं, तस्यैव भाषिकसूत्रं, गाय॑स्य सामतन्त्रं, आपिशलेरक्षरतन्त्रञ्च प्रसिद्धानि । तत्राथर्वचतुरध्यायी कौत्सव्याकरणाभिधानेनाऽपि प्रसिद्धम् । यास्कस्य निरुक्तमपि प्रकरणेऽस्मिन्नितान्तमेव स्मर्तव्यमस्ति । प्रातिशाख्यादिग्रन्थेषु स्मृतानां एकोनषष्टिसङ्ख्याकानामाचार्याणां संप्रमाणा सूचियुधिष्ठिरमहोदयेन प्रस्तुताऽस्ति येषु कतिपये पाणिनिना स्मृता विस्मृता उपेक्षिताचाचार्याः सन्ति । पाणिनिनाऽनुल्लिखिताः किन्तुं तत्पूर्ववर्तन आचार्याः । महेश्वर-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-भरद्वाज-भागुरि - पौष्करसादि - चारायण-काशकृत्स्नवैयाघ्रपद्यमाध्यन्दिनि-रौढि-शौनकि-गौतम-व्याडि‘प्रभृतयः प्राणिनेरष्टाध्याथ्यां स्मृता आचार्या आपिशलि-काश्यप-गाग्र्यगालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायनशाकल्य-सेनक-स्फोटायनाः पाणिन्यनन्तरर्वातनः आचार्यास्तु कातन्त्रव्याकरणकारः । सम्भवतः शर्ववर्मा एव चान्द्रव्याकरणकारश्चन्द्रगोभी, क्षेपणकः, जैनेन्द्रव्याकरणकारो देवनन्दी, वामनः पाल्यकीतिः, भोजदेवः, शिवस्वामी, बुद्धिसागरः, भद्रश्वरसूरिः, वर्धमानः, हेमन्द्रः, मलयगिरिः, कुमदीश्वरः अनु- . अतिस्वरूपः, बोपदेवः, पद्मनाभंश्च । एषां विषये आगामिप्रकरणे . सक्षेपेण चर्चा क्रियते । लौकिकव्याकरणं प्रथमतस्तु द्विधा विभक्तं सच्छान्दस लौकिकमात्रञ्च । तत्र सच्छान्दसं पाणिनीयं लौकिकमात्र कातन्त्रादि इति तु पूर्वमेवोक्तम् । लौकिकव्याकरणस्य वहवो भेदा आचार्यैः स्मर्यन्ते । सम्प्रत्यपि अष्टादशाधिका व्याकरणपरम्परा प्रवर्तिता दृश्यते। तेष्वपि प्राधान्येन अष्टौ वा नवैव गृहीताः । सन्ति शेषास्तु तत्सम्बद्धा एव । तत्राष्टौ व्याकरणानि यथा - '''ब्राह्ममैशानमैन्द्रञ्च प्राजापत्यं वृहस्पतिम् ।।''' '''त्वाष्ट्रमापिशलञ्चति पाणिनौय मथाष्टमम् ॥''' तथैव मतान्तरे - '''यस्मिन् व्याकरणान्यष्टौ निरुप्यन्ते महान्ति च ।''' '''तत्राद्यं ब्राह्ममुदितं द्वितीयं चान्द्रमुच्यते ।''' == प्राचीनव्याकरणानि == स्वशास्त्रे कृताः, तत्राऽपि प्राक्तनव्याकरणदृष्टसंज्ञाभिरेवाऽत्र व्यवहार इति व्याचक्षते व्याख्यातारः। अन्यच्च - 'त्रितुत्राथसिसुसरकसेषु च' इति दशसु कृत्प्रत्ययेषु पठ्यन्ते, तस्माद् व्याकरणान्तरस्थाऽप्यत्रानूदिता इत्येव वक्तव्यं स्यात्। किञ्च स्तम्भु-स्तुम्भुप्रभृतिधातवो न पाणिनीये धातुपाठे दृश्यन्ते। ते धातवश्च पूर्वव्याकरणसंस्कारेणैव पाणिनिना स्वसूत्रेषु निबद्धाः, इत्येव स्वीकर्त्तुमापतति। एवं 'चर्करीतस्व' इत्यदादिगणे पाणिनिना, यङ्लुगन्तं तेन गृह्यते इति व्याख्यातार आहुः। न हि पाणिनीये व्याकरणे यङ्लुगन्तं चर्करीतमिति परिभाष्यते, प्राक्तनेष्वेव व्याकरणेषु कारितमिति णिजन्तं, चिकीर्षितमिति सन्नन्तं, चेक्रीतमिति यङन्तं, चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं व्यवहृतमासीत्। तस्मात्प्राचीनव्याकरणसंस्कारमात्रेण एव पाणिनिना 'चर्करीतञ्च' इत्यादौ सन्निवेशितम्। इदं दिङ्मात्रप्रदशितमपि स्पष्टमेव द्रढीयस्कतया ज्ञापयति यत्, पाणिनेः प्रागपि व्याकरणस्य सत्ता आसीत् इति। पाणिनिरष्टाध्याय्यां स्वकीयायां दश प्राचीनान् व्याकरणाचार्यान् स्मरति सादरमेतेषु सूत्रेषु - # वा सुप्यापिशलेः ६॥१॥९२, # तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य १॥२॥२५, # औतो गार्ग्यस्य ८॥३॥२०, # तृतीयादिषु भाषितपुंस्कां पुंवद् गालवस्य ७॥१॥७४, # ई ३ चाक्रवर्मणस्य ६॥१॥१३०, # ऋतो भारद्वाजस्य ७॥२॥६३, # लङः शाकटायनस्यैव ३॥४।। १११, # लोपः शाकल्यस्य, ८।।३।१९, # अवङ् स्फोटायनस्य ६॥१।१२३, # गिरेश्च सेनकस्य ५॥४।। ११२ मीमांसकयुधिष्ठिरः 'संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास' इत्येतन्नामके स्वकीये ग्रन्थे पाणिनेः प्राग्वर्तिनः त्रयोदश आचार्यानन्यानपि निर्दिशति। बहूनि प्रमाणानि समुद्रुत्य आचार्यमीमांसको मन्यते यत्, सञ्जातस्य पाणिनेः साम्प्रतिकात् कालात् ४८२१ वर्षाणि व्यतीतानि। परमाधुनिकानां प्रतीच्यानां विपश्चितां तु मान्यतेयं यत्पाणिनेः जातस्य प्रायेण प्रायः २७०० वषणि व्यतीतानि इति। == पाणिनीयव्याकरणम् == सम्प्रति व्याकरणरूपी वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिव्याकरणमेकमेव मन्यते 'पाणिनीयं व्याकरणम्'। महर्षिपाणिनिना प्रायः ४००० अल्पाक्षरैः सूत्रैः [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां नितान्तं वैज्ञानिकं व्याकरणं प्रस्तुत्य विदुष आश्चर्यचकितं कृतम्। वैज्ञानिकदृष्ट्या देवभाषायां यावत् सुष्टु शास्त्रीयविवेचनं पाणिनिना कृतं, तादृशं विवेचनमन्यत्र दुर्लभमस्ति। पाणिनिरिव भाषामर्मज्ञो वैयाकरणः संसारेऽन्यत्र समुपलब्धो नाऽस्ति। पाणिनेर्ग्रन्थः अष्टासु अध्यायेषु विभक्तोऽस्ति, तेनैव कारणेनास्य ग्रन्थः ‘अष्टाध्यायी' इति नाम्ना ख्यातोऽस्ति। समयस्त्वस्य ईसापूर्व-षष्ठशतकमस्ति। पाणिनीयव्यकरणस्य नामानि - १ - अष्टकम् । २ - अष्टाध्यायी । ३ - शब्दानुशासनम् । ४ - वृति सूत्रञ्चेति । === वार्तिकं, महाभाष्यञ्च === पाणिनीयस्य व्याकरणस्य परममहत्त्वपूर्णमङ्गं [[कात्यायन]]<nowiki/>स्य वार्तिकपाठोऽस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णमेव प्रतिभाति। पाणिनिनाऽऽख्यातान् [[संस्कृतसाहित्यशास्त्रम्|संस्कृतसाहित्ये]] प्रयुक्तान् शब्दान् व्याख्यातुमेव ईसापूर्वचतुर्थशतके कात्यायनेन वार्तिकानां रचना कृतेति। कात्यायनस्य वार्तिकपाठमिदं पाणिनीयस्य व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णमङ्गमस्ति। इममन्तरेण वस्तुतः पाणिनीयं व्याकरणमपूर्णम् एव प्रतिभाति। पतञ्जलिः कात्यायनस्य वार्त्तिकपाठमवलम्ब्यैव तत्र नैजं महाभाष्यमरचयत्। पतञ्जलिभगवत एषा हि [[महाभाष्यम्|महाभाष्याख्या]] रचना पाणिनीयं व्याकरणं सरलया सरसया च रीत्या व्याचष्टे। सकलेऽपि [[संस्कृतवाङ्मयम्|संस्कृतवाङ्मये]] महाभाष्यं वस्तुतोऽद्वितीयो ग्रन्थः। सर्वेऽपि विद्वांसो मुक्तकण्ठतया प्रशंसन्ति ग्रन्थमिमम्। ईसापूर्वद्वितीयशतकेऽस्य ग्रन्थस्य निर्माणमभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मीमांसा प्रथमत अत्रैवोपलब्धा भवति। व्याकरणस्य पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिरेव मुनित्रयमस्ति। === पाणिनिव्याकरणसम्बद्धाः ग्रन्थाः === महाभाष्यानन्तरं व्याकरण-दर्शनस्य सर्वाधिकप्रधानो ग्रन्थो [[वाक्यपदीय|वाक्यपदीयो]]<nowiki/>ऽस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षष्ठशतकोद्भवो [[भर्तृहरिः|भर्तहरि]]<nowiki/>रासीत्। वाक्यपदीये व्याकरणशास्त्रस्य दार्शनिकस्वरूपं स्फुटरूपेण अभिव्यक्तं भवति। व्याकरणन्तु शैवागमान्तर्गतमेवास्ति। अस्य स्वीया विशिष्टा साधनप्रक्रियाऽस्ति। भक्तृहरिः शब्दाद्वैतस्य संस्थापकः आसीत्। तस्य विचारे 'स्फोट' एवैकमात्र परमतत्त्वमस्ति। जगदिदं तस्यैव विवर्त्तरूपमस्ति। काशमीरनिवासिना कैयटेन विरचितं 'भाष्यप्रदीपम्' महाभाष्यीयसिद्धान्तस्य प्रदीपमिव प्रकाशयितः एकमात्रो ग्रन्थरत्नः अस्ति। प्रदीपस्य उद्योताख्या व्याख्या [[नागेशभट्टः|नागेशभट्टेन]] लिखिताऽस्ति। [[व्याकरणशास्त्रस्येतिहासः|व्याकरणशास्त्रस्येतिहासे]] भट्टोजिदीक्षितेन एकस्य अभिनवयुगस्य स्थापना कृता। अस्य त्रयः सुप्रसिद्धा ग्रन्थाः सन्ति- (१) [[सिद्धान्तकौमुदी]], (२) [[शब्दकौस्तुभः]], (३) [[मनोरमा]] चेति। दीक्षितपरम्परायामेव नागेशभट्टः उद्भटवैयाकरणोऽभवत्। अस्य विदुषः प्रतिभा बहुमुखी आसीत्। अस्य परिभाषेन्दुशेखरः पाणिनिव्याकरणस्य सर्वमान्यग्रन्थोऽस्ति। अस्य [[शब्देन्दुशेखरः]] इति मनोरमायाः विस्तृता व्याख्याऽस्ति। अस्य ‘लघुमञ्जूषा' शब्दार्थयोः सिद्धान्तस्य मीमांसकः सर्वश्रेष्ठग्रन्थोऽस्ति। नागेशभट्टः काशीनिवासी आसीत्। अष्टादशशतकस्य पूर्वार्द्धेऽयं विद्यमान आसीत्। == व्याकरणयस्य प्रमुखविषयाः == * [[संज्ञा]] *[[परिभाषा]] * [[सन्धिः]] * [[कारकम्]] * [[उपसर्गः]] * [[वृत्तिः]] * [[नामपदम्]] * [[अव्ययम्]] * [[लकाराः]] * [[शाब्दबोधः]] * [[धात्वर्थः]] * [[स्फोटः]] {{वैदिकविज्ञानम्}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[शिक्षा]] * [[कल्पः]] * [[निरुक्तम्]] * [[वेदाङ्गम्]] ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} [[वर्गः:वेदाङ्गानि]] [[वर्गः:संस्कृतव्याकरणम्|व्याकरणम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] gu1pwasck2mp3fit1qps94mhgpekqy8 0 5074 501599 474439 2026-10-30T10:47:44Z Gunjiniya 47611 /* */ श्रीकृष्णस्य जन्मविषये सामान्यः परिचयः। 501599 wikitext text/x-wiki {{Hdeity infobox | Image =Krishna holding flute.jpg | Caption = वंशीधरः कृष्णः | Name = कृष्णः | Sanskrit_Transliteration = Kṛṣṇa | Devanagari = कृष्णः |Born =[[मथुरा]], [[उत्तरप्रदेश:]], [[भारतम्]]. | Affiliation = [[स्वयं भगवान्]] | Mantra = ॐ नमो भगवते वासुदेवाय | Weapon = [[सुदर्शनचक्रम्]] | Consort = [[राधा]], [[रुक्मिणी]], [[सत्यभामा]], [[जाम्बवती]], सत्या, लक्ष्मणा, कालिन्दी, भद्रा, मित्रविन्दा. | Abode = [[वृन्दावनम्]], [[गोकुलम्]], [[द्वारका]] | Mount = [[गरुडः]] | Texts =''[[भागवतपुराणम्]]'', ''[[भगवद्गीता]]'', ''[[महाभारतम्]] }} '''कृष्णः''' भारतीयसम्प्रदाये सनातनधर्मे च वासुदेवः श्रीकृष्णः स्वयं भगवान् परमतत्त्वं च ॥ कृष्णो श्रीभगवतो लीलावताररूपः॥ कृष्णस्तु स्वयं भगवान् इति कथ्यते। कर्षति आकर्षति इति कृष्णः, मेघश्यामवर्णीयः इति तस्य नामस्य अर्थः। मृत्युलोके इह श्रीकृष्णः द्वापरयुगे पाश्चैमिकवर्षे ३१०२ ईसापूर्वे मथुरानगरस्य कारागृहे ऽवतृतः। तस्य माता देवकी पिता वसुदेवश्च। श्रीकृष्णस्य जन्म भाद्रपदकृष्णाष्टम्यां रोहिणीनक्षत्रे अर्धरात्रे अभवत् या श्रीकृष्णस्य भगिनी आसीत्। नन्दपुत्रीरूपेण योगमायायाः जन्मः अभवत्। श्रीकृष्णस्य अष्टोत्तरशतनामानि प्रसिद्धानि सन्ति यथा - गोपालः,गोविन्दः,माधवः मरारिः च।सः षोडशकलासम्पूर्णः पूर्णावतारःइति कथ्यते। वृन्दावनस्य महारासलीला अति प्रसिद्धाः अस्ति। तदा कंसः देवक्या: भ्राता मथुरानरेश: आसीत् । कंसपितोग्रसेनः कृष्णस्य मातामहः। दुष्टेन कंसेन भगिनी देवकी आवुत्त: वसुदेव: च स्वकारागृहे बद्धौ‍॥‌‍‍‌‍‍ कंसमतिबलवन्तं कश्चित् ऋषिः देवकीवसुदेवविवाहावसरे तयोरष्टमपुत्रः कंसमर्दनकारणं भविष्यतीति कथितवान्। तस्मात्तौ कंसेनातिचिन्तितेन कारागृहे बद्धौ आस्ताम्। वसुदेवदेवक्योः सप्तपुत्रान् क्रूर:कंसः हतवान्।अष्टमपुत्रः कृष्णः जनितः इति विदित्वा आगच्छति |किन्तु तदन्तरॆ कृष्णस्य स्थाने नन्दगोपतनया आगत्य तस्याः स्थाने गोकुले कृष्णः रक्षितवान्। एतद्विषयं तत्स्त्रीकन्यया विदितः कंसः श्रीकृष्णस्य अन्वेषणे सर्वत्र स्वसैन्यं प्रेषितवान्। तद्व्याजया आगतान् शकटासुर तृणावर्तादीन् संहरति। अर्जुनवृक्षछेदव्याजया धुनि,चमु इति असुरौ संहरति। एवं लोकपालः कृष्णः गोकुलं त्यक्त्वा वृंदावनं प्रति आगत्य तत्र बक-उग्र-वत्सासुरादीन् संहरति। तत्रैव कालीयमर्धनं कृत्वा लोकरक्षणार्थं कालीयं मारयति। तत्सप्तवयसि एव कालनेमिपुत्रान् वेषभस्वरूपान् सप्तदैत्यान् मारितस्य कृष्णस्य नीला इति कन्यया साकं विवाहं भवति। एकदा एषः वृन्दावने इन्द्रयज्ञं न्यवारयति। तदा कृद्धः इन्द्रः बृहद्वर्षधारां निरंतरं वर्षति। तदा कृष्णः गोवर्धनगिरिं धृत्वा वृन्दावनजनान् रक्षति।तद्दृष्ट्वा इन्द्रोपि कृष्णस्य समीपे शरणागतिं प्राप्नोति। एतद्गोवर्धनगिरिप्रसंगेन सर्वे जनाः श्रीकृष्णं स्वयं भगवान् इति जानन्ति। एवं शंखचूड-अरिष्टासुर-रजक- पूतनी-कुवलयापीड-चाणूर-मुष्टिकासीन् हत्वा स्वमातुलं कंसं च मारितः श्रीकृष्णः देवकी वसुदेवयोः बन्धनं निस्सारितवान्। १६१०८ पत्नीन् प्राप्तः कृष्णः नरकासुरसंहारानंतरं स्त्रीसंरक्षणार्थं १६००० कन्यान् उद्वहति। यतः नरकासुरः तान् कन्यान् स्वबंधने वनिहितव्वन्। यदा कृष्णः नरकासुरं हत्वा तान् कन्यान् विमोचति। तदा ते प्रार्थयंति। नरकासुरात् बन्धितान् अस्मान् कोपि नेछति। अतः अस्माकं तावत् त्वमेव गतिः पतिः इति। तेषां प्रार्थनानुसारेण कृष्णः तान् उद्वहति।अन्ये लक्ष्मीस्वरूपाःअष्टमहिष्स्तावत् सन्दर्भानुसारेण कृष्णं प्राप्नुवन्ति। कृष्ण: यादवकुलस्य राजा आसीत्। तेन [[भगवद्गीता]] संवाद: प्रदत्तः। [[चित्रम्:Flickr - dalbera - Danseuse de Kuchipudi jouant Krishna (musée Guimet).jpg|thumb|150px|'''कृष्णवेशः''']] गीतायाम् अष्टादश अध्यायाः सन्ति। दशमे अध्याये श्रीकृष्णः स्वदिव्यस्वरूपं वर्णयति। एकादशे अध्याये सः अर्जुनाय स्वस्य विश्वरूपं दर्शयति। द्वादशे अध्याये भक्तस्य दिव्यगुणाः वर्णिताः। कृष्णः इति नामं तावत् भगवद्मूलरूपेषु चतुर्विंशतिरूपेषु अंतिमः। महाभारतस्य विष्णुसहस्रनामे ५७ & ५५० तमे नामे प्रसिद्धः। कृष्णस्य इतिहासस्तु महाभारतॆ,भागवतमहापुराणे, विष्णुपुराणे, हरिवंशे गीयते। एषः कृष्णः एव ओडिशा मध्ये जगन्नाथ, महाराष्ट्रे विठोबा,विठ्ठ्ल, राजस्थानमध्ये श्रीनाथ इति प्रसिद्धः। उत्तरप्रदेश, बिहार्, हरियाण, गुजरात्, डेल्ली मध्येषु कृष्णस्य संचलनमासीत् इति प्रथा। [[चित्रम्:Raja Ravi Varma, Yasoda Adorning Krishna.jpg|thumb|left|150px|'''यशोदानन्दनः बालकृष्णः'''-राजा रविवर्मणः कला]] [[File:M.V. Dhurandhar, On the banks of the Jamuna.jpg|300px|centre|thumb|'''यमुनातीरे गोपिकाभिः सह कृष्णः''']] ==बाह्यानुबन्धाः== श्री [http://www.radhavallabh.com राधाकृष्ण] परमात्मने । * [[प्राचीनवंशावली]] {{महाभारतम्}} {{यादवकुलम्}} [[वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि]] [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:विष्णोः अवताराः]] ncjvpnxi119jreq29h6p0zytp2rt1xt 501604 501599 2026-10-30T11:02:35Z Gunjiniya 47611 /* */ श्रीकृष्णस्य जन्मविषये सामान्यः परिचयः। 501604 wikitext text/x-wiki {{Hdeity infobox | Image =Krishna holding flute.jpg | Caption = वंशीधरः कृष्णः | Name = कृष्णः | Sanskrit_Transliteration = Kṛṣṇa | Devanagari = कृष्णः |Born =[[मथुरा]], [[उत्तरप्रदेश:]], [[भारतम्]]. | Affiliation = [[स्वयं भगवान्]] | Mantra = ॐ नमो भगवते वासुदेवाय | Weapon = [[सुदर्शनचक्रम्]] | Consort = [[राधा]], [[रुक्मिणी]], [[सत्यभामा]], [[जाम्बवती]], सत्या, लक्ष्मणा, कालिन्दी, भद्रा, मित्रविन्दा. | Abode = [[वृन्दावनम्]], [[गोकुलम्]], [[द्वारका]] | Mount = [[गरुडः]] | Texts =''[[भागवतपुराणम्]]'', ''[[भगवद्गीता]]'', ''[[महाभारतम्]] }} '''कृष्णः''' भारतीयसम्प्रदाये सनातनधर्मे च वासुदेवः श्रीकृष्णः स्वयं भगवान् परमतत्त्वं च ॥ कृष्णो श्रीभगवतो लीलावताररूपः॥ कृष्णस्तु स्वयं भगवान् इति कथ्यते। कर्षति आकर्षति इति कृष्णः, मेघश्यामवर्णीयः इति तस्य नामस्य अर्थः। मृत्युलोके इह श्रीकृष्णः द्वापरयुगे पाश्चैमिकवर्षे ३१०२ ईसापूर्वे मथुरानगरस्य कारागृहे ऽवतृतः। तस्य माता देवकी पिता वसुदेवश्च। श्रीकृष्णस्य जन्मःभाद्रपदकृष्णाष्टम्यां रोहिणीनक्षत्रे अर्धरात्रे अभवत्। नन्दपुत्रीरूपेण योगमायायाः जन्मः अभवत् या कृष्णस्य भगिनी आसीत्। श्रीकृष्णस्य अष्टोत्तरशतनामानि प्रसिद्धानि सन्ति यथा - गोपालः,गोविन्दः,माधवः मरारिः च।सः "षोडशकलासम्पूर्णः पूर्णावतारः"इति कथ्यते। वृन्दावनस्य महारासलीला अति प्रसिद्धाः अस्ति।श्रीकृष्णेन मथुरां त्यक्त्वा द्वारकानगर्याः निर्माणं कृतम्। तदनन्तरं सः द्वारकाधीशः इति नाम्नः प्रसिद्धः अभवत्। जरासंध-शिशुपालादीनाञ्च वधे साहाय्यम् अपि कृतम्। महाभारतयुद्धे सः पाण्डवानां दूतः तथा अर्जुनस्य सारथिः आसीत्। गीतायाः मुख्यसन्देशः अस्ति - निष्कामकर्मयोगः । ता कंसः देवक्या: भ्राता मथुरानरेश: आसीत् । कंसपितोग्रसेनः कृष्णस्य मातामहः। दुष्टेन कंसेन भगिनी देवकी आवुत्त: वसुदेव: च स्वकारागृहे बद्धौ‍॥‌‍‍‌‍‍ कंसमतिबलवन्तं कश्चित् ऋषिः देवकीवसुदेवविवाहावसरे तयोरष्टमपुत्रः कंसमर्दनकारणं भविष्यतीति कथितवान्। तस्मात्तौ कंसेनातिचिन्तितेन कारागृहे बद्धौ आस्ताम्। वसुदेवदेवक्योः सप्तपुत्रान् क्रूर:कंसः हतवान्।अष्टमपुत्रः कृष्णः जनितः इति विदित्वा आगच्छति |किन्तु तदन्तरॆ कृष्णस्य स्थाने नन्दगोपतनया आगत्य तस्याः स्थाने गोकुले कृष्णः रक्षितवान्। एतद्विषयं तत्स्त्रीकन्यया विदितः कंसः श्रीकृष्णस्य अन्वेषणे सर्वत्र स्वसैन्यं प्रेषितवान्। तद्व्याजया आगतान् शकटासुर तृणावर्तादीन् संहरति। अर्जुनवृक्षछेदव्याजया धुनि,चमु इति असुरौ संहरति। एवं लोकपालः कृष्णः गोकुलं त्यक्त्वा वृंदावनं प्रति आगत्य तत्र बक-उग्र-वत्सासुरादीन् संहरति। तत्रैव कालीयमर्धनं कृत्वा लोकरक्षणार्थं कालीयं मारयति। तत्सप्तवयसि एव कालनेमिपुत्रान् वेषभस्वरूपान् सप्तदैत्यान् मारितस्य कृष्णस्य नीला इति कन्यया साकं विवाहं भवति। एकदा एषः वृन्दावने इन्द्रयज्ञं न्यवारयति। तदा कृद्धः इन्द्रः बृहद्वर्षधारां निरंतरं वर्षति। तदा कृष्णः गोवर्धनगिरिं धृत्वा वृन्दावनजनान् रक्षति।तद्दृष्ट्वा इन्द्रोपि कृष्णस्य समीपे शरणागतिं प्राप्नोति। एतद्गोवर्धनगिरिप्रसंगेन सर्वे जनाः श्रीकृष्णं स्वयं भगवान् इति जानन्ति। एवं शंखचूड-अरिष्टासुर-रजक- पूतनी-कुवलयापीड-चाणूर-मुष्टिकासीन् हत्वा स्वमातुलं कंसं च मारितः श्रीकृष्णः देवकी वसुदेवयोः बन्धनं निस्सारितवान्। १६१०८ पत्नीन् प्राप्तः कृष्णः नरकासुरसंहारानंतरं स्त्रीसंरक्षणार्थं १६००० कन्यान् उद्वहति। यतः नरकासुरः तान् कन्यान् स्वबंधने वनिहितव्वन्। यदा कृष्णः नरकासुरं हत्वा तान् कन्यान् विमोचति। तदा ते प्रार्थयंति। नरकासुरात् बन्धितान् अस्मान् कोपि नेछति। अतः अस्माकं तावत् त्वमेव गतिः पतिः इति। तेषां प्रार्थनानुसारेण कृष्णः तान् उद्वहति।अन्ये लक्ष्मीस्वरूपाःअष्टमहिष्स्तावत् सन्दर्भानुसारेण कृष्णं प्राप्नुवन्ति। कृष्ण: यादवकुलस्य राजा आसीत्। तेन [[भगवद्गीता]] संवाद: प्रदत्तः। [[चित्रम्:Flickr - dalbera - Danseuse de Kuchipudi jouant Krishna (musée Guimet).jpg|thumb|150px|'''कृष्णवेशः''']] गीतायाम् अष्टादश अध्यायाः सन्ति। दशमे अध्याये श्रीकृष्णः स्वदिव्यस्वरूपं वर्णयति। एकादशे अध्याये सः अर्जुनाय स्वस्य विश्वरूपं दर्शयति। द्वादशे अध्याये भक्तस्य दिव्यगुणाः वर्णिताः। कृष्णः इति नामं तावत् भगवद्मूलरूपेषु चतुर्विंशतिरूपेषु अंतिमः। महाभारतस्य विष्णुसहस्रनामे ५७ & ५५० तमे नामे प्रसिद्धः। कृष्णस्य इतिहासस्तु महाभारतॆ,भागवतमहापुराणे, विष्णुपुराणे, हरिवंशे गीयते। एषः कृष्णः एव ओडिशा मध्ये जगन्नाथ, महाराष्ट्रे विठोबा,विठ्ठ्ल, राजस्थानमध्ये श्रीनाथ इति प्रसिद्धः। उत्तरप्रदेश, बिहार्, हरियाण, गुजरात्, डेल्ली मध्येषु कृष्णस्य संचलनमासीत् इति प्रथा। [[चित्रम्:Raja Ravi Varma, Yasoda Adorning Krishna.jpg|thumb|left|150px|'''यशोदानन्दनः बालकृष्णः'''-राजा रविवर्मणः कला]] [[File:M.V. Dhurandhar, On the banks of the Jamuna.jpg|300px|centre|thumb|'''यमुनातीरे गोपिकाभिः सह कृष्णः''']] ==बाह्यानुबन्धाः== श्री [http://www.radhavallabh.com राधाकृष्ण] परमात्मने । * [[प्राचीनवंशावली]] {{महाभारतम्}} {{यादवकुलम्}} [[वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि]] [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:विष्णोः अवताराः]] c18wh8em7sri3j6amaawbgafmrvapbx 0 5839 501577 500023 2026-10-30T00:07:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501577 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox writer | name =हेलेन् केलर् <br> Helen Keller | image = Helen Keller circa 1920 - restored.jpg | alt = एका महिला, यस्याः कृष्णकेशाः, लम्बमानानि कृष्णवस्त्राणि सन्ति, तस्याः आसन्दे विद्ममानायाः महिलायाः आंशिकरूपरेखात्मं चित्रम् । तस्याः तनु कण्ठाभरणं, तस्याः हस्ते विद्यमानं कनकचम्पापुष्पं (magnolia), घाढकृष्णपर्णैः आच्छादितं तत् श्वेतपुष्पम् । | caption = कनकचम्पापुष्पं (magnolia) धृतवती हेलेन केलर (१९२०) | birth_name = हलेन् एड्मन्स् केलर् | birth_date = {{Birth date|1880|6|27|mf=y}} | birth_place = [[तुस्कम्बिया अलाबामा|तुस्कम्बिया]], [[अलाबामा]], यु एस् ए | death_date = {{Death date and age|mf=yes|1968|6|1|1880|6|27}} | death_place = [[एस्टोन्, कनेक्टिकट|एस्टोन्]], [[कनेक्टिकट्]], यु एस् ए | occupation = लेखिका, राजनीतिज्ञा, प्राध्यापिका | education= रेड्क्लिफ् कॉलेज् | magnum_opus = मम जीवनस्य कथा | signature = helen_keller_signature.svg }} '''हेलेन एड्मन्स् केलर''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|h|ɛ|l|ə|n|_|k|ɛ|l|ə|r}}) ({{lang-hi|हेलेन् केलर्}}, {{lang-en|Hellen Keller}}) अन्धा, बधिरा, मूका चासीत् । परन्तु सा अन्येभ्यः मूकबधिरान्धेभ्यः, सामान्यनागरिकेभ्यश्च प्रेरणायाः स्रोतः आसीत् । यतो हि ज्ञानेन्द्रियविहीना हेलेन केलर स्वप्रयत्नैः, अविरतकार्यैः च विश्वस्मिन् अनेकानि कठिनतमानि कार्याणि अकरोत् <ref name="डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान २००५ १२६">{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81/7043-405-X|year=२००५|page=१२६}}</ref> । [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशीया हेलेन केलर [[लेखिकः|लेखिका]], [[राजनीतिज्ञः|राजनीतिज्ञा]], प्राध्यापिका चासीत् । सा प्रप्रथमा मूका, बधिरा च व्यक्तिः आसीत्, यया स्नातकपदवी प्राप्ता <ref name="rnib" /><ref>{{cite web|title=हेलेन केलर इत्यनयाः विषये सामान्याः प्रश्नाः|publisher=Perkins School for the Blind|url=http://www.perkins.org/vision-loss/helen-keller|accessdate=December 25, 2010}}</ref> । [[तुस्कुम्बिया]]<nowiki/>-नगरस्य पश्चिम-भागे यत्र हेलेन इत्यस्याः जन्म अभवत्, तत्र सद्यः एकः [[सङ्ग्रहालयः]] (museum) वर्तते <ref>{{cite web|url=http://www.helenkellerbirthplace.org|title=Helen Keller Birthplace - LW|work=helenkellerbirthplace.org}}</ref> । हेलेन केलर इत्यस्याः जन्मदिने [[जून]]<nowiki/>-मासस्य सप्तविंशतितमे (२७) दिनाङ्के अमेरिका-देशस्य [[पेन्सिलवेनिया]]-राज्ये हेलेन केलर-दिनस्य आचरणं भवति । हेलेन केलर-दिनस्य आधिकारिकघोषणा जिम्मि कार्टर्-आख्येन [[राष्ट्रपति]]<nowiki/>ना १९८० तमे वर्षे कृता, तत् वर्षं हेलेन केलर इत्यस्याः जन्मशताब्दीवर्षम् आसीत् । उत्तमा लेखिका केलर् बहुयात्रिणी, मुखरा, दृढमनस्विनी चासीत् । सोसियलिस्ट् पार्टि ऑफ् अमेरीका-पक्षस्य, इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्-संस्थायाः सदस्या सा [[महिलामताधिकारः|महिलामताधिकाराय]], [[कर्मकराधिकारः|कर्मकराधिकाराय]], [[समाजवादः|समाजवादाय]] च अभियानानि अकरोत् । १९१७ तमे वर्षे सा Alabama Women's Hall of Fame इत्स्याः संस्थायाः सदस्या अभवत् <ref>{{cite web|url=http://www.awhf.org/inductee.html|title=Inductees|work=Alabama Women's Hall of Fame|publisher=State of Alabama|accessdate=February 20, 2012}}</ref> । == जन्म, बाल्यञ्च == [[File:Helen Keller with Anne Sullivan in July 1888.jpg|thumb|right|१८८८ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासे हेलेन केलर इतीयम् अन्नी सलीबान् इत्यनया सह अवकाशस्य दिनेषु]] १८८० तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य सप्तविंशतितमे (२७/६/१९८०) दिनाङ्के [[अमेरिका]]<nowiki/>-संयुक्तराष्ट्रस्य [[अलाबामा]]-राज्यस्य [[तुस्कम्बिया अलाबामा|तुस्कम्बिया]]-नगरे हेलेन केलर इत्यस्याः जन्म अभवत् <ref name="डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान २००५ १२६"/><ref>{{cite web|title=जन्मस्थानम्|url=http://www.helenkellerbirthplace.org|accessdate=May 3, 2013}}</ref> । दशवर्षेभ्यः प्राक् हेलन इत्यस्याः पितामही 'ल्वि ग्रीन्'-आख्यस्य गृहस्य निर्माणम् अकारयत् <ref name="Nielsen2007">{{Citation|title=The Southern Ties of Helen Keller|year=2007|author=Nielsen, Kim E.|journal=Journal of Southern History|volume=73|issue=4}}</ref> । तस्मिन् गृहे एव हेलन् इत्यस्याः परिवारः निवसति स्म <ref>{{cite web|title=Helen Keller Birthplace|url=http://www.helenkellerbirthplace.org|accessdate=May 3, 2013}}</ref> । तस्याः चत्वारः बान्धवाः आसन् । तेषु द्वौ अनुजौ, द्वौ अग्रजौ च । अनुजयोः नाम क्रमेण मिल्ड्रेड् केम्बल्, फिलिप् ब्रूक्स् च आसीत् । तस्याः विमातुः (तस्याः पितुः पूर्वपत्नी) द्वौ पुत्रौ अर्थात् तस्य अग्रजौ जेम्स्, विलियम् च <ref>{{cite web|title=Helen Keller Kids Museum – Ask Keller|url=http://braillebug.afb.org/askkeller.asp?issueid=200810|accessdate=July 16, 2014|archive-date=March 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220331/http://braillebug.afb.org/askkeller.asp?issueid=200810|deadurl=yes}}</ref> । तस्याः पिता आर्थर् एच् केलर,<ref>{{cite web|url=http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Multimedia.jsp?id=m-2381|title=Arthur H. Keller|publisher=Encyclopedia of Alabama|accessdate=March 7, 2010|archive-date=July 26, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726031903/http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Multimedia.jsp?id=m-2381|deadurl=yes}}</ref> तुस्कुम्बिया-राज्ये सम्पादकत्वेन कार्यं करोति स्म । सः अमेरिका-देशस्य सेनायाम् अपि दायित्वं स्वीकृतवान् आसीत् <ref name=Nielsen2007/> । हेलेन इत्यस्याः पितामह्याः पितृव्यपुत्री रॉबर्ट् ई. ली आसीत् <ref name="StoryofmyLife">{{Citation|title=The Story of my Life: The Restored Classic|last1=Herrmann|first1=Dorothy|last2=Keller|first2=Helen|last3=Shattuck|first3=Roger |url=http://books.google.com/books?id=qc0CBfqMffUC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|year=2003|pages=12–14|isbn=978-0-393-32568-3|accessdate=May 14, 2010}}</ref> । हेलेन इत्यस्याः माता केट् एडम्स्<ref>{{cite web|url=http://www.afb.org/braillebug/hkgallery.asp?frameid=4|title=Kate Adams Keller|publisher=American Foundation for the Blind|accessdate=March 7, 2010|archive-date=April 9, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409151828/http://www.afb.org/braillebug/hkgallery.asp?frameid=4|deadurl=yes}}</ref> चार्लेस् एडम्स् इत्यस्य पुत्री आसीत् <ref>{{cite web|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=8578177|title=Charles W. Adams (1817–1878) profile|publisher=Findagrave.com|accessdate=August 11, 2009}}</ref> । अमेरिका-देशस्य गृहयुद्धकाले अमेरिका-देशस्य सैन्यबले चार्लेस् एडम्स् नियुक्तः आसीत् । सः गृहयुद्धं शमयितुं युद्धम् अपि अकरोत् । सेनायां तस्य योग्यतायाः आधारेण सः उच्चपदं प्रापत् । सः ब्रिगेडियर् जनरल् इति पदमारूढः आसीत् । यदा हेलेन केलर् इत्यस्याः जन्म अभवत्, तदा सा श्रोतुं, द्रष्टुं च शक्नोति स्म । शैशवावस्थायाम् एव हेलन स्वतीक्ष्णबुद्ध्याः परिचयम् अकरायत् । यदा सा षण्मासीया आसीत्, तदारभ्य एव सा वचनम् आरब्धवती । प्रप्रथमजन्मदिवसे एव सा चलनम् अपि आरभत <ref>{{cite web|url=http://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=729&pageno=11|title=''The Story of My Life''|author=Helen Keller|page=11|publisher=Project Gutenberg|accessdate=March 7, 2010}}</ref> । परन्तु यदा सा एकोनविंशतिमासीया अभवत्, तदा सा अज्ञात-रोगेण ग्रस्ता <ref name="डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान २००५ १२६"/> । रोगस्य विषये वैद्यानां कथनम् आसीत् यत्, "उदरे, मस्तिष्के च एकस्य तीव्रभारस्य आघातः अभवत्", तेन मस्तिष्कावरणे शोथः (swelling) अभवत् । सः रोगः स्कार्लेट्-ज्वरः आसीत् <ref>{{cite web|url=http://www.afb.org/info/about-us/helen-keller/biography-and-chronology/biography/1235|title=Helen Keller Biography|website=American Foundation for the Blind|access-date=21 February 2015}}</ref> । यद्यपि सः रोगः अत्यन्तः घातकः आसीत्, तथापि तस्याः जीवनस्य रक्षणम् अभवत् । परन्तु जीवने रक्षिते सत्यपि तस्याः जीवनस्य आधारः तु रोगेण नाशितः । यदा रोगाघातः अभवत्, तदा सा मार्थर् वॉशिङ्गटन् इत्यनेन सह संवादरता आसीत् । यावत् हेलेन षड्वर्षीया अभवत्, तावत् तस्याः जीवने अन्धकारस्य स्थितिः आसीत् । १८८६ तमे वर्षे हेलेन् इत्यस्याः माता चार्ल्स् डिकेन्स्-नामकस्य लेखकस्य 'एमेरिकन् नोट्स्'-नामकं पुस्तकम् अपठत् । तस्मिन् पुस्तके उल्लिखितम् आसीत् यत्, लौरा ब्रिजमैन्-नामिका बालिका मूका, नेत्रहीना चास्ति, तथापि सा शिक्षणं प्राप्तुं शक्नोति इति । अतः सा स्वपतिना सह हेलेन इतीमां जे जुलियन् चिसोल्म्-आख्यस्य चिकित्सकस्य समीपं बाल्टिमोर-महानगरं प्रैषयत् । सः चिकित्सकः [[नेत्रम्|नेत्र]]<nowiki/>-[[कर्णः|कर्ण]]<nowiki/>-[[नासिका]]<nowiki/>-[[कण्ठः|कण्ठ]]<nowiki/>सम्बद्धानां रोगाणां विशेषज्ञः आसीत् <ref>{{Cite book|last=Worthington|first=W. Curtis|title=A Family Album: Men Who Made the Medical Center|url=http://www.muschealth.com/about_us/history/chislom.htm|edition=Medical University of South Carolina|isbn=978-0-87152-444-7}}</ref> । जुलियन् चिसोल्म् केलर इतीमां एलेक्झान्डर् अब्राहम् बेल् इत्येतस्य समीपं प्रैषयत् । यतो हि अब्राहम् बेल् तस्मिन् काले बधिरबालकेभ्यः निदानकार्यं करोति स्म । बेल् न्यवेदयत् यत्, एतस्याः बालिकायाः कृते भवान् 'पर्किझ् स्कूल् फॉर् द ब्ल्यैण्ड्'-आख्यं विद्यालयं गच्छतु इति । तस्य विद्यालयस्य प्रबन्धकः माईकल् एनोगस् यदा कैलर् इत्यस्याः विषये अजानात्, तदा सः विंशतिवर्षीयाम् अन्नी सलीबान्-आख्यां शिक्षिकाम् अपृच्छत्, "भवती एतां पाठयिष्यति किम् ?" ततः सा केलर् इत्यस्याः गृहं गत्वा पाठयितुम् उद्यता अभवत् । एवं ४९ वर्षं यावत् लम्बमानस्य सम्बन्धस्य आरम्भः तदा अभवत् । यतो हि सलीबान् इत्येषा केलर् इत्यस्याः शिक्षिकात्वेन ४९ वर्षाणि कार्यम् अकरोत् । अन्नी सलीबान् १८८७ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासे केलर् इत्यस्याः गृहं प्राप्तवती । यस्मिन् दिने सा तस्याः गृहं प्राप्तवती, तस्माद्दिनादेव केलर इत्यस्याः अध्ययनं प्रारब्धम् । प्रप्रथमे दिने सलीबान् हेलेन इत्यस्याः हस्ते "d-o-l-l" इति लिखित्वा तत्क्षणं पाञ्चालिकां (doll) तस्याः हस्ते अस्थापयत् । सा पाञ्चालिका सलीबान् इत्यस्याः पक्षतः केलर् इत्यस्यै उपहारः आसीत् । यतो हि केलर् कस्यचिद् वस्तुनः स्पर्शे कृते सत्यपि ज्ञातुं न शक्नोति स्म; सा अवसादवशा (frustrated) अभवत् । सलीबान् यदा [[चषकः|चषक]]<nowiki/>शब्दं पाठयितुं प्रयासं करोति स्म, तदा हेलेन् चषकम् एव अत्रोटयत् <ref name="Wilkie">{{Cite book|last=Wilkie|first=Katherine E.|title=Helen Keller: Handicapped Girl|year=1969|url=https://archive.org/details/helenkellerhandi0000wilk|publisher=Bobbs-Merrill|location=Indianapolis, IN}}</ref> । एकमासं यावत् सलीबान् नितरां प्रयासान् अकरोत् । ततः अप्रैल-मासे हेलेन इत्यस्याः किञ्चिद् ज्ञानम् अभवत् । तया शिक्षिकायाः चेष्टायाः माध्यमेन ज्ञातं यत्, शिक्षिका तस्याः हस्ते किमपि लिखन्ती अस्ति इति । ततः शिक्षिका एकस्मिन् हस्ते जलधारं करोति स्म, अपरस्मिन् हस्ते "water" इति लिखित्वा बोधयितुं प्रयासं करोति स्म । परन्तु एतत् सर्वम् एतावत् सरलं नासीत् । रोगस्य कारणेन हेलेन इत्यस्याः स्वभावः हठी जातः आसीत् । लघ्वीषु घटनासु अपि सा [[क्रोधः|क्रोधं]] करोति स्म । अन्यस्य कथनानुसारं तु सा कदापि न करोति स्म । हेलेन रोगग्रस्ता आसीत्, अतः पितरौ अपि तां किमपि न कथयतः स्म । यदा कस्मिँश्चित् विषये हेलेन क्रोधं करोति स्म, तदा तस्याः [[माता]] येन केन प्रकारेण तां प्रसन्नां कर्तुं यतते स्म । एवं हेलेन इत्यस्याः स्वभावः अतिक्रोधी, हठी च अभवत् । सा कदापि [[चमसः|चमसेन]] भोजनं न करोति स्म, अपि तु [[हस्तः|हस्तेनैव]] भोजनं करोति स्म । यदि कोऽपि चमसेन भोजनं कर्तुं कथयति स्म, तर्हि सा चमसमेव क्षिपति स्म । यदि कोऽपि अधिकम् आग्रहं कुर्यात्, तर्हि सा भूमौ अधिशायनं (लेट कर) कृत्वा दीर्घकालं यावत् रोदिति स्म <ref>{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81-7043-405-X|year=२००५|page=१२८}}</ref> । एवं सलीबान् इत्यस्याः कार्यम् अतिकठिनम् आसीत् । परन्तु सा प्रप्रथमात् दिनादेव हेलेन इत्येतस्यै आज्ञापालनस्य शिक्षणं यच्छति स्म । हेलेन इत्यस्याः क्रियाकलापान् सा [[मनोविज्ञानम्|मनोवैज्ञानिक]]<nowiki/>दृष्ट्या पश्यन्ती आसीत् । अतः सा मनोवैज्ञानिकरीत्या एव हेलेन इत्यस्याः व्यवहारपरिवर्तनाय प्रयत्नं करोति स्म । एवं शनैः शनैः हेलेन इत्यस्याः ज्ञानम् अभवत् यत्, [[विश्वम्|आविश्वं]] विभिन्नैः वस्तुभिः परिपूर्णम् अस्ति । तथा च सर्वेषां वस्तूनां यत्किमपि नाम अवश्यं भवति इति । == अनौपचारिकं शिक्षणम् == हेलेन केलर् यदा सलीबान् इत्यनया सह अनुकूला अभवत्, तदारभ्य तस्याः अनौपचारिकशिक्षणस्य आरम्भः अभवत् । [[मनोविज्ञान]]<nowiki/>स्य ज्ञात्री सलीबान् जानाति स्म यत्, प्राकृतिके वातावरणे हेलेन केलर् आनन्देन पठितुं शक्नोति इति । अतः सा बहुधा [[नदी]]<nowiki/>तटेषु, [[वृक्षः|वृक्ष]]<nowiki/>छायायां च तां पाठयति सः । हेलेन इत्यस्यापि एतादृशे मुक्तवातावरणे मनः प्रफुल्लितं भवति स्म । शीत-ऊष्ण-वर्षाकालानां प्रशिक्षणं तया एवं प्राकृतिस्थानेषु स्थित्वैव प्राप्तम् । यदा ते पठनाय तिष्ठतः स्म, तदा सलीबान् तां परितः यत्किमपि जायमानम् आसीत्, तस्य वर्णनं हेलेन केलर् इत्यस्याः हस्ते सङ्केतमाध्येन लिखित्वा करोति स्म । ते होराः यावत् प्राकृतिकघटनायाः विषयेषु रते भवतः स्म । एवं कालान्तरे हेलेन इत्यस्याः ज्ञानम् अभवत् यत्, पक्षी [[नीडः|स्वनीडं]] कथं निर्माति, तथा च [[पक्षी]] स्वोदरपोषणाय भोजनं कथं क्रोडीकरोति इत्यादि <ref>{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81-7043-405-X|year=२००५|page=१२९}}</ref> । शनैः शनैः हेलेन मुद्रणाक्षरैः (ब्रेल-लिपिः) लेखनम् अपि आरब्धवती । सा स्वमित्राणि पत्राणि लिखति स्म । आरम्भकाले तस्याः वाक्यानि अपूर्णानि, लघूनि च भवन्ति स्म । परन्तु वर्षाभ्यान्तरे एव तस्याः लेखनशैल्यां विकासे सति सा दीर्घपत्राणि अपि अलिखत् । अष्टवर्षीयायाः अन्धायाः, बधिरायाः, मूकायाश्च बालिकायाः पत्रलेखनादिक्रियाकलापानि जनेषु कौतुहलम् अजनयन् । भाषायाः समान्ये ज्ञाने प्राप्ते सति हेलेन अन्यविषयाणां ज्ञानं प्राप्तुं प्रयत्नम् अकरोत् । सर्वेषु विषयेषु सत्सु अपि तस्याः रुचिः [[गणितम्|गणित]]<nowiki/>विषये अवर्धत । सा होराः यावत् गणनकार्ये व्यस्ता भवति स्म । एकदा एकस्य उदाहरणस्य उत्तरं बहु प्रयत्ने कृते सत्यपि सा न प्रापत् । अतः सा शिक्षिकाम् उपगम्य मार्गदर्शनम् अयाचत् । परन्तु अन्नी सलीबान् हेलेन इत्येताम् अवदत्, "त्वं स्वयमेव चिन्तय । यदि अधुना न भवति, तर्हि त्यज, पश्चात् भविष्यति" इति । शिक्षिकायाः वचनं श्रुत्वापि हेलेन इत्यस्याः मनसि सन्तोषः नाभवत् । सा होराः यावत् उदाहरणस्य उत्तरं प्राप्तुं प्रयत्नरता आसीत् । ततः उत्तरं सम्प्राप्य एव सा सन्तोषं प्रापत् <ref>{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81-7043-405-X|year=२००५|page=१३०}}</ref> । == औपचारिकं शिक्षणम् == १८८८ तमस्य वर्षस्य [[मई]]<nowiki/>-मासस्य आरम्भे 'पर्किझ् स्कूल् फॉर् द ब्ल्यैण्ड्'-विद्यालये हेलेन प्रवेशं प्रापत् । १८९४ तमे वर्षे हेलेन, सलीबान् च [[न्यू यॉर्क्]]<nowiki/>-महानगरम् अगच्छताम् । तत्र चतुर्दशवर्षीयायाः हेलेन इत्यस्याः प्रवेशः 'राईट् ह्युमसन् स्कूल् फॉर् द डेफ्'-आख्ये विद्यालये अभवत् । तस्मिन् विद्यालये सा [[लेटिन्|लैटिन्]]<nowiki/>-भाषां, [[फ्रेञ्चभाषा|फ्रेञ्च्]]<nowiki/>-भाषां, [[जर्मन् भाषा|जर्मन्-भाषां]] च अपठत् । हेलेन् बधिरा आसीत्, अतः अन्नी सलीबान् तया सह स्थित्वैव हेलेन् इत्यस्याः पठने साहाय्यं करोति स्म । शिक्षिका यत्किमपि पाठयति स्म, तत्सर्वं अन्नी अलीबान् इत्येषा हेलेन् इत्यस्याः हस्ते लिखित्वा तां बोधयति स्म । अन्याः अध्यापिकाः अपि व्यक्तिगतरीत्या तयोः साहाय्यं कुर्न्वन्ति स्म । सामान्यतया [[बधिरः|बधिराः]] [[मूकः|मूकाः]] अपि भवन्ति । यतः ते अन्येषां [[ध्वनिः|ध्वनिं]] श्रोतुं न शक्नुवन्ति । यदा ते अन्यान् वदतः पश्यन्ति, तदा ते वक्तॄणाम् ओष्ठकम्पनस्य शैलीम् अनुसृत्य वक्तुं प्रयासं कुर्वन्ति । परन्तु हेलेन् केलर् बधिरा, मूका च आसीत्, सा [[अन्धः|अन्धा]] अपि आसीत् । अतः सा अन्येषाम् अनुकरणं कृत्वा वदेत् इत्यस्य सम्भावना नासीत् । सा बहुवारं वक्तुं प्रयासं करोति स्म, परन्तु सर्वदा निष्फला भवति स्म । एकदा अन्नी सलीबान् ताम् अवदत्, "वक्तुं व्यर्थप्रयासं मा कुरु, तव शक्तिः तत्रैव गच्छति । अन्येषु कार्येषु ध्यानं यच्छ, यत् त्वं कर्तुं शक्नोषि" इति । शिक्षिकायाः वचनं श्रुत्वा कदाचित् हेलेन हतोत्साहिनी अपि भवेत् । परन्तु तथापि सा पौनःपुन्येन वक्तुं प्रयासं करोति स्म । तस्याः प्रयासान् दृष्ट्वा अन्नी सलीबान् तां नीत्वा 'होरस् मन् स्कूल् फोर् द डेफ्'-विद्यालयम् अगच्छत् । तत्र सराह् फुलर् इत्यनया सह तयोः सम्पर्कः अभवत् । सराह् फुलर् ओष्ठयोः कम्पनमाध्यमेन पाठयितुं निष्णाता आसीत् । सा पाठकस्य हस्तं स्वस्याः मुखमण्डले स्थापयित्वा [[जिह्वा|जिह्वायाः]], [[ओष्ठ]]<nowiki/>योः च स्थितिं बोधयति स्म । जिह्व्योष्ठस्य तस्याः स्थित्याः माध्यमेन पाठकाः अक्षराणाम् उच्चारणं कर्तुं शक्नुवन्ति स्म । सराह् फुलर् इत्येषा हेलेन् केलर् इत्येताम् एकादशसु सत्रेषु प्रशिक्षणम् अयच्छत् । ततः हेलेन् लघुवाक्यं निर्माय वचनम् आरभत । तस्याः स्वप्नः आसीत् यत्, सा वदेत् इति, तत् स्वप्नं पूर्णम् अभवत् । सा आदिनं वक्तुम् अभ्यासं करोति स्म । सा षड्वर्षं यावत् सततं परिश्रमं कृत्वा, अन्ततो गत्वा योग्यरीत्या वक्तुम् अभ्यस्ता अभवत् । शनैः शनैः सा सभासु, कार्यक्रमेषु च भाषणम् अपि आरब्धवती । तया वाग्शक्तौ एतावत् नैपुण्यम् अर्जितं यत्, तस्याः वचनैः श्रोतारः मन्त्रमुग्धाः भवन्ति स्म । १८९६ तमे वर्षे ते मस्सक्यूसेट्स्-नगरं प्रत्यच्छताम् । तत्र केलर् 'द केम्ब्रिज् स्कूल् ऑफ् वेस्टर्न्'-नामके महाविद्यालये अभ्यासार्थं सँल्लग्ना । १९०० तमे वर्षे केलेरन् 'रेडक्लिफ्'-महाविद्यालये प्रवेशं प्रापत् । तदा सा ब्रिक्स् हॉल्-इत्यस्य साउथ् हाउस्-नामके स्थले निवसिति स्म । १९०२ तमे वर्षे यदा हेलेन् इत्यस्याः अध्ययनं चलदासीत्, तदैव तस्याः जीवन्याः "मम जीवनस्य कथा" इति पुस्तकं प्रकाशितम् अभवत् । आविश्वं हेलेन् इत्यस्याः पठनकलायाः, उन्नत्याः च समाचाराः प्रकाशिताः भवन्ति स्म । [[समाचारपत्रम्|समाचारपत्रेषु]], समाचारसंस्थासु च तस्याः जीवन्याः प्रेरककथाः मुद्रिताः भवन्ति स्म । हेलेन् इत्यस्याः व्यक्तित्वेन अनेके जनाः प्रभाविताः आसन् । तेषु महाराज्ञी [[विक्टोरिया]], [[यूनान]]<nowiki/>-देशस्य सम्राज्ञी अपि अन्तर्भवतः । महाराज्ञी विक्टोरिया "हेलेन्" इत्येताम् "अद्भुतबालप्रतिभा", "बॉस्टन्-नगरस्य आश्चर्यम्" इति कथयति स्म । अमेरिका-देशस्य सर्वाधिकतीक्ष्णबुद्धियुक्तासु बालिकासु सा अन्यतमा अस्ति इति आदेशं मान्यता आसीत् । हेलेन् केलर् इत्यस्याः सफलतायाः पृष्ठे तस्याः अध्यापिकायाः अन्नी सलीबान् इत्यस्याः अपि बहुधा प्रशंसा अभवत् । हेलेन् केलर् स्वाध्यापिकायाः जीवनीं लेखितुम् इच्छुका आसीत्, परन्तु [[द्वितीयविश्वयुद्धम्|द्वितीयविश्वयुद्ध]]<nowiki/>स्य आरम्भे सति सा सैन्यसेवायां व्यस्ता अभवत् । ततः तया समाजसेवायाः दायित्वं स्वीकृतम् <ref>{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81-7043-405-X|year=२००५|page=१३२}}</ref> । १९०४ तमे वर्षे चतुर्दशवर्षणां वयसि केलर् 'रेड्क्लिफ्'-महाविद्यालयात् स्नातकपदवीं प्रापत् । आविश्वं सा प्रप्रथमा बधिरा, अन्धा च व्यक्तिः आसीत्, यया [[साहित्यम्|साहित्यविषये]] स्नातकपदवी अर्जिता । सा [[ऑस्ट्रेलिया]]<nowiki/>-देशस्य [[दार्शिनिकः|दार्शिनिकस्य]] पेड्गोग् इत्यस्य सम्पर्के आसीत् । सः प्रप्रथमवारम् अजानात् यत्, एतया महिलया साहित्यक्षेत्रे एतावत् उत्कृष्टं स्थानं प्राप्तम् अस्ति इति <ref>[[Herbert Gantschacher]] "Back from History! – The correspondence of letters between the Austrian-Jewish philosopher Wilhelm Jerusalem and the American [[deafblind]] writer Helen Keller", Gebärdensache, Vienna 2009, p. 35ff.</ref> । महाविद्यलाये यदा केलर् अध्ययनं करोति स्म, तदा तया अनेकानि कष्टानि सोढितानि । अभ्यासक्रमस्य अनेकानि पुस्तकानि ब्रेल-लिप्याम् अनुपलब्धानि आसन् । अतः तया स्वयमेव शब्दविन्यासादिकार्याणि करणीयानि भवन्ति स्म । कठिनशब्दान् अवगन्तुं मार्गदर्शनस्य अभावः अपि आसीत् । बहुधा तु तस्याः सहविद्यार्थिन्यः बहिः क्रीडितुं गच्छन्ति स्म, तथापि हेलेन् पठने व्यस्ता भवति स्म । एवम् आवर्षं कठोरपरिश्रमं कृत्वा सा स्नातकपदवीं प्रापत् <ref>{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81-7043-405-X|year=२००५|page=१३१}}</ref> । अध्ययनक्षेत्रस्य सफलता केवलं प्रत्यक्षं साफल्यम् आसीत्, ततोऽपि अधिका सफलता हेलेन् केलर् इत्यनया प्राप्ता आसीत् । पञ्चषवर्षेषु प्राक् या बालिका न केनापि सह सम्पर्कं कर्तुं समर्था आसीत्, कानिचन वर्षाणि कठोरपरिश्रमं कृत्वा सा अन्यैः सह सुदृढं प्रत्यायनं कर्तुं समर्था अभवत् । तया बहुधा भाषणानि, अध्यापनं च कृतम् । अन्येषां जनानां वचनं सा अवच्छति स्म, यतो हि ओष्ठयोः स्थित्याः अभ्यासः बहुधा जातः आसीत् । तस्याः स्पर्शेन्द्रियम् अतिप्रबलं, सूक्ष्मज्ञानग्राहि च अभवत् । ब्रेल्-लिपिपठने सा एतावती विचक्षणा अभवत् <ref>Specifically, the reordered alphabet known as [[American Braille]]</ref> यत्, सहसा अन्यस्य कथनम् अवगम्य प्रत्युत्तरं यच्छति स्म । स्वहस्तैः साङ्केतिकभाषायाः पठने अपि सा अति कौशल्यम् आर्जयत् । विश्वयुद्धस्य कतिचद्भ्यः दिनेभ्यः प्राक् 'झोलर् कौर्ट्ट्' इत्यस्मात् साधनात् यत् सङ्गीतं निर्गच्छति स्म, तस्य सङ्गीतस्य आनन्दं सा समीपस्थायाम् उत्पीठिकायां हस्तं संस्थाप्य स्वीकरोति स्म <ref name=Spectrum2>[http://library.ndsu.edu/tools/dspace/load/?file=/repository/bitstream/handle/10365/21055/nds-1917-10-31-0.pdf?sequence=1 "First Number Citizens Lecture Course Monday, November Fifth", ''The Weekly Spectrum''], North Dakota Agricultural College, Volume XXXVI no. 3, November 7, 1917.</ref> । == सहचराः == [[अन्नी सलीबान्]] सर्वाधिकं हेलेन् केलर् इत्यनया सह वासम् अकरोत् । सा हेलेन् इत्येतां यावत् पाठयति स्म, तावत् तु हेलेन् इत्यनया सह आसीत्, अपि तु ततः दीर्घकालं यावत् सा हेलेन् इत्यनया सह सहचारिणीत्वेन न्यवसत् । १९०५ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् जॉन् मस्रि-आख्येन युवकेन सह विवाहम् अकरोत् । ततः १९१४ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् इत्येषा अपि अस्वस्थ्या अभवत् । अतः पॉलि थॉमस्-आख्या कर्मचारिणी हेलेन् इत्यस्याः सेवायां नियुक्ता <ref>{{cite web|url=http://www.graceproducts.com/keller/life.html|title=The Life of Helen Keller|publisher=Graceproducts.com|accessdate=August 24, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121204081053/http://www.graceproducts.com/keller/life.html|archivedate=December 4, 2012|deadurl=yes}}</ref> । एवं हेलेन् इत्यनया सह अन्नी सलीबान्, पॉलि थॉमस् इत्येते सहचारिण्यौ आस्ताम् । अन्नी सलीबान्, पॉलि थॉमस् इत्येताभ्यां हेलेन् फोरेस्ट् हिल्स्-आख्यं पत्तनम् अगच्छत् । तत् पत्तनं [[न्यू यॉर्क्]]<nowiki/>-महानगरस्य समीपे विद्यते । तत्र स्टेशन् स्क्वेर्-आख्ये गृहे निवस्य ताः मुकेभ्यः, बधिरेभ्यश्च कार्यं प्रारभन्त । तत्र हेलेन् केलर् इत्यनया "अमेरिकन् फाउन्डेशन् फॉर् द ब्लैण्ड्'-आख्यायाः संस्थायाः स्थापना कृता <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.rnib.org.uk/aboutus/aboutsightloss/famous/Pages/helenkeller.aspx |accessdate=2015-04-17 |archive-date=2012-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231065031/http://www.rnib.org.uk/aboutus/aboutsightloss/famous/Pages/helenkeller.aspx |deadurl=yes }}</ref> । १९३६ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् इत्यस्याः मृत्युः अभवत् । अन्नी सलीबान् दीर्घमूर्च्छायाम् एव प्राणान् अत्यजत् । यदा सा शरीरम् अत्यजत्, तदा हेलेन् केलर् तस्याः हस्तं स्वहस्ते स्वीकृत्य तस्याः निकटे एव स्थिता आसीत् <ref>Herrmann, p. 255.</ref> । ततः हेलेन्, पॉलि च कनेक्टिकट्-राज्ये स्थानान्तरम् अकुरुताम् । ते आविश्वं भ्रमित्वा (भ्रान्त्वा) अन्धेभ्यः दानं क्रोड्यकुरुताम् । १९५७ तमे वर्षे पॉलि इत्येतस्याः हृदयाघातः अभवत् । तेन आघातेन तस्य मृत्युः तु नाभवत् । परन्तु ततः तस्याः जीवनं पूर्ववत् सामान्यम् अपि नासीत् । सा दीर्घकालीनायां रुग्णावस्थायाम् अपतत् । अन्ततो गत्वा सा १९५७ तमे वर्षे शरीरम् अत्यजत् <ref name="rnib">{{cite web|title=The life of Helen Keller|publisher=Royal National Institute of Blind People|date=November 20, 2008|url=http://www.rnib.org.uk/xpedio/groups/public/documents/publicwebsite/public_keller.hcsp|accessdate=January 22, 2009|archive-date=June 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607082507/http://www.rnib.org.uk/xpedio/groups/public/documents/publicwebsite/public_keller.hcsp|deadurl=yes}}</ref> । पॉलि इत्यस्याः रुग्णावस्थायाः काले वेन्नी कॉर्बि-आख्यायाः परिचारिकायाः (nurse) नियुक्तिः १९५७ तमे वर्षे अभवत् । सा एव परिचारिका पॉलि इत्यस्याः निधनानन्तरम् आजीवनं हेलेन् कलेर् इत्यस्याः सहचारिणी आसीत् <ref name="rnib" /> । == राजनीतिक्षेत्रे योगदानम् == [[File:Helen Keller (circa 1904).jpg|thumb|left|१९०४ तमे वर्षे हेलेन् केलर् इत्यस्याः चित्रम् । एतस्मिन् हेलेन् इत्यस्याः वामाक्षिः उत्कीर्णम् (Protruding) अस्ति । हेलेन् केलर् इत्यस्याः व्यक्तिववरणे (profile) सामान्यतया एतत् चित्रम् एव दरीदृश्यते । "सौन्दरप्रसाधकत्वेन, वैद्यकीयकारणैश्च" प्रौढावस्थायां तस्याः उभे अक्षिणी काचस्य अक्षिभ्यां परिवर्तते <ref name="Herrmann">{{Cite book|last=Herrmann|first=Dorothy|title=Helen Keller: A Life|year=1998|url=https://archive.org/details/helenkellerlife0000herr|publisher=Knopf|location=New York, NY|isbn=978-0-679-44354-4}}</ref>]] वक्तृत्वेन, लेखिकात्वेन च केलर् विश्वस्तरे प्रसिद्धा अभवत् । ये जनाः अन्धजनेभ्यः कार्यम् अकुर्वन्, तेषाम् आवल्यां तस्याः नाम अन्तरभवत् । सा [[महिलामताधिकारः|महिलामताधिकार]]<nowiki/>स्य, शान्तेः च पक्षधरा आसीत् । सा वुडरो विल्सन्-आख्यस्य राजनीतिज्ञस्य प्रतिद्वद्विनी आसीत् । सा [[समाजसेवा|समाजसेवां]], [[जनसङ्ख्यानियन्त्रम्|जनसङ्ख्यानियन्त्र]]<nowiki/>स्य कृते कार्यं च करोति स्म । १९१५ तमे वर्षे ज्योर्ज् केसलर् इत्यनेन सह मिलित्वा हेलेन् केलर् इन्टर्नेशनल्-संस्थायाः स्थापनाम् अकरोत् । सा संस्था स्वास्थ्यसम्बद्धेषु विषये, दृष्टिसम्बद्धेषु विषये, पौष्टिकाहारस्य विषयेषु च संशोधनं करोति । १९२० तमे वर्षे सा 'अमेरिकन् सिविल् लिबर्टि युनियन्'-संस्थायाः रचनाकार्ये साहाय्यम् अकरोत् । सा चत्वारिशत् देशानां यात्राम् अकरोत् । सा वारं वारं [[जापान]]<nowiki/>-देशस्य यात्राम् अकरोत् । अतः [[जपान्]]<nowiki/>-देशीयेषु सा प्रसिद्धा अभवत् । हेलेन् केलर् संयुक्तराष्ट्र-अमेरिका-देशस्य राष्ट्रपतिभिः सह मैत्रीम् अकरोत् । अमेरिका-देशस्य अतिप्रसिद्धजनेषु अधिकतमजनैः सः तस्याः मैत्रीम् आसीत् । तेषु [[एलेक्झाण्डर् अब्राहम् बेल्]], [[चार्लि चेप्लिन्]], मार्क् ट्विन् अन्तर्भवन्ति । हेलेन्, मार्क् ट्विन् च विंशतितमाब्दस्य आरम्भे राजनीतिपरिवर्तकत्वेन परिगण्येते स्म <ref name="loewen" /> । हेलेन् सोसियलिस्ट् पार्टि ओफ् अमेरिका-पक्षस्य सदस्या आसीत् । १९०९ तः १९२१ पर्यन्तं सा अनेकान् लेखान् अलिखत् । सोसियलिस्ट् पार्टि ओफ् अमेरिका-पक्षस्य एगेन् वि. डेब्स् इत्यस्य सा समर्थनम् अकरोत् <ref>{{cite news|title=Wonder Woman at Massey Hall: Helen Keller Spoke to Large Audience Who Were Spellbound.|url=http://www.billgladstone.ca/?p=6485|accessdate=31 October 2014|agency=Toronto Star Weekly|date=January 1914}}</ref> । १९१२ तमे वर्षे हेलेन् केलर् इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्-संस्थया सह संल्लग्ना <ref name="loewen">{{Cite book|last=Loewen|first=James W. | authorlink = James W. Loewen|title=Lies My Teacher Told Me: Everything Your American History Textbook Got Wrong|url=https://archive.org/details/liesmyteachertol0000loew|edition=Touchstone Edition|origyear=1995|year=1996|publisher=Touchstone Books|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/liesmyteachertol0000loew/page/20 20]–22|isbn=978-0-684-81886-3}}</ref> । १९१६-१९१८ मध्ये सा आई डब्ल्यू डब्ल्यू (इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्) कृते लेखान् अलिखत् । तेषु एकस्मिन् लेखे सा अवर्णयत् यत्, किमर्थँ सा आई डब्ल्यू डब्ल्यू-संस्थया सह संल्लग्ना अस्ति इति । तस्याः लेखस्य नाम ''Why I Became an IWW''<ref>"[http://www.marxists.org/reference/archive/keller-helen/works/1910s/16_01_16.htm Why I Became an IWW]" in Helen Keller Reference Archive from An interview written by Barbara Bindley date=January 2013, published in the ''New York Tribune'', January 16, 1916</ref> आसीत् । सा अवर्णयत् यत्, तस्याः अन्धत्वम् अन्यविकलाङ्गता च तस्यै प्रेरणास्रोतः अस्ति । == लेखनम् == [[File:Helen Keller13.jpg|thumb|right|१९१२ तमे वर्षे हेलेन् केलर्]] हेलेन् केलर् १२ पुस्तकानि, अनेकान् लेखान् च अलिखत् । # द फ्रॉस्ट किङ्ग : इ.स. १९८१ तमे वर्षे हेलेन् यदा ११ वर्षीया आसीत्, तदा सा 'द फ्रॉस्ट किङ्ग'-पुस्तकम् अलिखत् । एतस्याः रचनायाः कृते आरोपः अभवत् यत्, एषा कथा साहित्यिकचौर्यम् आसीत् । यतः 'द फ्रॉस्ट फेअरीज' इत्यस्य कथानकं मार्गरेट कॅनबी इत्यस्य पुस्तकात् स्वीकृतम् आसीत् । ततः अन्वेषणेन ज्ञातं यत्, मार्गरेट् कॅनबी इत्यस्य कथानकं हेलेन् इत्यस्याः अन्तर्मनसि विस्थापितम् अभवत् । तेन तस्याः मनसि कथां प्रति अभेदः समुत्पन्नः यत्, एषा कथा मम उत अन्यस्य वा इति <ref name="rnib"/> । # द स्टोरी ऑफ माय लाइफ : १९०३ तमे वर्षे हेलेन् केलर् यदा २२ वर्षीया आसीत्, तदा स्वस्याः आत्मकथां 'द स्टोरी ऑफ माय लाइफ'-पुस्तके अलखित् । सुलीवान इत्यस्याः कृते तस्याः पत्युः जॉन मेसी इत्यस्य साहाय्येन अलिखत् । सा आत्मकथा यदा सा २१ वर्षीया आसीत्, तदारभ्य तया लिख्यमाना आसीत् । # द वर्ल्ड आय लिव इन : १९०८ तमे वर्षे केलर यत् 'द वर्ल्ड आय लिव इन'-पुस्तकम् अलखित्, तस्मिन् सा किं चिन्तयन्ती आसीत् ? इत्यस्य वर्णनं कृतम् अस्ति । १९१३ तमे वर्षे 'आऊट ऑफ द डार्क' इत्यस्य प्रकाशनमालिकायां तत् पुस्तकं प्राकाशयत् सा । == अकिता कूक्कूरः == १९३७ तमस्य वर्षस्य [[जुलाई]]-मासे यदा हेलेन् केलर् [[जापान]]<nowiki/>-देशस्य [[अकिरा]]<nowiki/>-आख्यं प्रभागम् (Akita Prefecture) अगच्छत्, तदा [[हचिको]]<nowiki/>-प्रजातेः कुक्कुरम् उपहारत्वेन प्रापत् । १९३७ तमस्य वर्षस्य [[जुलाई]]-मासे यदा हेलेन् केलर् जापान-वासिना एकेन अकिता-प्रजातेः कुक्कुरः उपहारत्वेन प्रदत्तः, तदा सा हचिको इत्याख्यस्य कुक्कुरविषये अपृच्छत् । परन्तु हचिको इत्याख्यस्य कुक्कुरस्य मृत्युः १९३५ तमे वर्षे एव जातः आसीत् । सा एकं जनं न्यवेदयत् यत्, सा अपि एतादृशं कुक्कुरम् इच्छति इति । तस्याः निवेदनं सत्कृत्य कामिकाझे गो इत्याख्यः कुक्करः हेलेन् इत्यस्यै उपहारत्वेन प्रदत्तः जापान-सर्वकारेण । परन्तु विषाणुजन्यरोगेण ग्रस्तत्वात् सः कुक्कुरः स्वल्पकाले एव मृतः । १९३८ तमस्य वर्षस्य [[जुलाई]]-मासे जापान-सर्वकारः कामिकाझे गो इत्याख्यस्य कुक्करस्य ज्येष्ठसहोदरम् उपहारत्वेन हेलेन् इत्यस्यै अयच्छत् । तस्य कुक्कुरस्य नाम केन्झन गो इति आसीत् । अमेरिका-देशे हेलेन् यदा तं कुक्कुरम् अनयत्, तदा तस्मिन् देशे अकिरा-प्रजातेः कुक्कुरं प्रति जागरूकतायाः वातावरणं समुद्भूतम् । == मृत्युः <ref name="हेलेन् केलर्">{{cite book|author=डॉ लालबहादूर चौहान|title=विश्व की गौरवशाली नारियाँ|url=http://books.google.com/books?id=gZRLGZNZEoEC&pg=PA106| year=२००५|publisher=आत्माराम एण्ड सन्स् |isbn=81-7043-409-X|page=१२६-१३४}}</ref> == सा जीवनस्य चरमेषु चतुर्षु वर्षेषु अति रुग्णा आसीत् । तेषु वर्षद्वयं तु सा पर्यङ्के शयिता एव आसीत् । १९६८ तमस्य वर्षस्य [[जून]]-मासस्य सप्तदशे (१७/०६/१९६८) दिनाङ्के [[हृदयाघातः|हृदयाघातेन]] तस्याः निधनम् अभवत् । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[अमेरिका]] * [[अन्धः]] * [[सेवा]] {{clear}} == उद्धरणम् == {{reflist|2}} == अधिकवाचनाय == * Brooks, Van Wyck. (1956) ''Helen Keller Sketch for a Portrait'' (1956) * Joseph P. Lash|Lash, Joseph P. (1980) ''Helen and Teacher: The Story of Helen Keller and Anne Sullivan Macy ''. New York, NY: [[Delacorte Press]]. ISBN 978-0-440-03654-8 * Einhorn, Lois J. (1998) ''Helen Keller, Public Speaker: Sightless But Seen, Deaf But Heard'' (Great American Orators) * Harrity, Richard and Ralph G. Martin. (1962) ''The Three Lives of Helen Keller'' * Herrmann, Dorothy (1998) ''Helen Keller: A Life''. New York, NY: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-679-44354-4 * {{cite book|chapter=Keller, Helen Adams |title=World Encyclopedia. Philip's |year= 2008 |publisher=Oxford Reference Online. Oxford University Press. University of Edinburgh |accessdate=February 10, 2012 |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t142.e6208}} === मुख्यस्रोतः === * Keller, Helen with Anne Sullivan and John A. Macy (1903) ''The Story of My Life''. New York, NY: Doubleday, Page & Co. * विश्व की गौरवशाली नारियाँ === इतिहासविद्या === * Amico, Eleanor B., ed. ''Reader's Guide to Women's Studies'' ( Fitzroy Dearborn, 1998) pp328–29 == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Commons category|Helen Keller}} * [http://www.hki.org/ Helen Keller International] * [http://www.perkinsarchives.org/helen-keller-and-anne-sullivan-links.html/ Helen Heller and Anne Sullivan Archive at Perkins School for the Blind] * [https://wfpp.cdrs.columbia.edu/pioneer/ccp-helen-keller/ Helen Keller] at Women Film Pioneers Project * [http://digital.library.upenn.edu/women/keller/life/life.html ''The Story of My Life'' with introduction to the text] * [http://www.booknotes.org/Watch/111945-1/Dorothy+Herrmann.aspx ''Booknotes'' interview with Dorothy Herrmann on ''Helen Keller: A Life''] October 25, 1998. * [http://www.huffingtonpost.com/the-zinn-education-project/who-stole-helen-keller_b_1618568.html "Who Stole Helen Keller?"] by Ruth Shagoury in the ''Huffington Post'', June 22, 2012. * [http://nrs.harvard.edu/urn-3:RAD.SCHL:sch00762 Papers of Helen Adams Keller, 1898–2003] [http://radcliffe.harvard.edu/schlesinger-library Schlesinger Library], Radcliffe Institute, Harvard University. * Poems by Florence Earle Coates: "To Helen Keller", "Helen Keller with a Rose", "Against the Gate of Life" {{शिखरं गच्छतु}} {{Persondata | NAME = केलर्, हेलेन् एडमस् | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = अमेरिका-देशीया लेखिका, राजनीतिज्ञा | DATE OF BIRTH = १८८०-०६-२७ | PLACE OF BIRTH = [[तुस्कम्बिया अलाबामा|तुस्कम्बिया]], [[अलाबामा]], यु एस् ए | DATE OF DEATH = १९६८-०६-०१ | PLACE OF DEATH = [[एस्टोन्, कनेक्टिकट|एस्टोन्]], [[कनेक्टिकट्]], यु एस् ए }} [[वर्गः:अमेरिकादेशीयाः]] p66xi3tb4uxyq731zpej7buxrhiousz 0 9441 501575 500890 2026-10-29T23:09:28Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501575 wikitext text/x-wiki यस्मिन् लोके विद्यमानाः प्रायेण सर्वेऽपि विषयाः व्यवस्थितरूपेण निरूपिताः भवन्ति सः '''विश्वकोषः''' इत्युच्यते। <ref>विश्वकोषानुसारं १) {{url|http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/encyclopedia}}, <br> २) {{url|http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/encyclopedia}}, <br> ३) {{url|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/186603/encyclopaedia}}</ref> [[File:Encyclopaedia Britannica 15 with 2002.jpg|thumb|ब्रिटानिक् इङ्ग्लिष् विश्वकोषस्य १५तमी आवृत्तिः। (क्रि.श १९७४-२०१०)]] [[File:Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|thumbnail|right|अद्यत्वे सङ्गणके अन्तर्जालद्वारा प्राप्तुं शक्यः विश्वकोषः]] ==व्युत्पत्तिः== '''विश्वकोषः''' [आङ्लम्: '''Encyclopedia''' / '''Encyclopaedia''' एन्^सैक्ल(/सैक्लो)पीडिअ] इति विश्वे विद्यमानां सर्वेषां विषयाणां कोषः। ==इतिहासः== [[Image:naturalishistoria.jpg|thumb|Naturalis Historiæ - १६६९ तमावृत्त्याः शीर्षकपुटम्]] *विश्वकोषसदृशाः ग्रन्थाः प्रायेण २००० वर्षेभ्यः प्राक् अपि आसन्। [[क्रि.पू]] ११६ तमे वर्षे रोम्-देशस्य मार्कस् टेरेन्सि अस्-वारो(Marcus Terentius Varro) इत्येषः नैन् बुक्स् आफ डिसिप्लीन्स्(Nine Books of Disciplines) इति विश्वकोषसदृशं ग्रन्थम् अरचयत्। एषः ग्रन्थः विश्वकोषकर्तॄणां मार्गदर्शकः अभवत्। *क्रि.श ७७-७८ तमे वर्षे रोम् देशस्य फ्लिनि दि एल्डर्(Pliny the Elder) इत्येषः न्याचुरल् हिस्टरी(Natural History, Naturalis Historia) इति विश्वकोषं रचितवान्। क्रि.श ८०० तमे वर्षे विरचिते चीना-देशस्य टुयु इत्येतस्य विश्वकोषे विषयाः व्यवस्थितरूपेण विभक्ताः आसन्। *क्रि.श ९४७-१००२ वर्षेषु चीना-देशस्य उषु इत्येषः ३० भागात्मकं विश्वकोषं व्यरचयत्। आधुनिकविश्वकोषाणां रचनं १७-१८ शतमानकाले आरब्धम्। [[Image:Britannica 1. baskı.JPG|220px|thumb|right| ब्रिटानिक् इंग्लिष् विश्वकोषस्य प्रथमा आवृत्तिः। (क्रि.श १७६८-१७७१)]] [[File:Brockhaus Lexikon.jpg|right|thumb|300px|Brockhaus Konversations Lexikon - जर्मन् विश्वकोषस्य १४तमावृत्तिः। (१८९६–१९०८)]] ==प्रसिद्धाः विश्वकोषाः== *[[:en:Encyclopædia Britannica|एन्सैक्लोपीडिया ब्रिटानिका]]: एषः आधुनिकविश्वकोषेषु प्राचीनतमः। एतस्य प्रथमा आवृत्तिः १७६८ तमे वर्षे प्रकाशिता। *[[विकिपीडिया]]: एषः कश्चन अन्तर्जाल-आधारितः विश्वकोषः। अत्र अनेकासु भाषासु लेखाः समुपलभ्यन्ते। आङ्लभाषायामेव प्रायः ४.७ दशलक्षं लेखाः वर्तन्ते। ==भारते विश्वकोषाणां संरचनम्== # पौराणिकविषयैः सह वैद्यकीयं, व्याकरणं, ज्यौतिषं, नाट्यं, सङ्गीतेत्यादयः विषयाः गरुडपुराणे, अग्निपुराणे नारदपुराणे च विद्यन्ते। एते ग्रन्थाः वाङ्मयकोषाः इत्युच्यन्ते। #'षड्दर्शनसमुच्चयः' इत्येषः आयुर्वेदग्रन्थोऽपि विश्वकोषकल्पः। आग्नेयपुराणम् सर्वविद्यासङ्ग्रह इति नाम्ना विश्वकोषस्वरूपतां भजते। # क्रि.श १९०२-१९११ वर्षे बेङ्गालिभाषया रङ्गनाथमुखर्जी एवं नागेन्द्रनाथबसु इत्याभ्यां विरचितः २२ सम्पुटात्मकः विश्वकोषः भारतस्य प्रथमः विश्वकोषः इति कीर्तिभाक् भवति। # क्रि.श १९१३ तमे वर्षे कोमराजु वेङ्कटलक्ष्मणराव् इत्येषः तेलुगुभाषया विश्वकोषं प्रकाशयितुं प्रायतत। # क्रि.श १९६२ तमे वर्षे चेन्नै नगरतः ९ सम्पुटात्मकः विश्वकोषः तमिळुभाषया प्रकाशितः। # क्रि.श१९७२ तमे वर्षे केरळतः सर्वविज्ञानकोषम् इति २० सम्पुटात्मकः विश्वकोषः प्रकाशितः। ==टिप्पणी== {{Reflist|30em}} ==उद्धरणम्== {{refbegin|30em}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=encyclopedia&searchmode=none EtymologyOnline] * {{cite web |url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/186603/encyclopaedia|title=Encyclopaedia|author= |work= Encyclopædia Britannica|quote= |accessdate=July 27, 2010}} * {{cite book |title= Modern Lexicography|last= Béjoint|first= Henri |authorlink= |year= 2000|publisher= Oxford University Press|location= |isbn= 0-19-829951-6|page= |pages= |url= |accessdate=|quote= }} * {{cite book|title=Lexicography at a Crossroads: Dictionaries and Encyclopedias Today, Lexicographical Tools Tomorrow|editor=Bergenholtz, H., Nielsen, S., Tarp, S.|publisher=Peter Lang|year=2009|isbn=978-3-03911-799-4}} * {{cite book|last=Blom|first=Phillip|title=Enlightening the World: Encyclopédie, the Book that Changed the Course of History|url=https://archive.org/details/enlighteningworl0000blom|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York; Basingstoke|year=2004|isbn=978-1-4039-6895-1|oclc=57669780}} * {{cite book|last=Collison|first=Robert Lewis|title=Encyclopaedias: Their History Throughout the Ages|publisher=Hafner|location=New York, London|year=1966|edition=2nd|oclc=220101699}} * {{cite book |title= The Oxford History of English Lexicography, Volume I|last= Cowie|first=Anthony Paul|year= 2009|publisher= Oxford University Press|location= |isbn= 0-415-14143-5|page=|pages= |url= http://books.google.com/?id=nhnVF9Or_wMC&printsec=frontcover&q|accessdate=August 17, 2010|quote=}} * {{cite book|last=Darnton|first=Robert|title=The business of enlightenment : a publishing history of the Encyclopédie, 1775–1800|url=https://archive.org/details/businessofenligh0000darn|publisher=Belknap Press|location=Cambridge|year=1979|isbn=0-674-08785-2}} * {{cite book |title= Dictionary of Lexicography|last= Hartmann|first=R. R. K. |last2=James|first2=Gregory|coauthors= Gregory James|year= 1998|publisher= Routledge|location= |isbn= 0-415-14143-5|page=|pages= |url= http://books.google.com/?id=49NZ12icE-QC&pg=PA49&dq=%22encyclopedic+dictionary%22%2Bencyclopedia&q=%22encyclopedic%20dictionary%22%2Bencyclopedia|accessdate=July 27, 2010|quote=}} * {{cite book|title=Notable encyclopedias of the seventeenth and eighteenth centuries: nine predecessors of the Encyclopédie|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|year=1981|isbn=978-0-7294-0256-9|oclc=10645788}} * {{cite book|title=Notable encyclopedias of the late eighteenth century: eleven successors of the Encyclopédie|url=https://archive.org/details/notableencyclope0000unse|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|year=1994|isbn=978-0-7294-0467-9|oclc=30787125}} * {{cite book|last=Needham|first=Joseph|title=Science and Civilization in China|publisher=Caves Books Ltd.|location=Taipei|year=1986|volume=5 – Chemistry and Chemical Technology|chapter=Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic|isbn=978-0-521-30358-3|oclc=59245877}} * {{cite journal|last=Rosenzweig|first=Roy|authorlink=Roy Rosenzweig|date=June 2006|title=Can History Be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past|journal=Journal of American History|volume=93|issue=1|pages=117–46|issn=1945-2314|url=http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 | doi = 10.2307/4486062 }} * Sideris, Athanasios (2006). [https://www.academia.edu/481168/The_Encyclopedic_Concept_in_the_Web_Era= "The Encyclopedic Concept in the Web Era"], in Ioannides M., Arnold D., Niccolucci F. and K. Mania (eds.), ''The e-volution of Information Communication Technology in Cultural Heritage. Where Hi-Tech Touches teh Past: Risks and Challenges for the 21st Century. VAST 2006'', Epoch, Budapest, pp.&nbsp;192–197. ISBN 963-8046-74-0. * {{cite book|last=Walsh|first=S. Padraig|title=Anglo-American general encyclopedias: a historical bibliography, 1703–1967|url=https://archive.org/details/angloamericangen0000wals|publisher=Bowker|location=New York|year=1968|page=[https://archive.org/details/angloamericangen0000wals/page/270 270]|oclc=577541}} * {{cite book|last=Yeo|first=Richard R.|title=Encyclopaedic visions : scientific dictionaries and enlightenment culture|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|year=2001|isbn=978-0-521-65191-2|oclc=45828872|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/history-ideas-and-intellectual-history/encyclopaedic-visions-scientific-dictionaries-and-enlightenment-culture?format=HB}} {{refend}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html Encyclopaedia and Hypertext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114061155/http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html |date=2006-01-14 }} <!-- Is this important enough to include in this article? --> * [https://web.archive.org/web/20110514041509/http://www.accuracyproject.org/cbe-errors-books.html Internet Accuracy Project] – Biographical errors in encyclopedias and almanacs * [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text Encyclopedia] – Diderot's article on the Encyclopedia from the original [[Encyclopédie]]. * [http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html De expetendis et fugiendis rebus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615051823/http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html |date=2008-06-15 }} – First Renaissance encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20010718235527/http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/Multivol/Multibooks.html Errors and inconsistencies in several printed reference books and encyclopedias] * [http://reviews.cnet.com/1990-3118_7-6378998-1.html Digital encyclopedias put the world at your fingertips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109213126/http://reviews.cnet.com/1990-3118_7-6378998-1.html |date=2013-11-09 }}&nbsp;– [[CNET]] article * [https://web.archive.org/web/20080112134535/http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm Encyclopedias online] University of Wisconsin&nbsp;– Stout listing by category * [http://uwdc.library.wisc.edu/collections/HistSciTech/Cyclopaedia Chambers' ''Cyclopaedia''], 1728, with the 1753 supplement * [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&cc=moa&key=title&page=browse&value=encyclop%C3%A6dia+americana&Submit=Quick+Browse ''Encyclopædia Americana''], 1851, [[Francis Lieber]] ed. (Boston: Mussey & Co.) at the University of Michigan Making of America site * [http://www.1902encyclopedia.com/ ''Encyclopædia Britannica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122212107/https://www.1902encyclopedia.com/ |date=2018-11-22 }}, articles and illustrations from 9th ed., 1875–89, and 10th ed., 1902–03. msx16bdurie8m74ivh1xm5mt7j6ogvb 0 13079 501607 500018 2026-10-30T11:42:00Z CommonsDelinker 200 Replacing 1st_INC1885.jpg with [[File:First_meeting_session_of_the_Indian_National_Congress_in_Bombay,_1885.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: C2). 501607 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्<br /> Indian National Congress |party_logo = |president = मल्लिकार्जुन खर्गे |colorcode = {{party colour|Indian National Congress}} |chairman = |vice chairman = |ppchairman = |founder = |ppvice chairman = |loksabha_leader = [[राहुल गांधी]]<ref>{{url|http://164.100.47.132/LssNew/Members/partywiselist.aspx}}</ref> |rajyasabha_leader = [[मल्लिकार्जुन खर्गे]]<br />([[Prime Minister of India|Prime Minister]]) |foundation = {{Start date and years ago|1885|12|28}} |headquarters = २४, अकबर् मार्गः, [[नवदेहली]] |publication = ''काङ्ग्रेस् सन्देश'' |students = [[भारतीय राष्ट्रीय छात्र संघ]] |youth = [[भारतीय युवकाङ्ग्रेस्]] |women = [[महिला काङ्ग्रेस्]] |labour = [[भारतीय राष्ट्रिय ट्रेड यूनियन काँग्रेस]] । |ideology = [[लोकवाद]]<br /> [[Indian Nationalism|भारतीय राष्ट्रवादः]]<br/> (''[[Liberal nationalism|उदार राष्ट्रवादः]]'')<br /> [[Social democracy|सामाजिक लोकतन्त्रम्]]<br> [[Democratic socialism|लोकतान्त्रिक समाजवादः]]<br> [[Gandhian socialism|गांधीवादी समाजवादः]]<br> [[Progressivism|प्रगतिवादः]]<br> '''आन्तरिक गुटाः :'''<br> {{•}} [[Social liberalism|सामाजिक उदारवादः]]<br /> {{•}} [[Secularism|धर्मनिरपेक्षता]]<br> {{•}} [[Centrism|मध्यममार्गिता]]<br> {{•}} [[Social conservatism|सामाजिक परम्परावादः]] |international = [[Alliance of Democrats|लोकतन्त्रवादिनां गठबन्धनम्]]<ref>[http://www.allianceofdemocrats.org/index.php?option=com_content&view=article&id=63&Itemid=26 Political Parties, International Organisations and Individuals joining the Alliance of Democrats], [[Alliance of Democrats]]</ref><br> [[Progressive Alliance (political international)|प्रगतिशील गठबन्धनम्]]<ref>[http://progressive-alliance.info/expected-guests/ Expected Participants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610005138/http://progressive-alliance.info/expected-guests/ |date=2013-06-10 }}, [[Progressive Alliance (political international)|Progressive Alliance]]</ref> |colours = |position = [[Centre|मध्यमपक्षः]] |eci = National Party<ref>{{cite web|title=List of Political Parties and Election Symbols main Notification Dated 18.01.2013|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/ElecSym19012013_eng.pdf|publisher=Election Commission of India|accessdate=9 May 2013|location=India|year=2013}}</ref> |alliance = [[भारतीय राष्ट्रीय विकासात्मक समावेशी गठबंधन]] |symbol = [[चित्रम्:Indian National Congress.svg.png|भारतीय राष्ट्रिय काँग्रेस दलस्य चिह्नम्|125px]] |website = {{URL|http://www.aicc.org.in/}} }} '''भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस''' ('''INC'''), या '''कांग्रेस दलः''', अथवा साधारणतया '''कांग्रेस''' इति प्रसिद्धः, भारतदेशस्य एकः [[big tent|बृहत् तंबू]] राजनैतिक दलः अस्ति। सः [[Bharatiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]]-सह भारतस्य द्वयोः प्रमुखयोः राजनैतिकदलयोः अन्यतमः, तथा [[India|भारतस्य]] प्राचीनतमः दलः अस्ति। 28 दिसम्बर् 1885 तमे दिने स्थापितः, एषः एशिया-आफ्रिका-महाद्वीपयोः ब्रिटिश साम्राज्ये उत्पन्नः प्रथमः आधुनिकः राष्ट्रीयतावादी आन्दोलनः आसीत्।{{efn|"The first modern nationalist movement to arise in the non-European empire, and one that became an inspiration for many others, was the Indian Congress."<ref name="Marshall2001" />}}<ref name="Marshall2001" /> 19 शताब्द्याः उत्तरार्धात्, विशेषतः 1920 तमे वर्षानन्तरं, [[Mahatma Gandhi|महात्मा गाँधी]]-नेतृत्वे कांग्रेस [[Indian independence movement|भारतीय स्वातन्त्र्य आन्दोलनस्य]] प्रधानः नेतृत्वकर्ता अभवत्।<ref name="research">{{cite web|title=Information about the Indian National Congress}}</ref> कांग्रेस यूनाइटेड किंगडम्-तः भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तौ अग्रणी दलानाम् एकः आसीत्,{{efn|"South Asian parties include several of the oldest in the post-colonial world, foremost among them the 129-year-old Indian National Congress that led India to independence in 1947"<ref name="Chiriyankandath2016" /> }}<ref name="Chiriyankandath2016" /> तथा ब्रिटिश साम्राज्ये अन्येषु औपनिवेशिक-विरोधी राष्ट्रवादी आन्दोलनेषु अपि अस्य गहनः प्रभावः अभवत्।{{efn|"...anti-colonial movements ... were strongly influenced by the Indian National Congress."<ref name="Marshall2001" />}}<ref name="Marshall2001" /> INC एकः "[[big tent]]" दलः अस्ति, यः भारतीय राजनीतौ मध्यमार्गे स्थितः इति वर्णितः।<ref name="Barrington2009" /><ref name="centrist" /><ref name="British-Journal" /> दलस्य प्रथमः अधिवेशनः 1885 तमे वर्षे [[Mumbai|बॉम्बे]]-नगरे सम्पन्नः, यस्य अध्यक्षः [[Womesh Chunder Bonnerjee|डब्ल्यू.सी. बनर्जी]] आसीत्।<ref>{{Cite web |title=Indian National Congress}}</ref> 1947 तमे वर्षे भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं कांग्रेस एकः सर्वसमावेशी भारतीय राष्ट्रवादी तथा धर्मनिरपेक्ष दलः अभवत्, यः परवर्ती 50 वर्षाणि भारतीय राजनीतौ प्रभुत्वं वहति स्म। दलस्य प्रथमः प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू समाजवादी नीतयः समर्थितवान्— योजना आयोगस्य स्थापना, पञ्चवर्षीय योजनानाम् आरम्भः, मिश्र-अर्थव्यवस्थायाः कार्यान्वयनं, तथा धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रस्य निर्माणम्। नेहरूस्य मृत्योः अनन्तरं तथा लाल बहादुर शास्त्री-स्य अल्पकालिक-कार्यकालानन्तरं, [[Indira Gandhi|इन्दिरा गाँधी]] दलस्य नेतृत्त्वं स्वीकृतवती। स्वातन्त्र्योत्तर 17 आमनिर्वाचनेषु कांग्रेस सप्तवारं स्पष्ट-बहुमतं प्राप्तवती, तथा अन्यत्र त्रिवारं गठबन्धन-सरकारस्य नेतृत्वं कृतवती, एतेन केन्द्र-सरकारे 54 वर्षाधिकं शासनं कृतम्। कांग्रेस-दलात् षट् प्रधानमन्त्रीणः अभवन्— प्रथमः जवाहरलाल नेहरू (1947–1964), तथा अद्यावधि अन्तिमः [[Manmohan Singh|मनमोहन सिंह]] (2004–2014)। 1990 दशकात् [[Bharatiya Janata Party|भाजपा]] कांग्रेसस्य मुख्यः प्रतिद्वन्द्वी अभवत्। सामाजिक-विषयेषु दलः सम-अवसरम्, स्वास्थ्य-अधिकारम्, शिक्षा-अधिकारम्, नागरिक-स्वातन्त्र्यम् समर्थयति, तथा दृढं कल्याणकारी राष्ट्रम् अनुमन्यते। भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस धर्मनिरपेक्षता, समतावादः, तथा संतुलित-नीतयः अनुसरति। आर्थिकदृष्ट्या दलः उदारीकरणम्, [[Privatization in India|निजीकरणम्]] तथा वैश्वीकरणम् समर्थयति। स्थापनातः अद्यावधि काङ्ग्रेस अध्यक्षाः 61 अभवन्। [[Sonia Gandhi|सोनिया गाँधी]] दीर्घकालीन-अध्यक्षा आसीत् (1998–2017, 2019–2022 अन्तरिम), तथा मल्लिकार्जुन खड़गे वर्तमानः [[President of the Indian National Congress|अध्यक्षः]] अस्ति। जिलास्तरः दलस्य लघुतमः कार्यात्मक-एककः अस्ति। प्रत्येक-राज्ये प्रदेश कांग्रेस समिति अस्ति। जिल-प्रतिनिधयः PCC-प्रतिनिधयः च संयुक्तरूपेण अखिल भारतीय कांग्रेस समिति निर्मान्ति। दलः अन्यैः समितिभिः अपि संगठितः— कार्यसमिति, सेवादलः, युवा कांग्रेस, INTUC, NSUI इत्यादिभिः। दलः वार्षिक-प्लेनरी-अधिवेशनानि आयोजयति, यत्र वरिष्ठ-नेतारः दल-नीतिं प्रचारयन्ति। ==इतिहास == === स्थापना तथा प्रारम्भिक कालः (1885–1905) === [[File:Indian National Congress Flag.svg|thumb|दलस्य वर्तमानं ध्वजम्]] [[File:1931 Flag of India.svg|thumb|अयं ध्वजः 1931 तमे वर्षे स्वीकृतः आसीत्, द्वितीयविश्वयुद्धकाले [[आज़ाद हिंद|स्वतन्त्रभारतस्य अस्थायी सरकारेण]] च प्रयुक्तः]] [[File:Marche sel.jpg|thumb|नमकसत्याग्रहस्य समये काङ्ग्रेस् कार्यकर्तृभिः सह महात्मा गांधी]] [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] इति संस्था 1885 तमे वर्षे स्थापिता, यदा देशस्य सर्वेषु भागेषु आगताः 72 प्रतिनिधयः [[Mumbai|बम्बई]] नगरे समागताः। प्रमुखेषु प्रतिनिधिषु दादाभाई नाओरोजी, सुरेन्द्रनाथ बनर्जी, बदरुद्दीन त्याबजी, फिरोजेशाह मेहता, डब्ल्यू सी बनर्जी, एस रामस्वामी मुदलियार, <ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rzWKAAAAMAAJ&q=Rao+Bahadur+Savalai+Mudaliar |title=The Encyclopaedia of Indian National Congress: 1885–1890, The founding fathers |author=A. Moin Zaidi |year=1976 |page=609 |language=en }}</ref> स सुब्रमण्य अय्यर तथा रोमेश चुन्दर दत्त आसन्। आङ्ग्लदेशीयः एलन ऑक्टेवियन ह्यूम , यः पूर्वं ब्रिटिश् शासनस्य नागरिकसेवकः आसीत्, भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य संस्थापकसदस्यानाम् एकः आसीत्। [[File:A O Hume.jpg|right|150px|thumb|एलन ऑक्टेवियन ह्यूम]] सेवानिवृत्तः ब्रिटिशः भारतीय सिविल सेवा (ICS) अधिकारी एलन ऑक्टेवियन ह्यूम शिक्षितानां भारतीयानां मध्ये नागरिक–राजनैतिक संवादस्य एकं मंचं निर्मातुम् [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] संस्थाम् स्थापयामास। 1857 भारतीय विद्रोहानन्तरं भारतस्य शासनाधिकारः [[British East India Company|ईस्ट इण्डिया कम्पनी]]तः [[British Empire|ब्रिटिश साम्राज्य]]े न्यस्तः। ब्रिटिशशासितः भारतः [[British Raj|ब्रिटिश राज]] इति ख्यातः आसीत्। अस्य शासनस्य समर्थनं औचित्यं च स्थापयितुं अंग्रेजीशिक्षितानां भारतीयानां साहाय्यम् अलभत, ये ब्रिटिश संस्कृतेः तथा राजनैतिक चिन्तनस्य अधिकं परिचिताः अनुकूलाश्च आसन्। विडम्बनया, उन्नीसशताब्द्याम् अविवादितब्रिटिशप्रभुत्वस्य अथवा [[hegemony|आधिपत्यस्य]] काले कांग्रेसस्य वृद्धिः अस्तित्वं च ब्रिटिशप्राधिकारिणां संरक्षणेन तथा अंग्रेजीशिक्षाप्रणाल्यां शिक्षितानां भारतीय–आङ्ग्लभारतीयानां नववर्गस्य साहाय्येन जातम्।{{citation needed|date=April 2014}} ह्यूम संस्थानिर्माणकार्ये प्रवृत्तः। सः [[University of Calcutta|कलकत्ता विश्वविद्यालय]]स्य चयनितपूर्वछात्रान् सम्प्राप्तवान्। 1883 तमे वर्षे लिखिते पत्रे सः अवदत्— <blockquote> प्रत्येकं राष्ट्रं यथावत् तादृशमेव शासनं प्राप्नोति यत् तस्य योग्यम्। यदि यूयं—राष्ट्रस्य चयनिताः, सर्वाधिकशिक्षिताः जनाः—स्वार्थं सुखं च परित्यज्य स्वस्य देशस्य च अधिकस्वातन्त्र्यार्थं, निष्पक्षप्रशासनाय, स्वकार्यव्यवस्थायां अधिकभागप्राप्तये दृढं संघर्षं कर्तुं न शक्नुथ, तर्हि वयं भवतां मित्राणि भ्रान्ताः, अस्माकं विरोधिनः सम्यक्, तथा लॉर्ड रिपनस्य उदात्ताः आकाङ्क्षाः निष्फलाः कल्पिताश्च। अधुना सर्वे प्रगतेः आशाः समाप्ताः, भारतः यथास्थितमेव शासनं न केवलं प्राप्नोति अपि तु तदेव अर्हति। <ref name="pattabhi1935">{{Citation | title=The History of the Indian National Congress | author=B. Pattabhi Sitaramayya | year=1935 | publisher=Working Committee of the Congress | url=https://archive.org/details/TheHistoryOfTheIndianNationalCongress |page=12}}</ref> </blockquote> 1885 तमे वर्षे मई-मासे ह्यूमः [[viceroy#British India|वायसरॉय]]स्य अनुमतिं प्राप्य “Indian National Union” इति संस्थां निर्मातुम् आरब्धवान्, या शासनसम्बद्धा स्यात् तथा भारतीयजनमतस्य अभिव्यक्तेः माध्यमं स्यात्। ह्यूमः शिक्षितैः भारतीयैः सह 12 अक्टूबर तमे दिने “An Appeal from the People of India to the Electors of Great Britain and Ireland (ग्रेट् ब्रिटेन-आयरलैण्ड्-देशयोः निर्वाचकानाम् कृते भारतस्य जनानां कृते आह्वानम्)” इति घोषणापत्रं प्रकाशितवान्, येन 1885 ब्रिटिश आम निर्वाचने ब्रिटिश मतदातॄन् भारतीयहितसमर्थकानां प्रत्याशिनां समर्थनाय आह्वानम् अकरोत्। अस्य मध्ये अफगानिस्थाने ब्रिटिशसैन्यव्ययार्थं भारतस्य कराधानस्य विरोधः तथा भारतस्य विधायी-सुधाराणां समर्थनं च अन्तर्भूतम्।<ref name="riddick2006">{{Citation | title=The History of British India: a chronology | author=John F. Riddick | year=2006 | publisher=Greenwood Publishing Group | isbn=0-313-32280-5 | url=https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC}}</ref> एषा याचना तु विफलाभवत्, अनेकैः भारतीयैः च “उग्रः आघातः, परं यथार्थबोधः—यत् स्वयमेव स्वसंघर्षं कर्तव्यम्” इति व्याख्यातम्।<ref name="yasin1996">{{Citation | title=Emergence of nationalism, Congress, and separatism | author=Madhvi Yasin | year=1996 | publisher=Raj Publications | isbn=81-86208-05-4 | url=https://books.google.com/books?id=NiJuAAAAMAAJ}}</ref> 28 दिसम्बर 1885 तमे दिने [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] [[Bombay Presidency|बम्बई]] नगरे स्थिते गोकुलदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय इत्यत्र 72 प्रतिनिधीनां उपस्थितौ स्थापिता। ह्यूमः महासचिवपदे आसीत्, तथा कलकत्तानिवासी वोमेश चुन्दर बोनर्जी अध्यक्षरूपेण निर्वाचितः।<ref name="riddick2006" /> ह्यूमं विना अन्यौ द्वौ ब्रिटिशसदस्यौ—विलियम वेडरबर्न् तथा न्यायाधीशः जॉन जार्डिन—संस्थापकसमूहे आसन्। अन्ये सदस्याः प्रायः [[Bombay Presidency|बम्बई]] तथा [[Madras Presidency|मद्रास]] प्रान्तेभ्यः हिन्दवः आसन्।<ref name="riddick2006" /> '''1885–1905 काले भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य नीतयः''' 1885 तः 1905 पर्यन्तं कांग्रेसः वार्षिकसभासु अनेकाः प्रस्तावाः स्वीकृतवान्। एतेषु नागरिकाधिकाराः, प्रशासनिकाः, संवैधानिकाः, आर्थिकाश्च मागाः अन्तर्भूताः। 1) नागरिकाधिकाराः — वाक्-स्वातन्त्र्यस्य, मुद्रणस्वातन्त्र्यस्य, सभासु जुलूसु च संगठने अधिकारस्य महत्त्वं नेतारः अवबोधयन्। 2) प्रशासनम् — प्रशासनदोषानां निवारणं जनकल्याणकार्याणां च आग्रहः कृतः। शासकीयसेवासु भारतीयनियुक्तेः समर्थनं कृतम्। कृषकाणां हिताय कृषिबैंकस्थापनस्य प्रस्तावाः अपि दत्ताः। भेदभावयुक्तविधिनियमेषु विरोधः अपि व्यक्तः। 3) संविधानम् — विधायीपरिषदां शक्तिवर्धनं, निर्वाचितभारतीयप्रतिनिधीनां समावेशनं च मागाः आसन्। ब्रिटिशशासनं तु एतासां मागानां अल्पं महत्त्वं दत्तवान्। 4) अर्थनीतिः — ब्रिटिशशासनस्य आर्थिकनीतिः भूमिमूल्यवृद्धेः अन्येषां च आर्थिकदोषाणां कारणमिति आरोपितम्। आधुनिकउद्योगस्य प्रवर्तनं, सार्वजनिकसेवायां भारतीयकरणं, लवणकरस्य उन्मूलनं च मागितम्। === आर्थिकनीतिः === कांग्रेसस्य आर्थिकनीतयः— * मुक्तबाजारव्यवस्थायाः लाभानां पुनः प्रतिपादनम् * धनसृजनस्य समर्थनम् * धनीनां, मध्यमवर्गस्य, दरिद्राणां च मध्ये असमानतायाः न्यूनिकरणम् * निजीक्षेत्रेण तथा व्यवहार्यसार्वजनिकउद्यमैः प्रेरितविकासस्य त्वरितीकरणम् === विदेशनीतिः === भारतस्य स्वातन्त्र्यात् पूर्वमेव भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य स्पष्टाः विदेशनीतिदृष्टयः आसन्। रेजौल करीम लस्कर इत्यस्य मतानुसारं, “कांग्रेसस्य स्थापना पश्चात् शीघ्रमेव विदेशकार्येषु स्वमतप्रकाशनम् आरब्धम्। 1885 तमे वर्षे प्रथमसभायामेव ऊर्ध्वबर्मादेशस्य ब्रिटिशभारतीयशासनद्वारा विलयस्य निन्दा कृता।”<ref>{{cite book|last1=Laskar|first1=Rejaul Karim|title=India's Foreign Policy: An Introduction|date=2013|publisher=Paragon International Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-83154-06-7|page=5}}</ref> === मुस्लिमप्रतिक्रिया === सैयद अहमद ख़ान इत्यादयः बहवः मुस्लिमनेतारः कांग्रेसं नकारात्मकरूपेण अपश्यन्, यतः तस्य सदस्यता मुख्यतः हिन्दुभिः प्रभविता आसीत्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z9ODwAAQBAJ&pg=PT94|title=Discovery of Prehistory Ancient India: Krishna & Radha|first=Dr Jagat K.|last=Motwani|year=2018|publisher=iUniverse|isbn=9781532037900}}</ref> केचन हिन्दुधार्मिकनेतारः अपि यूरोपीयसांस्कृतिकआक्रमणसमर्थनं मन्यमानाः विरोधं अकुर्वन्।<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/20078547|title=On the Origins of the Indian National Congress: A Case Study of Cross-Cultural Synthesis|author=Hanes, W. Travis|year=1993|journal=Journal of World History|volume=4|issue=1|pages=69–98}}</ref> सामान्यजनाः कांग्रेसस्य अस्तित्वे न ज्ञातवन्तः न च तद्विषये चिन्तिताः, यतः संस्था दरिद्रता, स्वास्थ्याभावः, सामाजिकदमनम् इत्यादिविषयान् प्रत्यक्षं न स्पृष्टवती। अतः कांग्रेसः शिक्षित–समृद्धवर्गीयानां अभिजनसंस्थेति दृश्यते स्म।<ref name="auto"/> === भारतीय राष्ट्रवादस्य उदयः === [[File:First meeting session of the Indian National Congress in Bombay, 1885.jpg|right|300px|thumb|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य प्रथम अधिवेशनम्, बम्बई, 28–31 दिसम्बर 1885]] कांग्रेससदस्येषु राष्ट्रवादभावनायाः प्रथमोत्थानं तदा जातम् यदा शासनसंस्थासु प्रतिनिधित्वस्य, विधिनिर्माणे मताधिकारस्य, प्रशासनकार्येषु सहभागितायाश्च इच्छा उत्पन्ना। ते स्वयम् निष्ठावन्तः आसन्, परं साम्राज्यस्य अन्तर्गतं स्वशासनसहभागं अपेक्षन्ते स्म।<ref name="auto1"/> एतत् [[Dadabhai Naoroji|दादाभाई नौरोजी]] द्वारा व्यक्तीकृतम्। सः ब्रिटिश् हाउस ऑफ कॉमन्स् इत्यत्र निर्वाचितः प्रथमः भारतीयसदस्यः अभवत्। तस्य अभियाने [[Muhammad Ali Jinnah|मुहम्मद अली जिन्ना]] इत्यादयः युवछात्रकार्यकर्तारः सहाय्यं कृतवन्तः।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-52829458|title=The Grand Old Man of India who became Britain's first Asian MP|publisher=BBC News|date=4 July 2020}}</ref> [[Bal Gangadhar Tilak|बाल गंगाधर तिलक]]ः ''[[swaraj|स्वराज]]''ं राष्ट्रस्य गन्तव्यं मन्यते स्म। सः ब्रिटिशशिक्षाप्रणालीं कठोरतया विरोधितवान्, यां भारतीयसंस्कृतेः इतिहासस्य च अवमाननाकरिणीमिति मन्यते स्म। तेन ''स्वराज'' एव एकमात्रं समाधानम् इति प्रतिपादितम्। बिपिन चन्द्र पाल, लाला लाजपत राय, अरविन्द घोष, वि. ओ.चिदम्बरम पिल्लै इत्यादयः तस्य समर्थकाः आसन्। एतेषां नेतृत्वे मद्रास, बम्बई, बंगाल, पञ्जाबप्रदेशाः राष्ट्रवादस्य केन्द्राणि अभवन्।<ref name="auto1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p2qFYxtq3GYC&pg=PA55|title=Freedom Fighters of India (in Four Volumes)|first=M. G.|last=Agrawal|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788182054684}}</ref> मध्यममार्गीयाः गोपाल कृष्ण गोखले, फिरोज़शाह मेहता तथा दादाभाई नौरोजी इत्यादयः संवादस्य वार्तालापस्य च पक्षे स्थिराः आसन्। गोखलेः तिलकस्य उग्रक्रियाप्रेरणां आलोचितवान्। 1906 तमे वर्षे कांग्रेसस्य सार्वजनिकसदस्यता नासीत्, अतः तिलकः समर्थकैः सह दलात् निर्गतः।<ref>The moderates, led by [[Gopal Krishna Gokhale]], [[Pherozeshah Mehta]], and Dadabhai Naoroji, held firm to calls for negotiations and political dialogue. Gokhale criticized Tilak for encouraging acts of violence and disorder. The Congress of 1906 did not have public membership, and thus Tilak and his supporters were forced to leave the party.</ref> तिलकस्य कारागारबन्धनानन्तरं भारतीयआन्दोलनस्य आक्रमकप्रयत्नाः स्थगिताः। कांग्रेसः जनविश्वासं अलभत्। 1906 तमे वर्षे मुस्लिमसमुदायः [[All India Muslim League|अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]]ं स्थापयामास, यतः कांग्रेसः मुस्लिमानां हिताय अनुपयुक्ता इति मन्यते स्म।<ref name="auto1"/> === प्रथमविश्वयुद्धः – आत्मायाः संग्रामः === [[File:Annie Besant.png|thumbnail|right|भारतीय स्वातन्त्र्यसंघर्षे यूरोपीयेषु सर्वाधिकं प्रमुखतया संलग्ना एनी बेसेंट]] यदा ब्रिटिशशासनं ब्रिटिश भारतीय सेनाम् प्रथमविश्वयुद्धे प्रविष्टां अकरोत्, तदा भारतदेशे एतादृशी प्रथमं राष्ट्रव्यापिनी निर्णायकः राजनैतिकविमर्शः उद्भूतः। राजनैतिकस्वातन्त्र्यस्य आह्वानं कुर्वन्तीनां स्वराणां संख्या वर्धिता।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/indian-soldiers-world-war-one-germany-british-army-1026848-2017-07-28|title=World War I: Role of Indian Army in Britain's victory over Germany|date=28 July 2017|website=India Today}}</ref> 1916 तमे वर्षे [[लखनऊ]] अधिवेशने विभक्तः कांग्रेसदलः पुनः एकीकृतः अभवत्। एतत् [[Bal Gangadhar Tilak|बालगंगाधर तिलक]]स्य तथा मुहम्मद अली जिन्नास्य प्रयत्नैः साधितम्।<ref>{{Cite news |url=https://scroll.in/article/968926/the-tilak-jinnah-pact-embodied-communal-harmony-that-is-much-needed-in-modern-day-india|title=The Tilak-Jinnah pact embodied communal harmony that is much needed in modern-day India|first=Sudheendra|last=Kulkarni|work=Scroll.in}}</ref> तिलकः स्वदृष्टीन् पर्याप्ततया मृदुकृतवान्, अधुना च ब्रिटिशशासनस्य सह राजनैतिकसंवादस्य पक्षे स्थितः। सः युवा मुहम्मद अली जिन्ना तथा श्रीमती [[Annie Besant|एनी बेसेंट]]या सह होम रूल आन्दोलनम् आरब्धवान्, येन ''Home Rule''—स्वदेशीयकार्यक्षु भारतीयानां सहभागिता—इति मागः प्रस्तुताभवत्। एषा मागः ''[[Swaraj|स्वराज]]''स्य पूर्वरूपं आसीत्। साम्राज्यस्य अन्तर्गतं डोमिनियनदर्जायाः मागार्थं अखिलभारतीय होम रूल लीगः अपि स्थापितः।<ref name="auto2"/> किन्तु अन्येन मार्गेण गच्छन् अपरः भारतीयपुरुषः कांग्रेसस्य तथा भारतीयसंघर्षस्य नेतृत्वाय नियतः आसीत्। [[Mohandas Gandhi|मोहनदास गांधी]] अधिवक्ता आसीत्, यः दक्षिणआफ्रिकादेशे भारतीयानां विरुद्धं प्रचलितानां भेदभावपूर्णानां विधानानां विरोधे सफलं संघर्षं नीतवान्। 1915 तमे वर्षे भारतं प्रत्यागत्य, सः भारतीयसंस्कृतेः इतिहासस्य, जनानां मूल्यानां जीवनशैल्याश्च आधारेण नवक्रान्तिं समर्थयितुं प्रवृत्तः। अहिंसायाḥ, [[civil disobedience|सविनयावज्ञा]]या च सिद्धान्तैः सह सः ''[[Satyagraha|सत्याग्रह]]'' इति पदं निर्मितवान्।<ref>{{Cite news |url=https://www.deccanherald.com/opinion/the-making-of-gandhi-in-south-africa-and-after-852712.html|title=The making of Gandhi in South Africa and after|date=23 June 2020|work=Deccan Herald}}</ref> === चम्पारणं तथा खेड़ा === मोहनदास करमचन्द गांधी, यः पश्चात् महात्मा गांधी इति विख्यातः अभवत्, चम्पारणे खेड़ायां च ब्रिटिशशासनस्य विरुद्धं सफलतां प्राप्तवान्, तथा भारतदेशाय स्वातन्त्र्यसंघर्षे प्रथमां विजयां दत्तवान्।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/gandhi-fought-the-british-with-weapons-of-truth-non-violence/article29577336.ece|title=Gandhi fought the British with weapons of truth, non-violence|newspaper=The Hindu|date=2 October 2019}}</ref> तस्मिन् आन्दोलने [[Indian National Congress|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]स्य समर्थनम् आसीत्। अनेन भारतीयेषु संस्थायाः कार्यक्षमतायां विश्वासः जातः, यत् अस्य माध्यमेन ब्रिटिशशासनं निरस्तुं शक्यते। ततः देशस्य सर्वेषु भागेषु लक्षाधिकाः युवजनाः कांग्रेसस्य सदस्यतां स्वीकृतवन्तः।{{citation needed|date=October 2015}} ==== आत्मायाः संग्रामः ==== राजनैतिकनेतॄणां एकः सम्पूर्णः वर्गः गांधीविचारैः सह न सहमतः आसीत्। [[Bipin Chandra Pal|बिपिनचन्द्र पाल]], [[Muhammad Ali Jinnah|मुहम्मद अली जिन्ना]], [[Annie Besant|एनी बेसेंट]], [[Bal Gangadhar Tilak|बालगंगाधर तिलक]]—एते सर्वे सविनयावज्ञायाः विचारं आलोचितवन्तः। किन्तु गांधीः जनसमर्थनं तथा भारतीयराष्ट्रवादिनां नवपीढ्याः पूर्णं समर्थनं प्राप्तवान्।<ref name="auto2">{{cite book | last=Singh | first=M.K. | title=Encyclopaedia of Indian War of Independence, 1857–1947: Birth of Indian National Congress : establishment of Indian National Congress | publisher=Anmol Publications| year=2009 | isbn=978-81-261-3745-9 | url=https://books.google.com/books?id=IlYwAQAAIAAJ}}</ref> 1918, 1919, 1920 तेषु वर्षेषु आयोजितासु अनेकासु अधिवेशनेषु प्राचीननवपीढ्योः मध्ये प्रसिद्धाः महत्त्वपूर्णाश्च विवादाः अभवन्। एतेषु गांधीः तस्य युवा समर्थकाश्च कांग्रेसकार्यकर्तॄन् ब्रिटिशशासनस्य प्रत्यक्षविरोधाय उत्साहेन ऊर्जया च पूरितवन्तः।<ref name="auto2"/> 1919 तमे वर्षे जलियांवाला बाग हत्याकाण्डस्य शोकान्तिकया तथा पञ्जाबप्रदेशे जातैः दङ्गैः भारतीयानां क्रोधः भावनाश्च तीव्राः उग्राश्च अभवन्।<ref>{{Cite news|last=Prakash|first=Gyan|date=2019-04-13|title=Opinion {{!}} The Massacre That Led to the End of the British Empire|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/04/13/opinion/1919-amrtisar-british-empire-india.html|access-date=2021-08-24|issn=0362-4331}}</ref> यदा [[Mohandas Gandhi|मोहनदास के. गांधी]] [[Indian National Congress|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]स्य अध्यक्षपदे निर्वाचितः, तदा दलस्य आत्मायाः संग्रामः समाप्तः, भारतस्य नियतेः दिशि नूतनः पन्थाः निर्मितः।<ref name="auto2"/> [[Bal Gangadhar Tilak|लोकमान्य तिलक]], यं गांधीः ‘‘आधुनिकभारतस्य पिता’’ इति उक्तवान्, सः 1920 तमे वर्षे निधनं गतः; [[Gopal Krishna Gokhale|गोपालकृष्ण गोखले]] तु चत्वारि वर्षाणि पूर्वमेव दिवङ्गतः आसीत्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i7yKAAAAMAAJ|title = Indian Political Parties|year = 1984|publisher = Meenakshi Prakashan}}</ref> मोतीलाल नेहरू, लाला लाजपत राय तथा अन्ये केचन वरिष्ठनेतारः गांधीं समर्थितवन्तः, यतः ते तिलकगोखलेयोः इव जननेतृत्वं कर्तुं स्वयम् अशक्तान् मन्यन्ते स्म। अतः अधुना राष्ट्रस्य मार्गप्रदर्शनस्य सम्पूर्णं दायित्वं गांधीनेतृत्वे स्थितायाः कांग्रेसस्य एव अभवत्।{{citation needed|date=October 2015}} === महात्मा गांधी युगः === [[File:Mahadev Desai and Gandhi 2 1939.jpg|right|thumb|210px|मोहनदास गांधीने राष्ट्रवादिनां नूतनां पीढीं तथा क्रान्तेः नूतनं स्वरूपं जनितवान्।]] 1919 तः 1948 पर्यन्तं महात्मा गांधी भारतीयस्वातन्त्र्यसंग्रामे प्रमुखतया प्रभावं वहन् आसीत्। अत एव भारतीयेतिहासे एषः कालः “गांधी-युगः” इति प्रसिद्धः। अस्मिन् काले महात्मा गांधी [[Indian National Congress|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]ं प्रमुखतया नेतृत्वं कृतवान्, या संस्था स्वयम् भारतीयस्वातन्त्र्यसंग्रामस्य अग्रपङ्क्तौ आसीत्। === विस्तारः तथा पुनर्संगठनम् === प्रथमविश्वयुद्धात् अनन्तरं कतिपयेषु वर्षेषु कांग्रेसः अत्यधिकं विस्तीर्णा अभवत्। चम्पारणे खेड़ायां च गांधीस्य सफलतायाः पश्चात् जनमानसे उत्साहः जातः। भारतस्य विभिन्नप्रदेशेभ्यः नूतना नेतृपीढी उदभवत्, ये सर्वे प्रतिबद्धगांधीवादी आसन्—[[Sardar Vallabhbhai Patel|सरदार वल्लभभाई पटेल]], राजेन्द्र प्रसाद, चक्रवर्ती राजगोपालाचारी, नरहरि पारिख, [[Mahadev Desai|महादेव देसाई]]—तथा गांधीस्य सक्रियनेतृत्वेन प्रेरिताः उग्रराष्ट्रवादिनः—[[Chittaranjan Das|चित्तरंजन दास]], सुभाषचन्द्र बोस, [[S. Srinivasa Iyengar|श्रीनिवास अयंगार]]।{{citation needed|date=October 2015}} गांधीः कांग्रेसं नगराधारिताभिजनसंस्थातः जनसामान्यस्य संगठनरूपे परिणतवान्—{{citation needed|date=October 2015}} * सदस्यशुल्कं पर्याप्ततया न्यूनीकृतम्। * कांग्रेसः भारतस्य सर्वत्र बहवः राज्यस्तरीयाः एककाः स्थापयामास—ये ''प्रदेश कांग्रेस समितयः'' इति ख्याताः—भाषासमूहेषु आधारितराज्यरचनायाः आधारेण। ''[[Maharashtra|महाराष्ट्र]], [[Karnataka|कर्नाटक]], [[Gujarat|गुजरात]]'' इत्यादिषु प्रदेशेषु प्रदेश कांग्रेस समितयः उद्भूताः—ये राज्याः तदा अस्तित्वे न आसन्, अपि तु ब्रिटिश भारतस्य बहिः शताधिकेषु देशीयराज्येषु विस्तीर्णाः आसन्। * जाति, वंश, धर्म, लिङ्गाधारेण कांग्रेससदस्यानां भेदकरणं यत् प्राचीनं आसीत् तत् सर्वं उन्मूलितम्—अखिलभारतीयैक्यं विशेषतया प्रतिपादितम्। * स्वदेशीयभाषाभ्यः कांग्रेससभासु आधिकारिकः मानः दत्तः—विशेषतः ''[[Urdu language|उर्दू]]'' भाषा, या गांधीना ''[[Hindustani language|हिन्दुस्तानी]]'' इति नाम्ना अभिहिता, अखिल भारतीय कांग्रेस कमेट्या उपयोगार्थं स्वीकृता। * सर्वेषु स्तरैः नेतृत्वपदानि कार्यालयानि च नियुक्त्या न, किन्तु निर्वाचनद्वारा पूरितानि। एषा लोकतन्त्रस्य स्थापना दलस्य पुनरुज्जीवनाय महत्त्वपूर्णा आसीत्, साधारणसदस्यानां स्वरं दत्तवती च भारतीयानां लोकतन्त्राभ्यासाय बहुमूल्यं साधनं अभवत्। * नेतृत्वयोग्यता सदस्यस्य धनसंपत्त्या वा सामाजिकप्रतिष्ठया न, अपि तु कियत् सामाजिकसेवां कृतवान् इत्यनेन निर्धारिता।{{citation needed|date=October 2015}} === सामाजिकविकासः === 1920 दशके एम्. के. गांधीः दशसहस्राधिकान् कांग्रेसस्वयंसेवकान् भारतस्य सर्वत्र विद्यमानानां गम्भीराणां सामाजिकसमस्यानां समाधानाय विविधेषु संगठितकार्येषु प्रवृत्तान् अकरोत्। [[Gujarat|गुजरात]], [[Maharashtra|महाराष्ट्र]], [[Uttar Pradesh|उत्तरप्रदेश]], [[Bihar|बिहार]] तथा [[Tamil Nadu|तमिलनाडु]] प्रदेशेषु स्थितानां कांग्रेससमितीनां तथा गांधीस्य आश्रमजालस्य मार्गदर्शनेन कांग्रेसः निम्नलिखितेषु विषयेषु कार्यं कृतवती—{{citation needed|date=October 2015}} * [[Untouchability|अस्पृश्यता]] तथा जातीयभेदभावः * मद्यव्यसनम् * अस्वच्छपरिस्थितयः तथा स्वच्छताभावः * स्वास्थ्यसेवायाः तथा चिकित्सासहायतायाः अभावः * [[Purdah|पर्दा-प्रथा]] तथा स्त्रीदमनम् * अशिक्षा—राष्ट्रीयविद्यालयानां महाविद्यालयानां च संगठनद्वारा * दरिद्रता—[[khadi|खादी]]वस्त्रस्य प्रसारः, [[cottage industries|कुटीरउद्योगानां]] संवर्धनं च एम्. के. गांधी द्वारा कृतं एतत् गहनं सामाजिककार्यं भारतीयजनान् विशेषतया प्रभावितवान्। आश्रमस्थापनायाः माध्यमेन तस्य महत्त्वं अधिकं अभवत्, येन अनन्तरकाले भारतीयैः जनैः सः सम्मानरूपेण “महात्मा”—महान् आत्मा—इति अभिहितः। === सत्तारोहणम् (1937–1942) === [[File:Katni1.jpg|left|thumb|350px| [[Katni|कटनी]] स्थितं प्राचीनं भवनम्, यत्र [[Swaraj|भारतस्य स्वातन्त्र्य]]स्मरणार्थं [[Nehru|नेहरू]], [[Gandhi|गांधी]] तथा [[Subhas Chandra Bose|सुभाषचन्द्र बोस]] इत्येषां प्रतिमाः स्थापिताः सन्ति ]] 1935 भारत-शासन-अधिनियमस्य अधीनं कांग्रेसः 1937 प्रान्तीयनिर्वाचनेषु प्रथमं राजनैतिकसत्तायाः आस्वादनं कृतवान्। सः अत्यन्तं सफलः अभवत्, यतः यत्र एकादशेषु प्रान्तेषु निर्वाचनानि अभवन्, तत्र अष्टसु प्रान्तेषु सत्तां प्राप्तवान्। दलस्य आन्तरिकसंगठनं विविधराजनैतिकदृष्टिभिः विचारधाराभिश्च पुष्पितम्। पूर्णस्वातन्त्र्यस्य एकनिष्ठसमर्पणात् किंचित् दृष्टिपरिवर्तनं जातम्, राष्ट्रस्य भावीशासनव्यवस्थायाः विषये चिन्तनं कौतूहलं च अपि आरब्धम्। किन्तु यदा वायसरॉयः लॉर्ड् लिनलिथगो निर्वाचितजनप्रतिनिधीनां परामर्शं विना भारतं [[World War II|द्वितीयविश्वयुद्धे]] युद्धरतं राष्ट्रम् इति घोषितवान्, तदा कांग्रेसस्य सर्वाणि मन्त्रिमण्डलानि त्यागपत्रं दत्तवन्तः।{{citation needed|date=October 2015}} सुभाषचन्द्र बोसस्य उग्रसमर्थकाः—समाजवादिनः तथा क्रान्तिकारीमार्गस्य अनुयायिनः—1938 तमे वर्षे तस्य कांग्रेसाध्यक्षपदे निर्वाचनेन दलस्य श्रेण्यां उच्चस्थानं प्राप्तवन्तः।{{citation needed|date=October 2015}} === परम्परावादिनः === एकस्य दृष्टिकोणस्य अनुसारं, यद्यपि राजनैतिकार्थे न, तथापि परम्परावादी दृष्टिः [[Sardar Vallabhbhai Patel|सरदार वल्लभभाई पटेल]], राजेन्द्र प्रसाद, सी. राजगोपालाचारी, पुरुषोत्तमदास टण्डन, [[Khan Abdul Ghaffar Khan|खान अब्दुल गफ्फार खान]] तथा मौलाना आज़ाद इत्यादिषु कांग्रेसनेतृषु प्रतिनिधीकृता आसीत्। एते सर्वे महात्मा गांधीस्य सहकारीणः अनुयायिनश्च आसन्। शासनस्य सह संघर्षेषु नेतृत्वेन प्राप्ता तेषां संगठनशक्तिः अविवादिता आसीत्। एतत् 1939 तमे वर्षे स्पष्टम् अभवत्, यदा सुभाषचन्द्र बोसः निर्वाचनविजयस्य अपि अनन्तरं, राष्ट्रनेतृषु आत्मविश्वासाभावात् कांग्रेसाध्यक्षपदात् त्यागपत्रं दत्तवान्। तथापि 1938 तमे वर्षे बोसः गांधीसमर्थनेन एव निर्वाचितः आसीत्। 1939 तमे वर्षे द्वितीयकार्यकालस्य विषये मतभेदाः उत्पन्नाः। [[Jawaharlal Nehru|जवाहरलाल नेहरू]], यं गांधीः सदा बोसात् अधिकं अनुकूलं मन्यते स्म, पूर्वमेव द्वितीयकार्यकालं प्राप्तवान् आसीत्। बोसस्य मतभेदाः मुख्यतः अहिंसामार्गस्य तथा क्रान्तिकारीमार्गस्य तुलनायां केन्द्रिताः आसन्। द्वितीयविश्वयुद्धकाले दक्षिणपूर्वएशियायां यदा सः स्वस्य [[Indian National Army|भारतीय राष्ट्रीय सेनाम्]] स्थापयामास, तदा सः गांधीस्य नाम आह्वाय तं “राष्ट्रपिता” इति अभिनन्दितवान्।{{citation needed|date=October 2015}} एतत् वक्तुं न युक्तं यत् तथाकथिताः परम्परावादिनः केवलं प्राचीनभारतीय–एशियाई परम्परासु, अथवा [[Khan Abdul Ghaffar Khan|खान अब्दुल गफ्फार खान]] तथा मौलाना आज़ादस्य सन्दर्भे इस्लामीसभ्यतायां, प्रेरणां अन्विष्यन्ते स्म। ते [[Zakir Husain|ज़ाकिर हुसैन]] तथा ई. डब्ल्यू. आर्यनायकम् इत्यादिशिक्षाविद्भिः सह एतद् मन्यन्ते स्म यत् शिक्षा एतादृशी दातव्या या शिक्षार्थिनः स्वहस्ताभ्यां कार्यं कर्तुं, स्वावलम्बनाय कौशलं च अधिगन्तुं समर्थान् करोतु। एषा शिक्षापद्धतिः मिस्रदेशे अपि केषुचित् प्रदेशेषु स्वीकृता आसीत्। (द्रष्टव्यम्—रेजिनाल्ड रेनॉल्ड्स्, *आफ्रिकादेशिनः सावधानाः*) । ज़ाकिर हुसैनः केचन यूरोपीयशिक्षाविदः प्रेरणां प्राप्य, गांधीसमर्थनेन, भारतीयस्वातन्त्र्यआन्दोलनद्वारा प्रवर्तितया *मूलभूत-शिक्षा-पद्धत्या* सह एतां दृष्टिं संयोजयितुं समर्थः अभवत्। ते मन्यन्ते स्म यत् भावी राष्ट्रस्य शिक्षाप्रणाली, अर्थव्यवस्था तथा सामाजिकन्यायस्य आदर्शः देशस्य विशिष्टस्थानिकावश्यकतानां अनुसारं एव विनिर्मातव्यः। यद्यपि बहवः पाश्चात्यप्रभावानां लाभेषु तथा समाजवादस्य सामाजिक–आर्थिकसमतायां उन्मुखाः आसन्, तथापि कस्यचित् एकस्य आदर्शस्य अधीनत्वेन स्वपरिचयं स्थापयितुं ते विरुद्धाः आसन्।{{citation needed|date=October 2015}} === अन्तिम सङ्ग्रामाः === <!-- अज्ञातस्वत्वाधिकारस्थितेः कारणेन चित्रं निष्कासितम्: [[File:QUITIN7.JPG|left|thumb|बेंगलूरु-नगरे भारत छोड़ो आन्दोलनस्य जुलूसः]] --> कांग्रेसस्य अन्तिममहत्त्वपूर्णाः घटनाः स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अन्तिमपदम् तथा धर्माधारेण देशस्य विभाजनं च अन्तर्भवन्ति।{{citation needed|date=October 2015}} ==== भारत-त्याग-आन्दोलनम् ==== चक्रवर्ती राजगोपालाचारी, [[Tamil Nadu|तमिलनाडु]]प्रदेशात् प्रमुखः नेता, ब्रिटिशयुद्धप्रयत्नस्य समर्थनं कर्तुं सक्रियतया प्रवक्तुं कांग्रेसदलात् त्यागपत्रं दत्तवान्। एषः प्रवाहः 1942 तमे वर्षे आरब्धः।{{citation needed|date=October 2015}} ==== भारतीय राष्ट्रिय सेनायाḥ न्यायविचाराः ==== 1946 तमे वर्षे सम्पन्नेषु भारतीय राष्ट्रिय सेनायाḥ न्यायविचारेषु कांग्रेसः भारतीय राष्ट्रिय सेना-रक्षा-समितिम् स्थापयितुं साहाय्यं कृतवान्। एषा समिति [[Azad Hind|आज़ाद हिन्द]]-सरकारस्य सैनिकानां पक्षे सशक्तं प्रतिरक्षणं कृतवती। समित्या कांग्रेसस्य रक्षा-दलस्य गठनं घोषितं, यस्मिन् तदानीन्तनाः प्रसिद्धाः अधिवक्तारः अन्तर्भूताः, यथा [[Bhulabhai Desai|भुलाभाई देसाई]], [[Asaf Ali|आसफ़ अली]] तथा [[Jawaharlal Nehru|जवाहरलाल नेहरू]]। 8 अगस्त् 1942 तमे दिने *Quit India Bill* स्वीकृतः।{{citation needed|date=October 2015}} ==== राजकीय-भारतीय-नौसेना-विद्रोहः ==== कांग्रेसस्य केचन सदस्याः आरम्भे [[Royal Indian Navy Mutiny|राजकीय भारतीय नौसेना विद्रोहस्य]] नेतॄन् नाविकान् समर्थितवन्तः। किन्तु निर्णायकक्षणे, यदा विद्रोहः असफलः अभवत्, तदा तैः समर्थनं प्रत्याहृतम्।{{citation needed|date=October 2015}} ==== भारतस्य विभाजनस्य विरोधः ==== कांग्रेसस्य अन्तः [[Khan Abdul Ghaffar Khan|खान अब्दुल गफ्फार खान]], [[Saifuddin Kitchlew|सैफुद्दीन किचलू]], [[Dr. Khan Sahib|डॉ. खान साहिब]] तथा ये कांग्रेससदस्याः प्रान्तेषु आसन् ये अनिवार्यतया पाकिस्तानस्य भागाः भवितुं आसन्—ते सर्वे विभाजनस्य विरोधं कृतवन्तः। [[Maulana Azad|मौलाना आज़ाद]], भारतीयः इस्लामीयः विद्वान्, सिद्धान्ततः [[opposition to the partition of India|भारत-विभाजनस्य विरोधी]] आसीत्; तथापि सः राष्ट्रियनेतृत्वस्य मार्गे बाधां न कर्तुम् इच्छन्, भारतीयपक्षे एव स्थितवान्।{{citation needed|date=October 2015}} === 1947 : रूपान्तरणम् === <!-- असन्दर्भितं चित्रं निष्कासितम्: [[File:Sardar Vallabhbhai Patel.jpg|framepx100|Right|thumb|सरदार वल्लभभाई पटेल भारतस्य उपप्रधानमन्त्री आसीत्]] --> <!-- असन्दर्भितं चित्रं निष्कासितम्: [[File:Nehru firstspeech.jpg|thumb|250px|स्वतन्त्रभारते जवाहरलाल नेहरू स्वस्य प्रथमं भाषणं कुर्वन्]] --> === संविधानम् === संविधानसभायां तथा संवैधानिकविवादेषु कांग्रेसस्य दृष्टिकोणः समावेशकतया उदारतया च लक्षितः आसीत्। शासनं केचन प्रमुखान् भारतीयान्—ये राजभक्ताः उदाराश्च आसन्—महत्त्वपूर्णेषु पदेषु नियुक्तवान्, तथा राजशासनस्य समये शासनसहयोगं कृतवन्तः राष्ट्रवादीगतिविधीनां दमनं च कृतवन्तः भारतीयसिविलसेवकान् प्रति किमपि दण्डात्मकं नियन्त्रणं न अकरोत्।{{citation needed|date=October 2015}} कांग्रेसबहुला संविधानसभा [[B. R. Ambedkar|भीमराव आंबेडकर]]ं—कांग्रेसस्य कटु आलोचकं—संविधानमसौदा-समितेः अध्यक्षरूपेण स्वीकृतवती। [[Syama Prasad Mookerjee|श्यामा प्रसाद मुखर्जी]], [[Hindu Mahasabha|हिन्दू महासभा]]याः नेता, उद्योगमन्त्री नियुक्तः अभवत्।<ref>{{Cite web |title=Shyama Prasad Mukherjee, the barrister who founded Bharatiya Janta Party |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/remembering-shyama-prasad-mukherjee-the-founder-of-bharatiya-jana-sangh-that-later-became-bharatiya-janta-party-1563356-2019-07-06 |access-date=2024-03-10 |website=India Today |date=6 July 2019 |language=en}}</ref> कांग्रेसः स्वमूलभूतप्रतिज्ञासु दृढा स्थित्वा, अस्पृश्यतायाḥ तथा जाति-धर्म-लिङ्गाधारितभेदभावस्य उन्मूलनं कुर्वन्तं संविधानं प्रदत्तवती। प्राथमिकशिक्षा अधिकाररूपेण स्वीकृता, तथा कांग्रेसशासनानि [[zamindar|ज़मींदारी]]-व्यवस्थां अवैधां कृतवन्तः, न्यूनतमवेतनं स्थापयन्तः, श्रमिकसङ्घटनं कर्तुं तथा हडतालाधिकारं च अनुमोदितवन्तः।{{citation needed|date=October 2015}} === नेतृत्वपरिवर्तनम् === 1947 तमे वर्षे कांग्रेसाध्यक्षपदं [[Jivatram Kripalani|जीवराम कृपलानी]] इत्यस्मै समर्पितम्, यः अनुभवी गांधीवादी आसीत् तथा नेहरू-पटेलयोः उभयोः सहकारी आसीत्। भारतस्य द्वयनेतृत्वं 1947, 1948 तथा 1949 तेषु अध्यक्षीयनिर्वाचनेषु निर्वाचितविजेतॄन् प्रति तटस्थतां पूर्णसमर्थनं च व्यक्तवान्।{{citation needed|date=October 2015}} किन्तु 1950 तमे वर्षे नेहरू-समाजवादीपक्षस्य तथा पटेल-परम्परावादिनां मध्ये संघर्षः आरब्धः। नेहरूः पुरुषोत्तमदास टण्डनस्य प्रत्याशित्वं तीव्रतया विरोधितवान्, यं सः हिन्दू-पुनरुत्थानवादी इति, हिन्दू-मुस्लिमसम्बन्धेषु “समस्याजनकदृष्टियुक्तः” इति च मन्यते स्म। नेहरूः कृपलानीं समर्थयन् टण्डनस्य विरोधं कृतवान्, किन्तु एतस्मिन् विषये पटेलं प्रति सौजन्यं न दर्शितवान्।{{citation needed|date=October 2015}} पटेलस्य मौनसमर्थनेन—विशेषतः [[Gujarat|गुजरात]]प्रदेशे, यत्र पटेलस्य कार्यस्य प्रभावेण कृपलानी एकमपि मतं न अलभत—टण्डनः अल्पान्तरविजयेन निर्वाचितः। तदा नेहरूः त्यागपत्रं दातुं धमकितवान्; किन्तु पटेलस्य सम्यगुपदेशेन नेहरूः पदत्यागं न कृतवान्।{{citation needed|date=October 2015}} 1950 तमे वर्षे पटेलस्य निधनानन्तरं सन्तुलनं स्थायिरूपेण नेहरूस्य पक्षे गतम्। कृपलानी, सी. राजगोपालाचारी तथा टण्डनः हाशियास्थिताः अभवन्। कांग्रेसदलस्य निर्वाचनभाग्यं केवलं नेहरूस्य नेतृत्वे लोकप्रियतायां च आश्रितं जातम्। 1952 तमे वर्षे सम्पन्ने निर्वाचनमहाविजये कांग्रेसः भारतस्य प्रमुखः राजनैतिकदलः अभवत्।{{citation needed|date=October 2015}} 1947 तमे वर्षे भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] भारतदेशस्य प्रमुखेषु राजनैतिकदलेषु एकः अभवत्। अस्य दलस्य बहवः प्रमुखनेतारः भारतस्य प्रधानमन्त्रीपदे आसीत्। पण्डितः [[जवाहरलाल नेहरू]], [[लाल बहादुर शास्त्री]], पण्डितनेहरूस्य पुत्री [[इंदिरा गाँधी|इन्दिरा गाँधी]] तथा तस्याः नातिः [[राजीव गाँधी|राजीव गाँधी]]—एते सर्वे अस्यैव दलस्य सदस्याः आसन्। राजीव गाँधीस्य अनन्तरं सीताराम केसरि काँग्रेसस्य अध्यक्षः अभवत्, किन्तु सोनिया गाँध्याः समर्थकैः सः अस्वीकृतः कृतः, ततः सोनिया गाँधी “हाईकमान्” इति रूपेण स्वीकृता। राजीव गाँधीस्य पत्नी [[सोनिया गाँधी]] काँग्रेसदलस्य अध्यक्षपदे तथा यूपीए-संघस्य अध्यक्षपदे अपि आसीत्। [[कपिल सिब्बल]], काँग्रेसमहासचिवः [[दिग्विजय सिंह]], अहमद पटेल, [[राहुल गांधी]], [[प्रियंका गांधी]], राशिद् अल्वी, [[राज बब्बर]] तथा [[मनीष तिवारी]] इत्यादयः काँग्रेसदलस्य वरिष्ठनेतारः सन्ति। भारतस्य पूर्वप्रधानमन्त्री [[मनमोहन सिंह|डॉ॰ मनमोहन सिंह]] अपि काँग्रेसदलेन सह सम्बद्धः आसीत्। [[चित्रम्:First meeting session of the Indian National Congress in Bombay, 1885.jpg|thumb|150px|भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्पक्षस्य ध्वजः]] == कांग्रेसस्य अधिवेशनानि == स्वातन्त्र्यपूर्वकाले आयोजितानां [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]स्य सर्वेषां ऐतिहासिकानां अधिवेशनानां सूची अत्र प्रदत्ता अस्ति। {| class="wikitable sortable" ! वर्षम् !! स्थानम् !! अध्यक्षः !! टिप्पणी |- | 1885 || बॉम्बे || व्योमेशचन्द्र बनर्जी || 72 प्रतिनिधयः उपस्थिताः आसन्। |- | 1886 || कलकत्ता || [[दादाभाई नौरोजी]] || प्रतिनिधीनां संख्या 434 पर्यन्तं वर्धिता। |- | 1887 || मद्रास || सैयद् बद्रुद्दीन् तैयबजी || प्रथमः मुस्लिम् अध्यक्षः |- | 1888 || इलाहाबाद || जॉर्ज् यूल || प्रथमः आङ्ग्लः अध्यक्षः |- | 1889 || मुंबई || सर् विलियम् वेदरबर्न || प्रथमवारं महिला सहभागिता |- | 1890 || कलकत्ता || [[फिरोजशाह मेहता]] || स्नातकपदप्राप्ता महिला कादम्बिनी सहभागिनी |- | 1891 || नागपुर || आनन्दचार्लु || “भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस” इति नामकरणम् |- | 1892 || प्रयागराज || व्योमेशचन्द्र बनर्जी || लन्दनस्थे आमनिर्वाचनम् |- | 1893 || लाहौर || दादाभाई नौरोजी || भारतदेशे सिविल्-सेवा-परीक्षायाः मागः |- | 1894 || मद्रास || ए. वेब || |- | 1895 || पुणे || [[सुरेन्द्रनाथ बनर्जी]] || |- | 1896 || कलकत्ता || एम्. रहीमतुल्ला सयानी || प्रथमवारं राष्ट्रीयगीतस्य गायनम् |- | 1897 || अमरावती || सी. शंकर नायर || |- | 1898 || मद्रास || आनन्दमोहन बोस || |- | 1899 || लखनऊ || रोमेशचन्द्र बोस || |- | 1900 || लाहौर || एन्. जी. चंदूनरकर || |- | 1901 || कलकत्ता || ई. दिन्शा वाचा || प्रथमवारं गांधीजी सहभागिता |- | 1902 || अहमदाबाद || सुरेन्द्रनाथ बनर्जी || |- | 1903 || मद्रास || लालमोहन बोस || |- | 1904 || मुंबई || सर् हेनरी कॉटन || प्रथमवारं मोहम्मद् अली जिन्ना सहभागिता |- | 1905 || बनारस || [[गोपाल कृष्ण गोखले]] || बंगभङ्ग-आन्दोलनस्य समर्थनम्, स्वदेशी-आन्दोलनसमर्थनम् |- | 1906 || कलकत्ता || दादाभाई नौरोजी || “स्वराज्य” शब्दस्य प्रथमप्रयोगः, मुस्लिम् लीग-स्थापना |- | 1907 || सूरत || [[रास बिहारी घोष|रासबिहारी घोष]] || काँग्रेसविभाजनम् (नरमदलः-गरमदलः) |- | 1908 || मद्रास || रासबिहारी घोष || काँग्रेससंविधाननिर्माणम् |- | 1909 || लाहौर || [[मदनमोहन मालवीय]] || पृथक् निर्वाचनव्यवस्थायाः विरोधः |- | 1910 || प्रयागराज || सर् विलियम् वेदरबर्न || |- | 1911 || कलकत्ता || बिसन नारायण धर || प्रथमवारं राष्ट्रगानस्य गायनम् |- | 1912 || पटना || आर्. एन्. मुधालकर || ए. ओ. ह्यूम् “काँग्रेसस्य पिता” इति घोषितः |- | 1913 || कराची || सैयद् मुहम्मद् बहादुर || |- | 1914 || मद्रास || भूपेन्द्रनाथ बोस || |- | 1915 || मुंबई || सर् एस्. पी. सिन्हा || लॉर्ड् वेलिंग्टन् सहभागिता |- | 1916 || लखनऊ || ए. जी. मजुमदार || गरमदल-नरमदलयोः मिलनम् |- | 1917 || कलकत्ता || [[एनी बेसेंट|एनी बेसेंट]] || प्रथम महिला अध्यक्षः, तिरङ्गध्वजस्वीकारः |- | 1918 || मुंबई || सैयद् हसन इमाम || |- | 1918 || दिल्ली || मदनमोहन मालवीय || नरमदलस्य नेतॄणां त्यागपत्रम् |- | 1919 || अमृतसर || [[मोतीलाल नेहरू]] || जलियांवाला-बाग-हत्याकाण्डविरोधः, खिलाफतसमर्थनम् |- | 1920 || नागपुर || सी. विजय राघवाचार्य || असहयोग-आन्दोलननेतृत्वम् |- | 1921 || अहमदाबाद || हकीम अजमल खान (कार्यकारी अध्यक्षः) || सी. आर्. दास कारागारे |- | 1922 || गया || [[चित्तरंजन दास]] || स्वराज्य-दलस्य स्थापना |- | 1923 || दिल्ली || [[अबुल कलाम आज़ाद]] || न्यूनतमवयस्कः अध्यक्षः |- | 1923 || कोकोनाडा || मौलाना मुहम्मद् अली || |- | 1924 || बेलगांव || [[महात्मा गांधी]] || गांधीजीस्य एकमात्रम् अध्यक्षीय-अधिवेशनम् |- | 1925 || कानपुर || [[सरोजिनी नायडू]] || प्रथम भारतीय महिला अध्यक्षः |- | 1926 || गोहाटी || [[श्रीनिवास अयंगर]] || |- | 1927 || मद्रास || एम्. ए. अंसारी || साइमन-आयोगविरोधः |- | 1928 || कलकत्ता || [[मोतीलाल नेहरू]] || प्रथम अखिलभारतीय युवा काँग्रेस |- | 1929 || लाहौर || जवाहरलाल नेहरू || पूर्णस्वराज्य-प्रस्तावः |- | 1930 || अधिवेशनं नाभवत् || जवाहरलाल नेहरू || |- | 1931 || कराची || [[वल्लभभाई पटेल]] || मौलिकाधिकार-आर्थिकनीतिप्रस्तावाः |- | 1932 || दिल्ली || आर्. डी. अमृतलाल || |- | 1933 || कलकत्ता || नलिनी सेनगुप्ता || |- | 1934 || मुंबई || राजेन्द्र प्रसाद || काँग्रेस समाजवादी दलस्थापना |- | 1935 || अधिवेशनं नाभवत् || राजेन्द्र प्रसाद || |- | 1936 || लखनऊ || जवाहरलाल नेहरू || समाजवादी-लक्ष्यघोषणा |- | 1937 || फैजपुर || जवाहरलाल नेहरू || प्रथमवारं ग्रामे अधिवेशनम् |- | 1938 || हरिपुरा || [[सुभाष चन्द्र बोस]] || राष्ट्रीय योजना समिति |- | 1939 || त्रिपुरी || सुभाषचन्द्र बोस || त्यागपत्रम्, [[फॉरवर्ड ब्लाक]]-स्थापना |- | 1940 || रामगढ़ || अबुल कलाम आज़ाद || “भारत छोड़ो” प्रस्तावः |- | 1941–45 || अधिवेशनं नाभवत् || अबुल कलाम आज़ाद || द्वितीयविश्वयुद्धकारणात् |- | 1946 || मेरठ || [[जे॰ बी॰ कृपलानी|जीवटराम कृपलानी]] || |- | 1947 || दिल्ली || [[राजेन्द्र प्रसाद]] || |- ! colspan="4" | कुलम् अधिवेशनानि = 61 |} ==स्वातन्त्र्योत्तर इतिहास == === नेहरू–शास्त्री युगः (1952–1966) === [[File:Nehrucon.jpg|thumb|alt=See caption |[[Jawaharlal Nehru|नेहरू]] [[Constitution of India|भारतीय संविधानम्]] हस्ताक्षरं कुर्वन्, इ. स. 1950 च]] 1951 तमे वर्षात् 1964 तमे वर्षे निधनपर्यन्तं जवाहरलाल नेहरू कांग्रेसदलस्य परममुख्यः नेता आसीत्। 1951–52, 1957 तथा 1962 तेषु लोकसभानिर्वाचनेषु कांग्रेसः महाविजयं प्राप्तवती।<ref name=career>{{cite web|title=Nehru Years in Indian Politics|url=http://www.sps.ed.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0005/38480/WP16_Suranjan_Das.pdf|website=sps.ed.ac.uk|publisher=School of Social and Political Science, Edinburgh|access-date=23 June 2014|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924105051/http://www.sps.ed.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0005/38480/WP16_Suranjan_Das.pdf|url-status=dead}}</ref> स्वकार्यकाले नेहरूः आयात-प्रतिस्थापन-औद्योगिकीकरणनीतिम् अवलम्ब्य, मिश्रित-अर्थव्यवस्थासमर्थनं कृतवान्, यस्मिन् [[public sector|सार्वजनिक क्षेत्रः]] [[private sector|निजी क्षेत्रेण]] सह सहअस्तित्वं कृतवान्।<ref name="economic policy">{{cite web|title=Economic Ideology of Jawaharlal Nehru|url=http://www.epw.in/system/files/pdf/1964_16/29-30-31/economic_ideology_of_jawaharlal_nehru.pdf|website=www.epw.in|publisher=Economic and Political Weekly|access-date=23 June 2014}}</ref> सः मन्यते स्म यत् आधारभूत-गुरुउद्योगानां स्थापना भारतस्य आर्थिकविकासाय आधुनिकीकरणाय च अत्यावश्यकम्।<ref name=career /> नेहरूशासनं इस्पात, लौह, कोयला, विद्युत् इत्यादिषु मुख्येषु सार्वजनिक-क्षेत्र-उद्योगेषु निवेशं केन्द्रितवान्, अनुदानैः संरक्षणनीतिभिश्च तेषां विकासं प्रोत्साहितवान्।<ref name="economic policy" /> नेहरूः धर्मनिरपेक्षतां, राज्यप्रेरित-औद्योगिकीकरणाधारितं समाजवादी-आर्थिकदृष्टिकोनं, तथा [[Non-Aligned Movement|निरपेक्ष-गुटनिरपेक्ष]] विदेशनीतिं स्वीकृतवान्, या आधुनिककांग्रेसदलस्य लक्षणं जातम्।<ref name=root>{{cite news|title=History of Indian Economy Part II|url=http://www.dnaindia.com/analysis/column-why-jawaharlal-nehru-is-the-root-cause-of-indias-economic-troubles-1564479|access-date=23 June 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|agency=DNA|date=11 July 2011}}</ref> [[Cold War|शीतयुद्धकाल]]े गुटनिरपेक्षनीत्या नेहरूः [[Eastern Bloc|पूर्वगुटात्]] तथा [[Western Bloc|पश्चिमगुटात्]] उभयतः आर्थिक-तांत्रिकसहाय्यं प्राप्तवान्, येन भारतस्य औद्योगिकाधारः शून्यात् निर्मितः।<ref name=movement>{{cite news|title=Nehru: Founding member of The non-aligned movement|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/574242.stm|website=news.bbc.co.uk|publisher=[[BBC|The British Broadcasting Corporation]]|access-date=23 June 2014}}</ref><ref name=Non-Aligned>{{cite web|title=History and Evolution of Non-Aligned Movement|url=http://mea.gov.in/in-focus-article.htm?20349/History+and+Evolution+of+NonAligned+Movement|website=mea.gov.in|publisher=Ministry of External Affairs, [[Government of India]]|access-date=23 June 2014}}</ref> नेहरूकार्यकाले तस्य वधप्रयत्नाः चत्वारः अभवन्।<ref name="Sahgal2010">{{cite book|author=Nayantara Sahgal|title=Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World|url=https://archive.org/details/isbn_9780670083572|year=2010|publisher=Penguin Books India|page=[https://archive.org/details/isbn_9780670083572/page/58 58]}}</ref> तथापि सः अत्यधिकसुरक्षां न रोचते स्म, न च जनजीवनस्य व्यवधानं कर्तुम् इच्छति स्म।<ref name="Sahgal2010" /> 1963 तमे वर्षे के. कामराज अखिलभारतीय काँग्रेस समितियाः अध्यक्षः अभवत्।<ref name=life>{{cite web|title=K. Kamaraj – Life History|publisher=The Perun Thalaivar organization|url=http://www.perunthalaivar.org/english/life-history/|accessdate=2025-12-29|archive-date=2014-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705202836/http://www.perunthalaivar.org/english/life-history/|deadurl=yes}}</ref> सः पूर्वं नववर्षपर्यन्तं [[Tamil Nadu|मद्रास राज्य]]स्य मुख्यमन्त्री आसीत्।<ref name=Kingmakers>{{cite web|title=The Syndicate: Kingmakers of India |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2003/fjul2003/f150720031.html}}</ref> 1962 तमे वर्षे चीन-भारतयुद्धे पराजयानन्तरं कांग्रेसलोकप्रियता न्यूनिता। दलस्य पुनरुत्थानाय कामराजेन कामराज-योजना प्रस्तुता, यस्यानुसारं षट् मुख्यमन्त्रिणः तथा षट् वरिष्ठमन्त्रिणः पदत्यागं कृत्वा दलकार्ये प्रवृत्ताः।<ref name="Jeyaraman2013">{{cite book|author=Bala Jeyaraman|title=Kamaraj: The Life and Times of K. Kamaraj|year=2013|pages=55–56}}</ref> [[File:Congress Party old symbol.png|thumb|काँग्रेसदलस्य निर्वाचनचिह्नम् (1952–1969)]] 1964 तमे वर्षे नेहरूः [[aortic dissection|महाधमनीविच्छेद]]कारणात् दिवङ्गतः।<ref name=death>{{cite news|title=The death of Nehru|work=The Guardian|date=28 May 2013}}</ref> तदनन्तरं 27 मई 1964 तमे दिने [[Gulzarilal Nanda|गुलजारीलाल नन्दा]] अन्तरिमप्रधानमन्त्री नियुक्तः।<ref name="Interim PM">{{cite web |title=Shri Gulzari Lal Nanda |publisher=PMO India}}</ref> नेहरूउत्तराधिकारस्पर्धायां [[Lal Bahadur Shastri|लालबहादुर शास्त्री]] [[Morarji Desai|मोरारजी देसाई]]ं पराजित्य चयनितः; अस्मिन् निर्णयॆ कामराजः “राजनिर्माता” इति ख्यातः। प्रधानमन्त्रिरूपेण शास्त्रीः नेहरूनीतिं—विशेषतः गुटनिरपेक्षता—अनुवर्तितवान्, किन्तु [[Soviet Union|सोवियत् संघेन]] सह सम्बन्धान् दृढीकृतवान्। 1965 तमे वर्षे [[Indo-Pakistani War of 1965|भारत-पाक युद्धे]] विजयात् सः राष्ट्रीयनायकः अभवत्।<ref name=war>{{cite web|title=The Indo-Pakistan war of 1965|publisher=[[Indian Navy]]}}</ref> तस्य घोषवाक्यं—"जय जवान जय किसान "—युद्धकाले अत्यन्तं लोकप्रियम् अभवत्। 11 जनवरी 1966 तमे दिने, ताशकन्द घोषणापत्रहस्ताक्षरानन्तरं, शास्त्रीः ताशकन्दे निधनं प्राप्तवान्; तस्य निधनपरिस्थितयः अद्यापि रहस्यमयाः सन्ति।<ref name=controversy>{{cite web|title=Controversial death of Shastri}}</ref> शास्त्रीनिधनानन्तरं कांग्रेसः [[Indira Gandhi|इन्दिरा गाँधी]]ं नेतृरूपेण निर्वाचितवती। पुनरपि कामराजः अस्मिन् निर्णयॆ प्रमुखभूमिकां निर्वहन्। नेतृत्वविषये मतभेदैः कांग्रेसात् उड़ीसा जन कांग्रेस, बांगला कांग्रेस, उत्कल कांग्रेस एवं भारतीय क्रांति दल इत्यादयः पृथक् दलाः उत्पन्नाः। === इन्दिरा-युगः (1966–1984) === [[File:Indira and Nixon.JPG|thumb|upright|left|[[Indira Gandhi|इन्दिरा गाँधी]] अमेरिका-देशस्य राष्ट्रपतिना [[Richard Nixon|रिचर्ड् निक्सन]] इत्यनेन सह, 1971]] 1967 तमे वर्षे सम्पन्नेषु [[1967 Indian general election|लोकसभानिर्वाचनेषु]] दुर्बलप्रदर्शनानन्तरं [[Indira Gandhi|इन्दिरा गाँधी]] वामपक्षीय-राजनीतिदिशं प्रति गन्तुं आरब्धवती। 1969 तमे वर्षस्य मध्यकाले सा वरिष्ठकांग्रेसनेतृभिः सह अनेकविषयेषु मतभेदेषु प्रविष्टवती। विशेषतः—[[president of India|भारतस्य राष्ट्रपतिपद]]स्य रिक्तस्थानाय आधिकारिक-कांग्रेस-प्रत्याशिनः [[Neelam Sanjiva Reddy|नीलम् संजीव रेड्डी]]स्य स्थाने स्वतन्त्रप्रत्याशिनं [[V. V. Giri|वी. वी. गिरि]]ं समर्थितवती।{{sfn|Mahendra Prasad Singh|1981|pp=65–80}} एवमेव 1969 तमे वर्षे भारतस्य चतुर्दश महाबैङ्कानां आकस्मिक-राष्ट्रीयीकरणं कृतवती। वर्षस्य उत्तरार्धे कांग्रेसाध्यक्षः एस्. निजलिङ्गप्पा अनुशासनभङ्गस्य आरोपेण तां दलात् निष्कासितवान्।<ref name=socialism>{{cite news |title=March to socialism under Prime Minister Indira Gandhi|work=[[The Economic Times]]|date=24 August 2011}}</ref><ref name=expelled>{{cite news|title=1969: S. Nijalingappa expelled Indira Gandhi from the Party|work=[[India Today]]|date=2 July 2007}}</ref> प्रतिउत्तररूपेण इन्दिरा गाँधी स्वीयं गुटं प्रवर्तितवती, यत् [[Congress (R)|कांग्रेस (R)]] इति ख्यातम्।{{efn|“R” इति Requisition अथवा Ruling इत्यर्थे}} मूलदलः भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (O) इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्।{{efn|“O” इति Organisation / Old Congress}} तस्य प्रमुखनेतारः कामराजः, मोरारजी देसाई, निजलिङ्गप्पा तथा [[S. K. Patil|एस्. के. पाटिल]] आसन्, ये दक्षिणपक्षीय-दृष्टिकोणं समर्थयन्ति स्म।<ref name="book">{{cite book|last=Sanghvi|first=Vijay|title=The Congress, Indira to Sonia Gandhi|year=2006|page=77}}</ref> संयुक्त-विधायक-दलस्य नेतृत्वे संयुक्तविपक्षेण [[Hindi Belt|हिन्दीपट्टे]] स्थितेषु अनेकप्रान्तेषु सत्ता प्राप्ता, तदा कांग्रेस-विभाजनं स्पष्टम् अभवत्। इन्दिरा गाँधी जनसमर्थनस्य सङ्ग्रहाय लोकवादी-कार्यसूचीम् अवलम्बितवती। तस्याः कांग्रेस (R) गुटं अधिकांश-कांग्रेस-सांसदैः समर्थितम्, यदा मूलदलस्य समर्थनं केवलं 65 सांसदैः कृतम्।<ref name="Rosser">{{Cite book|year=2004|pages=468–470}}</ref> अखिलभारतीय-कांग्रेस-समितौ 705 सदस्यानां मध्ये 446 सदस्याः इन्दिरा-पक्षं गतवन्तः। अतः जनमानसेषु इन्दिरा-नेतृत्वं “यथार्थ-कांग्रेस” (INC-R) इति धारणा उत्पन्ना। निर्वाचनचिह्नरूपेण मूलदलस्य “युग्मवृषभ-चिह्नम्” आसीत्, इन्दिरा-गुटस्य तु “वत्सयुक्ता गौः” इति नूतनं चिह्नं निर्वाचनायोगेन प्रदत्तम्। {{quote box |bgcolor=#CCDDFF |width=25% |align=right |quote="भारतं प्राचीनदेशः सन् अपि नव-लोकतन्त्रः अस्ति। अतः सामाजिक-आर्थिक-राजनीतिक-प्रणालिषु अल्पजन-प्रभुत्वात् सजाग्रतया रक्षितव्यम्। बैंकाः सार्वजनिकस्वामित्वे स्थापनीयाः, येन ते न केवलं महद्योगान्, अपि तु कृषकान्, लघुउद्योगान् उद्यमिनश्च सेवेरन्। निजी-बैंकाः अनेके विफलाः अभवन्, येन निक्षेपकाः हानिम् अनुभवन्ति स्म।" |source=—निजी-बैङ्क-राष्ट्रीयीकरणानन्तरं इन्दिरा गाँध्याः वक्तव्यम्<ref name="Quote">{{cite news|title='We simply don't have time': Read Indira Gandhi's letters defending bank nationalisation|work=ThePrint|date=16 November 2017}}</ref> }} 1971 तमे वर्षे सम्पन्नेषु मध्यावधि-निर्वाचनेषु इन्दिरा-नेतृत्वे कांग्रेस (R) “[[Garibi Hatao|गरीबी हटाओ]]” इत्यादि प्रगतिशील-कार्यसूच्याः आधारे महाविजयं प्राप्तवती।<ref name="1971 result">{{cite web|title=General Elections, India, 1971}}</ref> 1962 तमे वर्षे [[Sino-Indian War|चीन-भारत-युद्ध]]स्य अनन्तरं भारतस्य आर्थिकस्थितिः दुर्बला अभवत्। विकासार्थं संसाधनसङ्ग्रहाय वरिष्ठा नेत्री [[Subhadra Joshi|सुभद्रा जोशी]] निजी-बैङ्कानां राष्ट्रीयीकरणस्य प्रस्तावं दत्तवती। 1969 तमे वर्षे अध्यादेशेन इन्दिरा गाँध्याः शासनं चतुर्दश प्रमुखनिजी-बैङ्कान् राष्ट्रीयीकृतवान्। 1971 तमे वर्षे पुनर्निर्वाचनानन्तरं कोयला, इस्पात, ताम्र, वस्त्र तथा बीमा-उद्योगाः अपि राष्ट्रीयीकृताः। 12 जून 1975 तमे दिने [[Allahabad High Court|इलाहाबाद उच्चन्यायालयेन]] इन्दिरा-गाँध्याः लोकसभानिर्वाचनं अमान्यं घोषितम्। प्रत्युत्तररूपेण तस्याः मन्त्रिपरिषदा [[Fakhruddin Ali Ahmed|फख़रुद्दीन अली अहमद]]ं राष्ट्रपतिं [[Article 352|अनुच्छेद 352]] अन्तर्गतं [[State of Emergency in India|आपत्कालम्]] उद्घोषयितुं सिफारिशं कृतवती। 25 जून 1975 तमे दिने आरब्धः आपत्कालः 21 मार्च 1977 तमे दिने समाप्तः। अस्मिन् काले [[Sanjay Gandhi|सञ्जय गाँधी]] तथा तस्य सहचरैः शक्तिदुरुपयोगः जातः। आपत्कालानन्तरं सर्वे राजनैतिकबन्दिनः मुक्ताः कृताः, नूतननिर्वाचनं च आहूतम्। [[1977 Indian general election|1977 तमे वर्षस्य निर्वाचनम्]] कांग्रेसस्य पराजयं दर्शितवान्। इन्दिरा गाँधी [[Raj Narain|राज नारायण]]ेन पराजिता। 1978 तमे वर्षे सा कांग्रेस (I) नाम्ना नूतनं दलं स्थापयामास। 1980 तमे वर्षे पुनः [[1980 Indian general election|महाविजयेन]] सा प्रधानमन्त्रिपदे निर्वाचिता। 1984 तमे वर्षे निर्वाचनायोगेन कांग्रेस (I) एव वास्तविक-कांग्रेस इति घोषितम्। इन्दिरा-शासनकाले [[Punjab, India|पञ्जाबे]] अशान्तिः वर्धिता। जरनैल सिंह भिण्ड्रांवाले अनुयायिभिः सह [[Harmandir Sahib|स्वर्णमन्दिरे]] शस्त्रसञ्चयः कृतः। जून 1984 तमे वर्षे [[Operation Blue Star|ऑपरेशन ब्लू स्टार]] अन्तर्गतं भारतीयसेनया मन्दिरे प्रवेशः कृतः। 31 अक्टूबर 1984 तमे दिने इन्दिरा गाँधी स्वस्य सुरक्षारक्षकैः [[Satwant Singh|सतवन्त सिंह]] तथा [[Beant Singh (assassin)|बेअन्त सिंह]] इत्याभ्यां हता। तदनन्तरं 1984 सिख-विरोधी-दङ्गेषु सहस्रशः जनाः निहताः। === राजीव-गाँधी–राव-युगः (1984–1998) === [[File:The Prime Minister Shri Rajiv Gandhi addressing the Special Session of the United nations on Disarmament, in New York in June, 1988 (1).jpg|thumb|right|alt=refer caption|[[Rajiv Gandhi|राजीव गाँधी]] न्यूयॉर्क-नगरे संयुक्तराष्ट्रसंघस्य निःशस्त्रीकरण-विषये विशेषसत्रे, जून 1988 तमे वर्षे, भाषणं कुर्वन्]] 1984 तमे वर्षे [[Indira Gandhi|इन्दिरा गाँधी]]-पुत्रः [[Rajiv Gandhi|राजीव गाँधी]] नाममात्रेण कांग्रेस-दलस्य प्रमुखः अभवत्, मातुः वधात् अनन्तरं सः भारतस्य प्रधानमन्त्रिपदं अपि प्राप्तवान्।<ref name="pm rajiv">{{cite web|title=Prime Minister Rajiv Gandhi, complete profile|publisher=Prime Minister's Office}}</ref> दिसम्बरमासे सः कांग्रेस-दलं महाविजयेन नेतुम् अशकत्, यस्मिन् विधायिकायां 401 स्थानानि प्राप्तानि।<ref name="1984 election result">{{cite web|title=India General or the 8th Lok Sabha Election Results – 1984}}</ref> तस्य शासनकाले शासकीय-नौकरशाही-सुधाराः तथा देशीय-अर्थव्यवस्थायाः उदारीकरणं कृतम्।<ref name=tenure>{{cite news|title=Resurgent India|work=Daily News and Analysis}}</ref> पञ्जाबे तथा कश्मीरप्रदेशे पृथकतावादी-आन्दोलनानां निरोधनाय राजीव-गाँध्याः प्रयत्नाः प्रतिकूलफलानि ददुः। अनन्तरं बहुषु वित्तीय-घोटालेषु शासनस्य संलग्नतया तस्य नेतृत्वं क्रमशः दुर्बलम् अभवत्।<ref name=movements>{{cite news|title=Rajiv Gandhi and the story of Indian modernization|work=Mint}}</ref> सः सौम्यस्वभावः इति मन्यते स्म, अन्यैः दलसदस्यैः सह परामर्शं कृत्वा एव निर्णयान् करोति स्म, न तु शीघ्रतया।<ref name=consult>{{cite web|title=Rajiv Gandhi, History and Politics}}</ref> बोफोर्स-घोटालेन तस्य स्वच्छ-राजनेता-प्रतिष्ठा क्षता, तथापि 2004 तमे वर्षे मरणोत्तरं सः रिश्वत्-आरोपात् निर्दोषः घोषितः।<ref>{{cite news|title=Rajiv Gandhi cleared over bribery|work=BBC News}}</ref> 21 मे 1991 तमे दिने पुष्पपात्रे निगूढेन विस्फोटकेन तमिळ् ईळम् मुक्तिसेनायाः सम्बद्धया स्त्रिया सः हतः।<ref name=autogenerated1>{{cite web|title=The assassination of Rajiv Gandhi}}</ref> सः तमिलनाडुराज्ये आगामि-संसदीय-निर्वाचनार्थं प्रचारं कुर्वन् आसीत्। 1998 तमे वर्षे भारतीय-न्यायालयेन अस्य हत्यायाः षड्यन्त्रे 26 जनाः दोषसिद्धाः।<ref name=kiled>{{cite news|title=Rajiv Gandhi assassination case|work=The Times of India}}</ref> एते षड्यन्त्रकारिणः श्रीलङ्कातमिळ् उग्रवादिनः तथा तेषां भारतीय-सहयोगिनः आसन्, ये 1987 तमे वर्षे भारत–श्रीलङ्का-सम्झौते पालनार्थं प्रेषितया भारतीयसेनया सह सङ्घर्षेण क्रुद्धाः आसन्।<ref name="RajuRaju2008">{{cite book|title=Rajiv Gandhi Assassination}}</ref><ref name=Murder>{{cite news|title=SC refers Rajiv Gandhi killers' release case to Constitution Bench|work=The Indian Express}}</ref> [[File:Visit of Narasimha Rao, Indian Minister for Foreign Affairs, to the CEC.jpg|thumb|पी. वी. नरसिंह राव-महाशयस्य CEC-भ्रमणम्]] राजीव-गाँध्याः अनन्तरं कांग्रेस-दलस्य नेतृत्वं [[P. V. Narasimha Rao|पी. वी. नरसिंह राव]]-महाशयेन स्वीकृतम्, ये जून 1991 तमे वर्षे प्रधानमन्त्रिपदं प्राप्तवन्तः।<ref name=rao>{{cite web|title=PV Narasimha Rao Biography}}</ref> दक्षिणभारततः आगतः प्रथमः प्रधानमन्त्री सः आसीत्, अतः तस्य उदयः राजनैतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णः। निर्वाचनेषु अल्पमत-सरकारं स्थापयित्वा शासनं कृतवान्। प्रारम्भे सः 1991 तमे वर्षे निर्वाचनं न अलभत, परन्तु प्रधानमन्त्रिपदे शपथग्रहणानन्तरं [[Andhra Pradesh|आन्ध्रप्रदेशस्य]] [[Nandyal (Lok Sabha constituency)|नन्द्याल्]] उपनिर्वाचने विजयम् अलभत्।<ref name="Rao AP Won">{{cite news|title=Nandyal bypoll: It was P V Narasimha Rao's backyard|work=The Times of India}}</ref> तस्य शासनकाले अर्थव्यवस्थायाः उदारीकरणम् आरब्धम्, तथा बहवः आन्तरिक-सुरक्षा-सम्बद्धाः घटनाः अपि अभवन्।<ref name="Reforming">{{cite news|title=Narasimha Rao – a Reforming PM|work=BBC News}}</ref> वाणिज्य-उद्योग-मन्त्रालयस्य दायित्वं धारयन् रावः स्वयमेव लाइसेंस-राज्-व्यवस्थायाः विघटनं कृतवान्।<ref name="DNAArticle">{{cite news|title=India must embrace unfettered free enterprise|work=Daily News and Analysis}}</ref> अतः सः प्रायः “भारतीय-अर्थसुधाराणां पिता” इति कथ्यते।<ref>{{cite news|title=PV Narasimha Rao Remembered as Father of Indian Economic Reforms|work=VOA News}}</ref> अनन्तरकाले प्रधानमन्त्रिणौ [[Atal Bihari Vajpayee|अटल बिहारी वाजपेयी]] तथा [[Manmohan Singh|मनमोहन सिंह]] अपि राव-प्रारब्धान् अर्थसुधारान् अनुवर्तितवन्तौ।<ref name=reinvention>{{cite news|title=PV Narasimha Rao reinvented India|work=The National}}</ref> रावः अल्पमत-सरकारस्य नेतृत्वे सन् अपि कठिनान् आर्थिक-राजनीतिक-विधेयकान् संसद्-मार्गेण पारयितुं समर्थः आसीत्, अतः सः ‘[[Chanakya|चाणक्यः]]’ इति अपि अभिधीयते।<ref name="frontline">{{cite journal|title=Obituary: A scholar and a politician|journal=Frontline}}</ref> 1996 तमे वर्षे भ्रष्टाचार-आरोपैः दलस्य प्रतिमा क्षीणाभवत्, तथा लोकसभायां कांग्रेस-दलस्य स्थानानि 140 एव अभवन्—तावत्पर्यन्तं न्यूनतमम्। ततः रावः प्रधानमन्त्रिपदात् तथा सेप्टेम्बरमासे दलाध्यक्षपदात् अपि त्यागपत्रं दत्तवान्।<ref name=resign>{{cite web|title=Atal Bihari Vajpayee's 13-day govt.}}</ref> तस्य उत्तराधिकारी [[Sitaram Kesri|सीताराम केसरी]] अभवत्, सः कांग्रेस-दलस्य प्रथमः अब्राह्मण-अध्यक्षः आसीत्।<ref name=Kesari>{{cite news|title=The Sitaram Kesri case|work=Daily News and Analysis}}</ref> राव-केसरी-युगयोः उभयोरपि कालयोः कांग्रेस-कार्यकारिणी-समितौ तथा अध्यक्षपदे आन्तरिक-निर्वाचनानि आयोजितानि।<ref name="MitraEnskat2004">{{cite book|title=Political Parties in South Asia}}</ref> === INC (1998–वर्तमानम्) === [[File:The President Dr. A.P.J Abdul Kalam authorizing the Prime Minister designate Dr. Manmohan Singh to form the next Government in New Delhi on May 19, 2004.jpg|thumb|250px|right|भारतस्य 11तमः [[President of India|राष्ट्रपतिः]] [[A. P. J. Abdul Kalam|ए. पी. जे. अब्दुल् कलाम]] 19 मे 2004 तमे दिने [[Manmohan Singh|मनमोहन सिंह]]-महाशयम् नवीन-सरकार-निर्माणार्थं अधिकृतं कुर्वन्]] 1998 तमे आमनिर्वाचने कांग्रेस-दलेन लोकसभायां 141 स्थानानि प्राप्तानि, यत् तावत्पर्यन्तं न्यूनतमं परिणामम् आसीत्।<ref>{{cite web|title=India Parliamentary Chamber: Lok Sabha}}</ref> आगामी-निर्वाचने प्रदर्शन-सुधारणार्थं तथा लोकप्रियता-वर्धनाय कांग्रेस-नेतारः [[Sonia Gandhi|सोनिया गाँधी]]-महिलाम्, [[Rajiv Gandhi|राजीव गाँधी]]-पत्नीम्, दलस्य नेतृत्वं स्वीकर्तुं प्रार्थितवन्तः।<ref>{{cite news|title=Another Gandhi Comes to Congress Party's Aid}}</ref> सा पूर्वं राजनीतौ सक्रियतां स्वीकर्तुं न इच्छन्ती आसीत्।<ref>{{cite magazine|title=Sonia Gandhi emerges as cynosure of all eyes}}</ref> तस्याः दलाध्यक्षरूपेण निर्वाचनानन्तरं, इटालियन-वंशसम्भवात् विरोधं कुर्वन् दलस्य एकः वर्गः पृथक् अभवत्, येन शरद् पवार-नेतृत्वे राष्ट्रवादी कांग्रेस दलः स्थापितः।<ref>{{cite news|title=Congress Party Expels 3 Who Opposed Gandhi}}</ref> अध्यक्षत्वस्य प्रारम्भिक-वर्षेषु सोनिया गाँधी दलं पुनर्जीवयितुं संघर्षं कृतवती; विदेशीय-जन्मनः तथा राजनैतिक-अनुभवाभावस्य कारणेन सा निरन्तरं परीक्षणाधीनाऽभवत्। 1999 तमे वर्षे राष्ट्रीय-लोकतान्त्रिक-संघ-सरकारेण आहूते आकस्मिक-निर्वाचने कांग्रेस-दलस्य स्थानानि 114 एव अभवन्।<ref name="negi" /> तथापि, 1998 तमे वर्षे स्वीकृतं ‘एकला चलो’ इति नीति-निर्णयं परित्यज्य, सा अन्यैः समान-विचार-दलैः सह गठबन्धनानि कर्तुं आरब्धवती। अनन्तरवर्षेषु कांग्रेस-दलः बहुषु राज्य-विधानसभा-निर्वाचनेषु सफलः अभवत्; एकस्मिन् काले दलः 15 राज्येषु शासनं अकरोत्।<ref>{{cite news|title=Sonia Gandhi's 19 years as Congress president}}</ref> === UPA-सरकाराः (2004–2014) === 2004 तमे आमनिर्वाचने कांग्रेस-दलेन द्रविड-मुनेत्र-कळगम् तथा राष्ट्रवादी कांग्रेस-दलेन सह गठबन्धनं कृतम्।<ref>{{cite news|title=The mathematics of politics}}</ref> प्रचारस्य केन्द्रबिन्दुः सामाजिक-समावेशनं तथा सामान्य-जनकल्याणम् आसीत्, यत् सोनिया गाँध्याः अध्यक्षत्वकाले कांग्रेस-दलस्य मूल-तत्त्वम् अभवत्— “{{lang|hi|Congress ka haath, aam aadmi ke saath}}” इति घोषवाक्येन।<ref name="negi" /> कांग्रेस-नेतृत्वे संयुक्त-प्रगतिशील-गठबन्धनम् 222 स्थानानि प्राप्त्वा सरकारं अकरोत्, वाममोर्चाया बाह्य-समर्थनेन बहुमतं च लब्धम्।<ref name="Naqshbandi" /> दलस्य आन्तरिक-समर्थनं अपि सुलभं आसीत्, तथापि सोनिया गाँधी प्रधानमन्त्रिपदं न स्वीकृतवती, अपि तु [[Manmohan Singh|मनमोहन सिंह]]-महाशयं नियुक्तवती।<ref>{{cite news|title=Sonia Gandhi keeps Congress hopes alive}}</ref> सा दलाध्यक्षरूपेण स्थित्वा राष्ट्रीय परामर्श परिषदः अध्यक्षत्वं अपि वहति स्म।<ref>{{cite news|title=Hands-on influence for Sonia Gandhi as NAC head}}</ref> प्रथम-कार्यकाले UPA-सरकारेण बहवः सामाजिक-सुधार-विधेयकाः स्वीकृताः— ग्रामीण रोजगार-प्रत्याभूति-अधिनियमः, सूचना-अधिकार-अधिनियमः, तथा शिक्षा-अधिकार-अधिनियमः। वाममोर्चाया समर्थनं तथा NAC अस्य प्रेरक-शक्तिः मन्यते स्म।<ref>{{cite web|title=Manmohan survives trust vote}}</ref> 2009 तमे निर्वाचने कांग्रेस-दलेन 207 स्थानानि प्राप्तानि, यत् 1991 तमे वर्षात् परं सर्वाधिकम्। सम्पूर्ण-UPA 262 स्थानानि लब्ध्वा द्वितीयवारं सरकारं अकरोत्।<ref>{{cite magazine|title=Reading the Verdict}}</ref> === राष्ट्रीय-स्तरे पराजयाः (2014–वर्तमानम्) === 2014 तमे लोकसभा-निर्वाचने देशस्य अर्थिक-दुर्बलतया तथा 2G-घोटाले एवं कोयला-घोटाले इत्यादिषु भ्रष्टाचार-आरोपेषु जन-असन्तोष-वृद्ध्या कांग्रेस-दलस्य जनसमर्थनं न्यूनम् अभवत्।<ref name=2G /><ref name=coal /> दलः केवलं 44 स्थानानि एव अलभत्, यदा [[Bharatiya Janata Party|भाजपा]]-नेतृत्वे गठबन्धनं 336 स्थानानि प्राप्तवान्।<ref name=performance /> भ्रष्टाचारस्य आरोपाः केवलं नकली आरोपाः एव आसन्, न्यायालये एते आरोपाः तथ्यं असफलाः अभवन्। काङ्ग्रेससमर्थनानां अनुसारं ते आरोपाः भारतीयजनतापक्षेण विदेशीयधनस्य उपयोगेन कृताः इति कथ्यते। UPA-गठबन्धनस्य एषा पराजयः राष्ट्रिय-निर्वाचनेषु तस्य इतिहासे सर्वाधिक-दुर्बला आसीत्।<ref name=result /> [[Narendra Modi|नरेन्द्र मोदी]] प्रधानमन्त्रिपदे आसीत्। दिसम्बर 2017 तमे वर्षे सोनिया गाँधी 19-वर्षीय-कार्यकालानन्तरं दलाध्यक्षपदात् निवृत्तवती, तथा तस्याः पुत्रः [[Rahul Gandhi|राहुल गाँधी]] निर्विरोधं अध्यक्षः निर्वाचितः।<ref name="Naqshbandi" /> [[File:The Minister of State for Railways, Shri Adhir Ranjan Chowdhury addressing at the presentation of the National Awards for Outstanding Service in Railways, in Mumbai on April 16, 2013.jpg|thumb|left|[[Adhir Ranjan Chowdhury|अधीर रञ्जन चौधरी]], 2019–2024 कालखण्डे लोकसभायां कांग्रेस-दलस्य विपक्ष-नेता]] 2019 तमे आमनिर्वाचने निराशाजनक-प्रदर्शनानन्तरं राहुल गाँधी अध्यक्षपदात् त्यागपत्रं दत्तवान्।<ref>{{cite news|title=Rahul Gandhi has resigned}}</ref> अनन्तरं कांग्रेस-कार्यकारिणी-समित्या 10 अगस्त 2019 तमे दिने निर्णयः कृतः यत् सहमतिः यावत् न लभ्यते, तावत् सोनिया गाँधी अन्तरिम-अध्यक्षरूपेण कार्यं करोतु।<ref name="2019 president" /> राहुल गाँधी लोकसभायां विपक्ष-नेता अस्ति।<ref name="Pioneer" /> [[Gaurav Gogoi|गौरव गोगोई]] उप-विपक्ष-नेता अस्ति।<ref>{{cite news|title=Congress appoints Gaurav Gogoi as deputy leader}}</ref> [[Association for Democratic Reforms|लोकतान्त्रिक-सुधार-संघ]]-प्रतिवेदनेन उक्तं यत् 2014 तमे वर्षात् परं कांग्रेस-दले सर्वाधिकं [[Defection|दलपरित्यागः]] अभवत्— 2014–2021 मध्ये 222 निर्वाचन-प्रत्याशी अन्य-दलेषु गताḥ।<ref name="Analysis" /> अनेन कारणेन [[Arunachal Pradesh|अरुणाचल प्रदेश]], [[Madhya Pradesh|मध्यप्रदेश]], [[Goa|गोवा]], [[Karnataka|कर्नाटक]], [[Puducherry (union territory)|पुदुच्चेरी]], [[Manipur|मणिपुर]] इत्यादिषु राज्येषु दलस्य सरकाराः अपतन्। [[File:Bharat_Jodo_Yatra.webp|thumb|भारत जोड़ो यात्रा — राहुल गाँध्याः नेतृत्वे सम्पन्ना पदयात्रा]] सेप्टेम्बर 2022 तमे वर्षे कांग्रेस-दलेन भारत-जोड़ो-यात्रा आरब्धा, या कन्याकुमारीतः काश्मीरपर्यन्तं राहुल गाँध्याः नेतृत्वे सम्पन्ना।<ref>{{cite news|title=Bharat Jodo Yatra: Rahul Gandhi's unity march ends in Kashmir}}</ref> अक्टोबर 2022 तमे वर्षे 2022 कांग्रेस-अध्यक्ष-निर्वाचनम् आयोजितम्। सोनिया तथा राहुल गाँधी उभौ अपि प्रत्याशित्वं न स्वीकृतवन्तौ। मल्लिकार्जुन खड़गे तथा शशि थरूर प्रमुख-प्रत्याशिनौ आसाताम्। खड़गे 84.14% मतैः विजयी अभवत्, 24 वर्षानन्तरं प्रथमः अगान्धी अध्यक्षः च।<ref>{{cite news|title=India's Congress party appoints first non-Gandhi president in 24 years}}</ref> जुलाई 2023 तमे वर्षे कांग्रेस-दलेन अन्यैः 25 राजनैतिक-दलैः सह भारतीय राष्ट्रीय विकासात्मक समावेशी गठबन्धनम् (I.N.D.I.A.) इति विपक्ष-गठबन्धनं स्थापयत्, 2024 तमे आमनिर्वाचने NDA-विरुद्धम्। अस्मिन् गठबन्धने तृणमूल कांग्रेस, आप्, राजद, भाकपा (मार्क्सवादी), [[Dravida Munnetra Kazhagam|द्रमुक]] इत्यादयः प्रमुख-दलाः सन्ति। ==टिप्पणी== {{reflist}} {{Indian political parties}} {{भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः}} [[वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] {{Interwiki conflict}} q5gzpg1d7njzlo51lr45cacnea6314d 0 15361 501570 366657 2026-10-29T19:47:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501570 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:1em; background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |---- |---- bgcolor="#e3e3e3" ! colspan="2" bgcolor="#e3e3e3" |[[चित्रम्:Concepcion-Chile(001).jpg|250px]] |---- |---- bgcolor="#e3e3e3" ! colspan="2" bgcolor="#e3e3e3" | [[चित्रम्:Flag of Chile.svg|20px]] कान्सेप्सियान्: [http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=36_46_22_S_73_03_47_W 36° 46' 22" S 73° 03' 47" W] |---- | align="center" | | align="center" | [[चित्रम्:Comuna de Concepción.svg|240px]] |---- | align="center" style="background:#e3e3e3;" colspan="2" style="border-bottom:3px solid gray;" | |} '''कोन्सेप्सिओन्''' ([[IPA]]: [kon.sepˈsjon]), ''Concepción'', [[चिले]]. <!-- Area: 222 km2 --> <!-- Habitants: 216.061 ([[2002]])--> <!-- Density: 975,0 hab/km2 --> <!-- History: It was founded on October 5, 1550 by the spaniard conqueror [[Pedro de Valdivia]]. --> == चित्राणि <!--Gallery--> == <gallery perrow=4> File:Coat of arms of Concepcion, Chile.svg| File:Arco de Medicina UdeC.jpg| File:Moderno Edificio en Concepción.jpg| File:Desembocadura del Biobío.jpg| File:Ex Catedral de Concepción.jpg| File:Biobus01.jpg| File:Hotel El Araucano.JPG| File:Plaza de Armas Concepción.jpg| </gallery> == आधाराः <!-- Bibliography --> == * Ida Stevenson Weldon Vernon ([[1969]]) ''Pedro de Valdivia, Conquistador of Chile'', Greenwood Press * John Milton Nickles, Marie Siegrist ([[1965]]) ''Bibliography and Index of Geology Exclusive of North America'', Geological Society of America, v.28 == आधारानि <!-- References --> == <references/> == बाह्‌य ग्रन्‍था <!-- external links --> == {{Commons category|Concepcion, Chile|{{PAGENAME}}}} * [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Concepcion municipality] {es} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/130916/Concepcion Encyclopedia Britannica — Concepción] {en} [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:चिले]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] a8q7lxt26mqofal1m8tupw1woexvxso 0 16494 501597 482231 2026-10-30T10:22:30Z Ganesh Paudel 6561 /* निःस्पृहता */ 501597 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | series = रामायणम् | image = Janaka welcomes Rama.jpg | caption = [[रामः|राम]][[विवाहसंस्कारः|विवाहे]] [[दशरथः|दशरथा]]दीनां स्वागतम् | spouse = सुमेधा | relatives = कुशध्वजः (भ्राता) <br>माण्डवी, श्रुतकीर्तिः (भ्रातुष्पुत्र्यौ) <br>[[रामः]] [[लक्ष्मणः]] (जामातारौ) | children = [[सीता]], ऊर्मिला (पुत्र्यौ) | lbl21 = जन्मस्थानम् | data21 =विदेहः | lbl22 = मृत्युस्थानम् | data22 = विदेहः }} विदेहस्य सर्वेऽपि राजानः जनकः इति नाम्नैव उच्यन्ते। तेषु [[सीता|सीतायाः]] पिता जनकः प्रसिद्धः वर्तते। तस्य नाम सीरध्वजः इति। ==पूर्वकथा== विदेहदेशस्य राजा निमः [[वसिष्ठः|वसिष्ठस्य]] शापकारणतः देहत्यागम् अकरोत्। तदानीं राज्यम् अराजकम् अभवत्। प्रजाः सम्भूय निमेः दक्षिणबाहोः मन्थनम् अकुर्वन्। तस्मात् कश्चन पुरुषः उत्पनः। तस्य जनकः, विदेहः मिथिः इति नाम कृतवन्तः। स एव विदेहस्य राजा अभवत्। तदनन्तरम् आगतानां सर्वेषां राज्ञां नामानि जनकः, मिथिः अथवा विदेहः इत्यैव अभवन्। तस्मिन्नेव कुले [[देवरातः]] अपि उत्पन्नः। देवरातानन्तरम् १५ जनकः सीरध्वजः आसीत्<ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%83_%E0%A5%AD%E0%A5%A7 रामायणम् बालकाण्डः ७१ (विकिस्रोतः)]</ref>। ==सीतालब्धिः== जनकस्य पुत्राः न आसन्। अतः मुनीनां सूचनानुसारं जनकः[[:wiktionary:sa:पुत्रकामेष्टि|पुत्रकामेष्टियागं]] कर्तुम् उद्युक्तः। तदङ्गतया भूमिकर्षणं कुर्वन् आसीत्। तदानीं काचित् स्वर्णपेटिका हलस्य कर्षणमार्गे लब्धा। तस्यां पेटिकायां कश्चन सुन्दरः स्त्रीशिशुः आसीत्। लाङ्गलस्य मार्गः [[:wiktionary:sa:सीता|सीता]] इत्युच्यते। शिशुः लाङ्गलमार्गे लब्धः इति कारणतः शिशोः नाम सीता इति कृतवान्। तदन्तरं जनकस्य पत्न्यां सुमेधायाम् अपि स्त्रीशिशुः उत्पन्नः। तस्य नाम ऊर्मिला इत्यासीत्। ==सीताविवाहः== [[File:Late Vedic Culture (1100-500 BCE).png|right|thumb|250px|विदेहराज्यम्]] जनकस्य आस्थाने किञ्चन महाधनुः अवर्तत। तस्य [[शिवः|शिव]]<nowiki/>धनुः इति प्रसिद्धिः आसीत्। महाभारयुक्तं तद्धनुः उन्नेतुं कोऽपि न शक्नोति स्म। यः शिवधनुः उन्नीय शिञ्जिनीं योजयति तस्मै सीता दीयते इति उद्घोषः जनकेन कृतः। अनेके राजानः शिवधनुरुन्नयने विफलाः। अन्ततो गत्वा [[विश्वामित्रः|विश्वामित्रेण]] सह [[रामः]] जनकस्य आस्थानम् आगतः। शिवधनुषः शिञ्जिनीयोजनावसरे तद् भग्नं च। जनकः [[रामः|रामाय]] स्वपुत्रीं [[सीता|सीताम्]] अददात्। तया सह अपरां पुत्रीं ऊर्मिलां [[लक्ष्मणः|लक्ष्मणाय]], स्वभ्रातुः कुशध्वजस्य पुत्र्यौ माण्डवीश्रुतकीर्ती [[भरतः (रामायणम्)|भरत]][[शत्रुघ्नः|शत्रुघ्ना]]<nowiki/>भ्यां च दत्तौ। रामस्य विवाहः वैभवेन जनकेन कृतः। कतिचन दिनानि यावत् [[दशरथः|दशरथादी]]<nowiki/>नाम् आतिथ्यं च अकरोत्। ==निःस्पृहता== जनकः निस्पृहेषु राजसु अन्यतमः। यद्यपि तस् सम्पत्तिः महती आसीत् तथापि सः निःस्पृहः आसीत्। अनेकैः [[ऋषिः|महर्षिभिः]] सह जनकः संवादम् अकरोत्। [[कर्मणैव हि संसिद्धिम्...|कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः]] इति भगद्गीतायामपि उक्तम् दृश्यते। जनकेन [[अष्टावक्रः|अष्टावक्रमुनिना]] सह कृतः संवादः प्रसिद्धः वर्तते। स संवादः [[:wikisource:sa:अष्टावक्रगीता|अष्टावक्रगीतायाम्]] उल्लिखितः<ref>Michael Witzel (1989), ''Tracing the Vedic dialects'' in ''Dialectes dans les litteratures Indo-Aryennes'' ed. Caillat, Paris, 97–265.</ref>। [[याज्ञवल्क्यः]] जनकं [[ब्रह्मविद्या-उपनिषत्|ब्रह्मविद्यां]] बोधितवान्। अन्येऽपि अनेके [[ऋषिः|मुनयः]] जनकास्थानम् [[जनकपुर|जनकपुरं]] आगताः। ==महाभारते== [[File:Yajnavalkya and Janaka.jpg|thumb|250px|right|जनकं ब्रह्मविद्यां पाठयन् याज्ञवल्क्यः]] [[महाभारतम्|महाभारते]] तत्र तत्र जनकस्य कथायाः वर्णनं दृश्यते। शान्तिपर्वणि जनकथाः बह्व्यः विद्यन्ते<ref>[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5 महाभारतम् शान्तिपर्व (विकिस्रोतः)]</ref>। प्रजापरिपालनं [[क्षत्रियः|क्षत्रियस्य]] धर्मः। अतः तेन राज्यं न परित्यक्तव्यम् इति विषये पत्न्या सुमेधया सह कृतः संवादः, पञ्चशिखमुनिना सह अध्यात्मसंवादः, अश्म-जाकसंवादः, कहोलजनकसंवादः, सेवकानां नरकदर्शनम्, दहन्त्यां मिथिलायां जनकस्य मनःस्थैर्यम्, आशापरित्यागेन सुखम् इति विषये माण्डव्यमहर्षिणा सह संवादः, [[पराशरऋषिः|पराशरमहर्षिणा]] सह संवादः [[:wikisource:sa:पराशरगीता|(पराशरगीता)]], भूतसृष्टिविषये [[याज्ञवल्क्यः|याज्ञवल्क्येन]] सह संवादः, ममतात्यागविषये [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणेन]] सह संवादश्च महाभारते वर्णितः<ref>{{cite journal|last=Vanita|first=Ruth|title=Full of God:Ashtavakra and ideas of Justice in Hindu Text|journal=Religions of South Asia|volume=3|number=2|year=2009|url=https://journals.equinoxpub.com/index.php/ROSA/article/view/6641|accessdate=22 February 2017|archive-date=2 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024638/https://journals.equinoxpub.com/index.php/ROSA/article/view/6641|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite book|first=Radhakamal|last=Mukerjee|year=1971|title=The song of the self supreme (Aṣṭāvakragītā): the classical text of Ātmādvaita by Aṣṭāvakra|publisher=Motilal Banarsidass Publ|ISBN=978-81-208-1367-0|url=https://books.google.com/books?id=hL-0qeeuVVIC }}</ref>। ==उल्लेखाः== {{reflist}} {{रामायणम्}} [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] coe28mhhsgdtoz8s4wetburosuo42ih 0 16894 501578 490942 2026-10-30T00:46:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501578 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।''' :'''नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥''' ==पदच्छेदः== शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् आसनम् आत्मनः नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ==अन्वयः== अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः । == शब्दार्थः == अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः । अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 11]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] 1sz9vmh8f2abcjhn1cu44ooebpo7htx 0 30732 501576 500282 2026-10-29T23:19:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501576 wikitext text/x-wiki '''वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतिः''' (Global Positioning System (GPS)) इत्येषा जागतिकस्थाननिर्णयोपेता दिक्सूचीव्यवस्था विद्यते । कृतकोपग्रहैः प्राप्यमाणां सूचनाम् उपयुज्य प्रतिग्राहियन्त्राणि स्वीयं स्थानं वेगं दिशां च निश्चिन्वन्ति । सर्वेषु अपि ऋतुषु भूमौ भूमेः समीपे वा यत्र चतुर्णां तदधिकानां वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहाणाम् अनवरुद्धपरिधौ विद्यते चेत् तत्रत्यं स्थानं समयञ्च निर्दुष्टं ज्ञापयति इयं व्यवस्था ।<ref>{{cite web | url=http://www.loc.gov/rr/scitech/mysteries/global.html | title=जि पि एस् इति किम् ? | accessdate=3 अप्रैल 2014}}</ref> इयं व्यवस्था आप्रपञ्चे सेनायाः, नागरिकाणां वाणिज्योद्यमीनाञ्च सामर्थ्यम् अवर्धयत । इयं व्यवस्था अमेरिकादेशस्य प्रशासनेन निरूह्यते । वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतेः प्रतिग्राहियन्त्रयुतेन केनापि इयं व्यवस्था निश्शुल्कं प्राप्तुं शक्या । [[file:ConstellationGPS.gif|thumb|150px|frame|भ्रमन्तीं भूमिं परितः २४ वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहाणां सञ्चारः]] वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था अमेरिकादेशस्य सेनाविभागेन अभिवृद्धा व्यवस्था । अस्याः अधिकृतं नाम विद्यते ''न्याव्स्टार् जिपिएस्'' इति । अस्याः निर्वहणं नियन्त्रणं च अमेरिकादेशस्थायाः वायुसेनायाः । अस्याः निर्वहणाय (उपग्रहपरिवर्तनं संशोधनम् अभिवृद्धिः इत्येतेषां निमित्तम्) ७५० यु एस् डालर्मितः व्ययः क्रियमाणः विद्यते । इयं व्यवस्था मूलतया अमेरिकादेशस्य सैनिकानाम् उपयोगाय विनिर्मितः चेदपि जगति सार्वजनिकोपयोगाय निश्शुल्कं प्रदत्ता वर्तते । इयं व्यवस्था दिक्सूचीरूपेणमात्रं न अपि तु भूचित्रनिर्माणाय, सर्वेक्षणकार्याय, वाणिज्यवैज्ञानिककार्येभ्यः च उपयुज्यते । निर्दुष्टसमयावगमाय अपि अस्य उपयोगः क्रियते । ==वैश्विकस्थितिसूचकस्य मूलसिद्धान्ताः== [[चित्रम्:Good gdop.png|150px|right|thumb| उपग्रहाणां द्वारा सङ्केतसङ्ग्रहणम्]] वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः प्रतिग्राहियन्त्राणि उपग्रहैः प्रसार्यमाणाः सङ्केतान् गृह्णन्ति । एताः सङ्केताः उपग्रहात् प्रतिग्राहियन्त्राणि प्राप्तुं कियान् कालः स्वीकृतः इत्येतस्याः गणनायाः आधारेण स्वीयं स्थानम् ऊहन्ते । सङ्केताः विद्युन्मानतरङ्गरूपेण विद्यन्ते । एतेषां तरङ्गाणां वेगः पूर्वज्ञातः विद्यते इत्यतः गणना भवति निर्दुष्टा । त्रिषु आयामेषु स्वस्य स्थानं निर्णेतुं त्रिभिः उपग्रहैः प्रसारितान् सङ्केतान् अपि च तस्य निर्णयस्य निर्दुष्टतायै अपेक्षितायाः समकालीनतायाः (Time Synchronisation) प्राप्त्यै च चतुर्थोपग्रहस्य सङ्केतान् उपयुङ्क्ते । त्रिभिः उपग्रहैः प्राप्तान् सङ्केतान् उपयुज्य क्रियमाणः स्थाननिर्णयः '''त्रिकोणीकरणम्''' (Triangulation)<ref>{{cite web | url=http://searchnetworking.techtarget.com/definition/triangulation | title=त्रिकोणीकरणम् | accessdate=3 अप्रैल 2014 | archive-date=2014-05-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140518143714/http://searchnetworking.techtarget.com/definition/triangulation | deadurl=yes }}</ref> इति कुत्रचित् उल्लिख्यते चेदपि तस्य निर्देशाय '''<ref>{{cite web | url=http://www.mio.com/technology-trilateration.htm | title=त्रिपार्श्वीकरणम् | publisher=Mio Global | accessdate=2014-04-03 | archive-date=2014-02-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140223172205/http://www.mio.com/technology-trilateration.htm | deadurl=yes }}</ref>''' (Trilateration) इत्येषः शब्दः एव समीचीनः इति तत्तज्ञानाम् अभिप्रायः । ==वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था== इयं वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था त्रिसृभिः उपव्यवस्थाभिः युक्ता वर्तते - # अन्तरिक्षोपव्यवस्था # नियन्त्रणोपव्यवस्था # ग्राहकोपव्यवस्था चेति । अन्तरिक्ष-नियन्त्रणोपव्यवस्थयोः निर्माणं निर्वहणं कार्याचरणं च अमेरिकादेशस्य वायुसेनाविभागेन क्रियते । वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थान्तर्गताः उपग्रहाः आकाशात् सङ्केतान् प्रेषयन्ति । <ref>{{cite web | url=http://www.gps.gov/systems/gps/index.html | title=वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था | publisher=Gps.gov | accessdate=3 अप्रैल 2014 | archive-date=2012-05-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120518042020/http://www.gps.gov/systems/gps/index.html | deadurl=yes }}</ref>याः प्रतिग्राहियन्त्राणि एतेषां सङ्केतानां द्वारा स्वीयम् आयामत्रयोपेतं स्थानम् (अक्षांशः, रेखांशः, औन्नत्यम्) स्पष्टं समयञ्च निश्हिन्वन्ति । ===अन्तरिक्षोपव्यवस्था=== विश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः निर्वाहाय २४ तः ३२ उपग्रहाः कार्यनिरताः भवन्ति । प्रत्येकम् उपग्रहः स्वीयं दिक्सूचिसन्देशं द्विविधसङ्केतानां द्वारा प्रेषयन्ति – स्थूलांशप्राप्तिसङ्केतः(Coarse Acquisition Code – C/A Code) यथार्थसङ्केतः(Precision Code – P Code) च । स्थूलांशप्राप्तिसङ्केतः ग्राहकेभ्यः निश्शुल्कम् उपलभ्यते । यथार्थसङ्केतः गुप्तरूपेण उपलभ्यते यश्च अमेरिकासेनाविभागेनैव उपयुज्यते । २०१२ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासतः ३२ उपग्रहाः अस्यां व्यवस्थायां कार्यरताः सन्ति ।<ref>{{cite web | url=http://tycho.usno.navy.mil/gpscurr.html | title=इदानीन्तनी उपग्रहव्यवस्था | publisher=U.S. Naval Observatory | accessdate=3 अप्रैल 2014 | archive-date=2013-02-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130222020139/http://tycho.usno.navy.mil/gpscurr.html | deadurl=yes }}</ref> अतिरिक्तोपग्रहाः व्यवस्थायाः विश्वासार्हतां प्राप्तिञ्च अवर्धयन् । भूमौ निश्चितबिन्धुतः नव उपग्रहाः दृश्यन्ते इत्यतः यथार्थसूचनाः प्राप्तुं शक्याः । ===नियन्त्रणोपव्यवस्था=== नियन्त्रणोपव्यवस्था चतुर्भिः भागैः युक्ता - # प्रधाननिग्रहणकेन्द्रम् (MCS) # पर्यायनिग्रहणकेन्द्रम् # चत्वारि समर्थानि भूतलविद्युद्ग्राहकानि # षट् समर्थानि आवेक्षकस्थानानि प्रधाननिग्रहणकेन्द्रेण अमेरिकावायुसेनायाः उपग्रहनियन्त्रणजालस्य (AFSCN) राष्ट्रिय-जियोस्पेशियल्-इन्टेलिजेन्स्-एजेन्सि-सम्बद्धस्य आवेक्षणकेन्द्राणां च सम्पर्कः विद्यते । हवायि, क्वाजलेन् अटोल्, असेन्शन् ऐलेण्ड्, डिगो गार्सिय, कोलरडो स्प्रिङ्ग्स्, कोलरेडो अण्ड् केप् केनवरेल् इत्येतेषु विद्यमानैः अमेरिकावायुसेनावेक्षणकेन्द्रैः उपग्रहाणां सञ्चारमार्गाः आवेक्ष्यन्ते । एतैः सह इङ्ग्लेण्ड्, अर्जेण्टैन, एकुडेर्, बह्रैन्, अस्ट्रेलिया, वाशिङ्ग्टन् डि सि इत्येतेषु केन्द्रेषु विद्यमानानि आवेक्षणकेन्द्राणि सहकुर्वन्ति ।<ref>{{cite web | url=http://igs.bkg.bund.de/root_ftp/IGS/mail/igsmail/year2005/5209 | title=जि पि एस् वार्ता | date=9.9.2005 | accessdate=3 अप्रैल 2014 | archive-date=2012-07-12 | archive-url=https://archive.today/20120712041201/http://igs.bkg.bund.de/root_ftp/IGS/mail/igsmail/year2005/5209 | deadurl=yes }}</ref> २०११ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बर्मासस्य १४ दिनाङ्के अमेरिकावायुसेनया घोषितं यत् वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः ओसिएक्स् प्राथमिकप्रारूपावलोकनं सम्पन्नम्, ओसिएक्स् तन्त्रांशः अग्रिमवर्धनाय सिद्धं विद्यते इति । २०१४ तमे वर्षे मेमासे आरप्स्यमाणायाः ’जिपिएस् ऐऐए’ कार्यस्य अनुमोदनाय सिद्धं विद्यते ओसिएक्स् तन्त्रांशः इत्येषः महत्त्वपूर्णः अंशः विद्यते । ===ग्राहकोपव्यवस्था=== वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाः ग्राहकयन्त्रं ग्राहकोपव्यवस्था इति निर्दिश्यते । एतानि विविधैः विन्यासैः उपलभ्यन्ते । हस्तघटीषु अपि इदं योज्यते । ====वैश्विकस्थितिसूचकग्राहकानि==== ग्राहकयन्त्राणां प्रमुखाः भागाः - एरियल्, ग्राहक-संस्करणव्यवस्था, सूक्ष्ममानस्फटिकान्दोलकः (Crystal Oscillator) च । एतानि यन्त्राणि वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहैः प्रसार्यमाणान् सङ्केतान् संस्कुर्वन्ति । सकृत् द्वादशतः विंशत्युपग्रहैः प्रसार्यमाणान् सङ्केतान् ग्रहीतुं समर्थानि भवन्ति चेदपि ततः गरिष्ठान् सङ्केतान् स्थाननिर्णयाय उपयुञ्जते । ===कार्यनिर्वहणं कथम् ?=== स्थाननिर्णयाय वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहाः उल्लेखबिन्दुरूपेण उपयुज्यन्ते । पूर्वोक्तरीत्या त्रिषु आयामेषु स्वस्य स्थानं निर्णेतुं त्रिभिः उपग्रहैः प्रसारितान् सङ्केतान् अपि च तस्य निर्णयस्य निर्दुष्टतायै अपेक्षितायाः समकालीनतायाः प्राप्त्यै च चतुर्थोपग्रहस्य सङ्केतान् उपयुङ्क्ते । एतत् कथमिति अधः विव्रियते । ====प्रथमं सोपानम्-उपग्रहैः त्रिपार्श्वीकरणम्==== ग्राहकयन्त्रं कस्माच्चित् उपग्रहात् ११,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इति चिन्त्यताम् । उपग्रहात् प्रसार्यमाणाः विद्युन्मानतरङ्गाः उपग्रहं परितः कस्मिंश्चित् काल्पनिकगोलरूपेण प्रसार्यते इति भाव्यताम् । अस्माकं ग्राहकयन्त्रात् ११,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इत्यतः ग्राहकं ११, ००० मैल्-त्रिज्ययुतस्य गोलस्य उपरि बिन्दौ विद्यते इत्यर्थः । गोलस्य आवरणे असङ्ख्याः बिन्दवः विद्यन्ते । एषु असङ्ख्यबिन्दुषु प्रतिग्राहयन्त्रं कस्मिन् बिन्दौ विद्यते इति ज्ञातुम् अन्यस्य उपग्रहस्य सङ्केतान् उपयुज्य ततः स्वस्य दूरस्य मापनं करोति । ग्राहकयन्त्रम् अस्मात् उपग्रहात् १२,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इति भाव्यताम् । अधुना ग्राहकयन्त्रं प्रथमे काल्पनिकगोलमात्रे एव न अपि तु १२,००० मैल्-त्रिज्ययुतस्य गोलस्य आवरणे अपि विद्यते इत्यवगतम् । इदं गोलद्वयं परस्परं छेदयतः । अस्मात् छेदात् गोलयोः उपरि यत् वृत्तं सम्भवेत् तस्य परिधौ विद्यमानेषु असङ्ख्यबिन्धुषु अन्यतमे बिन्धौ विद्यते ग्राहकयन्त्रम् । (इदं वृत्तं कल्पयितुम् एवं चिन्त्यताम् - कन्दुकद्वयं परस्परं प्रणुद्य तस्य स्पर्शबिन्धुषु लेखन्या अङ्क्यते चेत् लभ्यमानं वृत्तम् इति) अस्य वृत्तस्य परिधौ अपि असङ्ख्याः बिन्दवः भवन्ति इत्येतत् स्मर्तव्यम् । एतेषु बिन्दुषु ग्राहकयन्त्रं कस्मिन् बिन्दौ विद्यते इत्येतस्य ज्ञानाय तृतीयस्य उपग्रहस्य आवश्यकता भवति । तृतीयात् उपग्रहात् ग्राहकयन्त्रं १३,००० मैल्परिमिते दूरे विद्यते इति भावयामश्चेत् १३,००० त्रिज्ययुतं गोलं (तृतीयम्) पूर्वोक्तं वृत्तं बिन्दुद्वये छेदयति । कस्मिंश्चित् निर्दिष्टे काले ग्राहकयन्त्रम् एकत्रैव भवितुम् अर्हति इत्यतः अनयोः कस्मिन् बिन्दौ विद्यते इति ज्ञातुं चतुर्थस्य उपग्रहस्य साहाय्यं प्राप्तुं शक्यम् । किन्तु तन्नापेक्ष्यते यतः बिन्दुद्वये एकः बिन्दुः अत्यधिके दूरे विद्यते, असम्बद्धवेगेन चल्यते इति भासते (उपग्रहसमूहस्य कारणतः, व्यवस्था जङ्गमशीला च इति कारणतः) इत्यतः इदं भ्रमजनकं बिन्दुं ग्राहकयन्त्रान्तर्गतं गणकयन्त्रं झटिति निराकरोति । एवं ग्राहकयन्त्रं स्वीयं स्थानं त्रिषु आयामेषु निर्णिनोति । चतुर्थोपग्रहात् दूरं मीयते चेदपि तस्य उपयोगः अन्यकारणाय एव भवति । ====द्वितीयं सोपानम्-उपग्रहैः दूरस्य मापनम्==== उपग्रहैः प्रसार्यमाणानां तरङ्गणां वेगः ज्ञातपूर्वः इत्यतः उपग्रहेभ्यः आगताः तरङ्गाः ग्राहकयन्त्रं प्राप्तुं स्वीकृतः समयः ज्ञायते चेत् उपग्रह-ग्राहकयन्त्रयोः दूरं ज्ञातुं शक्यते । :वेगः X समयः = दूरम् इत्येतस्य सूत्रस्य आधारेण दूरम् अत्र गण्यते । वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायाम् अवास्तव-क्रमरहित-सङ्केताः(Pseudo Random Code) उपयुज्यन्ते । दूरस्य मापनाय उपग्रहस्य सङ्केताः ग्राहकयन्त्रस्य अवास्तव-क्रमरहित-सङ्केताः च स्वीकरणीयाः । सङ्केताः युगपत् आरब्धाः इति चिन्त्यताम् । उपग्रहस्य सङ्केताः ग्राहकयन्त्रं यदा प्राप्नुवन्ति तदा उपग्रहस्य क्रमरहितसङ्केताः कियता प्रमाणेन पृष्ठतः भवन्ति इत्यस्य मापनेन उपग्रहस्य सङ्केताः ग्राहकयन्त्रं प्राप्तुं कियान् समयः आवश्यकः अभवत् इति ज्ञायते, ततः दूरस्य मापनं शक्यम् । ====तृतीयं सोपानम्==== विद्युन्मानतरङ्गाणां वेगः १८६,००० मैल्स्/सेकण्ड् विद्यते इत्यतः मापनं भवति कष्टसाध्यम् । ग्राहकयन्त्रस्य साक्षात् उपरि विद्यमानात् उपग्रहात् तरङ्गाणाम् आगमनाय ०.०६ क्षणमात्रं भवति । अतः समयस्य मापनाय उपग्रहे ग्राहकयन्त्रे च अत्यन्तं निर्दुष्टा घटी अपेक्षिता भवति । यतः अनयोः घट्योः १ मैक्रोक्षणस्य (१/१००० क्षणम्) भेदः भवति चेदपि स्थानस्य निर्देशने २०० मैल्परिमितः भेदः सम्भवति ! उपग्रहेषु अतिनिर्दुष्टाः अणुघट्यः विद्यन्ते । किन्तु ग्राहकयन्त्रेषु अणुघट्यः योजयितुं न शक्यते यतः तेन घटीनां गात्रं मूल्यं च अत्यधिकं भविष्यति । अतः ग्राहकयन्त्रेषु विद्यमानानां स्फटिकघटीनां स्तरः केनचित् विशिष्टेन तन्त्रेण अणुघट्याः स्तरं प्रति उन्नीयते । इदं तन्त्रं वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थायां प्रमुखं पात्रं वहति । वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था मूलतः स्थाननिर्णयाय दिशाज्ञानाय उपयुज्यते चेदपि जगतः बहूनि ग्राहकयन्त्राणी समकालीकानि सन्ति इत्यतः अस्याः उपयोगस्य आयामाः असङ्ख्याः जाताः । गणकयन्त्रजालेषु, चलनचित्रोपकरणेषु, एटिएम् यन्त्रेषु च एककालिकतायाः प्राप्त्यर्थम् अस्याः व्यवस्थायाः उपयोगः आधिक्येन क्रियते । समयस्य निर्दुष्टतायाः सम्पादनाय उपयुज्यमानं तन्त्रं नाम चतुर्थोपग्रहात् दूरस्य मापनम् ! त्रिभिः उपग्रहैः दूरस्य मापनं कृत्वा आयामत्रये निर्दिष्टबिन्दोः स्थानं निर्दुष्टतया ज्ञातुं यथा शक्यं तथैव चतुर्थात् उपग्रहात् दूरमापनद्वारा ग्राहकयन्त्रस्य समयम् उपग्रहस्य समयानुगुणं योजयितुं शक्यते । ====चतुर्थं सोपानम्-अन्तरिक्षे उपग्रहस्थानावगमनम्==== सर्वेषां ग्राहकयन्त्राणां गणकयन्त्रस्मरणकोशे पञ्चाङ्गकार्यप्रणालिः काचित् समायोजिता भवति । अनया पञ्चाङ्गकार्यप्रणाल्या अन्तरिक्षे वैश्विकस्थितिसूचकोपग्रहाणां सर्वेषां स्थितिः प्रतिक्षणमपि ग्राहकयन्त्रेण ज्ञायते । उपग्रहाणां भ्रमणकक्ष्या अत्यन्तं निर्दुष्टा चेदपि अमेरिकारक्षणाविभागेन एते उपग्रहाः निरन्तरं परिशील्यमानाः भवन्ति । एतदर्थं निर्दुष्टराडार्-यन्त्राणाम् उपयोगः क्रियते । अनेन उपग्रहाणाम् औन्नत्यं स्थानं वेगश्च मीयन्ते । चन्द्रस्यगुरुत्वाकर्षणशक्त्या, सौरवायोः हेतुना वा व्यत्यस्तं भवेत् इति कारणतः नैरन्तर्यपरिशीलनेन लोपदोषाः अभिज्ञायन्ते । एते दोषाः 'एफेमरीस्-दोषाः' इति निर्दिश्यन्ते । उपग्रहस्य स्वस्थानप्राप्तिपर्यन्तं यावत् एते दोषाः ग्राहकयन्त्रैः प्राप्यन्ते । एतान् दोषान् परिगणय्य एव ग्राहकयन्त्राणि स्थाननिर्णयं करिष्यन्ति । ====पञ्चमं सोपानम्-दोषाणां समीकरणम्==== उत्तमेन ग्राहकयन्त्रेण स्थानं निर्दुष्टतया निर्णॆतुं केचन अंशाः परिगणयितव्याः । ते के इति अत्र विव्रियते - :विद्युन्मानतरङ्गाः प्रकाशवेगेन चलन्ति । निर्वाते अयं वेगः स्थिरः भवति किन्तु वायुमण्डलद्वारा सञ्चलनावसरे अस्मिन् व्यत्ययः भवति । अतः ’वेगः X समयः = दूरम्’ इत्येतस्मिन् सूत्रे अयं व्यत्ययः यदि न परिगण्यते तर्हि स्थाननिर्णयः दोषयुक्तः भवति । ==उपयोगाः== वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्था सैनिकानाम् उपयोगाय आदौ संरचिता । ततः नागरिकाणाम् उपयोगाय च व्यवस्था परिकल्पिता । ===सैनिकोपयोगाः=== क्षिपणीनां मार्गनिर्देशनाय इयं व्यवस्था उपयुज्यते । युद्धभूमौ सैनिकाः स्वीयं स्थानम् अवगन्तुं नियन्त्रणकेन्द्रेभ्यः स्वीयस्थानस्य ज्ञापनाय च इयम् उपयुज्यते । वैश्विकोपग्रहेषु परमाणुस्फोटव्यवस्था (United States Nuclear Detonation Detection System) विद्यते ।<ref>{{cite web | url=http://www.osti.gov/bridge/servlets/purl/10176800-S2tU7w/native/10176800.pdf | title=परमाणुस्फोटाविष्कारः | publisher=Sandia National Laboratories | accessdate=3 अप्रैल 2014 | author=Dr. Dennis D. McCrady}}</ref> परमाणुपरीक्षायाः निषेधपत्रस्य अङ्गीकरणानुरोधाय अमेरिकासर्वकारेण अस्याः व्यवस्थायाः उपयोगः क्रियते । ===नागरिकोपयोगाः=== वैश्विकस्थितिसूचकव्यवस्थया प्राप्यमाणस्य स्थान-चलन(वेग)-समयादयः प्रायशः सर्वासु व्यवस्थासु उपयुज्यन्ते । ए टि एम् यन्त्रव्यवस्था, दिक्सूचिव्यवस्था, भूखण्डचलनम् इत्यादिषु उपयुज्यते । सि डि एम् ए चरदूरवाणितन्त्रज्ञानेषु समानसमयस्य प्राप्त्यै अस्याः उपयोगः क्रियते । पाश्चात्यदेशेषु समरेखायां कर्षणाय अपि क्षेत्रेषु अस्याः व्यवस्थायाः उपयोगः क्रियते । अस्याः उपयोगः अपरिमितः विद्यते । ==टिप्पणी== {{reflist|2}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तवः== * [http://www.schriever.af.mil/GPS/ वैश्विकस्थितिसूचकपद्धतेः कार्यनिर्वहणकेन्द्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017114610/http://www.schriever.af.mil/GPS/ |date=2013-10-17 }} * {{dmoz|Science/Earth_Sciences/Geomatics/Global_Positioning_System|जागतिकस्थाननिर्देशनव्यवस्था}} * [http://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/faq/gps/ एफ़् ए ए सामान्यप्रश्नाः] * [http://www.gps.gov/ जिपिएस्]—सार्वजनिकानां शिक्षणाय अमेरिकाप्रशासनेन निर्मितं जालपुटम् * [https://web.archive.org/web/20160305011435/http://www.navcen.uscg.gov/?pageName=%E0%A4%AF%E0%A5%81 एस् सि जि सञ्चारणकेन्द्रम्]—व्यवस्थास्थितिः, प्रशासननियमाः, अन्येषाम् आकराणां सम्पर्कसूत्रञ्च * [http://gps.losangeles.af.mil/ जिपिएस् कार्याचरणकेन्द्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502150818/http://gps.losangeles.af.mil/ |date=2009-05-02 }}—अमेरिकासर्वकारपरतया व्यवस्थायाः विन्यासस्य उत्तरदायिनः * अमेरिका-सेनातन्त्रज्ञानां पाठ्यम्: [https://web.archive.org/web/20080822132227/http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/toc.htm नव्स्टार् एच्टिएमेल्] [https://web.archive.org/web/20080625111519/http://www.usace.army.mil/publications/eng-manuals/em1110-1-1003/entire.pdf पिडिएफ् (२२.६ एम्बि, ३२८ पृष्ठानि)] [[वर्गः:भूमिशास्त्रम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] eesrk64l7w8mzz99g60osw20epa7mjv 0 69331 501579 490943 2026-10-30T00:46:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501579 wikitext text/x-wiki <!--{{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''----''' |image = [[File: .jpg|450px]] | subdivision_type = श्लोकसङ्ख्या | subdivision_name = २/ | subdivision_type1 = श्लोकच्छन्दः | subdivision_name1 = अनुष्टुप्छन्दः | subdivision_type2 = पूर्वश्लोकः }}--> == श्लोकः == [[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|<center>'''गीतोपदेशः'''</center>]] :'''युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः।''' :'''सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥''' अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टाविंशतितमः(२८) श्लोकः । ==पदच्छेदः== युञ्जन् एवं सदा आत्मानं योगी विगतकल्मषः। सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते। ==अन्वयः== विगतकल्मषः योगी एवं सदा आत्मानं युञ्जन् सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते। == शब्दार्थः == :विगतकल्मषः = नष्टमालिन्यः :योगी = योगवान् :एवम् = इत्थम् :सदा = सर्वकाले :आत्मानम् = स्वम् :युञ्जन् = प्राप्नुवन् :सुखेन = आनन्देन :ब्रह्मसंस्पर्शम् = परमात्ममेलनं :अत्यन्तम् = बहु । :सुखम् = आनन्दम् । :अश्नुते = खादति । == अर्थः == सदा यः आत्मचिन्तनं करोति सः सुखेन परमात्मानं प्राप्नोति। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता * [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com) * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023) * [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge * [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold * [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary * [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda * [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary. * [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad * [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda * [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith) * [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck * [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit) * [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo * [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi * [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita] *[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas * [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }} *[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }} * [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format) * [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness * [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }} [[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 28]] [[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]] * [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]] * [[रामानुजाचार्यः]] iakrttc25yhn6pbu82iph2son6dywji 0 83734 501572 499087 2026-10-29T20:32:13Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501572 wikitext text/x-wiki {{Copy edit|date=October 2023}} {{Infobox Holiday |holiday_name=जितिया |type=धार्मिकः उत्सवः |image=Jivitputrika Observation - Ramkrishnapur Ghat - Howrah 2016-09-23 9570.JPG |caption=गङ्गानद्याः तीरे कोलकातानगरे जीवित्पुत्रिका-व्रतस्य पालनम् |official_name= |nickname= |observedby=[[हिन्दु]] |begins={{ubl|[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य सप्तमी (उत्तरप्रदेशे बिहार-राज्ये च)|[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदा (झारखण्ड-राज्ये)}} |ends=[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य नवमी |date=सितम्बर-मासः |celebrations= |observances= |relatedto=[[जिउन्तिया]] }} [[Category:Infobox holiday with missing field]] [[Category:Infobox holiday (other)]] '''जितिया''' ( '''जीवित्पुत्रिका''' इति अपि कथ्यते ) त्रिदिवसीयं हिन्दुपर्व वर्तते यद् [[आश्विनमासः|आश्वयुजमासे]] [[पक्षौ|कृष्णपक्षे]] सप्तमीतः नवमीपर्यन्तम् आचर्यते । मुख्यतया भारतस्य [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेश]][[बिहारराज्यम्|बिहार]][[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्येषु]] तथा [[नेपालदेशः|नेपालदेशे]] अपि च पश्चिमवङ्गराज्यस्य नेपालीजनैः अयम् उत्सवः आचर्यते | <ref>{{Cite web|url=https://indianastrology.co.in/8767-jitiya-2022-date-in-bihar/|title=Jivitputrika Vrat 2022 – Jitiya 2022 Date In Bihar|date=21 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404001935/https://indianastrology.co.in/8767-jitiya-2022-date-in-bihar/|archivedate=4 April 2023|access-date=7 October 2023|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/jitiya-vrat-2022-when-is-jitiya-vrat-in-bihar-up-know-the-correct-date-and-time-according-to-kashi-and-mithila-panchang-rdy|title=Jitiya Vrat 2022: बिहार-यूपी में कब है जितिया व्रत, जानें काशी और मिथिला पंचांग के अनुसार सही डेट व टाइम|date=15 September 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://nepaltraveller.com/sidetrack/jitiya-a-festival-of-women-384#:~:text=Among%20the%20very%20many%20feasts,or%2010%20days%20before%20Ghatasthapana|title=Jitiya – A Festival Of Women|date=17 August 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/religion/jivitputrika-vrat-2020-jitiya-puja-vidhi-nahay-khay-date-and-timing-shubh-muhurt-jeevaputrika-vow-will-start-from-today-with-hi-khay-know-what-is-important-to-keep-in-mind-during-the-fast-rdy-2|title=Jivitputrika Vrat 2020: जीवित्पुत्रिका व्रती महिलाएं आज खोलेंगी व्रत, जानें पारण करने के लिए हर एक शुभ समय और विधि}}</ref> मातरः जलं विना स्वसन्ततिकल्याणाय उपवसन्ति। <ref name="indastro1">{{Cite web|url=http://indianastrology.co.in/4117-jivitputrika-vrat-2016-jitiya-2016-date-hindu-panchang/|title=Jivitputrika Vrat 2016 (Jitiya 2016) Date & Hindu Panchang - Indian Astrology|date=July 18, 2016|publisher=|accessdate=September 4, 2016|archivedate=January 25, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125122123/http://indianastrology.co.in/4117-jivitputrika-vrat-2016-jitiya-2016-date-hindu-panchang/}}</ref> झारखण्डप्रान्ते आश्वयुजमासस्य प्रथमार्धे प्रतिपदाया अष्टमीपर्यन्तं अष्टदिनेषु अयम् उत्सवः आचर्यते । <ref name="Prabhat khabar2022">{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/jharkhand-jitiya-festival-jivitputrika-vrat-ritual-unk|title=My Mati: आसिन कर अठमी के जितिया गड़ाय रे|publisher=Prabhat khabar|date=16 September 2022|accessdate=9 October 2022|language=Hindi}} [[वर्गः:CS1 Hindi-language sources (hi)]]</ref> == संस्कारः == === उत्तरप्रदेशः तथा बिहारः === त्रिदिवसीयः उत्सवः अस्ति । <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/astrology/rituals-puja/jivitputrika-vrat-2020-date-time-significance/articleshow/78015321.cms|title=Jivitputrika Vrat 2020 Date, Time & Significance|website=[[The Times of India]]|accessdate=9 September 2020}}</ref> * नहै-खै : प्रथमदिनं नहाई-खाई, यत्र मातरः स्नानं कृत्वा एव भोजनं खादन्ति। भोजनं शाकाहारी भवितुमर्हति, [[घृतम्|घृतेन]] गुलाबी लवणं च सह निर्मितम् . * खुर-जितिया अथवा जीवीपुत्रिका दिवस : यह द्वितीय दिवस है तथा मातर जलपान विना कठोर उपवास कर रहे हैं। * पारणः - एषः तृतीयः दिवसः यदा मातरः उपवासं भङ्गयन्ति। करी राइस, नोनी साग तथा मरुआ रोटी इत्यादीनि विविधानि स्वादिष्टानि भवन्ति * बिहारराज्ये यूपी च, गीदडस्य गरुडस्य च कथा अतीव प्रसिद्धा । जिउतवाहन देवता सह मिलित्वा जना गीदलस्य गरुडस्य च नाम्ना अपि प्रार्थयन्ति । === झारखण्डः === झारखण्डराज्ये '''जितिया''' इति नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति, जना अष्टदिनानि यावद् उत्सवं कुर्वन्ति । आश्विनमासस्य प्रथमदिने आरभ्यते। ग्रामस्य पानी भरवा पूर्णिमायां जितियापर्वणः आरम्भस्य घोषयति। परदिने स्त्रियः प्रातःकाले वेणुपुटे नदीतः वालुकायाः संग्रहणं कुर्वन्ति येन कोऽपि न पश्यति तथा च अष्टविधं बीजं स्थापयन्ति यथा तण्डुलचना कुक्कुटादिकं अष्टदिनं यावद् गीतं गायन्ति न च। प्लाण्डुं लशुनं मांसं खादन्तु। सप्तमे दिने स्नानानन्तरं नदीतीरे जगलगरुडभोजनानि स्थापयन्ति । ते उपवसन्ति सायंकालेऽष्टविधं शाकं अरुआ-तण्डुलं मदुआ रोटिं च खादन्ति। ते अष्टमे दिने उपवसन्ति। अष्टमे दिने जितिया ( Sacred fig ) शाखां प्राङ्गणे अथवा अख्रे रोपयन्ति । पुआ, धूस्कं च कृत्वा अष्टविधं शाकं पुष्पं फलं च एकस्मिन् टोपले स्थापयन्ति। ते जितियाशाखायाः पूजां कुर्वन्ति ब्राह्मणाद् जितवाहनस्य कथां शृण्वन्ति। जितिया (जित्वाहन) इत्यस्मात् च स्वसन्ततिनां कृते दीर्घायुः याचन्ते। ते गीतं गायन्ति झुमारनृत्यं च कुर्वन्ति पूर्णरात्रम्। परदिने पवित्रपिप्पलवृक्षस्य शाखाः नदीयां वा धारायां वा निमज्ज्य स्नानं कृत्वा बालकस्य कण्ठे पुष्पमालां स्थापयन्ति । <ref name="Prabhat khabar2022"/> === नेपालः === जितिया मिथिलाञ्चलस्य नेपालीनां विवाहितानां महिलानां तथा पूर्वमध्यनेपालस्य थारुमहिलानां महत्त्वपूर्ण उत्सवः वर्तते । जितियाव्रतं पुत्राणां हिताय दीर्घायुषे च क्रियते। प्रायः प्रदोषसमये अश्विनकृष्णाष्टम्यां क्रियते । नेपालिमहिला अस्मिन् दिने निर्जलोपवासं (जलं विना) कुर्वन्ति, परदिने अष्टम्न्तेय च उपवासं भङ्गयन्ति । कदाचिद् अपराह्णे यदा अष्टमी आरभ्यते तदा स्त्रियः द्वौ दिवसौ उपवासं कर्तुं प्रवृत्ता भवन्ति । यतो न किमपि जलबिन्दुः अपि मुखे स्थाप्यते, तस्मात् उपवासः खरजितिया अपि उच्यते । ये बालकाः तीव्रदुर्घटनाभ्यः पलायिताः आसन्, तेषां मातुः आशीर्वादः अस्ति इति मन्यते यत् एतत् ब्राट् कृतवान् । पूर्वदिने कोदोरे (मरुआ) निर्मितं मत्स्यं चपट्टी च (रोटी, रोटिका) खादितुम् प्रवृत्तिः परम्परा वा अस्ति । उपवासात् पूर्वरात्रौ अष्टमीयाः आरम्भात् पूर्वमेव भोजनं गृह्णन्ति । एतत् केवलं अस्य उपवासस्य विशिष्टम् अस्ति। प्रायः बालकाः जागृत्य सज्जतां पोषयन्ति। एतत् ओङ्गथान इति ज्ञायते । <ref>{{Cite web|title=Jitiya in Nepal|url=https://nepalipatro.com.np/blog/en/jitiya-pawani-parva/}}</ref> == आख्यान == एकस्याः कथानुसारं जिमूतवाहनो गन्धर्वराज आसीत्। भ्रातृभ्यो राज्यं त्यक्त्वा पितुः सेवार्थं वनं ययौ। स मलयावतीं विवाहितवान् । एकदा स एकां वृद्धां शोकं कुर्वन्तीं दृष्टवान्। नागवंशस्य (सर्पकुटुम्बस्य) इति सा तस्मै अवदत् । शपथस्य कारणात् सा श्वः स्वस्य एकमात्रं पुत्रं सांखचूडं गरुडाय भोजनार्थम् अर्पयितुम् अर्हति। जीमूतवाहनः स्वस्य एकमात्रपुत्रस्य रक्षणं प्रतिज्ञातवती। परदिने सः शिलाशयने शयनं कृत्वा गरुडाय आत्मानं दत्तवान्। गरुड आगत्य जिमूतवाहनं नखैः आक्रम्य। जिमूतवाहनः शान्तस्तदा गरुड आक्रमणं त्यक्तवान्। गरुडः स्वस्य तादात्म्यं पृष्टवान् ततो जिमूतवाहनः सम्पूर्णां कथां कथितवान्। तस्य दयालुतायाः परोपकारस्य च प्रभावितः गरुडः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् स नागवंशात् किमपि यज्ञं न गृह्णामि इति। एतस्या आख्यायिकायाः पोषणार्थं मातरः स्वसन्ततिहिताय उपवासं कुर्वन्ति । <ref>{{Cite web|url=https://www.apnisanskriti.com/vrat-katha/significance-of-jivitputrika-vrat-5826|title=Significance of Jivitputrika Vrat|accessdate=2023-10-07|archive-date=2020-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930021408/https://www.apnisanskriti.com/vrat-katha/significance-of-jivitputrika-vrat-5826|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/jharkhand/ranchi-jivitputrika-vrat-2022-why-do-women-worship-jimutvahan-on-jitiya-read-interesting-story-jagran-special-23077968.html|title=Jivitputrika 2022: जितिया पर महिलाएं जिमूतवाहन की क्यों करती हैं पूजा, पढ़िए दिलचस्प कहानी|date=17 September 2022|accessdate=10 October 2022}}</ref> इयं कथा [[नागानन्दम्|नागानन्द]] (The Joy of the Snakes) इत्यस्य सदृशी अस्ति, यस्य संस्कृतनाटकं सम्राट् [[हर्षवर्धनः|हर्षेण]] सप्तमशतके लिखितम् अस्ति यत्र विद्यादरराजः जिमुतवाहनः नागस्य कृते स्वप्राणान् गरुडाय बलिदानं करोति। <ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/story-of-the-prince-who-gave-up-throne-to-save-life-of-snakes|title=Story of the prince who gave up throne to save life of snakes|date=30 May 2019|accessdate=10 October 2022}}</ref> कथानुसारं जीमूतकेतुः विद्याधरस्य हिमाच्छादितपर्वतदेशस्य राजा आसीत् । तस्य गृहे स्वर्गप्रेषितः कामवृक्षः आसीत्, यः तस्य पितृणां आख्यायिका आसीत् । तस्य पुत्रो नासीत्, अतः स वृक्षात् पुत्रं याचितवान् । अथ बालो जाते स तं जिमुतवाहन इति नामकरोत् | स सर्वभूतेषु करुणापूर्ण आसीत् । पितरं प्रोवाच कामुकवृक्षं दारिद्र्यं निर्वासयितुं मनुष्येभ्यः धनं दातुं च पृष्टवान्। ततः वृक्षः पृथिव्यां सुवर्णवृष्टिं प्रेषितवान्, सर्वे जना आनन्दिता अभवन्। जिमूतवाहनस्य कीर्तिः दूरं यावत् प्रसृता आसीत् । राजा जीमूतकेतुः अपि द्वेषपूरितो यतः सिंहासनं स्वपुत्रस्य वैभवेन दृढतया निहितम् आसीत्। ते स्थानं ग्रहीतुम् इच्छन्ति स्म यत्र कामुकवृक्षो वर्धते, युद्धाय नतम्। ततः जिमुतवाहनः बन्धुभिः सह थोर्ने कृते युद्धं त्यक्त्वा पित्रा मातुः सह वनं त्यक्त्वा मलयपर्वतम् अगच्छत् । एतत् सिद्धस्य राजपुत्रस्य स्थानम् आसीत् । स स्वभगिनीं मलयावतीं जिमूतवाहनेन सह उद्वहतुम् इच्छति स्म, जिमूतवाहनः तां विवाहितवान् । पुरा जीवने जिमूतवाहनस्य विद्याधारा मलयावती च पत्नी । एकदा सः एकां स्त्रियं रोदन्तीं दृष्टवान्। स्त्रीपुत्रः सांखचूडा तं नागा इति , नागराजः तं मृत्युशिलायां प्रेषितवान्। सङ्खचूडः तस्मै अवदत् यत् विनतस्य गरुडः पुत्रः [[विष्णुः|विष्णुतः]] अमृतं प्राप्य नागान् मारयितुम् आरब्धवान्, यथा पूर्वं कद्रुः विनतं दासं नियुक्तवान् गरुडः सर्पान् खादितुम् आरभत । ततः सर्पराजो वासुकी नागविनाशं पूर्वं दृष्ट्वा गरुडेन सह प्रतिदिनम् एकं सर्पं प्रेषयितुं सम्झौतां कृतवान् । जिमूतवाहनो मृत्युशिलायाम् आत्मानं स्थापयति स्म। अथ गरुडे आगते पृथिवी कम्पयति स्म। गरुडः तुण्डेन जिमूतवाहनं दूरं विहाय भोजनं प्रारभत। ततः स्वर्गात् पुष्पवृष्टिः प्रारभत। अस्या घटनायाः अनन्तरं गरुड आश्चर्यचकितो भूत्वा जिमूतवाहनो भोजनं त्यक्तवान्। गरुडो जिमूतवाहनं न सर्प इति वदति किन्तु जिमूतवाहनः तं सर्पः इति वदति। अथ सङ्खचूडः सङ्केति जिमूतवाहनो न इति अवदत्। जीमूतवाहनः न सर्पः अपितु विद्याधरराजः गुलितः पूर्णः इति गरुडः अवगच्छत्। जिमूतवाहनो गरुडं प्राह यद् अग्रे सर्पान् न खादतु। अथ गरुडः स्वर्गात् अमृतम् आनेतुं गच्छति जिमुत्वाहनस्य व्रणानां चिकित्सां कर्तुं, शिलायां स्थितानां सर्पाणां प्राणान् पुनरानेतुं च गच्छति। अथ गुआरी स्वर्गाद् आगत्य जिमुतवाहनपादयोरमृतं सिञ्चति स्म। गरुड आगत्य अमृतं सिञ्चति स्म, सर्पाः पुनः वस्त्रैः जीविता अभवन्। अथ सर्वे सर्पाः माता पिता पत्नी च जिमूतवाहनस्य आगत्य तं स्तुवन्। अथ जिमुतवाहनो विद्याधरः। <ref>{{Cite news|url=https://archive.org/details/buddhistlegendof00somarich/page/26/mode/2up|title=The Buddhist legend of Jîmûtavâhana : from the Kathâ-Sarit-Sâgara (the Ocean-river of story) dramatized in the Nâgânanda (the Joy of the world of serpents), a Buddhist drama by Srî Harsha Deva|date=11 October 2007|accessdate=10 October 2022}}</ref> == सन्दर्भाः == {{reflist}} [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] cxj9mbsproqyrq8xh0arug1p0sxjif5 3 88511 501568 491932 2026-10-29T17:09:53Z Neriah 31778 Neriah इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Bruhpedia]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Estoppel]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Bruhpedia|Bruhpedia]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Estoppel|Estoppel]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 491932 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Bruhpedia}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:३५, २६ फेब्रवरी २०२५ (UTC) 1s1q5x0uanwi0y6ituql6adye7d5579 0 92267 501573 499325 2026-10-29T22:32:04Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 501573 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">मिक्लाजुङ गाउँपालिका, पाँचथर</div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[गाउँपालिका]]</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><div class="center"><div style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[चित्र:कोशी_प्रदेश.png|250x250अणवः|मिक्लाजुङ गाउँपालिका, पाँचथर मा पर्दछ कोशी प्रदेश]]<div style="position:absolute;top:52.632%;left:84.545%"><div style="position:absolute;left:-3px;top:-3px;line-height:0">[[चित्र:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|6x6अणवः|मिक्लाजुङ गाउँपालिका, पाँचथर]]</div></div></div><div>कोशी प्रदेशस्य मानचित्रे मिक्लाजुङ गाउँपालिकायाः अवस्थिति</div><span class="switcher-label" style="display:none">कोशी प्रदेशको नक्सा देखाउनुहोस्</span></div></div></div><div class="center"><div style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[चित्र:नेपालका_प्रदेशहरू.png|250x250अणवः|मिक्लाजुङ गाउँपालिका, पाँचथर मा पर्दछ नेपाल]]<div style="position:absolute;top:76%;left:93.793%"><div style="position:absolute;left:-3px;top:-3px;line-height:0">[[चित्र:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|6x6अणवः|मिक्लाजुङ गाउँपालिका, पाँचथर]]</div></div></div><div>मिक्लाजुङ गाउँपालिका, पाँचथर (नेपाल)</div><span class="switcher-label" style="display:none">नेपालको नक्सा देखाउनुहोस्</span></div></div></div></div> |- class="mergedbottomrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |निर्देशाङ्क: <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE,_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%A5%E0%A4%B0&params=27.2_N_87.96_E_type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्साहरू, हवाइ तस्विरहरू, र अन्य तस्विरहरू"><span class="latitude">२७°१२′N</span> <span class="longitude">८७°५८′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्साहरू, हवाइ तस्विरहरू, र अन्य तस्विरहरू">27.2°N 87.96°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">27.2; 87.96</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[भौगोलिक निर्देशाङ्क प्रणाली|निर्देशाङ्कहरू]]: <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE,_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%A5%E0%A4%B0&params=27.2_N_87.96_E_type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्साहरू, हवाइ तस्विरहरू, र अन्य तस्विरहरू"><span class="latitude">२७°१२′N</span> <span class="longitude">८७°५८′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्साहरू, हवाइ तस्विरहरू, र अन्य तस्विरहरू">27.2°N 87.96°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">27.2; 87.96</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |देश | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[सञ्चिका:Flag_of_Nepal.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|20x20अणवः| ]]&nbsp;</span>[[नेपालदेशः|नेपाल]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |प्रदेश | class="infobox-data" |कोशी प्रदेश |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[नेपालदेशस्य मण्डलानि|जिल्ला]] | class="infobox-data" |[[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |स्थापित | class="infobox-data" |२७ फागुन २०७३ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |सरकार<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;अध्यक्ष | class="infobox-data" |अमरराज माखिम <small> (नेकपा (माओवादी केन्द्र))</small> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;उपाध्यक्ष | class="infobox-data" |सन्तकुमार सेर्मा <small> (नेपाली काङ्ग्रेस)</small> |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रफल<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;जम्मा | class="infobox-data" |१६६.६१&nbsp;किमी^२ (६४.३३&nbsp;वर्ग&nbsp;माइल) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्या<div class="ib-settlement-fn"><span class="nowrap">&nbsp;</span>(राष्ट्रिय जनगणना २०७८)</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;जम्मा | class="infobox-data" |२१,०६१ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;घनत्व | class="infobox-data" |१३०/किमी^२ (३३०/वर्ग&nbsp;माइल) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समय क्षेत्र]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:४५|युटिसी+५:४५]] ([[नेपालदेशस्य प्रामाणिकः समयः|नेपाली समय]]) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |क्षेत्रीय सङ्केत | class="infobox-data" | +९७७-०२४ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |केन्द्र | class="infobox-data" |पूर्वतन रवी गाविस कार्यालय |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |वेबसाइट | class="infobox-data" |[https://web.archive.org/web/20260520192044/https://phalgunandamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |} '''मिक्लाजुङ्ग ग्रामपालिका''' [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथरमण्डलस्य]] सप्तग्रामीणनगरपालिकासु अन्यतमा अस्ति . २०७३ तमे वर्षे फाल्गुन्-मासस्य २७ दिनाङ्के पूर्वतन आरुबोटे, सराङडाँडा, रवि, कुरुम्बा, लिम्बा, दुर्दिम्बा गाविस च संयोज्य एतत् ग्रामपालिका इति घोषितम् == जनसंख्या == २०७८ तमे वर्षे राष्ट्रियजनगणना तथ्याङकानुसार मिक्लाजुङ्ग ग्रामपालिकायाः कुलजनसंख्या २१,०६१ अस्ति, अत्र ५,४५९ गृहाणि सन्ति । {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+मिक्लाजुङ ग्रामीण नगरपालिकायाः वडागत सांख्यिकी ! नव वार्ड ! पूर्वगाविसाः समाविष्टाः ! जन ! क्षेत्रफलम् (वर्ग कि.मी.) २. ! जनसंख्या घनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ | सराङडाँडा (१–४) २. | २,२४५ | १४.७१ इति | १५२.६२ इति |- | २ | सराङडाँडा (५–९) २. | २,६८४ | १९.६८ इति | १३६.३८ इति |- | ३ | अरुबोटे | २,९०० | २२.२१ | १३०.५७ इति |- | ४ | रवि | ४,०९८ | २०.५६ इति | १९९.३२ इति |- | ५ | कुरुम्बा (१–८) २. | ३,०३२ इति | १६.७१ इति | १८१.४५ इति |- | ६ | कुरुम्बा (९) लिम्बा च (१–३, ९) २. | १,५९३ | १६.०१ इति | ९९.५० इति |- | ७ | लिम्बा (४–८) २. | १,९०७ | २३.९९ इति | ७९.४९ इति |- | ८ | दुर्दिम्बा | २,६०२ | ३२.७३ इति | ७९.५० इति |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''निक्षेपः''' | '''२१,०६१ इति''' | '''१६६.६ इति''' | १२६.४२ इति |} == सन्दर्भाः == == बाह्यलिङ्काः == [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] nf2th0gtug1tr043imn2snir6jq90kn 3 92670 501558 2026-10-29T12:44:31Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501558 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=शुश्री}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १२:४४, २९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) r9qti03t557mx8o33m5asyho7mfwkpq 3 92671 501559 2026-10-29T14:33:13Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501559 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Mohit Sharma1234}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १४:३३, २९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) tojeqxilzbnt4j0gfy1zowy18ragtwu 3 92672 501560 2026-10-29T14:35:31Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501560 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Seema98}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १४:३५, २९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) 22ytzkokv1cfmhoidgplmuh2m13vyvw 3 92673 501561 2026-10-29T14:53:42Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501561 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=कत}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १४:५३, २९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ofhnhlmluavmqsdcbc51s81fsxdhggg 0 92674 501566 2026-10-29T15:25:40Z Mohit Sharma1234 47616 /* */ 501566 wikitext text/x-wiki संज्ञाप्रकरणस्य सामान्यपरिचयः महर्षिणा पाणिनिना विरचिते अष्टाध्याय्यां संस्कृतव्याकरणस्य सूत्राणि अष्टसु अध्यायेषु विभक्तानि सन्ति। अष्टाध्याय्याः प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादे संज्ञाप्रकरणम् अस्ति। संज्ञाप्रकरणे व्याकरणशास्त्रे प्रयुक्तानां विशिष्टशब्दानां पारिभाषिकसंज्ञानां च परिचयः दीयते। व्याकरणे केचन शब्दाः विशिष्टार्थेषु प्रयुज्यन्ते। तेषां शब्दानां विशेषार्थबोधकानि नामानि संज्ञाः इति कथ्यन्ते। संज्ञासूत्रैः वर्णानां, शब्दानां तथा व्याकरणसम्बद्धानां तत्त्वानां विशिष्टानि नामानि निर्धारितानि भवन्ति। यथा—वृद्धिः, गुणः, सर्वनाम, धातुः, प्रत्ययः इत्यादयः व्याकरणस्य पारिभाषिकशब्दाः सन्ति। एतेषां संज्ञानां ज्ञानं विना संस्कृतव्याकरणस्य अध्ययनं सम्यक् कर्तुं न शक्यते। अतः संज्ञाप्रकरणं पाणिनीयव्याकरणस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। पाणिनीयव्याकरणे संज्ञासूत्राणि अनेकानि सन्ति। तेषु प्रमुखाणि सूत्राणि अधोलिखितानि सन्ति। १. वृद्धिरादैच्। (१.१.१) अर्थः—आत्, ऐ, औ एते वर्णाः वृद्धिसंज्ञकाः भवन्ति। २. अदेङ् गुणः। (१.१.२) अर्थः—अ, ए, ओ एते वर्णाः गुणसंज्ञकाः भवन्ति। ३. इको गुणवृद्धी। (१.१.३) अर्थः—इक्-प्रत्याहारस्य वर्णानां स्थाने गुणः अथवा वृद्धिः भवति, यत्र तयोः विधानम् अस्ति। ४. न धातुलोप आर्धधातुके। (१.१.४) अस्य सूत्रस्य सम्बन्धः धातोः लोपेन सह आर्धधातुकप्रत्यये सति भवति। ५. षष्ठी स्थानेयोगा। (१.१.४९) अर्थः—षष्ठीविभक्त्या निर्दिष्टस्य स्थाने आदेशः भवति, यत्र स्थानेयोगस्य प्रसङ्गः अस्ति। ६. स्थानेऽन्तरतमः। (१.१.५०) अर्थः—स्थाने आदेशः क्रियमाणे सति समानतमः आदेशः भवति। ७. आदिरन्त्येन सहेता। (१.१.७१) अर्थः—आदिवर्णः अन्त्येन इत्संज्ञकेन वर्णेन सह गृह्यते; एतदर्थं प्रत्याहारस्य निर्माणं भवति। 090973gjhzws4hs1ejko9qmwrm2oflf 3 92675 501569 2026-10-29T17:09:53Z Neriah 31778 Neriah इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Bruhpedia]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Estoppel]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Bruhpedia|Bruhpedia]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Estoppel|Estoppel]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 501569 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:Estoppel]] 6rxn7oo3vddi5v5zua3hswbhx6u0rfd 2 92676 501580 2026-10-30T05:50:44Z शुश्री 47613 /* */ पञ्चतन्त्रं संस्कृतसाहित्यस्य प्रसिद्धः नीतिकथाग्रन्थः अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता पण्डितः विष्णुशर्मा इति प्रसिद्धः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे पशुपक्षिणां माध्यमेन विविधाः कथाः वर्णिताः सन्ति। एताः कथाः मनोरञ्जकाः शिक्षाप्रदाश्च सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य माध्यमेन जनाः बुद्धेः, मित्रतायाः, सावधानतायाः, व्यवहारकौशलस्य च महत्त्वं जानन्ति। 501580 wikitext text/x-wiki पञ्चतन्त्रस्य परिचयः पञ्चतन्त्रं संस्कृतसाहित्यस्य प्रसिद्धः नीतिकथाग्रन्थः अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता पण्डितः विष्णुशर्मा इति प्रसिद्धः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे पशुपक्षिणां माध्यमेन विविधाः कथाः वर्णिताः सन्ति। एताः कथाः मनोरञ्जकाः शिक्षाप्रदाश्च सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य माध्यमेन जनाः बुद्धेः, मित्रतायाः, सावधानतायाः, व्यवहारकौशलस्य च महत्त्वं जानन्ति। e01vhuqqvxzhwxfup5eisr5bvbd5flf 501581 501580 2026-10-30T05:57:51Z शुश्री 47613 पञ्चतन्त्रं संस्कृतसाहित्यस्य प्रसिद्धः नीतिकथाग्रन्थः अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता पण्डितः विष्णुशर्मा इति प्रसिद्धः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे पशुपक्षिणां माध्यमेन विविधाः कथाः वर्णिताः सन्ति। एताः कथाः मनोरञ्जकाः शिक्षाप्रदाश्च सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य माध्यमेन जनाः बुद्धेः, मित्रतायाः, सावधानतायाः, व्यवहारकौशलस्य च महत्त्वं जानन्ति। 501581 wikitext text/x-wiki पञ्चतन्त्रस्य परिचयः पञ्चतन्त्रं संस्कृतसाहित्यस्य प्रसिद्धः नीतिकथाग्रन्थः अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता पण्डितः विष्णुशर्मा इति प्रसिद्धः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे पशुपक्षिणां माध्यमेन विविधाः कथाः वर्णिताः सन्ति। एताः कथाः मनोरञ्जकाः शिक्षाप्रदाश्च सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य माध्यमेन जनाः बुद्धेः, मित्रतायाः, सावधानतायाः, व्यवहारकौशलस्य च महत्त्वं जानन्ति। bhmm6a3562dmh9cd21aqb4t6iutr4kb 501583 501581 2026-10-30T06:06:47Z शुश्री 47613 /* */ पञ्चतन्त्रं संस्कृतसाहित्यस्य प्रसिद्धः नीतिकथाग्रन्थः अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता पण्डितः विष्णुशर्मा इति प्रसिद्धः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे पशुपक्षिणां माध्यमेन विविधाः कथाः वर्णिताः सन्ति। एताः कथाः मनोरञ्जकाः शिक्षाप्रदाश्च सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य माध्यमेन जनाः बुद्धेः, मित्रतायाः, सावधानतायाः, व्यवहारकौशलस्य च महत्त्वं जानन्ति। 501583 wikitext text/x-wiki पञ्चतन्त्रस्य परिचयः पञ्चतन्त्रं संस्कृतसाहित्यस्य प्रसिद्धः नीतिकथाग्रन्थः अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता पण्डितः विष्णुशर्मा इति प्रसिद्धः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे पशुपक्षिणां माध्यमेन विविधाः कथाः वर्णिताः सन्ति। एताः कथाः मनोरञ्जकाः शिक्षाप्रदाश्च सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य माध्यमेन जनाः बुद्धेः, मित्रतायाः, सावधानतायाः, व्यवहारकौशलस्य च महत्त्वं जानन्ति। ग्रन्थस्य पञ्च तन्त्राणि- 1 मित्रभेदः । jj4ldgadfaydg1b87451spnm9iwa1zn 501584 501583 2026-10-30T06:09:41Z शुश्री 47613 /* */ पञ्चतन्त्रं संस्कृतसाहित्यस्य प्रसिद्धः नीतिकथाग्रन्थः अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता पण्डितः विष्णुशर्मा इति प्रसिद्धः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे पशुपक्षिणां माध्यमेन विविधाः कथाः वर्णिताः सन्ति। एताः कथाः मनोरञ्जकाः शिक्षाप्रदाश्च सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य माध्यमेन जनाः बुद्धेः, मित्रतायाः, सावधानतायाः, व्यवहारकौशलस्य च महत्त्वं जानन्ति। 501584 wikitext text/x-wiki पञ्चतन्त्रस्य परिचयः पञ्चतन्त्रं संस्कृतसाहित्यस्य प्रसिद्धः नीतिकथाग्रन्थः अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता पण्डितः विष्णुशर्मा इति प्रसिद्धः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे पशुपक्षिणां माध्यमेन विविधाः कथाः वर्णिताः सन्ति। एताः कथाः मनोरञ्जकाः शिक्षाप्रदाश्च सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य माध्यमेन जनाः बुद्धेः, मित्रतायाः, सावधानतायाः, व्यवहारकौशलस्य च महत्त्वं जानन्ति।अस्य ग्रन्थस्य मुख्योद्देश्यं कथानां माध्यमेन जनान् नीतिशिक्षां प्रदातुम् अस्ति। अयं ग्रन्थः बुद्धिमत्ता, विवेकः, मित्रता, धैर्यं, उचितव्यवहारः च इत्यादीनां गुणानां विकासाय प्रेरयति। 05kn7b5bc4m72or6s3n635hnardb6vf 3 92677 501582 2026-10-30T06:06:42Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501582 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=शालिनी देवी}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:०६, ३० अक्टोबर् २०२६ (UTC) idlstusdf215aa8l41mh7y1om0u3ng2 2 92678 501585 2026-10-30T06:18:52Z Manu.choudharyChoudhary 47614 कर्णभारम् महाकवेः भासस्य प्रसिद्धम् एकाङ्कीनाटकम् अस्ति। अस्मिन् नाटके महाभारतस्य कर्णस्य कथा वर्णिता अस्ति। कर्णः महान् वीरः दानवीरश्च आसीत्। एकदा इन्द्रः ब्राह्मणवेषं धृत्वा कर्णस्य समीपम् आगच्छति। सः कर्णात् कवचकुण्डलयोः दानं याचते। कर्णः स्वस्य कवचकुण्डले प्रसन्नतया ददाति। अस्मिन् नाटके कर्णस्य दानशीलता, वीरता, त्यागः च सुन्दररूपेण वर्णिताः सन्ति। 501585 wikitext text/x-wiki कर्णभारम् संस्कृतसाहित्यस्य प्रसिद्धम् एकाङ्कीरूपकम् अस्ति। अस्य रचयिता महाकविः भासः अस्ति। इदं नाटकं संस्कृतभाषायां लिखितम् अस्ति। अस्मिन् नाटके महाभारतस्य कथा वर्णिता अस्ति। अस्य मुख्यपात्रं कर्णः अस्ति। कर्णः महाभारतस्य महान् वीरः दानवीरश्च आसीत्। अस्मिन् नाटके कर्णस्य दानशीलता वर्णिता अस्ति। इन्द्रः ब्राह्मणवेषं धृत्वा कर्णस्य समीपम् आगच्छति। सः कर्णात् कवचकुण्डलयोः दानं याचते। कर्णः स्वस्य कवचकुण्डले ददाति। कर्णः महान् दानवीरः इति प्रसिद्धः अस्ति। अस्मिन् नाटके वीररसस्य प्रधानता अस्ति। अस्य भाषा सरला, सुन्दरी च अस्ति। अस्मिन् नाटके त्यागस्य, दानस्य, वीरतायाः च वर्णनम् अस्ति। कर्णभारम् संस्कृतनाट्यसाहित्यस्य महत्त्वपूर्णं नाटकम् अस्ति। 4op2b280xlyroziottsqhvzozekctbg 3 92679 501586 2026-10-30T06:18:53Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501586 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Manu.choudharyChoudhary}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:१८, ३० अक्टोबर् २०२६ (UTC) tcz1yfffhikm7ck1b5ae3abn5i5986x 2 92680 501587 2026-10-30T06:33:31Z शालिनी देवी 47621 महाकविः कालिदासः संस्कृतसाहित्यस्य महान् प्रतिभाशाली कविः आसीत्। तस्य रचनासु प्रकृतेः सौन्दर्यस्य, प्रेम्णः, विरहस्य तथा मानवीयभावनानां सुन्दरं वर्णनं प्राप्यते। मेघदूतं कालिदासस्य प्रसिद्धं गीतिकाव्यम् अस्ति। इदं काव्यं संस्कृतसाहित्यस्य अमूल्यं रत्नम् इति मन्यते। मेघदूतकाव्यस्य कथानायकः एकः यक्षः अस्ति। सः स्वकर्तव्ये प्रमादं कृतवान् इति कारणेन स्वामिना कुबेरेण एकवर्षपर्यन्तं रामगिरौ निवसितुं शापितः अभवत्। तस्य प्रियपत्नी अलकानगर्यां निवसति स्म। पत्नीविरहेण दुःखितः यक्षः अत्यन्तं व्याकुलः अभवत 501587 wikitext text/x-wiki मेघदूतम् महाकविः कालिदासः संस्कृतसाहित्यस्य महान् प्रतिभाशाली कविः आसीत्। तस्य मेघदूतम् एकं प्रसिद्धं गीतिकाव्यम् अस्ति। इदं काव्यं पूर्वमेघः उत्तरमेघश्च इति द्वयोः भागयोः विभक्तम् अस्ति। अस्मिन् काव्ये निर्वासितस्य यक्षस्य विरहवेदना मार्मिकरूपेण वर्णिता अस्ति। यक्षः मेघं दूतं कृत्वा अलकानगर्यां निवसन्त्यै स्वप्रियायै सन्देशं प्रेषयति। पूर्वमेघे मेघस्य गमनमार्गस्य, पर्वतानां, नदीनां, वनानां तथा नगराणां मनोहरं वर्णनम् अस्ति। उत्तरमेघे अलकानगर्याः सौन्दर्यस्य तथा विरहिण्याः यक्षप्रियायाः भावनानां हृदयस्पर्शि चित्रणम् अस्ति। अस्मिन् काव्ये मन्दाक्रान्ताछन्दसः प्रयोगः कृतः अस्ति। कालिदासस्य प्रकृतिप्रेम, उपमाप्रयोगः, भावगाम्भीर्यं तथा मधुरा भाषा अस्य काव्यस्य प्रमुखाः विशेषताः सन्ति। अतः मेघदूतं संस्कृतसाहित्यस्य अमूल्यं रत्नं मन्यते।मेघदूतकाव्यं द्वयोः भागयोः विभक्तम् अस्ति—पूर्वमेघः तथा उत्तरमेघः। पूर्वमेघे यक्षः मेघस्य गमनमार्गस्य वर्णनं करोति। अस्मिन् भागे पर्वतानां, नदीनां, वनानां, नगराणां तथा प्राकृतिकदृश्यानां मनोहरं वर्णनम् अस्ति। मेघस्य यात्रामार्गे विविधाः प्राकृतिकशोभाः दर्शिताः सन्ति। कविः प्रकृतेः सौन्दर्यं सुन्दरैः शब्दैः चित्रयति। उत्तरमेघे अलकानगर्याः वर्णनं प्राप्यते। यक्षः मेघाय स्वगृहस्य परिचयं दत्त्वा स्वप्रियायाः स्थितिं वर्णयति। विरहदुःखेन पीडिता यक्षपत्नी स्वपतेः आगमनस्य प्रतीक्षां करोति। यक्षः मेघं प्रति स्वप्रियायै सन्देशं दातुं कथयति। सः स्वप्रियायाः कुशलं पृच्छति तथा तस्यै स्वप्रेम्णः सन्देशं प्रेषयति। अस्मिन् काव्ये यक्षस्य विरहवेदना अत्यन्तं मार्मिकरूपेण चित्रिता अस्ति। यक्षस्य हृदये स्वप्रियायाः प्रति गाढं प्रेम वर्तते। सः मेघं केवलं जलधरं न मन्यते, अपितु स्वस्य प्रियसन्देशस्य वाहकं मन्यते। अनेन कविः मानवीयभावनानां गाम्भीर्यं सुन्दररूपेण प्रदर्शयति। मेघदूतकाव्ये प्रकृतिचित्रणस्य विशेषं महत्त्वम् अस्ति। पर्वताः, नद्यः, वनानि, पुष्पाणि, पक्षिणः तथा मेघाः कविना सजीवरूपेण वर्णिताः सन्ति। प्रकृतिः अत्र केवलं पृष्ठभूमिः नास्ति, अपितु मानवीयभावनानां सहचरी अपि अस्ति। कविः प्रकृतेः माध्यमेन यक्षस्य मनोभावान् अभिव्यञ्जयति। अस्य काव्यस्य भाषा मधुरा, सरसा तथा भावपूर्णा अस्ति। अस्मिन् मन्दाक्रान्ताछन्दसः प्रयोगः कृतः अस्ति। अयं छन्दः विरहस्य करुणभावनानां वर्णनाय अत्यन्तम् उपयुक्तः अस्ति। कालिदासस्य उपमाः, अलङ्काराः तथा शब्दप्रयोगाः काव्यस्य सौन्दर्यं वर्धयन्ति। 3ib5vt3vk1ckhvs2vxposs02z30nmbk 3 92681 501588 2026-10-30T09:54:04Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501588 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=श्वेता देवी}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०९:५४, ३० अक्टोबर् २०२६ (UTC) 8rykx10f238q6r7qvecex3hdkm6tw68 3 92682 501589 2026-10-30T09:58:56Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501589 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=कृत्या}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०९:५८, ३० अक्टोबर् २०२६ (UTC) 8omzvx09wit4k5d15ii13q91113qqsb 3 92683 501590 2026-10-30T09:59:37Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501590 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Tilub}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०९:५९, ३० अक्टोबर् २०२६ (UTC) is5ha3nir3992n7donf28pt32xlfux8 0 92684 501591 2026-10-30T10:03:24Z Ganesh Paudel 6561 नूतनपृष्ठं सृजितम् 501591 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info -->| official_name = जनकपुरधाम | other_name = जनकपुर | native_name = | nickname = | settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br/>[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]<ref name="राजधानी">{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |archive-date=2022-02-28 }}</ref> | motto = | named_for = [[जनक]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |archive-date=2022-02-28 }}</ref> <!-- images and maps -->| image_skyline = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg | image_caption = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकास्थित जानकी मन्दिर | image_size = 300 | image_seal = <!-- images and maps --> | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = धनुषा जिल्ला#Nepal Madhesh Province#Nepal | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = मानचित्रे जनकपुरधामस्य अवस्थिति <!-- Location -->| coordinates = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}<!-- Location --> | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{Flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेशः]] | subdivision_type2 = मण्डलम् | subdivision_name2 = [[धनुषा जिल्ला]] <!-- Politics -->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = मनोज कुमार साह<ref>{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] | leader_name1 = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = नगरपालिका | established_date = वि.सं. २०१७ जेठ १३<ref name="नगर">{{cite news|title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title1 = सम्मिलित क्षेत्र | established_date1 = जनकपुरधाम | established_title2 = उपमहानगरपालिका | established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]] | established_title4 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date4 = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२) | established_title5 = सम्मिलित मिति | established_date5 = वि.सं. २०७४ जेठ ११<ref name="निर्णय">{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> <!-- Area -->| unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 91.97<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_total_sq_mi = <!-- Population --> | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] | population_footnotes = <ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=17&municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_note = | population_total = १,९४,५५६ | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank2_title = <!-- General information --> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = ४५६०० | area_code = ०४१ | blank_name = | blank_info = | website = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np] | footnotes = }} '''जनकपुरधाम'''<ref name="नामाकरण">{{cite news|title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742|date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३|accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> (पूर्व तथा हालसम्म चलनचलतीमा रहेको नाम: '''जनकपुर''')<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14200|title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/75484/|title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर|website=शिलापत्र|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> [[नेपाल|नेपालको]] [[मधेश प्रदेश|मधेश प्रदेशको]] [[धनुषा जिल्ला|धनुषा जिल्लामा]] रहेको प्रादेशिक राजधानी<ref name="राजधानी" />, जिल्ला सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली}}</ref> र एक उपमहानगरपालिका हो।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|archive-date=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|archive-date=2022-01-29}}</ref> धनुषामण्डलस्य प्रथमा नगरपालिका, अस्य नगरस्य नाम प्राचीनमिथिलाप्रदेशस्य राजा [[जनक]] इति नाम्ना अभवत् । नेपालस्य राजधानी [[काठमाण्डू|काठमाण्डूतः]] ४५० कि.मी दूरे अयं नगरः अस्ति । नेपालराज्यनगरपालिकाकानून, २००९ तदनुसारं महामहिमराजस्य तत्कालीनसर्वकारेण १३ जेष्ठा २०१७ तः प्रभावेण जनकपुरनगरपालिकायाः गठनं कृतम् ।तत्कालीनसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः विकाससमित्या १६ दिनाङ्के कृतनिर्णयानुसारं जनकपुरं उपमहानगरपालिकायाः आवश्यकप्रक्रियाः सम्पन्नं कृत्वा नगरपालिकायाः उपमहानगरनगरत्वेन घोषितम् मंगसीर २०७१ वि.स. तथा नेपाल राजपत्रे २८ पौष २०७१ वि.स. यदा जनकपुरं उपमहानगरीयं घोषितं तदा [[कुर्था, धनुषा|कुर्थ]], [[बसवितित]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहाना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[बेगाशिवपुर]], [[बसहिया]], ग्रामविकाससमितिः समाविष्ट्य उपमहानगरी इति घोषितम् । [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुर बागेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]].<ref name="उपमहानगरपालिका" /> [[संघीयता|संघीय शासन]] कार्यान्वने, देशे स्थानीयस्तरस्य निर्माणेन सह, २२ फाल्गुन २०७३ बी.एस नेपाल राजपत्रे २७ फाल्गुन २०७३ वि.एस.<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> परन्तु राजनैतिकविवादानाम् कारणात् सर्वकारेण स्थानीयस्तरस्य पुनर्मूल्यांकनं कृत्वा ११ जेष्ठा २०७४ दिनाङ्के राजपत्रे प्रकाशितस्य अधिसूचनायाः माध्यमेन उपमहानगरे निम्नलिखितक्षेत्राणि समाविष्टानि अभवन् : [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वार्डसंख्या ६-९), [[मनसिंहपट्टी]] (वार्डसंख्या १-५), तथा च [[गोपालपुर]] (वार्ड नं. १-२)।<ref name="निर्णय" /><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047|date=वि.सं. २०७४ भदौ ४|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो|website=कान्तिपुर समाचार|last=मिश्र|first=राजेश|language=नेपाली|accessdate=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|archive-date=2022-02-24}}</ref> जनकपुरनगरे नेपालदेशस्य प्रसिद्धं [[जानकीमन्दिरम्]] वर्तते । <ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042|title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> जनकपुरं [[हिन्दुधर्म]] इत्यस्मिन् महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति, [[मिथिला कला|मैथिली संस्कृतिः]] इत्यस्य केन्द्रम् अस्ति, पर्यटनार्थं अपि महत्त्वपूर्णं मन्यते यतः एतत् नेपालस्य एकमेव नगरम् अस्ति यत्र रेलमार्गस्य सुविधा अस्ति । सम्प्रति अस्य उपमहानगरस्य कुलक्षेत्रं ९१.९७ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, नेपालस्य २०७८ तमे वर्षे बीएस जनगणनानुसारं कुलजनसंख्या १,९४,५५६ अस्ति । एषा नगरपालिका २५ वार्डेषु विभक्ता अस्ति । == नामकरण == नेपालस्य राष्ट्रिय विभुति [[मिथिला]] राजस्य [[राजर्षि जनक]] च अस्य नाम '''जनकपुर'''' इति । <ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html|title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा|last=नागरिक|website=नागरिक न्युज|language=नेपाली|accessdate=2022-03-01}}</ref> प्राचीन कालदेखि वर्तमान समयसम्म यस नाममा कुनै परिवर्तन आएको छैन।<ref>{{Cite web|url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/|title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम|trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13|website=इसमाद|language=मैथिली|accessdate=2022-03-01}}</ref> 1irpeef0dmjbefjo2li1xvdyum76e4u 501593 501591 2026-10-30T10:09:41Z Ganesh Paudel 6561 501593 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info -->| official_name = जनकपुरधाम | other_name = जनकपुर | native_name = | nickname = | settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br/>[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]<ref name="राजधानी">{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |archive-date=2022-02-28 }}</ref> | motto = | named_for = [[जनक]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |archive-date=2022-02-28 }}</ref> <!-- images and maps -->| image_skyline = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg | image_caption = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकास्थित जानकी मन्दिर | image_size = 300 | image_seal = <!-- images and maps --> | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = धनुषा जिल्ला#Nepal Madhesh Province#Nepal | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = मानचित्रे जनकपुरधामस्य अवस्थिति <!-- Location -->| coordinates = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}<!-- Location --> | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{Flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेशः]] | subdivision_type2 = मण्डलम् | subdivision_name2 = [[धनुषा जिल्ला]] <!-- Politics -->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = मनोज कुमार साह<ref>{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] | leader_name1 = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = नगरपालिका | established_date = वि.सं. २०१७ जेठ १३<ref name="नगर">{{cite news|title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title1 = सम्मिलित क्षेत्र | established_date1 = जनकपुरधाम | established_title2 = उपमहानगरपालिका | established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]] | established_title4 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date4 = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२) | established_title5 = सम्मिलित मिति | established_date5 = वि.सं. २०७४ जेठ ११<ref name="निर्णय">{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> <!-- Area -->| unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 91.97<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_total_sq_mi = <!-- Population --> | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] | population_footnotes = <ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=17&municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_note = | population_total = १,९४,५५६ | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank2_title = <!-- General information --> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = ४५६०० | area_code = ०४१ | blank_name = | blank_info = | website = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np] | footnotes = }} '''जनकपुरधाम'''<ref name="नामाकरण">{{cite news|title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742|date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३|accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> प्रचलितनाम: '''जनकपुर''')<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14200|title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/75484/|title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर|website=शिलापत्र|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> [[धनुषामण्डलम्|धनुषा मण्डले]] स्थितम् [[नेपालम्|नेपालस्य]] [[मधेश प्रदेशः|मधेश प्रदेशस्य]] प्रादेशिक मुख्यालय<ref name="राजधानी" />, जिल्ला सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली}}</ref> एवं एक [[उपमहानगरपालिका]]।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|archive-date=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|archive-date=2022-01-29}}</ref> धनुषामण्डलस्य प्रथमा नगरपालिका, अस्य नगरस्य नाम प्राचीनमिथिलाप्रदेशस्य राजा [[जनक]] इति नाम्ना अभवत् । नेपालस्य राजधानी [[काठमाण्डू|काठमाण्डूतः]] ४५० कि.मी दूरे अयं नगरः अस्ति । नेपालराज्यनगरपालिकाकानून, २००९ तदनुसारं महामहिमराजस्य तत्कालीनसर्वकारेण १३ जेष्ठा २०१७ तः प्रभावेण जनकपुरनगरपालिकायाः गठनं कृतम् ।तत्कालीनसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः विकाससमित्या १६ दिनाङ्के कृतनिर्णयानुसारं जनकपुरं उपमहानगरपालिकायाः आवश्यकप्रक्रियाः सम्पन्नं कृत्वा नगरपालिकायाः उपमहानगरनगरत्वेन घोषितम् मंगसीर २०७१ वि.स. तथा नेपाल राजपत्रे २८ पौष २०७१ वि.स. यदा जनकपुरं उपमहानगरीयं घोषितं तदा [[कुर्था, धनुषा|कुर्थ]], [[बसवितित]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहाना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[बेगाशिवपुर]], [[बसहिया]], ग्रामविकाससमितिः समाविष्ट्य उपमहानगरी इति घोषितम् । [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुर बागेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]].<ref name="उपमहानगरपालिका" /> [[संघीयता|संघीय शासन]] कार्यान्वने, देशे स्थानीयस्तरस्य निर्माणेन सह, २२ फाल्गुन २०७३ बी.एस नेपाल राजपत्रे २७ फाल्गुन २०७३ वि.एस.<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> परन्तु राजनैतिकविवादानाम् कारणात् सर्वकारेण स्थानीयस्तरस्य पुनर्मूल्यांकनं कृत्वा ११ जेष्ठा २०७४ दिनाङ्के राजपत्रे प्रकाशितस्य अधिसूचनायाः माध्यमेन उपमहानगरे निम्नलिखितक्षेत्राणि समाविष्टानि अभवन् : [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वार्डसंख्या ६-९), [[मनसिंहपट्टी]] (वार्डसंख्या १-५), तथा च [[गोपालपुर]] (वार्ड नं. १-२)।<ref name="निर्णय" /><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047|date=वि.सं. २०७४ भदौ ४|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो|website=कान्तिपुर समाचार|last=मिश्र|first=राजेश|language=नेपाली|accessdate=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|archive-date=2022-02-24}}</ref> जनकपुरनगरे नेपालदेशस्य प्रसिद्धं [[जानकीमन्दिरम्]] वर्तते । <ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042|title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> जनकपुरं [[हिन्दुधर्म]] इत्यस्मिन् महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति, [[मिथिला संस्कृति|मैथिली संस्कृतिः]] इत्यस्य केन्द्रम् अस्ति, पर्यटनार्थं अपि महत्त्वपूर्णं मन्यते यतः एतत् नेपालस्य एकमेव नगरम् अस्ति यत्र रेलमार्गस्य सुविधा अस्ति । सम्प्रति अस्य उपमहानगरस्य कुलक्षेत्रं ९१.९७ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, नेपालस्य २०७८ तमे वर्षे बीएस जनगणनानुसारं कुलजनसंख्या १,९४,५५६ अस्ति । एषा नगरपालिका २५ वार्डेषु विभक्ता अस्ति । == नामकरण == नेपालस्य राष्ट्रिय विभुति [[मिथिला]] राजस्य [[जनक|राजर्षि जनक]] च अस्य नाम '''जनकपुर'''' इति । <ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html|title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा|last=नागरिक|website=नागरिक न्युज|language=नेपाली|accessdate=2022-03-01}}</ref> प्राचीन कालदेखि वर्तमान समयसम्म यस नाममा कुनै परिवर्तन आएको छैन।<ref>{{Cite web|url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/|title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम|trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13|website=इसमाद|language=मैथिली|accessdate=2022-03-01}}</ref> fqw8wbdk9i6tvpaa17xt1yjgvpxpryw 501594 501593 2026-10-30T10:14:09Z Ganesh Paudel 6561 codes 501594 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info -->| official_name = जनकपुरधाम | other_name = जनकपुर | native_name = | nickname = | settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br/>[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]<ref name="राजधानी">{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |archive-date=2022-02-28 }}</ref> | motto = | named_for = [[जनक]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |archive-date=2022-02-28 }}</ref> <!-- images and maps -->| image_skyline = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg | image_caption = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकास्थित जानकी मन्दिर | image_size = 300 | image_seal = <!-- images and maps --> | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = मानचित्रे जनकपुरधामस्य अवस्थिति <!-- Location -->| coordinates = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}<!-- Location --> | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{Flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेशः]] | subdivision_type2 = मण्डलम् | subdivision_name2 = [[धनुषा जिल्ला]] <!-- Politics -->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = मनोज कुमार साह<ref>{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] | leader_name1 = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = नगरपालिका | established_date = वि.सं. २०१७ जेठ १३<ref name="नगर">{{cite news|title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title1 = सम्मिलित क्षेत्र | established_date1 = जनकपुरधाम | established_title2 = उपमहानगरपालिका | established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]] | established_title4 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date4 = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२) | established_title5 = सम्मिलित मिति | established_date5 = वि.सं. २०७४ जेठ ११<ref name="निर्णय">{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> <!-- Area -->| unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 91.97<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_total_sq_mi = <!-- Population --> | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] | population_footnotes = <ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=17&municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_note = | population_total = १,९४,५५६ | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank2_title = <!-- General information --> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = ४५६०० | area_code = ०४१ | blank_name = | blank_info = | website = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np] | footnotes = }} '''जनकपुरधाम'''<ref name="नामाकरण">{{cite news|title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742|date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३|accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> प्रचलितनाम: '''जनकपुर''')<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14200|title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/75484/|title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर|website=शिलापत्र|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> [[धनुषामण्डलम्|धनुषा मण्डले]] स्थितम् [[नेपालम्|नेपालस्य]] [[मधेश प्रदेशः|मधेश प्रदेशस्य]] प्रादेशिक मुख्यालय<ref name="राजधानी" />, जिल्ला सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली}}</ref> एवं एक [[उपमहानगरपालिका]]।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|archive-date=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|archive-date=2022-01-29}}</ref> धनुषामण्डलस्य प्रथमा नगरपालिका, अस्य नगरस्य नाम प्राचीनमिथिलाप्रदेशस्य राजा [[जनक]] इति नाम्ना अभवत् । नेपालस्य राजधानी [[काठमाण्डू|काठमाण्डूतः]] ४५० कि.मी दूरे अयं नगरः अस्ति । नेपालराज्यनगरपालिकाकानून, २००९ तदनुसारं महामहिमराजस्य तत्कालीनसर्वकारेण १३ जेष्ठा २०१७ तः प्रभावेण जनकपुरनगरपालिकायाः गठनं कृतम् ।तत्कालीनसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः विकाससमित्या १६ दिनाङ्के कृतनिर्णयानुसारं जनकपुरं उपमहानगरपालिकायाः आवश्यकप्रक्रियाः सम्पन्नं कृत्वा नगरपालिकायाः उपमहानगरनगरत्वेन घोषितम् मंगसीर २०७१ वि.स. तथा नेपाल राजपत्रे २८ पौष २०७१ वि.स. यदा जनकपुरं उपमहानगरीयं घोषितं तदा [[कुर्था, धनुषा|कुर्थ]], [[बसवितित]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहाना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[बेगाशिवपुर]], [[बसहिया]], ग्रामविकाससमितिः समाविष्ट्य उपमहानगरी इति घोषितम् । [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुर बागेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]].<ref name="उपमहानगरपालिका" /> [[संघीयता|संघीय शासन]] कार्यान्वने, देशे स्थानीयस्तरस्य निर्माणेन सह, २२ फाल्गुन २०७३ बी.एस नेपाल राजपत्रे २७ फाल्गुन २०७३ वि.एस.<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> परन्तु राजनैतिकविवादानाम् कारणात् सर्वकारेण स्थानीयस्तरस्य पुनर्मूल्यांकनं कृत्वा ११ जेष्ठा २०७४ दिनाङ्के राजपत्रे प्रकाशितस्य अधिसूचनायाः माध्यमेन उपमहानगरे निम्नलिखितक्षेत्राणि समाविष्टानि अभवन् : [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वार्डसंख्या ६-९), [[मनसिंहपट्टी]] (वार्डसंख्या १-५), तथा च [[गोपालपुर]] (वार्ड नं. १-२)।<ref name="निर्णय" /><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047|date=वि.सं. २०७४ भदौ ४|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो|website=कान्तिपुर समाचार|last=मिश्र|first=राजेश|language=नेपाली|accessdate=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|archive-date=2022-02-24}}</ref> जनकपुरनगरे नेपालदेशस्य प्रसिद्धं [[जानकीमन्दिरम्]] वर्तते । <ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042|title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> जनकपुरं [[हिन्दुधर्म]] इत्यस्मिन् महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति, [[मिथिला संस्कृति|मैथिली संस्कृतिः]] इत्यस्य केन्द्रम् अस्ति, पर्यटनार्थं अपि महत्त्वपूर्णं मन्यते यतः एतत् नेपालस्य एकमेव नगरम् अस्ति यत्र रेलमार्गस्य सुविधा अस्ति । सम्प्रति अस्य उपमहानगरस्य कुलक्षेत्रं ९१.९७ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, नेपालस्य २०७८ तमे वर्षे बीएस जनगणनानुसारं कुलजनसंख्या १,९४,५५६ अस्ति । एषा नगरपालिका २५ वार्डेषु विभक्ता अस्ति । == नामकरण == नेपालस्य राष्ट्रिय विभुति [[मिथिला]] राजस्य [[जनक|राजर्षि जनक]] च अस्य नाम '''जनकपुर'''' इति । <ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html|title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा|last=नागरिक|website=नागरिक न्युज|language=नेपाली|accessdate=2022-03-01}}</ref> प्राचीन कालदेखि वर्तमान समयसम्म यस नाममा कुनै परिवर्तन आएको छैन।<ref>{{Cite web|url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/|title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम|trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13|website=इसमाद|language=मैथिली|accessdate=2022-03-01}}</ref> ow9yz1apouwrmwj91q98wmhbc595rxe 501595 501594 2026-10-30T10:16:21Z Ganesh Paudel 6561 /* नामकरण */ 501595 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info -->| official_name = जनकपुरधाम | other_name = जनकपुर | native_name = | nickname = | settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br/>[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]<ref name="राजधानी">{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |archive-date=2022-02-28 }}</ref> | motto = | named_for = [[जनक]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |archive-date=2022-02-28 }}</ref> <!-- images and maps -->| image_skyline = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg | image_caption = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकास्थित जानकी मन्दिर | image_size = 300 | image_seal = <!-- images and maps --> | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = मानचित्रे जनकपुरधामस्य अवस्थिति <!-- Location -->| coordinates = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}<!-- Location --> | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{Flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेशः]] | subdivision_type2 = मण्डलम् | subdivision_name2 = [[धनुषा जिल्ला]] <!-- Politics -->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = मनोज कुमार साह<ref>{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] | leader_name1 = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = नगरपालिका | established_date = वि.सं. २०१७ जेठ १३<ref name="नगर">{{cite news|title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title1 = सम्मिलित क्षेत्र | established_date1 = जनकपुरधाम | established_title2 = उपमहानगरपालिका | established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]] | established_title4 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date4 = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२) | established_title5 = सम्मिलित मिति | established_date5 = वि.सं. २०७४ जेठ ११<ref name="निर्णय">{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> <!-- Area -->| unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 91.97<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_total_sq_mi = <!-- Population --> | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] | population_footnotes = <ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=17&municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_note = | population_total = १,९४,५५६ | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank2_title = <!-- General information --> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = ४५६०० | area_code = ०४१ | blank_name = | blank_info = | website = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np] | footnotes = }} '''जनकपुरधाम'''<ref name="नामाकरण">{{cite news|title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742|date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३|accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> प्रचलितनाम: '''जनकपुर''')<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14200|title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/75484/|title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर|website=शिलापत्र|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> [[धनुषामण्डलम्|धनुषा मण्डले]] स्थितम् [[नेपालम्|नेपालस्य]] [[मधेश प्रदेशः|मधेश प्रदेशस्य]] प्रादेशिक मुख्यालय<ref name="राजधानी" />, जिल्ला सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली}}</ref> एवं एक [[उपमहानगरपालिका]]।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|archive-date=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|archive-date=2022-01-29}}</ref> धनुषामण्डलस्य प्रथमा नगरपालिका, अस्य नगरस्य नाम प्राचीनमिथिलाप्रदेशस्य राजा [[जनक]] इति नाम्ना अभवत् । नेपालस्य राजधानी [[काठमाण्डू|काठमाण्डूतः]] ४५० कि.मी दूरे अयं नगरः अस्ति । नेपालराज्यनगरपालिकाकानून, २००९ तदनुसारं महामहिमराजस्य तत्कालीनसर्वकारेण १३ जेष्ठा २०१७ तः प्रभावेण जनकपुरनगरपालिकायाः गठनं कृतम् ।तत्कालीनसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः विकाससमित्या १६ दिनाङ्के कृतनिर्णयानुसारं जनकपुरं उपमहानगरपालिकायाः आवश्यकप्रक्रियाः सम्पन्नं कृत्वा नगरपालिकायाः उपमहानगरनगरत्वेन घोषितम् मंगसीर २०७१ वि.स. तथा नेपाल राजपत्रे २८ पौष २०७१ वि.स. यदा जनकपुरं उपमहानगरीयं घोषितं तदा [[कुर्था, धनुषा|कुर्थ]], [[बसवितित]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहाना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[बेगाशिवपुर]], [[बसहिया]], ग्रामविकाससमितिः समाविष्ट्य उपमहानगरी इति घोषितम् । [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुर बागेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]].<ref name="उपमहानगरपालिका" /> [[संघीयता|संघीय शासन]] कार्यान्वने, देशे स्थानीयस्तरस्य निर्माणेन सह, २२ फाल्गुन २०७३ बी.एस नेपाल राजपत्रे २७ फाल्गुन २०७३ वि.एस.<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> परन्तु राजनैतिकविवादानाम् कारणात् सर्वकारेण स्थानीयस्तरस्य पुनर्मूल्यांकनं कृत्वा ११ जेष्ठा २०७४ दिनाङ्के राजपत्रे प्रकाशितस्य अधिसूचनायाः माध्यमेन उपमहानगरे निम्नलिखितक्षेत्राणि समाविष्टानि अभवन् : [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वार्डसंख्या ६-९), [[मनसिंहपट्टी]] (वार्डसंख्या १-५), तथा च [[गोपालपुर]] (वार्ड नं. १-२)।<ref name="निर्णय" /><ref name="राजपत्र">{{cite news|title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047|date=वि.सं. २०७४ भदौ ४|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो|website=कान्तिपुर समाचार|last=मिश्र|first=राजेश|language=नेपाली|accessdate=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|archive-date=2022-02-24}}</ref> जनकपुरनगरे नेपालदेशस्य प्रसिद्धं [[जानकीमन्दिरम्]] वर्तते । <ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042|title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> जनकपुरं [[हिन्दुधर्म]] इत्यस्मिन् महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति, [[मिथिला संस्कृति|मैथिली संस्कृतिः]] इत्यस्य केन्द्रम् अस्ति, पर्यटनार्थं अपि महत्त्वपूर्णं मन्यते यतः एतत् नेपालस्य एकमेव नगरम् अस्ति यत्र रेलमार्गस्य सुविधा अस्ति । सम्प्रति अस्य उपमहानगरस्य कुलक्षेत्रं ९१.९७ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, नेपालस्य २०७८ तमे वर्षे बीएस जनगणनानुसारं कुलजनसंख्या १,९४,५५६ अस्ति । एषा नगरपालिका २५ वार्डेषु विभक्ता अस्ति । == नामकरण == नेपालस्य राष्ट्रिय विभुति [[मिथिला]] राजस्य [[जनक|राजर्षि जनक]]नाम्ना प्रचलित अस्य नाम पुरातन कालतः '''जनकपुर'''' इति। <ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html|title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा|last=नागरिक|website=नागरिक न्युज|language=नेपाली|accessdate=2022-03-01}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/|title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम|trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13|website=इसमाद|language=मैथिली|accessdate=2022-03-01}}</ref> ==संदर्भ== fh92oill84eyxx4j1e37a4es4xd3wfq 3 92685 501592 2026-10-30T10:04:00Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501592 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=करीना}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १०:०४, ३० अक्टोबर् २०२६ (UTC) 396og80a31lj26c2t3ustbw1cqnl5rc 3 92686 501596 2026-10-30T10:22:27Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501596 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=साक्षी देवी}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १०:२२, ३० अक्टोबर् २०२६ (UTC) hvb3mczu2vug7wsizzqagcq9wiwpyxe 0 92687 501598 2026-10-30T10:23:56Z Ganesh Paudel 6561 [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका]] इत्येतत्प्रति अनुप्रेषितम् 501598 wikitext text/x-wiki #Redirect: [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका]] egw9suopxz3zavct2ryd81k62dp13v7 0 92688 501606 2026-10-30T11:04:25Z Seema98 47617 वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्याम् परिभाषाप्रकरणस्य सामान्यपरिचयः सूत्राणि च १. परिभाषाप्रकरणस्य सामान्यपरिचयः वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी संस्कृतव्याकरणस्य प्रस... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 501606 wikitext text/x-wiki वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्याम् परिभाषाप्रकरणस्य सामान्यपरिचयः सूत्राणि च १. परिभाषाप्रकरणस्य सामान्यपरिचयः वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी संस्कृतव्याकरणस्य प्रसिद्धः महत्त्वपूर्णश्च ग्रन्थः अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता आचार्यः भट्टोजिदीक्षितः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे महर्षिपाणिनिविरचितानि अष्टाध्याय्याः सूत्राणि विषयानुसारं व्यवस्थितानि सन्ति। व्याकरणशास्त्रे परिभाषाणां विशेषं महत्त्वम् अस्ति। परिभाषा इति नाम व्याकरणसूत्राणां प्रवृत्तिं नियन्त्रयति इति। परिभाषाः व्याकरणसूत्राणाम् अर्थं स्पष्टं कुर्वन्ति तथा च सूत्राणां प्रयोगे उत्पन्नान् सन्देहान् निवारयन्ति। परिभाषाणां माध्यमेन व्याकरणस्य विभिन्ननियमानां परस्परसम्बन्धः, सूत्राणां प्रयोगक्रमः तथा तेषां प्रवृत्तिक्षेत्रं ज्ञायते। अतः परिभाषाप्रकरणं पाणिनीयव्याकरणस्य महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति। २. परिभाषायाः लक्षणम् शास्त्रप्रवृत्तिनियामकः सिद्धान्तः परिभाषा इति कथ्यते। अर्थात् यः सिद्धान्तः व्याकरणशास्त्रे सूत्राणां प्रवृत्तिं नियन्त्रयति, सः परिभाषा इति उच्यते। ३. प्रमुखाणि परिभाषासूत्राणि १. षष्ठी स्थानेयोगा। (१/१/४९) अर्थः – षष्ठीविभक्तिः स्थानसम्बन्धे प्रयुज्यते। २. स्थानेऽन्तरतमः। (१/१/५०) अर्थः – अनेकासु सम्भावनासु स्थानिनः सर्वाधिकं समीपस्थः आदेशः भवति। ३. आद्यन्तौ टकितौ। (१/१/४६) अर्थः – टित् तथा कित् प्रत्ययसम्बन्धे आद्यन्तयोः निर्देशः भवति। ४. अलोऽन्त्यस्य। (१/१/५२) अर्थः – अनेकवर्णेषु अन्तिमवर्णस्य स्थाने आदेशः भवति। ५. अनेकाल्शित्सर्वस्य। (१/१/५५) अर्थः – अनेकाल् तथा शित् आदेशः सम्पूर्णस्य स्थानिनः स्थाने भवति। ६. स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ। (१/१/५६) अर्थः – अल्विधिं विहाय अन्येषु कार्येषु आदेशः स्थानिवत् भवति। ७. तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य। (१/१/६६) अर्थः – सप्तमीविभक्त्या निर्दिष्टे सति पूर्वस्य कार्यं भवति। ८. तस्मादित्युत्तरस्य। (१/१/६७) अर्थः – पञ्चमीविभक्त्या निर्दिष्टे सति उत्तरस्य कार्यं भवति। ९. विप्रतिषेधे परं कार्यम्। (१/४/२) अर्थः – परस्परविरोधे सति परवर्तिसूत्रस्य कार्यं भवति। १०. पूर्वत्रासिद्धम्। (८/२/१) अर्थः – अष्टाध्याय्याः अष्टमाध्याये द्वितीयपादे पूर्ववर्ती विधिः असिद्धः भवति। ४. परिभाषाप्रकरणस्य महत्त्वम् १. परिभाषाः व्याकरणसूत्राणाम् अर्थं स्पष्टं कुर्वन्ति। २. सूत्राणां प्रयोगे उत्पन्नान् सन्देहान् निवारयन्ति। ३. व्याकरणनियमानां प्रयोगक्रमं निर्धारितं कुर्वन्ति। ४. सूत्राणां परस्परविरोधं निवारयन्ति। ५. पाणिनीयव्याकरणस्य अध्ययनं सरलम् एवं सुबोधं कुर्वन्ति। ५. उपसंहारः एवं परिभाषाप्रकरणं पाणिनीयव्याकरणस्य महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति। परिभाषाणां ज्ञानं विना व्याकरणसूत्राणां सम्यक् प्रयोगः कठिनः भवति। अतः संस्कृतव्याकरणस्य अध्ययनार्थं परिभाषाणां ज्ञानम् अत्यावश्यकम् अस्ति। f60s2g9nx73g43bxg40wydc1jn7w5rx 3 92689 501608 2026-10-30T11:54:59Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501608 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=चन्द्रेश कुमारी}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ११:५४, ३० अक्टोबर् २०२६ (UTC) m2xtfgdpgwjhgdkr2z1onfpw5oobf82