विकिपीडिया:सभा

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sa">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>sawiki</dbname>
    <base>https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">माध्यमम्</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेषः</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">सम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्यः</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्यसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडियासम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">सञ्चिका</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">सञ्चिकासम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मीडियाविकि</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मीडियाविकिसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">फलकम्</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">फलकसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">साहाय्यम्</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">साहाय्यसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्गः</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्गसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">प्रवेशद्वारम्</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">प्रवेशद्वारसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">पटलम्</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">पटलसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:सभा</title>
    <ns>4</ns>
    <id>2179</id>
    <revision>
      <id>501656</id>
      <parentid>501300</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>त्रुटी प्रशोधितम्</comment>
      <origin>501656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38987" sha1="sv8mht5gowzx0i0xpcbj2rb510pkqd8" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{तलं गच्छतु}}
{{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}}

== प्रबन्धकाधिकारावेदनम् ==
विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। 
साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति।
इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति।
कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते।

भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]])

===समर्थनम् ===


===विरोधः ===


===तटस्थता ===


===टिप्पणी ===
== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा।

मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। 

समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]]

समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें।

समिति की सहायता टीम के लिए,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;
== विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५  ==

[[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]]
:'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं भाषायाम्]&lt;/nowiki&gt; उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं देशं विहाय]&lt;/nowiki&gt; अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः।
न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः  सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति।
कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC)

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]।

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]।

कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें।

-- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

२१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&amp;oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु ==

&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति।

यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])&lt;/bdi&gt; १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''

Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.

The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the  Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].&lt;br/&gt;
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.

Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]])  sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;</text>
      <sha1>sv8mht5gowzx0i0xpcbj2rb510pkqd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501659</id>
      <parentid>501656</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58129-83</username>
        <id>47653</id>
      </contributor>
      <comment>/* समर्थनम् */</comment>
      <origin>501659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39216" sha1="qvpdz3vfii5u72pe3ahyo17qjkjfuon" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{तलं गच्छतु}}
{{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}}

== प्रबन्धकाधिकारावेदनम् ==
विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। 
साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति।
इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति।
कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते।

भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]])

===समर्थनम् ===
[[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)

===विरोधः ===


===तटस्थता ===


===टिप्पणी ===
== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा।

मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। 

समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]]

समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें।

समिति की सहायता टीम के लिए,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;
== विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५  ==

[[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]]
:'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं भाषायाम्]&lt;/nowiki&gt; उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं देशं विहाय]&lt;/nowiki&gt; अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः।
न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः  सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति।
कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC)

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]।

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]।

कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें।

-- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

२१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&amp;oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु ==

&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति।

यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])&lt;/bdi&gt; १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''

Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.

The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the  Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].&lt;br/&gt;
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.

Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]])  sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;</text>
      <sha1>qvpdz3vfii5u72pe3ahyo17qjkjfuon</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501711</id>
      <parentid>501659</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T06:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shubha</username>
        <id>4676</id>
      </contributor>
      <comment>/* समर्थनम् */</comment>
      <origin>501711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39770" sha1="nirb12h6av1d84gh6k0kbwr4i3yxvv3" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{तलं गच्छतु}}
{{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}}

== प्रबन्धकाधिकारावेदनम् ==
विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। 
साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति।
इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति।
कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते।

भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]])

===समर्थनम् ===
[[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)
एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)

===विरोधः ===


===तटस्थता ===


===टिप्पणी ===
== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा।

मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। 

समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]]

समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें।

समिति की सहायता टीम के लिए,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;
== विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५  ==

[[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]]
:'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं भाषायाम्]&lt;/nowiki&gt; उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं देशं विहाय]&lt;/nowiki&gt; अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः।
न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः  सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति।
कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC)

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]।

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]।

कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें।

-- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

२१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&amp;oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु ==

&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति।

यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])&lt;/bdi&gt; १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''

Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.

The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the  Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].&lt;br/&gt;
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.

Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]])  sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;</text>
      <sha1>nirb12h6av1d84gh6k0kbwr4i3yxvv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501712</id>
      <parentid>501711</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T06:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>501712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39771" sha1="63d0jrg4c4gvdb0xs1igzh9vt2v9cxb" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{तलं गच्छतु}}
{{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}}

== प्रबन्धकाधिकारावेदनम् ==
विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। 
साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति।
इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति।
कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते।

भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]])

===समर्थनम् ===
[[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)

एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)

===विरोधः ===


===तटस्थता ===


===टिप्पणी ===
== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा।

मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। 

समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]]

समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें।

समिति की सहायता टीम के लिए,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;
== विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५  ==

[[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]]
:'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं भाषायाम्]&lt;/nowiki&gt; उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं देशं विहाय]&lt;/nowiki&gt; अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः।
न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः  सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति।
कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC)

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]।

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]।

कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें।

-- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

२१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&amp;oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु ==

&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति।

यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])&lt;/bdi&gt; १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''

Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.

The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the  Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].&lt;br/&gt;
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.

Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]])  sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;</text>
      <sha1>63d0jrg4c4gvdb0xs1igzh9vt2v9cxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501714</id>
      <parentid>501712</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>कोमलप्रसाद पोखरेल</username>
        <id>47675</id>
      </contributor>
      <comment>/* समर्थनम् */</comment>
      <origin>501714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40027" sha1="f0wnrvojll6a1do37r0tmclsxgsrm9o" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{तलं गच्छतु}}
{{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}}

== प्रबन्धकाधिकारावेदनम् ==
विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। 
साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति।
इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति।
कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते।

भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]])

===समर्थनम् ===
[[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)

एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)
([[User:कोमलप्रसाद पोखरेल|कोमलप्रसाद पोखरेल]] ([[User talk:कोमलप्रसाद पोखरेल|चर्चा]]) १०:४६, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC))

===विरोधः ===


===तटस्थता ===


===टिप्पणी ===
== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा।

मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। 

समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]]

समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें।

समिति की सहायता टीम के लिए,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;
== विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५  ==

[[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]]
:'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं भाषायाम्]&lt;/nowiki&gt; उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं देशं विहाय]&lt;/nowiki&gt; अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः।
न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः  सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति।
कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC)

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]।

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]।

कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें।

-- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

२१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&amp;oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु ==

&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति।

यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])&lt;/bdi&gt; १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''

Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.

The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the  Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].&lt;br/&gt;
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.

Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]])  sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;</text>
      <sha1>f0wnrvojll6a1do37r0tmclsxgsrm9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अभिज्ञानशाकुन्तलम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4257</id>
    <revision>
      <id>501687</id>
      <parentid>479896</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ishita 4617</username>
        <id>47651</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रथमोऽङ्कः */</comment>
      <origin>501687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77518" sha1="no1apdxt7h9uyk4kf066iramzd7u6fs" xml:space="preserve">'''अभिज्ञान शाकुन्तलम्''' महाकवि [[कालिदासः|कालिदासेन]] विरचितमेकं बहु प्रसिद्धं [[नाटकम्]]  अस्ति। अस्य नाटकस्य नायकः दुष्यन्तः नायिका शकुन्तला चास्ति। दुष्यन्तः शकुन्तलया सह गान्धर्व-विवाहं कृतवान्, तदा सः स्मृतिचिन्हं नाम अङ्‍गुलीयकं दत्तवान्। तत् अभिज्ञानं मुनेः दुर्वाससः शापेन विलुप्तमभवत्। शापवशात्  राजा दुष्यन्तः शकुन्तलां विस्मृतवान्।
[[Image:Raja Ravi Varma - Mahabharata - Shakuntala.jpg|thumb| रविवर्मणा रचिता [[शकुन्तला]]- [[महाभारतम्|महाभारतस्य]] किञ्चन पात्रम्]]
तदनन्तरं दुष्यन्तेनापमानिता गर्भवती सा वनाश्रमे निवसन्ती [[भरत]]नामकं पुत्रमजनयत् । द्वादशवर्षानन्तरं केनचिद् धीवरेण तदंगुलीयकमभिधानं दुष्यन्तः लब्धवान्  । तद् दृष्ट्वैव संपूर्णं पूर्ववृत्तं स्मृतवान्। विरहशोकाकुलः सः शकुन्तलामन्वेष्टुं वने परिभ्रमन् तत्राश्रमे गतवान्। तत्र भरतेन सह शकुन्तला मिलितवती ।
नाटकस्यास्य विश्वसाहित्येऽत्यधिकं महत्त्वं वर्तते। साहित्यसमीक्षकाः कथयन्ति यत् --

:काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्या शकुन्तला।

:तत्रापि चतुर्थोंकः तत्र श्लोकचतुष्टयम् ।।

[[शेक्सपियर्]] तुलनां जनाः कालिदासस्य  सह कुर्वन्ति।
शाकुन्तलविषये गटेनामकस्य जर्मनकवे:अभिप्राय: अभिज्ञानशाकुन्तलं नाटकस्य मूलकथावस्तु [[महाभारतम्|महाभारतात्]] [[आदिपर्व]]णः शकुन्तलोपाख्यानात् उद्धृतम् । 

नाटकेऽस्मिन् नायिका शाकुन्तला नायकेन राज्ञा दुष्यन्तेन गान्धर्वविवाहविधिना परिणीता । स्वनगरं प्रति परावर्तमानेन तेन “ एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं, नामाक्षरं गणय, गच्छसि यावदन्तम्” ॥ इत्युक्त्वा स्वनामङ्कितमंगुलीयकं स्वयमेव शाकुन्तलायाः हस्ते परिधापितम् । इत्यभिज्ञानविषयिणी घटना महाभारतस्यादिपर्वात् गृहीता ।

==नामकरणम्==
“अभिज्ञायते अनेन इति अभिज्ञानम् चिह्नमिति, अभि+ ज्ञा + ल्युट् । शकुन्तैः लालिता शकुन्तला । शकुन्तलामधिकृत्य कृतं नाटकं शाकुन्तलम् ‘अधिकृत्यकृते ग्रन्थे’ इति सूत्रेण ‘अण्’ प्रत्ययः । अभिज्ञानप्रधानं शाकुन्तलम् ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इति व्युत्पतिं दर्शं दर्शं सिध्दमेव अभिज्ञानशाकुन्तलस्य समस्या प्रधानत्वम्, नायिकाप्रधानत्वं च । अतः समस्यां नायिकां च आदाय कृतमस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इति नामकरणं सर्वथा सफलमुचितम् चास्ति । अथवा – अभिज्ञानसहितं शाकुन्तलम् अभिज्ञानशाकुन्तलम् । अथवा अभिज्ञानञ्च शकुन्तलाञ्च इति अभिज्ञानशाकुन्तलम् । कालिदासस्य सर्वस्वमभिज्ञानशाकुन्तलम् । अभिज्ञानशाकुन्तले चतुर्थेऽङ्के कविः कण्वरुपेण उपस्तितोऽस्ति ।

अभिज्ञानशाकुन्तलस्य चतुर्थेऽङ्के लौकिकालौकिक प्रकृतिमानवयोः विलक्षणं समन्वयोऽस्ति । ''वनौकसोऽपि वयं लौकिकज्ञा एव'' इति कण्वस्य उद्घोषणा चतुर्थाऽङ्कस्य वैशिष्ट्यं द्विगुणयति । अरण्यवासिन्याः शाकुन्तलायाः पतिगृह- हस्तिना पुरगमनम् अरण्यराजप्रसादयोः किमपि विलक्षणं सम्बन्धं प्रतिपादयति ।
दुर्वाससः शापः, आकाशवाणी, शकुन्तलायाः पतिगृहगमनम्, वनस्पतिभ्यः शकुन्तलायै आभूषणप्रदानम्, कोकिलरवेण शकुन्तलायाः पतिगृहगमनाय वनस्पतीनां स्वीकृतिः , मृगशावकेन शकुन्तलामार्गावरोधः, शकुन्तलायाः प्रस्थानं चेति चतुर्थोऽङ्कस्य महत्वपूर्णाः घटनाः सन्ति । अभुज्ञानशाकुन्तलस्य चमत्कारो दुर्वाससः शापघटनायामाश्रितोऽस्ति, अत एव अंकोऽयं विशिष्टं स्थानं बिभर्ति । '''सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम्''' इत्यनेन शकुन्तलायाः पतिगृहगमनाय अनुज्ञा प्रार्थिता ।
:'''क्षौमं केनचिदिन्दुपाण्डुतरुणा मांगल्यमाविष्कृतम्''' इत्यनेन शकुन्तलायै वनस्पतिभि आभूषणप्रदानमपि विशिष्टा घटना अस्ति । अस्मान् साधु विचिन्त्य “ इति महर्षिणा कण्वेन दुष्यन्ताय तथा ‘शुश्रूषस्व गुरुन् कुरु’- इत्यनेन शाकुन्तलायै कृत उपदेशः शाश्वतिकः तथा समाजे सर्वेषां कृते महदुपयोगी अस्ति ।
:'''आपरितोषाद् विदुषां न साधु मन्ये प्रयोग-विज्ञानम् ।
:'''बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ॥
ग्रन्थारम्भे सूत्रधारेण पात्राणां अवधानोपदेशार्थम् उक्तेसति '''सुविदितप्रयोगतयार्थस्य न किमपि परिहास्यते''' इति  नटीवचनं श्रुत्वा सूत्रधारमुखेन महाकविः भूतार्थं कथयति – प्राज्ञानां सन्तोषपर्यन्तम् अभिनयकौशलं समीचीनं न स्वीकरोमि । कृताभ्यासानां निपुणानामपि सुदृढं चित्तं स्वविषये अविश्वस्तं भवति । ईदृशः वाग्व्यवहारः महाकवेः गुण-गौरवमेव प्रथयति ।

==कथायाः पृष्ठभूमिः==
पुरुवंशस्य राजा [[दुष्यन्तः]] कदाचित् मृगयां कुर्वन् अटव्यां हरिणं अनुधावन् मालिनीतीरे विद्यमानस्य [[कण्वः|कण्व]]स्य आश्रमं प्रविशति । कण्वः फलपुष्पाणि आनेतुं गत इत्यतः काचित् सुन्दरी तापसकन्या तस्मै स्वागतं करोति । अर्घ्यपाद्यादिभिः सत्करोति सा । तस्याः रूपेण मोहितः दुष्यन्तः स्वपरिचयं तस्यै कुर्वन् तां प्रति - त्वं क्षत्रियोऽसि ? त्वां प्रति मम मनः आकर्षति । अहं त्वां कामये इत्यवदत् । [[शकुन्तला]] तु - अहं मेनकाविश्वामित्रयोः पुत्री इति, ताभ्यां यदा परित्यक्ताहं शकुन्तपक्षिभिः रक्षिता इति, ततः कण्वमहर्षिः वने मां दृष्ट्वा आश्रमं प्रति आनीय पोषितवान् इति । शकुन्तपक्षिभिः रक्षिता अहं शकुन्तला इति नामधेयं प्राप्नवम्। यदि मां वोढुं वाञ्छसि तर्हि कण्वमहर्षेः अनुमतिः अपेक्षिता इत्यादिकं सर्वं वृत्तान्तम् अकथयत् । &lt;br /&gt;
दुष्यन्तः तु क्षत्रियाः गान्धर्वविधिना परिणेतुं शक्नुवन्ति । तदर्थं कण्वस्य आक्षेपः न स्यादिति, त्वयि जायमानमेव उत्तराधिकारिरूपेण ताम् अङ्गीकारयित्वा तस्याः पुत्रमेव युवराजं करिष्यामि इति प्रतिश्रुण्वानः तां परिणीतवान् । अग्रे तस्यै राजयोग्यानि वेषभूषणानि सेवकद्वारा प्रेषयामि इति उक्त्वा कण्व मम विषये किं वदेत् इति चिन्तयन्नेव स्वनगरं प्रायात्।&lt;br /&gt;
कण्वे आश्रमं प्रत्यागते शकुन्तला तस्य शिरसः उपरि विद्यमानं भारम् अवतारयति । तथापि तस्य मुखं अदृष्ट्वा लज्जया अधोमुखी तिष्ठति । कण्वे लज्जायाः कारणं पृच्छति सति शकुन्तला दुश्यन्तेन साकं कृतविवाहवृत्तन्तं अकथयत् । दिव्यदृष्ट्या सर्वविदितः कण्वः - ”वत्से ! त्वया कृतः अधर्मः न । क्षत्रियाणां गान्धर्वविधिना परिणयः सम्मतः” इति समर्थयति । कालक्रमेण गर्भवती शकुन्तला रूपगुणसम्पन्नोपेतं सुतं असूत । पुत्रस्य षट् वर्षाणि अतीतानि चेदपि दुष्यन्तः नागतः । सः अपि आरम्भदिनेषु कण्वः किमपि वदेत् इति चिन्तयन् न प्रवर्तते स्म, क्रमेण शकुन्तलायाः विषयः तेन विस्मृतः । परं सा तु तं निरीक्षमाणा खिद्यते स्म । बालस्तु धीरः सन् वनस्य सर्वप्राणिनः अपि निगृह्य आत्मानं &quot;सर्वदमन&quot; इति परिचाययति स्म । तं यौवराज्याय अर्हं मन्वानः कण्वः मुहूर्तं निश्चित्य स्वशिष्यैः सह शकुन्तलां तत्पुत्रं च दुष्यन्तस्य राजधानीं प्रति प्रेषयामास । &lt;br /&gt;
[[Image:Ravi Varma-Shakuntala.jpg|thumb|शोकाकुला शकुन्तला]]

यदा शकुन्तला पतिगृहं प्रस्थिता तदा पालितपितुः कण्वस्य नेत्रे अश्रुपूर्णे भवतः । तच्छिष्याः तां राजधानीं प्रापय्य प्रत्यागच्छन्ति । पुत्रेण सह शकुन्तला राजसभायां दुष्यन्तं दृष्ट्वा स्ववृत्तान्तं सर्वं निवेदयति । तस्याः वचनेन स्मृतपूर्ववृत्तान्तः राजा अपि लोकापवादात् भीतः अहं किमपि नजाने इति वदति । तामुद्दिश्य - शकुन्तले ! का त्वम् ? कुतः अत्र आगतं त्वया ? किं साहाय्यम् अपेक्षितम् ? इति अपरिचितः इव सम्भाषते । ततः शकुन्तला - &quot;महाराज ! अयं तव पुत्रः । त्वया आश्रमे दत्तवचनानुसारं तव राज्यस्य उत्तराधिकारी भविता । यदा त्वया आश्रमं प्रति आगतं तदा प्रवृत्तं सर्वं स्मर&quot; इत्यादि रीत्या अभियाचते । दुष्यन्तः शकुन्तलां न विस्मृतवान् आसीत् परं तस्मिन् क्षणे किमपि अजानन् इव -&lt;br /&gt;
::धर्मार्थकामसम्बन्धं न स्मरामि त्वया सह ।
::गच्छ वा तिष्ठ वा कामं यद्वापीच्छसि तत् कुरु ॥&lt;br /&gt;
अस्य तात्पर्यमेतत् - धर्मार्थकामार्थं त्वया सह सम्बन्धकरणं न मया स्मर्यते । त्वं याहि, अत्रैव तिष्ठ स्वेच्छानुसारं वा कर्म कुरु इति साक्षात् वदति । शकुन्तला अवमानेन लज्जया च पीडिता क्षणं यावत् किङ्कर्तव्यमूढा तिष्ठति । तदा नितरां कुपिता सा दुष्यन्तं सम्यक् निर्भत्सयन्ती- &quot;महाराज ! जानन्नपि कुतः एवं प्रलपसि ? एवम् असत्यं कथयन् त्वं हृदि संस्थितं सर्वसाक्षिणं परमात्मानं मा अवमानय । अहं तव धर्मपत्नी । यदि मां त्यजसि न किमपि दुःखम्, परं एतं तव पुत्रं मा त्यज । मम वचनं यदि उपेक्षसे तर्हि तव शिरः सहस्रशः छिद्रं भविष्यति&quot; इत्यादिभिः वचनैः भर्त्सयति । तथापि दुष्यन्तस्य मनः न द्रवति । पूर्वतनं किमपि न स्मरन् सः अन्ते तामेव &quot;वेश्यापुत्रि !&quot; इति निन्दति । शकुन्तलायाः नयविनयादिभिः याचनादिभिः अपि दुष्यन्तः नाङ्गीकरोति । तदा सा कोपाग्निम् असहमाना पुत्रेण सह ततः निर्गता । तावता - &quot;भरस्व पुत्रं दुष्यन्त ! मावमंस्थाः शकुन्तलाम्&quot; (हे दुष्यन्त ! अयं तव पुत्रः, तं पोषय । शकुन्तलायाः अवमाननं मा कुरु) इति अशरीरवाणी काचित् भविष्यति, शकुन्तलायाः उपरि पुष्पवृष्टिः च भविष्यति । ततः दुष्यन्तः सिंहासनात् अवतीर्य अन्तरिक्षदेवताः नमस्कृत्य राजसभायां मन्त्रिपुरोहितं च उद्दिश्य - &quot;अहं तु एतां जाया इति, अयं तव पुत्रः इति सम्यक् एव अभिज्ञातवान्  अधुना अशरीरवाणी जाता इत्यतः अयं पुत्रः मदीयः शुद्धः इति निःशङ्कं कथयामि इति वदन् तम् आलिङ्गितवान्, शकुन्तलां च आदरेण सत्कृतवान् । सर्वदमनः युवराजपदे नियुक्तः सन् अग्रे भरतः इति प्रसिद्धिम् अवाप । शकुन्तला पट्टमहिषी सञ्जाता ।&lt;br /&gt;

शकुन्तलादुष्यन्तयोः कथा पुराणकाले अतीव प्रसिद्धः स्यात् । अतः इयं कथा न केवलं [[महाभारतम्|महाभारते]], [[भागवतम्|भागवते]], [[विष्णुपुराणम्|विष्णुपुराणे]], [[हरिवंशः|हरिवंशे]], [[मत्स्यपुराणम्|मत्स्यपुराणे]], [[वायुपुराणम्|वायुपुराणे]], [[पद्मपुराणम्|पद्मपुराणे]] च दृश्यते । बौद्धानां जातककथायामपि शकुन्तलाकथासदृशी अपरा काचित् कथा विद्यते । [[जैनधर्मः|जैनसम्प्रदायेऽपि]] (पार्श्वनाथचरित्रम्) [[कालिदासः|कालिदासस्य]] शाकुन्तलनाटकसदृशी अन्य कथा दृश्यते । एतैः अंशैः शकुन्तलादुष्यन्तयोः कथा अनादिकालात् अपि प्रचलिता इति ज्ञायते । &lt;br /&gt;
कालिदासस्य नाटकस्य कथायाः महाभारते उक्तायाः कथायाः च तुलनां कुर्मः चेत् अत्र कालिदासस्य रचनाकौशल्यम् उदात्तं रचनात्मकं च परिवर्तनं दृश्यते । कालिदासेन ग्रथितस्य अभिज्ञानशाकुन्तलस्य प्रथमाङ्कः कण्वस्य अश्रमस्य दृश्यम् । तस्य आरम्भः अष्टमूर्तेः शिवस्य स्तवनेन भवति । ततः सूत्रधारः नट्या सह रङ्गं प्रविश्य ग्रीष्म-ऋतुवर्णनद्वारा सङ्गीतस्वादम् अनुभवति । नवीनतया रचितस्य कालिदासस्य नाटकस्य परिचयं कारयति । तदनन्तरं दुष्यन्तः हरिणम् अनुधावन् आगच्छन्नास्ति इति घटनां संसूच्य प्रस्तावनं समाप्य निर्गच्छति । &lt;br /&gt;

== प्रथमोऽङ्कः ==


अथ नाट्टकस्यादौ पूर्वरङ्गाङ्गभूताम् आशीरूपां या 'सृष्टिः स्रष्टुराद्या' इत्यात्मिकामष्टपदीं नान्दीं विघ्नव्यूह-निरासाय पठति सूत्रधारः । ततः सुत्रधारो नटीं ब्रते यत्, आर्ये ! कालिदासेण ग्रथितवस्तुनः अभिनयेन अभिज्ञानशाकुन्तलनामकेन नाटकेन उपस्थातव्यमिति तदनु चिरप्रवृत्तमुपभोगक्षमं ग्रीष्मकालमधिकृत्य नटी गायति। मनोहारिणा तेन गीतेन मृगेण राजा दुष्यन्त इव अहमपि हठात् मनोहारिणा गीतेन हृतोऽस्मीति प्रस्तौति प्रस्तावनायां सूत्रधारः -

'''तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः।'''

'''एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गणातिरंहसा ।।'''&lt;ref&gt;'''अभिज्ञानशाकुन्तलम् ५'''&lt;/ref&gt;

तदनन्तरं मृगवधाय यावदसौ राजा धनुषि शरं संधत्ते, तावदेव द्वो वैखानसौ (संन्यासिनौ) 'आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्य' इति निषेधयन्तौ [[दुष्यन्तः|दुष्यन्तं]] निवारयतः । सोऽपि तदादेशानुसारं सद्यः सायकं (तीरं) प्रतिसंगृहीतवान् । ततः ताभ्यां स्वात्मानुगुणं चक्रवर्तिनं तनयं प्राप्नूहि इति शुभाशिषं प्रदाय [[कण्वः|कण्वा]]&lt;nowiki/&gt;श्रमे प्रवेशायानुरोधं कृत्वा समिदाहरणार्थं, प्रस्थितौ । ततो राजा तपोवनोवरोधो मा भूदिति रथादिकं बहिः संस्थाप्य दक्षिणबाहुस्पन्दनपूर्वकं विनीतवेषेण आश्रमं प्रविश्य तत्र सखीभ्यां समेताम् आम्रान् सिञ्चन्तीं शकुन्तलाम् आलोक्य आत्मगतं चिन्तयति -

'''इदं किल व्याज मनोहरं वपुस्तपः क्षमं साधयितुं य इच्छति ।'''

'''ध्रुवं स नोलोत्पल पत्रधारया शमील्लत छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति ॥&lt;ref&gt;१८&lt;/ref&gt;'''

'''सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं, मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति।'''

'''इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥२०॥'''

अत्रान्तरे भ्रमरपीडिता शकुन्तला आत्मानं परित्रातुं सख्यो प्रार्थितवती । ततः तयोः सपरिहासं भणति – के आवां परित्रातुम् । राजरक्षितव्यानि तपोवनानि । अतो दुष्यन्तनमाक्रान्द। स एवागत्य त्वां परित्रास्यति । अवसरं ज्ञात्वा दुष्यन्तस्य स्वात्मप्रकाशनम्, ससम्भ्रमां शकुन्तलां वीक्ष्य अनसूयाप्रियंवदयोः - राज्ञ आतिथ्यसामग्रीसञ्चयार्थं शकुन्तलायै आदेशदानम् । ततो राजा - भवतीनां सुनृतया गिरा एवं कृतमातिथ्यम् । ततः सखीसकाशात् तन्नामजन्माद्यवगम्य तदीयरूपलावण्याकृष्टो राजा ब्रवीति -

'''मानुषीषु कथं वा स्यादस्य रूपस्य सम्भवः।'''

'''न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात्।।'''&lt;ref&gt;२५&lt;/ref&gt;

इदं श्रुत्वा शकुन्तलाऽधोमुखी तिष्ठति । ततो नेपथ्ये – भो भोः तपस्विनः मृगयाविहारी राजा दुष्यन्तः प्रत्यासन्नो वरीवर्ति। अतः तपोवनसत्वरक्षायै सज्जीभवन्तु भवन्त इति श्रवणम् । किमस्मदन्वेषिणः पौराः तपोवनम् उपरुन्धन्ति। अतः आश्रमपीडा यथा न भवेत्तथा प्रयतिष्यामहे । दुष्यन्तरथदर्शनसम्भ्रान्तस्य कस्यचिद् वन्यगजस्य तपोवनप्रवेशं श्रुत्वा संभ्रान्ता मुनिकुमार्यः उत्तस्थुः कथयामासतुश्च आर्य वन्यगजवृत्तान्तेनानेन पर्याकुलः स्मः । अतोऽनुजानीहि उटजगमनाय। असम्भावितातिथिसत्कारं भूयोऽपि प्रेक्षणनिमित्तं लज्जामहे आर्ये विज्ञापयितुम् । राजापि मा मैवं दर्शनेनैव भवतीनां पुरस्कृतोऽस्मि । शकुन्तला राजानमवलोकयन्ती सव्याजं विलम्ब्य निर्गता। राजापि नगरगमनं प्रति मन्दौत्सुक्यः सन् यथा आश्रमबाधा न भवेत्तथा यतिष्ये इत्युक्त्वा निष्क्रान्तः 

का कथा बाणसंधाने ज्याशब्देनैव दूरतः ।
हुंकारेणेव धनुषः स हि विघ्नानपोहति ॥ १ ॥
जाने तपसो वीर्ये सा बाला परवतीति मे विदितम् ।
अलमस्मि ततो हृदयं तथापि नेदं निवर्तयितुम् ॥ २ ॥
तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दो-
र्द्वयमिदमयथार्थं दृश्यते मद्विधेषु ।
विसृजति हिमगर्भैरग्निमिन्दुर्मयूखै-
स्त्वमपि कुसुमबाणान् वज्रसारीकरोषि ।। ३ ।।
शक्यमरविन्दसुरभिः कणवाही मालिनीतरंगाणाम् ।
अङ्गैरनङ्गतप्तैरविरलमालिङ्गितुं पवनः ॥ ४ ॥
अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात्पश्चात् ।
द्वारेऽस्य पाण्डुसिकते पदपंक्तिर्दृश्यतेऽभिनवा ॥ ९ ॥
स्तनन्यस्तोशीरं शिथिलितमृणालैकवलयं
प्रियायाः साबाधं किमपि कमनीयं वपुरिदम् ।
समस्तापः कामं मनसिजनिदाघप्रसरयो
न तु ग्रीष्मस्यैवं सुभगमपराद्धे युवातिषु ॥ १० ॥
क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं 
मध्यः क्लान्ततरः प्रकामविनतावन्सौ छविः पाण्डुरा ।
शोच्या च प्रियदर्शना च मदनक्लिष्टेयमालक्ष्यते  
पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी ॥११॥
पृष्टा जनेन समदुःखसुखेन बाला
नेयं न वक्ष्यति मनोगतमाधिहेतुम् ।
दृष्टो निवृत्य बहुशोऽप्यनया सतृष्ण-
मत्रान्तरे श्रवणकातरतां गतोऽस्मि ॥ १२ ॥
स्मर एव तापहेतुर्निर्वापयिता स एव मे जातः।
दिवस इवार्धश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य ॥ १३ ॥
इदमशिशिरैरन्तस्तापाद्विवर्णमणीकृतं
निशि निशि भुजन्यस्तापाङ्गप्रसारिभिरश्रुभिः।
अनभिलुलितज्याघाताङ्कं मुहुर्मणिबन्धनात्
कनकवलयं स्रस्तं स्रस्तं मया प्रतिसार्यते ॥ १४ !
अयं स ते तिष्ठति संगमोत्सुको
विशङ्कसे भीरु यतोऽवधीरणाम् ।
लभेत् वा प्रार्थयिता न वा श्रियं
श्रिया दुरापः कथमीप्सितो भवेत् ॥ १५ ॥
उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्या ।
कण्टकितेन प्रथयति मय्यनुरागं कपोलेन ॥ १६ ॥
तुज्झ ण आणे हिअअं मम उण कामो दिवावि रत्तिम्मि ।
 णिग्घिण तवइ बलीअं तुइ वुत्तमणोरहाइं अङ्गाइं ॥ १७ ॥
तपति तनुगात्रि मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव ।
ग्लपयति यथा शशाङ्कं न तथा हि कुमुद्वतीं दिवसः ॥१८॥
संदष्टकुसुमशयनान्याशुक्लान्तविसभङ्गसुरभीणि ।
गुरुपरितापानि न ते गात्राण्युपचारमर्हन्ति ॥ १९ ॥
इदमनन्यपरायणमन्यथा हृदयसंनिहिते हदयं मम ।
यदि समर्थयसे मदिरेक्षणे मदनबाणहतोऽस्मि हतः पुनः॥२०॥
परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे ।
समुद्रवसना चोर्वी सखी च युवयोरियम् ॥ २६ ॥
किं शीतलैः क्लमविनोदिभिरार्दवातान्
संचारयामि नलिनीदलतालवृन्तैः ।
अङ्के निधाय करभोरु यथासुखं ते
संवाहयामि चरणावुत पद्मताम्रौ ॥ २२ ॥
उत्सृज्य कुसुमशयनं नलिनीदलकल्पितस्तनावरणम् ।
कथमातपे गमिष्यसि परिबाधापेलवैरङ्गै: ॥ २३ ॥ 
गान्धर्वेण विवाहेन बह्व्यो राजर्षिकन्यकाः ।
श्रूयन्ते परिणीतास्ताः पितृभिश्चाभिनदिन्ताः ॥ २४ ॥
अपरिक्षतकोमलस्य यावत् कुसुमस्येव नवस्य षट्पदेन ।
अधरस्य पिपासता मया ते सदयं सुन्दरि गृह्यते रसोऽस्य ॥ २५ ॥
मुहुरङ्गुलिसंवृताधरोष्ठं प्रतिषेधाक्षरविक्लवाभिरामम् ।
मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु ॥२६॥
तस्याः पुष्पमयी शरीरलुलिता शय्या शिलायामियं
क्लान्तो मन्मथलेख एष नलिनीपत्रे नखैरर्पितः ।
हस्ताद् भ्रष्टमिदं बिसाभरणमित्यासज्यमानेक्षणो
निर्गन्तुं सहसा न वेतसगृहाच्छक्नोमि शून्यादपि ॥ २७ ॥
सायंतने सवनकर्मणि संप्रवृत्ते 
वेदिं हुताशनवतीं परितः प्रयस्ताः ।
छायाश्चरन्ति बहुधा भयमादधानाः
संध्यापयोदकपिशाः पिशिताशनानाम् ॥ २८ ॥

इति तृतीयोऽङ्कः ।

== तृतीयोऽङ्कः ==
अथ कुशहस्तो यजमानः शिष्यः प्रविश्य राज्ञो दुष्यन्तस्य तपोवनप्रवेशात निरुपप्लवं निखिलं यज्ञकर्म संवृत्तमिति सगौरवं तस्य शौर्यं प्रतापातिशयं च वर्णयति विष्कम्भके -

'''का कथा बाणसन्धाने ज्याशब्दे नैव दूरतः ।'''

'''हुंकारणैव धनुषः स हि विघ्नानपोहृति ।।'''&lt;ref&gt;१&lt;/ref&gt;

ततो मुनिभिरनुज्ञातो दुष्यन्तः दूरीकरणाय श्रमक्लममनोविनोदाय च क्व गच्छामि ? अथ शशाङ्कमदनानुद्दिश्य कामव्यथां वर्णयन् सखीपरिवृता शकुन्तला मालिनी नदीतटे इमामुग्रां वेलामतिवाहयतीति तामन्विष्यन् मालिनीतीमाययी तत्र लतामण्डपे कुसुमास्तरणं शिलापट्टमधिशयानां सखीभ्यां नलिनीदलादिभिरुपचार्यमाणां शकुन्तलामक्षिलक्ष्यी चकार । बलवदस्वस्थशरीरायाः शकुन्तलायाः सखीभ्यां सह विश्रम्भालापांश्च संश्रोतुकामो नृपः शाखान्तरितो भूत्वाऽतिष्ठत्। ततः सखीभ्यां तदवस्थां ज्ञातुं पृष्टा सा ब्रवीति - सख्यौ तपोवनेऽस्मिन् राजर्षेः दुष्यन्तस्य आगमनादेव अहमिमां दशां गतास्मि। स एव मम शरणमिति निशम्य प्रियम्वदा मदनलेखात्मक प्रयोगं रुचिरं विचार्य देवताप्रसादोपदेशेन राजानं प्रति तत्प्रापणकार्यं स्वयं स्वीकरोति । ततो मदनलेखं विरच्य शकुन्तलया वाच्यमानं निशम्य सन्तुष्टान्तरात्मा दुष्यन्तः तमेवावसरं प्रकटयितुं मत्वा सहसोपसृत्य स्वीयां चानिर्वर्णनीयां दशां ताः प्रख्यापयति । ततः सख्यौ आहतुः - महाभाग ! एषा नौ प्रियसखी शकुन्तला भवन्तमेवोद्दिश्य मदनेनेदं दशान्तरं नीता । तदहस्यभ्युपपत्या जीवितमस्या अवलम्बितुं । यथा नेयं बन्धुजनशोच्या भवति तथा करोतु महाराज-इत्युक्त्वा मृगपोतकं तन्मात्रा सह मेलयितुं व्याजीकृत्य लतामण्डपाद् बहिः निर्यग्मतुः । अथ सख्योरनुसरणपरा शकुन्तला राज्ञा बलान्निवारिता । ततः किञ्चित्कालं चिरप्रार्थितवाञ्छासाफल्येन सुखितयोः परमानन्दमनुभवतोः तयोः स्वस्थोपलम्भनार्थं शान्त्युदकहस्ता गौतमी शकुन्तलामाह्वयन्ती तमेव प्रदेशमनुसृत्य। प्रोवती वत्से ! अनेन दर्भोदकेन ते शरीरं निर्बाधं भविष्यति । ततो जाते ! परिणतो दिवसः सायंकालः संजातः, उटजं गच्छामः इति सर्वाः प्रस्थिताः । अथ दुःखेन तामनुसरन्ती ।

सा लतावलयव्याजेन राजानमवोचत् - लतावलय ! सन्तापहारक ! आमन्त्रये त्वां पुनः परिभोगाय। एवं सापदेशं राजानमुक्त्वा निर्ययौ । तेनातिखिन्नमना राजा तत्रैव प्रेयसीविहृतस्थलादि स्मारं स्मारं कथञ्चिदतिवाह्य प्रियापरिभुक्तमुक्ते लतामण्डपे मुहूर्तं स्थित्वा विषण्णः सन् सवनकर्मव्यापृतानामृषीणां निशाचरभयवारणायागात् -

'''सायन्तने सवनकर्मणि संप्रवृत्ते, वेदी हुताशनवतीं परितः प्रयस्ताः ।'''

'''छायाश्चरन्ति बहुधा भयमादधानाः, सन्ध्यापयोदकपिशाः पिशिताशनानाम्॥'''&lt;ref&gt;२४&lt;/ref&gt;

सत्यवसरे दुष्यन्तो गान्धर्वविवाहविधिना शकुन्तलामुद्वाह्य तया साकं किञ्चित्कालमतिबाह्य ऋषिभिरनुज्ञातः स्वां राजधानीं जिगमिषन् तस्यै स्वनामाङ्कितमङ्गुलीयकं प्रदाय प्रावोचत् प्रिये ! अत्र प्रत्यहमेकमेकं मदीयं नामाक्षरं गणनीयं यावदन्तं गच्छति तावद् ममान्तःपुरप्रापकः कश्चन विश्वस्तो जनः तव समीपमुपैष्यतीत्येवमाश्वास्य हस्तिनापुरं चचाल । 

== चतुर्थोऽङ्कः ==
कुसुमावचयव्यग्रयोः प्रियम्वदाऽनसूययोः सख्योः मिथः संवादेन शायते यत्तपोवने समारब्धस्य यज्ञस्य निर्विघ्नं समाप्तौ मुनिभिर्विसर्जितः राजा दुष्यन्तः स्वां राजधानीं प्रतिष्ठाय स्वान्तःपुरजनेने गान्धर्वविधिना परिणीतां सखीं शकुन्तला संस्मरिष्यन् वेति । तमेव राजानं ध्यायन्ती शकुन्तला खिन्नमना उटजेऽवतस्थे सन्निधावेव वर्तते ।

एतस्मिन्नेवावसरे - अतिथिपरिभाविनि। ये स्वं प्रियमनन्यमनस्कतया विचिन्तयन्तीं आतिथ्येन द्वारदेशे समुपस्थितं मां तपोधनं न वेत्सीत्यतो बोधितोऽपि स ते प्रियः विवाहवृतं न स्मरिष्यतीति शप्त्वा सुलभकोपो महर्षिः [[दुर्वासा]] प्रतिनिवृत्तः ।

'''विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा, तपोधनं वेत्सि न मामुपस्थितम्।'''

'''स्मरिष्यति त्वां न स बोधितोऽपि सन् कथा प्रमत्तः प्रथमां कृतामिव॥'''&lt;ref&gt;१&lt;/ref&gt;

इमं व्यतिकरं निशम्य अनसूया सपदि मुनिप्रसादनाय प्रियम्वदां प्राहिणोत् । तया च मुनिचरणयोः प्रणिपत्य भूयो भूयोऽनुनीतो महर्षिरवादीत् - मम शापोऽन्यथा न भावी, किन्त्वभिज्ञानाभरणदर्शनेन स शापो निवर्तयिष्यते इत्यभिधायान्तर्हितो जातः । सख्यौ च नगरगमनसमये राज्ञा शकुन्तलायै प्रदत्ताङ्गुलीयकं स्मृत्वा शकुन्तलाचित्तोद्वेगभिया तच्छापवृत्तं तस्यै न निवेदितवत्यो ।

अथ सोमतीर्थयात्रातः प्रतिनिवृत्तेन महर्षिणा कण्वेनाग्निगृहे प्रवेशे कृतेऽशरीरिण्या व्योमवाचा शकुन्तलाया दुष्यन्तेन साकं संवृत्तं वृत्तमवोचि। ततो महर्षिः ब्रीडावनम्रां शकुन्तलामाश्लिष्य तत्कर्माभिनन्द। पतिगृहं प्रेषयितुकामः तदीय प्रस्थानमङ्गलविधिमादिदेश च। गौतम्यादिभिः जरतीभिः तापसीभिराशीर्वचनपूर्वकं निर्वतितप्रस्थानकौतुका, सखीकृतमङ्गलसमारम्भे च शकुन्तला मालिन्यां स्नानादिकृत्यं कृत्वाऽऽगतं तातकण्वं प्रणनाम । स च प्रेमगद्गदया वाचा - जाते ! शाकुन्तले ! आत्मसदृशेन भर्त्रा त्वं संगतेति प्रसीदतितमां मे चैतः। पतिगृहं समुपस्थाय मर्यादापालनपूर्वकं पति-सपत्नी-श्वसुर-श्वश्रू-परिजनादीनां सन्तोषकरकार्ये कार्यमित्यादिश्य, ययातेः शर्मिष्ठेव भर्तुः बहुमता भवेत्याशिषमदात्। ततः शकुन्तला तातानुरोधेन हुताग्नीन् प्रदक्षिणीकृत्य वनदेवताश्च प्रणम्य विभिन्नैः वृक्षादिभिः दत्तानि दिव्यानि आभरणवस्त्राणि परिधीय स्नेहविक्लवेन कण्वेन, वयस्याभ्यां चानुगम्यमानी पदे पदे स्खलन्ती प्रतस्थे । उदकान्तं प्रियजनोऽनुगन्तव्य इति शास्त्रनियमेनोदकान्तं गत्वा महर्षिः कण्वो दुष्यन्ताय समुचितं सन्दिश्य शकुन्तलामपि प्रसङ्गोचितमुपदिशत्। सख्यावपि प्रियम्वदानसूये - प्रियसखि ! शकुन्तले ! यदि स राजा प्रत्यभिज्ञानमन्थरो भवेत्तदा नगरगमनसमये तुभ्यमर्पितं तदङ्गुलीयकं तस्मै दर्शयितव्यमिति संदिदिशतुः ।

ततो गौतमी-शार्ङ्गरवशारद्वतैः सह शकुन्तला हस्तिनापुरं प्रतस्थे, कण्वश्च प्रियम्बदानुस्याभ्यां साकं शकुन्तलाशून्यं स्वाश्रमं प्रति परावृत्तः स्नेहप्रवाहाविमर्शपूर्वकं प्रावोचत् -

'''अर्थो हि कन्या परकीय एव तामद्य सम्प्रेष्य परिग्रहीतुः।'''

'''जातो ममायं विशदः प्रकामं प्रत्यार्पितन्यास इवान्तरात्मा ॥'''&lt;ref&gt;२१&lt;/ref&gt;

== पञ्चमोऽङ्कः ==
अथास्मिन् वयस्येन माधव्येन सह राजधान्यां नागरिकवृत्या लयतालबद्धं हंसपदिकागीतं निशम्य तदर्थं स्मारं स्मारं कामप्यन्तर्व्यथामानुभवति राजा दुष्यन्तः । अत्रैवान्तरे कुलपतेः कण्वस्यादेशमादाय तपोवनात् सस्त्रीकाः तपस्विनः समायाता इति कञ्चुकी निवेदते । ते श्रौतेन विधिना सत्कृत्य यशालायां प्रवेशयितव्या इत्यादिश्य राजापि तान् प्रतिपालयितुं तत्रोपतिष्ठते । ततः सोमरातः पुरोहितो राजाज्ञया श्रौतेन विधिना तान् सत्कृत्य शालामुपस्थापयत्। तच्च प्रविष्टास्ते आशीर्वचनपूर्वकं राज्ञे अवगुण्ठनवती शकुन्तलामधिकृत्य कण्वस्य सन्देशं न्यवेदयन् -

'''सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां, जनोऽन्यथा भर्तृमतीं विशङ्कते।'''

'''अतः समीपे परिणेतुरिष्यते, प्रियाप्रिया वा प्रमदा स्वबन्धुभिः।।'''&lt;ref&gt;१७&lt;/ref&gt;

परं महर्षेः दुर्वाससः शापप्रभावेण स शकुन्तलायाः परिणयविधिं विसस्मार अकथयच्च यत्,

भो भोः तपस्विनः! निपुणं विचारयन्नपि न स्मरामि अस्याः देव्याः पाणिग्रहणम् । तत्कथमिमामभिव्यक्तसत्त्वलक्षणां प्रति आत्मानं क्षत्रिणं मन्यमानः प्रतिपत्स्ये। तत्कण्वस्यान्तेवासिनां साधिक्षेरमुक्तोऽपि शकुन्तलायाः अवगुण्ठनापनयनानन्तरं प्रत्यक्षीकृत्यापि यदा नाङ्गी चकार तदाऽभिज्ञानेन तस्य शङ्कामपनेतुं शकुन्तला प्रववृते, परमङ्गुलीयकशून्यामङ्गुलीं दृष्ट्वा परमं विषण्णा सती तस्मै दीर्घापाङ्गमृगशावक जलपानप्रत्ययवचनं दत्तवती । तथापि वैफल्ये सति राजाऽवोचत् - आत्मकार्ये निर्वर्तनीनामनृतवाङ्माधुरीभिः विषयिण आकृष्यन्ते। उड्डयनशक्तेः पूर्वं परभृतः स्वानि अपत्यानि काकैः परिपोषयन्ति । अशिक्षितास्वपि स्त्रीषु परवञ्चनकौशलं प्रसिद्धमेव । अतो वनवासवर्धितापीयं शकुन्तला स्त्रीभावसुलभं वञ्चनकौशलं जानात्येव। यदि स्त्रीजातौ समुत्पन्नासु शिक्षणं विनैव नैसर्गिकं वञ्चनपङ्कत्वं दृश्यते, तर्हि वाग्व्यवहारकुशलासु मानुषीषु किं वक्तव्यम्?

'''स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु, संदृश्यते किमुत याः प्रतिबोधवत्यः।'''

'''प्रागन्तरिक्षगमनात् स्वमपत्यजातम्, अन्यैद्विजैः परभृताः खलु पोषयन्ति।।'''&lt;ref&gt;२२&lt;/ref&gt;

त्वं जनयित्वा जङ्गके उत्सृष्टा कोकिलेवपरैः भृतासि । अतः कामं गच्छ, तिष्ठ वा यदेच्छं कुर। एवं स्वजनन्युपमर्देन सन्तप्ता शकुन्तला दुष्यन्तं प्रति - अनार्य ! आत्मनोऽनुमानेन सर्वान् प्रेक्षसे इति। तृणैराच्छन्नकूपस्य इव धर्मकञ्चुकिनः त्वत्तोन्य संसारे कः पापबुद्धिः। ततो गौतमी - जाते! पुरुवंशप्रत्ययेन मधुरभाषिणो हृदयनिहितविषस्य दुष्यन्तस्य हस्ते त्वमुपगता। ततः सकुन्तला पटान्तरे मुखमाच्छाद्य रोदिति। ततः शारद्वतोऽब्रवीत् - शार्ङ्गरव! किमुत्तर-प्रत्युत्तरेण। अस्माभिः गुरोर्नियोगोऽनुष्ठितः प्रतिनिवर्तामहे। राजानं प्रति इयं ते पत्नी त्यजैनां गृहाण वा। गौतमि! किमुत्तर-प्रत्युत्तरेण। अअस्माभिः गुरोः नियोगोऽनिष्ठितः प्रतिनिवर्तामहे। राजानं प्रति इयं ते पत्नी त्यजैनां गृहाण वा। गौतमि! गच्छाग्रतः। शकुन्तले! पतिकुले ते दास्यमपि शुचिव्रतमित्यादिश्य सर्वे प्रस्थिताः।

राज्ञा समयोचितं कर्तव्यें पुष्टः पुरोधा प्रोक्तवान् - इयं देवी तावत् मम गेहे एवाप्रसवं तिष्ठतु। त्वं प्रथमं चक्रवर्तिनं पुत्रं जनायिष्यसीति सिद्धैरादिष्टम्। तत् यदि मुनिदौहित्रः तल्लक्षणोपपन्नः स्यात्तर्हि इमामनभिनन्धान्तःपुरे प्रवेशयिष्यसि, विपर्ययेऽस्याः पितुः समीपे गमनमुचितम्। राज्ञानुमतो।सौ यदास्वगृहं गन्तुं प्रववृते तदैव 'भवगति वसुधे! देहि मे विवरमि'त्यभिदधाना स्वानि भाग्यानि च निन्दन्तीं क्रन्दमानां च तां शकुन्तलां स्त्रीसदृशमेकं ज्योतिरुत्क्षिप्याप्सरस्तीर्थे जगामेति पुरोहितो निवेदयति। तस्मिन्नुदन्ते साश्चर्यः पर्याकुलो राजा शयनागारं प्रविष्टश्चिन्तयति -

'''कामं प्रत्यदिष्टां स्मरामि न परिग्रहं मनुेस्तनयाम्।'''

'''बकवत्तु दूयमानं प्रत्यापयतीव मे हृदयम्।।'''&lt;ref&gt;३१&lt;/ref&gt;

== षष्ठोऽङ्कः ==
अथ गच्छति किञ्चित्काले शक्रावतारतीवर्ती कश्चिद् धीवरी रत्नजटितं राजनामोत्कीर्णे बहुमूल्यसेकं स्वर्णमयमङ्गुलीयकं विक्रेतुमापणे गच्छन् राजपुरुषाभ्यां बद्धहस्तो नगररक्षकराजश्यालकसमीपमानीतः। अङगुलीयकागमनकारणं पृष्टः स ब्रते - स्वामिन् ! जालादिभिर्मत्स्यबन्धनोपायैः कुटुम्बभरणपोषणं करोमि । एकदा मया जाले एको रोहितो मत्स्य आसादितः । खण्डशः कल्पितस्य तस्य मत्स्यस्योदरे रत्नभास्वरमिदमङ्गुलीयकं मया लब्धा विक्रमापणे आगतः, आभ्यां गृहीतः आनीतश्च । तदाकण्ये नगरपालः तदङ्गुलीयकमादाय राजकुलं गत्वा राजशासनं प्रतीक्ष्य प्रत्यागतो रक्षिणावुवाच – मुच्यतामेष जालोपजीवी धीवरः । विदितोऽस्याङ्गुलीयकस्यागमवृत्तान्तः, एषोऽङगुलीयकमूल्यसम्मितः प्रसादोऽपि सन्तुष्टेन राज्ञाऽस्मै प्रदत्त, इत्युक्त्वा तस्मै धीवराय, स्वर्णकङ्कणं दत्तवान् चकार च तेन साकं कादबरो-मैत्रीम्।

अथ मेनकासहचरी सानुमती नामाप्सराः पर्यायनिवर्तनीयमप्सरस्तीर्थसान्निध्य सम्पाद्य राज्ञो दुष्यन्तस्य प्रमदवने प्रविष्टा तिरस्करिणी प्रतिच्छन्ना राज्ञः पार्श्ववर्तिनी भूत्वा तस्थौ । अङ्गुलीयकदर्शनेन स्मृतशकुन्तलो राजा क्वापि शान्तिं न लेभे, वसन्तोत्सवं प्रतिषिध्य माधव्याद्वितीयः शकुन्तलावृत्तान्तं भूयो भूयः स्मरन् निन्दंश्चात्मनश्चेष्टितं शकुन्तला-चित्रलेखनादिना तद्विषयकालापैश्च कथं कथमपि निनाय दिवसान् । प्रत्यादेश-विमानितायाः शकुन्तलाया विरहेन दुःखमनुभवन्, रात्रौ जागरणात् न मया धर्मासनमध्यासितुं सम्भावितमतो यत् प्रत्यवेक्षितममात्येन तत् पत्रमारोप्यतामिति पौरकार्यपर्यवेक्षणे नियुक्तममात्यमादिशति ।

ततः समुद्रव्यापारव्यवहारी सार्थवाहो धनमित्रो नौव्यसने विपन्नः। अतोऽनपत्यस्य तस्यार्थसंचयो राजगामी भवेदित्यमात्येन लिखितं विचार्यात्मनोऽनपत्यतां स्मरन् मदवसाने पुरुवंशश्रिय एष एव विपाको भवितेति भावयन्, बहुपत्नीकस्य तस्य धनिकस्य काचिद्भार्या आपन्नासत्वा स्यात्तर्हि तद्भार्यागर्भस्थ एवं शिशुः पित्र्यं रिक्तमर्हतीत्यादिशति धर्मात्मा राजा दुष्यन्तः । इमं निखिलं वृत्तान्तं मेनकानियुक्ता सा सानुमती प्रत्यक्षीकृत्य स्वसख्यै मेनकायै प्रियमिदं निवेदयितुं कामा ततो दिवं निर्जगामः। 

अत्रान्तरे केनापि अलक्षितेन सत्त्वेनाक्रान्तो माधव्योऽब्राह्मण्यमुद्घोषितवान् । ततो भूयः तस्मिन् मेघप्रच्छन्ने प्रासादे आर्तस्वरं निशम्य स्ववयस्यस्य संरक्षणाय स्वधनुषि अमोघं स्वं बाणं सन्दधे । तदा माधव्यमुन्मुच्येन्द्रसारथिर्मातलिराविर्भूय ‘हरिणा असुरास्ते शरण्ये कृताः, तेष्वेवेदं धनुः विकृष्यतां न मयि' इत्युवाच। तदनु राज्ञाभिनन्दितोऽसौ तस्मै स्वागमनकारणमाख्यत् - राजन् ! कालनेमिप्रसूतो दुर्जयो नाम दानवगणः ते सख्युरिन्द्रस्याजयो जातः । तस्य त्वं निहन्ता स्थितः । अत आत्तशस्त्रं इममिन्द्ररथमारुह्य विजयाय प्रतिष्ठिताम् । तदाकर्ण्य राजा दुष्यन्तः 'अनुगृहीतोऽस्मि अनया मघोनः संभावनया' इत्युक्त्वा माधव्यस्याक्रमणकारणं पृष्ट्वा ज्ञाततथ्यः स्वगमनवृत्तान्तममात्याय निवेदयितुमादिश्य तस्मिन् राजभारं च नियोजितवान् प्रहृष्टमना -

'''त्वन्मतिः केवला तावत् परिपालयतु प्रजाः ।'''

'''अधिज्यमिदमन्यस्मिन् कर्मणि व्यापृतं धनुः ॥'''&lt;ref&gt;३२&lt;/ref&gt;

तदनन्तरं स वासवीयं रथमारुह्य दिवं प्रस्थितवान् । 

== सप्तमोऽङ्कः ==
अस्मिन्नङ्के कालनेमिप्रसुतं दर्जदानवगणं निहत्य देवकार्य-सम्पादनानन्तरं देवराजस्य सत्क्रियया संभावितो राजा दुष्यन्तो व्योमयानेनावतरद् मातलि-परिचायिता देवभूमीरवलोकयन् मध्ये मार्गे हेमकूटं किंपुरुषवर्षपर्वतं दृष्ट्वा तत्र तपश्चरतः सपत्नीकस्य मरीचिनन्दनस्य देवपितुः [[कश्यपः|कश्यप]]&lt;nowiki/&gt;स्य दर्शनलालसया तदाश्रममवतरति । तत्र प्रजापतिः कश्यपः स्वभार्यया दक्षकन्ययाऽऽदित्या पतिधर्ममधिकृत्य पृष्टो महर्षिपत्नीभिः सहितायै तस्यै उपदिशतीति ज्ञात्वा अशोकवृक्षमूले राजा समुपविशति, मातलिश्च राजागमनं निवेदयितुमवसरं ज्ञातुं च महर्षिसमीपे प्रस्थितः।

तत्र नरपतिः शुभसूचकचिह्नमनुभवन् तापसीभ्यां निषिध्यमानेनाबालसत्वेन बालेन संक्रीडितुं सिंहशिशुं बलादाकृष्ण जुम्भस्व सिंह ! दन्तांस्ते गणयिष्ये इति वीरोचितैः कृत्यैः औरससुतानुरागेण चाकृष्टो भवति । कस्य कृतिनो बीजमयं बाल इति विमृशन् स सिंहशावकादन्यत् क्रीडनकं ग्रहीतुं प्रसारितकरस्य तस्य बालकस्य हस्ते चक्रवर्तिलक्षणं दृष्ट्वा हृष्टः। ततो वाग्व्यापारेणायं विरमयितुमशक्य इति मत्वा एका तापसी तं प्रलोभयितुं मृत्तिकामयूरमानेतुं स्वकुटीरे जगाम । ततो द्वितीया इतस्ततोऽवलोक्य राजानमवोचत् - भद्रमुख ! मोचय नेन दुर्मोकहस्तेन बाध्यमानं बालमृगेन्द्रम् । ततस्तावत्तद्वचनमनुतिष्ठन् बालस्पर्शसुखमुपलभ्य कामपि अपूर्वां निर्वृतिमेतः स तां तद्बालकवंशपरिचयादिकं पप्रच्छ । सा च तस्य पुरुवंशप्रभवत्वम् अप्सरसः संभवत्वं चावोचत्।

यदा च केसरिकिशोरकविमर्दात्तन्मणिबन्धात् परिभ्रष्टं रक्षाकरण्डकं दुष्यन्तो यावद् गृह्णाति, तावत्तापसी निवेदयते - एषा अपराजिता नामौषधिरस्य शिशोः जातकर्मसमये भगवता कश्यपेन बद्धा । यदि जननी जनकं बालकं वा विहायान्यः कश्चिद, भूमिपतितामेनां गृह्णाति तदा सर्पो भूत्वा तं दशतीत्यनेको दृष्टचरम् । ततः स्वपुत्र एवायमिति जातनिश्चयो बालं प्रेम्णापरिसवाजे । ततस्तापसीभ्यां तदुदन्तमुपलभ्य तत्रागतां शकुन्तलां समीक्ष्य राजा तामभिननन्द। ततो मातरमालोक्य सर्वदमनः - मातः ! क एषः पुत्र इति कथयित्वा मामालिंगति । ततः सा - आयुष्मन् स्वं भाग्यं पृच्छेत्युत्तरयति । ततः प्रणिपातादिना शकुन्तलाया विषादशल्यमुद्धरनुवाच राजा - प्रिये ! मया त्वं मोहात्स्वयमुपस्थितापि उपेक्षिता । एवं पश्चात्तापदूनहृदयो नृपोऽङ्गुलीयकोपालम्भात् स्मृतिरूपलब्धेत्युक्त्वा तस्यै तदङ्गुलीयकं दर्शयति । विषमं कृतमनेन यत्तदाऽऽर्यपुत्रस्य प्रत्ययकाले दुर्लभमासीत् । नास्य विश्वसिमि । आर्यपुत्र एवैतद् धारयतु ।

तत्र च तादृशं भूपं वीक्ष्य मातलिसौभाग्येनायुष्मान् धर्मपत्नीसमागमेन पुत्रमुखदर्शनेन च वर्द्धसे इत्युक्त्वा तं संभावयामास । ततो राजा–मातले ! वृत्तान्तेनानेनाखण्डलोऽवबोद्धव्य इति विचारे मातलिः विहस्याह - किमीश्वराणामविदितं, सर्वं जानाति स सहस्राक्षो देवराजः । ऐतु आयुष्मान् सपत्नीको मरीचिनन्दनो महर्षिः कश्यपः ते दर्शनं वितरति । अनन्तरं सकलत्रपत्रो राजा भगवन्तं कश्यपमदिति च द्रष्टुमुपस्थितः । ततो महर्षिः कश्यपोऽपि स्नेहदृष्ट्या शुभाशिषा तावनुगृह्य आयुष्मन् ! दुर्वाससः शापादियं तपस्विनी शकुन्तला त्वया प्रत्यादिष्टा नान्यथा, वत्से ! चरितार्थासि सहधर्मचारिणं दुष्यन्तं प्रति त्वया मन्युर्न कार्य इत्याभाष्य प्रत्यादेशविषये उभावपि निवृत्तचित्तौ कृत्वा शुभाशिषा संयोजयति -

'''आखण्डलसमो भर्ता जयन्तप्रतिमः सुतः ।'''

'''आशीरन्या न ते योग्या पौलोमीसदृशी भव ॥'''&lt;ref&gt;२८&lt;/ref&gt;

मेनकापि तत्र भर्तृपुत्रसहितां दुहितरं दृष्ट्वाऽतिमुमुदे । ततो दुष्यन्तो भगवता मारीचेन विसृष्टः पत्रकलत्राभ्यां सदिते दिव्यर्मैन्द्रं रथमारुह्य पौरैरभिनन्द्यमान स्वं नगरं प्रविवेश ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
{{wikisourcecat}}
*[http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/5_poetry/3_drama/ksakunxu.htm Abhijnana Sakuntalam - Transliterated text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110070155/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/5_poetry/3_drama/ksakunxu.htm |date=2010-11-10 }} at GRETIL
*[http://www.sacred-texts.com/hin/sha/ Complete translation] by Arthur W. Ryder

== सन्दर्भाः == 
{{reflist}}

[[वर्गः:कालिदासस्य कृतयः]]
[[वर्गः:संस्कृतनाटकानि]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]</text>
      <sha1>no1apdxt7h9uyk4kf066iramzd7u6fs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वेदाङ्गम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9475</id>
    <revision>
      <id>501663</id>
      <parentid>492755</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>राजराजेश्वरी</username>
        <id>47599</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* व्याकरणम् */ भाषा लोकव्यवहारं चालयति, यदि भाषा न स्यात्, जगदिदमन्धे तमसि मज्जेत्, यथोक्तं दण्डिना-  'इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ॥  भाषायाः शुद्धये व्याकरणापेक्षा भवत्येव । नहि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः । वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्, 'रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति' इति पतञ्जलिः । वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते । व्याकरणस्य</comment>
      <origin>501663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25762" sha1="f6zjw84xszdonpgd62x352o9y9caq8y" xml:space="preserve">'''वेदाङ्गं''' वेदाध्यनस्य अधिकारप्राप्त्यै अध्येतव्यांशः। वेदाङ्गानि षड् सन्ति। अङ्गमित्यस्य पदस्य व्युत्पत्तिः &quot; अङ्ग्यते ज्ञायते अनेन इत्यङ्गम्&quot; इत्यस्ति । वेदानां भाषा भावश्च दुरूहौ इत्यतः वेदार्थावबोधाय वेदाङ्गानाम् अपेक्षा भवति । अत एव - &quot;षडङ्गो वेदोध्येतव्यः, साङ्गं वेदमधीत्यैव&quot; इत्यादयः उक्तयः जाताः । 

'''&quot;शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।'''

'''ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु&quot;॥''' 

इत्यनेन शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं च वेदाङ्गानि इति ज्ञायते । एतानि षट् शास्त्राणि इत्यपि प्रसिद्धानि सन्ति। एतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखः गोपथब्राह्मणे बोधायनधर्मसूत्रे गौतमधर्मसूत्रे रामायणसदृशप्राचीनग्रन्थेषु च उपलभ्यते । 

'''&quot;अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।''' 

'''पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश&quot; ।''' 

इत्यनेन चतुर्दशसु विद्यासु वेदाङ्गानां स्थानं प्रथमम् अस्ति ॥

वेदोपि कश्चित्पुरुषकल्पः । अतः तस्य वेदपुरुषस्य किमङ्गं किमु शास्त्रमिति उच्यते यथा-
:'''&quot;छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं चक्षुषी च ।'''
:'''शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्येवमाहुर्मुनीन्द्राः ॥&quot;'''
:एवं साङ्गवेदज्ञानम् एव पूर्णत्वं पूज्यत्वं च ददाति ॥

व्याकरणं [[वेदः|वेदस्य]] [[मुखं]] इतिवत् [[ज्योतिषं]] वेदस्य [[चक्षुः]] इति स्तूयते।

== वेदाङ्गस्यार्थः ==
अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थोऽस्ति - 'उपकारकः’ - 'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि॥' अर्थाद् येन कस्याऽपि वस्तुनः स्वरूपज्ञाने साहाय्यं प्राप्यते तदेव अङ्गमिति कथ्यते ।

वेदः स्वयमेवैकः दुरूहो विषयोऽस्ति । तदर्थज्ञाने, तस्य कर्मकाण्डस्य प्रतिपादने यानि उपयोगीनि शास्त्राणि सन्ति, तान्येव वेदाङ्गानि भवन्ति ।

== आवश्यकता ==
वेदस्य यथार्थज्ञानलाभाय षण्णां विषयाणां ज्ञानमपेक्षितं भवति । वेदमन्त्राणाम् अवितथोच्चारणमेव प्रथममावशयकं भवति। शब्दमयमन्त्राणां यथार्थोच्चारणाय प्रवर्तमानं वेदाङ्गं 'शिक्षा' इत्यभिधीयते । वेदस्य मुख्यप्रयोजनं वैदिककर्मकाण्डस्य यज्ञयागस्य च यथार्थानुष्ठानमस्ति । अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । वेदानां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात् प्रकृतिप्रत्ययोपदेश-पुरःसर-पदस्वरूप-प्रतिपादकत्वादर्थनिर्णयनकृत्साधनेष्वन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणं नाम वेदाङ्गं नितान्तमेव महनीयं श्रेष्ठञ्च अङ्गमङ्गेषु स्मृतम् । निरुक्तस्यास्ति विषयः — वैदिकपदानां व्युत्पादनम् । निरुच्यते निश्शेषेणोपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तन्निरुक्तमिति कथ्यते । वेदाः – सन्ति छन्दोबद्धाः । अतः तेषाम् उच्चारणनिर्मित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम् । वरुणस्य विषये शुनःशेपऋषेः प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति—

'''&lt;nowiki/&gt;'निषाद घृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा॥ साम्राज्याय सुक्रतुः॥''''

यज्ञभागाः बहुविधाः सन्ति। केचन यज्ञाः एवंविधा विधाने नीताः, ये संवत्सरसम्बन्धिनः सन्ति । केचन क्रतुसम्बन्धिनो वर्तन्ते । केचन च तिथि-मास-पक्षनक्षत्रपरकाः सन्ति । तस्माज्ज्यौतिषं नाम वेदाङ्गमपि नैजं वैशिष्ट्यं निदधाति ।

संक्षेपेण वैदिकमन्त्राणामुचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डस्य यज्ञीयानुष्ठानस्य च निमित्ताय कल्पस्य, शब्दानां रूपज्ञानाय व्याकरणस्य, अर्थज्ञानाय निर्वचनाय च निरुक्तस्य, वैदिकच्छन्दसां ज्ञानलाभाय छन्दसः, अनुष्ठानस्योचितकालनिर्णयार्थं च ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजनमस्ति ।

आधुनिकानामितिहासकाराणां कथनमिदं यत् षण्णामपि वेदाङ्गानां निर्माणं वैदिकयुगस्य उत्तरार्द्धभागेऽभवत् । शिक्षा, व्याकरणं, कल्पः, निरुक्तं, छन्दः, ज्यौतिषं इत्येतानि वेदाङ्गानि सन्ति। पाणिनीयशिक्षा प्राह -

'''छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।'''

'''ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रौतमुच्यते।।'''

'''शिक्षा घ्रणां तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''

'''तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।।'''&lt;ref&gt;'''(पा. शि. ४१/४२)'''&lt;/ref&gt;

पतञ्जलिना अपि उक्तम् - 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' (पस्पशाह्निके)।

षण्णामप्येतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखो [[गोपथब्राह्मण]]&lt;nowiki/&gt;-[[बौधायनधर्मसूत्रम्|बौधायनधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[गौतमधर्मसूत्रम्|गौतमधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[रामायणकथामञ्जरी|रामायण]]&lt;nowiki/&gt;समेषु प्राचीनग्रन्थेषूपलभ्यते । बुद्धावतारात्प्राग्वर्त्तीकालात् उत्तरवैदिककालत्वेन अनुमीयते। वेदानां भाषा भावश्च उभावपि दुरूहौ स्तः तस्माद् वेदार्थावगमनाय वेदाङ्गानामपेक्षा भवति । 

==शिक्षा==

{{मुख्यलेखः|शिक्षा}}

शिक्षानाम तच्छास्त्रं येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । वेदे स्वरस्य प्राधान्यं वर्तते, स्वरज्ञानं च शिक्षाऽऽयत्तम्, अत एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम् । शिक्षाशास्त्रप्रयोजनं तैत्तिरीयोपनिषदारम्भे उक्तं, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः - वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः॥''''

तत्र वर्णोऽकारादिः, स्वरोदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिः, बलं स्थानप्रयत्नौ, साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः । एतदवबोधनमेव शिक्षायाः प्रयोजनम् ।

यथा वैदिकविधीनां सम्पादनार्थं [[ब्राह्मणम्|ब्राह्मणग्रन्थाः]] उपयुज्यन्ते, तथैवोच्चारणप्रयोजनेन शिक्षायाः उपयोगो वाञ्छच्यते । वेदानां वैदिकसाहित्यस्य वा अध्ययनाध्यापनविषयकविधीनां निर्देशः शिक्षाशास्त्रे कृतः । शिक्षा स्वरवर्णाद्युच्चारणानि केन प्रकारेण कर्त्तव्यानीत्येतस्मिन् विषये उपदिशति । [[सायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'स्वरवर्णायुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षेति''''

वेदपाठावसरे शुद्धमुच्चारणं स्वरक्रिया च युक्ता काम्येते। अशुद्धोच्चारणयुक्तो भ्रष्टस्वरश्च वेदपाठो महद् दुष्फलं जनयति । यज्ञयागोपासनादिकं यत्कार्यमिष्टलाभाय क्रियते, तस्माद्विशिष्टलाभो न कदापि अशुद्धेनोच्चारणेन समवाप्तः सञ्जायते । तद्विधमशुद्धोच्चारणयुतं कार्यं तु विपदां महतीम् उत्पादयति। श्रूयते यत् पुरा 'इन्द्रशत्रुर्वधस्व' इत्यस्य मन्त्रस्य अशुद्धोच्चारणं कृतमभूत्, तेन यजमानम्प्रति तदनिष्टकारकमसिद्धयत् । [[पाणिनीया शिक्षा|पाणिनीयशिक्षा]]&lt;nowiki/&gt;यामुक्तम् --

'''&lt;nowiki/&gt;'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा, मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।'''

'''स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति, यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥''''

==कल्पः==

{{मुख्यलेखः|कल्पः}}

कल्पः वेदानां द्वितीयमङ्गमस्ति । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत्, तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानाम् आवश्यकता अनुभूयते स्म, तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । वेदविहितानां कर्मणां व्यवस्थापनं क्रमपूर्वकं कल्पशास्त्रे कल्पितम्। उत्तञ्च - 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूष्येण कल्पनाशास्त्रम्।'

==व्याकरणम्==

{{मुख्यलेखः|व्याकरणम्}}

व्याकरणं नाम [[वेद|वेदा]]&lt;nowiki/&gt;नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सरपदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्।

==निरुक्तम्==

{{मुख्यलेखः|निरुक्तम्}}&lt;nowiki/&gt;

निरुक्तं [[निघण्टुः|निघण्टो]]&lt;nowiki/&gt;र्महत्त्वपूर्णा टीकाऽस्ति । निरुच्यते निश्शेषेण उपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तत् निरुक्तमिति कथ्यते । निरुक्तं यस्मिन्नाधारे प्रवृत्तं भवति — अर्थात् प्रत्येकं संज्ञापदं धातुना व्युत्पन्नोऽभवत् इत्याधारस्तु नितान्तं वैज्ञानिकमस्ति । अस्यैव सम्प्रति नामास्ति ‘[[भाषाविज्ञानम्]]' । अस्योन्नतिः पाश्चात्यजगति शतवर्षाभ्यन्तरे अभवत् । त्रिसहस्रवर्षं प्राग् वैदिकाः ऋषयः अस्य शास्त्रस्य सिद्धान्तानां वैज्ञानिकरीत्या निरूपणं कृतवन्तः । भाषाशास्त्रस्य इतिहासे भारतवर्षे एव अस्य मूलोद्गमस्थानमस्ति । निरुक्तस्य आरम्भेऽस्य विषयस्य येषां नियमानां प्रतिपादनं समुपलब्धं भवति, तत्तु विशेषरूपेण महनीयमस्ति।

==छन्दः==

{{मुख्यलेखः|छन्दः}}

छन्दो वेदस्य पञ्चमाङ्गमस्ति । वेदाः सन्ति छन्दोबद्धाः, अतः तेषामुच्चारणनिमित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम्। छन्दोभिधेनैतेनाङ्गेन छन्दसा सर्वेषामुच्चारणस्य विधिः, तदगतिप्रकारः, तद्गानरीतिश्च विदिता भवति। तस्माद्वैदिकमन्त्रोच्चारणप्रयोजनेन तदध्ययनं पूर्वमुचितम् । विना छन्दोज्ञानं यो वेदाऽध्ययनयजनयाजनादिकार्याणि करोति, तस्य तानि सर्वाणि कार्याणि न भवन्ति फलदायकानि । स्पष्टतया [[कात्यायन|कात्यायनेन]] उक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।''''&lt;ref&gt;( सर्वानुक्रमणी १।१ )&lt;/ref&gt;

==ज्योतिषम्==
{{मुख्यलेखः|ज्योतिषम्}}
ज्योतिषं वेदस्य नैजं ज्यौतिषायत्तमतं ज्यौतिष् ज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम् । अयमर्थः उक्तः अार्चज्योतिषे, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः॥'''

'''तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञान्॥''''&lt;ref&gt;( आर्चज्यौतिषम् ३६ )&lt;/ref&gt;

इदं कालविज्ञापकं शास्त्रम् । मुहूर्तं शोधयित्वा क्रियमाणाः यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते नान्यथा । तन्मुहूर्तज्ञानं च ज्योतिषाश्रितम् । अतोस्य ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम्। 

== विशेषम् ==
वेदाङ्गानि वेदस्य अध्ययनाय सहायकानि इति मन्यते। परन्तु तानि वेदाङ्गानि एव न पर्याप्तानि। श्रौतग्रन्थाः, लक्षणग्रन्थाः, प्रातिशाख्यग्रन्थाः, देवताग्रन्थाः अपि वेदाध्ययने महत्त्वपूर्णं साहाय्यं प्रयच्छन्ति।

=== प्रातिशाख्यसाहित्यम् ===
{{मुख्यलेखः|प्रातिशाख्यग्रन्थः}}

'''प्रातिशाख्यग्रन्थः''' वैदिकवाङ्गमयस्य विचारणीयान् विवेचनीयांश्च विषयान् अधिकृत्य लिखितः वेदस्य लक्षणग्रन्थोऽस्ति। अनेन ग्रन्थेन वेदस्य बाह्यस्वरूपं निर्दिष्टं भवति । चतुर्णां वेदानां चत्वारि प्रातिशाख्यानि सन्ति । तानि च – ऋक्प्रातिशाख्य-वाजसनेयिप्रातिशाख्य-तैत्तिरीयप्रातिशाख्य-सामवेदीयप्रातिशाख्य-अथर्ववेदीयप्रातिशाख्यानि च । एतेषु प्रातिशाख्यग्रन्थेषु ऋग्वेदप्रातिशाख्यं शीर्षस्थानीयमस्ति। विषयप्रतिपादनदृष्ट्या वैदिकशब्दानां वेदमन्त्राणाञ्च व्याकरणप्रक्रियाप्रदर्शनमेव प्रातिशाख्यानामुद्देश्यम् ।

=== देवताग्रन्थाः ===
देवताग्रन्थाः वेदमन्त्राणां देवताः प्रतिपादयितुं लिखिताः । पूर्वमत्र विभागे बहवो ग्रन्थाः आसन्, परं कालान्तरे एक एव प्रसिद्धो [[बृहद्देवता]] नामा ग्रन्थः प्राप्यते । वेदेषु देवतानां स्थानम् महत्त्वपूर्णमस्ति। प्रकृतिदेवतायाः लीला बहुविधाः सन्ति । वैदिकऋषयः तस्याः तत्तल्लीला अवधारयितुम् अनेकाः देवताः अकल्पयन्। मानवानाम् अखिलानि कार्याणि आसां देवतानुकम्पयैव सम्पद्यन्ते इति तेषां विश्वासः। घटमानानाम् अखिलानां घटनानामपि संसारे कारणभूताः देवताः एवेति । [[यास्क]]&lt;nowiki/&gt;मतानुसारेण देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः च सन्ति । [[अग्नि]]&lt;nowiki/&gt;-[[इन्द्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[सूर्य]]&lt;nowiki/&gt;-[[विष्णु]]&lt;nowiki/&gt;प्रभृतीनां देवतानां स्थाननिर्देशः प्रसिद्धः। वैदिकऋषयस्तां तां देवताविषयकशक्तिं साध्वभिज्ञाय तत्तद्द्वारेण आत्मानम् उपकुर्युरित्येतदर्थं श्रुतिम् आतरस्तासां रूपाणि समुपस्थापयन्ति ।

== सम्बद्धाः लेखाः ==
* [[वैदिकसाहित्यम्]]
* [[वेदः]]
* [[साहित्यशास्त्रम्]]
* [[उपनिषद्]]
* [[प्रातिशाख्यग्रन्थः]]

== उद्धरणम् ==
{{Reflist|2}}
[[वर्गः:वेदाङ्गानि]]
[[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]]</text>
      <sha1>f6zjw84xszdonpgd62x352o9y9caq8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501664</id>
      <parentid>501663</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>राजराजेश्वरी</username>
        <id>47599</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* व्याकरणम् */ लघुत्रिमुनिकल्पतरुकृतस्तु नव-व्याकरणानि स्मरन्ति - 'ऐन्द्रं चान्द्र काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ।।' व्याकरणानामंष्टविधत्वमेव प्रसिद्धम् - यथोक्तं भास्करेण 'अष्टौ व्याकर-णानि षट् च भिषजां व्याचष्टा ताः संहिताः' इति भविष्यपुराणोक्तानि व्याकर-णानि तु न प्रसिद्धानि । ऐन्द्रादीन्येव प्रसिद्धानि । सर्वेष्वपि व्याकरणेषु लौकिकवैदिकोभयविधशब्दसाधकतया पाणिनीय-व्याकरणस्य प्राधान्यम् । अत एव पाणिन्युपज्ञं व्याकरणं प्रसिद्धम् । पाणिनेः कालादिकं जाम्बवतीजयपर</comment>
      <origin>501664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25771" sha1="4u9uyeluckcqt4yughhu8smt5yis65x" xml:space="preserve">'''वेदाङ्गं''' वेदाध्यनस्य अधिकारप्राप्त्यै अध्येतव्यांशः। वेदाङ्गानि षड् सन्ति। अङ्गमित्यस्य पदस्य व्युत्पत्तिः &quot; अङ्ग्यते ज्ञायते अनेन इत्यङ्गम्&quot; इत्यस्ति । वेदानां भाषा भावश्च दुरूहौ इत्यतः वेदार्थावबोधाय वेदाङ्गानाम् अपेक्षा भवति । अत एव - &quot;षडङ्गो वेदोध्येतव्यः, साङ्गं वेदमधीत्यैव&quot; इत्यादयः उक्तयः जाताः । 

'''&quot;शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।'''

'''ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु&quot;॥''' 

इत्यनेन शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं च वेदाङ्गानि इति ज्ञायते । एतानि षट् शास्त्राणि इत्यपि प्रसिद्धानि सन्ति। एतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखः गोपथब्राह्मणे बोधायनधर्मसूत्रे गौतमधर्मसूत्रे रामायणसदृशप्राचीनग्रन्थेषु च उपलभ्यते । 

'''&quot;अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।''' 

'''पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश&quot; ।''' 

इत्यनेन चतुर्दशसु विद्यासु वेदाङ्गानां स्थानं प्रथमम् अस्ति ॥

वेदोपि कश्चित्पुरुषकल्पः । अतः तस्य वेदपुरुषस्य किमङ्गं किमु शास्त्रमिति उच्यते यथा-
:'''&quot;छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं चक्षुषी च ।'''
:'''शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्येवमाहुर्मुनीन्द्राः ॥&quot;'''
:एवं साङ्गवेदज्ञानम् एव पूर्णत्वं पूज्यत्वं च ददाति ॥

व्याकरणं [[वेदः|वेदस्य]] [[मुखं]] इतिवत् [[ज्योतिषं]] वेदस्य [[चक्षुः]] इति स्तूयते।

== वेदाङ्गस्यार्थः ==
अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थोऽस्ति - 'उपकारकः’ - 'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि॥' अर्थाद् येन कस्याऽपि वस्तुनः स्वरूपज्ञाने साहाय्यं प्राप्यते तदेव अङ्गमिति कथ्यते ।

वेदः स्वयमेवैकः दुरूहो विषयोऽस्ति । तदर्थज्ञाने, तस्य कर्मकाण्डस्य प्रतिपादने यानि उपयोगीनि शास्त्राणि सन्ति, तान्येव वेदाङ्गानि भवन्ति ।

== आवश्यकता ==
वेदस्य यथार्थज्ञानलाभाय षण्णां विषयाणां ज्ञानमपेक्षितं भवति । वेदमन्त्राणाम् अवितथोच्चारणमेव प्रथममावशयकं भवति। शब्दमयमन्त्राणां यथार्थोच्चारणाय प्रवर्तमानं वेदाङ्गं 'शिक्षा' इत्यभिधीयते । वेदस्य मुख्यप्रयोजनं वैदिककर्मकाण्डस्य यज्ञयागस्य च यथार्थानुष्ठानमस्ति । अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । वेदानां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात् प्रकृतिप्रत्ययोपदेश-पुरःसर-पदस्वरूप-प्रतिपादकत्वादर्थनिर्णयनकृत्साधनेष्वन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणं नाम वेदाङ्गं नितान्तमेव महनीयं श्रेष्ठञ्च अङ्गमङ्गेषु स्मृतम् । निरुक्तस्यास्ति विषयः — वैदिकपदानां व्युत्पादनम् । निरुच्यते निश्शेषेणोपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तन्निरुक्तमिति कथ्यते । वेदाः – सन्ति छन्दोबद्धाः । अतः तेषाम् उच्चारणनिर्मित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम् । वरुणस्य विषये शुनःशेपऋषेः प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति—

'''&lt;nowiki/&gt;'निषाद घृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा॥ साम्राज्याय सुक्रतुः॥''''

यज्ञभागाः बहुविधाः सन्ति। केचन यज्ञाः एवंविधा विधाने नीताः, ये संवत्सरसम्बन्धिनः सन्ति । केचन क्रतुसम्बन्धिनो वर्तन्ते । केचन च तिथि-मास-पक्षनक्षत्रपरकाः सन्ति । तस्माज्ज्यौतिषं नाम वेदाङ्गमपि नैजं वैशिष्ट्यं निदधाति ।

संक्षेपेण वैदिकमन्त्राणामुचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डस्य यज्ञीयानुष्ठानस्य च निमित्ताय कल्पस्य, शब्दानां रूपज्ञानाय व्याकरणस्य, अर्थज्ञानाय निर्वचनाय च निरुक्तस्य, वैदिकच्छन्दसां ज्ञानलाभाय छन्दसः, अनुष्ठानस्योचितकालनिर्णयार्थं च ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजनमस्ति ।

आधुनिकानामितिहासकाराणां कथनमिदं यत् षण्णामपि वेदाङ्गानां निर्माणं वैदिकयुगस्य उत्तरार्द्धभागेऽभवत् । शिक्षा, व्याकरणं, कल्पः, निरुक्तं, छन्दः, ज्यौतिषं इत्येतानि वेदाङ्गानि सन्ति। पाणिनीयशिक्षा प्राह -

'''छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।'''

'''ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रौतमुच्यते।।'''

'''शिक्षा घ्रणां तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''

'''तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।।'''&lt;ref&gt;'''(पा. शि. ४१/४२)'''&lt;/ref&gt;

पतञ्जलिना अपि उक्तम् - 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' (पस्पशाह्निके)।

षण्णामप्येतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखो [[गोपथब्राह्मण]]&lt;nowiki/&gt;-[[बौधायनधर्मसूत्रम्|बौधायनधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[गौतमधर्मसूत्रम्|गौतमधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[रामायणकथामञ्जरी|रामायण]]&lt;nowiki/&gt;समेषु प्राचीनग्रन्थेषूपलभ्यते । बुद्धावतारात्प्राग्वर्त्तीकालात् उत्तरवैदिककालत्वेन अनुमीयते। वेदानां भाषा भावश्च उभावपि दुरूहौ स्तः तस्माद् वेदार्थावगमनाय वेदाङ्गानामपेक्षा भवति । 

==शिक्षा==

{{मुख्यलेखः|शिक्षा}}

शिक्षानाम तच्छास्त्रं येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । वेदे स्वरस्य प्राधान्यं वर्तते, स्वरज्ञानं च शिक्षाऽऽयत्तम्, अत एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम् । शिक्षाशास्त्रप्रयोजनं तैत्तिरीयोपनिषदारम्भे उक्तं, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः - वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः॥''''

तत्र वर्णोऽकारादिः, स्वरोदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिः, बलं स्थानप्रयत्नौ, साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः । एतदवबोधनमेव शिक्षायाः प्रयोजनम् ।

यथा वैदिकविधीनां सम्पादनार्थं [[ब्राह्मणम्|ब्राह्मणग्रन्थाः]] उपयुज्यन्ते, तथैवोच्चारणप्रयोजनेन शिक्षायाः उपयोगो वाञ्छच्यते । वेदानां वैदिकसाहित्यस्य वा अध्ययनाध्यापनविषयकविधीनां निर्देशः शिक्षाशास्त्रे कृतः । शिक्षा स्वरवर्णाद्युच्चारणानि केन प्रकारेण कर्त्तव्यानीत्येतस्मिन् विषये उपदिशति । [[सायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'स्वरवर्णायुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षेति''''

वेदपाठावसरे शुद्धमुच्चारणं स्वरक्रिया च युक्ता काम्येते। अशुद्धोच्चारणयुक्तो भ्रष्टस्वरश्च वेदपाठो महद् दुष्फलं जनयति । यज्ञयागोपासनादिकं यत्कार्यमिष्टलाभाय क्रियते, तस्माद्विशिष्टलाभो न कदापि अशुद्धेनोच्चारणेन समवाप्तः सञ्जायते । तद्विधमशुद्धोच्चारणयुतं कार्यं तु विपदां महतीम् उत्पादयति। श्रूयते यत् पुरा 'इन्द्रशत्रुर्वधस्व' इत्यस्य मन्त्रस्य अशुद्धोच्चारणं कृतमभूत्, तेन यजमानम्प्रति तदनिष्टकारकमसिद्धयत् । [[पाणिनीया शिक्षा|पाणिनीयशिक्षा]]&lt;nowiki/&gt;यामुक्तम् --

'''&lt;nowiki/&gt;'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा, मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।'''

'''स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति, यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥''''

==कल्पः==

{{मुख्यलेखः|कल्पः}}

कल्पः वेदानां द्वितीयमङ्गमस्ति । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत्, तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानाम् आवश्यकता अनुभूयते स्म, तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । वेदविहितानां कर्मणां व्यवस्थापनं क्रमपूर्वकं कल्पशास्त्रे कल्पितम्। उत्तञ्च - 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूष्येण कल्पनाशास्त्रम्।'

==व्याकरणम्==

{{मुख्यलेखः|व्याकरणम्}}

व्याकरणं नाम [[वेद|वेदा]]&lt;nowiki/&gt;नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सरपदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्।

==निरुक्तम्==

{{मुख्यलेखः|निरुक्तम्}}&lt;nowiki/&gt;

&lt;nowiki/&gt;निरुक्तं [[निघण्टुः|निघण्टो]]&lt;nowiki/&gt;र्महत्त्वपूर्णा टीकाऽस्ति । निरुच्यते निश्शेषेण उपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तत् निरुक्तमिति कथ्यते । निरुक्तं यस्मिन्नाधारे प्रवृत्तं भवति — अर्थात् प्रत्येकं संज्ञापदं धातुना व्युत्पन्नोऽभवत् इत्याधारस्तु नितान्तं वैज्ञानिकमस्ति । अस्यैव सम्प्रति नामास्ति ‘[[भाषाविज्ञानम्]]' । अस्योन्नतिः पाश्चात्यजगति शतवर्षाभ्यन्तरे अभवत् । त्रिसहस्रवर्षं प्राग् वैदिकाः ऋषयः अस्य शास्त्रस्य सिद्धान्तानां वैज्ञानिकरीत्या निरूपणं कृतवन्तः । भाषाशास्त्रस्य इतिहासे भारतवर्षे एव अस्य मूलोद्गमस्थानमस्ति । निरुक्तस्य आरम्भेऽस्य विषयस्य येषां नियमानां प्रतिपादनं समुपलब्धं भवति, तत्तु विशेषरूपेण महनीयमस्ति।

==छन्दः==

{{मुख्यलेखः|छन्दः}}

छन्दो वेदस्य पञ्चमाङ्गमस्ति । वेदाः सन्ति छन्दोबद्धाः, अतः तेषामुच्चारणनिमित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम्। छन्दोभिधेनैतेनाङ्गेन छन्दसा सर्वेषामुच्चारणस्य विधिः, तदगतिप्रकारः, तद्गानरीतिश्च विदिता भवति। तस्माद्वैदिकमन्त्रोच्चारणप्रयोजनेन तदध्ययनं पूर्वमुचितम् । विना छन्दोज्ञानं यो वेदाऽध्ययनयजनयाजनादिकार्याणि करोति, तस्य तानि सर्वाणि कार्याणि न भवन्ति फलदायकानि । स्पष्टतया [[कात्यायन|कात्यायनेन]] उक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।''''&lt;ref&gt;( सर्वानुक्रमणी १।१ )&lt;/ref&gt;

==ज्योतिषम्==
{{मुख्यलेखः|ज्योतिषम्}}
ज्योतिषं वेदस्य नैजं ज्यौतिषायत्तमतं ज्यौतिष् ज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम् । अयमर्थः उक्तः अार्चज्योतिषे, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः॥'''

'''तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञान्॥''''&lt;ref&gt;( आर्चज्यौतिषम् ३६ )&lt;/ref&gt;

इदं कालविज्ञापकं शास्त्रम् । मुहूर्तं शोधयित्वा क्रियमाणाः यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते नान्यथा । तन्मुहूर्तज्ञानं च ज्योतिषाश्रितम् । अतोस्य ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम्। 

== विशेषम् ==
वेदाङ्गानि वेदस्य अध्ययनाय सहायकानि इति मन्यते। परन्तु तानि वेदाङ्गानि एव न पर्याप्तानि। श्रौतग्रन्थाः, लक्षणग्रन्थाः, प्रातिशाख्यग्रन्थाः, देवताग्रन्थाः अपि वेदाध्ययने महत्त्वपूर्णं साहाय्यं प्रयच्छन्ति।

=== प्रातिशाख्यसाहित्यम् ===
{{मुख्यलेखः|प्रातिशाख्यग्रन्थः}}

'''प्रातिशाख्यग्रन्थः''' वैदिकवाङ्गमयस्य विचारणीयान् विवेचनीयांश्च विषयान् अधिकृत्य लिखितः वेदस्य लक्षणग्रन्थोऽस्ति। अनेन ग्रन्थेन वेदस्य बाह्यस्वरूपं निर्दिष्टं भवति । चतुर्णां वेदानां चत्वारि प्रातिशाख्यानि सन्ति । तानि च – ऋक्प्रातिशाख्य-वाजसनेयिप्रातिशाख्य-तैत्तिरीयप्रातिशाख्य-सामवेदीयप्रातिशाख्य-अथर्ववेदीयप्रातिशाख्यानि च । एतेषु प्रातिशाख्यग्रन्थेषु ऋग्वेदप्रातिशाख्यं शीर्षस्थानीयमस्ति। विषयप्रतिपादनदृष्ट्या वैदिकशब्दानां वेदमन्त्राणाञ्च व्याकरणप्रक्रियाप्रदर्शनमेव प्रातिशाख्यानामुद्देश्यम् ।

=== देवताग्रन्थाः ===
देवताग्रन्थाः वेदमन्त्राणां देवताः प्रतिपादयितुं लिखिताः । पूर्वमत्र विभागे बहवो ग्रन्थाः आसन्, परं कालान्तरे एक एव प्रसिद्धो [[बृहद्देवता]] नामा ग्रन्थः प्राप्यते । वेदेषु देवतानां स्थानम् महत्त्वपूर्णमस्ति। प्रकृतिदेवतायाः लीला बहुविधाः सन्ति । वैदिकऋषयः तस्याः तत्तल्लीला अवधारयितुम् अनेकाः देवताः अकल्पयन्। मानवानाम् अखिलानि कार्याणि आसां देवतानुकम्पयैव सम्पद्यन्ते इति तेषां विश्वासः। घटमानानाम् अखिलानां घटनानामपि संसारे कारणभूताः देवताः एवेति । [[यास्क]]&lt;nowiki/&gt;मतानुसारेण देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः च सन्ति । [[अग्नि]]&lt;nowiki/&gt;-[[इन्द्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[सूर्य]]&lt;nowiki/&gt;-[[विष्णु]]&lt;nowiki/&gt;प्रभृतीनां देवतानां स्थाननिर्देशः प्रसिद्धः। वैदिकऋषयस्तां तां देवताविषयकशक्तिं साध्वभिज्ञाय तत्तद्द्वारेण आत्मानम् उपकुर्युरित्येतदर्थं श्रुतिम् आतरस्तासां रूपाणि समुपस्थापयन्ति ।

== सम्बद्धाः लेखाः ==
* [[वैदिकसाहित्यम्]]
* [[वेदः]]
* [[साहित्यशास्त्रम्]]
* [[उपनिषद्]]
* [[प्रातिशाख्यग्रन्थः]]

== उद्धरणम् ==
{{Reflist|2}}
[[वर्गः:वेदाङ्गानि]]
[[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]]</text>
      <sha1>4u9uyeluckcqt4yughhu8smt5yis65x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501665</id>
      <parentid>501664</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>राजराजेश्वरी</username>
        <id>47599</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ लघुत्रिमुनिकल्पतरुकृतस्तु नव-व्याकरणानि स्मरन्ति - 'ऐन्द्रं चान्द्र काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ।।' व्याकरणानामंष्टविधत्वमेव प्रसिद्धम् - यथोक्तं भास्करेण 'अष्टौ व्याकर-णानि षट् च भिषजां व्याचष्टा ताः संहिताः' इति भविष्यपुराणोक्तानि व्याकर-णानि तु न प्रसिद्धानि । ऐन्द्रादीन्येव प्रसिद्धानि । सर्वेष्वपि व्याकरणेषु लौकिकवैदिकोभयविधशब्दसाधकतया पाणिनीय-व्याकरणस्य प्राधान्यम् । अत एव पाणिन्युपज्ञं व्याकरणं प्रसिद्धम् ।</comment>
      <origin>501665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25780" sha1="hohve9rgpzk1hmgaciuc5rbl0ha3qyv" xml:space="preserve">'''वेदाङ्गं''' वेदाध्यनस्य अधिकारप्राप्त्यै अध्येतव्यांशः। वेदाङ्गानि षड् सन्ति। अङ्गमित्यस्य पदस्य व्युत्पत्तिः &quot; अङ्ग्यते ज्ञायते अनेन इत्यङ्गम्&quot; इत्यस्ति । वेदानां भाषा भावश्च दुरूहौ इत्यतः वेदार्थावबोधाय वेदाङ्गानाम् अपेक्षा भवति । अत एव - &quot;षडङ्गो वेदोध्येतव्यः, साङ्गं वेदमधीत्यैव&quot; इत्यादयः उक्तयः जाताः । 

'''&quot;शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।'''

'''ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु&quot;॥''' 

इत्यनेन शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं च वेदाङ्गानि इति ज्ञायते । एतानि षट् शास्त्राणि इत्यपि प्रसिद्धानि सन्ति। एतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखः गोपथब्राह्मणे बोधायनधर्मसूत्रे गौतमधर्मसूत्रे रामायणसदृशप्राचीनग्रन्थेषु च उपलभ्यते । 

'''&quot;अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।''' 

'''पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश&quot; ।''' 

इत्यनेन चतुर्दशसु विद्यासु वेदाङ्गानां स्थानं प्रथमम् अस्ति ॥

वेदोपि कश्चित्पुरुषकल्पः । अतः तस्य वेदपुरुषस्य किमङ्गं किमु शास्त्रमिति उच्यते यथा-
:'''&quot;छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं चक्षुषी च ।'''
:'''शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्येवमाहुर्मुनीन्द्राः ॥&quot;'''
:एवं साङ्गवेदज्ञानम् एव पूर्णत्वं पूज्यत्वं च ददाति ॥

व्याकरणं [[वेदः|वेदस्य]] [[मुखं]] इतिवत् [[ज्योतिषं]] वेदस्य [[चक्षुः]] इति स्तूयते।

== वेदाङ्गस्यार्थः ==
अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थोऽस्ति - 'उपकारकः’ - 'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि॥' अर्थाद् येन कस्याऽपि वस्तुनः स्वरूपज्ञाने साहाय्यं प्राप्यते तदेव अङ्गमिति कथ्यते ।

वेदः स्वयमेवैकः दुरूहो विषयोऽस्ति । तदर्थज्ञाने, तस्य कर्मकाण्डस्य प्रतिपादने यानि उपयोगीनि शास्त्राणि सन्ति, तान्येव वेदाङ्गानि भवन्ति ।

== आवश्यकता ==
वेदस्य यथार्थज्ञानलाभाय षण्णां विषयाणां ज्ञानमपेक्षितं भवति । वेदमन्त्राणाम् अवितथोच्चारणमेव प्रथममावशयकं भवति। शब्दमयमन्त्राणां यथार्थोच्चारणाय प्रवर्तमानं वेदाङ्गं 'शिक्षा' इत्यभिधीयते । वेदस्य मुख्यप्रयोजनं वैदिककर्मकाण्डस्य यज्ञयागस्य च यथार्थानुष्ठानमस्ति । अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । वेदानां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात् प्रकृतिप्रत्ययोपदेश-पुरःसर-पदस्वरूप-प्रतिपादकत्वादर्थनिर्णयनकृत्साधनेष्वन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणं नाम वेदाङ्गं नितान्तमेव महनीयं श्रेष्ठञ्च अङ्गमङ्गेषु स्मृतम् । निरुक्तस्यास्ति विषयः — वैदिकपदानां व्युत्पादनम् । निरुच्यते निश्शेषेणोपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तन्निरुक्तमिति कथ्यते । वेदाः – सन्ति छन्दोबद्धाः । अतः तेषाम् उच्चारणनिर्मित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम् । वरुणस्य विषये शुनःशेपऋषेः प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति—

'''&lt;nowiki/&gt;'निषाद घृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा॥ साम्राज्याय सुक्रतुः॥''''

यज्ञभागाः बहुविधाः सन्ति। केचन यज्ञाः एवंविधा विधाने नीताः, ये संवत्सरसम्बन्धिनः सन्ति । केचन क्रतुसम्बन्धिनो वर्तन्ते । केचन च तिथि-मास-पक्षनक्षत्रपरकाः सन्ति । तस्माज्ज्यौतिषं नाम वेदाङ्गमपि नैजं वैशिष्ट्यं निदधाति ।

संक्षेपेण वैदिकमन्त्राणामुचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डस्य यज्ञीयानुष्ठानस्य च निमित्ताय कल्पस्य, शब्दानां रूपज्ञानाय व्याकरणस्य, अर्थज्ञानाय निर्वचनाय च निरुक्तस्य, वैदिकच्छन्दसां ज्ञानलाभाय छन्दसः, अनुष्ठानस्योचितकालनिर्णयार्थं च ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजनमस्ति ।

आधुनिकानामितिहासकाराणां कथनमिदं यत् षण्णामपि वेदाङ्गानां निर्माणं वैदिकयुगस्य उत्तरार्द्धभागेऽभवत् । शिक्षा, व्याकरणं, कल्पः, निरुक्तं, छन्दः, ज्यौतिषं इत्येतानि वेदाङ्गानि सन्ति। पाणिनीयशिक्षा प्राह -

'''छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।'''

'''ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रौतमुच्यते।।'''

'''शिक्षा घ्रणां तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''

'''तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।।'''&lt;ref&gt;'''(पा. शि. ४१/४२)'''&lt;/ref&gt;

पतञ्जलिना अपि उक्तम् - 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' (पस्पशाह्निके)।

षण्णामप्येतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखो [[गोपथब्राह्मण]]&lt;nowiki/&gt;-[[बौधायनधर्मसूत्रम्|बौधायनधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[गौतमधर्मसूत्रम्|गौतमधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[रामायणकथामञ्जरी|रामायण]]&lt;nowiki/&gt;समेषु प्राचीनग्रन्थेषूपलभ्यते । बुद्धावतारात्प्राग्वर्त्तीकालात् उत्तरवैदिककालत्वेन अनुमीयते। वेदानां भाषा भावश्च उभावपि दुरूहौ स्तः तस्माद् वेदार्थावगमनाय वेदाङ्गानामपेक्षा भवति । 

==शिक्षा==

{{मुख्यलेखः|शिक्षा}}

शिक्षानाम तच्छास्त्रं येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । वेदे स्वरस्य प्राधान्यं वर्तते, स्वरज्ञानं च शिक्षाऽऽयत्तम्, अत एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम् । शिक्षाशास्त्रप्रयोजनं तैत्तिरीयोपनिषदारम्भे उक्तं, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः - वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः॥''''

तत्र वर्णोऽकारादिः, स्वरोदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिः, बलं स्थानप्रयत्नौ, साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः । एतदवबोधनमेव शिक्षायाः प्रयोजनम् ।

यथा वैदिकविधीनां सम्पादनार्थं [[ब्राह्मणम्|ब्राह्मणग्रन्थाः]] उपयुज्यन्ते, तथैवोच्चारणप्रयोजनेन शिक्षायाः उपयोगो वाञ्छच्यते । वेदानां वैदिकसाहित्यस्य वा अध्ययनाध्यापनविषयकविधीनां निर्देशः शिक्षाशास्त्रे कृतः । शिक्षा स्वरवर्णाद्युच्चारणानि केन प्रकारेण कर्त्तव्यानीत्येतस्मिन् विषये उपदिशति । [[सायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'स्वरवर्णायुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षेति''''

वेदपाठावसरे शुद्धमुच्चारणं स्वरक्रिया च युक्ता काम्येते। अशुद्धोच्चारणयुक्तो भ्रष्टस्वरश्च वेदपाठो महद् दुष्फलं जनयति । यज्ञयागोपासनादिकं यत्कार्यमिष्टलाभाय क्रियते, तस्माद्विशिष्टलाभो न कदापि अशुद्धेनोच्चारणेन समवाप्तः सञ्जायते । तद्विधमशुद्धोच्चारणयुतं कार्यं तु विपदां महतीम् उत्पादयति। श्रूयते यत् पुरा 'इन्द्रशत्रुर्वधस्व' इत्यस्य मन्त्रस्य अशुद्धोच्चारणं कृतमभूत्, तेन यजमानम्प्रति तदनिष्टकारकमसिद्धयत् । [[पाणिनीया शिक्षा|पाणिनीयशिक्षा]]&lt;nowiki/&gt;यामुक्तम् --

'''&lt;nowiki/&gt;'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा, मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।'''

'''स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति, यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥''''

==कल्पः==

{{मुख्यलेखः|कल्पः}}

कल्पः वेदानां द्वितीयमङ्गमस्ति । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत्, तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानाम् आवश्यकता अनुभूयते स्म, तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । वेदविहितानां कर्मणां व्यवस्थापनं क्रमपूर्वकं कल्पशास्त्रे कल्पितम्। उत्तञ्च - 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूष्येण कल्पनाशास्त्रम्।'

==व्याकरणम्==

{{मुख्यलेखः|व्याकरणम्}}

व्याकरणं नाम [[वेद|वेदा]]&lt;nowiki/&gt;नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सरपदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्।

==निरुक्तम्==

{{मुख्यलेखः|निरुक्तम्}}&lt;nowiki/&gt;

&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;निरुक्तं [[निघण्टुः|निघण्टो]]&lt;nowiki/&gt;र्महत्त्वपूर्णा टीकाऽस्ति । निरुच्यते निश्शेषेण उपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तत् निरुक्तमिति कथ्यते । निरुक्तं यस्मिन्नाधारे प्रवृत्तं भवति — अर्थात् प्रत्येकं संज्ञापदं धातुना व्युत्पन्नोऽभवत् इत्याधारस्तु नितान्तं वैज्ञानिकमस्ति । अस्यैव सम्प्रति नामास्ति ‘[[भाषाविज्ञानम्]]' । अस्योन्नतिः पाश्चात्यजगति शतवर्षाभ्यन्तरे अभवत् । त्रिसहस्रवर्षं प्राग् वैदिकाः ऋषयः अस्य शास्त्रस्य सिद्धान्तानां वैज्ञानिकरीत्या निरूपणं कृतवन्तः । भाषाशास्त्रस्य इतिहासे भारतवर्षे एव अस्य मूलोद्गमस्थानमस्ति । निरुक्तस्य आरम्भेऽस्य विषयस्य येषां नियमानां प्रतिपादनं समुपलब्धं भवति, तत्तु विशेषरूपेण महनीयमस्ति।

==छन्दः==

{{मुख्यलेखः|छन्दः}}

छन्दो वेदस्य पञ्चमाङ्गमस्ति । वेदाः सन्ति छन्दोबद्धाः, अतः तेषामुच्चारणनिमित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम्। छन्दोभिधेनैतेनाङ्गेन छन्दसा सर्वेषामुच्चारणस्य विधिः, तदगतिप्रकारः, तद्गानरीतिश्च विदिता भवति। तस्माद्वैदिकमन्त्रोच्चारणप्रयोजनेन तदध्ययनं पूर्वमुचितम् । विना छन्दोज्ञानं यो वेदाऽध्ययनयजनयाजनादिकार्याणि करोति, तस्य तानि सर्वाणि कार्याणि न भवन्ति फलदायकानि । स्पष्टतया [[कात्यायन|कात्यायनेन]] उक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।''''&lt;ref&gt;( सर्वानुक्रमणी १।१ )&lt;/ref&gt;

==ज्योतिषम्==
{{मुख्यलेखः|ज्योतिषम्}}
ज्योतिषं वेदस्य नैजं ज्यौतिषायत्तमतं ज्यौतिष् ज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम् । अयमर्थः उक्तः अार्चज्योतिषे, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः॥'''

'''तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञान्॥''''&lt;ref&gt;( आर्चज्यौतिषम् ३६ )&lt;/ref&gt;

इदं कालविज्ञापकं शास्त्रम् । मुहूर्तं शोधयित्वा क्रियमाणाः यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते नान्यथा । तन्मुहूर्तज्ञानं च ज्योतिषाश्रितम् । अतोस्य ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम्। 

== विशेषम् ==
वेदाङ्गानि वेदस्य अध्ययनाय सहायकानि इति मन्यते। परन्तु तानि वेदाङ्गानि एव न पर्याप्तानि। श्रौतग्रन्थाः, लक्षणग्रन्थाः, प्रातिशाख्यग्रन्थाः, देवताग्रन्थाः अपि वेदाध्ययने महत्त्वपूर्णं साहाय्यं प्रयच्छन्ति।

=== प्रातिशाख्यसाहित्यम् ===
{{मुख्यलेखः|प्रातिशाख्यग्रन्थः}}

'''प्रातिशाख्यग्रन्थः''' वैदिकवाङ्गमयस्य विचारणीयान् विवेचनीयांश्च विषयान् अधिकृत्य लिखितः वेदस्य लक्षणग्रन्थोऽस्ति। अनेन ग्रन्थेन वेदस्य बाह्यस्वरूपं निर्दिष्टं भवति । चतुर्णां वेदानां चत्वारि प्रातिशाख्यानि सन्ति । तानि च – ऋक्प्रातिशाख्य-वाजसनेयिप्रातिशाख्य-तैत्तिरीयप्रातिशाख्य-सामवेदीयप्रातिशाख्य-अथर्ववेदीयप्रातिशाख्यानि च । एतेषु प्रातिशाख्यग्रन्थेषु ऋग्वेदप्रातिशाख्यं शीर्षस्थानीयमस्ति। विषयप्रतिपादनदृष्ट्या वैदिकशब्दानां वेदमन्त्राणाञ्च व्याकरणप्रक्रियाप्रदर्शनमेव प्रातिशाख्यानामुद्देश्यम् ।

=== देवताग्रन्थाः ===
देवताग्रन्थाः वेदमन्त्राणां देवताः प्रतिपादयितुं लिखिताः । पूर्वमत्र विभागे बहवो ग्रन्थाः आसन्, परं कालान्तरे एक एव प्रसिद्धो [[बृहद्देवता]] नामा ग्रन्थः प्राप्यते । वेदेषु देवतानां स्थानम् महत्त्वपूर्णमस्ति। प्रकृतिदेवतायाः लीला बहुविधाः सन्ति । वैदिकऋषयः तस्याः तत्तल्लीला अवधारयितुम् अनेकाः देवताः अकल्पयन्। मानवानाम् अखिलानि कार्याणि आसां देवतानुकम्पयैव सम्पद्यन्ते इति तेषां विश्वासः। घटमानानाम् अखिलानां घटनानामपि संसारे कारणभूताः देवताः एवेति । [[यास्क]]&lt;nowiki/&gt;मतानुसारेण देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः च सन्ति । [[अग्नि]]&lt;nowiki/&gt;-[[इन्द्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[सूर्य]]&lt;nowiki/&gt;-[[विष्णु]]&lt;nowiki/&gt;प्रभृतीनां देवतानां स्थाननिर्देशः प्रसिद्धः। वैदिकऋषयस्तां तां देवताविषयकशक्तिं साध्वभिज्ञाय तत्तद्द्वारेण आत्मानम् उपकुर्युरित्येतदर्थं श्रुतिम् आतरस्तासां रूपाणि समुपस्थापयन्ति ।

== सम्बद्धाः लेखाः ==
* [[वैदिकसाहित्यम्]]
* [[वेदः]]
* [[साहित्यशास्त्रम्]]
* [[उपनिषद्]]
* [[प्रातिशाख्यग्रन्थः]]

== उद्धरणम् ==
{{Reflist|2}}
[[वर्गः:वेदाङ्गानि]]
[[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]]</text>
      <sha1>hohve9rgpzk1hmgaciuc5rbl0ha3qyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501667</id>
      <parentid>501665</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>राजराजेश्वरी</username>
        <id>47599</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ लघुत्रिमुनिकल्पतरुकृतस्तु नव-व्याकरणानि स्मरन्ति - 'ऐन्द्रं चान्द्र काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ।।' व्याकरणानामंष्टविधत्वमेव प्रसिद्धम् - यथोक्तं भास्करेण 'अष्टौ व्याकर-णानि षट् च भिषजां व्याचष्टा ताः संहिताः' इति भविष्यपुराणोक्तानि व्याकर-णानि तु न प्रसिद्धानि । ऐन्द्रादीन्येव प्रसिद्धानि । सर्वेष्वपि व्याकरणेषु लौकिकवैदिकोभयविधशब्दसाधकतया पाणिनीय-व्याकरणस्य प्राधान्यम् । अत एव पाणिन्युपज्ञं व्याकरणं प्रसिद्धम् ।</comment>
      <origin>501667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25789" sha1="8wao2249nl7i95lh89qw7oi7w5dk4ou" xml:space="preserve">'''वेदाङ्गं''' वेदाध्यनस्य अधिकारप्राप्त्यै अध्येतव्यांशः। वेदाङ्गानि षड् सन्ति। अङ्गमित्यस्य पदस्य व्युत्पत्तिः &quot; अङ्ग्यते ज्ञायते अनेन इत्यङ्गम्&quot; इत्यस्ति । वेदानां भाषा भावश्च दुरूहौ इत्यतः वेदार्थावबोधाय वेदाङ्गानाम् अपेक्षा भवति । अत एव - &quot;षडङ्गो वेदोध्येतव्यः, साङ्गं वेदमधीत्यैव&quot; इत्यादयः उक्तयः जाताः । 

'''&quot;शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।'''

'''ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु&quot;॥''' 

इत्यनेन शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं च वेदाङ्गानि इति ज्ञायते । एतानि षट् शास्त्राणि इत्यपि प्रसिद्धानि सन्ति। एतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखः गोपथब्राह्मणे बोधायनधर्मसूत्रे गौतमधर्मसूत्रे रामायणसदृशप्राचीनग्रन्थेषु च उपलभ्यते । 

'''&quot;अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।''' 

'''पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश&quot; ।''' 

इत्यनेन चतुर्दशसु विद्यासु वेदाङ्गानां स्थानं प्रथमम् अस्ति ॥

वेदोपि कश्चित्पुरुषकल्पः । अतः तस्य वेदपुरुषस्य किमङ्गं किमु शास्त्रमिति उच्यते यथा-
:'''&quot;छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं चक्षुषी च ।'''
:'''शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्येवमाहुर्मुनीन्द्राः ॥&quot;'''
:एवं साङ्गवेदज्ञानम् एव पूर्णत्वं पूज्यत्वं च ददाति ॥

व्याकरणं [[वेदः|वेदस्य]] [[मुखं]] इतिवत् [[ज्योतिषं]] वेदस्य [[चक्षुः]] इति स्तूयते।

== वेदाङ्गस्यार्थः ==
अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थोऽस्ति - 'उपकारकः’ - 'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि॥' अर्थाद् येन कस्याऽपि वस्तुनः स्वरूपज्ञाने साहाय्यं प्राप्यते तदेव अङ्गमिति कथ्यते ।

वेदः स्वयमेवैकः दुरूहो विषयोऽस्ति । तदर्थज्ञाने, तस्य कर्मकाण्डस्य प्रतिपादने यानि उपयोगीनि शास्त्राणि सन्ति, तान्येव वेदाङ्गानि भवन्ति ।

== आवश्यकता ==
वेदस्य यथार्थज्ञानलाभाय षण्णां विषयाणां ज्ञानमपेक्षितं भवति । वेदमन्त्राणाम् अवितथोच्चारणमेव प्रथममावशयकं भवति। शब्दमयमन्त्राणां यथार्थोच्चारणाय प्रवर्तमानं वेदाङ्गं 'शिक्षा' इत्यभिधीयते । वेदस्य मुख्यप्रयोजनं वैदिककर्मकाण्डस्य यज्ञयागस्य च यथार्थानुष्ठानमस्ति । अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । वेदानां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात् प्रकृतिप्रत्ययोपदेश-पुरःसर-पदस्वरूप-प्रतिपादकत्वादर्थनिर्णयनकृत्साधनेष्वन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणं नाम वेदाङ्गं नितान्तमेव महनीयं श्रेष्ठञ्च अङ्गमङ्गेषु स्मृतम् । निरुक्तस्यास्ति विषयः — वैदिकपदानां व्युत्पादनम् । निरुच्यते निश्शेषेणोपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तन्निरुक्तमिति कथ्यते । वेदाः – सन्ति छन्दोबद्धाः । अतः तेषाम् उच्चारणनिर्मित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम् । वरुणस्य विषये शुनःशेपऋषेः प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति—

'''&lt;nowiki/&gt;'निषाद घृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा॥ साम्राज्याय सुक्रतुः॥''''

यज्ञभागाः बहुविधाः सन्ति। केचन यज्ञाः एवंविधा विधाने नीताः, ये संवत्सरसम्बन्धिनः सन्ति । केचन क्रतुसम्बन्धिनो वर्तन्ते । केचन च तिथि-मास-पक्षनक्षत्रपरकाः सन्ति । तस्माज्ज्यौतिषं नाम वेदाङ्गमपि नैजं वैशिष्ट्यं निदधाति ।

संक्षेपेण वैदिकमन्त्राणामुचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डस्य यज्ञीयानुष्ठानस्य च निमित्ताय कल्पस्य, शब्दानां रूपज्ञानाय व्याकरणस्य, अर्थज्ञानाय निर्वचनाय च निरुक्तस्य, वैदिकच्छन्दसां ज्ञानलाभाय छन्दसः, अनुष्ठानस्योचितकालनिर्णयार्थं च ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजनमस्ति ।

आधुनिकानामितिहासकाराणां कथनमिदं यत् षण्णामपि वेदाङ्गानां निर्माणं वैदिकयुगस्य उत्तरार्द्धभागेऽभवत् । शिक्षा, व्याकरणं, कल्पः, निरुक्तं, छन्दः, ज्यौतिषं इत्येतानि वेदाङ्गानि सन्ति। पाणिनीयशिक्षा प्राह -

'''छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।'''

'''ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रौतमुच्यते।।'''

'''शिक्षा घ्रणां तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''

'''तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।।'''&lt;ref&gt;'''(पा. शि. ४१/४२)'''&lt;/ref&gt;

पतञ्जलिना अपि उक्तम् - 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' (पस्पशाह्निके)।

षण्णामप्येतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखो [[गोपथब्राह्मण]]&lt;nowiki/&gt;-[[बौधायनधर्मसूत्रम्|बौधायनधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[गौतमधर्मसूत्रम्|गौतमधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[रामायणकथामञ्जरी|रामायण]]&lt;nowiki/&gt;समेषु प्राचीनग्रन्थेषूपलभ्यते । बुद्धावतारात्प्राग्वर्त्तीकालात् उत्तरवैदिककालत्वेन अनुमीयते। वेदानां भाषा भावश्च उभावपि दुरूहौ स्तः तस्माद् वेदार्थावगमनाय वेदाङ्गानामपेक्षा भवति । 

==शिक्षा==

{{मुख्यलेखः|शिक्षा}}

शिक्षानाम तच्छास्त्रं येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । वेदे स्वरस्य प्राधान्यं वर्तते, स्वरज्ञानं च शिक्षाऽऽयत्तम्, अत एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम् । शिक्षाशास्त्रप्रयोजनं तैत्तिरीयोपनिषदारम्भे उक्तं, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः - वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः॥''''

तत्र वर्णोऽकारादिः, स्वरोदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिः, बलं स्थानप्रयत्नौ, साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः । एतदवबोधनमेव शिक्षायाः प्रयोजनम् ।

यथा वैदिकविधीनां सम्पादनार्थं [[ब्राह्मणम्|ब्राह्मणग्रन्थाः]] उपयुज्यन्ते, तथैवोच्चारणप्रयोजनेन शिक्षायाः उपयोगो वाञ्छच्यते । वेदानां वैदिकसाहित्यस्य वा अध्ययनाध्यापनविषयकविधीनां निर्देशः शिक्षाशास्त्रे कृतः । शिक्षा स्वरवर्णाद्युच्चारणानि केन प्रकारेण कर्त्तव्यानीत्येतस्मिन् विषये उपदिशति । [[सायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'स्वरवर्णायुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षेति''''

वेदपाठावसरे शुद्धमुच्चारणं स्वरक्रिया च युक्ता काम्येते। अशुद्धोच्चारणयुक्तो भ्रष्टस्वरश्च वेदपाठो महद् दुष्फलं जनयति । यज्ञयागोपासनादिकं यत्कार्यमिष्टलाभाय क्रियते, तस्माद्विशिष्टलाभो न कदापि अशुद्धेनोच्चारणेन समवाप्तः सञ्जायते । तद्विधमशुद्धोच्चारणयुतं कार्यं तु विपदां महतीम् उत्पादयति। श्रूयते यत् पुरा 'इन्द्रशत्रुर्वधस्व' इत्यस्य मन्त्रस्य अशुद्धोच्चारणं कृतमभूत्, तेन यजमानम्प्रति तदनिष्टकारकमसिद्धयत् । [[पाणिनीया शिक्षा|पाणिनीयशिक्षा]]&lt;nowiki/&gt;यामुक्तम् --

'''&lt;nowiki/&gt;'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा, मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।'''

'''स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति, यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥''''

==कल्पः==

{{मुख्यलेखः|कल्पः}}

कल्पः वेदानां द्वितीयमङ्गमस्ति । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत्, तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानाम् आवश्यकता अनुभूयते स्म, तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । वेदविहितानां कर्मणां व्यवस्थापनं क्रमपूर्वकं कल्पशास्त्रे कल्पितम्। उत्तञ्च - 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूष्येण कल्पनाशास्त्रम्।'

==व्याकरणम्==

{{मुख्यलेखः|व्याकरणम्}}

व्याकरणं नाम [[वेद|वेदा]]&lt;nowiki/&gt;नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सरपदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्।

==निरुक्तम्==

{{मुख्यलेखः|निरुक्तम्}}&lt;nowiki/&gt;

&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;निरुक्तं [[निघण्टुः|निघण्टो]]&lt;nowiki/&gt;र्महत्त्वपूर्णा टीकाऽस्ति । निरुच्यते निश्शेषेण उपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तत् निरुक्तमिति कथ्यते । निरुक्तं यस्मिन्नाधारे प्रवृत्तं भवति — अर्थात् प्रत्येकं संज्ञापदं धातुना व्युत्पन्नोऽभवत् इत्याधारस्तु नितान्तं वैज्ञानिकमस्ति । अस्यैव सम्प्रति नामास्ति ‘[[भाषाविज्ञानम्]]' । अस्योन्नतिः पाश्चात्यजगति शतवर्षाभ्यन्तरे अभवत् । त्रिसहस्रवर्षं प्राग् वैदिकाः ऋषयः अस्य शास्त्रस्य सिद्धान्तानां वैज्ञानिकरीत्या निरूपणं कृतवन्तः । भाषाशास्त्रस्य इतिहासे भारतवर्षे एव अस्य मूलोद्गमस्थानमस्ति । निरुक्तस्य आरम्भेऽस्य विषयस्य येषां नियमानां प्रतिपादनं समुपलब्धं भवति, तत्तु विशेषरूपेण महनीयमस्ति।

==छन्दः==

{{मुख्यलेखः|छन्दः}}

छन्दो वेदस्य पञ्चमाङ्गमस्ति । वेदाः सन्ति छन्दोबद्धाः, अतः तेषामुच्चारणनिमित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम्। छन्दोभिधेनैतेनाङ्गेन छन्दसा सर्वेषामुच्चारणस्य विधिः, तदगतिप्रकारः, तद्गानरीतिश्च विदिता भवति। तस्माद्वैदिकमन्त्रोच्चारणप्रयोजनेन तदध्ययनं पूर्वमुचितम् । विना छन्दोज्ञानं यो वेदाऽध्ययनयजनयाजनादिकार्याणि करोति, तस्य तानि सर्वाणि कार्याणि न भवन्ति फलदायकानि । स्पष्टतया [[कात्यायन|कात्यायनेन]] उक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।''''&lt;ref&gt;( सर्वानुक्रमणी १।१ )&lt;/ref&gt;

==ज्योतिषम्==
{{मुख्यलेखः|ज्योतिषम्}}
ज्योतिषं वेदस्य नैजं ज्यौतिषायत्तमतं ज्यौतिष् ज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम् । अयमर्थः उक्तः अार्चज्योतिषे, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः॥'''

'''तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञान्॥''''&lt;ref&gt;( आर्चज्यौतिषम् ३६ )&lt;/ref&gt;

इदं कालविज्ञापकं शास्त्रम् । मुहूर्तं शोधयित्वा क्रियमाणाः यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते नान्यथा । तन्मुहूर्तज्ञानं च ज्योतिषाश्रितम् । अतोस्य ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम्। 

== विशेषम् ==
वेदाङ्गानि वेदस्य अध्ययनाय सहायकानि इति मन्यते। परन्तु तानि वेदाङ्गानि एव न पर्याप्तानि। श्रौतग्रन्थाः, लक्षणग्रन्थाः, प्रातिशाख्यग्रन्थाः, देवताग्रन्थाः अपि वेदाध्ययने महत्त्वपूर्णं साहाय्यं प्रयच्छन्ति।

=== प्रातिशाख्यसाहित्यम् ===
{{मुख्यलेखः|प्रातिशाख्यग्रन्थः}}

'''प्रातिशाख्यग्रन्थः''' वैदिकवाङ्गमयस्य विचारणीयान् विवेचनीयांश्च विषयान् अधिकृत्य लिखितः वेदस्य लक्षणग्रन्थोऽस्ति। अनेन ग्रन्थेन वेदस्य बाह्यस्वरूपं निर्दिष्टं भवति । चतुर्णां वेदानां चत्वारि प्रातिशाख्यानि सन्ति । तानि च – ऋक्प्रातिशाख्य-वाजसनेयिप्रातिशाख्य-तैत्तिरीयप्रातिशाख्य-सामवेदीयप्रातिशाख्य-अथर्ववेदीयप्रातिशाख्यानि च । एतेषु प्रातिशाख्यग्रन्थेषु ऋग्वेदप्रातिशाख्यं शीर्षस्थानीयमस्ति। विषयप्रतिपादनदृष्ट्या वैदिकशब्दानां वेदमन्त्राणाञ्च व्याकरणप्रक्रियाप्रदर्शनमेव प्रातिशाख्यानामुद्देश्यम् ।

=== देवताग्रन्थाः ===
देवताग्रन्थाः वेदमन्त्राणां देवताः प्रतिपादयितुं लिखिताः । पूर्वमत्र विभागे बहवो ग्रन्थाः आसन्, परं कालान्तरे एक एव प्रसिद्धो [[बृहद्देवता]] नामा ग्रन्थः प्राप्यते । वेदेषु देवतानां स्थानम् महत्त्वपूर्णमस्ति। प्रकृतिदेवतायाः लीला बहुविधाः सन्ति । वैदिकऋषयः तस्याः तत्तल्लीला अवधारयितुम् अनेकाः देवताः अकल्पयन्। मानवानाम् अखिलानि कार्याणि आसां देवतानुकम्पयैव सम्पद्यन्ते इति तेषां विश्वासः। घटमानानाम् अखिलानां घटनानामपि संसारे कारणभूताः देवताः एवेति । [[यास्क]]&lt;nowiki/&gt;मतानुसारेण देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः च सन्ति । [[अग्नि]]&lt;nowiki/&gt;-[[इन्द्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[सूर्य]]&lt;nowiki/&gt;-[[विष्णु]]&lt;nowiki/&gt;प्रभृतीनां देवतानां स्थाननिर्देशः प्रसिद्धः। वैदिकऋषयस्तां तां देवताविषयकशक्तिं साध्वभिज्ञाय तत्तद्द्वारेण आत्मानम् उपकुर्युरित्येतदर्थं श्रुतिम् आतरस्तासां रूपाणि समुपस्थापयन्ति ।

== सम्बद्धाः लेखाः ==
* [[वैदिकसाहित्यम्]]
* [[वेदः]]
* [[साहित्यशास्त्रम्]]
* [[उपनिषद्]]
* [[प्रातिशाख्यग्रन्थः]]

== उद्धरणम् ==
{{Reflist|2}}
[[वर्गः:वेदाङ्गानि]]
[[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]]</text>
      <sha1>8wao2249nl7i95lh89qw7oi7w5dk4ou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501673</id>
      <parentid>501667</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kudiy</username>
        <id>47658</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* व्याकरणम् */ भाषा लोकव्यवहारं चालयति, यदि भाषा न स्यात्, जगदिदमन्धे तमसि मज्जेत्, यथोक्तं दण्डिना-  'इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ॥  भाषायाः शुद्धये व्याकरणापेक्षा भवत्येव । नहि व्याकरणज्ञानशून्यः साधून् शब्दान् प्रयोक्तुमीशः । वेदस्य रक्षार्थं व्याकरणाध्ययनमत्यावश्यकम्, 'रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम्, लोपागमवर्णविकारज्ञो हि पुरुषः सम्यग् वेदान् परिपालयिष्यति' इति पतञ्जलिः । वेदरक्षाक्षमतयैव व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वमपि समर्थ्यते । व्याकरणस्य</comment>
      <origin>501673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25798" sha1="f78llnkcmkhxukcgm4nrhg6pqqpzkj4" xml:space="preserve">'''वेदाङ्गं''' वेदाध्यनस्य अधिकारप्राप्त्यै अध्येतव्यांशः। वेदाङ्गानि षड् सन्ति। अङ्गमित्यस्य पदस्य व्युत्पत्तिः &quot; अङ्ग्यते ज्ञायते अनेन इत्यङ्गम्&quot; इत्यस्ति । वेदानां भाषा भावश्च दुरूहौ इत्यतः वेदार्थावबोधाय वेदाङ्गानाम् अपेक्षा भवति । अत एव - &quot;षडङ्गो वेदोध्येतव्यः, साङ्गं वेदमधीत्यैव&quot; इत्यादयः उक्तयः जाताः । 

'''&quot;शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।'''

'''ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु&quot;॥''' 

इत्यनेन शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं च वेदाङ्गानि इति ज्ञायते । एतानि षट् शास्त्राणि इत्यपि प्रसिद्धानि सन्ति। एतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखः गोपथब्राह्मणे बोधायनधर्मसूत्रे गौतमधर्मसूत्रे रामायणसदृशप्राचीनग्रन्थेषु च उपलभ्यते । 

'''&quot;अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।''' 

'''पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश&quot; ।''' 

इत्यनेन चतुर्दशसु विद्यासु वेदाङ्गानां स्थानं प्रथमम् अस्ति ॥

वेदोपि कश्चित्पुरुषकल्पः । अतः तस्य वेदपुरुषस्य किमङ्गं किमु शास्त्रमिति उच्यते यथा-
:'''&quot;छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं चक्षुषी च ।'''
:'''शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्येवमाहुर्मुनीन्द्राः ॥&quot;'''
:एवं साङ्गवेदज्ञानम् एव पूर्णत्वं पूज्यत्वं च ददाति ॥

व्याकरणं [[वेदः|वेदस्य]] [[मुखं]] इतिवत् [[ज्योतिषं]] वेदस्य [[चक्षुः]] इति स्तूयते।

== वेदाङ्गस्यार्थः ==
अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थोऽस्ति - 'उपकारकः’ - 'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि॥' अर्थाद् येन कस्याऽपि वस्तुनः स्वरूपज्ञाने साहाय्यं प्राप्यते तदेव अङ्गमिति कथ्यते ।

वेदः स्वयमेवैकः दुरूहो विषयोऽस्ति । तदर्थज्ञाने, तस्य कर्मकाण्डस्य प्रतिपादने यानि उपयोगीनि शास्त्राणि सन्ति, तान्येव वेदाङ्गानि भवन्ति ।

== आवश्यकता ==
वेदस्य यथार्थज्ञानलाभाय षण्णां विषयाणां ज्ञानमपेक्षितं भवति । वेदमन्त्राणाम् अवितथोच्चारणमेव प्रथममावशयकं भवति। शब्दमयमन्त्राणां यथार्थोच्चारणाय प्रवर्तमानं वेदाङ्गं 'शिक्षा' इत्यभिधीयते । वेदस्य मुख्यप्रयोजनं वैदिककर्मकाण्डस्य यज्ञयागस्य च यथार्थानुष्ठानमस्ति । अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । वेदानां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात् प्रकृतिप्रत्ययोपदेश-पुरःसर-पदस्वरूप-प्रतिपादकत्वादर्थनिर्णयनकृत्साधनेष्वन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणं नाम वेदाङ्गं नितान्तमेव महनीयं श्रेष्ठञ्च अङ्गमङ्गेषु स्मृतम् । निरुक्तस्यास्ति विषयः — वैदिकपदानां व्युत्पादनम् । निरुच्यते निश्शेषेणोपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तन्निरुक्तमिति कथ्यते । वेदाः – सन्ति छन्दोबद्धाः । अतः तेषाम् उच्चारणनिर्मित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम् । वरुणस्य विषये शुनःशेपऋषेः प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति—

'''&lt;nowiki/&gt;'निषाद घृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा॥ साम्राज्याय सुक्रतुः॥''''

यज्ञभागाः बहुविधाः सन्ति। केचन यज्ञाः एवंविधा विधाने नीताः, ये संवत्सरसम्बन्धिनः सन्ति । केचन क्रतुसम्बन्धिनो वर्तन्ते । केचन च तिथि-मास-पक्षनक्षत्रपरकाः सन्ति । तस्माज्ज्यौतिषं नाम वेदाङ्गमपि नैजं वैशिष्ट्यं निदधाति ।

संक्षेपेण वैदिकमन्त्राणामुचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डस्य यज्ञीयानुष्ठानस्य च निमित्ताय कल्पस्य, शब्दानां रूपज्ञानाय व्याकरणस्य, अर्थज्ञानाय निर्वचनाय च निरुक्तस्य, वैदिकच्छन्दसां ज्ञानलाभाय छन्दसः, अनुष्ठानस्योचितकालनिर्णयार्थं च ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजनमस्ति ।

आधुनिकानामितिहासकाराणां कथनमिदं यत् षण्णामपि वेदाङ्गानां निर्माणं वैदिकयुगस्य उत्तरार्द्धभागेऽभवत् । शिक्षा, व्याकरणं, कल्पः, निरुक्तं, छन्दः, ज्यौतिषं इत्येतानि वेदाङ्गानि सन्ति। पाणिनीयशिक्षा प्राह -

'''छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।'''

'''ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रौतमुच्यते।।'''

'''शिक्षा घ्रणां तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''

'''तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।।'''&lt;ref&gt;'''(पा. शि. ४१/४२)'''&lt;/ref&gt;

पतञ्जलिना अपि उक्तम् - 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' (पस्पशाह्निके)।

षण्णामप्येतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखो [[गोपथब्राह्मण]]&lt;nowiki/&gt;-[[बौधायनधर्मसूत्रम्|बौधायनधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[गौतमधर्मसूत्रम्|गौतमधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[रामायणकथामञ्जरी|रामायण]]&lt;nowiki/&gt;समेषु प्राचीनग्रन्थेषूपलभ्यते । बुद्धावतारात्प्राग्वर्त्तीकालात् उत्तरवैदिककालत्वेन अनुमीयते। वेदानां भाषा भावश्च उभावपि दुरूहौ स्तः तस्माद् वेदार्थावगमनाय वेदाङ्गानामपेक्षा भवति । 

==शिक्षा==

{{मुख्यलेखः|शिक्षा}}

शिक्षानाम तच्छास्त्रं येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । वेदे स्वरस्य प्राधान्यं वर्तते, स्वरज्ञानं च शिक्षाऽऽयत्तम्, अत एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम् । शिक्षाशास्त्रप्रयोजनं तैत्तिरीयोपनिषदारम्भे उक्तं, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः - वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः॥''''

तत्र वर्णोऽकारादिः, स्वरोदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिः, बलं स्थानप्रयत्नौ, साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः । एतदवबोधनमेव शिक्षायाः प्रयोजनम् ।

यथा वैदिकविधीनां सम्पादनार्थं [[ब्राह्मणम्|ब्राह्मणग्रन्थाः]] उपयुज्यन्ते, तथैवोच्चारणप्रयोजनेन शिक्षायाः उपयोगो वाञ्छच्यते । वेदानां वैदिकसाहित्यस्य वा अध्ययनाध्यापनविषयकविधीनां निर्देशः शिक्षाशास्त्रे कृतः । शिक्षा स्वरवर्णाद्युच्चारणानि केन प्रकारेण कर्त्तव्यानीत्येतस्मिन् विषये उपदिशति । [[सायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'स्वरवर्णायुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षेति''''

वेदपाठावसरे शुद्धमुच्चारणं स्वरक्रिया च युक्ता काम्येते। अशुद्धोच्चारणयुक्तो भ्रष्टस्वरश्च वेदपाठो महद् दुष्फलं जनयति । यज्ञयागोपासनादिकं यत्कार्यमिष्टलाभाय क्रियते, तस्माद्विशिष्टलाभो न कदापि अशुद्धेनोच्चारणेन समवाप्तः सञ्जायते । तद्विधमशुद्धोच्चारणयुतं कार्यं तु विपदां महतीम् उत्पादयति। श्रूयते यत् पुरा 'इन्द्रशत्रुर्वधस्व' इत्यस्य मन्त्रस्य अशुद्धोच्चारणं कृतमभूत्, तेन यजमानम्प्रति तदनिष्टकारकमसिद्धयत् । [[पाणिनीया शिक्षा|पाणिनीयशिक्षा]]&lt;nowiki/&gt;यामुक्तम् --

'''&lt;nowiki/&gt;'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा, मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।'''

'''स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति, यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥''''

==कल्पः==

{{मुख्यलेखः|कल्पः}}

कल्पः वेदानां द्वितीयमङ्गमस्ति । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत्, तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानाम् आवश्यकता अनुभूयते स्म, तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । वेदविहितानां कर्मणां व्यवस्थापनं क्रमपूर्वकं कल्पशास्त्रे कल्पितम्। उत्तञ्च - 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूष्येण कल्पनाशास्त्रम्।'

==व्याकरणम्==

{{मुख्यलेखः|व्याकरणम्}}

व्याकरणं नाम [[वेद|वेदा]]&lt;nowiki/&gt;नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सरपदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्।

==निरुक्तम्==

{{मुख्यलेखः|निरुक्तम्}}&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;

&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;निरुक्तं [[निघण्टुः|निघण्टो]]&lt;nowiki/&gt;र्महत्त्वपूर्णा टीकाऽस्ति । निरुच्यते निश्शेषेण उपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तत् निरुक्तमिति कथ्यते । निरुक्तं यस्मिन्नाधारे प्रवृत्तं भवति — अर्थात् प्रत्येकं संज्ञापदं धातुना व्युत्पन्नोऽभवत् इत्याधारस्तु नितान्तं वैज्ञानिकमस्ति । अस्यैव सम्प्रति नामास्ति ‘[[भाषाविज्ञानम्]]' । अस्योन्नतिः पाश्चात्यजगति शतवर्षाभ्यन्तरे अभवत् । त्रिसहस्रवर्षं प्राग् वैदिकाः ऋषयः अस्य शास्त्रस्य सिद्धान्तानां वैज्ञानिकरीत्या निरूपणं कृतवन्तः । भाषाशास्त्रस्य इतिहासे भारतवर्षे एव अस्य मूलोद्गमस्थानमस्ति । निरुक्तस्य आरम्भेऽस्य विषयस्य येषां नियमानां प्रतिपादनं समुपलब्धं भवति, तत्तु विशेषरूपेण महनीयमस्ति।

==छन्दः==

{{मुख्यलेखः|छन्दः}}

छन्दो वेदस्य पञ्चमाङ्गमस्ति । वेदाः सन्ति छन्दोबद्धाः, अतः तेषामुच्चारणनिमित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम्। छन्दोभिधेनैतेनाङ्गेन छन्दसा सर्वेषामुच्चारणस्य विधिः, तदगतिप्रकारः, तद्गानरीतिश्च विदिता भवति। तस्माद्वैदिकमन्त्रोच्चारणप्रयोजनेन तदध्ययनं पूर्वमुचितम् । विना छन्दोज्ञानं यो वेदाऽध्ययनयजनयाजनादिकार्याणि करोति, तस्य तानि सर्वाणि कार्याणि न भवन्ति फलदायकानि । स्पष्टतया [[कात्यायन|कात्यायनेन]] उक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।''''&lt;ref&gt;( सर्वानुक्रमणी १।१ )&lt;/ref&gt;

==ज्योतिषम्==
{{मुख्यलेखः|ज्योतिषम्}}
ज्योतिषं वेदस्य नैजं ज्यौतिषायत्तमतं ज्यौतिष् ज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम् । अयमर्थः उक्तः अार्चज्योतिषे, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः॥'''

'''तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञान्॥''''&lt;ref&gt;( आर्चज्यौतिषम् ३६ )&lt;/ref&gt;

इदं कालविज्ञापकं शास्त्रम् । मुहूर्तं शोधयित्वा क्रियमाणाः यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते नान्यथा । तन्मुहूर्तज्ञानं च ज्योतिषाश्रितम् । अतोस्य ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम्। 

== विशेषम् ==
वेदाङ्गानि वेदस्य अध्ययनाय सहायकानि इति मन्यते। परन्तु तानि वेदाङ्गानि एव न पर्याप्तानि। श्रौतग्रन्थाः, लक्षणग्रन्थाः, प्रातिशाख्यग्रन्थाः, देवताग्रन्थाः अपि वेदाध्ययने महत्त्वपूर्णं साहाय्यं प्रयच्छन्ति।

=== प्रातिशाख्यसाहित्यम् ===
{{मुख्यलेखः|प्रातिशाख्यग्रन्थः}}

'''प्रातिशाख्यग्रन्थः''' वैदिकवाङ्गमयस्य विचारणीयान् विवेचनीयांश्च विषयान् अधिकृत्य लिखितः वेदस्य लक्षणग्रन्थोऽस्ति। अनेन ग्रन्थेन वेदस्य बाह्यस्वरूपं निर्दिष्टं भवति । चतुर्णां वेदानां चत्वारि प्रातिशाख्यानि सन्ति । तानि च – ऋक्प्रातिशाख्य-वाजसनेयिप्रातिशाख्य-तैत्तिरीयप्रातिशाख्य-सामवेदीयप्रातिशाख्य-अथर्ववेदीयप्रातिशाख्यानि च । एतेषु प्रातिशाख्यग्रन्थेषु ऋग्वेदप्रातिशाख्यं शीर्षस्थानीयमस्ति। विषयप्रतिपादनदृष्ट्या वैदिकशब्दानां वेदमन्त्राणाञ्च व्याकरणप्रक्रियाप्रदर्शनमेव प्रातिशाख्यानामुद्देश्यम् ।

=== देवताग्रन्थाः ===
देवताग्रन्थाः वेदमन्त्राणां देवताः प्रतिपादयितुं लिखिताः । पूर्वमत्र विभागे बहवो ग्रन्थाः आसन्, परं कालान्तरे एक एव प्रसिद्धो [[बृहद्देवता]] नामा ग्रन्थः प्राप्यते । वेदेषु देवतानां स्थानम् महत्त्वपूर्णमस्ति। प्रकृतिदेवतायाः लीला बहुविधाः सन्ति । वैदिकऋषयः तस्याः तत्तल्लीला अवधारयितुम् अनेकाः देवताः अकल्पयन्। मानवानाम् अखिलानि कार्याणि आसां देवतानुकम्पयैव सम्पद्यन्ते इति तेषां विश्वासः। घटमानानाम् अखिलानां घटनानामपि संसारे कारणभूताः देवताः एवेति । [[यास्क]]&lt;nowiki/&gt;मतानुसारेण देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः च सन्ति । [[अग्नि]]&lt;nowiki/&gt;-[[इन्द्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[सूर्य]]&lt;nowiki/&gt;-[[विष्णु]]&lt;nowiki/&gt;प्रभृतीनां देवतानां स्थाननिर्देशः प्रसिद्धः। वैदिकऋषयस्तां तां देवताविषयकशक्तिं साध्वभिज्ञाय तत्तद्द्वारेण आत्मानम् उपकुर्युरित्येतदर्थं श्रुतिम् आतरस्तासां रूपाणि समुपस्थापयन्ति ।

== सम्बद्धाः लेखाः ==
* [[वैदिकसाहित्यम्]]
* [[वेदः]]
* [[साहित्यशास्त्रम्]]
* [[उपनिषद्]]
* [[प्रातिशाख्यग्रन्थः]]

== उद्धरणम् ==
{{Reflist|2}}
[[वर्गः:वेदाङ्गानि]]
[[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]]</text>
      <sha1>f78llnkcmkhxukcgm4nrhg6pqqpzkj4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501674</id>
      <parentid>501673</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kudiy</username>
        <id>47658</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* व्याकरणम् */ लघुत्रिमुनिकल्पतरुकृतस्तु नव-व्याकरणानि स्मरन्ति - 'ऐन्द्रं चान्द्र काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ।।' व्याकरणानामंष्टविधत्वमेव प्रसिद्धम् - यथोक्तं भास्करेण 'अष्टौ व्याकर-णानि षट् च भिषजां व्याचष्टा ताः संहिताः' इति भविष्यपुराणोक्तानि व्याकर-णानि तु न प्रसिद्धानि । ऐन्द्रादीन्येव प्रसिद्धानि । सर्वेष्वपि व्याकरणेषु लौकिकवैदिकोभयविधशब्दसाधकतया पाणिनीय-व्याकरणस्य प्राधान्यम् । अत एव पाणिन्युपज्ञं व्याकरणं प्रसिद्धम् ।</comment>
      <origin>501674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25807" sha1="iivuolwsivmhzuhrz1xbadsbzhsm107" xml:space="preserve">'''वेदाङ्गं''' वेदाध्यनस्य अधिकारप्राप्त्यै अध्येतव्यांशः। वेदाङ्गानि षड् सन्ति। अङ्गमित्यस्य पदस्य व्युत्पत्तिः &quot; अङ्ग्यते ज्ञायते अनेन इत्यङ्गम्&quot; इत्यस्ति । वेदानां भाषा भावश्च दुरूहौ इत्यतः वेदार्थावबोधाय वेदाङ्गानाम् अपेक्षा भवति । अत एव - &quot;षडङ्गो वेदोध्येतव्यः, साङ्गं वेदमधीत्यैव&quot; इत्यादयः उक्तयः जाताः । 

'''&quot;शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।'''

'''ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु&quot;॥''' 

इत्यनेन शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं च वेदाङ्गानि इति ज्ञायते । एतानि षट् शास्त्राणि इत्यपि प्रसिद्धानि सन्ति। एतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखः गोपथब्राह्मणे बोधायनधर्मसूत्रे गौतमधर्मसूत्रे रामायणसदृशप्राचीनग्रन्थेषु च उपलभ्यते । 

'''&quot;अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।''' 

'''पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश&quot; ।''' 

इत्यनेन चतुर्दशसु विद्यासु वेदाङ्गानां स्थानं प्रथमम् अस्ति ॥

वेदोपि कश्चित्पुरुषकल्पः । अतः तस्य वेदपुरुषस्य किमङ्गं किमु शास्त्रमिति उच्यते यथा-
:'''&quot;छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं चक्षुषी च ।'''
:'''शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्येवमाहुर्मुनीन्द्राः ॥&quot;'''
:एवं साङ्गवेदज्ञानम् एव पूर्णत्वं पूज्यत्वं च ददाति ॥

व्याकरणं [[वेदः|वेदस्य]] [[मुखं]] इतिवत् [[ज्योतिषं]] वेदस्य [[चक्षुः]] इति स्तूयते।

== वेदाङ्गस्यार्थः ==
अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थोऽस्ति - 'उपकारकः’ - 'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि॥' अर्थाद् येन कस्याऽपि वस्तुनः स्वरूपज्ञाने साहाय्यं प्राप्यते तदेव अङ्गमिति कथ्यते ।

वेदः स्वयमेवैकः दुरूहो विषयोऽस्ति । तदर्थज्ञाने, तस्य कर्मकाण्डस्य प्रतिपादने यानि उपयोगीनि शास्त्राणि सन्ति, तान्येव वेदाङ्गानि भवन्ति ।

== आवश्यकता ==
वेदस्य यथार्थज्ञानलाभाय षण्णां विषयाणां ज्ञानमपेक्षितं भवति । वेदमन्त्राणाम् अवितथोच्चारणमेव प्रथममावशयकं भवति। शब्दमयमन्त्राणां यथार्थोच्चारणाय प्रवर्तमानं वेदाङ्गं 'शिक्षा' इत्यभिधीयते । वेदस्य मुख्यप्रयोजनं वैदिककर्मकाण्डस्य यज्ञयागस्य च यथार्थानुष्ठानमस्ति । अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । वेदानां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात् प्रकृतिप्रत्ययोपदेश-पुरःसर-पदस्वरूप-प्रतिपादकत्वादर्थनिर्णयनकृत्साधनेष्वन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणं नाम वेदाङ्गं नितान्तमेव महनीयं श्रेष्ठञ्च अङ्गमङ्गेषु स्मृतम् । निरुक्तस्यास्ति विषयः — वैदिकपदानां व्युत्पादनम् । निरुच्यते निश्शेषेणोपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तन्निरुक्तमिति कथ्यते । वेदाः – सन्ति छन्दोबद्धाः । अतः तेषाम् उच्चारणनिर्मित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम् । वरुणस्य विषये शुनःशेपऋषेः प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति—

'''&lt;nowiki/&gt;'निषाद घृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा॥ साम्राज्याय सुक्रतुः॥''''

यज्ञभागाः बहुविधाः सन्ति। केचन यज्ञाः एवंविधा विधाने नीताः, ये संवत्सरसम्बन्धिनः सन्ति । केचन क्रतुसम्बन्धिनो वर्तन्ते । केचन च तिथि-मास-पक्षनक्षत्रपरकाः सन्ति । तस्माज्ज्यौतिषं नाम वेदाङ्गमपि नैजं वैशिष्ट्यं निदधाति ।

संक्षेपेण वैदिकमन्त्राणामुचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डस्य यज्ञीयानुष्ठानस्य च निमित्ताय कल्पस्य, शब्दानां रूपज्ञानाय व्याकरणस्य, अर्थज्ञानाय निर्वचनाय च निरुक्तस्य, वैदिकच्छन्दसां ज्ञानलाभाय छन्दसः, अनुष्ठानस्योचितकालनिर्णयार्थं च ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजनमस्ति ।

आधुनिकानामितिहासकाराणां कथनमिदं यत् षण्णामपि वेदाङ्गानां निर्माणं वैदिकयुगस्य उत्तरार्द्धभागेऽभवत् । शिक्षा, व्याकरणं, कल्पः, निरुक्तं, छन्दः, ज्यौतिषं इत्येतानि वेदाङ्गानि सन्ति। पाणिनीयशिक्षा प्राह -

'''छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।'''

'''ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रौतमुच्यते।।'''

'''शिक्षा घ्रणां तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''

'''तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।।'''&lt;ref&gt;'''(पा. शि. ४१/४२)'''&lt;/ref&gt;

पतञ्जलिना अपि उक्तम् - 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' (पस्पशाह्निके)।

षण्णामप्येतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखो [[गोपथब्राह्मण]]&lt;nowiki/&gt;-[[बौधायनधर्मसूत्रम्|बौधायनधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[गौतमधर्मसूत्रम्|गौतमधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[रामायणकथामञ्जरी|रामायण]]&lt;nowiki/&gt;समेषु प्राचीनग्रन्थेषूपलभ्यते । बुद्धावतारात्प्राग्वर्त्तीकालात् उत्तरवैदिककालत्वेन अनुमीयते। वेदानां भाषा भावश्च उभावपि दुरूहौ स्तः तस्माद् वेदार्थावगमनाय वेदाङ्गानामपेक्षा भवति । 

==शिक्षा==

{{मुख्यलेखः|शिक्षा}}

शिक्षानाम तच्छास्त्रं येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । वेदे स्वरस्य प्राधान्यं वर्तते, स्वरज्ञानं च शिक्षाऽऽयत्तम्, अत एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम् । शिक्षाशास्त्रप्रयोजनं तैत्तिरीयोपनिषदारम्भे उक्तं, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः - वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः॥''''

तत्र वर्णोऽकारादिः, स्वरोदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिः, बलं स्थानप्रयत्नौ, साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः । एतदवबोधनमेव शिक्षायाः प्रयोजनम् ।

यथा वैदिकविधीनां सम्पादनार्थं [[ब्राह्मणम्|ब्राह्मणग्रन्थाः]] उपयुज्यन्ते, तथैवोच्चारणप्रयोजनेन शिक्षायाः उपयोगो वाञ्छच्यते । वेदानां वैदिकसाहित्यस्य वा अध्ययनाध्यापनविषयकविधीनां निर्देशः शिक्षाशास्त्रे कृतः । शिक्षा स्वरवर्णाद्युच्चारणानि केन प्रकारेण कर्त्तव्यानीत्येतस्मिन् विषये उपदिशति । [[सायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'स्वरवर्णायुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षेति''''

वेदपाठावसरे शुद्धमुच्चारणं स्वरक्रिया च युक्ता काम्येते। अशुद्धोच्चारणयुक्तो भ्रष्टस्वरश्च वेदपाठो महद् दुष्फलं जनयति । यज्ञयागोपासनादिकं यत्कार्यमिष्टलाभाय क्रियते, तस्माद्विशिष्टलाभो न कदापि अशुद्धेनोच्चारणेन समवाप्तः सञ्जायते । तद्विधमशुद्धोच्चारणयुतं कार्यं तु विपदां महतीम् उत्पादयति। श्रूयते यत् पुरा 'इन्द्रशत्रुर्वधस्व' इत्यस्य मन्त्रस्य अशुद्धोच्चारणं कृतमभूत्, तेन यजमानम्प्रति तदनिष्टकारकमसिद्धयत् । [[पाणिनीया शिक्षा|पाणिनीयशिक्षा]]&lt;nowiki/&gt;यामुक्तम् --

'''&lt;nowiki/&gt;'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा, मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।'''

'''स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति, यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥''''

==कल्पः==

{{मुख्यलेखः|कल्पः}}

कल्पः वेदानां द्वितीयमङ्गमस्ति । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत्, तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानाम् आवश्यकता अनुभूयते स्म, तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । वेदविहितानां कर्मणां व्यवस्थापनं क्रमपूर्वकं कल्पशास्त्रे कल्पितम्। उत्तञ्च - 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूष्येण कल्पनाशास्त्रम्।'

==व्याकरणम्==

{{मुख्यलेखः|व्याकरणम्}}

व्याकरणं नाम [[वेद|वेदा]]&lt;nowiki/&gt;नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सरपदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्।

==निरुक्तम्==

{{मुख्यलेखः|निरुक्तम्}}&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;

&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;निरुक्तं [[निघण्टुः|निघण्टो]]&lt;nowiki/&gt;र्महत्त्वपूर्णा टीकाऽस्ति । निरुच्यते निश्शेषेण उपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तत् निरुक्तमिति कथ्यते । निरुक्तं यस्मिन्नाधारे प्रवृत्तं भवति — अर्थात् प्रत्येकं संज्ञापदं धातुना व्युत्पन्नोऽभवत् इत्याधारस्तु नितान्तं वैज्ञानिकमस्ति । अस्यैव सम्प्रति नामास्ति ‘[[भाषाविज्ञानम्]]' । अस्योन्नतिः पाश्चात्यजगति शतवर्षाभ्यन्तरे अभवत् । त्रिसहस्रवर्षं प्राग् वैदिकाः ऋषयः अस्य शास्त्रस्य सिद्धान्तानां वैज्ञानिकरीत्या निरूपणं कृतवन्तः । भाषाशास्त्रस्य इतिहासे भारतवर्षे एव अस्य मूलोद्गमस्थानमस्ति । निरुक्तस्य आरम्भेऽस्य विषयस्य येषां नियमानां प्रतिपादनं समुपलब्धं भवति, तत्तु विशेषरूपेण महनीयमस्ति।

==छन्दः==

{{मुख्यलेखः|छन्दः}}

छन्दो वेदस्य पञ्चमाङ्गमस्ति । वेदाः सन्ति छन्दोबद्धाः, अतः तेषामुच्चारणनिमित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम्। छन्दोभिधेनैतेनाङ्गेन छन्दसा सर्वेषामुच्चारणस्य विधिः, तदगतिप्रकारः, तद्गानरीतिश्च विदिता भवति। तस्माद्वैदिकमन्त्रोच्चारणप्रयोजनेन तदध्ययनं पूर्वमुचितम् । विना छन्दोज्ञानं यो वेदाऽध्ययनयजनयाजनादिकार्याणि करोति, तस्य तानि सर्वाणि कार्याणि न भवन्ति फलदायकानि । स्पष्टतया [[कात्यायन|कात्यायनेन]] उक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।''''&lt;ref&gt;( सर्वानुक्रमणी १।१ )&lt;/ref&gt;

==ज्योतिषम्==
{{मुख्यलेखः|ज्योतिषम्}}
ज्योतिषं वेदस्य नैजं ज्यौतिषायत्तमतं ज्यौतिष् ज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम् । अयमर्थः उक्तः अार्चज्योतिषे, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः॥'''

'''तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञान्॥''''&lt;ref&gt;( आर्चज्यौतिषम् ३६ )&lt;/ref&gt;

इदं कालविज्ञापकं शास्त्रम् । मुहूर्तं शोधयित्वा क्रियमाणाः यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते नान्यथा । तन्मुहूर्तज्ञानं च ज्योतिषाश्रितम् । अतोस्य ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम्। 

== विशेषम् ==
वेदाङ्गानि वेदस्य अध्ययनाय सहायकानि इति मन्यते। परन्तु तानि वेदाङ्गानि एव न पर्याप्तानि। श्रौतग्रन्थाः, लक्षणग्रन्थाः, प्रातिशाख्यग्रन्थाः, देवताग्रन्थाः अपि वेदाध्ययने महत्त्वपूर्णं साहाय्यं प्रयच्छन्ति।

=== प्रातिशाख्यसाहित्यम् ===
{{मुख्यलेखः|प्रातिशाख्यग्रन्थः}}

'''प्रातिशाख्यग्रन्थः''' वैदिकवाङ्गमयस्य विचारणीयान् विवेचनीयांश्च विषयान् अधिकृत्य लिखितः वेदस्य लक्षणग्रन्थोऽस्ति। अनेन ग्रन्थेन वेदस्य बाह्यस्वरूपं निर्दिष्टं भवति । चतुर्णां वेदानां चत्वारि प्रातिशाख्यानि सन्ति । तानि च – ऋक्प्रातिशाख्य-वाजसनेयिप्रातिशाख्य-तैत्तिरीयप्रातिशाख्य-सामवेदीयप्रातिशाख्य-अथर्ववेदीयप्रातिशाख्यानि च । एतेषु प्रातिशाख्यग्रन्थेषु ऋग्वेदप्रातिशाख्यं शीर्षस्थानीयमस्ति। विषयप्रतिपादनदृष्ट्या वैदिकशब्दानां वेदमन्त्राणाञ्च व्याकरणप्रक्रियाप्रदर्शनमेव प्रातिशाख्यानामुद्देश्यम् ।

=== देवताग्रन्थाः ===
देवताग्रन्थाः वेदमन्त्राणां देवताः प्रतिपादयितुं लिखिताः । पूर्वमत्र विभागे बहवो ग्रन्थाः आसन्, परं कालान्तरे एक एव प्रसिद्धो [[बृहद्देवता]] नामा ग्रन्थः प्राप्यते । वेदेषु देवतानां स्थानम् महत्त्वपूर्णमस्ति। प्रकृतिदेवतायाः लीला बहुविधाः सन्ति । वैदिकऋषयः तस्याः तत्तल्लीला अवधारयितुम् अनेकाः देवताः अकल्पयन्। मानवानाम् अखिलानि कार्याणि आसां देवतानुकम्पयैव सम्पद्यन्ते इति तेषां विश्वासः। घटमानानाम् अखिलानां घटनानामपि संसारे कारणभूताः देवताः एवेति । [[यास्क]]&lt;nowiki/&gt;मतानुसारेण देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः च सन्ति । [[अग्नि]]&lt;nowiki/&gt;-[[इन्द्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[सूर्य]]&lt;nowiki/&gt;-[[विष्णु]]&lt;nowiki/&gt;प्रभृतीनां देवतानां स्थाननिर्देशः प्रसिद्धः। वैदिकऋषयस्तां तां देवताविषयकशक्तिं साध्वभिज्ञाय तत्तद्द्वारेण आत्मानम् उपकुर्युरित्येतदर्थं श्रुतिम् आतरस्तासां रूपाणि समुपस्थापयन्ति ।

== सम्बद्धाः लेखाः ==
* [[वैदिकसाहित्यम्]]
* [[वेदः]]
* [[साहित्यशास्त्रम्]]
* [[उपनिषद्]]
* [[प्रातिशाख्यग्रन्थः]]

== उद्धरणम् ==
{{Reflist|2}}
[[वर्गः:वेदाङ्गानि]]
[[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]]</text>
      <sha1>iivuolwsivmhzuhrz1xbadsbzhsm107</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501675</id>
      <parentid>501674</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kudiy</username>
        <id>47658</id>
      </contributor>
      <comment>/* व्याकरणम् */ ऐन्द्रं चान्द्र काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ।।'</comment>
      <origin>501675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26053" sha1="6oi6c900xdalwc45ssa00eaqd8zwiuq" xml:space="preserve">'''वेदाङ्गं''' वेदाध्यनस्य अधिकारप्राप्त्यै अध्येतव्यांशः। वेदाङ्गानि षड् सन्ति। अङ्गमित्यस्य पदस्य व्युत्पत्तिः &quot; अङ्ग्यते ज्ञायते अनेन इत्यङ्गम्&quot; इत्यस्ति । वेदानां भाषा भावश्च दुरूहौ इत्यतः वेदार्थावबोधाय वेदाङ्गानाम् अपेक्षा भवति । अत एव - &quot;षडङ्गो वेदोध्येतव्यः, साङ्गं वेदमधीत्यैव&quot; इत्यादयः उक्तयः जाताः । 

'''&quot;शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।'''

'''ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु&quot;॥''' 

इत्यनेन शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं च वेदाङ्गानि इति ज्ञायते । एतानि षट् शास्त्राणि इत्यपि प्रसिद्धानि सन्ति। एतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखः गोपथब्राह्मणे बोधायनधर्मसूत्रे गौतमधर्मसूत्रे रामायणसदृशप्राचीनग्रन्थेषु च उपलभ्यते । 

'''&quot;अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।''' 

'''पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश&quot; ।''' 

इत्यनेन चतुर्दशसु विद्यासु वेदाङ्गानां स्थानं प्रथमम् अस्ति ॥

वेदोपि कश्चित्पुरुषकल्पः । अतः तस्य वेदपुरुषस्य किमङ्गं किमु शास्त्रमिति उच्यते यथा-
:'''&quot;छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं चक्षुषी च ।'''
:'''शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्येवमाहुर्मुनीन्द्राः ॥&quot;'''
:एवं साङ्गवेदज्ञानम् एव पूर्णत्वं पूज्यत्वं च ददाति ॥

व्याकरणं [[वेदः|वेदस्य]] [[मुखं]] इतिवत् [[ज्योतिषं]] वेदस्य [[चक्षुः]] इति स्तूयते।

== वेदाङ्गस्यार्थः ==
अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थोऽस्ति - 'उपकारकः’ - 'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि॥' अर्थाद् येन कस्याऽपि वस्तुनः स्वरूपज्ञाने साहाय्यं प्राप्यते तदेव अङ्गमिति कथ्यते ।

वेदः स्वयमेवैकः दुरूहो विषयोऽस्ति । तदर्थज्ञाने, तस्य कर्मकाण्डस्य प्रतिपादने यानि उपयोगीनि शास्त्राणि सन्ति, तान्येव वेदाङ्गानि भवन्ति ।

== आवश्यकता ==
वेदस्य यथार्थज्ञानलाभाय षण्णां विषयाणां ज्ञानमपेक्षितं भवति । वेदमन्त्राणाम् अवितथोच्चारणमेव प्रथममावशयकं भवति। शब्दमयमन्त्राणां यथार्थोच्चारणाय प्रवर्तमानं वेदाङ्गं 'शिक्षा' इत्यभिधीयते । वेदस्य मुख्यप्रयोजनं वैदिककर्मकाण्डस्य यज्ञयागस्य च यथार्थानुष्ठानमस्ति । अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । वेदानां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात् प्रकृतिप्रत्ययोपदेश-पुरःसर-पदस्वरूप-प्रतिपादकत्वादर्थनिर्णयनकृत्साधनेष्वन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणं नाम वेदाङ्गं नितान्तमेव महनीयं श्रेष्ठञ्च अङ्गमङ्गेषु स्मृतम् । निरुक्तस्यास्ति विषयः — वैदिकपदानां व्युत्पादनम् । निरुच्यते निश्शेषेणोपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तन्निरुक्तमिति कथ्यते । वेदाः – सन्ति छन्दोबद्धाः । अतः तेषाम् उच्चारणनिर्मित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम् । वरुणस्य विषये शुनःशेपऋषेः प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति—

'''&lt;nowiki/&gt;'निषाद घृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा॥ साम्राज्याय सुक्रतुः॥''''

यज्ञभागाः बहुविधाः सन्ति। केचन यज्ञाः एवंविधा विधाने नीताः, ये संवत्सरसम्बन्धिनः सन्ति । केचन क्रतुसम्बन्धिनो वर्तन्ते । केचन च तिथि-मास-पक्षनक्षत्रपरकाः सन्ति । तस्माज्ज्यौतिषं नाम वेदाङ्गमपि नैजं वैशिष्ट्यं निदधाति ।

संक्षेपेण वैदिकमन्त्राणामुचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डस्य यज्ञीयानुष्ठानस्य च निमित्ताय कल्पस्य, शब्दानां रूपज्ञानाय व्याकरणस्य, अर्थज्ञानाय निर्वचनाय च निरुक्तस्य, वैदिकच्छन्दसां ज्ञानलाभाय छन्दसः, अनुष्ठानस्योचितकालनिर्णयार्थं च ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजनमस्ति ।

आधुनिकानामितिहासकाराणां कथनमिदं यत् षण्णामपि वेदाङ्गानां निर्माणं वैदिकयुगस्य उत्तरार्द्धभागेऽभवत् । शिक्षा, व्याकरणं, कल्पः, निरुक्तं, छन्दः, ज्यौतिषं इत्येतानि वेदाङ्गानि सन्ति। पाणिनीयशिक्षा प्राह -

'''छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।'''

'''ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रौतमुच्यते।।'''

'''शिक्षा घ्रणां तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''

'''तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।।'''&lt;ref&gt;'''(पा. शि. ४१/४२)'''&lt;/ref&gt;

पतञ्जलिना अपि उक्तम् - 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' (पस्पशाह्निके)।

षण्णामप्येतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखो [[गोपथब्राह्मण]]&lt;nowiki/&gt;-[[बौधायनधर्मसूत्रम्|बौधायनधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[गौतमधर्मसूत्रम्|गौतमधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[रामायणकथामञ्जरी|रामायण]]&lt;nowiki/&gt;समेषु प्राचीनग्रन्थेषूपलभ्यते । बुद्धावतारात्प्राग्वर्त्तीकालात् उत्तरवैदिककालत्वेन अनुमीयते। वेदानां भाषा भावश्च उभावपि दुरूहौ स्तः तस्माद् वेदार्थावगमनाय वेदाङ्गानामपेक्षा भवति । 

==शिक्षा==

{{मुख्यलेखः|शिक्षा}}

शिक्षानाम तच्छास्त्रं येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । वेदे स्वरस्य प्राधान्यं वर्तते, स्वरज्ञानं च शिक्षाऽऽयत्तम्, अत एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम् । शिक्षाशास्त्रप्रयोजनं तैत्तिरीयोपनिषदारम्भे उक्तं, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः - वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः॥''''

तत्र वर्णोऽकारादिः, स्वरोदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिः, बलं स्थानप्रयत्नौ, साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः । एतदवबोधनमेव शिक्षायाः प्रयोजनम् ।

यथा वैदिकविधीनां सम्पादनार्थं [[ब्राह्मणम्|ब्राह्मणग्रन्थाः]] उपयुज्यन्ते, तथैवोच्चारणप्रयोजनेन शिक्षायाः उपयोगो वाञ्छच्यते । वेदानां वैदिकसाहित्यस्य वा अध्ययनाध्यापनविषयकविधीनां निर्देशः शिक्षाशास्त्रे कृतः । शिक्षा स्वरवर्णाद्युच्चारणानि केन प्रकारेण कर्त्तव्यानीत्येतस्मिन् विषये उपदिशति । [[सायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'स्वरवर्णायुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षेति''''

वेदपाठावसरे शुद्धमुच्चारणं स्वरक्रिया च युक्ता काम्येते। अशुद्धोच्चारणयुक्तो भ्रष्टस्वरश्च वेदपाठो महद् दुष्फलं जनयति । यज्ञयागोपासनादिकं यत्कार्यमिष्टलाभाय क्रियते, तस्माद्विशिष्टलाभो न कदापि अशुद्धेनोच्चारणेन समवाप्तः सञ्जायते । तद्विधमशुद्धोच्चारणयुतं कार्यं तु विपदां महतीम् उत्पादयति। श्रूयते यत् पुरा 'इन्द्रशत्रुर्वधस्व' इत्यस्य मन्त्रस्य अशुद्धोच्चारणं कृतमभूत्, तेन यजमानम्प्रति तदनिष्टकारकमसिद्धयत् । [[पाणिनीया शिक्षा|पाणिनीयशिक्षा]]&lt;nowiki/&gt;यामुक्तम् --

'''&lt;nowiki/&gt;'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा, मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।'''

'''स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति, यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥''''

==कल्पः==

{{मुख्यलेखः|कल्पः}}

कल्पः वेदानां द्वितीयमङ्गमस्ति । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत्, तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानाम् आवश्यकता अनुभूयते स्म, तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । वेदविहितानां कर्मणां व्यवस्थापनं क्रमपूर्वकं कल्पशास्त्रे कल्पितम्। उत्तञ्च - 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूष्येण कल्पनाशास्त्रम्।'

==व्याकरणम्==

{{मुख्यलेखः|व्याकरणम्}}

व्याकरणं नाम [[वेद|वेदा]]&lt;nowiki/&gt;नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सरपदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्।'''&lt;nowiki/&gt;'ऐन्द्रं चान्द्र काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ।।''''

==निरुक्तम्==

{{मुख्यलेखः|निरुक्तम्}}&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;

&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;निरुक्तं [[निघण्टुः|निघण्टो]]&lt;nowiki/&gt;र्महत्त्वपूर्णा टीकाऽस्ति । निरुच्यते निश्शेषेण उपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तत् निरुक्तमिति कथ्यते । निरुक्तं यस्मिन्नाधारे प्रवृत्तं भवति — अर्थात् प्रत्येकं संज्ञापदं धातुना व्युत्पन्नोऽभवत् इत्याधारस्तु नितान्तं वैज्ञानिकमस्ति । अस्यैव सम्प्रति नामास्ति ‘[[भाषाविज्ञानम्]]' । अस्योन्नतिः पाश्चात्यजगति शतवर्षाभ्यन्तरे अभवत् । त्रिसहस्रवर्षं प्राग् वैदिकाः ऋषयः अस्य शास्त्रस्य सिद्धान्तानां वैज्ञानिकरीत्या निरूपणं कृतवन्तः । भाषाशास्त्रस्य इतिहासे भारतवर्षे एव अस्य मूलोद्गमस्थानमस्ति । निरुक्तस्य आरम्भेऽस्य विषयस्य येषां नियमानां प्रतिपादनं समुपलब्धं भवति, तत्तु विशेषरूपेण महनीयमस्ति।

==छन्दः==

{{मुख्यलेखः|छन्दः}}

छन्दो वेदस्य पञ्चमाङ्गमस्ति । वेदाः सन्ति छन्दोबद्धाः, अतः तेषामुच्चारणनिमित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम्। छन्दोभिधेनैतेनाङ्गेन छन्दसा सर्वेषामुच्चारणस्य विधिः, तदगतिप्रकारः, तद्गानरीतिश्च विदिता भवति। तस्माद्वैदिकमन्त्रोच्चारणप्रयोजनेन तदध्ययनं पूर्वमुचितम् । विना छन्दोज्ञानं यो वेदाऽध्ययनयजनयाजनादिकार्याणि करोति, तस्य तानि सर्वाणि कार्याणि न भवन्ति फलदायकानि । स्पष्टतया [[कात्यायन|कात्यायनेन]] उक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।''''&lt;ref&gt;( सर्वानुक्रमणी १।१ )&lt;/ref&gt;

==ज्योतिषम्==
{{मुख्यलेखः|ज्योतिषम्}}
ज्योतिषं वेदस्य नैजं ज्यौतिषायत्तमतं ज्यौतिष् ज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम् । अयमर्थः उक्तः अार्चज्योतिषे, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः॥'''

'''तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञान्॥''''&lt;ref&gt;( आर्चज्यौतिषम् ३६ )&lt;/ref&gt;

इदं कालविज्ञापकं शास्त्रम् । मुहूर्तं शोधयित्वा क्रियमाणाः यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते नान्यथा । तन्मुहूर्तज्ञानं च ज्योतिषाश्रितम् । अतोस्य ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम्। 

== विशेषम् ==
वेदाङ्गानि वेदस्य अध्ययनाय सहायकानि इति मन्यते। परन्तु तानि वेदाङ्गानि एव न पर्याप्तानि। श्रौतग्रन्थाः, लक्षणग्रन्थाः, प्रातिशाख्यग्रन्थाः, देवताग्रन्थाः अपि वेदाध्ययने महत्त्वपूर्णं साहाय्यं प्रयच्छन्ति।

=== प्रातिशाख्यसाहित्यम् ===
{{मुख्यलेखः|प्रातिशाख्यग्रन्थः}}

'''प्रातिशाख्यग्रन्थः''' वैदिकवाङ्गमयस्य विचारणीयान् विवेचनीयांश्च विषयान् अधिकृत्य लिखितः वेदस्य लक्षणग्रन्थोऽस्ति। अनेन ग्रन्थेन वेदस्य बाह्यस्वरूपं निर्दिष्टं भवति । चतुर्णां वेदानां चत्वारि प्रातिशाख्यानि सन्ति । तानि च – ऋक्प्रातिशाख्य-वाजसनेयिप्रातिशाख्य-तैत्तिरीयप्रातिशाख्य-सामवेदीयप्रातिशाख्य-अथर्ववेदीयप्रातिशाख्यानि च । एतेषु प्रातिशाख्यग्रन्थेषु ऋग्वेदप्रातिशाख्यं शीर्षस्थानीयमस्ति। विषयप्रतिपादनदृष्ट्या वैदिकशब्दानां वेदमन्त्राणाञ्च व्याकरणप्रक्रियाप्रदर्शनमेव प्रातिशाख्यानामुद्देश्यम् ।

=== देवताग्रन्थाः ===
देवताग्रन्थाः वेदमन्त्राणां देवताः प्रतिपादयितुं लिखिताः । पूर्वमत्र विभागे बहवो ग्रन्थाः आसन्, परं कालान्तरे एक एव प्रसिद्धो [[बृहद्देवता]] नामा ग्रन्थः प्राप्यते । वेदेषु देवतानां स्थानम् महत्त्वपूर्णमस्ति। प्रकृतिदेवतायाः लीला बहुविधाः सन्ति । वैदिकऋषयः तस्याः तत्तल्लीला अवधारयितुम् अनेकाः देवताः अकल्पयन्। मानवानाम् अखिलानि कार्याणि आसां देवतानुकम्पयैव सम्पद्यन्ते इति तेषां विश्वासः। घटमानानाम् अखिलानां घटनानामपि संसारे कारणभूताः देवताः एवेति । [[यास्क]]&lt;nowiki/&gt;मतानुसारेण देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः च सन्ति । [[अग्नि]]&lt;nowiki/&gt;-[[इन्द्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[सूर्य]]&lt;nowiki/&gt;-[[विष्णु]]&lt;nowiki/&gt;प्रभृतीनां देवतानां स्थाननिर्देशः प्रसिद्धः। वैदिकऋषयस्तां तां देवताविषयकशक्तिं साध्वभिज्ञाय तत्तद्द्वारेण आत्मानम् उपकुर्युरित्येतदर्थं श्रुतिम् आतरस्तासां रूपाणि समुपस्थापयन्ति ।

== सम्बद्धाः लेखाः ==
* [[वैदिकसाहित्यम्]]
* [[वेदः]]
* [[साहित्यशास्त्रम्]]
* [[उपनिषद्]]
* [[प्रातिशाख्यग्रन्थः]]

== उद्धरणम् ==
{{Reflist|2}}
[[वर्गः:वेदाङ्गानि]]
[[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]]</text>
      <sha1>6oi6c900xdalwc45ssa00eaqd8zwiuq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501677</id>
      <parentid>501675</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kudiy</username>
        <id>47658</id>
      </contributor>
      <comment>/* व्याकरणम् */ लघुत्रिमुनिकल्पतरुकृतस्तु नव-व्याकरणानि स्मरन्ति - 'ऐन्द्रं चान्द्र काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ।।' व्याकरणानामंष्टविधत्वमेव प्रसिद्धम् - यथोक्तं भास्करेण 'अष्टौ व्याकर-णानि षट् च भिषजां व्याचष्टा ताः संहिताः' इति भविष्यपुराणोक्तानि व्याकर-णानि तु न प्रसिद्धानि । ऐन्द्रादीन्येव प्रसिद्धानि । सर्वेष्वपि व्याकरणेषु लौकिकवैदिकोभयविधशब्दसाधकतया पाणिनीय-व्याकरणस्य प्राधान्यम् । अत एव पाणिन्युपज्ञं व्याकरणं प्रसिद्धम् ।</comment>
      <origin>501677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25807" sha1="iivuolwsivmhzuhrz1xbadsbzhsm107" xml:space="preserve">'''वेदाङ्गं''' वेदाध्यनस्य अधिकारप्राप्त्यै अध्येतव्यांशः। वेदाङ्गानि षड् सन्ति। अङ्गमित्यस्य पदस्य व्युत्पत्तिः &quot; अङ्ग्यते ज्ञायते अनेन इत्यङ्गम्&quot; इत्यस्ति । वेदानां भाषा भावश्च दुरूहौ इत्यतः वेदार्थावबोधाय वेदाङ्गानाम् अपेक्षा भवति । अत एव - &quot;षडङ्गो वेदोध्येतव्यः, साङ्गं वेदमधीत्यैव&quot; इत्यादयः उक्तयः जाताः । 

'''&quot;शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।'''

'''ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु&quot;॥''' 

इत्यनेन शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं च वेदाङ्गानि इति ज्ञायते । एतानि षट् शास्त्राणि इत्यपि प्रसिद्धानि सन्ति। एतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखः गोपथब्राह्मणे बोधायनधर्मसूत्रे गौतमधर्मसूत्रे रामायणसदृशप्राचीनग्रन्थेषु च उपलभ्यते । 

'''&quot;अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।''' 

'''पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश&quot; ।''' 

इत्यनेन चतुर्दशसु विद्यासु वेदाङ्गानां स्थानं प्रथमम् अस्ति ॥

वेदोपि कश्चित्पुरुषकल्पः । अतः तस्य वेदपुरुषस्य किमङ्गं किमु शास्त्रमिति उच्यते यथा-
:'''&quot;छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं चक्षुषी च ।'''
:'''शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्येवमाहुर्मुनीन्द्राः ॥&quot;'''
:एवं साङ्गवेदज्ञानम् एव पूर्णत्वं पूज्यत्वं च ददाति ॥

व्याकरणं [[वेदः|वेदस्य]] [[मुखं]] इतिवत् [[ज्योतिषं]] वेदस्य [[चक्षुः]] इति स्तूयते।

== वेदाङ्गस्यार्थः ==
अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थोऽस्ति - 'उपकारकः’ - 'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि॥' अर्थाद् येन कस्याऽपि वस्तुनः स्वरूपज्ञाने साहाय्यं प्राप्यते तदेव अङ्गमिति कथ्यते ।

वेदः स्वयमेवैकः दुरूहो विषयोऽस्ति । तदर्थज्ञाने, तस्य कर्मकाण्डस्य प्रतिपादने यानि उपयोगीनि शास्त्राणि सन्ति, तान्येव वेदाङ्गानि भवन्ति ।

== आवश्यकता ==
वेदस्य यथार्थज्ञानलाभाय षण्णां विषयाणां ज्ञानमपेक्षितं भवति । वेदमन्त्राणाम् अवितथोच्चारणमेव प्रथममावशयकं भवति। शब्दमयमन्त्राणां यथार्थोच्चारणाय प्रवर्तमानं वेदाङ्गं 'शिक्षा' इत्यभिधीयते । वेदस्य मुख्यप्रयोजनं वैदिककर्मकाण्डस्य यज्ञयागस्य च यथार्थानुष्ठानमस्ति । अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । वेदानां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात् प्रकृतिप्रत्ययोपदेश-पुरःसर-पदस्वरूप-प्रतिपादकत्वादर्थनिर्णयनकृत्साधनेष्वन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणं नाम वेदाङ्गं नितान्तमेव महनीयं श्रेष्ठञ्च अङ्गमङ्गेषु स्मृतम् । निरुक्तस्यास्ति विषयः — वैदिकपदानां व्युत्पादनम् । निरुच्यते निश्शेषेणोपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तन्निरुक्तमिति कथ्यते । वेदाः – सन्ति छन्दोबद्धाः । अतः तेषाम् उच्चारणनिर्मित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम् । वरुणस्य विषये शुनःशेपऋषेः प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति—

'''&lt;nowiki/&gt;'निषाद घृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा॥ साम्राज्याय सुक्रतुः॥''''

यज्ञभागाः बहुविधाः सन्ति। केचन यज्ञाः एवंविधा विधाने नीताः, ये संवत्सरसम्बन्धिनः सन्ति । केचन क्रतुसम्बन्धिनो वर्तन्ते । केचन च तिथि-मास-पक्षनक्षत्रपरकाः सन्ति । तस्माज्ज्यौतिषं नाम वेदाङ्गमपि नैजं वैशिष्ट्यं निदधाति ।

संक्षेपेण वैदिकमन्त्राणामुचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डस्य यज्ञीयानुष्ठानस्य च निमित्ताय कल्पस्य, शब्दानां रूपज्ञानाय व्याकरणस्य, अर्थज्ञानाय निर्वचनाय च निरुक्तस्य, वैदिकच्छन्दसां ज्ञानलाभाय छन्दसः, अनुष्ठानस्योचितकालनिर्णयार्थं च ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजनमस्ति ।

आधुनिकानामितिहासकाराणां कथनमिदं यत् षण्णामपि वेदाङ्गानां निर्माणं वैदिकयुगस्य उत्तरार्द्धभागेऽभवत् । शिक्षा, व्याकरणं, कल्पः, निरुक्तं, छन्दः, ज्यौतिषं इत्येतानि वेदाङ्गानि सन्ति। पाणिनीयशिक्षा प्राह -

'''छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।'''

'''ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रौतमुच्यते।।'''

'''शिक्षा घ्रणां तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''

'''तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।।'''&lt;ref&gt;'''(पा. शि. ४१/४२)'''&lt;/ref&gt;

पतञ्जलिना अपि उक्तम् - 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' (पस्पशाह्निके)।

षण्णामप्येतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखो [[गोपथब्राह्मण]]&lt;nowiki/&gt;-[[बौधायनधर्मसूत्रम्|बौधायनधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[गौतमधर्मसूत्रम्|गौतमधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[रामायणकथामञ्जरी|रामायण]]&lt;nowiki/&gt;समेषु प्राचीनग्रन्थेषूपलभ्यते । बुद्धावतारात्प्राग्वर्त्तीकालात् उत्तरवैदिककालत्वेन अनुमीयते। वेदानां भाषा भावश्च उभावपि दुरूहौ स्तः तस्माद् वेदार्थावगमनाय वेदाङ्गानामपेक्षा भवति । 

==शिक्षा==

{{मुख्यलेखः|शिक्षा}}

शिक्षानाम तच्छास्त्रं येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । वेदे स्वरस्य प्राधान्यं वर्तते, स्वरज्ञानं च शिक्षाऽऽयत्तम्, अत एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम् । शिक्षाशास्त्रप्रयोजनं तैत्तिरीयोपनिषदारम्भे उक्तं, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः - वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः॥''''

तत्र वर्णोऽकारादिः, स्वरोदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिः, बलं स्थानप्रयत्नौ, साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः । एतदवबोधनमेव शिक्षायाः प्रयोजनम् ।

यथा वैदिकविधीनां सम्पादनार्थं [[ब्राह्मणम्|ब्राह्मणग्रन्थाः]] उपयुज्यन्ते, तथैवोच्चारणप्रयोजनेन शिक्षायाः उपयोगो वाञ्छच्यते । वेदानां वैदिकसाहित्यस्य वा अध्ययनाध्यापनविषयकविधीनां निर्देशः शिक्षाशास्त्रे कृतः । शिक्षा स्वरवर्णाद्युच्चारणानि केन प्रकारेण कर्त्तव्यानीत्येतस्मिन् विषये उपदिशति । [[सायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'स्वरवर्णायुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षेति''''

वेदपाठावसरे शुद्धमुच्चारणं स्वरक्रिया च युक्ता काम्येते। अशुद्धोच्चारणयुक्तो भ्रष्टस्वरश्च वेदपाठो महद् दुष्फलं जनयति । यज्ञयागोपासनादिकं यत्कार्यमिष्टलाभाय क्रियते, तस्माद्विशिष्टलाभो न कदापि अशुद्धेनोच्चारणेन समवाप्तः सञ्जायते । तद्विधमशुद्धोच्चारणयुतं कार्यं तु विपदां महतीम् उत्पादयति। श्रूयते यत् पुरा 'इन्द्रशत्रुर्वधस्व' इत्यस्य मन्त्रस्य अशुद्धोच्चारणं कृतमभूत्, तेन यजमानम्प्रति तदनिष्टकारकमसिद्धयत् । [[पाणिनीया शिक्षा|पाणिनीयशिक्षा]]&lt;nowiki/&gt;यामुक्तम् --

'''&lt;nowiki/&gt;'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा, मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।'''

'''स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति, यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥''''

==कल्पः==

{{मुख्यलेखः|कल्पः}}

कल्पः वेदानां द्वितीयमङ्गमस्ति । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत्, तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानाम् आवश्यकता अनुभूयते स्म, तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । वेदविहितानां कर्मणां व्यवस्थापनं क्रमपूर्वकं कल्पशास्त्रे कल्पितम्। उत्तञ्च - 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूष्येण कल्पनाशास्त्रम्।'

==व्याकरणम्==

{{मुख्यलेखः|व्याकरणम्}}

व्याकरणं नाम [[वेद|वेदा]]&lt;nowiki/&gt;नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सरपदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम्।

==निरुक्तम्==

{{मुख्यलेखः|निरुक्तम्}}&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;

&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;निरुक्तं [[निघण्टुः|निघण्टो]]&lt;nowiki/&gt;र्महत्त्वपूर्णा टीकाऽस्ति । निरुच्यते निश्शेषेण उपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तत् निरुक्तमिति कथ्यते । निरुक्तं यस्मिन्नाधारे प्रवृत्तं भवति — अर्थात् प्रत्येकं संज्ञापदं धातुना व्युत्पन्नोऽभवत् इत्याधारस्तु नितान्तं वैज्ञानिकमस्ति । अस्यैव सम्प्रति नामास्ति ‘[[भाषाविज्ञानम्]]' । अस्योन्नतिः पाश्चात्यजगति शतवर्षाभ्यन्तरे अभवत् । त्रिसहस्रवर्षं प्राग् वैदिकाः ऋषयः अस्य शास्त्रस्य सिद्धान्तानां वैज्ञानिकरीत्या निरूपणं कृतवन्तः । भाषाशास्त्रस्य इतिहासे भारतवर्षे एव अस्य मूलोद्गमस्थानमस्ति । निरुक्तस्य आरम्भेऽस्य विषयस्य येषां नियमानां प्रतिपादनं समुपलब्धं भवति, तत्तु विशेषरूपेण महनीयमस्ति।

==छन्दः==

{{मुख्यलेखः|छन्दः}}

छन्दो वेदस्य पञ्चमाङ्गमस्ति । वेदाः सन्ति छन्दोबद्धाः, अतः तेषामुच्चारणनिमित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम्। छन्दोभिधेनैतेनाङ्गेन छन्दसा सर्वेषामुच्चारणस्य विधिः, तदगतिप्रकारः, तद्गानरीतिश्च विदिता भवति। तस्माद्वैदिकमन्त्रोच्चारणप्रयोजनेन तदध्ययनं पूर्वमुचितम् । विना छन्दोज्ञानं यो वेदाऽध्ययनयजनयाजनादिकार्याणि करोति, तस्य तानि सर्वाणि कार्याणि न भवन्ति फलदायकानि । स्पष्टतया [[कात्यायन|कात्यायनेन]] उक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।''''&lt;ref&gt;( सर्वानुक्रमणी १।१ )&lt;/ref&gt;

==ज्योतिषम्==
{{मुख्यलेखः|ज्योतिषम्}}
ज्योतिषं वेदस्य नैजं ज्यौतिषायत्तमतं ज्यौतिष् ज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम् । अयमर्थः उक्तः अार्चज्योतिषे, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः॥'''

'''तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञान्॥''''&lt;ref&gt;( आर्चज्यौतिषम् ३६ )&lt;/ref&gt;

इदं कालविज्ञापकं शास्त्रम् । मुहूर्तं शोधयित्वा क्रियमाणाः यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते नान्यथा । तन्मुहूर्तज्ञानं च ज्योतिषाश्रितम् । अतोस्य ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम्। 

== विशेषम् ==
वेदाङ्गानि वेदस्य अध्ययनाय सहायकानि इति मन्यते। परन्तु तानि वेदाङ्गानि एव न पर्याप्तानि। श्रौतग्रन्थाः, लक्षणग्रन्थाः, प्रातिशाख्यग्रन्थाः, देवताग्रन्थाः अपि वेदाध्ययने महत्त्वपूर्णं साहाय्यं प्रयच्छन्ति।

=== प्रातिशाख्यसाहित्यम् ===
{{मुख्यलेखः|प्रातिशाख्यग्रन्थः}}

'''प्रातिशाख्यग्रन्थः''' वैदिकवाङ्गमयस्य विचारणीयान् विवेचनीयांश्च विषयान् अधिकृत्य लिखितः वेदस्य लक्षणग्रन्थोऽस्ति। अनेन ग्रन्थेन वेदस्य बाह्यस्वरूपं निर्दिष्टं भवति । चतुर्णां वेदानां चत्वारि प्रातिशाख्यानि सन्ति । तानि च – ऋक्प्रातिशाख्य-वाजसनेयिप्रातिशाख्य-तैत्तिरीयप्रातिशाख्य-सामवेदीयप्रातिशाख्य-अथर्ववेदीयप्रातिशाख्यानि च । एतेषु प्रातिशाख्यग्रन्थेषु ऋग्वेदप्रातिशाख्यं शीर्षस्थानीयमस्ति। विषयप्रतिपादनदृष्ट्या वैदिकशब्दानां वेदमन्त्राणाञ्च व्याकरणप्रक्रियाप्रदर्शनमेव प्रातिशाख्यानामुद्देश्यम् ।

=== देवताग्रन्थाः ===
देवताग्रन्थाः वेदमन्त्राणां देवताः प्रतिपादयितुं लिखिताः । पूर्वमत्र विभागे बहवो ग्रन्थाः आसन्, परं कालान्तरे एक एव प्रसिद्धो [[बृहद्देवता]] नामा ग्रन्थः प्राप्यते । वेदेषु देवतानां स्थानम् महत्त्वपूर्णमस्ति। प्रकृतिदेवतायाः लीला बहुविधाः सन्ति । वैदिकऋषयः तस्याः तत्तल्लीला अवधारयितुम् अनेकाः देवताः अकल्पयन्। मानवानाम् अखिलानि कार्याणि आसां देवतानुकम्पयैव सम्पद्यन्ते इति तेषां विश्वासः। घटमानानाम् अखिलानां घटनानामपि संसारे कारणभूताः देवताः एवेति । [[यास्क]]&lt;nowiki/&gt;मतानुसारेण देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः च सन्ति । [[अग्नि]]&lt;nowiki/&gt;-[[इन्द्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[सूर्य]]&lt;nowiki/&gt;-[[विष्णु]]&lt;nowiki/&gt;प्रभृतीनां देवतानां स्थाननिर्देशः प्रसिद्धः। वैदिकऋषयस्तां तां देवताविषयकशक्तिं साध्वभिज्ञाय तत्तद्द्वारेण आत्मानम् उपकुर्युरित्येतदर्थं श्रुतिम् आतरस्तासां रूपाणि समुपस्थापयन्ति ।

== सम्बद्धाः लेखाः ==
* [[वैदिकसाहित्यम्]]
* [[वेदः]]
* [[साहित्यशास्त्रम्]]
* [[उपनिषद्]]
* [[प्रातिशाख्यग्रन्थः]]

== उद्धरणम् ==
{{Reflist|2}}
[[वर्गः:वेदाङ्गानि]]
[[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]]</text>
      <sha1>iivuolwsivmhzuhrz1xbadsbzhsm107</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501678</id>
      <parentid>501677</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kudiy</username>
        <id>47658</id>
      </contributor>
      <comment>/* व्याकरणम् */ ऐन्द्रं चान्द्र काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ।।'</comment>
      <origin>501678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26054" sha1="g7k9f80vx5y4b4i5q15lz40yn8je1f4" xml:space="preserve">'''वेदाङ्गं''' वेदाध्यनस्य अधिकारप्राप्त्यै अध्येतव्यांशः। वेदाङ्गानि षड् सन्ति। अङ्गमित्यस्य पदस्य व्युत्पत्तिः &quot; अङ्ग्यते ज्ञायते अनेन इत्यङ्गम्&quot; इत्यस्ति । वेदानां भाषा भावश्च दुरूहौ इत्यतः वेदार्थावबोधाय वेदाङ्गानाम् अपेक्षा भवति । अत एव - &quot;षडङ्गो वेदोध्येतव्यः, साङ्गं वेदमधीत्यैव&quot; इत्यादयः उक्तयः जाताः । 

'''&quot;शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।'''

'''ज्योतिषामयनञ्चैव वेदाङ्गानि षडेव तु&quot;॥''' 

इत्यनेन शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं च वेदाङ्गानि इति ज्ञायते । एतानि षट् शास्त्राणि इत्यपि प्रसिद्धानि सन्ति। एतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखः गोपथब्राह्मणे बोधायनधर्मसूत्रे गौतमधर्मसूत्रे रामायणसदृशप्राचीनग्रन्थेषु च उपलभ्यते । 

'''&quot;अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।''' 

'''पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश&quot; ।''' 

इत्यनेन चतुर्दशसु विद्यासु वेदाङ्गानां स्थानं प्रथमम् अस्ति ॥

वेदोपि कश्चित्पुरुषकल्पः । अतः तस्य वेदपुरुषस्य किमङ्गं किमु शास्त्रमिति उच्यते यथा-
:'''&quot;छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं चक्षुषी च ।'''
:'''शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्येवमाहुर्मुनीन्द्राः ॥&quot;'''
:एवं साङ्गवेदज्ञानम् एव पूर्णत्वं पूज्यत्वं च ददाति ॥

व्याकरणं [[वेदः|वेदस्य]] [[मुखं]] इतिवत् [[ज्योतिषं]] वेदस्य [[चक्षुः]] इति स्तूयते।

== वेदाङ्गस्यार्थः ==
अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थोऽस्ति - 'उपकारकः’ - 'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि॥' अर्थाद् येन कस्याऽपि वस्तुनः स्वरूपज्ञाने साहाय्यं प्राप्यते तदेव अङ्गमिति कथ्यते ।

वेदः स्वयमेवैकः दुरूहो विषयोऽस्ति । तदर्थज्ञाने, तस्य कर्मकाण्डस्य प्रतिपादने यानि उपयोगीनि शास्त्राणि सन्ति, तान्येव वेदाङ्गानि भवन्ति ।

== आवश्यकता ==
वेदस्य यथार्थज्ञानलाभाय षण्णां विषयाणां ज्ञानमपेक्षितं भवति । वेदमन्त्राणाम् अवितथोच्चारणमेव प्रथममावशयकं भवति। शब्दमयमन्त्राणां यथार्थोच्चारणाय प्रवर्तमानं वेदाङ्गं 'शिक्षा' इत्यभिधीयते । वेदस्य मुख्यप्रयोजनं वैदिककर्मकाण्डस्य यज्ञयागस्य च यथार्थानुष्ठानमस्ति । अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । वेदानां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात् प्रकृतिप्रत्ययोपदेश-पुरःसर-पदस्वरूप-प्रतिपादकत्वादर्थनिर्णयनकृत्साधनेष्वन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणं नाम वेदाङ्गं नितान्तमेव महनीयं श्रेष्ठञ्च अङ्गमङ्गेषु स्मृतम् । निरुक्तस्यास्ति विषयः — वैदिकपदानां व्युत्पादनम् । निरुच्यते निश्शेषेणोपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तन्निरुक्तमिति कथ्यते । वेदाः – सन्ति छन्दोबद्धाः । अतः तेषाम् उच्चारणनिर्मित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम् । वरुणस्य विषये शुनःशेपऋषेः प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति—

'''&lt;nowiki/&gt;'निषाद घृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा॥ साम्राज्याय सुक्रतुः॥''''

यज्ञभागाः बहुविधाः सन्ति। केचन यज्ञाः एवंविधा विधाने नीताः, ये संवत्सरसम्बन्धिनः सन्ति । केचन क्रतुसम्बन्धिनो वर्तन्ते । केचन च तिथि-मास-पक्षनक्षत्रपरकाः सन्ति । तस्माज्ज्यौतिषं नाम वेदाङ्गमपि नैजं वैशिष्ट्यं निदधाति ।

संक्षेपेण वैदिकमन्त्राणामुचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डस्य यज्ञीयानुष्ठानस्य च निमित्ताय कल्पस्य, शब्दानां रूपज्ञानाय व्याकरणस्य, अर्थज्ञानाय निर्वचनाय च निरुक्तस्य, वैदिकच्छन्दसां ज्ञानलाभाय छन्दसः, अनुष्ठानस्योचितकालनिर्णयार्थं च ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजनमस्ति ।

आधुनिकानामितिहासकाराणां कथनमिदं यत् षण्णामपि वेदाङ्गानां निर्माणं वैदिकयुगस्य उत्तरार्द्धभागेऽभवत् । शिक्षा, व्याकरणं, कल्पः, निरुक्तं, छन्दः, ज्यौतिषं इत्येतानि वेदाङ्गानि सन्ति। पाणिनीयशिक्षा प्राह -

'''छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।'''

'''ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रौतमुच्यते।।'''

'''शिक्षा घ्रणां तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।'''

'''तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।।'''&lt;ref&gt;'''(पा. शि. ४१/४२)'''&lt;/ref&gt;

पतञ्जलिना अपि उक्तम् - 'ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' (पस्पशाह्निके)।

षण्णामप्येतेषां वेदाङ्गानाम् उल्लेखो [[गोपथब्राह्मण]]&lt;nowiki/&gt;-[[बौधायनधर्मसूत्रम्|बौधायनधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[गौतमधर्मसूत्रम्|गौतमधर्मसूत्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[रामायणकथामञ्जरी|रामायण]]&lt;nowiki/&gt;समेषु प्राचीनग्रन्थेषूपलभ्यते । बुद्धावतारात्प्राग्वर्त्तीकालात् उत्तरवैदिककालत्वेन अनुमीयते। वेदानां भाषा भावश्च उभावपि दुरूहौ स्तः तस्माद् वेदार्थावगमनाय वेदाङ्गानामपेक्षा भवति । 

==शिक्षा==

{{मुख्यलेखः|शिक्षा}}

शिक्षानाम तच्छास्त्रं येन वेदमन्त्राणामुच्चारणं शुद्धं सम्पाद्येत । वेदे स्वरस्य प्राधान्यं वर्तते, स्वरज्ञानं च शिक्षाऽऽयत्तम्, अत एवेदं शिक्षाशास्त्रं वेदाङ्गम् । शिक्षाशास्त्रप्रयोजनं तैत्तिरीयोपनिषदारम्भे उक्तं, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः - वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः॥''''

तत्र वर्णोऽकारादिः, स्वरोदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिः, बलं स्थानप्रयत्नौ, साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः । एतदवबोधनमेव शिक्षायाः प्रयोजनम् ।

यथा वैदिकविधीनां सम्पादनार्थं [[ब्राह्मणम्|ब्राह्मणग्रन्थाः]] उपयुज्यन्ते, तथैवोच्चारणप्रयोजनेन शिक्षायाः उपयोगो वाञ्छच्यते । वेदानां वैदिकसाहित्यस्य वा अध्ययनाध्यापनविषयकविधीनां निर्देशः शिक्षाशास्त्रे कृतः । शिक्षा स्वरवर्णाद्युच्चारणानि केन प्रकारेण कर्त्तव्यानीत्येतस्मिन् विषये उपदिशति । [[सायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य ऋग्वेदभाष्यभूमिकायामुक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'स्वरवर्णायुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षेति''''

वेदपाठावसरे शुद्धमुच्चारणं स्वरक्रिया च युक्ता काम्येते। अशुद्धोच्चारणयुक्तो भ्रष्टस्वरश्च वेदपाठो महद् दुष्फलं जनयति । यज्ञयागोपासनादिकं यत्कार्यमिष्टलाभाय क्रियते, तस्माद्विशिष्टलाभो न कदापि अशुद्धेनोच्चारणेन समवाप्तः सञ्जायते । तद्विधमशुद्धोच्चारणयुतं कार्यं तु विपदां महतीम् उत्पादयति। श्रूयते यत् पुरा 'इन्द्रशत्रुर्वधस्व' इत्यस्य मन्त्रस्य अशुद्धोच्चारणं कृतमभूत्, तेन यजमानम्प्रति तदनिष्टकारकमसिद्धयत् । [[पाणिनीया शिक्षा|पाणिनीयशिक्षा]]&lt;nowiki/&gt;यामुक्तम् --

'''&lt;nowiki/&gt;'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा, मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह।'''

'''स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति, यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥''''

==कल्पः==

{{मुख्यलेखः|कल्पः}}

कल्पः वेदानां द्वितीयमङ्गमस्ति । ब्राह्मणकाले यागस्य तावान् प्रचारः जातः यत्, तेषां यथावज्ज्ञानाय पूर्णपरिचयप्रदायकग्रन्थानाम् आवश्यकता अनुभूयते स्म, तामेव आवश्यकतां स्वल्पैः शब्दैः पूरयितुं कल्पसूत्राणि विरचितानि । वेदविहितानां कर्मणां व्यवस्थापनं क्रमपूर्वकं कल्पशास्त्रे कल्पितम्। उत्तञ्च - 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूष्येण कल्पनाशास्त्रम्।'

==व्याकरणम्==

{{मुख्यलेखः|व्याकरणम्}}

व्याकरणं नाम [[वेद|वेदा]]&lt;nowiki/&gt;नां रक्षकत्वाद् वेदार्थावबोधने सहायकत्वात्, प्रकृति-प्रत्यय-उपदेश-पुरस्सरपदस्वरूप-प्रतिष्ठापकत्वाद् अर्थनिर्णयनकृत्साधनेषु अन्यतमसाधनत्वेन प्रयुक्तत्वाद् वेदाङ्गस्य किञ्चन अङ्गम् l

'''&lt;nowiki/&gt;'ऐन्द्रं चान्द्र काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ।।''''

==निरुक्तम्==

{{मुख्यलेखः|निरुक्तम्}}&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;

&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;&lt;nowiki/&gt;निरुक्तं [[निघण्टुः|निघण्टो]]&lt;nowiki/&gt;र्महत्त्वपूर्णा टीकाऽस्ति । निरुच्यते निश्शेषेण उपदिश्यते तत् तदर्थावबोधनाय पदजातं यत्र तत् निरुक्तमिति कथ्यते । निरुक्तं यस्मिन्नाधारे प्रवृत्तं भवति — अर्थात् प्रत्येकं संज्ञापदं धातुना व्युत्पन्नोऽभवत् इत्याधारस्तु नितान्तं वैज्ञानिकमस्ति । अस्यैव सम्प्रति नामास्ति ‘[[भाषाविज्ञानम्]]' । अस्योन्नतिः पाश्चात्यजगति शतवर्षाभ्यन्तरे अभवत् । त्रिसहस्रवर्षं प्राग् वैदिकाः ऋषयः अस्य शास्त्रस्य सिद्धान्तानां वैज्ञानिकरीत्या निरूपणं कृतवन्तः । भाषाशास्त्रस्य इतिहासे भारतवर्षे एव अस्य मूलोद्गमस्थानमस्ति । निरुक्तस्य आरम्भेऽस्य विषयस्य येषां नियमानां प्रतिपादनं समुपलब्धं भवति, तत्तु विशेषरूपेण महनीयमस्ति।

==छन्दः==

{{मुख्यलेखः|छन्दः}}

छन्दो वेदस्य पञ्चमाङ्गमस्ति । वेदाः सन्ति छन्दोबद्धाः, अतः तेषामुच्चारणनिमित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम्। छन्दोभिधेनैतेनाङ्गेन छन्दसा सर्वेषामुच्चारणस्य विधिः, तदगतिप्रकारः, तद्गानरीतिश्च विदिता भवति। तस्माद्वैदिकमन्त्रोच्चारणप्रयोजनेन तदध्ययनं पूर्वमुचितम् । विना छन्दोज्ञानं यो वेदाऽध्ययनयजनयाजनादिकार्याणि करोति, तस्य तानि सर्वाणि कार्याणि न भवन्ति फलदायकानि । स्पष्टतया [[कात्यायन|कात्यायनेन]] उक्तम् -

'''&lt;nowiki/&gt;'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।''''&lt;ref&gt;( सर्वानुक्रमणी १।१ )&lt;/ref&gt;

==ज्योतिषम्==
{{मुख्यलेखः|ज्योतिषम्}}
ज्योतिषं वेदस्य नैजं ज्यौतिषायत्तमतं ज्यौतिष् ज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम् । अयमर्थः उक्तः अार्चज्योतिषे, यथा —

'''&lt;nowiki/&gt;'वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः॥'''

'''तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञान्॥''''&lt;ref&gt;( आर्चज्यौतिषम् ३६ )&lt;/ref&gt;

इदं कालविज्ञापकं शास्त्रम् । मुहूर्तं शोधयित्वा क्रियमाणाः यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते नान्यथा । तन्मुहूर्तज्ञानं च ज्योतिषाश्रितम् । अतोस्य ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम्। 

== विशेषम् ==
वेदाङ्गानि वेदस्य अध्ययनाय सहायकानि इति मन्यते। परन्तु तानि वेदाङ्गानि एव न पर्याप्तानि। श्रौतग्रन्थाः, लक्षणग्रन्थाः, प्रातिशाख्यग्रन्थाः, देवताग्रन्थाः अपि वेदाध्ययने महत्त्वपूर्णं साहाय्यं प्रयच्छन्ति।

=== प्रातिशाख्यसाहित्यम् ===
{{मुख्यलेखः|प्रातिशाख्यग्रन्थः}}

'''प्रातिशाख्यग्रन्थः''' वैदिकवाङ्गमयस्य विचारणीयान् विवेचनीयांश्च विषयान् अधिकृत्य लिखितः वेदस्य लक्षणग्रन्थोऽस्ति। अनेन ग्रन्थेन वेदस्य बाह्यस्वरूपं निर्दिष्टं भवति । चतुर्णां वेदानां चत्वारि प्रातिशाख्यानि सन्ति । तानि च – ऋक्प्रातिशाख्य-वाजसनेयिप्रातिशाख्य-तैत्तिरीयप्रातिशाख्य-सामवेदीयप्रातिशाख्य-अथर्ववेदीयप्रातिशाख्यानि च । एतेषु प्रातिशाख्यग्रन्थेषु ऋग्वेदप्रातिशाख्यं शीर्षस्थानीयमस्ति। विषयप्रतिपादनदृष्ट्या वैदिकशब्दानां वेदमन्त्राणाञ्च व्याकरणप्रक्रियाप्रदर्शनमेव प्रातिशाख्यानामुद्देश्यम् ।

=== देवताग्रन्थाः ===
देवताग्रन्थाः वेदमन्त्राणां देवताः प्रतिपादयितुं लिखिताः । पूर्वमत्र विभागे बहवो ग्रन्थाः आसन्, परं कालान्तरे एक एव प्रसिद्धो [[बृहद्देवता]] नामा ग्रन्थः प्राप्यते । वेदेषु देवतानां स्थानम् महत्त्वपूर्णमस्ति। प्रकृतिदेवतायाः लीला बहुविधाः सन्ति । वैदिकऋषयः तस्याः तत्तल्लीला अवधारयितुम् अनेकाः देवताः अकल्पयन्। मानवानाम् अखिलानि कार्याणि आसां देवतानुकम्पयैव सम्पद्यन्ते इति तेषां विश्वासः। घटमानानाम् अखिलानां घटनानामपि संसारे कारणभूताः देवताः एवेति । [[यास्क]]&lt;nowiki/&gt;मतानुसारेण देवतासु काश्चन पृथिवीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन द्युस्थानीयाः च सन्ति । [[अग्नि]]&lt;nowiki/&gt;-[[इन्द्र]]&lt;nowiki/&gt;-[[सूर्य]]&lt;nowiki/&gt;-[[विष्णु]]&lt;nowiki/&gt;प्रभृतीनां देवतानां स्थाननिर्देशः प्रसिद्धः। वैदिकऋषयस्तां तां देवताविषयकशक्तिं साध्वभिज्ञाय तत्तद्द्वारेण आत्मानम् उपकुर्युरित्येतदर्थं श्रुतिम् आतरस्तासां रूपाणि समुपस्थापयन्ति ।

== सम्बद्धाः लेखाः ==
* [[वैदिकसाहित्यम्]]
* [[वेदः]]
* [[साहित्यशास्त्रम्]]
* [[उपनिषद्]]
* [[प्रातिशाख्यग्रन्थः]]

== उद्धरणम् ==
{{Reflist|2}}
[[वर्गः:वेदाङ्गानि]]
[[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]]</text>
      <sha1>g7k9f80vx5y4b4i5q15lz40yn8je1f4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रामायणम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9647</id>
    <revision>
      <id>501658</id>
      <parentid>501406</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yps.in</username>
        <id>47648</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* रामायणस्य रचनाकालः */ बालकाण्डे विशाला मिथिला च इति द्वे नगर्यो पृथक् पृथक् राजद्वया धिकृते वर्ण्यते । ऐतिहासिकाः कथयन्ति यत् उभे प्रागुक्ते नगर्यो बुद्धकालात् प्रागेव वंशालीति नाम्ना एकनगरोत्वं गते, अतोऽप्यस्थ रामायणस्य बुद्धपूर्वका-लिकत्वमायातम् ।   रामायणे भारतस्य नानानरपतिशासितानेकलघुराज्यविभक्तत्वं वण्यते इयं च दशा भारतस्थ बुद्धपूर्वकाल एवावत्तंतातोऽपि रामायणस्य बुद्धपूर्वकालि-कता समायाता । जैनकविना विमलसूरिणा प्राकृतभाषानिबद्धे स्वीये 'पउमचरिआ' नामके ग्रन्थे 'रामचरितं' वणितम् ।</comment>
      <origin>501658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102423" sha1="p5urq51x79vq8dq1icndvqfz0by67cz" xml:space="preserve">'''कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम्।
'''आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम्॥'''
'''अन्वयः-''' अहं वन्दे कोकिलः इव वाल्मीकिं यः सदा ‘राम, राम’ इति मधुरं मधुराक्षरम् अकूजत् तथा च कविताशाखाम् आरोहत्।

​
[[File:Indischer Maler von 1780 001.jpg|220px|right]]
रामस्य अयनं (चरितं) रामायणम् । रामायणमादिकाव्यं सर्वेषां संस्कृतभाषाकाव्यानां जीवातुभूतं च भवति । रामायणं [[महाभारतम्|महाभारत]]&lt;nowiki/&gt;वत् कश्चिदितिहासग्रन्थो भवति । संस्कृतसाहित्येषु रामायणवत् प्रसिद्धः लोकप्रियश्च अन्यो ग्रन्थो नास्तीति वक्तुं शक्यते । नीतिदृष्ट्या  काव्यात्मकदृष्ट्या लोकोपकारकदृष्ट्या च रामायणस्य महत्त्वं वर्धते । पितृपुत्रधर्मस्य पतिपत्नीधर्मस्य भ्रातृधर्मस्य तथा अन्यकौटुम्बिकधर्मस्य च आदर्शभूतो अयं ग्रन्थः ॥ आदिकाव्यस्य रामायणस्य कर्ता श्रीमद्वाल्मीकिः ।

पारम्परिक इतिहासरेवम् कथयते यत्  श्रीवाल्मीकिः पूर्वं कश्चित् तस्करः (निषादः) आसीत् रत्नाकरो इति नाम्ना । सप्तऋषीणां दर्शनं कृत्वा तेषां कथितं मन्त्रं जपं कृत्वा तपस्यां कृत्वा रत्नाकरवाल्मीकिः जातः। रामायणे न केवलं युद्धमात्रं प्रत्युत सकलालङ्काराणां प्रकृतिसौन्दर्यस्य धर्मस्य च यत्र तत्र वर्णनं दृश्यते । सरलसंस्कृतभाषापठनार्थम् अत्यन्तोपयोगि साधनं च भवत्येतत् ॥

रामायणमादिकाव्यम् इति प्रसिद्धम्। इतिहासग्रन्थः इत्यपि भाव्यते एतत्। एतस्य ग्रन्थस्य रचयिता वाल्मीकिः। किरातकुले उत्पन्नः सः नारदस्य उपदेशात् तपः अकरोत्। तस्य शरीरम् आवृत्य वल्मीकः उत्पन्नः। ततः स बहिः आगतः इत्यतः तस्य नाम ‘वाल्मीकिः’ इति काचित् कथा श्रूयते।

[[तमसानदी|तमसानदीं]] स्नानार्थं गच्छन् वाल्मीकिः व्याधेन मारितं क्रौञ्चं पश्यति। तदा शोकाकुलः सः - 'मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः' इति व्याधं शपति। ततः [[नारदः|नारदमुखात्]] रामस्य कथां श्रुत्वा सः रामायणं रचयति। सीतारामयोः वियोगः रामायणस्य मुख्यं कथावस्तु।

महाभारते रामायणस्य कथा वर्णिता दृश्यते। [[पाणिनिः|पाणिनेः]] अष्टाध्याय्याम् अपि कैकेयीकौसल्यादयः शब्दाः उपलभ्यन्ते। अतः रामायणं महाभारतात् पाणिनेः च पूर्वम् आसीत् इति स्पष्टम्। रामायणं कदा आसीत् इति विषये मतभेदाः बहवः सन्ति। तथापि एतावत्तु वक्तुं शक्यते यत् वाल्मीकिः रामायणं क्रि·पू·पञ्चशतवर्षेभ्य: पूर्वम् रचितवान् स्यात् इति।

रामायणग्रन्थे २४००० श्लोकाः सन्ति। रामायणस्य प्रतिसहस्रतमस्य श्लोकस्य आदौ गायत्रीमन्त्रस्य एकैकम् अक्षरं प्राप्यते। पाठभेदादयः न भवेयुः इति उद्देशेन एवं कृतं स्यात् कविना। रामायणं सर्वासु भारतीयभाषासु बह्वीषु विदेशीयभाषासु च  अनूदितम् उपलभ्यते। एतस्मात् रामायणस्य जनप्रियता अतिस्पष्टा भवति।

वाल्मीकेः शैली ललिता सरला सुन्दरी च। श्रीरामस्य धर्मनिष्ठा, सीतायाः सौशील्यं, भरतस्य भ्रातृवात्सल्यं, लक्ष्मणस्य कर्तव्यनिष्ठा, आञ्जनेयस्य कार्यदक्षता, सुग्रीवस्य सौहार्दभावः इत्यादयः अंशाः अतिरमणीयतया चित्रिताः तेन। संस्कृतसाहित्यनिर्माणे वाल्मिकिः शकपुरुषः इत्यत्र न अतिशयोक्तिः।

==आदिरामः==
आदिरामः यः सनातन रामः सः पूर्णः परमात्मा च कथ्यते। वेदेषु सः पूर्णब्रह्म इति उच्यते, साधुभिः च &quot;आदिरामः&quot; इति उक्तम् । त्रेतायुगात् पूर्वं सत्ययुगे यः रामः पूज्यते सः &quot;आदिरामः&quot; इति नाम्ना प्रसिद्धः यः सम्पूर्णस्य जगतः निर्माता अस्ति। वेदेषु वर्णितः &quot;आदिरामः&quot; (पूर्णब्रह्म) त्रेतायुगे जातः दशरथस्य पुत्रात् रामचन्द्रात् भिन्नः अस्ति, सः अमरः रामः अस्ति।


आदिरामः यः सनातन रामः सः पूर्णः परमात्मा च कथ्यते। वेदेषु सः पूर्णब्रह्म इति उच्यते, साधुभिः च &quot;आदिरामः&quot; इति उक्तम् । त्रेतायुगात् पूर्वं सत्ययुगे यः रामः पूज्यते सः &quot;आदिरामः&quot; इति नाम्ना प्रसिद्धः यः सम्पूर्णस्य जगतः निर्माता अस्ति। वेदेषु वर्णितः &quot;आदिरामः&quot; (पूर्णब्रह्म) त्रेतायुगे जातः दशरथस्य पुत्रात् रामचन्द्रात् भिन्नः अस्ति, सः अमरः रामः अस्ति।

==रामायणस्य उद्भवः==
एकस्मिन् दिने वाल्मीकिमहर्षिः सन्ध्यावन्दनार्थं स्वशिष्यैः साकं नदीतीरं गतवान् । तत्र कश्चन निषादः वृक्षस्य उपरि विद्यमानयोः क्रौञ्चयोः मध्ये एकं मारितवान् । एतत् हृदयभेदकं दृश्यं कवेः मुखतः छन्दोबद्धरूपेण दुःखप्रवाहम् अकारयत् । तद्यथा-
:'''मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।'''
:'''यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ इति ॥'''
(हे निषाद! त्वं शाश्वतीः समाः प्रतिष्ठां मा अगमः यत् क्रौञ्चमिथुनात् काममोहितम् एकम् अवधीः)
तदनन्तरं मम मुखतः शापवाक्यमागतम् इति चिन्तया महर्षिः ततोऽपि अधिकं दुःखम् अनुभूतवान् । किन्तु नारदमहर्षिणा प्रचोदितः सः दुःखम् अपनीय स्वमुखतः आगतस्य श्लोकस्य अपरम् अर्थं ज्ञातवान् । तद्यथा – 
हे मानिषाद, त्वं शाश्वतीः समाः प्रतिष्ठाम् अगमः, यत् क्रौञ्चमिथुनात् काममोहितम् एकम् अवधीः इति ॥
एषः विष्णुवन्दनपरः श्लोकः इत्यवगत्य तेन प्रेरितः वाल्मीकिः आदिकाव्यस्य रामायणस्य रचनाम् अकरोत् ॥

==रामायणस्य रचनाकालः==  
अतिप्राचीनां अपि  रामायणादिग्रन्थानाम् रचनाकालः एषः एव इति प्रायेण वक्तुं  भाषाविज्ञानद्वारेण  शक्यते । वस्तुतः एतस्मिन् वर्षे एतस्मिन् मासे एतस्मिन् दिने एतस्मिन समये एषः ग्रन्थः रचितः इति कथनं अशक्यं । तथापि एतादृशग्रन्थानां रचनाकालविषये पण्डिताः भिन्नं भिन्नं मतं प्रकटयन्ति । तदनुसृत्य रामायणस्यापि कालस्य सामान्यनिर्णयः कृतः अस्ति ।।

वाल्मीकिरामायणमिति अस्माभि: उपलब्धो ग्रन्थ: वास्तव्येन भाषाविज्ञानेन संशोधितं  अत:परं  विदुषां एष्: प्रत्ययो यद्  तद्ग्रन्थ:  प्रायेण वाल्मीकिना रचितोपि  तस्य विभिन्ना: रचयितार: स्पष्टं अभिज्ञातुम् शक्यन्ते | बालकाण्डम् तथा उत्तरकाण्डम् वाल्मीकिना न रचिते स्त: यत: तयो: शब्दविन्यास: साहित्यविन्यासश्च मध्यवर्तिभ्य: पञ्चभ्य: काण्डेभ्यो विभिन्नौ स्त: तत्परं कतिपयानि वृत्तान्यपि वैपरीत्येन वर्णितान्यपि सन्ति ||
	
रामायणे महाभारतवर्णितस्य कस्यापि कथापात्रस्य नाम न श्रूयते । महाभारते तु कृष्णस्य कथा वर्णिता अस्ति । महाभारतस्य सप्तमपर्वणि लङ्काकाण्डगतं पद्यद्वयं प्राप्तमस्ति । अतः रामायणं महाभारतात् प्राचीनं भवति । रामायणस्य बौद्धसाहित्यस्य च सम्बन्धः दृश्यते । रामायणीया कथा किञ्चित् परिवर्तनेन दशरथजातकनाम्ना पालिभाषया रचिता अस्ति । जातककथासु रामायणस्थलसाम्यम् अस्त्येव । बौद्धसाहित्यपण्डितः सिलवेनलेविमहाशयः स्पष्टयति यत् सद्धर्ममृत्युपस्थानस्य बौद्धग्रन्थस्य मूलम् अवश्यं वाल्मीकिरामायणम् इति तत्र विद्यमानं जम्बूद्वीपवर्णनं रामायणीयदिग्वर्णनस्य सदृशमस्ति इति । याकोबिमहाशयः भाषाविज्ञानदृष्ट्या बौद्धकालात् पूर्वमेव रामायणस्य कालः इति कथयति । एतैः सर्वैः अपि प्रमाणैः रामायणस्य बौद्धकालिकात् पूर्वत्वं सिद्धयति । रामायणे कोसलराजधानी अयोध्या इति प्रतिपादिता अस्ति । बौद्धैः यवनैः पतञ्जलिः कोसलराजधान्याः साकेतः इति नाम उच्यते । अतः साकेतनामकरणात् पूर्वमेव रामायणस्य रचनाकालः इति ज्ञायते ॥
	
पाटलीपुत्रस्य प्रतिष्ठापनं अजातशत्रुणा ई.पू. ५०० समये कृतम् । रामायणे पाटलीपुत्रस्य नाम नास्ति । पाणिनीयव्याकरणनियमाः सर्वे रामायणे न अनुसृताः दृश्यन्ते । एतादृशैः अनेकैः कारणैः रामायणस्य रचनाकालः ई.पू. ५०० इति सिद्धम् ॥

बालकाण्डे विशाला मिथिला च इति द्वे नगर्यो पृथक् पृथक् राजद्वया धिकृते वर्ण्यते । ऐतिहासिकाः कथयन्ति यत् उभे प्रागुक्ते नगर्यो बुद्धकालात् प्रागेव वंशालीति नाम्ना एकनगरोत्वं गते, अतोऽप्यस्थ रामायणस्य बुद्धपूर्वका-लिकत्वमायातम्  । रामायणे भारतस्य नानानरपतिशासितानेकलघुराज्यविभक्तत्वं वण्यते इयं च दशा भारतस्थ बुद्धपूर्वकाल एवावत्तंतातोऽपि रामायणस्य बुद्धपूर्वकालि-कता समायाता । जैनकविना विमलसूरिणा प्राकृतभाषानिबद्धे स्वीये 'पउमचरिआ' नामके ग्रन्थे 'रामचरितं' वणितम् । 'पउमरिआ' ६२ ई० समयेऽरच्यतातो रामायणं ततः प्राचीनम् । मृगयायां दशरथेन श्रवणकुमारोऽन्धतापससूनुर्हत इति रामायणकथा सामजातके वर्ण्यते कियता परिवर्त्तनेन समम् । रामायणे द्वयोरेव स्थलयोयंवनपद श्रूयते, तयोरेवोपलब्ध्या वेबरमहा-शयो यद्रामायणस्य यवनसकाशाद् गृहीतकथामूलकत्वमुक्तवाँस्तद्यवनपदघटितयो-स्तयोः पद्ययोः प्रक्षिप्ततां समर्थयमानेन याकोबिमहोदयेन निपुणं दूषितमेव । एभिः सर्वेरपि प्रमाणैरिदं सिद्धं यद्रा मायणं खोष्टपूर्वपञ्च मशतकात्पूर्वमेव कदाचित् प्रणोतं न तु ततोऽर्वाक् । पाणिनिकृतव्याकरण लक्षणहीन भाषाघटि तत्वमपि रामायणस्य सिद्धान्तमिमं पोषयति ।

==रामायणकाव्यरचनम्==
[[चित्रम्:Valmiki Ramayana.jpg|150px|thumb|'''रामायणरचयिता वाल्मीकिः''']]
अन्यान्यकविभिः लिखितेषु अन्यान्यरामायणावृत्तिषु बहुजनप्रियं, बहुजनपठनयोग्यं वाल्मीकिरामायणमेव । अनेकासु संस्कृतीषु उपयुज्यमानेभ्यः रामायणावृत्तिभ्यः आधारभूतं वाल्मीकिरामायणमेव । एषा कृतिः पूर्णापूर्णेषु हस्तप्रतिषु उपलब्धा अस्ति । तासु कृतिषु अत्यन्तं प्राचीना एकादशशतके रचिता अस्ति । वाल्मीकिरामायणस्य प्रस्तुतहस्तप्रतिः उत्तरभारतस्य दक्षिणभारतस्य च कृतिद्वयं प्रादेशिकावृत्तिरुपेण उपलब्धमस्ति । वाल्मीकिरामायणे कथा रामस्य जन्मनः आरभ्य तस्य अवतारसमाप्तिपर्यन्तमपि भवति । वाल्मीकिरामयणं सप्तकाण्डेषु विभज्यते ।

:[[बालकाण्डम्]] - रामस्य जननं, बाल्यं, वनवासात् पूर्वं विश्वामित्रर्षेः आज्ञया तेन सह राक्षससंहारार्थं वनगमनं,अहिल्याउद्धारम्,सीतास्वयंवरश्च -एताः घटनाः बालकाण्डे अन्तर्भवन्ति ।

:[[अयोध्याकाण्डम्]] - अस्मिन् भागे कैकेय्या याचितयोः द्वयोः वरयोः मध्ये एकस्य वरस्य पूरणरूपेण रामस्य वनवासः भवति । दशरथः पुत्रशोकात् मरणं प्राप्नोति ।

:[[अरण्यकाण्डम्]] - अस्मिन् भागे (काण्डे) वने रामस्य जीवनरीतिः, सीतापहरणं च चित्रितमस्ति ।

:[[किष्किन्धाकाण्डम्]] - सीतामन्विष्यन् रामः [[किष्किन्धा]]नामकं वानरसाम्राज्यं प्राप्नोति । तत्र सुग्रीवः हनुमान् इत्यादिभिः कपिभिः सह तस्य सख्यम् भवति । वानरसैन्यं सीतामन्वेष्टुं प्रवर्तते ।

:[[सुन्दरकाण्डम्]]- अत्रहनुमद्विषये विवरणमस्ति । हनुमतः अपरं नाम सुन्दरः इति । तत्कारणात् अस्य काण्डस्य नाम सुन्दरकाण्डमित्यस्ति । एषः समुद्रोल्लङ्घनं कृत्वा (समुद्रमुल्लङ्घ्य) लङ्कां प्रविशति । सीता रावणराज्ये लङ्कायाम् अशोकवने अस्ति इति ज्ञात्वा रामाय विषयं निवेदयति ।

:[[युद्धकाण्डम्]]- अस्मिन् काण्डे रामरावणयोः युद्धस्य विवरणमस्ति । रावणसंहारानन्तरं रामः स्वजनैः सह अयोध्यामागच्छति । श्रीरामस्य राज्याभिषेकस्य विवरणमस्ति ।

:[[उत्तरकाण्डम्]] -सीतारामौ वनवासानन्तरम् अयोध्यायां कथं जीवनं यापितवन्तौ इति चित्रितमस्ति । रजकस्य अवाच्यवचनकारणात् रामः सीतां परित्यजति वनं प्रेषयति च । कालान्तरे रामावतारपरिसमाप्तिपर्यन्तं कथा अनुवर्तते ।

वाल्मीकिरामायणस्य प्रथमान्तिमकाण्डयोः रचयिता [[वाल्मीकिः]] एव वा इति सन्देहः वर्तते । यतः अनयोः द्वयो काण्डयोः अवशिष्टानाम् अन्येषां पञ्चानां काण्डानां च लेखनशैली भिन्ना वर्तते, कथायां च विरोधाभासः अस्ति । तथापि एतौ द्वावपि काण्डौ रामायणस्य अविभाज्याङ्गौ इति तु सत्यमेव इति ज्ञानिनामभिप्रायः । रामस्य दैवांशत्वं, तस्य जन्म, रावणविषये दन्तकथाः ईदृशाः पौराणिकांशानां बहुभागाः अनयोः अध्याययोः एव द्र्ष्टुं शक्यन्ते ।

==रामायणे मुख्यपात्राणि==

[[रामः]] -रामायणकथानायकः श्रीरामः । सः अवतारपुरुषः इति रामायणे चित्रितः। श्रीरामः अयोध्याधिपस्य दशरथस्य अत्यन्तं प्रीतिपात्रं ज्येष्ठपुत्रः । अयोध्याप्रजाभ्यः अपि अत्यन्तं प्रीतिपात्रं श्रीरामः । एषः सद्गुणानां साकाररूपः (मूर्तरूपः)आसीत्। दशरथस्य तिसृषु पत्नीषु अन्यतमा [[कैकेयी]] दशरथेन दत्तेन वरद्वारा रामं वनं प्रेषयति । रामोऽपि राज्याभिषेकं विहाय वनगमनाय सिद्धः भवति । यदा वनवासे भवति तदैव राक्षसं [[रावणः|रावणं]] मारयति ।

[[सीता]] -श्रीरामस्य पत्नी सीता जनकमहाराजस्य पुत्री। सीता सच्चारित्र्यवती आसीत् । सा राममनुसृत्य वनं गच्छति । वने रावणेनापहृता भवति । रावणः सीतां लङ्कायां रहस्यस्थाने स्थापयति । कतिचनदिनानन्तरं रामः रावणं मारयित्वा सीतां बन्धमुक्तां कृत्वा अयोध्यामानयति ।

[[हनुमान्]]- हनुमान् इति प्रसिद्धः कश्चन कपिः (वानरः) । अयं वानरः किष्किन्धासाम्राज्ये वसति। एषः श्रीरामस्य परमभक्त्तः आसीत् ।(श्रीरामे हनूमतः पराभक्तिः) महासमुद्रमुल्लङ्घ्य सीतामन्विष्य रामं निवेदयति । तदनन्तरं लङ्कायाः सीतामानेतुं [[हनूमान्]] रामस्य बहु साहाय्यं करोति ।

[[लक्ष्मणः]]-श्रीरामस्य अनुजः लक्ष्मणः । यदा रामः वनगमनाय सन्नद्धः तदा राममनुगच्छत्येषः । वनवाससन्दर्भे लक्ष्मणः सीतारामयोः अपरिमितां सेवां करोति । रावणेन प्रेरितः [[मारीचः]] नाम राक्षसः मायामृगरूपेण आश्रमसमीपे इतस्ततः भ्रमति । तेन मृगेण आकृष्टा सीता तमपेक्षते । प्रथमं रामः तमानेतुं गतः । अल्पसमयानन्तरं लक्ष्मणोऽपि राममन्विषन् उटजात् निरगच्छत् । तदा एव रावणः सीतामपहरति ।

[[रावणः]] - लङ्काधिपः रावणः सः ब्रह्माणमधिकृत्य दशसहस्रं वर्षाणि यावत् तपः आचरति। विशिष्टं वरमेकं प्राप्नोति च यत् देवताभ्यः अथवा अन्याभ्यः शक्तिभ्यः मरणं न प्राप्नुयादिति ।
रावणस्य दशशिरांसि, विंशतिहस्ताः, [[ब्रह्मा|ब्रह्मणः]] वरकारणात् चिरंजीवित्वं, एवं सर्वस्मात् कारणात् रावणः लोककण्टकः अभवत् । दुष्टतया विजृम्भमाणस्य रावणस्य संहारं कर्तुं रामः भूलोके अवततार ।

[[दशरथः]]
अयोध्याधिपः दशरथः । तस्य तिस्रः पत्न्यः आसन् । प्रथमा [[कौसल्या]], द्वितीया [[सुमित्रा]], तृतीया [[कैकेयी]] च । श्रीरामः कौसल्यायाः पुत्रः [[लक्ष्मणः]] [[शत्रुघ्नः]] च सुमित्रायाः यमलौ पुत्रौ, कैकेय्याश्च पुत्रः [[भरतः]] । दशरथस्य अत्यन्तं प्रीतिपात्रं कैकेयी आसीत् । सा कैकेयी दशरथात् वरद्वयं प्राप्नोत् तदनुसारं सा &quot; रामः चतुर्दशवर्षाणि वनवासं कुर्यात्, भरतश्च अयोध्यायाः राजा भवेत् &quot; इति अपेक्षितवती । पुत्रेण रामेण वियुक्तः दशरथः पुत्रशोकात मरणं प्राप्नोत् ।

[[भरतः]] - दशरथस्य द्वितीयः पुत्रः भरतः । सीतारामलक्ष्मणाः यदा वनं प्रस्थितवन्तः तदा भरतः अयोध्यायां नासीत् । परन्तु रामस्य वनगमनात् दुःखं सोढुमशक्तः [[दशरथः]] मृतः अभवत् । समस्तघटनानां मूलकारणं [[कैकेयी]] एव इति ज्ञात्वा भरतः कैकेय्यै क्रुध्यति । अनुक्षणं रामम् अन्वेष्टुं निर्गच्छति । पितृवाक्यपरिपालनार्थं वनं गतः रामः भरतेन निवेदितः चेदपि अयोध्यां प्रति आगमनं नाङ्गीकरोति । तदा भरतः रामस्य पादुकाद्वयं शिरसि संस्थाप्य अयोध्यामागच्छति । अयोध्यायाः सिंहासने श्रीरामस्य पादुके संस्थाप्य रामस्य परतया राज्यभारं निर्वहति भरतः ।

[[विश्वामित्रः]] -ब्रह्मर्षिः विश्वामित्रः अरण्ये हवनादिसत्कार्यकरणसन्दर्भे पीडयतः राक्षसान् संहर्तुं रामलक्ष्मणौ वनं प्रति नयति । कार्यं समाप्य ततः तौ मिथिलानगरं नयति । तत्र [[जनकः|जनकमहाराजः]] [[सीता|सीतायाः]] स्वयंवरम् आयोजितवानासीत् । तत्र [[शिवधनुः]] भग्नं कृत्वा रामः सीतां वृणोति।

==सारांशः==

रामायणकथानायकः श्रीरामः हिन्दुभिः पूज्यमानेषु देवेषु अन्यतमः । रामः यत्र वसति स्म, यत्र यत्र प्रवासं कृतवान्, तादृशस्थानानि अद्य पवित्रक्षेत्राणि अभवन् । सनातनधर्मानुयायिनां तु रामायणकथायामतीव श्रद्धा वर्तते । पूर्णरामायणम् अथवा रामायणास्य केचन भागाः श्रद्धया पठ्यन्ते अथवा श्रूयन्ते चेत् यः पठति शृणोति वा सः महापापादपि प्रमुच्यते इति अनेके विश्वसन्ति । धार्मिकाणामभिप्राये रामः त्रिमूर्तिषु अन्यतमस्य [[विष्णुः|विष्णोः एव अवतारः]] । धर्मसंस्थापनार्थाय एव भुवमवतीर्णः श्रीरामः ।

==रामस्य कौमारावस्था==

लङ्काधिपः राक्षसराजः रावणः सृष्टिकर्तारं ब्रह्मणमधिकृत्य घोरं तपः आचरितवान् । तेन प्रसन्नः सन् ब्रह्मा रावणाय वरमेकं दत्तवान् ’ यक्षकिन्नरैः वा देवताभिः वा राक्षसौर्वा भवतः मरणं न स्यादिति । एकवारं दत्तं वरं प्रतिस्वीकर्तुं न शक्यते । तादृशं वरं प्राप्तवान् रावणः राक्षससहचरैः सह शिष्टान् ब्राह्मणान् बहु पीडयति स्म । सर्वाः देवताः ब्रह्माणं प्रार्थयन्ति स्म यत् 'भूमिम् अस्मान् च रक्ष' इति ब्रह्मापि विष्णुं सम्प्राप्य देवतानां दुःखं निवेद्य &quot; सः रावणः देवैः राक्षसैः वा मरणं न स्यात् इति वरं प्राप्तवान् अस्ति । अतः कृपया भूमिमवतीर्य मनुष्यरूपेण रावणं संहरतु&quot; इति प्रार्थितवान् ।
	अस्मिन् सन्दर्भे कोसलाधिपः दशरथः अनपत्यकारणात् स्वस्य उत्तराधिकारित्वविषये चिन्ताक्रान्तः आसीत् । मन्त्रिणां पुरोहितानां गुरूणां च अभिप्रायं सम्प्राप्य सः राजा पुत्रप्राप्त्यर्थं [[पुत्रकामेष्टियागः|पुत्रकामेष्टियागं]] चकार ।
	विष्णुः दशरथस्य ज्येष्ठपुत्ररूपेण जन्म प्राप्तुं निर्णीतवान् । यज्ञकुण्डे दैवीपुरुषः आविर्भूय दशरथाय पायसपूर्णं पात्रमेकं (स्वर्णकलशमेकं) दत्त्वा 'तव राज्ञीभ्यः पायसमेतत् देयम्’ इति उक्त्वा अदृश्यः अभवत् । दशरथः तिसृभ्यः राज्ञीभ्यः कौसल्या-सुमित्रा-कैकेयीभ्यः पायसस्य वितरणमकरोत् । कालक्रमेण ताः गर्भिण्यः अभवन् । नवमासं सम्पूर्य कौसल्या रामं, सुमित्रा लक्षणशत्रुघ्नौ, कैकेयी च भरतं प्रसूतवत्यः। 
	इमे बालाः गुरुवसिष्ठात् सर्वाणि शास्त्राणि धनुर्विद्यां च जानन्तः अवर्धन्त । एकस्मिन् दिने [[विश्वामित्रः]] कोसलदेशमागत्य दशरथं प्रार्थयत् यत् यज्ञयागादिकार्ये पीडयतां राक्षसानां दमनार्थं रामः तेन सह प्रेषणीयः इति । विमनाः अपि दशरथः विश्वमित्रेण सह रामलक्ष्मणौ प्रेषितवान् । विश्वामित्रेण आज्ञप्तं कार्यं समापितवन्तौ रामलक्ष्मणौ । तेन सन्तुष्टः विश्वामित्रः अनेकैः दिव्यास्त्रैः अनुगृहीतवान् ।
[[चित्रम्:Ravi Varma-Rama-breaking-bow.jpg|150px|left|thumb|'''सीतास्वयंवरः''']]

	विश्वामित्रेण सह रामलक्ष्मणौ [[मिथिला]]नगरमागतौ । तत्र जनकमहाराजः स्वकन्यां सीतां स्वयंवरे नियोज्य विवाहं कर्तुं निर्णीतवान् । स्वयंवरे स्थापितं बलिष्ठं शिवधनुः यः उन्नयति सः सीतां वरयितुं योग्यः इति निर्णितमासीत् । अनेके विवाहेच्छवः प्रयत्नं कृत्वा असफलाः भूत्वा प्रतिनिवृत्ताः । परन्तु रामः कार्यमेतत् साधयितुं निश्चितवान् । सः यदा आस्थानं प्रविष्टवान् तदा [[जनकः]] तं दृष्ट्वा मुदितः । पञ्चशः जनाः तत् शिवधनुः आकृष्य आनीतवन्तः । परन्तु रामः तत् बहुसुलभतया उन्नीय भञ्जनं कृतवान् । सन्तुष्टः जनकः लावण्यवतीं सीतां रामाय दत्तवान् । विवाहमहोत्सवानन्तरं नवदम्पती अयोध्यां प्रस्थितौ ।

==रामस्य वनवासः==
[[चित्रम्:Rama-Bharata-Paduka.jpg|200px|left|thumb|'''भरताय श्रीरामस्य पादुकाप्रदानम्''']]
राजा दशरथः स्वस्य उत्तराधिकारिणं रामं युवराजं कर्तुं निश्चितवान् । अयोध्यायाः जनाः एतस्याः घोषणायाः महता सन्तोषेण स्वागतं कृतवन्तः । दशरथः एतस्य उत्सवस्य विषये चर्चां कर्तुं पत्न्याः कैकेय्याः समीपं गतवान् । परन्तु दुष्टदास्याः [[मन्थरा|मन्थरायाः]] दुर्बोधनात् सा रुदती स्थिता आसीत् । किमर्थमिति चिन्तापरस्य दशरथस्य प्रश्नस्योत्तरं वदन्ती सा-बहुवर्षेभ्यः पूर्वं दशरथेन दत्तं वरद्वयं स्मारयित्वा यदि वरद्वयमिदानी ददाति तदा एव अहं सन्तुष्टा स्याम् ’ इति अवदत् ।[[चित्रम्:Kaikeyi vilap.jpg|150px|thumb|'''कैकेयीविलापः''']] तत्र प्रथमं वरं यत् 'रामः १४ वर्षाणि वनवासं कुर्यात्’ , द्वितीयं भरतः युवराजः स्यात् इति । दुःखितः दशरथः बहुविधप्रार्थनां कृतवान्। तथापि सा कठिनहृदया नाङ्ग्यकरोत् । आदर्शपुत्रः रामः सिंहासनं परित्यज्य वनं गन्तुं सिद्धोऽभवत् । सीतालक्ष्मणौ अपि रामेण सह गन्तुं सिद्धौ अभवताम् । दशरथः बहु दुखितः अभवत् । दुःखतप्ताः प्रजाः राममनुगम्य वनं प्रापय्य पुनरागताः । कालान्तरे पुत्रशोकात् दशरथः दिवङ्गतः ।

==सीतापहरणम्==
[[चित्रम्:Raja Ravi Varma, Jatayu vadha, 1906.jpg|150px|thumb|'''सीतापहारः जाठायुवधः च''']]

जनान् नदीतीरे एव त्यक्त्वा सीतारामलक्ष्मणौ [[गङ्गा]]पारं गत्वा वनं प्राप्तवन्तः । चित्रकूटमिति सुन्दरमेकं वनप्रदेशं प्राप्य तत्र उटजमेकं निर्माय वासं कुर्वन्तः आसन् । अतीव सुन्दरे तस्मिन् स्थले नानाविधानि पुष्पाणि फलानि चासन् । [[चित्रकूटः]] नाम भुवमवतीर्णः स्वर्गः आसीत् । रामः वने जटायुना सह मित्रत्वं सम्पादितवान् ।
अस्मिन्नेव सन्दर्भे अयोध्यामागतः भरतः रामस्य वनगमनवार्तां श्रुत्वा स्वस्य मात्रे कैकेय्यै क्रुद्धः अभवत् । यतः कैकेयी एव रामं वनं प्रेषितवती आसीत । पुनः रामम् अयोध्यामानेतुं भरतः वनं गतः । परन्तु रामः पितृवाक्यपरिपालनकारणात् प्रतिनिवर्तयितुं नाङ्ग्यकरोत् (निराकृतवान्)। तदा भरतः रामस्य पाटुकाद्वयं सम्पाद्य अयोध्यामागत्य सिंहासने संस्थाप्य रामस्य नाम्नि एव राज्यभारमकरोत् । चतुर्दशवर्षाणि वनवासं समाप्य अनुक्षणम् अयोध्यामागच्छेत् नोचेत् अग्निप्रवेशं कृत्वा प्राणत्यागं करोमि इति उक्त्वा अगच्छत् ।[[चित्रम्:Ravana Sita Painting.tiff|left|thumb|'''रावणस्य दुराग्रहः''']]
	एकस्मिन दिने रावणस्य अनुजा [[शूर्पणखा]] नाम राक्षसी राममपश्यत् । रामे अनुरक्ता सा वेषपरिवर्तनं(छद्मवेशं) धृत्वा रामम् आक्रष्टुं प्रायतत। एकपत्नी-व्रतस्थः रामः कामपि प्रतिक्रियामेव नाददात् । सः लक्ष्मणस्य समीपे तां प्रेषितवान् । सः पुनः रामस्य समीपे एवं तां प्रेषितवान् । एवम् इतस्ततः प्रेषयताम् | रामस्य रहस्यानुज्ञया लक्ष्मणः तस्याः नासिकां कर्णौ च कर्तितवान् | क्रुद्धा सा रावणमासाद्य सर्वम् अप्यकथयत् । सीताम् अत्यन्तं रूपवतीं विज्ञाय रावणः रामं मारयित्वा सीतामानेतुं निर्णीतवान् । रावणस्य साहाय्यार्थं मारीचः आगतः । रामलक्ष्मणौ उटजात् बहुदूरं यथा आगच्छेताम् तथा उपायं कृतवान् मारिचः । गमनात् पूर्वं लक्ष्मणः सीमारेखां विलिख्य तस्याः उल्लङ्घनं न करणीयम् इति सीतां सूचितवान् । तदन्तः यावत्पर्यन्तं सीता भवति तावत्पर्यन्तं सा सुरक्षिता भवति इति विज्ञाप्य गतवान् । मुनिवेषेण आगतः रावणः भिक्षां याचितवान् । रेखामुल्लङ्घ्य आगन्तुं भीतः रावणः तामेव अग्रे आगन्तुं वदन् सीमोल्लङ्घनं कृतवतीं तां सीतां पुष्पकविमाने संस्थाप्य गतवान् । तद् दृष्ट्वा पक्षिराजः [[जटायुः]] सीतायाः रक्षणार्थमागतः । परन्तु रावणः तस्य पक्षौ कर्तयित्वा अग्रे गतवान् ।
प्रत्यागतौ रामलक्ष्मणौ उटजे सीतामदृष्ट्वा तामन्विष्यन्तौ जटायुना सीतापहरणं विज्ञाय दुःखितौ अभवताम् ।

==वानरसाम्राज्यम्==

सीतामन्विष्यन्तौ रामलक्षमणौ किष्किन्धां प्राप्य वानरराजेन [[सुग्रीवः|सुग्रीवेण]] हनुमता च आमिलताम् । सुग्रीवस्य सेनाधिपः आसीत् हनुमान् । सीतापहरणसन्दर्भे पुष्पकविमानतः यानि आभरणानि सीतया क्षिप्तानि तानि वानरैः प्राप्तानि आसन् । अग्रजेन वालिना वञ्चितः सुग्रीवः रामस्य साहाय्यमपेक्षते स्म । वालिसुग्रीवयुद्धे रामस्य साहाय्येन सुग्रीवः [[वाली|वालिनं]] हन्ति । [[चित्रम्:Brooklyn Museum - Rama and Lakshmana Confer with Sugriva about the Search for Sita Page from a Dispersed Ramayana Series.jpg|200px|thumb|'''श्रीरामस्य सुग्रीवसख्यम्''']]
रामसुग्रीवौ सीतामन्वेष्टुं वानरसैन्यं सर्वासु दिक्षु प्रेषयतः । यावत्पर्यन्तं जटायोः अग्रजस्य [[सम्पातिः|सम्पातिनामकस्य]] पक्षिराजस्य मेलनमभवत् तावत्पर्यन्तमपि तेषां प्रयत्नस्य फलमेव न लब्धमासीत् । सम्पातिः विकलाङ्गत्वात् उड्डयितुमसमर्थः आसीत् । सूर्यस्य अतिसमीपे उड्डयनकारणात् तस्य पक्षौ दग्धौ आस्ताम् । परन्तु बलवता जटायुना सः रक्षितः । जटायुः बलवानासीत् परन्तु सम्पातिः शतयोजनदूरं द्रष्टुं समर्थः आसीत् । सम्पातिः वानरेभ्यः साहाय्यं कर्तुमङ्गीकृतवान् यतः तस्य सोदरः रावणेनैव हतः आसीत् । तावति काले तेन ज्ञातम् आसीत् यत् सीता दक्षिणदिशि [[लङ्का]]द्वीपे [[अशोकवनम्|अशोकवने]] अस्तीति ।

==लङ्कायां हनूमान्==

सुग्रीवः [[अङ्गदः|अङ्गदस्य]] नेतृत्वे दक्षिणदिशि वानरसैन्यं प्रेषितवान् । हनुमानपि अङ्गदस्य सेनापतिः भूत्वा तेन सह गतवान्। ते बहुदूरमतीत्य दक्षिणभागे महासमुद्रमेकमपश्यन् । सागरस्य पारं गन्तुमसमर्थाः सर्वे चिन्ताक्रान्ताः । परन्तु हनुमान् सैनिकान् तत्रैव स्थातुम् उक्त्वा स्वदेहं विशालं कृत्वा महाररूपं धृत्वा अपारं जलराशिम् उल्लङ्घ्य त्रिकूटपर्वते अवतीर्य लङ्कानगरमपश्यत् । महद्भिः रक्षकैः आवृतम् एतत् नगरं मार्जालवत् प्रविश्य अपश्यत् । परन्तु सीता तत्र नासीत् । तदनन्तरम् अशोकवने वृक्षस्याधः राक्षसीभिः परिवृता दुःखतप्ता सुन्दरी सीता तेन दृष्टा ।[[चित्रम्:Hanuman taking Sita's ring.jpg|thumb|'''हनूमता चूडामणिस्वीकारः''']]
	लघुकपिवेषेण वृक्षस्याधः अवतीर्य सीतायै अङ्गुलीयकमेकं दत्तवान् मारुतिः । स्वेन सहैव नेतुमिच्छन्तं मारुतिं &quot;रामेणैव अहं रक्षितव्या&quot; इत्युक्त्वा सीता स्वचूडामणिं साक्षीरूपेण रामाय दातुं हनुमते दत्तवती । ततः तत्र आगतः रावणः यदि सा मनसः परिवर्तनं कृत्वा तस्य वशे न भवति तर्हि मासद्वयाभ्यन्तरे तस्याः अङ्गानि कर्तयित्वा प्रातराशाय कल्पते इत्युक्तवान् । कुपितः मारुतिः आम्रवाटिकां नाशितवान् , अनुक्षणं तं बद्धवा ते राक्षसाः रावणसमीपं नीतवन्तः। &quot; अहं रामस्य दूतः। सीतां रामाय समर्पय नोचेत् रामस्य क्रोधाय त्वं बलिः स्याः’ इति अवदत् । तस्मिन् क्रुद्धः रावणः तं हन्तुम् आज्ञापितवान् । तदा रावणस्य न्यायपरः सोदरः [[विभीषणः]] मध्ये प्रविश्य शास्त्रानुगुणं दूतः न हन्तव्यः अपि कृतस्य अपराधस्य शिक्षा तु भवितुमर्हति इति अवदत् । तदङ्गीकुर्वन् रावणः हनुमतः पुच्छे अग्निस्पर्शं कर्तुं सेवकानाज्ञापितवान् ।
	यदा पुच्छे अग्निः दहति स्म तदा सः स्वशरीरं लघु कृत्वा गृहात् गृहं छदितः छदिम् उल्लङ्घ्य आलङ्काम् अग्निना दग्धवान् । तदनन्तरं रामसुग्रीवौ आसाद्य सीता रावणस्य बन्धने अस्तीति निवेद्य युद्धाय सज्जतां कृतवान् ।

==लङ्कायां युद्धम्==

समुद्रे सेतुं विना यः कोऽपि लङ्कां प्राप्तुं न शक्नोति। हनुमानेकः समुद्रमुल्लङ्घयितुं समर्थः अस्ति इति विचिन्त्य रामः समुद्रराजं प्रार्थितवान् । दिनत्रयमपि तत्रैव स्थित्वा प्रार्थितः चेदपि सः प्रसन्नः नाभवत् इतिकारणतः कुपितः रामः समुद्रस्योपरि शरप्रयोगं कतुमुद्युक्तः । तदा [[वरुणः]] प्रत्यक्षः भूत्वा तरङ्गान् दृढान् कृत्वा सेतुबन्धनं कर्तुम् आनुकूल्यं कल्पितवान् ।
	सैन्यन सह रामः लङ्कां प्रविशति इति वार्तां श्रुत्वा भयस्य वातावरणं सृष्टम् (उत्पन्नम्) अभवत् । रावणस्यानुजः विभीषणः रामेण सह सन्धिं करोतु इति रावणम् उपदिष्टवान् परन्तु एतेन रावणः क्रुद्धः अभवत् । तत्कारणात् विभीषणः रामस्य पक्षे एव स्थितः । तदनन्तरं रामरावणयोर्युद्धे देवाः अपि भागं गृहीतवन्तः । [[इन्द्रः]] रामपक्षे असुराः रावणपक्षे स्थित्वा युद्धं कृतवन्तः । स्वल्पकालपर्यन्तं मिश्रफलेन युद्धं संवृत्तम् । तदनन्तरं रामरावणयोर्मध्ये एव बहुघोरं युद्धं संवृत्तम् । तदा देवताः अपि भीताः अभवन् । रामस्य एकैकः शरोऽपि रावणस्य शिरः एकैकशः अकर्तयत् तथापि तस्य शिरः पुनः प्रावर्धत । किङ्कर्तव्यमूढस्य रामस्य कृते विभीषणः रावणस्य नाभ्यां शरप्रयोगं करोतु इति उक्तवान् । तेन उपायेन रावणः हतः। आकाशात् पुष्पवृष्टिः अभवत् । कर्णायोः सङ्गीतम् अनुरणितं, रावणस्य पत्न्याः मण्डोदर्याः विलापं श्रुत्वा खिन्नः रामः शास्त्रोक्तरीत्या रावणस्य अन्त्यसंस्कारन् अकरोत् 
	[[चित्रम्:Rama-Sita coronation.jpg|150px|thumb|'''श्रीरामसाम्राज्याभिषेकः''']]सन्तुष्टा सीता रामेण सह गन्तुमुद्युक्ता । परन्तु तस्याः आनन्दः तात्कालिकः आसीत् । बहुदिनेभ्यः रावणस्यैव गृहे स्थिता सीता परिशुद्धा नस्यादिति रामः शङ्कते स्म । प्रतिव्रता एवास्मि इति बहुवारं निवेदितः चेदपि शङ्का अनुवर्तिता । तेन खिन्ना सीता प्राणत्यागं कर्तुं निर्धार्य चितां निर्मातुम् उक्तवती । सर्वेषु पश्यत्सु सा अग्निं प्राविशत् ।अल्पसमये एव अग्निः तां बाहौ गृहीत्वा 'सीता परिशुद्धा’ इति बहिः स्थापितवान् । रामः आनन्देन सीतां स्वीकृतवान् ।
युद्धे रावणं पराजितवान् रामः सीतया सह पुनः आनन्देन अयोध्यां प्राप्तवान् । अयोध्यायाः प्रजाः भरतश्च अतीव सन्तुष्टाः अभवन् । रामः अयोध्यायाः राज्यभारं निरवहत् च ।

==सीतापरित्यागः==

श्रीरामे राज्यभारं कुर्वति सति अयोध्यायाः सर्वे प्रजाजनाः सुखिनः आसन् । अयोध्या सुखेन समृद्धा आसीत् । परन्तु स अपि आनन्दः बहुदिनानि नातिष्ठत् । रावणस्य बन्धने बहुदिनानि स्थितायाः सीतायाः पावित्र्यविषये केचन सन्देहेन भाषन्ते स्म । गूढपुरुषात् विषयं ज्ञात्वा रामः प्रजाः तोषयितुकामः सीतां परित्यक्तुं निश्चितवान् । अतः बहुवर्षाणि रामेण सह आनन्देन यापितम् अरण्यप्रदेशं प्रति पुनः एकाकिन्या गन्तव्यमापतितम् सीतया ।
	दुःखतप्तां सीतां [[वाल्मीकिः]] स्वाश्रमं नीत्वा तत्राश्रयं दत्तवान् । तत्र सीता लवकुशनामकयोः यमलयोः कृते जन्म दत्तवती । लवकुशौ आश्रमे एव अवर्धताम् । वाल्मीकिमुनिना तयोः कृते सर्वाः विद्याः उपदिश्टाः । विंशतिवर्षीयौ सञ्जातौ लवकुशौ । तत्सन्दर्भे एव महत्येका चिन्ता रामं बाधते स्म । ब्राह्मणपुत्रं रावणं हतवतः रामस्य ब्रह्महत्यादोषस्तु स्यादेव तन्निवारणार्यं पापपरिहारार्थं सः [[अश्वमेधयागः|अश्वमेधयागं]] कर्तुं निर्णितवान् । अस्य यागस्य कृते सर्वेभ्यः ऋषिमुनिभ्यः, सर्वाभ्यः प्रजाश्यश्च आह्वानं दत्तम् । वाल्मीकिमुनिरपि लवकुशाभ्यां साकं अयोध्यामागतः । तत्र समस्तजनानां रामस्य च पुरतः वाल्मीकिरचितं रामायणं लवकुशाभ्यां गीतम् । स्वस्यैव कथां शृण्वन् रामः विस्मितः अभवत् । लवकुशौ रामस्यैव पुत्रौ इति वाल्मीकिमहर्षिणा उक्तम् । सीता वाल्मीकिआश्रमे एवास्ति इति विज्ञाय तामानेतुं रामः जनान् प्रेषितवान् । सीता आश्रमादागच्छति । पुनः सा पतिव्रता कलङ्करहिता इति ज्ञापयितुं पुनः परीक्षा स्यादिति वदति । रामस्य ईद्दशवचनं श्रुत्वा सीता दुःखिता अभवत् । सा मातरं भूमिं प्रति -यद्यहं क्लङ्करहिता स्याम् तर्हि मां तव समीपे नय इति प्रार्थितवती । सर्वे पश्यन्तः स्थितवन्तः । भूमिः महत्शब्दं कुर्वती द्विधा भिन्ना, तत्र सीतायाः कृते सिंहासनमेकनुपरि आगतम्। सीतायाः माता भूमाता तामालिङ्ग्य अन्तः अनयत् । भिन्ना भूमिः एकीभूता । दृश्यमेतत् दृष्ट्वा रामः 'सीतायाः विषये शङ्कितवान्’ इति दुःखितः अभवत् । तदा मुनयः अवदन् &quot; रावणस्य संहारार्थमेव सीतावतारः अभवत् । स्वकार्यं समाप्य सा प्रतिनिवृत्ता । त्वं खिन्नः मा भूः &quot; इति रामं समाश्वसन्ति ।

==रामायणे नीतिपाठः==

वाल्मीकिः रामायणे रामेण द्वारा मानवस्य जीवनस्य रीतिनीतीः च उपदिष्टवान् अस्ति । जीवनं क्षणभङ्गुरमस्ति, जीवने भोगाः लालसाः इत्यादयः अर्थहीनाः भवन्ति । मानवः शास्त्रसम्मतकार्याणि कुर्यात् , तेन विमखः न स्यात्, वेदेषु यदुक्तं स एव धर्मः। धर्मं धर्मार्थमेव पालयेत् न तु लाभस्य कृते इति वाल्मीकेः अभिप्रायः। धर्मरक्षणमेव इहपरे च लोके मानवस्य कल्याणाकरं भवति । वचनदानात् पूर्वमेव तस्य परिणामः चिन्तनीयः वचनदानस्यानन्तरं कष्टेन वा वचनपालनं करणीयमेव स्यादिति रामायणमुपदिशति । वाल्मीकिमुनेः मूलनीतिः सत्यमार्गमनुसर्तुं अतिमानवत्वस्य आवश्यकता नास्ति इति तु सिद्धम् ।

==रामायणेतिहासः==

साम्प्रदायिकविश्वासानुसारं रामायणं हिन्दुकालगणनायां चतुर्युगेषु अन्यतमे त्रेतायुगे रचितम् । काव्यस्य कर्ता वाल्मीकिः । तस्यापि रामायणे सक्रियं पात्रं वर्तते ।
[[पाणिनिः|पाणिनेः]] कालादपि पूर्वं विरचितमेतत् काव्यं संस्कृतभाषायामस्ति । रामायणं महाभारतं च महाकाव्ये संस्कृतेन एव रचिते स्तः । मूलरामायणं प्रायः क्रि.पू. पञ्चमे शतके रचितं स्यात् । अनेकशतकानि यावत् कर्णात् कर्णमागत्य मध्ये अनेके भेदाः सञ्जाताः । केवलं भाषाविश्लेषणेन रामायणरचनकालं निर्धारयितुं (संशोधयितुं) न श्क्यते । दीर्घप्रक्रिया इत्युक्ते प्रायः क्रि.पू . पञ्चमशतकात् क्रि.श चतुर्थशतकपर्यन्तमपि रामायणे बहवः भेदाः अभवन् । चतुर्थे शतके प्रक्रिया सम्पूर्णा इति तु ज्ञायते ।

रामायणकथाकालः इतोऽपि पूर्वतनकालः स्यात् । रामायणे कथापात्राणि एवं भवन्ति -रामः सीता दशरथः [[जनकः]] [[वसिष्ठः]] [[विश्वामित्रः]] इत्यादयः । एतानि सर्वाणि नामानि वेदबाह्मणेषु रामायणकालादपि पूर्वं दृश्यन्ते । परन्तु रामायणम् इव कथा वेदब्राह्मणेषु कुत्रापि न लभ्यते । रामायणे मुख्यपात्राणि वहन्तः [[ब्रह्मा]] [[विष्णुः]] इत्यादयः वेदोक्तदेवताः न सन्ति । रामायणमहाभारतपुराणरचनानन्तरमेव एते प्रसिद्धाः अभवन् ।
	सामान्यतः रामायणस्य द्वितीयकाण्डात् षष्ठकाण्डपर्यन्तम् अतिप्राचीनभागः इति परिगण्यते । बालकाण्डः उत्तरकाण्डश्च अनन्तरं रचितः भागः इति परिगण्येते । एतयोः द्वयोः काण्डयोः रचयिता गङ्गजलानयनप्रदेशे प्राचीनभारतस्य षोडशजनपदकाले मगधकोसलदेशानां निकटपरिचितः स्यादिति ज्ञायते । यतः रामायणे वर्णितं राजकीयं भौगोलिकवर्णनं 'षोडशजनपद' कालीनां सामाजिक- स्थितिगतिं ज्ञापयति । परन्तु रामायणे अरण्यकाण्डे राक्षसानां विचित्रप्राणिनां च वर्णनमस्ति । मध्यभारत-दक्षिणभारतयोः भौगोलिकवर्णनानि वास्तवांशात् बहुदूरे वर्तन्ते । श्रीलङ्काद्वीपस्य, तथैव अनेकेषां स्थलानां विषये विवरणम् अस्पष्टमेवास्ति ।
	एषामंशानामाधारेण इतिहासज्ञः [[हेच्. डि. सङ्कालिया]]महोदयः रामायणकालः प्रायः क्रि.पू ४ शतकं स्यादिति अभिप्रैति । परन्तु अन्यः चरित्रकारः [[ऐ.एल्. बाषम्]]महोदयः रामः क्रि.पू.सप्तमे अथवा अष्टमशतके जीवन् अप्रसिद्धः राजा स्यादिति प्रतिपादयति ।
	पुनः अन्ये केचन रामायणकथाकालः क्रि.पू. ६००० वर्षाणि प्राचीनः स्यात् इति प्रतिपादयन्ति ।
==रामायणस्य प्रतिपाद्यम्== 
चतुर्विंशतिसाहस्त्रीसंहिता इति रामायणस्य प्रसिध्दं नाम । अतः ज्ञायते अत्र २४००० श्लोकाः सन्ति इति । बालकाण्ड-अयोध्याकाण्ड आरण्यकाण्ड –किष्किन्धाकाण्ड-सुन्दरकाण्ड –युध्दकाण्ड-उत्तरकाण्डानि इति सप्तकाण्डानि सन्ति रामायणे । अनुष्टुप् श्लोकैः रामस्य चरितमेव मुख्यतया अत्र प्रतिपादितम् ॥
	बालकाण्डे रामस्य यौवनकथा, विश्वामित्रस्य यागरक्षा, सीतापरिणयः इत्यादि वर्णितम् । अयोध्याकाण्डे रामस्य पट्टाभिषेकः, कैकेयीकृतविध्नः, दशरथमरणम् इत्यादि । आरण्यकाण्डे रामस्य दण्डकारण्यप्रवेशः, शूर्पणखायाः अङ्गच्छेदः, सीतापहरणं. रामस्य दुःखं च । किष्किन्धाकाण्डे रामसुग्रीवसंवादः, बालिवधं, सीटान्वेषणं च । सुन्दरकाण्डे लङ्कावर्णनं, हनुमतः सीतायाः दर्शनम् । युध्दकाण्डे रामरावणयुध्दं, राक्षसानां हननं लङ्काजयः । उत्तरकाण्डे सीतापवादश्रुतिः, सीतापरित्यागः, वाल्मीकेः आश्रमे लवाकुशयोः जननं परिसमाप्तिः च् रामायण- प्रतिपाद्यविषयाः ॥

==रामायणस्य वैशिष्ट्यम्==
रामायणम् आदिकाव्यमस्ति इत्येतदेव तस्य प्रथमं वैशिष्ट्यम् । अपि च सकलानां प्रमुख साहित्यग्रन्थानामपि आश्रयः च रामायणमेव । एतदुपजीव्यैव सकलभाषास्वपि अनन्तरसाहित्यानि आविर्भूतानि इति सारः । अलङ्कारादिप्रयोगेण तत्त्वशास्त्रादीनां प्रतिपादनेन भाषासारल्येन ऐतिहासिकविषयत्वेन च रामायणस्य स्थानम् अद्वितीयं वर्तते । सर्वभाषास्वपि रामायणस्य प्रभावः अद्भुतावहः अस्ति । एतावत्संख्यात्मकप्रादेशिकभाषाविवर्तनानि अन्यस्य कस्यापि ग्रन्थस्य भवितुं नार्हन्ति । वाल्मीकिरामायणम् अध्यात्मरामायणं, महारामायणं, संवृतरामायणम् अगस्त्यरामायणं, लोमहरामायणं, मञ्जुळरामायण्ं सौपद्यरामायणं, सौर्यरामायणं, चान्द्ररामायणम् इत्यादि शतशः भेदाः रामायणस्य इति अस्य महत्त्वं प्रकटयति । वनवासगमनावसरे सुमित्रया लक्ष्मणं प्रति कथ्यमानः 
:रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ।’
:अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात् यथा सुखम् ॥ इति श्लोकः रामायणस्य महत्वपूर्णतां प्रदर्शयति । इदं सत्यमेव उक्तम् यत् –
::वाल्मीकिगिरिसम्भूता रामाम्भोनिधिसंङ्गता ।
::श्रीमद्रामायणी गङ्गा पुनाति भुवनत्रयम् ॥ इति शम् ॥ 
===रामायणं गायत्रीमन्त्रश्च===
रामायणे २४,००० श्लोकाः विद्यन्ते । प्रसिद्धे गायत्रीमन्त्रे अपि विद्यमानानाम् अक्षराणां सङ्ख्या २४ । ब्रह्मगायन्त्रीमन्त्रम् इति प्रसिद्धः अयं गायत्रीमन्त्रः 'तत्सवितुर्वरेण्यम् । भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात्' इति विद्यते । रामायणे प्रथमसहस्रश्लोकस्य आदिमः श्लोकः '''त'''वर्णतः आरभ्यते । एवम् अग्रिमसहस्रश्लोकस्य प्रथमश्लोकः द्वितीयेन वर्णॆन आरभ्यते । इदं वैशिष्ट्यम् अध्ययनयोग्यं वर्तते ।

==विभिन्नरूपान्तराणि==

जानपदकथा इव रामायणकथायामपि विविधरुपान्तराणि सन्ति । प्रमुखतया उत्तरभारते प्रचलिता रामायणकथा दक्षिणभारत-दक्षिणपूर्वएषियाप्रदेशेषु प्रचलितकथायाः अपेक्षया अंशतः भिन्ना अस्ति । रामायणकथासम्प्रदायः [[थैलेण्ड्]], [[कम्बोजदेशः]](Cambodia), [[मलेशिया]], [[लाओस]], [[चम्पादेशः]](Vietnam), [[इण्डोनेशिया]] देशेषु प्रचलितः अस्ति ।
मलेषियादेशे रामायणस्य रूपान्तरे रामस्य अपेक्षया लक्ष्मणस्य एव प्रमुखस्थानं विद्यते । अत्र रामः दुर्बलः राजा इति परिगण्यते ।

==भारतीयरूपान्तराणि==

विविधकालघट्टेषु अनेके कवयः, काव्यज्ञाः च रामायणमलिखन् । तत्रापि अनेकैः रामायणरुपान्तराणि विभिन्नरीत्या रचितानि सन्ति । १४-१५ शतकेषु [[कुमारवाल्मीकिः]] [[कन्नड]]भाषया तोरवे रामायणमलिखत् । राष्ट्रकविना [[कुवेम्पु]]महोदयेन लिखितस्य 'श्रीरामायण दर्शनं&quot;, नामकृतेः कृते [[ज्ञानपीठप्रशस्तिः]] उपलब्धास्ति । विद्वान् [[रङ्गनाथशर्मा]]महोदयेन 'कन्नडवाल्मीकि रामायणम् रचितमस्ति ।
१२ शतके [[तमिळु]]भाषया [[कम्बः]] नाम कविः ‘[[कम्बरामायणम्]]’ अथवा 'रामावतारम्’ अरचयत् । [[हिन्दी]]भाषया १५७६ तमे वर्षे [[तुलसीदासः|तुलसीदासेन]] [[श्रीरामचरितमानसम्]]’ रचितम् । [[गुजराती]]भाषया [[प्रेमानन्दः]] नामकेन कविना १७ शतके, [[बङ्गाली]]कविना [[कृत्तिवासाः|कृत्तिवाससा]] १४ शतके, [[ओरिया]]कविना [[बलरामदासः|बलरामदासेन]] १६ शतके, [[मराठी]]कविना [[श्रीधरः|श्रीधरेण]] १८ शतके, [[तेलुगु]]कविना [[रङ्गनाथः|रङ्गनाथेन]] १५ शतके, च रामायणावृत्तयः रचिताः ।
रामायणस्य उपरुपान्तरेषु एतदेकम् अन्तर्भवति यत् रावणस्य दुष्टसोदरौ [[अहिरावणः]] [[महिरावणः]] च रामलक्ष्मणौ कालीमातुः कृते बलीहरणार्थं नयतः । अस्यां कथायां हनुमतः पात्रं महत्वपूर्णं वर्तते । सः एव रामलक्ष्मणौ रक्षति ।
[[केरळम्|केरलेषु]] स्थितानां 'मापिळ्ळे’ जनानां मध्ये प्रचलितं रामायणस्य रुपान्तरं वर्तते ।
&quot;[[मापिळ्ळे रामायणम्]]’ इत्येव प्रसिद्धमेतत् रुपान्तरं जानपदशैल्यां वर्तते । मुसल्मानजनानां सम्प्रदायानुसारं लिखिते अस्मिन रुपान्तरे रामायणकथानायकः मुस्लिं सुल्तानः । रामस्यापि अत्र नामान्तरं 'लामस्’ इति । परन्तु अन्यानि सर्वाण्यपि कथापात्राणि यथावत् सन्ति । मुस्लिमजनानां सामाजिकनियमानुसारं कानिचन परिवर्तनानि कृतानि सन्ति ।

==दक्षिणएषियामध्ये रामायणरुपान्तरम्==

एषियाखण्डस्य अनेकदेशानां संस्कृतिः रामायणादेव स्वीकृता अस्ति । केषाञ्चन देशानां महाकाव्यानि रामायणकथासम्बद्धानि एव सन्ति । [[चीना]]देशस्य 'पश्चिमप्रवास’नामकस्य महाकाव्यस्य केचन भागाः रामायणाधृताः सन्ति। प्रमुखतया अस्मिन् काव्ये 'सुनवुकाङ्ग' नामकं पात्रं हनुमतः पात्राद् एव उद्धृतमिति विश्वसन्ति । इण्डोनेषियादेशस्य [[जावा]]प्रदेशे प्रायः नवमे शतके रामायणरुपान्तरम् एकं ‘[[काकातिन् रामायणम्]]’ इति अभवत् । एतत् संस्कृतरामायणाद्धृतमेव, अत्र अधिकतया परिवर्तनं न कृतमस्ति ।
	लावोस् देशस्य &quot;[[फालक् फा लाम्]]&quot; नामकं काव्यं रामायणस्यैव रुपान्तरमास्ति । अत्र लक् नाम लक्ष्मणः, लाम् नाम रामः इति भवति । लाओ भाषायाः रुपान्तरमस्त्येतत् । अस्मिन् काव्ये रामस्य जीवनं बुद्धस्य अवतारेषु अन्यतममिति चित्रितमस्ति । मलेषिया देशस्य ‘[[हिकायत् सेरि राम]]काव्ये दशरथः प्रवादिमहम्मदस्य पौत्रः इति चित्रितमस्ति तथा ब्रह्मणः वरं न प्राप्नोति अपि तु अल्लाहतः वरं प्राप्नोति ।
	थैल्याण्डदेशस्य ‘[[रामकियन्]]’ महाकाव्यं रामायणाद्धृतमेवास्ति । तत्र सीता [[मन्दोदरी]]रावणयोः पुत्री इति चित्रिता । ज्योतिषिकः विभीषणः सीतायाः जन्मकुण्डलीं दृष्ट्वा 'अपशकुनं स्याद्ग्रे’ इति वदति । तत्कारणात् रावणः तां जले क्षिपति । अनन्तरं सीता जनकाय लभ्यते । मुख्यकथा रामायणाद्धृता चेदपि सामाजिकनियमाः समाजाद्धृताः सन्ति । अत्र हनुमतः प्रमुखं स्थानं विद्यते । अस्य काव्यस्य वर्णचित्राणि [[ब्याङ्काक्]](Bankok) , नगरस्थे [[वात् फा कवेय्]] ’ देवालये लभ्यते । इतरेषु दक्षिणएषिया रुपान्तरेषु ‘[[बालि]] देशस्य [[रामकवच]] फिलिपैन्स्(Philipenes) देशस्य ‘[[मरडिय लळण्]]’ काम्बोडियादेशस्य ‘[[रीमकर]]’ [[मायन्मार]]देशस्य ‘[[यामजातदव]]’ एतानि प्रमुखानि भवन्ति ।

==वर्तमानकाले रामायणकाव्यम्==

कन्नडभाषायां राष्ट्रकविणा [[कुवेम्पु]]महाभागेन 'रामायणदर्शनं’ नाम काव्यं रचितम् । तेलुगुकविना [[विश्वनाथसत्यनारायणः|विश्वनाथसत्यनारायणमहाभागेन]] 'रामायण कल्पवृक्षमु’ नाम काव्यं रचितम् । द्वयोः अपि ज्ञानपीठप्रशस्तिः लब्धास्ति । आंग्लभाषया अशोकब्याङ्करनामकेन रामायणम् आधारीकृत्य षट्सरणीषु कादम्बरीः रचिताः सन्ति ।
	[[काञ्चिपुरम्|काञ्चिपुरस्य]] गेटि रेल्वेथियेटर कम्पनि द्रविडजनानां स्वाभिमानं पुनः प्रतिष्ठापयितुम् (जागरणार्थं) अस्य काव्यस्य परिष्कृतदृष्टिकोणं प्रस्तुतीकरोति । अत्र रावणः विद्वान्, राजनीतिज्ञः च भवति । सीता रावणे अनुरक्ता भवति । रामः नीतिनियमैः विहीनः नयविनयविहीनः सन् लम्पटः राजकुमारः इति चित्रितः वर्तते । सः मद्यपानतः मारणहोमार्थमादिशति इति विचित्रवैरुद्ध्यविवरणानि सन्ति । ईदृशविरुद्धावृत्तयः साम्प्रदायिकप्रस्तुतिभ्यः बहुदूरे वर्तन्ते ।
ईदृशानि पात्रचित्रणानि द्रविडसंस्कृतेः स्वातन्त्र्यस्य च पुनः स्थापनाय द्रविडसत्याग्रहेषु अधिकतया क्रियमाणाः गुप्तप्रयत्नाः इति ज्ञायन्ते ।

==रामायणस्य चिह्नानि==

[[हम्पी]](पम्पाक्षेत्रस्य) समीपास्थितविजयनगरसमाज्यस्य अवशेषे सुग्रीवगुहा वर्तते । अस्यां गुहायां वर्णरञ्जितानि चिह्नानि भवन्ति । एषा गुहा सुन्दरकाण्डे वर्णिता किष्किन्धा इव अस्ति । रामः अत्रैव हनुमता अमिलत् इति वदन्ति । अत्रैव सुप्रसिद्धः [[हजाररामदेवालयः]] (सहस्ररामदेवालयः) वर्तते ।

==आधाराः==
* Arya, Ravi Prakash (ed.). ''Ramayana of Valmiki: Sanskrit Text and English Translation.'' (English translation according to M. N. Dutt, introduction by Dr. Ramashraya Sharma, 4-volume set) Parimal Publications: Delhi, 1998 ISBN 81-7110-156-9
* {{cite book|last=Bhattacharji|first=Sukumari|title=Legends of Devi|publisher=Orient Blackswan |year=1998|page=111|url=http://books.google.com/?id=2UszWGeqkZcC|isbn=9788125014386}}
* {{Cite book| last = Brockington| first = John | year = 2003| contribution = The Sanskrit Epics | editor-last = Flood| editor-first = Gavin | title = Blackwell companion to Hinduism  | publisher = [[Blackwell Publishing]] | pages = 116–128 | isbn = 0-631-21535-2 | url=http://books.google.com/?id=qSfneQ0YYY8C&amp;pg=PA116| ref = harv| postscript = &lt;!--None--&gt;}}
* {{cite book|last=Buck|first=William |coauthors=B.A. van Nooten|title=Ramayana|publisher=University of California Press|year=2000|page=432|isbn=9780520227033|url=http://books.google.com/?id=4Wzg6wFJ5xwC&amp;printsec=frontcover}}
* {{cite book|last=Dutt|first=Romesh C. |title=Ramayana|publisher=Kessinger Publishing|year=2004|page=208|isbn=9781419143878|url=http://books.google.com/?id=RPKav7K9eNUC}}
*{{cite book|last=Dutt|first=Romesh Chunder |title=The Ramayana and Mahabharata condensed into English verse|publisher=Courier Dover Publications|year=2002|page=352|isbn=9780486425061|url=http://books.google.com/?id=MDf8N9nMlugC}}
* {{cite book |title=Bhatti’s Poem: The Death of Rávana (Bhaṭṭikāvya) |last=Fallon |first=Oliver |year=2009 |location=New York |publisher=New York University Press, [[Clay Sanskrit Library]] |isbn=978-0-8147-2778-2 |url=http://www.claysanskritlibrary.org/volume-v-78.html |accessdate=2011-12-02 |archive-date=2021-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316124405/http://www.claysanskritlibrary.org/volume-v-78.html |deadurl=yes }}
* {{cite book|last=Keshavadas|first=Sadguru Sant|title=Ramayana at a Glance|publisher=Motilal Banarsidass Publ., |year=1988|page=211|isbn=9788120805453|url=http://books.google.com/?id=3XIatVGyjmQC}}
* {{cite book|last=Goldman|first=Robert P. | title=The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India: Balakanda|publisher=Princeton University Press|year=1990|page=456|isbn=9780691014852|url=http://books.google.com/?id=DWX43jnbOngC&amp;printsec=frontcover |ref=harv}}
* {{cite book|last=Goldman|first=Robert P.|title=The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India: Kiskindhakanda|publisher=Princeton University Press|year=1994|page=416|isbn=9780691066615|url=http://books.google.com/?id=BJMWT0ZJYHAC&amp;printsec=frontcover}}
*{{cite book|last=Goldman|first=Robert P. |title=The Ramayana of Valmiki: Sundarakanda|publisher=Princeton University Press|year=1996|page=576|isbn=9780691066622|url=http://books.google.com/?id=sFmsrEszbxgC&amp;printsec=frontcover}}
* Mahulikar, Dr. Gauri. ''Effect of Ramayana on Various Cultures And Civilisations'', Ramayan Institute
* [[Kate Milner Rabb|Rabb, Kate Milner]], ''National Epics'', 1896 – [http://www.gutenberg.org/dirs/etext05/8ntle10.txt See eText] [[Project Gutenburg]]
* {{cite journal|last=Murthy|first=S. S. N.|year=2003|month=November|title=A note on the Ramayana|journal=Electronic Journal of Vedic Studies|location=New Delhi|volume=10|issue=6|pages=1–18|issn=1084 -7561|url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs1006/ejvs1006article.pdf|ref=harv|accessdate=2011-12-02|archivedate=2012-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120808182601/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs1006/ejvs1006article.pdf}}
* {{cite book|last=Prabhavananda|first=Swami|title=The Spiritual Heritage of India |publisher=Vedanta Press|year=1979 ([[Spiritual Heritage of India (book)|see also Wikipedia article on book]])|page=374|isbn=9780874810356|url=http://books.google.com/?id=zupDCwE73O0C&amp;printsec=frontcover}}
* Raghunathan, N. (transl.), ''Srimad Valmiki Ramayanam'', Vighneswara Publishing House, Madras (1981)
* {{cite book|last=Sattar|first=Arshia (transl.)|authorlink=Arshia Sattar|title=The Rāmāyaṇa by Vālmīki|publisher=Viking|year=1996|page=696|isbn=9780140298666|url=http://books.google.com/?id=em3XAAAAMAAJ|ref=harv}}
* {{cite book|last=Sundararajan|first=K.R.|title=Hindu spirituality: Vedas through Vedanta|editor=Krishna Sivaraman, Bithika Mukerji|publisher=The Crossroad Publishing Co.|year=1989|pages=106–126|chapter=The Ideal of Perfect Life : The Ramayana|isbn=9780824507558|url=http://books.google.com/?id=xPYp7_kMBK4C&amp;pg=PA106}}
* ''A different Song'' – Article from &quot;The Hindu&quot; 12 August 2005 – {{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/08/12/stories/2005081201210200.htm |title=The Hindu : Entertainment Thiruvananthapuram / Music : A different song |publisher=Hinduonnet.com |date=12 August 2005 |accessdate=1 September 2010 |archive-date=27 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027001647/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/08/12/stories/2005081201210200.htm |deadurl=yes }}
* ''[http://www.ramayanabook.com/ Valmiki's Ramayana illustrated with Indian miniatures from the 16th to the 19th century]'', 2012, Editions Diane de Selliers, ISBN : 978-2-903656-76-8

== अग्रिमाध्ययनाय ==
;मूलग्रन्थाः 
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gret_utf.htm#Ram GRETIL etext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724075838/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gret_utf.htm#Ram |date=2009-07-24 }} (input by Muneo Tokunaga)
* [http://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A5%8D रामायणम्] ([[Devanagari]] version on [[Wikisource]])

;अनुवादाः
* ''[http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htm Valmiki Ramayana]'' translated by Ralph T. H. Griffith (1870–1874) ( [http://www.gutenberg.org/etext/24869 Project Gutenberg] )
* ''[http://www.sacred-texts.com/hin/dutt/rama01.htm The Ramayana condensed into English verse]'' by [[Romesh Chunder Dutt|R.C. Dutt]] (1899) [http://www.archive.org/details/RamayanaTheEpicOfRamaPrinceOfIndiaCondensedIntoEnglishVerseBy at archive.org]
* Prose translation of the complete Ramayana by M. N. Dutt (1891–1894): [http://www.archive.org/details/ramayanablaknda00vlgoog Balakandam], [http://www.archive.org/details/ramayana01duttgoog Ayodhya Kandam], [http://www.archive.org/details/ramayanaranyakn00vlgoog Aranya Kandam], [http://www.archive.org/details/TheRamayanaKishkindhaKandam Kishkindha Kandam], [http://www.archive.org/details/ramayanaranyakn00vlgoog Sundara Kandam], [http://www.archive.org/details/ramayana03vlgoog Yuddha Kandam], [http://www.archive.org/details/TheRamayanaUttaraKandam Uttara Kandam]
* ''[http://books.google.com/books?id=nAzNbPus9TcC Rāma the Steadfast: an early form of the Rāmāyaṇa]'' translated by J. L. Brockington and Mary Brockington. Penguin, 2006. ISBN 0-14-044744-X.

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
{{wikisourcecat}}
*[http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/ramayana/accessible/introduction.html Illustrated manuscript by Maharana Jagat Singh at British Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101133918/http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/ramayana/accessible/introduction.html |date=2012-01-01 }}
{{Commons category|Ramayana}}
=== अनुवादाः ===
* [http://valmiki.iitk.ac.in/index.php?id=translation Word to Word Translation of Valmiki Ramayanam with Sanskrit Text and Audio]
* [http://vedabase.com/en/rkd Online book: Rāmāyaṇa - Retold by Kṛṣṇa Dharma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109203635/http://vedabase.com/en/rkd |date=2011-11-09 }}
* [http://www.valmikiramayan.net/ Site with Valmiki Ramayana Text with Meaning] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113034155/http://www.valmikiramayan.net/ |date=2007-01-13 }} 
* [http://www.gitapress.org/Download_Eng_pdf.htm ''Ramacharita manas'' (Tulsidas' Ramayana)] 
* [http://sampoornaramayanam.blogspot.com/ Complete Valmiki Ramayanam in Telugu] 
* [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-one-bala-kanda/ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827100222/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-one-bala-kanda/ |date=2011-08-27 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-two-ayodhya-kanda-part-1/ 2.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827100356/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-two-ayodhya-kanda-part-1/ |date=2011-08-27 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-two-ayodhya-kanda-part-2/ 2.2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920051815/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-two-ayodhya-kanda-part-2/ |date=2011-09-20 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-three-aranya-kanda/ 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920043414/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-three-aranya-kanda/ |date=2011-09-20 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-four-kiskindha-kanda/ 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920054047/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-four-kiskindha-kanda/ |date=2011-09-20 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-five-sundara-kanda/ 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827100658/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-five-sundara-kanda/ |date=2011-08-27 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-six-yuddha-kanda/ 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827100717/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-six-yuddha-kanda/ |date=2011-08-27 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-seven-uttara-kanda-part-1/ 7.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827100726/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-seven-uttara-kanda-part-1/ |date=2011-08-27 }}, [http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-seven-uttara-kanda-part-2/ 7.2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920044655/http://www.mahavidya.ca/the-epics/the-ramayana/book-seven-uttara-kanda-part-2/ |date=2011-09-20 }}: Detailed summaries of each book of the Ramayana, University of Lethbridge.
[https://web.archive.org/web/20121001235704/http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/sankshepa_ramayanam/index.html]  Hindi and English translation with grammatical information.

=== शोधप्रबन्धाः===
*{{cite journal|last=Siddhinathananda|first=Swami |title=The Role of the Ramayana in Indian Cultural Lore|journal=[[Vedanta Kesari]]|url=http://www.eng.vedanta.ru/library/vedanta_kesari/ramayana.php|ref=harv}}

{{रामायणम्}}
{{वैदिकविज्ञानम्}}
{{HinduMythology}}

[[वर्गः:रामायणम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]
[[वर्गः:सज्जाऽर्हाणि पृष्ठानि]]</text>
      <sha1>p5urq51x79vq8dq1icndvqfz0by67cz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जैनदर्शनम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11362</id>
    <revision>
      <id>501716</id>
      <parentid>489019</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>युगलशर्मा</username>
        <id>47657</id>
      </contributor>
      <origin>501716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63165" sha1="pooml9w1bmomw1hxc7uf776ib0jhytg" xml:space="preserve">{{Infobox Jainism}}
[[चित्रम्:mahavir.jpg|thumb|भगवान् [[महावीरः]]]]
'''जैनदर्शनं''' भारतीयदर्शनेषु अन्यतमं वर्तते । चार्वाकविचारधारायाः अनन्तरं नास्तिकदर्शनेषु जैनदर्शनस्य महत्त्वपूर्णं स्थानमस्ति । [[चार्वाकदर्शनम्|चार्वाकमतस्य]] स्थूलतत्त्वानां चिन्तनस्य अपेक्षया सूक्ष्मचिन्तनं प्रति चिन्तनस्य प्रावाहिकता जैनदर्शने दृश्यते । यत्र चार्वाकः शरीरमेवात्मानं स्वीकरोति तत्र जैनदर्शनेन [[आत्मा]] इति शरीरातिरिक्तम् अभौतिकं तत्त्वं स्वीकृतम् । तच्च शरीरपरिमाणं मध्यमपरिमाणं वाऽभिमतम् ।
	
[[वैदिकसाहित्यम्|वैदिकदर्शने]] प्रायेणेदं प्रतिपादितमस्ति यदात्मा अणुपरिमाणो महत्प्रमाणो वाऽस्ति-‘अणोरणीयान् महतो महीयानिति' । अणुपरिमाणस्य महत्परिमाणस्य वा नित्यत्वात् आत्मा नित्योऽस्ति इति वैदिका मन्यते । तन्मतानुसारेण मध्यमपरिमाणात्मकाः पदार्था अनित्याः सन्ति । जैनदर्शने मध्यमपरिमाणः आत्मा नित्योऽस्ति । स भौतिकपदार्थवत् अनित्योऽस्ति ।

दार्शनिकविचारस्य क्रमेण अनयोरुभयोः दर्शनयोः पौर्वापर्यं स्पष्टरूपेण दृश्यते । ऐतिहासिकेन साक्ष्येण इदं सिद्ध्यति यत् चार्वाकस्य पश्चात् जैनदर्शनस्य विकासक्रमः समायाति । अस्यापि गणना नास्तिकदर्शनेषु विहिता, यतो हि अत्र [[वेदः|वेदानां]] प्रामाण्यं स्वीकृतं नास्ति । तथाप्यस्य लक्ष्यं चार्वाकवत् स्थूलपदार्थविवेचनं नास्ति । त्रिविधदुःखेभ्य आत्यन्तिकं मुक्तिरेवात्र लक्ष्यभूता वर्तते । आस्तिकदर्शनानामपि इदमेव लक्ष्यमस्ति । अतो जैनदर्शनम् आस्तिकधारायाः केषुचित् अंशेषु अनुकरणं करोति ।

[[आत्मा]] परिणामी द्रव्यमस्ति, जीवः अस्थिकायस्वरूपो भवति इत्याद्यवधारणाभिः सूक्ष्मतत्त्वानामपि भौतिकता सिद्ध्यति । वैदिकदर्शनेभ्यो वैपरीत्यदर्शनात् नास्तिकसंज्ञाऽस्याभिमता जीवात्मनः सम्बन्धे जैनसिद्धान्तानां चार्वाकसिद्धान्तै सह किमपि साम्यं दृश्यते । अत एव चार्वाकोपरान्तम् अस्य विद्यमानतया आनुक्रमिकतायां सन्देहो नास्ति ।

== जैनदर्शनस्य उद्गमः ==
जैनधर्मो यद्यपि अनादिः सनातनश्च वर्तते तथापि तस्य युगप्रवर्तकः [[ऋषभदेवः तीर्थङ्करः|ऋषभदेव]] आसीत् । ऋषभदेव ऐतिहासिको महापुरुष आसीत् । तस्येतिवृत्तमुपलभ्यते । हिन्दुधर्मस्य अवतारवादिन्या अवधारणया चतुर्विंशत्यवतारेषु षष्ठोऽवतारः ऋषभदेवः अवर्तत । तीर्थङ्करेषु आदिभूतत्वाद् अयमेव आदिनाथ इति अपि उच्यते । आदिनाथस्य अनन्तरं जैनदर्शनस्य तीर्थङ्करपरम्परा धर्मदर्शनयोः विकासस्य क्षेत्रे उल्लेखनीया अस्ति । तद्यथा-
[[आदिनाथः]] (ऋषभदेवः), [[अजितनाथः]], [[सम्भवनाथः]], [[अभिनन्दनः]] [[सुमतिनाथः]], [[पद्मप्रभुः]] [[सुपार्श्वनाथः]], [[चन्द्रप्रभु]], [[सुविधिनाथः]], [[शीतलनाथः]], [[श्रेयांसनाथः]], [[वासुपूज्यः]], [[विमलनाथः]] [[अनन्तनाथः]], [[धर्मनाथः]], [[शान्तिनाथः]], [[कुन्युनाथः]], [[अहरनाथः]], [[मल्लिनाथः]], [[सुव्रतनाथः]], [[नाभिनाथः]], [[नेमिनाथः]], [[पार्श्वनाथः]], [[महावीरः]] च ।

जैनदर्शनस्य युगप्रवर्त्तका आचार्याः '''तीर्थङ्कराः''' उच्यन्ते । जैनदर्शनस्य तत्त्वसिन्धौ निमज्जनाय मार्गदर्शकाः तीर्थङ्करसंज्ञां लभन्ते । '''तीर्थङ्कर'''पदस्य लाक्षणिकः प्रयोगो विहितः । तीर्थङ्करेषु अन्तिमस्य [[महावीरः|वर्धमानस्य]] ऐतिहासिकः परिचयोऽवश्यमुपलभ्यते । वर्धमानस्य जन्म ईस्वीपूर्व ५९९ तमे वर्षे [[बिहारराज्यम्|विहारप्रदेशे]] अभवत् । त्रिंशत्तमे वयसि वर्धमानेन परिव्रज्या गृहीता, कैवल्याय कठोरं तपो विहितः । स्वलक्ष्यसिद्धिवशात् अयं सर्वज्ञ इत्यप्युक्तः ।
	
जैनधर्मस्य '''दिगम्बर'''सम्प्रदाये दार्शनिकं चिन्तनं पर्याप्तरूपेण जातम् । पञ्चमहाव्रतेभ्योऽतिरिक्तं शारीरिक-मानसिक-वाचिक चेष्टासु नियन्त्रणस्यापि आवश्यकता प्रतिपादिता । यतो हि अनेनैव मृत्युपर्यन्तं कष्टसहिष्णुतायाः क्षमता जायते । चतुर्दशगुणस्थानानामनुभवोऽपि दार्शनिकचिन्तनस्यैव विषयोऽविद्यत । एतानि गुणस्थानानि एवं प्रकारेण कथितानि-
	
मिथ्याव्रतम्, सासादनम्, मिश्रः, अविरत् सम्यक्त्वम्, देशविरतिः, प्रमत्तम्, अप्रमत्तम्, अपूर्वकरणम्, अनिवृत्तिकरणम्, सूक्ष्मसाम्परायः, उपशान्तमोहः क्षीणमोहः, सयोगकेवली, अयोगकेवली च । 
	
जैनसाहित्यम् ऐतिहासिकचिन्तनेन चतुर्षु भागेषु विभक्तम् अस्ति-'''आगमकालः आरम्भयुगः, मध्ययुगः, अवान्तरयुगश्च''' । आगमकाले श्वेताम्बर-जैन-सम्प्रदायस्य आगमसाहित्यं सृष्टम्-(१)आचारङ्गसूत्रम् (२) सूत्रकृताङ्गम् (३) स्थानाङ्गसूत्रम् (४) समवायाङ्गसूत्रम् (५) भगवतीसूत्रम् (६) ज्ञातधर्मकथा (७) उपासकदशा (८) अन्तकृतदशा (९) अनुत्तरोपपादिकदशा (१०) प्रश्नव्याकरणानि (११) विवाङ्सूत्रम् (१२) दृष्टिवादः ।
[[चित्रम्:Mahavratas.jpg|thumb|300px|पञ्चमहाव्रताः]]		
=== आरम्भकालः ===
जैनदर्शनस्य आरम्भो दिगम्बरसम्प्रदायाचार्यस्य '''उमास्वामिनो''' विचारधाराभिर्भवति । प्रथमशताब्दि ईस्वीकाले उमास्वामिना [[तत्त्वार्यसूत्रम्|तत्त्वार्यसूत्रस्य]] रचना विहिता । एषु तत्त्वार्थसूत्रेषु काले काले वृत्तिभाष्यादिभिर्विभूषितानि ग्रन्थान्तराणि प्राप्यन्ते । जैनदर्शनस्य इमानि सूत्राणि [[पाणिनिः|पाणिनि]]सूत्राणीव वर्तन्ते । तत्त्वार्थसूत्रमधिकृत्य आचार्येण देवनन्दिना अपरनाम पूज्यपादाचार्येण [[सर्वार्थसिद्धिः|सर्वार्थसिद्धि]]रित्याख्या टीका, सिद्धसेनविरचितं गन्धहस्तिभाष्यम्, अकलङ्कविरचितं राजवार्तिकञ्चोपलभ्यन्ते ।
[[चित्रम्:Shravanbelgola Gomateshvara feet prayer1.jpg|200 px | thumb | right |बाहुबलेः पदतले जैनभक्ताः]]	
उमास्वामिन अनन्तरं दिगम्बरसम्प्रदायस्यैव आचार्येण कुन्दकुन्देन नियमसार–आचारान्तिक–कामसार-समयसार-प्रवचनसार-नामकाः ग्रन्था विरचिताः । कुन्दकुन्दाचार्यस्य इमा रचनाः समेकितरूपेण जैनदर्शनस्य विश्वकोश इति मन्यते । यथा वैदिकसाहित्ये प्रस्थानत्रयी विशिष्टा वर्तते, तथैव कुन्दकुन्दाचार्यस्य अन्तिमास्त्रयो ग्रन्था सारत्रयीरूपेण परमादरणीया मन्यन्ते ।
	
[[आचार्यसमन्तभद्रः|आचार्यसमन्तभद्रो]]ऽपि जैनदर्शनस्य क्षेत्रे अभिनवं चिन्तनं प्रस्तुतवान् । देवनन्दिना जैनेन्द्रव्याकरणे आचार्यसभन्तभद्रस्योल्लेखो विहितः । अस्य रचनासु '''आप्तमीमांसा, युक्त्यनुसन्धानम्, स्वयम्भूस्तवः जिनस्तुतिशतकम्, रत्नकरण्डक-श्रावकाचारः, जीवसिद्धिः, तत्त्वानुसन्धानम्, गन्धहस्तिभाष्यं''' चेति प्रमुखाः रचनाः सन्ति ।
=== मध्यकालः ===
जैनदर्शनस्य विकासे मध्यकालस्य प्रारम्भो ईस्वी षष्ठशताब्द्यां भवति । नवमशताब्दीपर्यन्तिकः कालो मध्यकाल एव निधार्यते । अयं कालो जैनसाहित्यस्य स्वर्णयुगोऽस्ति । जैनदर्शनस्य बहूनां मौलिकग्रन्थानां रचनाऽप्यस्मिन् एव काले संजाता । अस्मिन् कालखण्डे आचार्यः सिद्धसेनो दिवाकरः न्यायावतार-सन्मतितर्क- तत्त्वार्थटीका-प्रभृतीनां ग्रन्थानां रचनां कृतवान् । आसु रचनासु न्यायावतार इत्याख्यो ग्रन्थो जैनन्ययास्य स्वरूपं प्रस्तौति ।
	
अष्टमशताब्द्यां हरिभद्रसूरिणाऽपि षड्दर्शनसमुच्चय-अनेकान्तवाद –जयपताकादयो ग्रन्था विरचिताः । भट्ट अकलङ्केन तत्त्वार्थसूत्रेषु राजवार्तिकग्रन्थस्य प्रणयनं कृतम् । न्यायविनिश्चयः प्रमाणसंग्रहश्चापि अकलङ्कस्यैव जैनन्यायशास्त्रीयं रचनाद्वयं वर्तते । आचार्यविद्यानन्देन नवमशताब्द्यां तत्त्वार्थसूत्रेषु श्लोकवार्तिकं विरचितम् । वादिराजसूरिणाऽपि अस्यामेव शताब्द्यां पार्श्वनाथचरितम्, न्यायविनिश्चयनिर्णयश्चेति द्वौ ग्रन्थौ सृजितौ ।
=== अवान्तरकालः ===
दशमशताब्द्या अनन्तरं अवान्तरकालस्य प्रारम्भः स्वीक्रियते । अस्मिन् काले देवसूरिः प्रमुखः आचार्योऽभवत् । देवसूरिणाऽपि जैनन्यायक्षेत्रे '''प्रमाणानयनतत्त्वालोकालङ्कारः''' इत्याख्यस्य ग्रन्थस्य रचना कृता । अस्मिन् एव ग्रन्थे अनेनैव आचार्येण स्वयं स्याद्वादरत्नाकरनामकः टीकाग्रन्थोऽपि लिखितः । द्वादशशताब्द्यां हेमचन्द्रेण काव्यव्याकरणयोः क्षेत्रे नूतनं साहित्यं सृष्टम् । '''प्रमाणमीमांसा''' हेमचन्द्रस्य सुप्रसिद्धा रचनाऽस्ति । वस्तुतः एषा अद्वितीया दार्शनिकी रचना वर्तते, यतोहि अस्याः रचनायाः कारणात् हेमचन्द्रः ’कलिकालसर्वज्ञ’ इत्युपादिमधिगतवान् ।

त्रयोदशशताब्द्यां मल्लिषेणसूरिणः 'स्याद्वादमञ्जरी' विरचिता । जैनदर्शनक्षेत्रे एषा रचना पर्याप्तं लोकप्रियतामाप्तवती । इयं रचना हेमचन्द्रकृतस्य 'अन्ययोगव्यवच्छेद' इत्याख्यस्य द्वात्रिंशिकाग्रन्थस्य टीका विद्यते पञ्चदशशताब्द्यां गुणरत्नेन हरिभद्ररचितं षड्दर्शनसमुच्चयं लक्षयीकृत्य टीकाग्रन्थो रचितः । सप्तदशशताब्द्यां च आचार्येण यशोविजयेन संस्कृतप्राकृत हिन्दीभाषासु अनेकेषां खण्डनमण्डनात्मकानां ग्रन्थानां सृजनं विहितम् । जैनतर्कभाषाऽस्या प्रमुखा कृतिरस्ति । एवं जैनदर्शन-साहित्य–सिंहावलोकनेन विज्ञायते यज्जैनदर्शनस्य आचार्या न्यायशास्त्रस्य गहनं ज्ञानम् अधिगतवन्त आसन् । अत एव तेषां भाषायां न्यायशैल्याः पूर्णः प्रभावो दृश्यते । ग्रन्थानाम् उपादेयतया सह भाषागतं वैशिष्ट्यमपि तत्र स्पष्टं प्रतिभाति ।

== जैनदर्शनस्य तत्त्वमीमांसा ==
जैनदर्शनानुसारं निखिलब्रह्माण्डस्य मूले सप्त पदार्था विद्यन्ते । दृश्यमाणं सम्पूर्णं जगत् तेषामेव परिणामोऽस्ति । एते सप्त पदार्था जैनदर्शनग्रन्थेषु एवं प्रकारेण उल्लिखिताः सन्ति-जीवतत्त्वम, अजीवतत्त्वम्, आस्रवः, बन्धः, संवरः, निर्जरा,मोक्षश्च । अथैतेषां यथाक्रमं विवेचनं विधियते –
[[चित्रम्:Jain Prateek Chihna.svg|right|thumb| जैनचिह्नम् - स्वस्तिकम्]]
=== जीवतत्त्वम् ===
जीवतत्त्वम् आत्मनः सांसारिक –अवस्थारुपम अस्ति । तत् चेतनं वर्तते, अनन्त-ज्ञान-दर्शन- सामर्थ्थैश्चापि युक्तं भवति । व्यवहारजगति पूर्वार्जितकर्मणां प्रभावात् जीवः अनन्तज्ञानेन अनन्तदर्शनेन अनन्तसामर्थ्येन च युक्तो न भवति । तदव्स्थायां जीवोऽयं औपशमिक-क्षायिक-क्षायौपशमिक-औदयिक-पारिणामिक-भावैः सहितो भवति । आसां भावदशानां संपर्कात् जीवः स्वशुद्धस्वरुपात् भिन्नो भाति । द्रव्यवत् परिवर्तते सति जीव एव पुद्गलरुपेण व्यक्तो भूत्वा संसारीति उच्यते ।
जीवः परिणामी अस्ति । तस्य सर्वाः क्रियाः पूर्वकृतकर्मणां परिणामस्वरुपं सम्भवति । यदा चेतनोऽयं कस्मिन्नपि कर्मणि प्रवर्तते तदा तत्प्रवृत्तेः कारणमपि पूर्वोपार्जितमेव कर्म भवति । प्राप्तदेहानुसारं स्थूलः कृशश्च भवति । कर्मफलस्य भोक्ताऽपि जीव एवास्ति । स एव चोर्ध्वगः कथ्यते । जीवे कर्मणः प्रवेशस्य कारणम् अविद्या वर्तते, यतोहि अविद्याजन्यं कर्म एव जीवात्मानं सांसारिकतया आबद्धं करोति ।
	
बन्धमुक्तेरुपायो ज्ञानमस्ति । सत्कर्मणां परिणामस्वरुपं बन्धनावस्थायामेव ज्ञानमुत्पद्यते । '''ऋते ज्ञानान्न मुक्ति'''रिति सिद्धान्तानुसारं ज्ञानं बद्धस्य जीवस्य कृते अत्यावश्यकं वर्तते । जीवोऽयम् अवयवीत्यपि उच्यते । अवयवसंघातरुपत्वात् अयमस्तिकायोऽप्यस्ति । चैतन्यम् अनुभूतियोगश्चेति जीवस्य प्रमुखौ गुणौ स्तः । जीवस्य परिणामः पर्यायोऽपि भवति । स च चतुर्धा प्रतिपादितः (१) दिव्यः (२) मानुषः (३) नारकीयः (४) तिर्थक् चेति । पर्यायस्यापि द्वैविध्यं वर्तते द्रव्यपर्याय –गुणपर्याय-भेदात् । भिन्नेषु अपि द्रव्येषु यत् ऐक्यं प्रतीयते तत् द्रव्यपर्याय उच्यते । परिणामवशात् द्रव्यस्य गुणेषु यत् परिवर्तनं दृश्यते तद् गुणपर्यायो भवति ।
[[चित्रम्:Double-sided Leaf from a Chandana Malayaqiri Varta Series Ascribed to the artists Karam and Mahata Chandji.jpg|thumb|left]]	
=== अजीवतत्त्वम् ===
अजीवः धर्माधर्म-आकाश-पुद्गल-कालभेदात् पञ्चधाऽस्ति । एषु आकाशो निरवयवोऽस्ति, अतः स अनस्तिकायोऽपि वर्तते । गतिमान जीवः पुद््गलसहकारि कारणं द्रव्यविशेषश्च धर्मः कथ्यते । तथा जलचरस्य कृते जलम् एतद्विपरीतं स्थितिमान् जीवः पुद्गल-स्थितिकारणं द्रव्यविशेषश्च अधर्मः कथ्यते । यथा परिश्रान्तस्य कृते आश्रयः । अस्तिकाय द्रव्याणाम् आश्रयप्रदं द्रव्यम् आकाशोऽस्ति । अयं अनुमानसिद्धः पदार्थोऽस्ति यतो हि बहुदेशव्यापि जीव –पुद्गल –धर्माधर्म् –विस्ताराय प्रदेशपर्यायस्य आकाशस्य सिद्धिर्भवति । आकाशोऽपि द्विधा वर्तते-लोकाकाशः अलोकाकाशश्च । पुद्गलं जडद्रव्यं भवति । “ पूरयन्ति गलन्ति च पुद्गलाः” इत्यनया व्युत्पत्त्या पुद्गलः परिपूर्णं द्रव्यमस्ति । पुद्गलाः अणुरुपाः संघातरुपाश्चेति द्विधा भवन्ति । अनयोरणुः निरवयवो भवति संघातस्तु रुपरसादिगुणचतुष्टयेन समूहरुपो भवति ।
	कालस्तु प्रत्यक्षविषयो नास्ति, तथापि अनुमानेनैव कालस्य सिद्धिरस्ति यतो हि सर्वं जगत् परिणामशीलमस्ति । परिणामस्य हेतुतया कालः सिध्यति । कालं विना पदार्थानां स्थितिरसम्भवा वर्तते । प्रत्येकं परिणामः कालाश्रितोऽस्ति । प्रत्येकं क्रिया च कालाश्रिताऽस्ति । अतः कालोऽनुमीयते । विस्ताराभावे कालास्तिकायो द्रव्यभिन्नो दृश्यते ।
=== आस्रवतत्त्वम् ===
योगेन कर्मपुद्गलानां जीवे प्रवेश आस्रवोऽस्ति । आस्रवसम्पर्कादेव जीवो बन्धे निपतति । जैनदर्शने मनोवाक्कर्माणि क्रियायुक्तानि स्वीक्रियन्ते । इमान्येव् योगसंज्ञया उच्यन्ते यतोहि कर्मपुद्गला जडा भवन्ति, अतः स्वयं जीवस्तेषु कर्मसु प्रविष्टो नैव भवितुं शक्नोति । अपितु योगेनैव कर्मपुद्गलानां जीवे स्वाभाविकरुपेण प्रवेशो भवति । आस्रव एव बन्धस्य कारणम । स च द्विधा वर्तते – भावास्रवो द्रव्यास्रवश्च । यावत् कर्मपुद्गलानां जीवे प्रवेशो न भवति, तावत् स भावास्रवः क्थ्यते । जीवे कर्मपुद्गलानां प्रवेश एव् द्रव्यास्रव उच्यते । उदाहरणार्थं वस्त्रस्य आर्द्रीकरणानन्तरं मलिनताप्राप्तिरुपिणि कार्ये क्रियाद्वयं दृश्यते । प्रथमा क्रिया जलसिक्तिरस्ति अपरा च धूलिकणैः संसर्गरुपा वर्तते । मलिनताया उभयमेव हेतुर्भवति तत्र जलसिक्तौ भावास्रवोऽस्ति, धूलिकणसंसर्गे च द्रव्यास्रवो वर्तते ।
प्रधानभूताः आस्रवाः सप्तदश सन्ति ये मनोयोग- वाग्योग-काययोगैः सह पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणां, चतुः कषायाणां , पञ्च-महाव्रतानां च परित्यागात् जायन्ते ।
=== बन्धतत्त्वम् ===
जीवे कर्मपुद्गलानां प्रवेशाद उत्पन्नो बन्धभावो बन्ध इत्युच्यते । बन्धोऽपि रुपद्वये व्यवहृतो भवति, भावबन्धो द्रव्यबन्धश्चेति । बन्धस्य कारणमास्रवो भवति यतो हि आस्रवमेव जीवस्य मूलस्वरुपं नश्यति । मिथ्यात्वम्, अविरतिः, व्रतादिनियमानामनायासमुपेक्षा चापि बन्धस्य हेतवः सन्ति ।
[[चित्रम्:Ranakpur.jpg|thumb|right|x216px| text|राणापुरस्य जैनदेवालयः]]	
=== संवरतत्त्वम् ===
कर्मपुद्गलानां जीवे प्रवेशस्य अवरोधः संवर इति कथ्यते । अयमवरोधो वस्तुतः आस्रवस्य आस्रवजन्यबन्धस्य च भवति । अस्य क्रियान्वयनं सर्वेभ्यः विकारेभ्यो रहिते सत्येव सम्भवति । संवरस्यापि भेदद्वयं विद्यते भावसंवरो द्रव्यसंवरश्च । जैनदर्शने कर्मपुद्गलानां जीवे प्रवेशस्य द्वाषष्टिः उपायाः कथिताः, तेषु पञ्च बाह्याः अवशिष्टा आभ्यन्तराः सन्ति ।
	
बाह्या उपायाः समितय इत्यपि कथ्यन्ते, तद्यथा –ईर्यासमितिः, भाषासमितिः, एषणा समितिः, आसन्-निक्षेपण- समितिः, प्रतिस्थापना-समितिश्चेति –ये सम्भवाः उपायाः सन्ति ते गुप्तय इत्युच्यन्ते,तद्यथा –मनोगुप्तिः, कायगुप्तिश्चेति । समितिषु सत्क्रिया प्रवर्तते किन्तु गुप्तिषु असत्क्रिया निरुध्यते । संवरस्य प्रक्रियायां परीषहस्य महत्त्वपूर्णं योगदानमस्ति । मुक्तिमार्गे प्रवृत्त्यर्थं कर्मक्षयाय गृह्यमाणं सहिष्णुत्वं परीषह इति कथ्यते । परीषहस्य द्वाविंशतिर्भेदाः सन्ति । कर्मक्षयाय पञ्चभिर्महाव्रतैः, दशभिर्धर्मैः द्वादशभिरनुप्रेक्षाभिः, द्वाविंशपरीषहैः, पञ्चभिश्चरित्रैश्च संवरः अनुष्ठीयते । चरित्रस्य पञ्चभेदास्तत्रैवं प्रकारेण सम्प्रोक्ताः –सामयिकं, छेदोपस्थापनम्, परिहारविशुद्धिः सूक्ष्मसाम्परायः, यथाख्यातञ्चेति । एषां समेषामनुपालनेन जीवात्मनि कर्मपुद्गलानां प्रवेशो निरुध्यते ।
=== निर्जरातत्त्वम् ===
आत्मनि कर्मपुद्गलानां नूतनप्रवेशस्य अवरोधः, पूर्वावशिष्ट पुद्गलानां विनाशश्च निर्जरा इत्युच्यते । निर्जरामवलम्ब्यैव कश्चित् साधकः आत्मदर्शनं कर्त्तुं शक्नोति । यथार्थतस्तु पूर्वोक्तानां द्वाषष्टिः उपायानां साधना कठोरश्रमसाध्या भवति, ततोऽप्यधिकः श्रमः आत्मस्थानां कर्मपुद्गलानां विनाशकार्ये जायते । साधकस्यैषाऽवस्था निदिध्यासनस्वरुपेति कथ्यते । अनयैव अवस्थया साधकः आत्यन्तिकीं दुःखनिवृत्तिम् अनुभवति । निर्जरापि जैनदर्शने द्विधा प्रतिपादिता –भावनिर्जरा द्रव्यनिर्जरा चेति । आत्मस्थानां कर्मपुद्गलानां विनाशस्य भावना भावनिर्जरा भवति , तेषां कर्मपुद्गलानां विनाशस्य क्रिया च द्रव्यनिर्जरा भवति । कर्मपुद्गलानां विनाशस्य भावनादशायां कर्मणाम् उपभोगानन्तरं कर्मपुद्गलाः स्वत एव नश्यन्ति । सा दशा सविपाकभावनिर्जरा कथिता । यदि च कर्मणाम् उपभोगात् पूर्वरेव कर्मपुद्गलानां विनाशो भवति, तदा साधकस्य सा दशा अविपाकभावनिर्जरा कथ्यते । एषा अविपाकभावनिर्जरा अतीव दुर्लभा मन्यते । अस्याः कृते कठोरतपसः आवश्यकता प्रतिपादिताऽस्ति ।
=== मोक्षतत्त्वम् ===
कर्मपुद्ग्लेभ्यःपूर्णतया मुक्तो भूत्वा जीवात्मा सर्वज्ञः सर्वद्र्ष्टा च भवति जैनदर्शने आत्मनः एषाऽवस्था जीवन्मुक्तिरथवा मोक्ष इत्युच्यते । अयं मोक्षः भावमोक्ष एव भवति । पूर्णरुपेण् मोक्षस्य प्राप्त्यर्थं तु ज्ञाना वरणीय्- दर्शनावरणीय-मोहनीय-अन्तरायानां चतुर्ण्णां घातीयकर्मणां, आयु –नाम-गोत्र-वेदनीय- संज्ञकानां चतुर्ण्णां अघातीयकर्मणां चापि विनाशः आवश्यको भवति । एतदनन्तरमेव द्रव्यमोक्षो लब्धुं शक्यते ।
	
मोक्षावस्थायां जीवः सर्वेभ्यः औपशमिक-क्षाणौपशमिक –औदयिक भव्यत्वादिभ्यो भावेभ्यो मुक्तो भवति । स उर्ध्वगतिशीलो भवति, अतएव च उर्ध्वमेव गच्छति, किन्तु लोकाकाशात् परे यः अलोककाशोऽस्ति तत्र धर्मास्तिकायस्य अभावे जीवः न प्रवेष्टुं शक्नोति । स पुनस्ततः संसारेऽपि आगन्तुं नैव क्षमते । जैनदर्शानानुसारं मुक्तो जीवः परमात्मनि ऐक्यभावं न लभते । अर्थात् परमात्मनि तस्य लयो न भवति । परिणामस्वरुपं मुक्तोऽपि जीवोऽनन्त-कालपर्यन्तं सिद्धशिलायामेव वसति । अयमेव मोक्षो मन्यते ।

=== प्रमाणमीमांसा ===
[[चित्रम्:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|केरलस्य जैनदेवालयः]]
जैनदर्शने ज्ञानस्य द्वैविध्यं स्वीकृतम अस्ति- निर्विकल्पं सविकल्पं चेति । निर्विकल्पस्य चत्वारो भेदाः सन्ति – चक्षुः , अचक्षुः, अवधिः केवलश्चा । सविकल्पस्य पञ्च भेदाः भवन्तिमतिः, श्रुतिः, अवधिः, मनः पर्यायः, केवलश्च । सविकल्पस्य ज्ञानस्य पञ्चभेदा एव प्रमाणाय विषयीभूताः स्वीक्रियन्ते । प्रमाणं तु यथार्थज्ञानं भवति, यं हि जीवोः स्वेतरस्य कस्यापि साहाय्यं विना लभते । जैनदर्शने प्रत्यक्षस्य कृते मनसः इन्द्रियाणां वा आवस्यकता नास्ति, यतो हि तत्र सर्वदा वस्तुनो यथार्थज्ञानमेव उत्पादयति ।
जैनदर्शने प्रमाणं द्विधा निरुपितम् । तत्र प्रत्यक्षमपि द्विविधं पारमार्थिकं व्यावहारिकञ्च । पारमार्थिकं प्रत्यक्षं तदस्ति यत् कर्मप्रभावतो मुक्तं स्यात्, स्वातन्त्र्येणा चात्मानं प्रकाशयेत् । अनेनैव जगत् प्रकाशितं भवति । यस्य ज्ञानस्य कृते जीव इन्द्रियार्थसन्निकर्षे मनसि च निर्भरो भवति तत् व्यावहारिकं प्रत्यक्षं भवति । 
	
साकारस्य ज्ञानस्य मति-श्रुति-अवधि-मनः पर्याय-केवल-भेदात् पञ्च प्रकाराः सन्ति । एषु मतिज्ञानं चतुर्धा प्रतिपादितम्-अवग्रहः अर्थात् संयोगसन्निकर्षः, ईहा संयुक्तसमवायरुपा, अवायः संयुक्तसमवेतसमवायरुपः, धारणा चेति । आगमैराप्तवचनैर्वा प्राप्तं ज्ञाना श्रुतज्ञानं भवति । मतिश्रुतज्ञानयोरपि भेदकत्वं जैनदर्शने निर्दिष्टम् । तथा हि मतिज्ञानं केवलं वर्तमानाश्रितं भवति किन्तु श्रुतज्ञानं त्रैकालिकं भवति । जैनगमानुसारं श्रुतज्ञानं मतिज्ञानापेक्षया प्रामाणिकमस्ति । यतो हि मतिज्ञानं परिणामाश्रितं भवति, किन्तु श्रुतज्ञानम् आप्तवचनं कारणातीतञ्चास्ति ।
	
घातीय-अघातीय कर्मभ्यो मुक्तो जीवो यदा इन्द्रियादीनि करणानि विना ज्ञानं प्राप्नोति, तदा तत् ज्ञानं पारमार्थिकं प्रत्यक्षमुच्यते । पारमार्थिकप्रत्यक्षस्यापि भेदद्वयं विद्यते केवलज्ञानं विकलज्ञानं च । राग-द्वेषादिरहितम् अर्हत्सु विद्यमानं केवलज्ञानं भवति । विकलज्ञानं तु अवधिमनः पर्यायभेदात् द्विधा वर्तते । ज्ञानावरणे विनिष्टे सति देवतासु नारकीयेषु च स्वभावतो जायमानं ज्ञानं, मनुष्येषु इतरतिर्यग्योनिषु च प्रयत्नपूर्वकं विधीयमानं सम्यग्दर्शनजन्यज्ञानम् अवधिज्ञानं भवति । सम्यकचारित्रेण ज्ञानावरणे विनष्टे यद ज्ञानम् उत्पद्यते जनमनस्सु सीमितं च दृश्यते, तत् मनः पर्यायज्ञानं भवति । इदं विशेषेण तपस्विभिः एव प्राप्यते ।
	
परोक्षप्रमाणम् (अनुमानम्)-हेतुना साध्यस्य ज्ञाने या प्रक्रिया भवति सा अनुमानमिति उच्यते । अनुमानमपि द्विधा प्रतिपादितम् –स्वार्थानुमानं परार्थानुमानञ्चेति । बहुभिः दृष्टान्तैः एकस्यानिश्चिताया अवधारणायाः पुष्टिः स्वार्थानुमानमस्ति । यथा बहुवारं धूमं विह्नियुक्तं दृष्ट्वा दर्शकः स्वमनसि निर्धारयति यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निरिति । अत्र कारणरुपस्य धूमस्य कार्यरुपस्य वह्नेश्च साहचर्यं व्याप्तिनाम्ना कथ्यते । अतः साहचर्यनियमो व्याप्तिरिति सिद्धान्तो निर्धारितः ।
कदाचित् कुत्रचित् सुदूरं पर्वतादौ धूमं दृष्ट्वा पूर्वनिश्चितायाः व्याप्तेः स्मरणात् “ यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्नि” रिति नियमस्य आधारेण् दर्शकः पर्वते वह्निज्ञानं करोति । दर्शकः स्वमनसि विश्वसिति यत् यत्रापि धूमो भविष्यति, तत्रैव वह्निरवश्यं भविष्यति । यतोहि इमां धारणां सः पूर्वमपि बहुभिः दृष्टोदाहरणैः पुष्ट्वान् । अतः धूमे सति वह्नेर्निश्चये स्वार्थानुमानं क्रियान्वितं भवति ।
अस्मिन् स्वार्थानुमाने यत्र साध्यसिद्धिः सन्दिग्धा भवति, सः पक्षो भवति, यतो हि तस्मिन् हेतुरुपो धूमः स्पष्टरुपेणा परिलक्षितो भवति । अर्थात् पर्वतरुपिणि पक्षे दृश्यमाणो धूमः पक्षधर्मोऽस्ति । यतो हि सः धूमो धूमवत्त्वधर्मेण विशिष्टोऽस्ति । धूमवत्वेन विशिष्टस्य धूमस्य पर्वतरुपिणि पक्षे विद्यमानता पक्षधर्मता भवति । एवं व्याप्तिः पक्षधर्मता चेत्यनुमानस्य मुख्यम् अङ्गमस्ति । अतो व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतायाः ज्ञानमनुमानं मन्यते ।

परार्थानुमानेऽनुमानस्य उक्तो विधिः परेभ्योऽवगमयितुं उपयुज्यते किन्तु अस्मिन् पञ्च अवयवाः भवन्ति-प्रतिज्ञा, हेतुः, उदाहरणम्, उपनयः निगमनं चेति । यथा “ पर्वतो वह्निमान् धूमात्” इत्यस्मिन् वाक्ये पर्वते वह्निरस्ति इत्यस्य ज्ञापनार्थं प्रतिज्ञा विद्यते । ‘धूमात्’ इति कथनं हेतुरस्ति यतो धूमं विना ‘पर्वते वह्निरस्ति’ इत्यस्य अनुमानं न भवति । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निः यथा महानस इति उदाहरणं विद्यते । यथा महानसे तथाऽत्र पर्वते इत्युपनयोऽस्ति । पर्वतेऽपि धूमात् अग्निरेव नान्यत् इति निगमनमस्ति ।
आचार्यभद्रबाहुप्रतिपादितमतानुसारेण परार्थानुमानस्य प्रक्रियायां दश अवयवा भवन्ति-(१) प्रतिज्ञा (२)प्रतिज्ञाविभक्तिः (३) हेतुः (४) हेतुविभक्तिः (५) विपक्षः (६) विपक्षप्रतिषेधः (७) दृष्टान्तः (८) आशङ्का (९) आशङ्काप्रतिषेधः (१०) निगमनम चेति । अनुमाने प्रायेण पक्षः साध्यो हेतुश्चेति त्रीण्यङ्गानि भवन्ति । अनुमानेन यस्य ज्ञानं विधीयते तत् साध्यं भवति यथा “ पर्वतो वह्निमान्” इत्यादौ वह्निः । यस्मिन् आश्रये साध्यस्य सिद्धिः विधीयते सः पक्षो भवति, यथा “पर्वतो वह्निमान्” इत्याद्युदाहरणे पर्वतः । साध्यस्य सिद्धये यत् साधनं भवति, तत् हेतुर्भवति, यथा “पर्वतो वह्निमान् धूमवत्त्वात्” इत्याद्युदाहरणे धूमवत्त्वम् ।
अनुमानं ये दूषयन्ति ते दोषा हेत्वाभासा भवन्ति । जैनदर्शने हेत्वाभासः त्रिधा कथितः-असिद्धो विरुद्धः अनैकान्तिकश्च । आश्रयविहीनो हेतुरसिद्धो भवति यथा आकाशपुष्पः सुरभितोऽस्ति, यतोहि पुष्प एव सुरभितो भवति । अत्र पुष्पस्य आश्रयः आकाशो न सिदध्यति अतः असिद्धः हेत्वाभासोऽस्ति । प्रत्यक्षविरुद्धो हेतुः विरुद्धः हेत्वाभासोऽस्ति, यथा “ वह्निरनुष्णो द्रव्यत्वात्” इत्यत्र वह्नेरुष्णत्वं प्रत्यक्षेण न सिदध्यति न च सर्वाणि द्रव्याणि अनुष्णानि भवन्ति । अतः प्रत्यक्षविरुद्धत्वात् अयं हेत्वाभासो विरुद्धोऽस्ति । परस्परं विरोधे सति अनैकान्तिकः हेत्वाभासो भवति । यथा “ सर्वं क्षणिकं सत्त्वात्” इत्यस्मिन् उदाहरणे क्षणिकत्व –स्त्त्वयोः परस्परं विरोधो वर्तते, अतः सत्त्वं हेतुर्नास्ति अपितु हेत्वाभासो वर्तते ।

=== नयज्ञानम् ===
प्रमाणातिरिक्तात् दृष्टिभेदादपि तत्त्वज्ञानस्य उत्पत्तिः सम्भवति । अयं दृष्टिभेदो नय इत्युच्यते । जैनदर्शनस्य चिन्तने एकं वस्तु अनेकधर्मयुतं भवति । तेषु अनेकेषु धर्मेषु विद्यमानेष्वपि एकस्य धर्मविशेषस्य ग्रहणेन वस्तु निश्चीयते तत्र वस्तुनिश्चयस्य प्रक्रिया नय इत्युच्यते । नयेन वस्तुनः एकस्यैवाङ्गस्य ज्ञानं भवितुं शक्नोति, किन्तु प्रमाणेन वस्तुनः अनेकेषां धर्माणां ज्ञानं भवति ।
नयोऽपि द्विधा भवति निश्चयनयो व्यावहारिकनयश्च निश्चयनयेन वस्तूनां तात्विकं ज्ञानं जायते, व्यावहारिकनयेन च वस्तूनां सांसारिकं ज्ञानं भवति । एतदतिरिक्तमपि वस्तूनां विभिन्नानि रुपाणि विभिन्नदृष्टयाऽवगन्तुं निश्चयनय-व्यावहारिकनयाभ्याम् अतिरिक्तमपि अनेके नयाः जैनदर्शने स्वीकृताः सन्ति, येषु द्रव्यार्थिकनयः पारमार्थिकनयश्च प्रमुखौ स्तः ।
कर्मवादः
जैनदार्शनिकैरपि कर्माण्येव बन्धनानां मुख्यकारणतया स्वीकृतानि सन्ति । कर्मवशादेव जीवस्य क्रोध –मान-माया—लोभादिभिश्चतुर्भिः कषायैः अनादि अनन्तं च सम्पर्को भवति । अतः कर्म एव अविद्याऽस्ति । इदं स्वीकर्त्तुं शाक्नोति । जीवस्य कर्मणां तत्सम्पर्कगैः वस्तुभिः सम्बन्धस्तिष्ठति । कर्मसम्बन्धिनः पुद्गलाः कर्मपुद्गलाः भवन्ति ।
	
स्वाभाववादोऽनेकान्तवादश्च –जैनमतानिसारेणा सतो द्रव्यस्य वा स्वभावपरिणामिता स्वीक्रियते । अतस्तस्य उत्पादव्ययौ जायेते । तथापि द्रव्यस्य सतो वा मूलतो ध्रौव्यम् अस्ति, अतः तस्य विनाशो न जायते यथा घटः पटो वा । घटस्य उत्पत्तिः मृत्तिकया भवति, पुनश्च तस्य विनाशो भूत्वा ध्वंसरुपोऽप्यवशिष्यते स च मृत्तिकैवास्ति । पदार्थस्य मौलिकं रुपं यथा घटस्य मृदा, उभयोरवस्थयोः भवति । इदमेव ध्रौव्यमस्ति । तत्त्वचिन्तनस्य दशायां अनेकेषां धर्माणां विचारः आवश्यकोऽस्ति, तदैव तद्वस्तुनः स्वरुपस्य परिचयः प्राप्यते ।
	परिणामि नित्यतावादः –जैनसिद्धान्तानुसारेण सत्सु द्रव्येषु वा उत्पादव्ययध्रौव्यादयो गुणा विद्यन्ते । उत्पादविनाशसदृशयोरवस्थयोरपि वस्तुनोऽस्तित्वं सिदध्यति । परस्पर विरुद्धयोरवस्थयोरपि विद्यमानतया अयं परिणामिनित्यतावादोऽनेकान्तवादो वा कथ्यते । जैनमतेन चेतनाचेतनयोः सर्वयोः पदार्थयोः असंख्ये धर्माः सन्ति । यथा आत्मनि सत्त्व-व्यापकत्व चेतनत्वादयो धर्माः विद्यन्ते, किन्तु इमे धर्माः कस्यापि अपरस्य वस्तुनः अपेक्षया वर्तन्ते, कस्याप्यन्यस्य अपेक्षया च नैव वर्तन्ते । एवं कस्यचिद अपेक्षया आत्मा सत् अस्ति कस्यचिच्च अपेक्षया आत्मा असत् वर्तते । वस्तुतस्तु वस्तुनः स्वरुपं न केवलं तस्यैव वस्तुनो ज्ञानस्यापेक्षा न भवति, अपितु अन्येषा तेषामपि वस्तूनां ज्ञानमावश्यकं भवति, येषामपेक्षया मूलवस्तुनः स्वरुपं ज्ञातुं शक्यते । अर्थात् एकस्य वस्तुनस्तत्त्वज्ञानाय अन्यवस्तूनां सम्भावनाऽपि परोक्ष्या भवति एषा सम्भावना जैनदर्शने ‘स्याद्’ इति पदेन व्यज्यते ।

&lt;big&gt;'''अनेकान्तवादः'''&lt;/big&gt;

जैनदर्शनस्य एकः प्रमुखः वादः अस्ति अनेकान्तवादः । अस्य वादस्य अनुसारं द्रव्यम् अनेकधर्मयुक्तं भवति । अर्थात् एकस्मिन् द्रव्येऽनेके धर्माः भवन्ति। कस्यापि वस्तुनः एकेन एव दृष्टिकोणेन पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। एनं वादं स्पष्टीकर्तुं जैनाः एकम् उदाहरणं प्रस्तुवन्ति - एकदा केचन अन्धपुरुषाः गजस्य समीपे आगच्छन्। ते गजं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति स्म। एकः अन्धः गजस्य पादं स्पृशति । सः वदति यत् एषः स्तम्भः अस्ति।

द्वितीयः अन्धपुरुषः गजस्य कर्णं स्पृशति । सः वदति यत् एषः शूर्पः अस्ति। तृतीयः अन्धपुरुषः गजस्य शुण्डां स्पृशति । सः वदति यत् एषः  सर्पः अस्ति। चतुर्थः अन्धपुरुषः गजस्य पुच्छं स्पृशति । सः वदति यत् एषा रज्जुः अस्ति। पञ्चमः अन्धपुरुषः गजस्य उदरं स्पृशति । सः वदति यत् एषा भित्तिः अस्ति।

एवं सर्वे अन्धाः स्व- स्वानुभवाधारेण गजस्य विषये भिन्नानि मतानि प्रकटितवन्तः। अनेन उदाहरणेन ज्ञायते यत् एकस्य द्रव्यस्य अनेके धर्माः भवन्ति। एकेन दृष्टिकोणेन वस्तुनः पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। अपितु तस्य द्रव्यस्य पूर्णज्ञानार्थं तस्य सर्वेषां धर्माणां ज्ञानम् अपेक्षते। वादोऽयमेव अनेकान्तवादः ।

== आधाराः ==
*[[तारणपंथः]]  
* [http://www.jaingyan.com JainGyan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208010008/https://www.jaingyan.com/ |date=2019-02-08 }}
* [http://jainworld.com/ Jainworld - World's oldest Jain site]
* [http://casgroup.fiu.edu/religion/pages.php?id=3064 Jainism at Florida International University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720132351/http://casgroup.fiu.edu/religion/pages.php?id=3064 |date=2011-07-20 }}
* [http://jainsamaj.org/ Ahimsa Times World's Leading Jain News e-letter]
* [http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/jainsimp.html Simplified Jainism in University of Michigan]
* [http://www.jainuniversity.org/ Jain University]

[[वर्गः:जैनमतम्]]</text>
      <sha1>pooml9w1bmomw1hxc7uf776ib0jhytg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>न्यायदर्शनम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11366</id>
    <revision>
      <id>501676</id>
      <parentid>499173</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>जे पी</username>
        <id>47660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ग्रन्थाः */</comment>
      <origin>501676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75136" sha1="jomu9dpurkn34t3wirkj6ge8fayghfj" xml:space="preserve">{{हिन्दूधर्मः}}
'''न्यायदर्शनं''' (Nyaya) [[भारतीयदर्शनशास्त्रम्|भारतीयदर्शनेषु]] अन्यतमम् । वैदिकदर्शनेषु न्यायशास्त्रस्यापि गणना विधीयते । प्राचीनैरप्युक्तं यत् आन्वीक्षिकी सर्वासां विद्यानां मूलमस्ति । [[काव्यमीमांसा]]याः लेखकः [[राजशेखरः|राजशेखरोऽपि]] कौटिल्यसम्मतान् विद्याभेदान् आन्वीक्षिकी-त्रयीवार्त्ता-दण्डनीतिसंज्ञाभिरभिहितवान् । स्वयं [[कौटिल्यः]] आन्वीक्षिकीं सर्वासां विद्यानां प्रदीपभूतां सर्वेषां कार्याणाम् उपायरूपां, सर्वेषां धर्माणां आश्रयरूपां च प्रतिपादितवान् । फलतः विद्यायाः आन्वीक्षिकीत्याख्यं रूपं स्वरूपं न्यायशास्त्रस्य प्रतिपादनाय परमोपयोगि अस्ति ।&lt;br /&gt;
प्रमाणैः पदार्थानां परीक्षणं न्याय उच्यते । एवञ्चेत् न्यायविद्यायाः प्रतिपादनमेव न्यायदर्शनस्य प्रयोजनमस्ति । केषाञ्चन विदुषां मतानुसारेण न्यायशास्त्रे अनुमानस्य प्राधान्यमस्ति अत एव '''पञ्चावयववाक्यं न्यायः''' इत्यपि उक्तिर्व्यवहृता दृश्यते । तेन सिद्ध्यति यत् न्यायशास्त्रे अनुमानस्य विश्लेषणं सर्वाधिकमहत्वपूर्णमस्ति । आन्वीक्षिकी न्यायेन कथं साम्यम् आदत्ते इत्यस्मिन् सन्दर्भे इदं वक्तुं शक्यते यत् प्रत्यक्षदृष्टानां शास्त्रश्रुतानां च विषयाणां तात्त्विकस्वरूपस्य ज्ञापयित्री विद्या आन्वीक्षिकी भवति इति। व्युत्पत्त्यनुसारं तु '''प्रत्यक्षागमाभ्याम् ईक्षितस्य अन्वीक्षणं यस्यां सा आन्वीक्षिकी''' इति स्वीक्रियते । न्यायस्य प्रतिपाद्यमपि एवंविधमेवास्ति, अतः उभयोः साम्यमस्ति ।&lt;br /&gt;
न्यायविद्यायाः मूलस्रोतसः कालनिर्णयस्य दृष्ट्या इदं तु सम्भवं नास्ति यत् अमुककालेऽस्य शास्त्रस्योत्पत्तिः संजाता, किन्तु [[उपनिषदः|उपनिषत्सु]] विशेषतो बृहदारण्यके स्मृतिज्ञानचर्चायां तर्कस्योपस्थापना दृश्यते । तेन अनुमीयते यत् उपनिषत्कालात्पूर्वमेव न्यायस्य प्रारम्भिकं स्वरूपं तर्करूपेण वादविद्यारूपेण वा समुद्भूतम् । '''आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः''' इति वचनद्वारा श्रवणेन सह मननस्यापि उपदेशो विहितः । मननं पुनः तर्कानुकूलं उपयोगि भवितुं शक्नोति । एवमेव मीमांसादर्शने मूलतः श्रौतकर्मणः प्रसङ्गे विरोधपरिहारस्य कृते तर्कपद्धतेराश्रयो गृहीतः । पदार्थानां परिकल्पनायाः आश्रयभूताः उपनिषदः एव इत्यपि तत्र सूचितम् । तेन स्पष्टीभवति यद् वैदिकसाहित्यमेव न्यायदर्शनस्य मूलस्रोतो विद्यते । तदेव च तदुत्पत्तेः तत्परिकल्पनाया वा आधारोऽस्ति । अर्थात् न्यायशास्त्रम् अर्वाचीनं नास्ति प्रत्युत वैदिकसाहित्ये तदीयप्रतिपाद्यस्य मूलरूपेण विद्यमानतया यथा [[वेदः|वेदानां]] प्राचीनता मन्यते तथैव न्यायशास्त्रस्य प्राचीनताऽसन्दिग्धाऽस्ति ।

==इतिहासः==
प्रारम्भे न्यायदर्शनं [[मीमांसा]]दर्शनस्य अत्यधिकं सन्निकटम् अवर्तत, किन्तु कालान्तरे [[वैशेषिकदर्शनम्|वैशेषिकसिद्धान्तेः]] सह घनिष्ठतावशात् न्यायवैशेषिकौ समानरूपेण लक्ष्यानुयायिनौ अभवताम् । ऐतिहासिकदृष्ट्या इस्वीपूर्वपञ्चमशताब्दीतः वर्तमानं यावत् अस्य दर्शनस्य अस्तित्वं स्पष्टरूपेण दृश्यते । तथापि सहस्रद्वयवर्षेभ्यः अस्य शास्त्रस्य इतिहासः अविच्छिन्नोऽस्ति । अस्यां दीर्घकालावधौ न्यायस्य विकासोः द्विधा दृश्यते-प्रमेयमीमांसारूपेण, प्रमाणमीमांसारूपेण च ।&lt;br /&gt;
प्रमेयमीमांसा न्यायशास्त्रस्य प्रारम्भिकचरणे पदार्थतत्त्वालोचनदृष्ट्या समुदिता आसीत् अतः यस्मिन् न्यायशास्त्रे प्रमेयमीमांसायाः प्रतिपादनं प्रमुखरूपॆण वर्तते सः प्राचीनो न्यायः कथ्यते । प्रमाणमीमांसा कालान्तरे न्यायस्य प्रतिपाद्ये समाविष्टा, अतः यत्र प्रमेयमीमांसापेक्षया प्रमाणमीमांसायाः प्रामुख्यं वर्तते सः नव्यन्याय इत्युच्यते । प्राचीनन्यायतः नव्यन्यायपर्यन्तं न्यायस्य विकासकालो वर्तते । नव्यन्यायस्य पश्चात् न्यायस्य क्षेत्रे क्रमशः पतनस्यैव कालः समागतः । अस्मिन् विकासकाले न्यायविद्यायाः प्रतिष्ठापका ये आचार्या अभूवन् तेषां योगदानं वस्तुतोऽविस्मरणीयमस्ति । तत्त्वबुभुत्सोकथावादः।

==पदार्थ-प्रमाणानि==
न्यायशास्त्रं पदार्थज्ञानस्य उपस्थापकमस्ति । पदार्थज्ञानात्पूर्वं ज्ञानस्य प्रक्रिया बोद्धव्या भवतीति विचार्य न्यायशास्त्रे प्रथमं ज्ञानस्य स्वरूपं प्रतिपादितम् । 
प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्त-अवयव-तर्क-निर्णय-वाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-च्छल-जाति-निग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानात् मोक्षः &lt;ref&gt;&quot;प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्त-अवयव-तर्क-निर्णय-वाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-च्छल-जाति-निग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानात् निश्रेयसाधिगमः&quot;, -न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-१ ।   &lt;/ref&gt; भवति इति न्यायसूत्रकारस्य महर्षिगौतमस्य प्रतिपादनमस्ति ।

न्यायमतेन ज्ञानं प्रत्येकं वस्तुनः प्रकाशकमस्ति । तेनैव पदार्थस्य यथार्थज्ञानं भवति । ज्ञानं च द्विविधं भवति‌- स्मृतिरूपम् अनुभवरूपं च । ज्ञातविषयकं ज्ञानं स्मृतिर्भवति किन्तु अनुभवस्तु पदार्थसाक्षात्कारेण  संभवति । अनुभवोऽपि द्विधा वर्तते-अयथार्थानुभवः यथार्थानुभवश्च । अयथार्थानुभवस्तु तर्क-संशय-विपर्ययरूपो भवति । यथार्थानुभवश्च यथार्थं ज्ञानमेव प्रामाणिकं मन्यते ।

भारतीयदर्शनेषु ज्ञानस्य प्रामाण्यविषये मतभेदो वर्तते । केचन दार्शनिकाः ज्ञानस्य स्वतः प्रामाण्यं स्वीकुर्वन्ति किन्तु कतिपयाः अपरे परतः प्रामाण्यं प्रतिपादयन्ति । न्यायदर्शने ज्ञानस्य परतः प्रामाण्यं स्वीकृतमस्ति । कस्यापि पदार्थस्य ज्ञानाय इच्छा यत्नश्च आवश्यकौ स्तः । प्रवृत्तेः साफल्ये एव ज्ञानस्य प्रामाण्यं निर्धार्यते । इदमेव न्यायशास्त्रस्य समर्थप्रवृत्तिजनकत्वं कथितम् । न्यायशास्त्रिणां मतमस्ति यत् ज्ञानस्य स्वतः प्रामाण्यं  स्वीकर्त्तुं नैव शक्यते, यतः तस्यां दशायां ज्ञानस्य प्रामाण्ये सन्देह एव नोत्पद्यते इति।

प्रमाभेदात् प्रमाणभेदो न्यायमते स्वीक्रियते । प्रत्यक्षप्रमा, अनुमितिप्रमा, उपमितिप्रमा, शाब्दप्रमा चेति प्रमायाः चत्वारो भेदा भवन्ति । प्रत्यक्षप्रमाद्वारा प्रत्यक्षज्ञानं भवति अतः तस्यां क्रियायां प्रत्यक्षप्रमा स्वीक्रियते । अनुमितिजन्यं ज्ञानम् अनुमानं भवति । उपमितिजन्यं ज्ञानम् उपमानं भवति । शाब्दप्रमाजन्यं ज्ञानं शब्दप्रमाणेन गृह्यते । एवं प्रमाणचतुष्टयम् उपपद्यते ।

===प्रमाणम्===
यथार्थज्ञानस्य कारणीभूतं प्रमाणम् । प्रमीयते अनेनेति करणार्थाभिधानो हि प्रमाणशब्दः ।  चत्वारि प्रमाणानि प्रसिद्धानि । '''प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि'''&lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-३ &lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, उपमानम्, शब्दम्, इति ।

==== प्रत्यक्षम् ====
प्रमाणेषु आदिमं प्रमाणं प्रत्यक्षम् । '''इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्''' &lt;ref&gt; न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-४&lt;/ref&gt;इति सूत्रम् । इन्द्रियस्य अर्थेन सन्निकर्षात् यज्ज्ञानम् उत्पद्यते तत्प्रत्यक्षम् । उदाहरणम्- घटप्रत्यक्षे, इन्द्रियस्य चक्षुरिन्द्रियस्य अर्थेन घटेन सह सन्निकर्षात् ’अयं घटः’ इति प्रत्यक्षं ज्ञानम् उत्पद्यते । प्रत्यक्षम् अव्यपदेशम्, अव्यभिचारि, व्यवसायात्मकम् भवेत् ।

==== अनुमानम् ====
'''अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतोदृष्टं च'''&lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-५ &lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । अथ तत्पूर्वकम् इत्यनेन लिङ्गलिङ्गिनोः सम्बन्धदर्शनं लिङ्गदर्शनं च अभिसम्बध्यते । स्मृत्या लिङ्गदर्शनेन च प्रत्यक्षः अनुमीयते । 
*पूर्ववत् - यत्र कारणेन कार्यम् अनुमीयते तत् पूर्ववदनुमानम् । यथा मेघोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति ।
*शेषवत् - यत्र कार्येण कारणमनुमीयते तत् । पूर्वोदकविपरीतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं शीघ्रतरत्वं च दृष्ट्वा स्रोतसः अनुमीयते भूता वृष्टिरिति।
*सामान्यतोदृष्टम्- व्रज्यापूर्वकम् अन्यत्र दृष्टस्य अन्यत्र दर्शनमिति । रामेश्वरे दृष्टस्य ज्ञानेशस्य तिरुपतौ दर्शनेन , तस्य गमनम् अनुमीयते ।

==== उपमानम् ====
प्रज्ञातेन सामान्यात् प्रज्ञापनीयस्य प्रज्ञापनम् उपमानम् इति । प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुपमानम् &lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-६ &lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । उपमितिकरणम् उपमानम् इति तर्कसङ्ग्रहे उक्तम् । गोः सादृश्यं गवि पश्यन् कश्चित् वदति,  गोसदृशः गवयः इति । एवं चन्द्र एव मुखम् इत्यत्रापि । प्रसिद्धस्य चन्द्रस्य सादृश्यं मुखे पश्यन् वदति ।

==== शब्दप्रमाणम् ====
'''आप्तोपदेशः शब्दः'''&lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-७ &lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । आप्तः नाम यथार्थवक्ता । ईश्वरादयः आप्ताः ।

===प्रमेयम्===
'''आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्''' &lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-९ &lt;/ref&gt; इति सूत्रम्। आत्मा, शरीरम्, इन्द्रियम्, अर्थः, बुद्धिः, मनः, प्रवृत्तिः, दोषः, प्रेत्यभावः, फलम्, दुःखम्, अपवर्गः च प्रमेयाः ।

===संशयः===
'''समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः''' &lt;ref&gt; न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-२३ &lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । एकस्मिन् धर्मिणि नानाधर्माभासः । समानधर्मोपपत्तेर्विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः । यथा स्थाणुपुरुषयोः समानं धर्ममारोहपरिणाहौ पश्यन् पूर्वदृष्टं च तयोर्विशेषं बुभुत्समानः किंस्विदित्यन्यतरं नावधारयति । संशयबुद्धिः स्थाणुर्वा पुरुषो वा इति भवति ।

===प्रयोजनम्===
'''यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम्''' &lt;ref&gt; न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-२४ &lt;/ref&gt;  इति सूत्रम् । यदुद्दिश्य यस्मिन् कार्ये मनुष्यः प्रवृत्तो भवति तत् प्रयोजनमिति भण्यते । प्रयोजनं द्विधा विभज्यते दृष्टमदृष्टं चेति । 
*दृष्टफलम् - अवधातात् तुषविमोकः ।
*अदृष्टफलम् - स्वर्गफलमदृष्टमिति व्यवहारः ।

===दृष्टान्तः===
'''लौकिकपरोक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः''' &lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-२५ &lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । व्याप्तिज्ञापनस्थलं दृष्टान्तः इति व्यवहारः । यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वन्हिः इति व्याप्तिः । अस्य उदाहरणत्वेन महानसः व्याप्तिज्ञापनत्वेन स्वीक्रियते । अतः महानसं व्याप्तिज्ञापनस्थलं भवति । स च महानसः दृष्टान्तः भवति । दृष्टान्तः द्विविधः साधर्म्यवैधर्म्यरूपेण । 
*धूमेनाग्निसाधने यः महानसदृष्टान्तः भवति सः साधर्म्यभूतः, अस्यैवानुमानस्य जलं सरोवरः वैधर्म्यदृष्टान्तः इति ।

===सिद्धान्तः===
'''तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः'''&lt;ref&gt; न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-२६ &lt;/ref&gt;  इति सूत्रम् । यः अर्थः प्रमाणेन सिद्धः भवति सः सिद्धान्तः । सिद्धान्तः चतुर्विधः सर्वतन्त्रः, प्रतितन्त्रः, अभ्युपगमः, अधिकरणसिद्धान्तश्चेति । उदाहरणम् - पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि सन्ति । इमानि सकलशास्त्रकारैः अभ्युपगतत्वात् नास्त्यत्र विरोधः ।

===अवयवः===
'''प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः '''&lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-३२&lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । परार्थानुमानान्तर्गतावयवानामन्यतमस्य अवयवः इति कथनम् । परार्थानुमाने पञ्चावयवाक्यानि सन्ति । तानि यथा प्रतिज्ञातहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि इति ।

===तर्कः===
'''अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः''' &lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-४० &lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । व्याप्यारोपेण व्यापकारोपकस्तर्कः इति तर्कस्य लक्षणम् । यथा धूमः अग्निव्याप्यः एवम् अग्निः धूमव्यापकः।

===निर्णयः===
'''विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः''' &lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्,गौतमः, १-१-४१ &lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । तर्कविषये खण्डनमण्डनात्मकद्वारा यस्य समीचीनार्थस्य निश्चयः भवति सः निर्णयः इति अभ्युपगम्यते । अयं चतुर्विधः साक्षात्कृतिः, अनुमितिः, उपमितिः, शब्दः इति ।

===वादः===
'''प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः''' &lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-१ &lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । यः तर्केण अथवा प्रमाणद्वारा स्वपक्षसाधनाय एव परपक्षखण्डनं यस्यां शास्त्रचर्चायामुपयुज्यते, किञ्च स्वीकृतः सिद्धान्तः अविरुद्धः एव उपनयादिभिः पञ्चावयवैः वाक्यैः उत्पन्नश्च भविष्यति सः वादः ।

===जल्पः===
'''यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः''' &lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-२&lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । परपक्षखण्डनेन स्वपक्षसिध्यनन्तरमपि छलजातिनिग्रहस्थानानां प्रयोगः यत्र कृतो भवति सः जल्प इति भण्यते ।

===वितण्डा===
'''स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा'''&lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-३&lt;/ref&gt; इति सूत्रम् ।  वचनात् पूर्वोक्तः यः जल्पः यदा स्वपक्षस्थापनाहीनो भवति स एव वितण्डावादः इति । स्वपक्षस्थापनं न करोति अपितु केवलं परपक्षखण्डने एवास्य मुख्या प्रवृत्तिः ।

===छलम्===                                                                
'''वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम्''' &lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्,गौतमः, १-२-१० &lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । छलमेतत् त्रिविधं&lt;ref&gt;&quot;तत्त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं च&quot; -न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-११ &lt;/ref&gt; वाक्छलम्, सामान्यच्छलम्, उपचारच्छलम् इति ।

===जातिः===
'''साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः''' &lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-१८&lt;/ref&gt;  इति सूत्रम् । साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां यस्य साध्यस्य अनुपपत्तिः सा जातिरित्युच्यते । जातिः चतुर्विंशतिप्रकारात्मिका भवति । यथा-साधर्म्यसमः, वैधर्म्यसमः, उत्कर्षसमः, अपकर्षसमः, वर्ण्यसमः, अवर्ण्यसमः, साध्यसमः, विकल्पसमः, प्राप्तिसमः, अप्राप्तिसमः, प्रसङ्गसमः, प्रतिदृष्टान्तसमः, अनुपपत्तिसमः, संशयसमः, प्रकरणसमः, हेतुसमः, अर्थापत्तिसमः, अविशेषसमः, उपपत्तिसमः, उपलब्धिसमः, अनुपलब्धिसमः, नित्यसमः, अनित्यसमः, तथा कार्यसमः इति ।

===निग्रहस्थानम्===
'''विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम्''' &lt;ref&gt;न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-१९&lt;/ref&gt; इति सूत्रम् । निग्रहस्थानं खलु पराजयप्राप्तिः । वादी अथवा प्रतिवादी यस्मिन् स्थाने येन प्रतिपादनेन स्वपक्षपराजितत्वं मन्यते तत्स्थानं निग्रहस्थानं इति कथ्यते । निग्रहस्थानं द्वाविंशतिभेदेन उपन्यस्तं भवति न्यायशास्त्रे । तानि भवन्ति- प्रतिज्ञाहानिः, प्रतिज्ञान्तरम्, प्रतिज्ञाविरोधः, प्रतिज्ञासंन्यासः, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरम्, निरर्थकम्, अविज्ञातार्थम्, अपार्थकम्, अप्राप्तकालम्, न्यूनम्, अधिकम्, पुनरुक्तम्, अननुभाषणम्, अज्ञानम्, अप्रतिभा, विक्षेपः, मतानुज्ञा, पर्यनुयोज्योपेक्षणम्, निरनुयोज्यानुयोगः, अपसिद्धान्तः, हेत्वाभासः इति ।

==विषयाः==
==='''प्रत्यक्षप्रमाणम्'''===
इन्द्रियस्य पदार्थेन सह सन्निकर्षात् यत् ज्ञानं भवति तत् प्रत्यक्षज्ञानं भवति अतः तत्र प्रत्यक्षप्रमाणं स्वीक्रियते । इदं पञ्चभिः ज्ञानेन्द्रियैः मनसा च सह सम्बन्धात् षड्विधं भवति । एषु पञ्चज्ञानेन्द्रियाणां स्वस्वविषयैः सह सम्बन्धात् यः प्रत्यक्षो भवति सः सविकल्प उच्यते, मनःसंयोगेन जायमानः प्रत्यक्षस्तु निर्विकल्पो भवति । इमावेव प्रत्यक्षस्य प्राधान्येन द्वौ भेदौ स्तः ।

===='''सविकल्पं प्रत्यक्षम्'''====
ज्ञानेन्द्रियाणां विषयाः शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्ध-गुणाः सन्ति । गुणाः द्रव्येषु समवायसम्बन्धेन तिष्ठन्ति । तत्तद्द्रव्यरूपेण अर्थेन यदा सम्बद्धस्य ज्ञानेन्द्रियस्य संन्निकर्षो भवति तदा तस्मादुत्पन्नं ज्ञानं सविकल्पं भवति । अर्थात् नामजात्यादियुक्तानां पदार्थानां ज्ञानं सविकल्पं कथ्यते ।

===='''निर्विकल्पं प्रत्यक्षम्'''====
निर्विकल्पं प्रत्यक्षं मानसप्रत्यक्षमपि कथ्यते । यदा नामजात्यादिरहितस्य पदार्थस्य प्रत्यक्षं भवति तदा तत् निर्विकल्पं भवति । अर्थात् लौकिकज्ञानातिरिक्तम् अलौकिकं ज्ञानं निर्विकल्पम् उच्यते । यति हिंसः मनसा आत्मनः संयोगात् जायमाना अलौकिकी अनुभूतिः ज्ञानेन्द्रियैः व्यक्ता न भवति, किन्तु निर्विकल्पज्ञानात्मिका प्रतीतिः जायते । विशेषेणायं योगिनां प्रत्यक्षस्य विषयोऽस्ति ।

==='''सन्निकर्षः'''===
प्रत्यक्षम् अवगन्तुं सन्निकर्षस्य ज्ञानमप्यावश्यकं भवति । ‘सन्निकर्ष’ सम्बन्धविशेषं द्योतयति । इन्द्रियेण अर्थस्य सम्बन्धरूपः सन्निकर्षः षड्विधो भवति । तद्यथा- (१) संयोगः (२) संयुक्त-समवायः (३) संयुक्तसमवेतसमवायः (४) समवायः (५) समवेतसमवायः (६) विशेषणविशेष्य-भावश्चेति ।
संयोगसंनिकर्षः घटादिपदार्थानां प्रत्यक्षे भवति । संयुक्तसमवायसनिकर्षः घटादिपदार्थेषु विद्यमानस्य रूपादेः प्रत्यक्षे भवति । संयुक्तसमवेतसमवायः सन्निकर्षः रूपत्वादिधर्मस्य प्रत्यक्षे भवति । समवायः सन्निकर्षः शब्दस्य प्रत्यक्षे भवति । समवेतसमवायश्च पुनः शब्दत्वजातेः प्रत्यक्षे भवति । विशेषण-विशेष्यभावश्च घटादिपदार्थानाम् अभावस्य साक्षात्कारे भवति ।

==='''अलौकिकसन्निकर्षः'''===
अलौकिकसन्निकर्षस्तु त्रिधा भवति (१) सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिः (२) ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्तिः (३) योगजप्रत्यासत्तिश्च । एषु सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिरेव व्याप्तिग्रहणादौ कार्ये व्याभिचारादिदोषान् अपाकरोति । यथा हि ‘यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निः’ इत्युदाहरणे धूमनिष्ठस्य धूमत्वस्यापि धूमज्ञानकाले एव प्रत्यक्षो भवति अतः धूमत्वज्ञाने सति त्रैकालिकधूमानां ज्ञानं भवेत् किन्तु तन्न भवति अपितु वर्तमानकालिकस्यैव घूमस्य ज्ञानं भवति, यतो हि सामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्या सर्वेषां भूतभविष्यद्वर्तमानकालिकानां धूमानां ज्ञानात् वर्तमानकालिक-इतरकालिकधूमज्ञानानां व्यभिचारो न भवति यतो हि चक्षुरिन्द्रियेण धूमस्य प्रत्यक्षो वर्तमानमेव बोधयति ।

ज्ञानलक्षणा प्रत्यासत्तिस्तु चक्षुरिन्द्रियाणां तत्तद्विषयैः सह सम्बन्धाभावेऽपि पूर्वानुभूतस्य संस्कारवशाद् पुनर्ज्ञानं जनयति । यथा '''सुरभि चन्दनम्''' इत्यादौ चन्दनस्य प्रत्यक्षश्चक्षुरिन्द्रियेण भवति । सुरभेः ग्रहणं न पुनः चक्षुरिन्द्रियस्य विषयः । तत्तु घ्राणेन्द्रियस्य विषयोऽस्ति । किन्तु दूरस्थेऽपि घ्राणेन्द्रिये केवलं चक्षुषा चन्दनदर्शनमात्रेण तस्य सुरभेः ज्ञानं सहजरूपेण जायते यतोहि ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्या चन्दनस्य सुरभेः यः पूर्वानुभवो विहितस्तस्य संस्कारः चक्षुःसन्निकर्षमात्रेऽपि ज्ञातुरन्तःकरणे तिष्ठति । स च अलौकिकत्वात् अयं सन्निकर्षोऽलौकिकसन्निकर्षो वर्तते ।

परोक्षस्याथवा सूक्ष्मस्य पदार्थस्य ज्ञानं इन्द्रियार्थसन्निकर्षेण नैव संभवति । तथापि परमाणुतः महत्पर्यन्तं पदार्थानां प्रत्यक्षं लोकैर्विधीयते । किन्तु इदं प्रत्यक्षं सामान्यजनेभ्यः सम्भवं नास्ति । अयं सन्निकर्षस्तु योगिजनेभ्य एव सुलभो वर्तते । यतो हि योगिनो विना इन्द्रियार्थसन्निकर्षं सूक्ष्मतमान् महत्तमान् च पदार्थान् हस्तामलकं साक्षात् कुर्वन्ति । इदं ज्ञानं योगजसन्निकर्षेणैव सम्भवमस्ति । अत एवायमपि अलौकिकसन्निकर्षः वर्तते । अत्र ध्यानमेवैकमात्रं साधनं भवति न त्विन्द्रियादिकम् अतः इन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षवत् अस्य प्रत्यक्षो न भवति । निर्विकल्पकसमाधावपि ध्यानबलेनैव धारणायाः स्थिरत्वात् परतत्त्वसाक्षात्कारो भवति, अतः सोऽपि अलौकिकं प्रत्यक्षमेव ज्ञातव्यम् ।

==='''अनुमानप्रमाणम्'''===
यः पदार्थः परोक्षः अदृष्टः सूक्ष्मो वा भवति, तस्य पदार्थस्य ज्ञानम् अनुमानप्रमाणेन विधीयते । येन हेतुना परोक्षवस्तुनो यथार्थानुभवो जायते स परोक्षप्रतिपादकः हेतुः यत्र वर्तते तत्प्रमाणमनुमानमिति ज्ञातव्यम् । हेतुना हेतुमतः ज्ञानमिदं वर्तते । हेतुर्लिङ्गसंज्ञयाऽपि व्यवह्रियते । लिङ्गेन लिङ्गिनो ज्ञाने या प्रक्रिया भवति सा लिङ्गपरामर्शाख्या कथ्यते, अतः लिङ्गपरामर्शोऽनुमानं भवतीति नैयायिकैः उक्तम् ।&lt;br /&gt;
लिङ्गपरामर्शो व्याप्तिबलेन अर्थबोधम् उपपादयति । अतः लिङ्गं व्याप्तिबलेन अर्थगमकं भवति । व्याप्तिस्तु साहचर्यनियमो भवति, यथा '''यत्र यत्र वह्निस्तत्र तत्र धूमः''' इति । धूमदर्शनात् व्याप्तिस्मरणपूर्वकं पर्वतादौ वह्नेरनुमानं क्रियते, तेन पर्वतेऽदृष्टस्य वह्निपदार्थस्य सत्ता सिद्ध्यति । इदमेव स्वार्थानुमानम् ।
इदमेव अनुमानं यदि प्रथमानुमात्रा अन्यस्य कृते पञ्चावयववाक्यैः कार्यते तदा तत्परार्थानुमानं भवति । पदार्थानुमानस्य प्रक्रियायां पञ्च वाक्यानि प्रयुञ्जते, यथा-&lt;br /&gt;
(१)	प्रतिज्ञावाक्यम् – पर्वतो वह्निमान्&lt;br /&gt;
(२)	हेतुवाक्यम् – धूमवत्त्वात् &lt;br /&gt;
(३)	उदाहरणवाक्यम् – यत्र यत्र धूमस्तत्र  तत्र वह्निर्यथा महानसे &lt;br /&gt;
(४)	उपनयवाक्यम् – पर्वतेऽपि धूमसत्त्वाद् वह्निरेव &lt;br /&gt;
(५)	निगमनवाक्यम् – धूमसत्त्वाद वह्निसत्त्वे पर्वतो वह्निमान् इति सुनिश्चितं भवति । &lt;br /&gt;
अनुमानस्य प्रमुखे द्वे अङ्गे भवतः व्याप्तिः पक्षधर्मता च । व्याप्त्या विशिष्टस्य हेतोः पक्षे सत्तैव पक्षधर्मताऽस्ति अयमेव परामर्शः । अनुमाने हेतुदर्शनं त्रिवारं भवति । प्रथमवारं महानसे धूमदर्शनं भवति, द्वितीयवारं पर्वते धूमदर्शनं भवति, तृतीयवारमपि तत्रैव पर्वते पूर्वगृहीतव्याप्तिस्मरणेन वह्निसंसक्तस्य धूमस्य दर्शनं भवति ।

==आचार्यपरम्परा==

==='''आचार्यगौतमः'''===
न्यायशास्त्रस्य मूलसूत्राणां प्रणयनं महर्षिणा [[गौतमः|गौतमेन]] कृतम् । गौतमस्यैवापरं नाम अक्षपाद इत्यासीत् । अस्य निवासस्थानविषये स्थितिकालविषये च विदुषाम् ऐकमत्यं नास्ति । इतिहासविदां मतानुसारं गौतमस्य जन्मभूमिः मिथिला आसीत् । दार्शनिकविचारधारणां पौर्वापर्यदृष्ट्या आचार्य गौतमस्य स्थितिः बौद्धानां शून्यवादस्य पश्चात् स्वीकरणीया प्रतीयते यतो हि आचार्यगौतमेन न्यायसूत्रे क्वचित् शून्यवादस्य खण्डनं विहितम् । यदि एवं मन्यते तदा गौतमस्य स्थितिकालः ईस्वीपूर्वतृतीयशताब्दी सिद्ध्यति । पाश्चात्यविद्वान् डा. छज्जूरामशास्त्री विद्याभूषणः गौतमस्य कालः षष्ठशताब्द्यामासीदीति स्वीकरोति । गौतमस्य न्यायसूत्रमेव न्यायदर्शनस्य मूलम् आधारग्रन्थोऽस्ति । न्यायसूत्रे पञ्च अध्यायाः सन्ति । प्रत्येकम् अध्यायः आह्निकद्वये विभक्तोस्ति ।न्यायसूत्रस्य प्रतिपाद्ये षोडशपदार्थानाम् उद्देश-लक्षण-परीक्षाश्च प्रस्तु्ताः सन्ति ।

==='''आचार्य वात्स्यायनः'''===
न्यायसूत्रमवलम्ब्य वात्स्यायनेन ऋषिणा न्यायभाष्यस्य रचना कृता । वात्स्यायनस्य भाष्येण विज्ञायते यत् अस्मत्पूर्वमपि न्यायसूत्रेषु भाष्यग्रन्था विरचिताः आसन् । वात्स्यायनेन तेभ्यः उद्धरणान्यपि प्रस्तुतानि । अयं वात्स्यायनः कामसूत्रस्य कर्तुर्वात्स्यायनात् भिन्नः आसीत् । अस्य अपरं नाम पक्षिलस्वामिन् इत्यासीत् । वाचस्पतिमिश्रेण न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायाः प्रारम्भे वात्स्यायनस्य कृते पक्षिलस्वामिन् इति नाम्नः प्रयोगो विहितः ।&lt;br /&gt;
आचार्य उद्योतकरः- न्यायवार्तिककारो उद्योतकरोऽपि न्यायशास्त्रस्य आचार्येषु लब्धप्रतिष्ठ आसीत् । बौद्धदार्शनिकस्य दिङ्नागस्य प्रबलान् आक्षेपान् अयं खण्डितवान् । अतः कालान्तरे धर्मकीर्तिना दिङ्नागस्य तेषां दोषानां परिहारो विहितः, ये हि उद्योतकरेण उपस्थापिता आसन् । धर्मकीर्तेः स्थितिकालः सप्तमशताब्दी वर्तते, अतः उद्योतकारस्य कालः सप्तशताब्द्याः पूर्वं स्वीक्रियते ।

==='''वाचस्पतिमिश्रः'''===
वाचस्पतिमिश्रः मिथिलानिवासी आसीत् । अस्य स्थितिकालविषये विवादो नास्ति यतो हि एतद्विरचिते न्यायसूचीनिबन्धग्रग्रन्थे ग्रन्थस्य रचनाकालः ९८९ विक्रमसंवत्सरः उल्लिखितः । अनेन उल्लेखेन वाचस्पतिमिश्रस्य स्थितिकालः नवमशताब्द्या स्वीकर्तुं शक्यते । वाचस्पतिमिश्रेण उद्योतकरस्य न्यायवार्तिकं विषयीकृत्य तात्पर्यटीकाया रचना कृता । अस्याः टीकायाः महत्त्वं न्यायशास्त्रे पर्याप्तं गण्यते । अस्याम् अनेकत्र बौद्धमतानां सूक्ष्मा गभीरा च समालोचना विहिता । न्यायशास्त्रमतिरिच्य सांख्य-योग-मीमांसा-वेदान्तादिष्वपि वाचस्पतेः रचनाः प्राप्यन्ते ।  वाचस्पतिमिश्र एव तात्पर्याचार्य नाम्ना प्रसिद्धम् अलभत ।

==='''जयन्तभट्टः'''===
कालक्रमेण न्यायदर्शनस्य आचार्येषु जयन्तभट्टस्य स्थितिकालः वाचस्पतिमिश्रस्य अनन्तरं निर्धार्यते । कादम्बरीकथासारग्रन्थे प्राप्तेन उल्लेखेन विज्ञायते यत् जयन्तभट्टस्य प्रपितामहः शक्तिस्वामि काश्मीनरेशस्य  ललितादित्य-मुक्तापीडस्य अमात्यः आसीत् । एतदाधारेण प्रायशः जयन्तभट्टस्य स्थितिकालः नवमशताब्द्या उत्तरार्द्धे स्थिरीक्रियते किन्तु जयन्तभट्टः वाचस्पतिमिश्रात् पूर्वमेव बभूव यतो हि न्यायकणिकायां वाचस्पतिमिश्रः जयन्तभट्टस्य उल्लेखं करोति । जयन्तभट्टस्य सुप्रसिद्धा रचना न्यायमञ्जरी वर्तते । प्रमुखेषु सूत्रेषु आलोचनात्मकटीकारूपेण न्यायमञ्जर्याः प्रतिपाद्यं पर्याप्तम् उपयोगि रुचिकरं च प्रतीयते । गङ्गेश उपाध्यायेन जयन्तः “जरन्नैयायिक” इति संज्ञया कथितः ।

==='''भासर्वज्ञः'''===
न्यायशास्त्रस्य क्षेत्रे प्रकरणग्रन्थानां रचनाकारेषु अयम् आद्य आचार्योऽस्ति । मूलतः प्रकरणग्रन्थशैल्याः प्रवर्तक एवासौ आसीत् । अस्य स्थितिकालः नवम शताब्द्या स्वीक्रियते । प्रो. धर्मेन्द्रनाथशास्त्रिणा लिखितं यत् यदि न्याय-कलिका जयन्तमभट्टस्यैव कृतिरस्ति तदा तु अष्टमशताब्द्या उत्तरार्द्धे भासर्वज्ञस्य स्थितिः स्वीकर्तुं शक्यते । भासर्वज्ञस्य सुप्र-सिद्धा रचना '''न्यायसारः''' इत्यस्ति । अत्र प्रमाणमीमांसायाः प्राधान्यमस्ति । एनमाधारीकृत्यैव कालान्तरे नव्यन्यायस्य प्रणयनं विहितमस्ति गङ्गेश उपाध्यायेनापि भासर्वज्ञस्य शैल्या एवानुकरणं कृतम् ।

==='''उदयनाचार्यः'''===
न्यायशास्त्रस्य क्षेत्रे सर्वाधिकग्रन्थानां कर्त्तृरूपेण उदयनाचार्यस्य व्यक्तित्वं स्मरणीयमस्ति । उदयनाचार्यस्य स्थितिकालः दशमशताब्द्यां स्वीक्रियते यतो हि अस्य लक्षणावलीग्रन्थे ग्रन्थरचनाकालस्योल्लेखोऽस्ति, उदयनाचार्यस्य न्यायकुसुमाञ्जलिः, आत्मतत्त्वविवेक-न्यायवार्तिकतात्पर्य-परिशुद्धिश्च प्रसिद्धा न्यायशास्त्रीया रचनाः सन्ति । उदयनाचार्येण वैशेषिकशास्त्रस्यापि ग्रन्था रचिता यतोहि अस्य कालः न्यायवैशेषिकयोः सन्धिकालः आसीत् । अस्य रचनासु न्यायकुसुमाञ्जलिस्तु न्यायदर्शनस्य मुकुटमणिरेव वर्तते यतो हि अस्यां कृतौ ईश्वरबाधकतर्काणां खण्डपूर्वकम् ईश्वरसाधकयुक्तीनाम् अपूर्वं प्रदर्शनमस्ति ।

==='''गङ्गेश उपाध्यायः'''===
आचार्यो गङ्गेश उपाध्यायः नव्यन्यायस्य प्रणेता आसीत् अस्य जन्म मिथिलायाम् अभवत् । '''तत्त्वचिन्तामणि''' रीत्याख्यो ग्रन्थः गङ्गेश उपाध्यायस्य कालजयी कृतिरस्ति । अस्या माध्यमेन प्राचीनन्यायस्य धारा नव्यन्याये प्रवर्तिता । अस्मादेव कारणात् गङ्गेश उपाध्यायः नव्यन्यायस्य तर्कपूर्णां प्रस्तुतिं कर्त्तुम् अक्षमत । फलतः नव्यन्या-यस्य भाषागतं वैशिष्ट्यमपि पूर्वापेक्षया उल्लेखनीयम् आसीत् । गङ्गेश उपाध्यायस्य स्थितकालः श्रीहर्षपक्षधरमिश्रयोर्मध्ये निर्धार्यते अतः त्रयोदशताब्दी निश्चितो भवति, तथापि प्रो. धर्मेन्द्रनाथ शास्त्रिणो मतेन गङ्गेश उपाध्यायः द्वादशशताब्द्यां बभूव, यतो हि एकादशशताब्द्या उत्तरार्धादेव नव्यन्यायस्य युगः प्रारभ्यते ।

गङ्गेश उपाध्यायस्य अनन्तरं न्यायशास्त्रस्य क्षेत्रे ह्रासस्य युगो जायते । अस्मिन् युगे गङ्गेश उपाध्यायस्य पुत्रेण वर्धमान उपाध्यायेन कुसुमाञ्जलिं चिन्तामणिं न्यायलीलावतीं च विषयीकृत्य आलोकटीका विरचिता । पक्षधरमिश्रेण आलोकटीकाया विस्तारो विहितः । पक्षपरस्य शिष्येण रुद्रदत्तमिश्रेण कुसुमाञ्जलिप्रकाशं तत्त्वचिन्तामणिं चाधिकृत्य प्रकाशटीका विरचिता ।

पञ्चदशशताब्द्यां न्यायशास्त्रस्य प्रसारः बङ्गालप्रदेशोऽपि अभवत् । बङ्गालीयविदुषां नव्यन्यायस्य क्षेत्रे अविस्मरणीयं योगदानमस्ति अतः तेषां कालः '''नव्यन्यायस्य स्वर्णयुग''' नाम्ना प्रसिद्धिमभजत । षोडशशताब्द्याः आरम्भे वासुदेव-सार्वभौमः नव्यन्यायस्य सुप्रसिद्धः आचार्योऽभवत् । अस्य शिष्यैः रघुनाथ-रघुनन्दन-कृष्णानन्दप्रभृतिभिः नव्यन्यायस्य पर्याप्तं प्रचारः प्रसारश्च विहितौ ।

==='''रघुनाथशिरोमणिः'''===
अस्य जन्म षोडशशताब्द्यां सञ्जातः । तात्कालिकेषु विद्वत्सु अद्वितीयेन अनेन शिरोमणिरित्यु-पाधिः सम्प्राप्तः । रघुनाथशिरोमणिना तत्त्वचिन्तामणिं विषयीकृत्य दीधितिटीका विरचिता ।
नैयायिकेषु अन्यतमः अयम्।

==='''मथुरानाथ तर्कवागीशः'''===
मथुरानाथः रघुनाथशिरोमणेः प्रधानशिष्य आसीत् । अनेन स्वगुरोः दीधितिटीकामवलम्ब्य माथुरी टीका लिखिता । आलोक-चिन्तामणि-दीधितिप्रभृतिटीकाश्च लक्ष्यीकृत्य अनेन पुनः गूढार्थप्रकाशिनी रहस्यख्याश्च प्रटीकाः विरचिताः ।

==='''जगदीशभट्टाचार्यः'''===
रघुनाथशिरोमणेः दीधितिटीकां विषयीकृत्य जागदीशी नाम्ना प्रटीका जगदीशभट्टाचार्येण विरचिता । जगदीशभट्टाचार्योऽपि नवद्वीपस्य तात्कालिकः प्रधानो नैयायिक आसीत् । अस्य स्थितिकालः सप्तदशीशताब्दी इत्यस्ति । अस्य विदुषोऽन्या रचना शब्दशक्तिप्रकाशिका वर्तते या हि न्यायशास्त्रे अद्यापि अद्वितीया कृतिर्मन्यते ।

==='''गदाधरभट्टाचार्यः'''===
रघुनाथशिरोमणेः दीधितिटीकामवलम्ब्य गादाधरीनाम्ना प्रटीका गदाधरभट्टाचार्येण विरचिता । आत्मतत्त्वविवेकं, तत्त्वचिन्तामणिं चापि विषयीकृत्य अनेन स्वतंत्रटीकाग्रन्था रचिताः । अस्य कृतित्वसन्दर्भे एषा जनश्रुतिरस्ति यदनेन नव्यन्यायविषये द्वीपञ्चाशद् ग्रन्थानां रचना विहिता । व्युत्पत्तिवादः, शक्तिवादश्चापि गदाधरस्यैव रचनाद्वयं वर्तते । यद्यप्येतदुपरान्तमपि नव्यन्यायस्य ग्रन्थरचनायाः कार्यं धारावाहिकरूपेण सञ्जातम् तथापि प्रचारप्रसारयोरभावे न्यायशास्त्रस्य दुरूहता समृद्धाऽभवत् अतः कालान्तरे न्यायस्य विकासोऽवरुद्धः ।

==नव्यन्यायः==
न्यायदर्शनं द्विविधम् । प्राचीनन्यायः नव्यन्यायः इति । नव्यन्यायस्य विवरणम् अत्र विद्यते ।&lt;br /&gt;
'''द्रव्यं गुणस्तथाकर्म सामान्यं सविशेषकम्।'''&lt;br /&gt;
'''समवायस्तथाभावः पदार्थाः सप्तकीर्तिताः॥'''&lt;br /&gt;
अनया कारिकया ज्ञायते सप्तपदार्थाः सन्ति  इति । अत्र कश्चन प्रश्नः, शक्तिसादृश्याद्याः अतिरिक्ताः पदार्थाः सन्ति इत्यतः सप्तैव पदार्थाः कथम् ? तत्तत्पदार्थनिष्ठशक्तीनां तत्तत्पदार्थेष्वन्तर्भाव इति नास्ति शक्तिरतिरिक्तः कश्चित् पदार्थः । एवं सादृश्यं हि नाम तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम्, यथा- ’चन्द्रवन्मुखम्’ इत्यत्र चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगताऽह्लादकत्वादिमत्त्वं मुखे चन्द्रसादृश्यम् । एवञ्च भिन्नत्वं= भेदः, तस्य अन्योन्याभावे अन्तर्भावः । आह्लादकत्वस्य सुखरूपत्वेन गुणान्तर्भावः । एतदाद्यतिरिक्तस्य च सादृश्यस्याऽभावात् न पदार्थान्तरत्वमिति दिक् ।

===पदार्थाः===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| द्रव्यम् || गुणः || कर्म
|-
| सामान्यम् || विशेषः || समवायः
|-
|अभावः || 
|}

====द्रव्याणि====
न्यायनये नव (९) द्रव्याणि उक्तानि । अत्र पूर्वपक्षिणां मिमांसकानां प्रश्नः, तमसः  दशमद्रव्यत्वमाशङ्क्य कथं नवैव इति ? 
अयमत्र पूर्वपक्षसङ्ग्रहः-&lt;br /&gt;
'''तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत् ।'''&lt;br /&gt;
'''प्रसिद्धद्रव्यवैधर्म्यात् नवभ्यो भेत्तुमर्हति ॥''' इति चेत्, &lt;br&gt; 
तमो आलोकाभावः एव । अतः अस्य अभावे अन्तर्भावः इति । अत्र कारिकाया एवं निरूपितम् अस्ति तमसो दशमद्र'''व्यं''' न इति, तद्यथा-&lt;br /&gt;
'''आलोकाभाव एवेदं तमो द्रव्यं न तु स्वयम् ।'''&lt;br /&gt;
'''नील-क्रिया-प्रतीतिस्तु भ्रान्तिरेव मन्यताम् ॥''' इति

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| पृथिवी || आपः || तेजः
|-
| वायुः || आकाशः|| कालः
|-
| दिक् || आत्मा || मनः
|}

====गुणाः====
न्यायनये चतुर्विंशतिः (२४) गुणाः उक्ताः सन्ति ।
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| रूपम् || रसः || गन्धः || स्पर्शः
|-
| संख्या || परिमाणः || पृथक्त्वम् || संयोगः
|-
| विभागः || परत्वम् || अपरत्वम् || गुरत्वम्
|-
| द्रवत्वम् || स्नेहः || शब्दः || बुद्धिः
|-
| सुखम् || दुःखम् || इच्छा || द्वेषः
|-
| प्रयत्नः || धर्मः || अधर्मः || संस्कारः
|}

====कर्माणि====
न्यायनये पञ्चकर्माणि उक्तानि ।
*उत्क्षेपणम्
*अपक्षेपणम्  
*आकुञ्चनम् 
*प्रसारणम् 
*गमनम्

====सामान्यम्====
*परम्
*अपरम्

==== विशेषाः ====

*विशेषाः अनन्ताः ।

====समवायः====
*समवायस्तु एकः एव ।

====अभावः====
*प्रागभावः
*प्रद्ध्वंसाभावः
*अत्यन्ताभावः
*अन्योन्याभावः

== । ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |ग्रन्थकारः (रचयिता)
| valign=&quot;top&quot; |ग्रन्थस्य नाम
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''महर्षिः गौतमः (अक्षपादः)'''
| valign=&quot;top&quot; |न्यायसूत्रम्
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''महर्षिः वात्स्यायनः (पक्षिलस्वामी)'''
| valign=&quot;top&quot; |न्यायभाष्यम्
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''उद्योतकरः'''
| valign=&quot;top&quot; |न्यायवार्तिकम्
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''वाचस्पतिमिश्रः'''
| valign=&quot;top&quot; |न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका, न्यायसूचीनिबन्धः
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''उदयनाचार्यः'''
| valign=&quot;top&quot; |न्यायवार्तिकतात्पर्यपरिशुद्धिः, न्यायकुसुमाञ्जलिः, आत्मतत्त्वविवेकः (बौद्धधिक्कारः)
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''जयन्तभट्टः'''
| valign=&quot;top&quot; |न्यायमञ्जरी
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''केशवमिश्रः'''
| valign=&quot;top&quot; |तर्कभाषा
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''अन्नम्भट्टः'''
| valign=&quot;top&quot; |तर्कसङ्ग्रहः
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''विश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्यः'''
| valign=&quot;top&quot; |भाषापरिच्छेदः  (कारिकावली), न्यायसिद्धान्तमुक्तावली
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''गङ्गेसोपाध्यायः'''
| valign=&quot;top&quot; |तत्त्वचिन्तामणिः
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''वर्धमानोपाध्यायः'''
| valign=&quot;top&quot; |तात्पर्यपरिशुद्धिप्रकाशः
|}

==दार्शनिकाः==
न्यायदर्शनस्य सुप्रसिद्धाः दार्शनिकाः ।

# [[गौतमः]]
# [[वात्स्यायनः]]
# [[उद्योतकरः]]
# [[जयन्तभट्टः]]
# [[वाचस्पतिमिश्रः]]
# [[भासर्वज्ञः]]
# [[उदयनाचार्यः]]
# [[गङ्गेशः उपाध्याय]]
# [[वर्धमानः उपाध्याय]]
# [[पक्षधरमिश्रः]]
# [[वासुदेवसार्वभौमः]]
# [[पद्मनाभमिश्रः]]
# [[रघुनाथशिरोमणिः]]
# [[जानकीनाथभट्टाचार्यः]]
# [[कणादः]]
# [[जगदीशः तर्कालङ्कार]]
# [[गदाधरः भट्टाचार्य]]
# [[अन्नम्भट्टः]]
# [[विश्वनाथः]]

==अध्ययनकेन्द्राणि==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः
|-
| राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् &lt;br&gt;http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान
मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित
56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058
ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in
|-
|राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्&lt;br&gt;http://www.rsvidyapeetha.ac.in{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः
|-
| श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् &lt;br&gt;http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, नवदेहली -११००१६
|}

==आधाराः==

&lt;references/&gt;

{{wikisourcecat|न्यायशास्त्रम्}}

==बाह्यानुबन्धः==
* [http://www.nalanda.demon.co.uk/doctrine.htm Nyaya doctrine at the Darshana Indian Philosophy site.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050311003637/http://www.nalanda.demon.co.uk/doctrine.htm |date=2005-03-11 }}
* [http://logic2005.hss.iitb.ac.in/pdfs/VVSSarma_Tutorial.pdf Indian Systems of Logic (Nyaya): A Survey: Prof. V.V.S. Sarma]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.shastranethralaya.org/LectureNyaya.html Lectures on Sri Annam Bhatta's Tarka Sangraha and Other Works on Nyaya Shastra at Shastranethralaya. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907074845/http://www.shastranethralaya.org/LectureNyaya.html |date=2013-09-07 }}

[[वर्गः:न्यायदर्शनम्]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]
[[वर्गः:दर्शनानि]]</text>
      <sha1>jomu9dpurkn34t3wirkj6ge8fayghfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>योगदर्शनम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11368</id>
    <revision>
      <id>501697</id>
      <parentid>501502</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T18:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ritik sharm</username>
        <id>47663</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* योगस्वरूपम् */</comment>
      <origin>501697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48985" sha1="1uudtvpiyfmwc5fz173ynllpn1op0le" xml:space="preserve">[[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]]
'''योगदर्शनं''' (Yoga Darsana) दर्शनेषु अन्यतमम् । अस्य योगशास्त्रस्य रचयिता महर्षिः [[पतञ्जलिः]] । अयं पतञ्जलिः जीवः ईश्वरश्चेति तत्वद्वयं स्वीकरोति । अतः एव अस्य दर्शनस्य &quot;सेश्वरसांख्यदर्शनम्&quot; इति नामान्तरम् । अस्यैव शास्त्रस्यापरं नाम &quot;सांख्यप्रवचनम्&quot; इति । एतद्दर्शनं पतञ्जलिना प्रणीतत्वात् &quot;पातञ्जलदर्शनम्&quot; इत्यपि व्यवहारयोग्यं भवति । यद्यपि पतञ्जलेः पूर्वाचार्याः हिरण्यगर्भयाज्ञवल्क्यादयः अनेके आचार्याः योगशास्त्रस्य प्रवक्तारः आसन्, अथापि जनसाधारणानां कृते पतञ्चलिरेव तं योगशास्त्रं सूत्ररूपेण ग्रन्थीकृत्य सम्यक् सरलरीत्या व्याजहार इति हेतोः अस्य योगदर्शनस्य &quot;पातञ्जलदर्शनम्&quot; इति नाम सयुक्तिकं तिष्ठति ।

योगसूत्राषां भाष्यं महर्षिव्यासेन कृतमासीत्, तदेव प्रमाणतमो वर्ततेऽद्य।
{{हिन्दूधर्मः}}
==योगशास्त्रपरिचयः==
अस्मिन् योगशास्त्रे चत्वारः पादाः सन्ति । तेषां नामानि क्रमाद् भविष्यन्ति -समाधिपादः, साधनपादः विभूतिपादः, कैवल्यपादश्चेति । प्रथमे पादे भगवान् पतञ्जलिः -‘अथ योगानुशासनम्’,&lt;ref&gt; यो० सू०, पतञ्जलिः, १-१&lt;/ref&gt; इति शास्त्रारम्भस्य प्रतिज्ञां करोति । अनन्तरं योगस्य परिभाषा अस्ति -&quot;योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः&quot; &lt;ref&gt; यो० सू०, पतञ्जलिः, १-२ &lt;/ref&gt; इति । चित्तवृत्तयः-प्रमाणविपर्ययविकल्पादयः । एतेषां निर्वर्तनं योगशब्दार्थः । समाधिशब्दस्यार्थः -सम्यक् आधानम् इति, अर्थात् चित्तस्य स्वात्मस्वरूपे अवस्थापनमिति । योगवासिष्ठे समाधिलक्षणमेवमभिहितम्-&lt;br&gt;'&lt;nowiki/&gt;'''''इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः''' ।''' &lt;br&gt;''''''अन्तः शितलता यस्य समाधिरिति कथ्यते''' ॥''' इति ।

द्वितीये साधनपादे -&quot; तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः&quot; (यो० सू०-१) इत्यादि सूत्रद्वारा चञ्चलचित्तपुरुषाणां तपः स्वाध्यायादि क्रियायोगः एवं यमनियमादिबहिरङ्गसाधनभूतानां तत्त्वानामुल्लेखः वर्णितः । अत्र तपः इति शब्देन चान्द्रायणादिक्लेशकारकस्य तपसः अर्थावबोधो न भवति, यतः चान्द्रयणादयः शरीरे क्लेशजनकत्वात् तेन चित्तस्य ऐकाग्य्रं न तिष्ठति । अत्र तपः शब्दार्थः इत्थंभूतः भवति-हितकारकं स्वल्पं सात्विकभोजनं तथा शीतोष्णसुखदुःखादीनां सहनं एवमिन्द्रियाणां निरोधात्मकं यद्भवति तत्तपः इत्युच्यते । योगशास्त्रे तपः प्रसन्नकरणात्मकं वर्तते न तु पीडात्मकम् । स्वाध्यायस्यार्थः-मोक्षशास्त्राध्ययनं या नियमपूर्वकं प्रणवादिजपानुष्ठानमिति । ईश्वर-प्रणिधानं नाम परमात्मनः अनुचिन्तनम् अथवा परमात्मनि सर्वकर्मणां समर्पणम् इति भवति । सर्वेषु क्रियायोगेषु ईश्वरप्रणिधानं नाम क्रियायोगः उत्तमः इति स्वीक्रियते । &quot;यद्यत् कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम्&quot; इति ईश्वरप्रणिधानयुक्तः पुरुषः सर्वकर्माणि ईश्वारार्पितसेवाबुध्या करोति इत्यादयः विषयाः प्रतिपादिताः । तृतीये विभूतिपादे -जन्मान्तरज्ञानं, भूतभविष्यदर्थकं ज्ञानं, अन्तर्हितम् इत्यादि अनेकप्रकाराः सिद्धयः उपन्यस्ताः । चतुर्थे कैवल्यपादे -&quot;जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः&quot; &lt;ref&gt;यो० सू०,पतञ्जलिः, ४-१ &lt;/ref&gt; इति सूत्रेण पञ्चानां सिद्धीनां वर्णनं करोति । देवतानां सिद्धिः जन्मना एव जायते । एवं पक्षिणामाकाशे उड्डयनं पशूनां जलतरणमित्यादि जन्मतः एव प्रसिद्धः । ओषधेभ्यः सिद्धिः प्राप्यते । आयुर्वेद, रसेश्वरदर्शनादिषु सिद्धिरियं वर्णिता । मन्त्रेण एवं तपोबलेन सिद्धीनां प्राप्तिवर्णनं तन्त्रादिशास्त्रेषु मिलिष्यति । समाधेः सिद्धिः शास्त्रस्यास्य गौणविषयभूता भविष्यति । यमनियमादि अष्टाङ्गोपासनेन यदा योगवृक्षः फलति तदा पूर्णभावनया समाधिरुपफलपरिपकानन्तरं प्रकृति-पुरुषयोः भेदात्मकः साक्षात्कारः सिध्यति । तदानीं असंगः पुरुषः स्वस्वरूपावस्थानेन तिष्ठतीति कृत्वा आत्यन्तिकदुःखविनाशरूपः मोक्षः सिध्यति । अस्मिन् योगशास्त्रे षड्विंशतितत्त्वानि भवन्ति । यथा सांख्याभ्युपगतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि, एतेषामतिरिक्तत्वेन एकः ईश्वरः अस्तीति ईश्वरतत्त्वमपि पतञ्जलिरयं स्वीकरोति इत्यतः अस्य नाम सेश्वरवादी सांख्यः इति । ईश्वरस्य लक्षणमेव प्रतिपादयति पतञ्जलिः क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः (यो० सू० १-२४) इति । &lt;br&gt;

वैदिकी जीवनपद्धतिः धर्मार्थकाममोक्षरूपिणि पुरुषार्थचतुष्टये आश्रिता वर्तते । अन्तिमः पुरुषार्थः एव जीवनस्य अन्तिमम् उद्देश्यम् अस्ति । तदर्थमेव दर्शनशास्त्राणां प्रवृत्तिर्जायते यद्यपि सर्वाणि दर्शनानि स्व-स्वसिद्धान्तानुसारं मोक्षस्य निरूपणमकुर्वन् तथापि योगदर्शनं मोक्षस्य कृते साक्षात्कृतयत्नो विधीयते । मोक्षस्य कृते एव योगस्य उदयः सञ्जातः । इदं तात्पर्यं ‘योग’ पदस्य व्युत्पत्त्याऽपि स्पष्टमस्ति । “युज् समाधौ” धातोः योगशब्दस्य निष्पत्तिः संजाता । आत्मनः परमात्मनि विलय एव योग उच्यते । यदा त्रिविधदुःखानाम् एकान्तिकी आत्यन्तिकी च निवृत्तिर्भवति, तदा आत्मा स्वरूपे विलीनो भवति । तत्पश्चात् जननमरणादयः पुनर्न जायन्ते ।&lt;br&gt;

अस्य आत्मसाक्षात्कारस्य शास्त्रीयं मार्गदर्शकं योगशास्त्रमस्ति । समाधेरवस्थायाः अपरः पर्यायो योगः एवास्ति । चित्तवृत्तिः बाह्मजगतः अपवार्य आन्तरतत्त्वे स्थिरयेत् इत्याकारकोऽयं योगमार्गोऽत्र प्रतिपादितः । योगदर्शनं वैदिकदर्शनमस्ति यतो हि वेदेषु उपनिषत्सु च योगस्य सोपायं वर्णनं प्राप्यते । प्राचां ऋषीणां त्रैकालिकज्ञानस्य मूलमिदं योगदर्शनमस्ति, अतोऽस्य प्राचीनता असन्दिग्धा प्रतीयते । यदा वेदानाम् अपौरुषेयत्वं परीक्ष्यते तदा योगः एव तेषां अपौरुषेयत्वस्य साधक इति सिद्ध्यति । यतो हि ऋषयोऽपि योगेन एव मन्त्राणां साक्षाद्दर्शनं कृतवन्तः । ते मन्त्रप्रणेतारो नासन् ।&lt;br&gt;
	
अस्य अलौकिकवेदज्ञानजन्ययोगदर्शनस्य क्रियान्वयनं समाधिं विना नैव सम्भवति, अतः योगोवेदादपि प्राचीनं प्रतीयते । यद्यपि योगोऽपि एकं विशिष्टं ज्ञानमस्ति तथा च वेदाः अपि ज्ञानरुपाः सन्ति । ज्ञानस्य कदापि विनाशो नैव जायते । वेदाः अनादिज्ञानरूपाः वर्तन्ते । तेषामालोके योगमार्गस्य दर्शनम् अभवत् येन पश्चात् अदृष्टज्ञानम् अन्तर्निहितं ज्ञानं वा पुनः प्रकाशितम् । वैदिकदर्शनेषु योगस्य महत्त्वपूर्णं स्थानमस्ति । अवैदिकैः [[जैनदर्शनम्|जैन]][[बौद्धदर्शनम्|बौद्धादिदर्शनैरपि]] अस्य महत्त्वं स्वीकृतं, स्वसम्प्रदायेषु च सादरं योगस्य प्रतिष्ठापना विहिता । उदाहरणार्थं जैनदर्शनस्याचार्येण ’उमास्वामिना हेमचन्द्रेण’ च योगप्रक्रियाया विषयो विस्तरेण प्रतिपादितः । हठयोगानुगामिनि नाथसम्प्रदायेऽद्यापि योगस्य व्यावहारिकः अभ्यासो विधीयते ।&lt;br&gt;

==योगदर्शनस्य विकासः==

योगदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः पतञ्जलिः आसीत् । तद्र्चना योगसूत्रनाम्ना प्राप्यते । “ अथ योगानुशासनम्” इति सूत्रेण योगसूत्रस्य प्रारम्भो भवति । अनुशासन शब्दस्यार्थोऽस्ति-उद्दिष्टसिद्धान्तानां प्रतिपादनम् । अत एव इदमनुमानं स्वाभाविकं जायते यत् योगस्य सिद्धान्ताः पूर्वम् उपदिष्टाः । याज्ञवल्क्यस्मृतिग्रन्थे उल्लेखोऽस्ति यत् महायोगी हिरण्यगर्भ एव सर्वप्रथमं योगस्य उपदेशं प्रददौ । महर्षिणा पतञ्जलिना तस्योपदेशस्यैव सुव्यवस्थितं निरूपणं कृतम् ।&lt;br&gt;
	
महाभाष्यस्य प्रणेता वैय्याकरणः पतञ्जलिरेव योगसूत्रस्य कर्त्ता आसीत् इति तथ्यम् अनेकैः प्रमाणैः सिदध्यति । यद्यपि सांख्ययोगौ एकीभूतौ मन्येते तथापि योगशास्त्रे सांख्य प्रतिकूलस्य स्फोटवादसिद्धान्तस्य समर्थनं विहितम् | स्फोटवादः व्याकरणशास्त्रे सुचर्चितोऽस्ति | अतः योगसूत्रकर्त्ता पतञ्जलिः स्फोटवादस्य प्रणेता महाभाष्यकार एकैवावर्तत । पतञ्जलेः स्थितिकालः ईस्वीपूर्वं द्वितीयशताब्दी स्वीक्रियते । यद्यपि कैश्चिद् विद्वद्भिः योगसूत्रस्य चतुर्थपादे विज्ञानवादस्य खण्डनमस्ति अतः योगसूत्राणां रचनाकालः बौद्ध-आचार्यात् मैत्रेयात् परवर्ती स्वीकृतः, किन्तु तन्मतं युक्तियुक्तं नास्ति | यतोहि बौद्धविज्ञानवादस्य अवधारणायाः पूर्वमपि विज्ञानवादस्य उल्लेखः प्राप्यते यथा  छान्दोग्योपनिषदि ।&lt;br&gt;

योगसूत्रस्य चत्वारः पादाः सन्ति –(१) समाधिपादः (२) साधनपादः (३) विभूतिपादः (४) कैवल्यपादश्च । प्रथमे समाधिपादे चित्तवृत्तीनां समाधिभेदानां च वर्णनं विद्यते । द्वितीये साधनपादे क्रियायोग- क्लेशनाशोपायानां योगाङ्गानां च प्रतिपादनमस्ति । तृतीये विभूतिपादे धारणा –ध्यान –समाधिरूपाणां अवशिष्टानां विशिष्टयोगाङ्गानां प्रतिपादनेन सह योगाभ्यासजन्य –अदृश्यशक्तीनाम् अर्थात् विभूतीनामपि वर्णनं प्राप्यते । चतुर्थे कैवल्यपादे समाधिसिद्धि-निर्वाणचित्त-विज्ञानवादखण्डन –कैवल्यादयो विषयाः विस्तरेण निरूपिताः सन्ति ।
:#[[समाधिपादः]]
:#[[साधनापादः]]
:#[[विभूतिपादः]]
:#[[कैवल्यपादः]]
	
पतञ्जलिविरचितस्य योगसूत्रस्य एको भाष्यग्रन्थः प्रसिद्धोऽस्ति । तस्य नामास्ति व्यासभाष्यम् इति । योगसूत्राणां रहस्यं स्फुटीकर्त्तुम् अस्य भाष्यग्रन्थस्य अपयोगिता प्रामाण्यं च स्वीक्रियते । यद्यपि व्यासभाष्ये क्लिष्टताया आधिक्यमस्ति तथापि दुर्वहं नास्ति, यतो हि अस्य भाष्यस्यापि अनेके टीकाग्रन्थाः प्राप्यन्ते । वाचस्पतिमिश्रस्य तत्त्ववैशारदी “ विज्ञानभिक्षोः” “योगवार्तिकम् “ च श्रेष्ठौ टीकाग्रन्थौ स्तः । एतदतिरिक्तं हरिहरानन्द आरण्यक विरचिता एका अन्या टीका “ भास्वती” नाम्नाऽपि प्राप्यते । तत्त्ववैशारदी” विषयीकृत्य कालान्तरे राघवानन्देन “पातञ्जलयोगरहस्यम्” इति नाम्ना टीकाग्रन्थो रचितः ।&lt;br&gt;
	
योगसूत्रमधिकृत्यापि अनेकाः टीकाः प्राप्यन्ते । यथा –भोजविरचिता [[भोजवृत्तिः]], भावगणेशविरचिता वृत्तिः, रामानन्दयतिविरचिता मणिप्रभा, अनन्तपण्डितरचिता योगचन्द्रिका, सदाशिवेन्द्रसरस्वतीकृत “योगसुधाकराख्ये”, नागोजिभट्ट विरचिता ब्राह्मवृत्तिः, बृहतीवृत्तिश्च, ओमानन्दतीर्थप्रणीतः योगप्रदीपश्चेति ।&lt;br&gt;

उपर्युक्ताः सर्वाः टीका अनुभविभिः योगसाधकैः रचिताः सन्ति । योगसूत्राणां परिज्ञानाय आसां सर्वासां टीकानामुपयोगिता प्रतीयते । स्वामिना ओमानन्दतीर्थेन लिखिते योगप्रदीपग्रन्थे विस्तृतभूमिकायां योगस्य स्वरूपम् उपस्थाप्य ग्रन्थस्य उपादेयता संवर्धिता । इयं टीका गीताप्रेस्, गोरखपुरतः प्रकाशिताऽस्ति ।&lt;br&gt;

==योगस्वरूपम्==	
“योगश्चिवृत्तेर्निरोधः “ इति योगस्य परीभाषा योगसूत्रकारेण उदाहृता । चित्तञ्च क्षिप्त –मूढ –विक्षिप्त –एकाग्र –निरुद्धाख्यासु पञ्चभूमिषु विद्यमानं भवति । क्षिप्तभूमिः रजोगुणबहुला वर्तते । एषाऽवस्था दैत्य-दानव –उन्मत्तजनानां च भवति । मूढभूमिः तमोगुणबहुला भवति । इयं राक्षस-पिशाच-मदोन्मत्तानां जायते । विक्षिप्तभूमिः सत्त्वप्रधाना किन्तु रजोयुक्ता अपि भवति । इयं प्रथमभूस्थितानां योगिनां देवानां च चित्तभूमिरस्ति । इयं निरुद्धसत्त्वप्रधाना मन्यते । चित्तस्य सर्वासु वृत्तीषु उपरुद्धासु तत्तद्वृत्तीनां संस्कारमात्रेण युक्तं चित्तं निरुद्धं भवति । एषैव अन्तिमा भूमिरस्ति । चित्तवृत्तयोऽपि पञ्चविधाः प्रतिपादिताः –(१) प्रमाणवृत्तिः (२) विपर्ययवृत्तिः (३) विकल्पवृत्तिः (४) निद्रावृत्तिः (५) स्मृतिवृत्तिश्चेति । इमा रागद्वेषादिक्लेशानां कारणरूपाः सन्ति, तेषां विनाशिन्योऽपि भवन्ति, अतः आसां वृत्तीनां वर्गीकरणं द्विधा प्रतिपादितम् –क्लिष्टा अक्लिष्टाश्चेति । 


== प्रमाणानि ==
योगदर्शने सांख्यसम्मतानां त्रयाणां प्रमाणानामेव स्वीकृतिरस्ति । अत्रापि इतरप्रमाणानाम् अन्तर्भावः एषु प्रत्यक्षानुमानशब्दाख्येषु त्रिष्वेव प्रमाणेषु जायते ।

* ''विपर्ययः'' –वस्तुनो विपरीतम् अथवा मिथ्याज्ञानं विपर्ययोऽस्ति ।
* ''विकल्पः'' –शब्दज्ञानेनोत्पन्नः किन्तु वस्तुशून्यो विकल्पः कथ्यते । यथा चैतन्यमेव पुरुषस्य स्वरूपमस्ति ।
* ''निद्रा'' - वस्तुनोऽभावस्य ज्ञापयित्री वृत्तिः निद्रा इत्युच्यते ।
* ''स्मृतिः'' - अनुभूतविषयाणां तस्मिन्नेव रूपे स्मरणं स्मृतिरिति कथ्यते । 

आसां वृत्तीनां विरोधादेव आत्मस्वरूपस्य दर्शनं भवति । अर्थात् सांसारिकदुःखानाम् आत्यन्तिकं निवृत्तिश्च जायते । आसां वृत्तीनां निरोधो अभ्यासेन वैराग्येण च भवति । वैराग्येण विवेकस्य उदयो भवति । अभ्यासेन च चित्तं सत्त्वे प्रतिष्ठते ।&lt;br&gt;

==अङ्गानि==	
चित्तवृत्तीः स्थिरयितुं योगाभ्यास आवश्यको भवति । तत्कृते योगाङ्गानां अभ्यासो विधीयते । 

योगस्य अष्टौ अङ्गानि अभिमतानि- 

#[[यमः]] -अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहाः (योगसूत्र २.३०) — सामाजिक-नैतिक-संयमाः।
#[[नियमः]] - शौच-संतोष-तपः-स्वाध्याय-ईश्वरप्रणिधानानि (योगसूत्र २.३२) — वैयक्तिक-पवित्रता-अनुशासनानि।
#[[आसनम्]] - स्थिरसुखमासनम्” (योगसूत्र २.४६) — देहस्य स्थिरता सुखं च।
#[[प्राणायामः]] - श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः” (योगसूत्र २.४९) — प्राणशक्ति-नियमनम्।
#[[प्रत्याहारः]] - इन्द्रियाणां स्वविषयेभ्यः निवृत्तिः चित्तानुकारश्च (योगसूत्र २.५४)।
#[[धारणा]] - देशबन्धश्चित्तस्य धारणा” (योगसूत्र ३.१) — एकस्मिन् स्थाने मनसः बन्धनम्।
#[[ध्यानम्]] - तत्र प्रत्यैकतानता ध्यानम्” (योगसूत्र ३.२) — तस्मिन् एव विषये अखंड-मनःप्रवाहः।
#[[समाधिः]] - अर्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव” (योगसूत्र ३.३) — ध्येयमात्र-अवस्थितिः, आत्मापरमात्मनोरैक्यम्।

==मुख्याः विषयाः==
===समाधिः===
चित्तवृत्तेर्निरोध एव समाधिरुच्यते । समाधिर्द्विधा वर्तते –सम्प्रज्ञातसमाधिः, असम्प्रज्ञातसमाधिश्चेति ।

==== सम्प्रज्ञातसमाधिः ====
कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् वस्तुनि चित्तस्य स्थैर्यं जाग्रतावस्था च इतरवृत्तीनां क्षये सति सम्प्रज्ञातः सबीजो वा समाधिर्भवति । अस्य समाधेश्चत्वारो भेदाः सन्ति –(१) वितर्कानुगतः (२) विचारानुगतः (३) आनन्दानुगतः (४) अस्मितानुगतश्च । एषु चित्तं स्थूलेभ्यः सूक्ष्मेषु आलम्बनेषु तिष्ठति ।&lt;br&gt;

१) वितर्कानुगतः - यदा चित्तं कस्मिंश्चित् स्थूल-विषये (यथा- मूर्ती, पञ्चमहाभूतेषु, अथवा शरीरे) एकाग्रं भवति, तदा सः वितर्कानुगतः समाधिः उच्यते |

(२) विचारानुगतः - यदा चित्तं स्थूलविषयान् त्यक्त्वा सूक्ष्म-विषयेषु (यथा- तन्मात्रासु, अन्तःकरणे, प्रकृति-तत्त्वेषु वा) एकाग्रं भवति, तदा सः विचारानुगतः समाधिः कथ्यते |

(३) आनन्दानुगतः - यदा चित्तं सूक्ष्मविचारान् अपि अतीत्य इन्द्रियाणां प्रकृतौ (अहङ्कारे) अथवा सत्त्वगुणे विलीनं भवति, तदा एकः अलौकिकः आनन्दः प्राप्यते। एषा स्थितिः आनन्दानुगत-समाधिः इति उच्यते।

(४) अस्मितानुगतश्च  - एषा सम्प्रज्ञातसमाधेः अन्तिमा उत्तमा च अवस्था अस्ति। यदा आनन्दस्यापि लयः भवति, चित्तं च केवलं 'अस्मि' (अहं अस्मि / शुद्ध-अस्तित्वम्) इति भावे स्थिरीभवति, तदा सः अस्मितानुगत-समाधिः इति कथ्यते| 


==== असम्प्रज्ञातसमाधिः ====
वृत्तीनां परमेण वैराग्येण निरोधे सति ज्ञातृ-ज्ञान-ज्ञेयानां भेदोपशमे सति चालम्बनस्य संस्कारमात्रे अवशिष्टे असम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति । इयं निर्बीजसमाधिरपि उच्यते । अस्याम् अवस्थायां क्लेशाः नैव तिष्ठन्ति, न च कर्माशयाः ।
	
असम्प्रज्ञातसमाधेरपि भेदद्वयम् अस्ति-भवप्रत्ययः उपायप्रत्ययश्च । अविधावशात् निरोधस्समाधिः ‘भवप्रत्यय’ नाम्ना विज्ञायते ।अत एव रक्त-मांस-मेद –अस्थि-मज्जा शुक्रादिषाट्कौषिकस्य शरीरस्य पतनोपरान्तम् इन्द्रियेषु अथवा भूतेषु लीनाः संस्कारमात्रेण सहिताश्च जीवा ‘विदेह’ संज्ञका भवन्ति । श्रद्धा –वीर्य- स्मृति – समाधि-प्रज्ञाभ्य उत्पन्नः उपायप्रत्ययः योगिभिः प्राप्यते । इयमेकान्तिकी दुःखनिवृत्तिर्नास्ति । अत्र अविद्यायाः विनाशेन क्लेशाः अपि विनश्यन्ति । अतः चित्तं ज्ञाने प्रतिष्ठते ।&lt;br&gt;
	
चित्तस्य निरोधं प्रति गत्यवरोधकाः चित्तविक्षेपाः भवन्ति । यथा-रोगः, अकर्मण्यता, भ्रान्तिदर्शनम्, निरुद्धाप्राप्ति, समाधौ चेतसः अस्थैर्यम् इत्यादि । चित्तविक्षेपग्रस्ताः जनाः दुःखं दौर्मनस्यं कम्पनं श्वासप्रश्वासादिनां चानुभवन्ति । अतः एषामवरोधाय चित्तस्य तत्त्वे स्थापयितुं अभ्यास कार्यः । सर्वेषु प्राणिषु- मैत्रीभावः, करुणाभावश्च, पुण्यात्मनः प्रति प्रसन्नता, पापकारिणामुपेक्षा च करणीयाः ।&lt;br&gt;
	
असमाहितचित्ताः अपि जनाः तपः-स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधानादिभिः योगे प्रवर्तन्ते। फलस्वरूपं समाधिभावस्य उदयः क्लेशानां विनाशश्च जायेते । क्लेशाः प्रायेण अविद्यायाः आच्छादिताः भवन्ति । तद् मिथ्याज्ञानं भ्रान्तिरपि कथ्यते । क्लेशः पञ्चधा प्रतिपादितः –अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवेशश्च । अनात्मपदार्थः आत्माऽस्तीति अविद्या वर्तते । द्रष्ट्रादृश्ययोरभिन्नताऽस्तीति अस्मिता वर्तते । सुखस्य उत्कटेच्छा रागो भवति । दुःखहेतुभ्यः ईर्ष्याभावो द्वेषः । मृत्योर्भयश्चाभिनिवेशो भवति । &lt;br&gt;

===परिणामविचारः===
परिणामः त्रिविधः । धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणामः, अवस्थापरिणामश्चेति । 
* धर्मपरिणामः -धर्मे पूर्वधर्मतिरोभावेन धर्मान्तरप्रादुर्भावः धर्मपरिणामः ।
*लक्षणपरिणामः - विद्यमानधर्मेषु लक्षणमेकं त्यक्त्वा लक्षणान्तरस्वीकरणेन यः परिणामः सः लक्षणपरिणामः ।
*अवस्थापरिमाणः - वर्तमानं यल्लक्षणं तस्य अवस्थान्तरं त्यक्त्वा अन्यावस्थायां परिणामत्वेन वर्तमानत्वम् ।

===अविद्याविचारः===
विद्यायाः अभावः अविद्या इति व्युत्पत्त्या निर्मक्षिकम् इत्यत्र अव्ययीभावसमासेन मक्षिकानामभावः यथा प्रतीयते तथा पूर्वपदप्रधानग्रहणेन अविद्या पदशब्दार्थः विद्याभावः इति सिध्यति । अथवा न विद्या अविद्या इति विग्रहे नञ् तत्पुरुषसमासः प्रयुज्यते तर्हि विद्याविरोधित्वेन अन्यः अर्थः उच्यते । यथा, अब्राह्मणः अराजपुरुषः इत्यादिषु । 

===पुरुषस्य कैवल्यम्===
एकतायाः नाम कैवल्यमिति । प्रकृतेः कार्यभूतमहत्तत्वादीनां विलयेन, एवं पुरुषेण सह प्रकृतेः आत्यन्तिकवियोगेन एव प्रकृतेः एकाकित्वं सिद्धम् । पुरुषस्य कैवल्यमेतद् भवति यत् आत्मा स्वात्मनि वर्तमानानि समस्तोपाधिकस्वरूपाणि त्यक्त्वा स्वमूलस्वरूपे स्थायित्वेन वर्तमानत्वमिति । 

== योगस्य तत्त्वानि ==

*[[योगभूमयः]]
*[[चित्तपरिणामः]]
*[[कैवल्यविचारः]]
*[[ईश्वरनिरुपणम्|ईश्वरनिरूपणम्]]

योगदर्शने प्रतिपादितः ईश्वरः मुक्तजीवः कैवल्यमुपगतो योगी वा नास्ति अपितु तदपेक्षया भिन्नो विद्यते । मुक्तजीवः अथवा केवली पुरुषः पूर्वसांसारिकबन्धनेभ्यो मुक्तो भवति किन्तु ईश्वरस्तु सदैव मुक्तो भवति । प्रकृतौ लीनः पुरुषोऽपि ईश्वरो नास्ति । ईश्वरः सर्वदा इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपाभिः शक्तिभिः सम्पन्नो भवति । एताः शक्तयोऽपि ईश्वरे स्वाभाविक्य एव सन्ति । अनादिकालादेव ईश्वरे एताः विद्यन्ते । ईश्वरश्चैतत्प्रभावात् एव ऐश्वर्यसम्पन्नोऽस्ति । जीवानुग्रह ईश्वरस्य प्रधानः गुणोऽस्ति ।

प्रणवः अर्थात् ओङ्कारः ईश्वरस्य वाचको वर्तते । तस्य ईश्वरस्य सम्प्राप्तिः स्वाध्यायेन योगसम्पत्त्या वा सम्भवति । ईश्वरप्रणिधानेनैव चित्तस्य विक्षेपाः नश्यन्ति । समाहितचेताः योगाभ्यासी ईश्वरचिन्तनेन निर्मलां बुद्धिं लभते । तेन तस्मिन् ऐश्वर्यस्य उदयो भवति । यद्यपि ऐवर्यस्य प्राप्तेरनन्तरं बहवो विध्ना उपतिष्ठन्ति किन्तु ईश्वरप्रणिधानेन तेषां नाशो भवति । एवं समाधिस्थो भूत्वा योगी ईश्वरं चिन्तयेत् तदैव तस्य कैवल्यलाभो भवति । ईश्वरत्वस्य स्वीकृतेरेव योगदर्शनं सेश्वरसांख्यमिति व्यवाह्रियते ।
==ईश्वरः==
योगदर्शनं ईश्वरं विश्वसिति । तत्र कारणानि –
*वेदैः ईश्वरसत्त्वम् अङ्गीक्रियते । वेदाश्च शब्दप्रमाणम् । अतः सृष्टिकर्ता ईश्वरः अङ्गीकर्तव्यः ।
*ईश्वरसत्त्वे अनुमानमपि प्रमाणम् । &lt;!--ನ್ಯೂನ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚತಮ ಗುಂಪೊಂದಿದೆ; --&gt;यदि सर्वस्यापि मूलम् अन्विष्यते तर्हि सर्वस्यापि ज्ञानस्य मूलम् ईश्वर इति बुद्ध्यते ।
*प्रकृति-पुरुषयोः संयोगवियोगयोः कारणं किञ्चित्स्यादेव । सः हेतुरेव ईश्वरः ।
===पतञ्जलि – ईश्वरः===
ईश्वरः क्लेशकर्मविपाकसंस्कारैः रहितः । मुक्तपुरुषैर्भिन्नः । देशकालातीतः । सर्वज्ञः, सर्वशक्तः,सर्वव्यापी,परिपूर्णः,ज्ञानस्वरूपी,गुरुः,वेदानामुपदेशकश्च । “औम्” इतीदं तस्य सङ्केतः । ईश्वरः जगतः सृष्टिस्थितिलयानां न हेतुः । सः विशेषपुरुषः । आत्मानि न शिक्षति । सः मुक्तिं न प्रयच्छति । क्लेशान् अपनुद्य गुरुरिव मार्गं दर्शयेत् । मोक्षस्तु पुरुषेण स्वप्रयत्नेन साध्यः । देवः तत्साधने केवलं सहकरोति ।

== प्रमुख्यग्रन्थाः ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''ग्रन्थः'''
|'''कर्ता'''
|-
|'''योगसूत्रम्'''
|पतञ्जलिः
|-
|व्यासभाष्यम् (योगसूत्रटीका)
|व्यासः
|-
|भास्वती (व्यासभाष्यस्य टीका)
|हरिहरानन्दः  आरण्यकः
|-
|मणिप्रभाटीका (योगसूत्रटीका)
|रामानन्दयतिः
|-
|योगचन्द्रिका (योगसूत्रटीका)
|अनन्तपण्डितः
|-
|योगसूत्रवृत्तिः (योगसूत्रटीका)
|भावगणेशः
|-
|योगसुधाकरः (योगसूत्रटीका)
|सदाशिवचन्द्रसरस्वती
|-
|लघ्वीवृत्तिः (योगसूत्रटीका)
|नागोजीभट्टः
|-
|'''तत्त्ववैशारदी'''
|वाचस्पतिमिश्रः
|-
|योगसारः (तत्त्ववैशारद्याः टीका)
|विज्ञानभिक्षुः
|-
|'''योगवार्तिकम्'''
|विज्ञानभिक्षुः
|-
|'''पातञ्जलरहस्यम्'''
|राघवानन्दसरस्वती
|-
|'''भोजवृत्तिः/भोजमार्तण्डः'''
|भोजराजः
|}

==अध्ययनकेन्द्राणि==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः
|-
| राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् &lt;br&gt;http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान
मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित
56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058
ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in
|-
|राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्&lt;br&gt;http://www.rsvidyapeetha.ac.in ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः
|-
| श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् &lt;br&gt;http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६
|}


==आधाराः==


&lt;references/&gt;                   

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC&amp; Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com
*[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ&amp; The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com
*[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment]
*[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com
*[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg.
*[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra  and related yoga texts], at sanskritdocuments.org
*[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org
* [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya]

{{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}}
[[वर्गः:योगदर्शनम्]]

[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]</text>
      <sha1>1uudtvpiyfmwc5fz173ynllpn1op0le</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडियासम्भाषणम्:सभा</title>
    <ns>5</ns>
    <id>12957</id>
    <revision>
      <id>501655</id>
      <parentid>501650</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <origin>501655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2336" sha1="l4oh4sem6ty83w2ho5i2ghetwwd6u6d" xml:space="preserve">==सम्भाषणम्==

== Growth team is looking for your feedback and ideas ==

Hello!

Have you heard about [[mw:Growth|Growth team]]?  

The Growth Team's objective is to work on software changes that help retain new contributors in [[mw:New Editor Experiences/Midsize Wikipedias|mid-size]] Wikimedia projects. We will be starting with Wikipedias, but we hope these changes will benefit every community.

We are contacting your project today, because you may be interested by what we work on.

'''8 ideas we consider: tell us what you think about them!'''

We are considering new features to build, that could retain new editors in mid-size Wikipedias. We will be testing new ideas in Czech and Korean Wikipedias, and then we'll talk to more communities (yours!) about adopting the ideas that work well. 

[[mw:Growth/Discussing potential Growth ideas|We have posted the 8 ideas we are considering]]. We would really appreciate your thoughts and the thoughts from your community. Please share the ideas, and [[mw:Talk:Growth/Discussing potential Growth ideas|tell us]] what do you and your community think of those ideas before September 9.

'''Share your experiences with newcomers'''

We want to hear about what is working and what is not working for new contributors in your wiki. We also want to hear any reactions, questions, or opinions on our work. Please post on the [[mw:Talk:Growth|team’s talk page]], in any language!

'''Learn more about us'''

You can visit [[mw:Growth|our team page]] to find out why our team was formed and how we are thinking about new editors, and [[mw:Growth/Project 2018 Q1|our project page]] for detailed updates on the first project we'll work on.

'''Get updates on your project page'''

The [[mw:Growth/Newsletters|Growth team's newsletter]] will provide updates regularly. You can [[m:Global message delivery/Targets/Growth team updates|subscribe to it]].

On behalf of the Growth team, [[mw:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[mw:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) १७:४१, २७ अगस्त २०१८ (UTC)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/Sandbox3&amp;oldid=18334416 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;</text>
      <sha1>l4oh4sem6ty83w2ho5i2ghetwwd6u6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हितोपदेशः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19200</id>
    <revision>
      <id>501661</id>
      <parentid>444465</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अनमोल शर्मा</username>
        <id>47656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>501661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11376" sha1="d928rru2nfu91tuypy4s9i5wexr4idg" xml:space="preserve">

{{Underlinked|date=फ़ेब्रुवरि २०१४}}
[[सञ्चिका:Hitopadesha_manuscript_pages_Nepalese_manuscript_1800_CE.jpg|लघुचित्रम्]]
'''हितोपदेशः''' (Hithopadesha) व्यावहारिक-नैतिक-राजनैतिकज्ञानेः पूर्णः लघुकथानां हृदयग्राही सङ्ग्रह अस्ति। सुकुमार

हितोपदेशः पञ्चतन्त्रस्य परिष्कृता काचित् आवृत्तिः चेदपि स्वतन्त्रग्रन्थत्वेन एव तस्य ख्यातिः अस्ति। तस्य हितोपदेशस्य रचयिता [[नारायणभट्टः]] (नारायणपण्डितः)। एषः वङ्गदेशीयः। एषः धवलचन्द्र्स्य आश्रये आसीत्। एतस्य् कालः क्रि श १० इति पण्डिताः अभिप्रयन्ति। यद्यपि पञ्चतन्त्रस्य आधारेण एषः ग्रन्थः रचितः, तथापि अन्यग्रन्थेभ्यः अपि अत्र कथाः स्वीकृताः। महाभारतात् स्वीकृता मुनिमूषककथा, वेतालपञ्चविंशतितः स्वीकृता वीरवरकथा इत्यादीनि अत्र उदाहरणानि। हितोपदेशस्य भाषा अतीव सरला। संस्कृतभाषाबोधनं नीतिबोधनं च एतस्य लक्ष्यम् इति कविः स्वयम् उक्तवान् अस्ति। संस्कृताभ्यासिनः सर्वे प्रायः एतं ग्रन्थं पठन्ति एव।


&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;हितोपदेशः&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; (सन्धिविच्छेदः - हित + उपदेशः) संस्कृतसाहित्यस्य एकः अत्यन्तप्रसिद्धः, लोकप्रियः, महत्त्वपूर्णः च कथाग्रन्थः अस्ति। अयं ग्रन्थः नीतिसम्बद्धानां कथानां सङ्ग्रहः वर्तते, यस्मिन् पशुपक्षिणां मनोरञ्जककथानां माध्यमेन मानवजीवनाय उपयोगिनः नीतिसिद्धान्ताः, लोकव्यवहारः, राजनीतिविद्या च बोधिताः सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;नारायणपण्डितः&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; इति मन्यते, यः बङ्गप्रदेशस्य राज्ञः धवलचन्द्रस्य आश्रितः आसीत्। 
#== ग्रन्थस्य पृष्ठभूमिः रचनाकालः च ==  नारायणपण्डितेन अस्य ग्रन्थस्य रचना मूलतः आचार्यविष्णुशर्मणः 'पञ्चतन्त्रम्' इति ग्रन्थम् आधारीकृत्य कृता अस्ति। परन्तु अत्र केवलं पञ्चतन्त्रस्य एव कथाः न सन्ति, अपितु 'महाभारतम्', 'कामन्दकीयनीतिसारः', अन्यासां प्राचीनकथानां च समावेशः अत्र दृश्यते। अस्य ग्रन्थस्य रचनाकालः प्रायः ११-१२ शताब्द्याः मध्ये मन्यते।  == ग्रन्थस्य मुख्यम् उद्देश्यम् ==  अस्य ग्रन्थस्य रचनायाः पृष्ठभूमौ एका कथा वर्तते। पाटलिपुत्रस्य (वर्तमानस्य पटनानगरस्य) राजा सुदर्शनः आसीत्। तस्य पुत्राः अतीव मूर्खाः, विद्याहीनाः, दुर्व्यसनग्रस्ताः च आसन्। राजा स्वपुत्राणां भविष्यं विचार्य अतीव चिन्तितः आसीत्। तदा सः राजसभायां विदुषाम् आह्वानं कृतवान्। तत्र नारायणपण्डितः राजपुत्रान् षण्मासाभ्यन्तरे नीतिशास्त्रे, राजनीतिविद्यायां, लोकव्यवहारे च निपुणान् कर्तुं प्रतिज्ञां कृतवान्। तेभ्यः राजपुत्रेभ्यः उपदेशं दातुम् एव नारायणपण्डितेन अस्य 'हितोपदेशः' इति ग्रन्थस्य रचना कृता।  == ग्रन्थस्य संरचना विभागाः च ==  हितोपदेशे चत्वारः प्रमुखाः विभागाः (परिच्छेदाः) सन्ति, येषु कथानां वर्गीकरणं कृतम् अस्ति। अत्र आहत्य ४३ कथाः सन्ति, यासु २५ कथाः पञ्चतन्त्रात् गृहीताः सन्ति।
#* &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;१. मित्रलाभः&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; - अयं प्रथमः विभागः अस्ति। अत्र मित्राणां प्राप्त्या किं फलं भवति, सङ्कटसमये उत्तममित्राणि कथं सहाय्यानि भवन्ति, तथा च सत्सङ्गतिः कथं सम्पादनीया इति वर्णितम् अस्ति। अत्र काक-कूर्म-मृग-मूषकानां कथा अतीव प्रसिद्धा अस्ति।
#* &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;२. सुहृद्भेदः&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; - अयं द्वितीयः विभागः अस्ति। अत्र दुर्जनानां, स्वार्थिनां च सङ्गत्या गाढमित्रेषु कथं भेदः (शत्रुता) उत्पद्यते इति दर्शितम् अस्ति। एकस्य धूर्तशृगालस्य कारणेन सिंह-वृषभयोः मध्ये कथं युद्धं भवति, सा कथा अत्र विस्तरेण वर्णिता अस्ति।
#* &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;३. विग्रहः&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; - 'विग्रह' इत्यस्य अर्थः 'युद्धम्' इति। राज्ञां मध्ये युद्धं किमर्थं भवति, तस्य परिणामाः के भवन्ति, मन्त्रिणां मन्त्रणा कीदृशी भवेत् इति अत्र विवृतम् अस्ति। अत्र हंसानां मयूराणां च युद्धस्य कथा वर्णिता अस्ति।
#* &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;४. सन्धिः&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; - 'सन्धि' इत्यस्य अर्थः 'मेलम्' इति। युद्धस्यानन्तरं सन्धिः कथं कर्तव्यः, कस्य परिस्थितौ सन्धिः उचितः, शत्रुणा सह कथं व्यवहारः करणीयः इति अत्र उपदिष्टम्। अन्ते हंस-मयूरयोः मध्ये कथं सन्धिः भवति, तत् अत्र स्पष्टीकृतम् अस्ति।  == भाषाशैली साहित्यिकवैशिष्ट्यं च ==  हितोपदेशस्य भाषा अतीव सरला, सुबोधा, प्रसादमयगुणेन युक्ता च अस्ति। अत्र कथानां प्रस्तुतिः गद्यमाध्यमेन कृता अस्ति, परन्तु नीतयः, उपदेशाः, सिद्धान्ताः च श्लोकमाध्यमेन (पद्यभागे) प्रस्तुताः सन्ति। गद्य-पद्ययोः इदं सुन्दरं मिश्रणं पाठकेषु रोचकतां जनयति। अत्र अनुष्टुप्-छन्दसः सर्वाधिकः प्रयोगः दृश्यते।  == शिक्षायाः दृष्ट्या महत्त्वम् ==  शिक्षायाः दृष्ट्या अस्य ग्रन्थस्य महती उपयोगिता वर्तते। संस्कृतभाषायाः आरम्भिकछात्राणां कृते अयं ग्रन्थः कल्पतरुः इव अस्ति। अत्र लघुकथानां माध्यमेन कठिनतमाः राजनैतिकसिद्धान्ताः अपि सरलरूपेण बोधिताः सन्ति। बालकानां नैतिकविकासाय, चरित्रनिर्माणाय, व्यावहारिकज्ञानाय च अयं ग्रन्थः अतीव लाभप्रदः अस्ति। अतः भारतीयपरम्परायां बालकेभ्यः सर्वप्रथमं हितोपदेशस्य पञ्चतन्त्रस्य च कथाः एव श्राव्यन्ते।

‎

[[वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]]
[[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:बालसाहित्यम्]]</text>
      <sha1>d928rru2nfu91tuypy4s9i5wexr4idg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501662</id>
      <parentid>501661</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अनमोल शर्मा</username>
        <id>47656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>501662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11394" sha1="e8fqt1g40istil2su85lcpsnr20bcaj" xml:space="preserve">

{{Underlinked|date=फ़ेब्रुवरि २०१४}}
[[सञ्चिका:Hitopadesha_manuscript_pages_Nepalese_manuscript_1800_CE.jpg|लघुचित्रम्]]
'''हितोपदेशः''' (Hithopadesha) व्यावहारिक-नैतिक-राजनैतिकज्ञानेः पूर्णः लघुकथानां हृदयग्राही सङ्ग्रह अस्ति। सुकुमार

हितोपदेशः पञ्चतन्त्रस्य परिष्कृता काचित् आवृत्तिः चेदपि स्वतन्त्रग्रन्थत्वेन एव तस्य ख्यातिः अस्ति। तस्य हितोपदेशस्य रचयिता [[नारायणभट्टः]] (नारायणपण्डितः)। एषः वङ्गदेशीयः। एषः धवलचन्द्र्स्य आश्रये आसीत्। एतस्य् कालः क्रि श १० इति पण्डिताः अभिप्रयन्ति। यद्यपि पञ्चतन्त्रस्य आधारेण एषः ग्रन्थः रचितः, तथापि अन्यग्रन्थेभ्यः अपि अत्र कथाः स्वीकृताः। महाभारतात् स्वीकृता मुनिमूषककथा, वेतालपञ्चविंशतितः स्वीकृता वीरवरकथा इत्यादीनि अत्र उदाहरणानि। हितोपदेशस्य भाषा अतीव सरला। संस्कृतभाषाबोधनं नीतिबोधनं च एतस्य लक्ष्यम् इति कविः स्वयम् उक्तवान् अस्ति। संस्कृताभ्यासिनः सर्वे प्रायः एतं ग्रन्थं पठन्ति एव।


&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;हितोपदेशः&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; (सन्धिविच्छेदः - हित + उपदेशः)- संस्कृतसाहित्यस्य एकः अत्यन्तप्रसिद्धः, लोकप्रियः, महत्त्वपूर्णः च कथाग्रन्थः अस्ति। अयं ग्रन्थः नीतिसम्बद्धानां कथानां सङ्ग्रहः वर्तते, यस्मिन् पशुपक्षिणां मनोरञ्जककथानां माध्यमेन मानवजीवनाय उपयोगिनः नीतिसिद्धान्ताः, लोकव्यवहारः, राजनीतिविद्या च बोधिताः सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;नारायणपण्डितः&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; इति मन्यते, यः बङ्गप्रदेशस्य राज्ञः धवलचन्द्रस्य आश्रितः आसीत्। 
#ग्रन्थस्य पृष्ठभूमिः रचनाकालः च - नारायणपण्डितेन अस्य ग्रन्थस्य रचना मूलतः आचार्यविष्णुशर्मणः 'पञ्चतन्त्रम्' इति ग्रन्थम् आधारीकृत्य कृता अस्ति। परन्तु अत्र केवलं पञ्चतन्त्रस्य एव कथाः न सन्ति, अपितु 'महाभारतम्', 'कामन्दकीयनीतिसारः', अन्यासां प्राचीनकथानां च समावेशः अत्र दृश्यते। अस्य ग्रन्थस्य रचनाकालः प्रायः ११-१२ शताब्द्याः मध्ये मन्यते।
#ग्रन्थस्य मुख्यम् उद्देश्यम् -                      अस्य ग्रन्थस्य रचनायाः पृष्ठभूमौ एका कथा वर्तते। पाटलिपुत्रस्य (वर्तमानस्य पटनानगरस्य) राजा सुदर्शनः आसीत्। तस्य पुत्राः अतीव मूर्खाः, विद्याहीनाः, दुर्व्यसनग्रस्ताः च आसन्। राजा स्वपुत्राणां भविष्यं विचार्य अतीव चिन्तितः आसीत्। तदा सः राजसभायां विदुषाम् आह्वानं कृतवान्। तत्र नारायणपण्डितः राजपुत्रान् षण्मासाभ्यन्तरे नीतिशास्त्रे, राजनीतिविद्यायां, लोकव्यवहारे च निपुणान् कर्तुं प्रतिज्ञां कृतवान्। तेभ्यः राजपुत्रेभ्यः उपदेशं दातुम् एव नारायणपण्डितेन अस्य 'हितोपदेशः' इति ग्रन्थस्य रचना कृता।  
#ग्रन्थस्य संरचना विभागाः च -            हितोपदेशे चत्वारः प्रमुखाः विभागाः (परिच्छेदाः) सन्ति, येषु कथानां वर्गीकरणं कृतम् अस्ति। अत्र आहत्य ४३ कथाः सन्ति, यासु २५ कथाः पञ्चतन्त्रात् गृहीताः सन्ति।
#* &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;१. मित्रलाभः&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; - अयं प्रथमः विभागः अस्ति। अत्र मित्राणां प्राप्त्या किं फलं भवति, सङ्कटसमये उत्तममित्राणि कथं सहाय्यानि भवन्ति, तथा च सत्सङ्गतिः कथं सम्पादनीया इति वर्णितम् अस्ति। अत्र काक-कूर्म-मृग-मूषकानां कथा अतीव प्रसिद्धा अस्ति।
#* &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;२. सुहृद्भेदः&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; - अयं द्वितीयः विभागः अस्ति। अत्र दुर्जनानां, स्वार्थिनां च सङ्गत्या गाढमित्रेषु कथं भेदः (शत्रुता) उत्पद्यते इति दर्शितम् अस्ति। एकस्य धूर्तशृगालस्य कारणेन सिंह-वृषभयोः मध्ये कथं युद्धं भवति, सा कथा अत्र विस्तरेण वर्णिता अस्ति।
#* &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;३. विग्रहः&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; - 'विग्रह' इत्यस्य अर्थः 'युद्धम्' इति। राज्ञां मध्ये युद्धं किमर्थं भवति, तस्य परिणामाः के भवन्ति, मन्त्रिणां मन्त्रणा कीदृशी भवेत् इति अत्र विवृतम् अस्ति। अत्र हंसानां मयूराणां च युद्धस्य कथा वर्णिता अस्ति।
#* &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;४. सन्धिः&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; - 'सन्धि' इत्यस्य अर्थः 'मेलम्' इति। युद्धस्यानन्तरं सन्धिः कथं कर्तव्यः, कस्य परिस्थितौ सन्धिः उचितः, शत्रुणा सह कथं व्यवहारः करणीयः इति अत्र उपदिष्टम्। अन्ते हंस-मयूरयोः मध्ये कथं सन्धिः भवति, तत् अत्र स्पष्टीकृतम् अस्ति।
#* भाषाशैली साहित्यिकवैशिष्ट्यं च- हितोपदेशस्य भाषा अतीव सरला, सुबोधा, प्रसादमयगुणेन युक्ता च अस्ति। अत्र कथानां प्रस्तुतिः गद्यमाध्यमेन कृता अस्ति, परन्तु नीतयः, उपदेशाः, सिद्धान्ताः च श्लोकमाध्यमेन (पद्यभागे) प्रस्तुताः सन्ति। गद्य-पद्ययोः इदं सुन्दरं मिश्रणं पाठकेषु रोचकतां जनयति। अत्र अनुष्टुप्-छन्दसः सर्वाधिकः प्रयोगः दृश्यते।
#* शिक्षायाः दृष्ट्या महत्त्वम् -        शिक्षायाः दृष्ट्या अस्य ग्रन्थस्य महती उपयोगिता वर्तते। संस्कृतभाषायाः आरम्भिकछात्राणां कृते अयं ग्रन्थः कल्पतरुः इव अस्ति। अत्र लघुकथानां माध्यमेन कठिनतमाः राजनैतिकसिद्धान्ताः अपि सरलरूपेण बोधिताः सन्ति। बालकानां नैतिकविकासाय, चरित्रनिर्माणाय, व्यावहारिकज्ञानाय च अयं ग्रन्थः अतीव लाभप्रदः अस्ति। अतः भारतीयपरम्परायां बालकेभ्यः सर्वप्रथमं हितोपदेशस्य पञ्चतन्त्रस्य च कथाः एव श्राव्यन्ते।

‎

[[वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]]
[[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:बालसाहित्यम्]]</text>
      <sha1>e8fqt1g40istil2su85lcpsnr20bcaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जाम्बुवतीविजयम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19971</id>
    <revision>
      <id>501669</id>
      <parentid>372372</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>राजराजेश्वरी</username>
        <id>47599</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* प्रस्तावना */ तक्षशिलानामके प्रसिद्ध विश्वविद्यालये पाणिनिना विद्याभ्यासः कृतः । पाटलिपुत्रेऽपि वर्षनामकाद्विदुषस्तस्य विद्याध्ययनं प्रथते -  'अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः ।  वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः ।।'</comment>
      <origin>501669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8331" sha1="76srlo4uc4zol46a698zsigkfwxf0cg" xml:space="preserve">

==प्रस्तावना==
विरलतया शास्त्रकृतोऽपि कवयः वर्तन्ते । तादृशेषु शास्त्रकृत्कविषु पाणिनिरपि अन्यतमः । येन [[अष्टाध्यायी]]ति व्याकरणशास्त्रस्य सूत्रग्रन्थः व्यरचि तेनेदम् [[जाम्बुवतीजयम्]] अथवा जाम्बुवतीविजयम् इति काव्यम् अतन्यत इति विद्वदुदन्तः । एवम् शास्त्रकारः [[पाणिनिः]] कविरपि आसीत् इति प्राचीनैः साहित्यविमर्शकैः अभिहितम् । यथा-
:स्वस्ति पाणिनये तस्मै यस्य रुद्रप्रसादतः । 
:आदौ व्याकरणं काव्यम् अनुजाम्बुवतीजयम् ॥ 
इति [[राजशेखरः]] स्वग्रन्थे वदति । 
 
==प्रस्तुतयः==
[[रुद्रटः|रुद्रट]]स्य [[काव्यालङ्कारः|काव्यालङ्कार]]ग्रन्थस्य व्याख्यानकर्ता [[नेमिसाधुः]] [[पाणिनिः|पाणिनेः]] महाकाव्यात् जम्बुवतीजयात् उदाहरणम् उद्धरति यथा- '''सन्ध्यावधूं गृह्य करेण'' इति श्लोकपादम्, 
:गतेऽर्धरात्रे परिमन्दमन्दं गर्जन्ति यत् प्रावृषि कालमेघाः । 
:अपश्यती वत्समिवेन्दुबिम्बं तच्छर्वरी गौरिव हुङ्करोति ॥ 
इति श्लोकं च उदाहृत्य तत्कालीना कवयोऽपि असाधुप्रयोगान् प्रयुञ्जते स्म इति प्रत्यपादयत् । अयमेव श्लोकः [[वल्लभदेवः|वल्लभदेव]]स्य [[सुभाषितावली]] ग्रन्थे दृश्यते । महावैय्याकरणेन पाणिनिना नैतादृशा अपशब्दप्रयोगाः कृताः स्युः, पाणिनिनामा कश्चन अन्यः स्यात् इत्यपि कतिचन अभिप्रयन्ति । जाम्बुवती विजयम्, काव्यस्य [[पातालविजयम्]] इति नामान्तरमात्रम्, नतु काव्यान्तरम् इति केषाञ्चन मतम् । एतदपि सत्यमिति भाति, यतः पातालविजयम् इति नाम्नः औचित्यं जाम्बुवतीजयस्य एव विद्यते इति कथया भासते । 
==कालः==
पाणिनिः कृशाश्वपुत्रस्य देवलस्य प्रपौत्रः । पतञ्जलेः '''सर्वे सर्वापदेशाः दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः''' इति महाभाष्यकारिकायाः अवगम्यते यत् पाणिनेः मातुः नाम दाक्षीति । अष्टाध्याय्याः '''यास्कादिभ्यो गोत्रे २/४/६३''' इत्यस्मात् सूत्रात् पाणिनिः यास्काचार्यादपि प्राक्तनः इति स्प्ष्टतया ज्ञायते । क्रिस्तोः पूर्वे सप्तमे शतमाने पाणिनिः आसीदिति विद्वांसः अभिप्रयन्ति । महाभाष्य रचनाकाले पाणिनेः नाटकानि रङ्गेषु प्रयोज्यन्ते स्म । अतः अष्टाध्याय्याः रचनायाः पूर्वं पाणिनिः कानिचन नाटकानि व्यरचयदिति चिन्तकाः आमनन्ति । अतः क्रिस्तोः पूर्वं ७तमे शतमाने इदमपि काव्यम् पाणिनिना विरचितमिति ऊहितुं शक्यते ।

==कथा==
कविः महाभारतात् कथां स्वीकृत्य काव्यमिदम् रचयति । स्यमन्तकमणिप्रसङ्गे [[श्रीकृष्णः]] पाताललोकं गत्वा कथङ्कारम् जाम्बुवतीम् अलभत? इत्येव कथावस्तु । मे.बर्नल् महाशयः वदति यत्- कृष्णराजनामा कश्चन कविः ’जाम्बुवतीकल्याणम्’ इति नाटकम् व्यधात् , तत्रापि एषैव कथा प्रयुक्तेति । अपि च '''कंसवधः''' '''बलिबन्धः''' एते द्वे नाटके पाणिनिना विरचिते अभवताम्, इति पातालविजयनाटके प्रोक्तम्, तथा च पतञ्जलेः काले द्वेऽपि नाटके सौभिकैः रङ्गे प्रयुज्येते स्म&quot; इति [[महाभाष्यम्|महाभाष्यात्]] अवगम्यत इति टि.एस्.नारायणशास्त्रिमहोदयः उक्तवन्तः इति ’कविचरित’ नाम्नि कन्नडभाषायाः पुस्तके मया पठितम् । पाणिनीयाः इति नामोल्लेखनेन सह दृश्यमानानि कानिचित् पद्यानि सदुक्तिकर्णामृते, वल्लभदेवस्य सुभाषितावलौ क्वचित् अन्यान्यग्रन्थेषु च द्रष्टुं लभ्यन्ते । 
तथापि [[अष्टाध्यायी]]मतिरिच्य पाणिनिना अन्योऽपि ग्रन्थः रचित इति तत्र तत्र प्राप्तैः कैश्चित् श्लोकैरेव निर्णेतुं न शक्यते । तथापि [[अमरकोश]]टीकाकृता मुकुटेन स्वग्रन्थे जाम्बुवतीविजयकाव्यस्य पद्यैकदेशा उदाहृताः, यथा- '''पयःपृषन्तिभिः स्पृष्टा वान्ति वाताः शनैः शनैः: स पार्षदैरम्बरमापुपूरे; इति जाम्बुवत्यां पाणिनिः ''' इति ।

‎

[[वर्गः:संस्कृतपद्यकाव्यानि]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]]
[[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]
[[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]</text>
      <sha1>76srlo4uc4zol46a698zsigkfwxf0cg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऐतरेयब्राह्मणम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57576</id>
    <revision>
      <id>501679</id>
      <parentid>440297</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sapna2026</username>
        <id>47659</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>501679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16209" sha1="bd4popmcab7qe7n59t7198i3ixkino3" xml:space="preserve">'''ऐतरयब्राह्मणम्''' अस्ति ऋग्वेदान्तर्गतं ब्राह्मणम्। महिदास-ऐतरेयः एतस्य रचयिता मन्यते। 

== रचयिता ==
अस्य रचयिता ऋषिः महिदास ऐतरेय एव मन्यते । अस्य नाम्नः व्युत्पत्त्या अाधारोपरि सायणाचार्येण काचित् कथा कल्पिता । कथेयं सायणभाष्यस्यारम्भे एवास्ति ।

अनया कथयानुसारेण अस्य महिदासस्य माता शूद्रकुलोत्पन्नाऽऽसीत् । तस्याः नाम “इतरा' आसीत् । किञ्चास्यां कथायाम् ऐतिहासिकतथ्यानामभावः प्रतीतो भवति । अवेस्तायामृत्विजः अर्थो व्यवहृतः ‘एथ्रेय'-शब्दः उपलब्धो भवति । विदुषां मतानुसारेण ‘ऐतरेयशब्दोऽपि 'एथ्रेय'-शब्देन सह साम्यं स्थापयति ।

ऐतरेयस्य लेखनशैली विशुद्धब्राह्मणोचिता एवाऽस्ति। संहिताकालिकभाषातः सा नातिदूरे तिष्ठति । अस्यां रचनायां सर्वत्र समरूपता वर्त्तते । अस्मिन् विषये अवान्तरप्रक्षेपस्य कल्पना सर्वथा निराधारैवेति । अाश्वलायनस्य तर्पणविधौ कस्यापि महैतरेयस्य अपि नामोल्लेखो भवति, येनास्य ग्रन्थस्य कस्यापि विशालसंस्करणस्य कल्पना कर्त्तुं शक्यते । किञ्च एतादृशस्य ग्रन्थस्य स्थितिः सम्प्रति क्लिष्टकल्पनैवास्ति । चेदस्य नाम्नः कोऽपि ब्राह्मणग्रन्थः सुदूरातीते अभविष्यत्तथा अप्यधुनासौ विनष्टोऽभवत् ।

== विषयः, स्वरूपं च ==
ऐतरेयब्राह्मणमतिप्रथितमस्ति । अत्र अष्टौ पञ्चिकाः सन्ति । प्रतिपञ्चिकं पञ्चाध्यायाः सन्ति । सर्वे आहत्य चत्वारिंशदध्यायाः सन्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमाः कण्डिकाः सन्ति ।

ऋग्वेदेन सम्बद्धोऽयं ग्रन्थः यज्ञे होतृनाम्नः ऋत्विजः विशिष्टकार्यकलापानां विशेषविवरणं प्रस्तुतं करोति । प्रथम-द्वितीयपञ्चिकयोः अग्निष्टोमयागे होतुः विधिविधानस्य कर्त्तव्यस्य च विस्तृतवर्णनमस्ति । अयमेवाग्निष्टोमः समस्तसोमयागानां प्रकृतिरस्ति । अतोऽस्य विशेषविवरणमत्र प्रदत्तमस्ति । तृतीय-चतुर्थपञ्चिकयोः प्रातःसवनस्य, माध्यन्दिनसवनस्य, सायंसवनस्य प्रयुज्यमानशस्त्राणां वर्णनमस्ति । सहैवाग्निष्टोमस्य विकृतयः — उक्थ्य-अतिरात्र-षोडशीनाम्नां यागानामपि संक्षिप्तं विवेचनमस्ति । पञ्चमपञ्चिकायां द्वादशाहयागानां तथा षष्ठपञ्चिकायां सप्तदिवसात्मानां यागानां वर्णनमस्ति । तेषु यागेषु होतृणाम् ऋत्विजाञ्च कार्याणां विवेचनं पर्याप्तरूपेण वर्णितम्। सप्तमपञ्चिकायाः प्रधानविषयः राजसूययज्ञोऽस्ति । अस्मिन्नेव प्रसङ्गे शुनःशेपस्य प्रख्यातमाख्यानमपि विस्तरेण वर्णितमस्ति । अष्टमपञ्चिका ऐतिहासिकदृष्ट्या अतीवगरिमामयी अस्ति । अस्यां पञ्चिकायां प्रथमतः ऐन्द्रमहाभिषेकस्य तथा तदनन्तरं तस्यैवाधारोपरि चक्रवर्त्तिनः नृपस्य महाभिषेकस्यातीव रोचकं वर्णनमस्ति । अन्तिमाध्याये पुरोहितेभ्यः धार्मिकस्य राजनैतिकस्य च महत्त्वस्य प्रतिपादनं नितान्तमुपादेयमस्ति । अनेन प्रकारेणैतरेयब्राह्मणं सोमयागस्य बहुविधस्वरूपस्य तथा तस्येतिहासस्य प्रदर्शने अतीव गौरवमावहति ।

== महत्त्वम् ==
धार्मिकदृष्ट्या ऐतरेयब्राह्मणस्य आलोचना नानाविधानां प्रामाणिकतथ्यानां ज्ञानं कारयति । अस्य युगे विष्णोः महिमा वैदिकसमाजे विशिष्टस्थानं ग्रहणमकरोत् । शुनःशेपस्य आख्यानेन ब्राह्मणमिदं वैदिकग्रन्थेषु चिरस्मरणीयोऽभवत् । [[सदस्यः:NehalDaveND/प्रयोगपृष्ठम्/शुनःशेपः|शुनःशेपः]] ऋग्वेदस्य [[सदस्यः:NehalDaveND/प्रयोगपृष्ठम्/ऋषिः|ऋषिः]] अस्ति तथा प्रथममण्डलस्य अनेकेषां सूक्तानां ( २४-२७ पर्यन्तम् ) द्रष्टाऽपि अस्ति । शुनःशेपस्य आख्यानमतीव करुणोत्पादकत्वेन साहित्यिकदृष्ट्याऽपि पठनीयमस्ति । राजा [[सदस्यः:NehalDaveND/प्रयोगपृष्ठम्/हरिश्चन्द्रः|हरिश्चन्द्रः]] वरुणस्य दयया प्राप्तपुत्रस्य तस्मै बलिं दातुमिच्छति । समर्थो भूत्वा पुत्रो रोहितः वनं जगाम । पिताऽपि वरुणस्य कोपेन उदररोगपीडितोऽभवत् । इमं समाचारं श्रुत्वा पुत्रो रोहितः गृहाभिमुखं प्रस्थितः । किञ्च मार्गे देवेन्द्रस्तं गृहे परावर्तनात् रोद्धुमिच्छति । अन्ततः पितुः पीडया व्यथितो भूत्वा रोहितः गृहं समागतः अजीगर्तसौवयसि नाम्ना ब्राह्मणेन तस्य मध्यमं पुत्रं शुनःशेपं [[बलिचक्रवर्ती|बलि]]&lt;nowiki/&gt;दानाय गोमूल्येन क्रीत्वा अानीतः । वरुणस्य यज्ञे पिता एव स्वपुत्रं बलि दातुं दक्षिणां गृहीत्वा स्वीयेन एव तत्परोऽभवत् । बलिदानाय काष्ठस्थूणे संयतः शुनःशेपः देवान् सम्प्रार्थ्य केनाऽपि प्रकारेण आत्मरक्षणमकरोत् । यज्ञे समुपस्थितः विश्वामित्रस्तं शुनःशेपं स्वपोष्यपुत्रं कृतवान् । तेषां पञ्चाशत्पुत्राणां मध्ये येषां पुत्राणां घटनेयं मान्या न भवति, ते पितुः शापाद् अार्यदेशस्य प्रान्तभूमौ आन्ध्र-मूतिव-पुलिन्दादिम्लेच्छो भूत्वा निवसति ।

ऐतरेयस्य कथनानुसारेण ऋक-शतगाथोपरि आश्रितेदमाख्यानमस्ति '''‘ऋक्-शतगाथं शौनःशेपमाख्यानम्'।''' किञ्च वस्तुतः एताः ऋचः संख्यायां सप्तनवतिरेव सन्ति। पाश्चात्यवेदज्ञाः आख्यानमिदं वैदिकयुगे मानवबलिदानस्य परिचायकं प्रमाणं मन्वते । किश्चास्य कथनस्य सप्रमाणखण्डनं कृतं कीथ-महोदयेन एतरेयस्य आङ्ग्लानुवादग्रन्थस्य भूमिकायाम् । भारतीयार्यधर्मे मानववलिदानस्य कुत्रापि विधानं नास्ति । शाङ्खायनश्रौतसूत्रे राजसूययज्ञस्य अवसरे पुरुषमेधस्य या योजना प्राप्यते, सा तु प्रतीकात्मिका एवास्ति । राज्ञ अभिषेककाले अस्य आख्यानस्य कथनमेकस्य आवश्यकतथ्यस्य सङ्केत एवास्ति । नृपाय प्रतिज्ञापालनमावश्यकः धर्म आसीत् । हरिश्चन्द्रेण अपि स्वपुत्रस्य बलिदानस्थाने निष्कृतिदानेन स्वकीयसत्यसन्धत्वमेव प्रमाणितम् । ‘चरैवेति चरैवेति' इत्यादिपदानां शिक्षा अार्याणाम् अभ्युदयस्य संबलोऽस्ति । कर्मणः दृढोपासना एवार्यसंस्कृतेः मेरुदण्डः अस्ति । अार्यधर्मः कर्मण्यतायाः पक्षधरोऽस्ति तथाऽऽकर्मण्यतायाः प्रतिद्वन्द्री ।

आख्यानमिद आर्याणां दक्षिणदेशे प्रसारस्य इतिहासस्य तथा तेषां समयस्य च पूर्णसाक्षी वर्त्तते । ऐतरेययुगे एव अार्यजनाः स्वाभ्यस्तसीमातो बहिर्गत्वा स्वनिवासं चक्रुः । अार्याणां सीमान्तप्रदेशे पौण्ड्र-आन्ध्र-पुलिन्द-मूतिव-शवरादि अनार्यजातयः निवसन्ति स्म । तैः सह तेषां सम्पर्कः आसीत् । पौण्ड्रः बङ्गदेशं प्रति सङ्केतयति । अान्ध्रस्तु अद्यापि स्वस्थाने एवाऽस्ति । पुलिन्दशवरादयः मध्यभारतस्य वन्यजातयः आसन् । मूतिवः क अासीत् ? इति तु अद्यापि अज्ञातम् एवास्ति ।

ऐतरेयस्य भौगोलिकसम्बन्धः मध्यदेशेन एवास्ति । यतः अस्मिन् ब्राह्मणे मध्यदेशस्य उल्लेखः स्वाभिमानेन सह प्राप्यते। आर्यैः मध्यदेशोऽयं ध्रुवस्तथा। प्रतिष्ठापदेन अभिहितः। '''‘ध्रुवायां मध्यमायां प्रतिष्ठायां दिशि''''&lt;ref&gt;ऐत० ८।।४&lt;/ref&gt;

किञ्च [[ऋग्वेदः|ऋग्वेद]] इवास्य प्रचारः सम्प्रत्यपि [[सदस्यः:NehalDaveND/प्रयोगपृष्ठम्/महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रे]] एवास्ति । अतः ‘ड' इत्यक्षरस्य स्थाने ‘ल’ इत्यस्य बहुलप्रयोगोऽस्मिन् ब्राह्मणे कृतः।

== व्याख्याः ==
अस्योपरि तिस्रः व्याख्याः प्राप्यन्ते।

( १ ) सायणकृतभाष्यम् ( स० आनन्दाश्रमः सं० सीरिज पूनातः प्रकाशिता ) ।

(२) षड्गुरुशिष्यरचित 'सुखप्रदा' नाम्नी लघु व्याख्या (अनन्तःशयनं ग्रन्थमाला 'त्रिवेन्द्रम् नगरीतः प्रकाशिता )

( ३ ) गोविन्दस्वामिनः अप्रकाशिता व्याख्या । अनया व्याख्यया सम्प्रत्यपि अस्य ग्रन्थस्य महिमा ज्ञातो भवति । 

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[ब्राह्मणम्]]
* [[वैदिकसाहित्यम्]]
* [[ब्रह्मा]]
* [[वर्णाश्रमव्यवस्था]]

== सन्दर्भः ==
{{reflist|2}}

[[वर्गः:ब्राह्मणम्]]</text>
      <sha1>bd4popmcab7qe7n59t7198i3ixkino3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वेदाङ्गानाम् इतिहासः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79806</id>
    <revision>
      <id>501668</id>
      <parentid>493408</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>राजराजेश्वरी</username>
        <id>47599</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* व्याकरणशास्त्रस्य इतिहासः */ लघुत्रिमुनिकल्पतरुकृतस्तु नव-व्याकरणानि स्मरन्ति - 'ऐन्द्रं चान्द्र काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ।।' व्याकरणानामंष्टविधत्वमेव प्रसिद्धम् - यथोक्तं भास्करेण 'अष्टौ व्याकर-णानि षट् च भिषजां व्याचष्टा ताः संहिताः' इति भविष्यपुराणोक्तानि व्याकर-णानि तु न प्रसिद्धानि । ऐन्द्रादीन्येव प्रसिद्धानि । सर्वेष्वपि व्याकरणेषु लौकिकवैदिकोभयविधशब्दसाधकतया पाणिनीय-व्याकरणस्य प्राधान्यम् । अत एव पाणिन्युपज्ञं व्याकरणं प्रसिद्धम् ।</comment>
      <origin>501668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35435" sha1="ddsrm12byug882waxr389jhfp6wo3j2" xml:space="preserve">'''वेदाङ्गानाम्''' इतिहासः वेदविस्तारस्य इतिहासम् एव प्रदर्शयति। यतः वेदेभ्यः प्राप्तस्य ज्ञानस्य वेदानाम् अवगमने एव कथम् उपयोगः जातः इति वेदाङ्गस्य अध्ययनेन एव अवगम्यते। वेदाङ्गेषु [[शिक्षा]], [[कल्पः]], [[व्याकरणं]], [[निरुक्तं]], [[छन्दः]], [[ज्योतिषं]] च अन्तर्भवन्ति।

महनीयेऽस्मिन् जगतीतले पुरुषार्थचतुष्टयस्य साधको मानवो भवति । मानवानां देहे यथा हस्तपादादयो विविधान्यङ्गानि भवन्ति तद्वत् धर्मार्थकाममोक्षाख्यचतुर्विध पुरुषार्थस्य प्रतिपादका वेदास्सन्ति । वेदा अपि अङ्रेव व्याक्रियन्ते । अत एव चतुर्दश विद्यास्वङ्गानां चर्चा विद्यते। 

अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थो भवति उपकारक इति। तथा चाह काव्यप्रकाशे साहित्यदर्पणे च -

''''उपकुर्वन्ति तं सन्तो [न्तं ] येऽङ्गद्वारेण जातुचित् ।'''

'''हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः'॥ (काव्य.)'''

''''शब्दार्थयोरस्थिरा ये धर्माः शोभासिशायिनः ।'''

'''रसादीनुपकुर्वन्तोऽलहारास्तेम्भवाषियत' ॥(दश. १०१)'''

तद्यथा-'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि&quot;। अत्रायमाशयः-यैरुपकरणः कस्यापि वस्तुनः स्वरूपपरिज्ञाने साहाय्यं प्राप्नोति तान्यङ्गानि भवन्ति । वेदः स्वयमेव दुर्बोधः दुरूहश्च विषयः-भाषा-भावयो_योरपि दृष्टया। निष्कर्षश्चात्रायं विद्यते यद् वेदार्थज्ञाने तत्कर्मकाण्डस्य च प्रतिपादने, तथाविधसाहाय्यप्रदाने च सक्षमं सार्थकञ्च यच्छास्त्रं तमेव विद्वांसो 'वेदाङ्ग' इति नाम्ना कथयन्ति व्यवहरन्ति च । तथा च वेदस्य वेदार्थस्य च यथार्थज्ञानाय शिक्षादि षड्विषयान् सम्यगध्ययनस्य नितान्तं प्रयोजनं विद्यते। 

वेदमन्त्राणां समुचितरूपेणोच्चारणं प्रथमः कल्पः ।, अत एव शाब्दिकमन्त्राणां यथार्थरूपेणोच्चारणस्थापने प्रमुखं महत्त्वं दीयते । एतदर्थं प्रवर्तमाना व्यवह्रियमाणा च पद्धतिः-वेदाङ्गस्य 'शिक्षा' इति कथ्यते । वेदस्य मुख्य प्रयोजनं वैदिकं कर्म काण्डम्, यज्ञयागादेः यथार्थमनुष्ठानमस्ति । एतत्प्रयोजनाय प्रवृत्तमङ्गं 'कल्प' इति कथ्यते । अस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थो भवति-यज्ञ-यागस्य प्रयोगाणां समर्थकं शास्त्र मिति । तद्यथा-कल्प्यते समर्थ्यते यागप्रयोगोऽत्र इति कल्पः । 

व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वप्रयोजनं यथा-पदानां प्रकृतेः प्रत्ययस्य च विवरणं प्रदाय पदस्वरूपं परिचाययति-अर्थविश्लेषणञ्च करोति । अस्मै प्रयोजनाय व्याकरण शास्त्रस्योपयोगित्वात् तस्मिन्नपि शास्त्रे वेदाङ्गत्वं विद्यते। 

निरुक्तस्य कार्यमस्ति-पदानां निरुक्तिकथनं व्युत्पत्तिप्रदर्शनञ्च । निरुक्तेविभिन्न त्वात् अर्थेऽपि भिन्नता भवति । अतो वेदस्यार्थनिरुक्तस्य वेदाङ्गता सिद्धयति । अपि च वेदः छन्दोमय्यां वाण्यां विद्यते, तत्परिचयं विना कथं वेदार्थावगमो भवेत् । प्राप्ते परिचये सत्येव मन्त्राणामुच्चारणस्य पाठस्य च सम्यग् ज्ञानं भविष्यति । 

उदाहरणमुखेन जानन्ति भवन्तः । तद्यथा-वरुणविषये शुनःशेपऋषेः बहचिनी मन्त्रः -

'''निषसाद धृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा । साम्राज्याय सुक्रतुः । &lt;ref&gt;''' ऋग्वेदः० १।५।१० '''&lt;/ref&gt;'''

अस्मिन् मन्त्रे त्रिपदा गायत्री छन्दोऽस्ति, यस्य प्रत्येकस्मिन् पादे अष्टावाला क्षराणि भवन्ति, छन्दसः एतद् विज्ञापनं मन्त्राणामुच्चारणाय अत्यावश्यकमस्ति द्वितीये तृतीये च पादे आपाततः सप्तवाक्षराणि सन्ति । अतः एनमष्टपदा विरचना 'पस्त्याश्वा' इत्यस्योच्चारणं चतुरक्षरसमन्वितं भाव्यम् । तद्यथा-'पस्त्या-रामा 'साम्राज्य' इत्यस्याप्युच्चारणे पूर्वोक्तपद्धत्या 'साम्राजि आय' इति भविष्यति । अनेनैव प्रकारेण छन्दसः ज्ञानं मन्त्राणामुच्चारणायातीवावश्यकं भवति । छन्दको वेदाङ्गतायामेतदेव कारणमस्ति। 

ज्यौतिषशास्त्रं प्रत्यक्षमस्ति । तथा चोक्तं- 'प्रत्यक्षं ज्यौतिष शास्त्रं चन्द्राको यत्र साक्षिणाविति' । एतच्छास्त्रं यज्ञ-यागस्य समुचितसमयस्य निर्देशं करोति । 

श्रौतयागस्यानुष्ठानं विशिष्टतौं कस्मिन्नपि विशिष्टे नक्षत्रे च भाव्यम् । विवाहादि गृह्यकर्मणे नक्षत्रज्ञानं ज्यौतिषशास्त्रादेव वयं लभामहे । अपरञ्च दीक्षाया विधान कर्मकाण्डस्य महत्त्वपूर्णो विषयः । अस्मिन् विषये कतिपयोदाहरणानि प्रस्तूयन्ते। यथा 

तैत्तिरीयब्राह्मणस्य &lt;ref&gt;तैत्तिरीयब्राह्मणम् १।१।२।१&lt;/ref&gt; कथनमस्ति यत् - 'कृत्तिकास्वग्निमादधीत', फाल्गुनीपूर्णिमायां दीक्षायाः विधानमस्ति । कथनस्याभिप्रायोऽयमस्ति यत्-कर्म काण्डीये प्रत्येकस्मिन् विधाने-नक्षत्रस्य, तिथेः, मासस्य संवत्सरस्य च ज्ञानमावश्यक कर्तव्यकोटिकञ्च भवति । एभिरुपयुक्तः कारणज्योतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं सिद्धयति । 

अत्र सङ्क्षपेणतत्कथनं समुचितं प्रतिभाति यत्-मन्त्राणां यथोचितोच्चारणाय शिक्षायाः, कर्मकाण्डीय-यज्ञीययोरनुष्ठानाय विधिना कल्पस्य, शब्दस्वरूपव्युत्पत्त्यादीनां ज्ञानाय व्याकरणस्य, समुचितार्थज्ञानाय शब्दानां स्फोटनपूर्वक निर्वचनानिरुक्त्यै निरुक्तस्य, वैदिकछन्दसां सम्यग् ज्ञानाय छन्दसः, विविधानुष्ठानानां कालज्ञानाय ज्योतिषस्य, एतेषामङ्गानां यथार्थरूपेणोपयोगित्वात् 'वेदाङ्ग' इति कथयन्ति सार्व देशिकपण्डिताः । 

== वेदाङ्गसाहित्यस्य प्रयोजनम् ==


वेदोऽस्माकं भारतीयानां धर्मस्याधारभूतः स्तम्भः। अतः सामाजिकाः जनाः एनमतिशयेनादरेण, सम्मानेन पावनेन दृष्टया चावलोकयन्ति । एतस्य महन्महत्त्वं को न विजानाति । यदा तर्ककुशलाः नयायिका अनुमानादीनामपि साहातान कत पारयन्ति यागादिना स्वर्गप्राप्तिविषये, तदा तेषां वेद एव शारी चोक्तम् 

'''भूमिका 'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते ।'''

'''एनं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता' ।'''

अस्यैतादृशी विपुला प्रतिष्ठा तदुदयकालानन्तरमेव समस्ते विश्वे प्रसृता बभूव । वेदस्यकमप्यक्षरं पूतं ज्ञानवर्द्ध कञ्च मन्यते । तत्र परिवर्तनं स्वरूपतश्च्युतिर्वा महतेऽ पकाराय मन्यते स्म । एतादृश्यामवस्थायां वेदस्वरूपसंरक्षणायव वेदाङ्गस्योदयो बभूव । ऋते वेदाङ्गात् शब्दानामर्थानाञ्च संरक्षणमसम्भवमेवास्ति । अस्य सहयोगिनः साहित्यस्योदयः समुत्पत्तिर्वा-उपनिषत्काले एव सजाता। अस्मिन् विषये मुण्ड कोपनिषदेव प्रमाणम् । अवलोकयन्तु वेदविद्विद्वांसः &lt;ref&gt; मुण्डकोपनिषद् ( १।११३-५ )&lt;/ref&gt;--

'शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति । तस्मै स होवाच । द्वे विधे वेदितव्ये इति ह स्म यद् ब्रह्म विदो वदन्ति परा चैवापरा च। तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः, शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति' । 

अपरञ्च–अपरा विद्यायां वेदचतुष्टयानन्तरं तेषां षडङ्गानां शिक्षा-कल्प व्याकरण-निरुक्त-छन्दो-ज्योतिषादीनां गणना विद्यते । एषु प्रत्येकस्य विपुलं वैशिष्टयं विद्यत इति न तिरोहितमस्ति विद्वन्मण्डले। अत एतेषामुपयोगिता सुतरामेव सिद्धा भवति । अस्य महतीमुपयोगितामवलोक्य महर्षिणा पाणिनिना पतञ्जलिना च स्वपाणिनीयशिक्षायां महाभाष्ये पस्पशाह्नि के च सत्यमेवोक्तं यत् -

''''छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते ।'''

'''ज्योतिषामयनं चक्षुनिरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥'''

'''शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ।'''

'''तस्मात्साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते' ॥ &lt;ref&gt; पा० शि० ४१-४२ &lt;/ref&gt;'''

''''ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च'।&lt;ref&gt; पस्पशाह्निकम्&lt;/ref&gt;'''

इत्येताभ्यां सूच्यते यद् ब्रह्मलोकस्य प्राप्तिः षडङ्गानामध्ययनेनैव भवतीति पार लौकिकी स्थितिः, लोके तु सर्वविदितमेव महत्त्वम् । अतः कारणेन विनाप्यध्ययनस्या स्यैव वेदाङ्गस्य महनीयता वर्तते न त्वन्येषां लौकिकशास्त्राणाम् । एतेन वेदाङ्गस्य लौकिकी पारलौकिकी च स्थितिः सुस्पष्टा भवति । 

== वेदाङ्गानां सन्दर्भाः ==

वेदाङ्गेषु व्याकरणं प्रमुखमस्ति । अस्य विवेचनं नारदपुराणस्य पूर्वभागस्य द्वितीयपादस्यकपञ्चाशत्तमेऽध्याये संक्षेपतया रमणीयतया चाभूत् । नारदपुराणस्य व्याकरणं कातन्त्रव्याकरणस्य सारभूतमस्ति, यं माहेश्वरमथवा कौमारं व्याकरणं कथयन्ति विद्वज्जनाः । अपि चाग्निपुराणस्य ३४९तमादध्यायात् ३५९तम-अध्याय-पर्यन्तं दशाधिकेष्वध्यायेषु व्याकरणशास्त्रस्य वर्णनं विद्यते। छन्दःशास्त्रस्याथवा पिङ्गलशास्त्रस्य वर्णनं गरुडपुराणस्य २०७तम-अध्यायात् २१२तमाध्यायपर्यन्तं, नारदपुराणस्य पूर्वभागस्य द्वितीयपादस्य सप्तपञ्चाशत्तमेऽध्याये वैदिकानां लौकिकानां च छन्दसां वर्णनमस्ति । अनेनैव प्रकारेण-अग्निपुराणस्य २२८तमाध्यायात् ३३५ तमाध्यायपर्यन्तं छन्दःशास्त्रस्य विशदं निरूपणं प्राप्यते । ज्योतिषशास्त्रस्याध्ययनाय नारदपुराणस्य विष्णुधर्मोत्तरस्य च विवेचनमतीव महत्त्वपूर्णमस्ति । नारदपुराणस्य त्रिष्वध्यायेषु ( १।२।५४-५६ ) त्रिस्कन्धज्योतिषस्य ( सिद्धान्तस्य संहितायाः होरायाश्च ) कमनीयं निरूपणमस्ति-यत् नारदीयं ज्यौतिषमिति नाम्ना विख्यात मस्ति । निरुक्तसम्बन्धिताः सामग्रयः पुराणेषु अत्यल्पाः सन्ति । नारदपुराणस्य पूर्वभागस्य द्वितीयपादस्य त्रिपञ्चाशत्तमेऽध्याये निरुक्तसम्बद्धाः कतिपयश्लोकाः प्राप्यन्ते, ये मुख्यतया व्याकरणशास्त्रस्य स्वरवैदिकप्रक्रियातो धातुप्रकरणाच्चाभिन्नाः प्रतीयन्ते । 

वेदादीनां पाठविधानस्य, स्वराणामुच्चारणविधेः, सामवेदस्य गान-प्रक्रियायाः वर्णानां स्पष्टोच्चारणस्य विधिर्यस्मिन् शास्त्रे वणिताः स्युः तच्छास्त्रं 'शिक्षाशास्त्रम्' कथ्यते । अस्य वर्णनं नारदपुराणस्य पूर्वभागस्य द्वितीयपादस्य पञ्चाशत्तमेऽध्याये प्रायः शतत्रयश्लोकेषु तथा चाग्निपुराणस्य ३३६तमेऽध्याये विद्यते। कल्पानां वर्णनन्तु प्रायः पुराणेषु विद्यमानं विद्यते । कल्पे वैदिकानां लौकिकानाञ्च कर्मकाण्डानां समन्व योऽस्ति, येषु श्रौतसूत्र-गृह्यसूत्र-स्मार्तसूत्र-शुल्वसूत्राणि चेमानि चत्वारि गृहीतानि भवन्ति । एषां वर्णनं भविष्यपुराणे सर्वाधिकमस्ति । येषु यज्ञस्य, इष्टापूर्तेः, संस्का रस्य च विधयो वणिताः सन्ति । तद्यथा च कल्पानां पञ्चभेदाः भवन्ति । तद्यथा –

(१) नक्षत्रकल्पः,

(२) वैतानकल्पः,

(३) संहिताविधानकल्पः,

( ४ ) आङ्गि रसकल्पः,

(५) शान्तिकल्पश्चेति । 

तत्र नक्षत्रकल्पे- यज्ञ-संस्कारादीनां कर्मणां मुहूर्तानाञ्च निर्णयो भवति । वैतानकल्पे यज्ञानां ( हविर्यज्ञ-सोमयज्ञ-पाकयज्ञानाम् ) साङ्गोपाङ्गविधिनिरूपिता विद्यते । संहिताकल्पे-विशेषतो वेदनिर्दिष्टानामश्वमेध राजसूयादियज्ञानां तद्भिन्नानाञ्चापि सर्वविधीनां सम्पादनप्रक्रिया प्राप्ता भवति । आङ्गिरसकल्पे शत्रुराष्ट्रेभ्यो मारणस्य, मोहनस्य, वशीकरणस्य उच्चाटनादि अभि चारकर्मणाञ्च निर्देशोऽस्ति । शान्तिकल्पे-दैव-अन्तरिक्ष-अद्भुतादि उत्पातानामीति भीत्यादिभयानां निवारणस्य; एवञ्च शत्रुराष्ट्रः कृत-मारणमोहनादिप्रयोगाणां शान्तिविधीनां वर्णनं विद्यते । इमे सर्वेऽपि विषयाः पुराणेषु विशेषतो भविष्ये, अग्नि पुराणे विष्णुधर्मोत्तरे च विस्तरेण प्राप्ता भवन्ति। 

== शिक्षाशास्त्रस्य इतिहासः ==

शिक्षाशास्त्रस्य इतिहासः प्रातिशाख्यात् आरभ्य अतीव विशालः दरीदृश्यते। अतः 'शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य' योग्यम् एव उक्तम्। [शिक्ष भाव अ+टाप् = आ = शिक्षा ] वेदानां प्राणभूतेषु वेदाङ्गेषु शिक्षायाः प्राथमिकमेकं महत्त्वपूर्ण विशिष्टञ्च स्थानमस्ति । शिक्षेयं वेद-पुरुषस्य घ्राणमिति कथिताऽस्ति (शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य)। येन प्रकारेण पुरुषः सर्वेषामङ्गानां यथाविधि विनिवेशितेऽपि मुखसौन्दर्यादिभिः परिपूष्टेऽपि घ्राणेन विना चमत्कृति न दधाति, गर्हणीयतामेव भजते तथैव वेद पुरुषस्य स्वरूपं वेदाङ्गेन शिक्षारूपघ्राणेन विना नितान्तमशोभनं विकृताकारं वा परिलक्ष्यते। 

शिक्षाया व्युत्पत्तिलभ्यमर्थं व्युत्पादयन् वेदभाष्यकारा: सायणाचार्याः कथयन्ति यत्— 'स्वरवर्णाधुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षा' इति । एतेनेद मायातं यत्-वेदाङ्गेषु तच्छास्त्रं शिक्षा नाम येन ऋग्वेदादि वेदमन्त्राणामविकलं यथास्थित्युच्चारणं विशुद्धञ्च स्यादिति । अस्मात्कारणादेव सुविज्ञा विद्वांसः कथयन्ति यत्-शिक्षाशास्त्रमिदं वेदाङ्गमिति ।

==कल्पशास्त्रस्य इतिहासः ==

{{Main|कल्पशास्त्रस्य इतिहासः}}

कल्पशास्त्रस्य इतिहासः कल्पसूत्राणां विस्तारेण ज्ञानं प्रयच्छति। हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते विपूले वेदाङ्गसाहित्ये कल्पस्य द्वितीयं स्थानमस्ति । क्वचिच्चेतिहासे तीन स्थाने कल्पितोऽयं कल्पः । एष शब्दः कमपि विशिष्टमर्थं व्यनक्ति प्रतिपादयति वात अत एव कल्पस्य वैदिकसाहित्येऽतिशयं महत्त्वपूर्ण स्थानमस्ति । कल्पप्रयोजनीयताया आवश्यकता तदा अनुभूता, यदा शतपथादिब्राह्मणग्रन्थेषु यज्ञ-यागादीनां कर्मकाण्डीय. व्यवस्थायां विस्तृततया तद्व्यवहारे काठिन्यस्यानुभूतिर्जायते स्म। तत्पूत्यै च | कल्पसूत्राणां प्रतिशाखायां रचना सुसम्पन्ना। तद्युगस्य प्रवर्तितं पद्धत्यनुरूपं तद्रचना सूत्रात्मिकाऽभूत् । ऋग्वेदप्रातिशाख्ये वर्गद्वयवृत्तौ कल्पविषये कथितमस्ति यत् 'कल्पो वेदविहितानां कर्मणामानुपूर्वेण कल्पना शास्त्रम्' । अत्रायं निष्कर्षो विद्यते यत् येषां यज्ञयागादिविहितानां विवाहोपनयनादिकर्मणाञ्च महत्त्वपूर्ण प्रतिपादनं वैदिक ग्रन्थेषु कृतमस्ति तेषां सूत्रग्रन्थानामभिधानमस्ति कल्पः । 

==व्याकरणशास्त्रस्य इतिहासः==

{{Main|व्याकरणशास्त्रस्य इतिहासः}}

व्याकरणशास्त्रस्य इतिहासः अष्ठाध्याय्याः अपि पुरातनः अस्ति। ( मुखं व्याकरणं स्मृतम्) विदन्ति विद्वांसो यद्वेदाश्चत्वारो भवन्ति । यथा कस्यापि शरीरधारिणः पुरुषस्य विभिन्नान्यङ्गानि भवन्ति तद्वत् वेदपुरुषस्याप्यङ्गानि सन्ति । अङ्गानि संयोज्यव पुरुषाकृतिनिर्मीयते । तद्वत् वेदस्य वेदानां वा षडङ्गानि मुख्यानि भवन्ति । तेषु षडङ्गेषु व्याकरणं तृतीयमङ्गमस्ति । तच्च वेदपुरुषस्य प्रधानतममङ्गं मुखमस्ति 'मुखं व्याकरणं स्मृतमिति निर्देशात् । मुखरूपत्वादस्य शास्त्रस्य मुख्यत्वं स्वयमेव सिद्धं भवति ।  

==निरुक्तशास्त्रस्य इतिहासः ==

{{Main|निरुक्तशास्त्रस्य इतिहासः}}

निरुक्तशास्त्रं व्याकरणस्य सहायकं शास्त्रं भवति। (निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते) षट्सु वेदाङ्गेषु निरुक्तं चतुर्थस्थानं भजते । तच्च वेदपुरुषस्य श्रोत्रमुच्यते । निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते' इति पाणिनीय शिक्षायांस पष्टमुद्घोपितम् । अस्मिन् विपये वेदभाष्यकाराः सायणाचार्याः स्वचतुर्वेदभाष्यभूमिकायां कथयन्ति यत्- 'अर्थावबोधे निरपेक्षतया पदजातं यत्रोक्तं तन्निरुक्तम्' इति । निरुक्तस्य शाब्दिकीनिरुक्तिरेव भविष्यति--नि:शेपादुक्तमिति निरुक्तम् । अतो यदि शिक्षादीनि वेदाङ्गानि वेदस्य बाह्यानि तत्त्वानि निरूपयन्ति तदा निरुक्तं वेदविज्ञानस्यान्तरिक स्वरूपं स्पष्टतः उद्घाटयति । एतदपि अस्य वैशिष्टयं विद्यते यदन्यानि वेदाङ्गानि प्रायो विभिन्नेषु सूत्रेषु लिखितानि सन्ति, इदञ्च निरुक्तं गद्यशैली भजते । 

==छन्दश्शास्त्रस्य इतिहासः==

{{Main|छन्दश्शास्त्रस्य इतिहासः}}

'''छन्दश्शास्त्रस्य इतिहासः''' वेदानाम् ऋचाभ्यः आरभ्य अनन्तं यावत् गच्छति। (छन्दः पादौ तु वेदस्य) छन्दो वेदस्य पञ्चममङ्गमस्ति । पाणिनीयशिक्षायां कथितमस्ति यत् 'छन्दः । तु वेदस्य' यथा कोऽपि मनुष्य: पादाभ्यां प्रचलति तद्वत् वेदपुरुषस्य पादौ छन्दांकि पादेन हीनो जनः खञ्जः कथ्यते तथैव छन्दोभ्यो हीनो वेदपुरुषः खञ्ज एव । अर वेदाध्ययने छन्दसां ज्ञानमावश्यकं भवति । 

==ज्यौतिषशास्त्रस्य विकासक्रमः==

{{Main|ज्योतिषशास्त्रस्य विकासक्रमः}}

'''ज्योतिषशास्त्रस्य विकासक्रमः''' ग्रहाणां विज्ञानिकतायाः इतिहासः एव। (ज्योतिषामयनं चक्षुः) शास्त्रमर्मज्ञाः विद्वांसो विदन्ति यत् पड् वेदाङ्गेषु ज्योतिषं चरमं वेदाङ्गमस्ति । यथा वेदपुरुषस्य व्याकरणं मुखमस्ति तद्वत् ज्योतिपं नयनं स्मृतम । नेवाश्यांना यथा कोऽपि मानवः स्वयमेव पदात्पदमपि चलितुं न शक्नोति तद्वत ज्योतिषशा विना वेदपूरुषस्यान्धता समापतिष्यति । वेदस्य प्रवृत्तिविशेपेण यज्ञसम्पादनाय भवति । यज्ञस्य च विधानं विशिष्ट कालानामपेक्षां स्थापयति ।

== उद्धरणानि ==
[[वर्गः:वेदाङ्गानि]]</text>
      <sha1>ddsrm12byug882waxr389jhfp6wo3j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सम्भाषणम्:आस्तिकवादाः</title>
    <ns>1</ns>
    <id>92707</id>
    <revision>
      <id>501657</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AKASHAT SHARMA</username>
        <id>47065</id>
      </contributor>
      <comment>भारतीयदर्शनशास्त्रे आस्तिकवादस्य तात्विकमवधारणं तस्य च षाड्दर्शनिकी समीक्षा भारतीयदार्शनिकपरम्परायाम् 'आस्तिक' इति पदं न केवलं लौकिकविश्वासस्य व्यञ्जकम... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>501657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17723" sha1="jr4kry1khjieb7rnm0pq8mq0dul7wlz" xml:space="preserve">भारतीयदर्शनशास्त्रे आस्तिकवादस्य तात्विकमवधारणं तस्य च षाड्दर्शनिकी समीक्षा
भारतीयदार्शनिकपरम्परायाम् 'आस्तिक' इति पदं न केवलं लौकिकविश्वासस्य व्यञ्जकम्, अपि तु अतीव सूक्ष्मस्य पारिभाषिकस्य च ज्ञानमीमांसीयाधारस्य बोधकम् अस्ति। संस्कृते 'आस्तिक' तथा 'नास्तिक' इति पदद्वयं भारतीयचिन्तनधारायाः सम्प्रदायानां च वर्गीकरणाय सर्वप्रधानं माध्यमम् अस्ति। दर्शनशास्त्रस्य शास्त्रीयदृष्ट्या आस्तिकवादस्य अवधारणं, तस्य व्युत्पत्तिः, षाड्दर्शनिकी पृष्ठभूमिः, नास्तिकमताद् तस्य विभेदश्च गम्भीरविमर्शमपेक्षन्ते।  
आस्तिकवादस्य व्युत्पत्तिः शाब्दिकव्याख्या च
संस्कृतव्याकरणशास्त्रे 'आस्तिक' इति शब्दस्य निष्पत्तिः 'अस्' (सत्तायाम्) इति धातौ लट्प्रथमापुरुषैकवचनस्य 'अस्ति' इति रूपेण सह तद्धितप्रत्यययोगेन भवति। पाणिनिना स्वकीये अष्टाध्यायीग्रन्थे एतस्य पारिभाषिकं सूत्रं प्रणीतम्— &quot; अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः(अष्टाध्यायी ४.४.६०)। अस्य सूत्रस्य व्याख्यानानुसारं 'अस्ति' इति प्रथमान्तात् समर्थात् 'मतिः' इत्यस्मिन् अर्थे ठक् प्रत्ययो भवति, येन 'आस्तिकः' इति शब्दः सिध्यति।  
शास्त्रेषु तथा दार्शनिकव्याख्यानेषु आस्तिकवादस्य त्रीणि प्रमुखाणि लक्षणानि सम्मुखीभवन्ति। प्रथमं लक्षणं तावत् पारलौकिकसत्तायाः कर्मफलसिद्धान्तस्य च स्वीकारः भवति, यत्र 'अस्ति परलोकः इति मतिः यस्य सः आस्तिकः' इति रूपेण स्थूलशरीरादतिरिक्तस्य आत्मनः जन्मान्तरस्य च सत्ता अङ्गीक्रियते। द्वितीयं लक्षणं जगत्कर्तुः नियन्तुश्च परमेश्वरस्य अस्तित्वे विश्वासमधिकृत्य प्रवर्तते, यत्र 'अस्ति ईश्वरः इति मतिः यस्य सः आस्तिकः' इति द्वादशशताब्द्याः जैनव्याकरणेन हेमचन्द्रेण स्वकीये अभिधानचिन्तामणिकोशे प्रतिपादितं लक्षणं सङ्गच्छते। तृतीयं मुख्यतमं च लक्षणं ज्ञानमीमांसीयाधारितं वेदप्रामाण्यस्वीकाररूपं भवति, यत्र 'वेदप्रामाण्यवादी आस्तिकः' इति लक्षणानुसारं वेदाः आप्तवचनत्वेन अतीन्द्रियज्ञानस्य यथार्थसाधनत्वेन च स्वीक्रियन्ते।  
आस्तिक-नास्तिक-प्रभेदस्य पारिभाषिक्यो धारणाः
आधुनिकभारतीयभाषासु 'आस्तिक' शब्दः 'ईश्वरवादी' इति अर्थे तथा 'नास्तिक' शब्दः 'निरीश्वरवादी' इति अर्थे प्रयुज्यते। किन्तु प्राचीनसंसारस्य दार्शनिकपरम्परायाम् अयं वर्गीकरणाधारः ईश्वरसत्तापेक्षी न भूत्वा वेदप्रामाण्यमधिकृत्य एव निर्मितः आसीत्। स्मृतिग्रन्थेषु धर्मशास्त्रेषु च आस्तिक-नास्तिकयोः विभेदः स्पष्टतया प्रदर्शितः अस्ति। मनुस्मृतौ आचार्यमनुना नास्तिकस्य लक्षणं निरूपितम्— &quot;योऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजः। स साधुभिर्बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः॥&quot; (मनुस्मृतिः २.११)।  
अनेन श्लोकेन सिद्धं भवति यत् यः दार्शनिकसम्प्रदायः केवलेन तर्कशास्त्रेण (हेतुशास्त्रेण) वेदमूलस्य धर्मस्य अवहेलनां करोति, सः 'वेदनिन्दकः' नास्तिकः उच्यते। अस्मिन् दार्शनिकनिकषे सांख्यदर्शनं मीमांसादर्शनं च ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वम् अनाश्रित्य अपि वेदानाम् अपौरुषेयत्वं प्रामाण्यं च स्वीकृतवन्तौ, तस्मात् ते आस्तिकदर्शने एव परिगण्येते। अस्य विपरीतम्, बौद्ध-जैन-चार्वाकदर्शनानि उच्चस्तरीयमाध्यात्मिकं नैतिकं च चिन्तनं उपस्थापयन्त्यपि वेदानां प्रामाण्यं निरस्यन्ति, तस्मात् तानि नास्तिकदर्शनानि (अवैदिकदर्शनानि) मन्यन्ते।  
आस्तिकदर्शनस्य षट् सम्प्रदायाः षड्दर्शनम्
भारतीयवैदिकपरम्परायाम् आस्तिकदर्शनानि षट्धा विभक्तानि सन्ति, यैः 'षड्दर्शनम्' इति उच्यते। ऐतिहासिकीय-दार्शनिकीय-दृष्ट्या एतानि षट् दर्शनानि त्रिषु युग्मेषु संविभज्य अध्यीयन्ते—न्याय-वैशेषिकौ, सांख्य-योगौ, मीमांसा-वेदान्तौ च।
याय-वैशेषिकदर्शनयोः तात्विकी समीक्षा
न्यायदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः अक्षपादगौतमः अस्ति। न्यायशास्त्रं मुख्यतः तर्कशास्त्रे, प्रमाणमीमांसायां, षोडशपदार्थानां तत्त्वज्ञाने च आधारितम् अस्ति। वैशेषिकदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः कणादः अस्ति, येन जगतः भौतिकसंरचनायाः व्याख्यायै षट् (पश्चात् सप्त) पदार्थानां परमाणुवादस्य च सिद्धान्तः उपस्थापितः। उभे अपि दर्शने प्रत्यक्ष-अनुमानादिप्रमाणैः सह वेदप्रामाण्यं अङ्गीकृत्य ईश्वरं जगतः स्रष्टारं, कर्मफलदातारं, वेदप्रणेतारं च मन्येते।  
सांख्य-योगदर्शनयोः तात्विकी समीक्षा
सांख्यदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः कपिलः अस्ति। सांख्यं द्वैतवादी दर्शनम् अस्ति, यत् सृष्टि-विकास-व्याख्यायै प्रकृति-पुरुषयोः तात्विकं भेदं वर्णयति। सांख्यं जगदुत्पत्तौ ईश्वरस्य आवश्यकतां न स्वीकारोति, किन्तु वेदानां आप्तवचनत्वं स्वीकरोति, अतः एतत् आस्तिकवर्गे तिष्ठति। योगदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः पतञ्जलिः अस्ति। योगः सांख्यस्यैव तत्त्वमीमांसाम् अङ्गीकृत्य चित्तवृत्तिनिरोधाय अष्टाङ्गयोगस्य व्यावहारिकमार्गं सेश्वरभावं च उपदिशति।  
मीमांसा-वेदान्तदर्शनयोः तात्विकी समीक्षा
मीमांसादर्शनस्य प्रणेता महर्षिः जैमिनिः अस्ति। अयं सम्प्रदायः वेदस्य कर्मकाण्डस्य, यज्ञादेः, अपौरुषेयत्वस्य च प्रामाण्यं सर्वोपरि मन्यते। मीमांसकाः वेदान् नित्यान् अपौरुषेयांश्च मन्यन्ते, परम् ईश्वरं जगत्कर्तृरूपेण न अङ्गीकुर्वन्ति। वेदान्तदर्शनस्य मूलग्रन्थः महर्षिणा बादरायणेन रचितः ब्रह्मसूत्रम् अस्ति। वेदान्तः उपनिषदां ज्ञानकाण्डमाश्रित्य ब्रह्मणः, जीवस्य, जगतश्च तात्विकं सम्बन्धं निरूपयति। अत्र अद्वैतवेदान्त-विशिष्टाद्वैत-द्वैतादिप्रमुखाः सिद्धान्ताः विकसिताः।  
वैदिकप्रामाण्यं ज्ञानमीमांसा पुरुषार्थचिन्तनञ्च
सर्वेषामपि आस्तिकदर्शनानां मूले ज्ञानमीमांसायाः एका समाना पृष्ठभूमिः दृश्यते। आस्तिकदर्शनेषु यथार्थज्ञानप्राप्तये प्रमाणानि स्वीक्रियन्ते। यद्यपि प्रत्यक्षमपि अनुमानमपि ज्ञानस्य मुख्ये साधने भवतः, तथापि अतीन्द्रियतत्त्वानां ज्ञानार्थं 'शब्दप्रमाणम्' (वेदश्रुतिः / आप्तवचनम्) अनिवार्यत्वेन अङ्गीक्रियते। अपि च, आस्तिकपरम्परायां चतुर्णां पुरुषार्थानां—धर्म-अर्थ-काम-मोक्षाणाम्—अवधारणा अतीव महती अस्ति। आस्तिकदर्शनानि अभ्युदयं निःश्रेयसं च उभयमपि लक्ष्यत्वेन अङ्गीकुर्वन्ति। मोक्षस्य स्वरूपं दर्शनानुसारेण भिन्नं वर्तते—न्याये 'अपवर्गः', सांख्ये 'कैवल्यम्', वेदान्ते 'ब्रह्मभावः' वा 'मुक्तिः'। तथापि सर्वेषामपि आस्तिकमतानाम् अन्तिमं लक्ष्यं त्रिविधदुःखानाम् आत्यन्तिकी निवृत्तिः शाश्वती शान्तिश्चेति निश्चीयते।  
आस्तिक-नास्तिक-दर्शनयोः तुलनात्मकः प्रपञ्चः
भारतीयदार्शनिकपरम्परायाः वैविध्यं अवगन्तुं आस्तिक-नास्तिकयोः पार्थक्यम् अवलोकनीयम्। नास्तिकदर्शनेषु चार्वाकः केवलं प्रत्यक्षप्रमाणं मन्यते, भौतिकतत्वेभ्यः जगदुत्पत्तिं अङ्गीकरोति, परलोकं मोक्षं च निरस्यति। बौद्धदर्शनं चत्वारि आर्यसत्यानि अष्टाङ्गिकमार्गं च प्रतिपादयति, परम् अनात्मवादम् अपौरुषेयवेदनिषेधं च करोति। जैनदर्शनं जीवानां नित्यत्वं कर्मबन्धं च स्वीकुर्वदपि वेदानां प्रामाण्यं ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वं च न अङ्गीकरोति। एतेन तुलनात्मकेन अध्ययनेन ज्ञायते यत् आस्तिकवादः न केवलं काचित् अन्धश्रद्धा, अपि तु वैदिक-वाङ्मयस्य आप्ततायां, ऋतस्य शाश्वततायाम्, आत्मनः अमरत्वे, मोक्षस्य च सम्भाव्यतायां विश्वासाधारिता काचन सुदृढा ज्ञानपद्धतिः अस्ति।  
उपसंहारः
संक्षेपेण उच्यते चेत्, भारतीयसंस्कृतौ दर्शने च 'आस्तिकवादः' इति पदम् अतीव व्यापकं, गम्भीरं, सूक्ष्मञ्च वर्तते। एतस्य मूलं पाणिनीये 'अस्ति' इति सत्तार्थकतद्धितप्रत्यये, अष्टाध्याय्याः सूत्रे, मनुस्मृत्यादि-धर्मशास्त्रेषु च निहितम् अस्ति। आस्तिकवादस्य सारः वेदानामपौरुषेयप्रामाण्ये, आत्मनः नित्यतायाम्, कर्मफलसिद्धान्ते, पारमार्थिकमुक्तेश्च स्वीकारे वर्तते। न्याय-वैशेषिक-सांख्य-योग-मीमांसा-वेदान्तरूपं षड्दर्शनम् एतस्यैव आस्तिकवादस्य तात्विक-भित्तिमधिकृत्य निर्मितम् अस्ति, यत् भारतीयज्ञानपरम्परायाः आध्यात्मिकसत्यस्य च सर्वप्रधानः आधारस्तम्भः अस्ति।</text>
      <sha1>jr4kry1khjieb7rnm0pq8mq0dul7wlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:अनमोल शर्मा</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92708</id>
    <revision>
      <id>501660</id>
      <timestamp>2026-10-31T16:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="453" sha1="puyni60zn4lrhw9nr0th1x7iqb8qxl9" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=अनमोल शर्मा}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १६:०४, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>puyni60zn4lrhw9nr0th1x7iqb8qxl9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:युगलशर्मा</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92709</id>
    <revision>
      <id>501666</id>
      <timestamp>2026-10-31T16:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="td1a3zc64vulawr0gczoz4su7cwulck" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=युगलशर्मा}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १६:५५, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>td1a3zc64vulawr0gczoz4su7cwulck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Kudiy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92710</id>
    <revision>
      <id>501670</id>
      <timestamp>2026-10-31T17:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="427" sha1="dpi1wf2oyfcbyp2vfceumrbt1hx3qrt" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Kudiy}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १७:०४, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>dpi1wf2oyfcbyp2vfceumrbt1hx3qrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Sapna2026</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92711</id>
    <revision>
      <id>501671</id>
      <timestamp>2026-10-31T17:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="431" sha1="4jn59e1ummdyopo5yiobmk5l7bz5jvl" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Sapna2026}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १७:०५, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>4jn59e1ummdyopo5yiobmk5l7bz5jvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:जे पी</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92712</id>
    <revision>
      <id>501672</id>
      <timestamp>2026-10-31T17:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="435" sha1="k06z8vtc1vny2n6srnvvzdjvpnb579c" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=जे पी}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १७:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>k06z8vtc1vny2n6srnvvzdjvpnb579c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:युगलः शर्मा</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92713</id>
    <revision>
      <id>501680</id>
      <timestamp>2026-10-31T17:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="453" sha1="3ikzur1ssty23agxtxvwli0y34rf6tk" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=युगलः शर्मा}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १७:१७, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>3ikzur1ssty23agxtxvwli0y34rf6tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:पुजल</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92714</id>
    <revision>
      <id>501681</id>
      <timestamp>2026-10-31T17:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="434" sha1="rqg8bhreva4daa1dapqa74mf3rt3fg3" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=पुजल}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १७:२१, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>rqg8bhreva4daa1dapqa74mf3rt3fg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यः:युगलः शर्मा</title>
    <ns>2</ns>
    <id>92715</id>
    <revision>
      <id>501682</id>
      <timestamp>2026-10-31T17:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>युगलः शर्मा</username>
        <id>47661</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ अनेकान्तवादानुसारं द्रव्यम् अनेकधर्मयुक्तं भवति । अर्थात् एकस्मिन् द्रव्येऽनेके धर्माः भवन्ति। कस्यापि वस्तुनः एकेन एव दृष्टिकोणेन पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते।</comment>
      <origin>501682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="eazm9xt1vzly51eoh66wl6qenrdxsa0" xml:space="preserve">'''अनेकान्तवादः'''</text>
      <sha1>eazm9xt1vzly51eoh66wl6qenrdxsa0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501685</id>
      <parentid>501682</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>युगलः शर्मा</username>
        <id>47661</id>
      </contributor>
      <origin>501685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3346" sha1="afz17ja4aphc9mzfkhos1yxmhknmgh7" xml:space="preserve">दृश्यते अनेन इति दर्शनम् । नव भारतीयदर्शनानि सन्ति । एतेषु नव भारतीयदर्शनेषु षड् आस्तिकानि त्रीणि च नास्तिकानि सन्ति । त्रिषु नास्तिकदर्शनषु जैनदर्शनस्य महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते । दर्शनमिदम् आहर्तदर्शनम् इत्यपि कथ्यते । अस्य दर्शनस्य एकः प्रमुखः वादः अस्ति अनेकान्तवादः । अस्य वादस्य अनुसारं द्रव्यम् अनेकधर्मयुक्तं भवति । अर्थात् एकस्मिन् द्रव्येऽनेके धर्माः भवन्ति। कस्यापि वस्तुनः एकेन एव दृष्टिकोणेन पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। एनं वादं स्पष्टीकर्तुं जैनाः एकम् उदाहरणं प्रस्तुवन्ति -

एकदा केचन अन्धपुरुषाः गजस्य समीपे आगच्छन्। ते गजं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति स्म।

एकः अन्धः गजस्य पादं स्पृशति । सः वदति यत् एषः स्तम्भः अस्ति।

द्वितीयः अन्धपुरुषः गजस्य कर्णं स्पृशति । सः वदति यत् एषः शूर्पः अस्ति।

तृतीयः अन्धपुरुषः गजस्य शुण्डां स्पृशति । सः वदति यत् एषः  सर्पः अस्ति।

चतुर्थः अन्धपुरुषः गजस्य पुच्छं स्पृशति । सः वदति यत् एषा रज्जुः अस्ति।

पञ्चमः अन्धपुरुषः गजस्य उदरं स्पृशति । सः वदति यत् एषा भित्तिः अस्ति।

एवं सर्वे अन्धाः स्व- स्वानुभवाधारेण गजस्य विषये भिन्नानि मतानि प्रकटितवन्तः।

अनेन उदाहरणेन ज्ञायते यत् एकस्य द्रव्यस्य अनेके धर्माः भवन्ति। एकेन दृष्टिकोणेन वस्तुनः पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। अपितु तस्य द्रव्यस्य पूर्णज्ञानार्थं तस्य सर्वेषां धर्माणां ज्ञानम् अपेक्षते। वादोऽयमेव अनेकान्तवादः । इत्यलम् ।</text>
      <sha1>afz17ja4aphc9mzfkhos1yxmhknmgh7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501686</id>
      <parentid>501685</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>युगलः शर्मा</username>
        <id>47661</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>501686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3391" sha1="o1azto3jctkd2uhnk014fd2mroqicx7" xml:space="preserve">'''अनेकान्तवादः''' 

दृश्यते अनेन इति दर्शनम् । नव भारतीयदर्शनानि सन्ति । एतेषु नव भारतीयदर्शनेषु षड् आस्तिकानि त्रीणि च नास्तिकानि सन्ति । त्रिषु नास्तिकदर्शनषु जैनदर्शनस्य महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते । दर्शनमिदम् आहर्तदर्शनम् इत्यपि कथ्यते । अस्य दर्शनस्य एकः प्रमुखः वादः अस्ति अनेकान्तवादः । अस्य वादस्य अनुसारं द्रव्यम् अनेकधर्मयुक्तं भवति । अर्थात् एकस्मिन् द्रव्येऽनेके धर्माः भवन्ति। कस्यापि वस्तुनः एकेन एव दृष्टिकोणेन पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। एनं वादं स्पष्टीकर्तुं जैनाः एकम् उदाहरणं प्रस्तुवन्ति -

एकदा केचन अन्धपुरुषाः गजस्य समीपे आगच्छन्। ते गजं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति स्म।

एकः अन्धः गजस्य पादं स्पृशति । सः वदति यत् एषः स्तम्भः अस्ति।

द्वितीयः अन्धपुरुषः गजस्य कर्णं स्पृशति । सः वदति यत् एषः शूर्पः अस्ति।

तृतीयः अन्धपुरुषः गजस्य शुण्डां स्पृशति । सः वदति यत् एषः  सर्पः अस्ति।

चतुर्थः अन्धपुरुषः गजस्य पुच्छं स्पृशति । सः वदति यत् एषा रज्जुः अस्ति।

पञ्चमः अन्धपुरुषः गजस्य उदरं स्पृशति । सः वदति यत् एषा भित्तिः अस्ति।

एवं सर्वे अन्धाः स्व- स्वानुभवाधारेण गजस्य विषये भिन्नानि मतानि प्रकटितवन्तः।

अनेन उदाहरणेन ज्ञायते यत् एकस्य द्रव्यस्य अनेके धर्माः भवन्ति। एकेन दृष्टिकोणेन वस्तुनः पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। अपितु तस्य द्रव्यस्य पूर्णज्ञानार्थं तस्य सर्वेषां धर्माणां ज्ञानम् अपेक्षते। वादोऽयमेव अनेकान्तवादः । इत्यलम् ।</text>
      <sha1>o1azto3jctkd2uhnk014fd2mroqicx7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501689</id>
      <parentid>501686</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>युगलः शर्मा</username>
        <id>47661</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>501689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3421" sha1="2bm1nsk37vok6l2qgq4719a898tsrnl" xml:space="preserve">'''अनेकान्तवादः''' 

दृश्यते अनेन इति दर्शनम् । नव भारतीयदर्शनानि सन्ति । एतेषु नव भारतीयदर्शनेषु षड् आस्तिकानि त्रीणि च नास्तिकानि सन्ति । त्रिषु नास्तिकदर्शनषु जैनदर्शनस्य महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते । दर्शनमिदम् आहर्तदर्शनम् इत्यपि कथ्यते । अस्य दर्शनस्य एकः प्रमुखः वादः अस्ति अनेकान्तवादः । अस्य वादस्य अनुसारं द्रव्यम् अनेकधर्मयुक्तं भवति । अर्थात् एकस्मिन् द्रव्येऽनेके धर्माः भवन्ति। कस्यापि वस्तुनः एकेन एव दृष्टिकोणेन पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। एनं वादं स्पष्टीकर्तुं जैनाः एकम् उदाहरणं प्रस्तुवन्ति -

एकदा केचन अन्धपुरुषाः गजस्य समीपे आगच्छन्। ते गजं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति स्म।

एकः अन्धपुरुषः गजस्य पादं स्पृशति । सः वदति यत् एषः स्तम्भः अस्ति।

द्वितीयः अन्धपुरुषः गजस्य कर्णं स्पृशति । सः वदति यत् एषः शूर्पः अस्ति।

तृतीयः अन्धपुरुषः गजस्य शुण्डां स्पृशति । सः वदति यत् एषः  सर्पः अस्ति।

चतुर्थः अन्धपुरुषः गजस्य पुच्छं स्पृशति । सः वदति यत् एषा रज्जुः अस्ति।

पञ्चमः अन्धपुरुषः गजस्य उदरं स्पृशति । सः वदति यत् एषा भित्तिः अस्ति।

एवं सर्वे अन्धपुरुषाः स्व- स्वानुभवाधारेण गजस्य विषये भिन्नानि मतानि प्रकटितवन्तः।

अनेन उदाहरणेन ज्ञायते यत् एकस्य द्रव्यस्य अनेके धर्माः भवन्ति। एकेन दृष्टिकोणेन वस्तुनः पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। अपितु तस्य द्रव्यस्य पूर्णज्ञानार्थं तस्य सर्वेषां धर्माणां ज्ञानम् अपेक्षते। वादोऽयमेव अनेकान्तवादः । इत्यलम् ।</text>
      <sha1>2bm1nsk37vok6l2qgq4719a898tsrnl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501690</id>
      <parentid>501689</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T18:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>युगलः शर्मा</username>
        <id>47661</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>501690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="eazm9xt1vzly51eoh66wl6qenrdxsa0" xml:space="preserve">'''अनेकान्तवादः'''</text>
      <sha1>eazm9xt1vzly51eoh66wl6qenrdxsa0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501698</id>
      <parentid>501690</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T18:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>युगलः शर्मा</username>
        <id>47661</id>
      </contributor>
      <comment>पृष्ठं रिक्तीकृतम्</comment>
      <origin>501698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यः:पुजल</title>
    <ns>2</ns>
    <id>92716</id>
    <revision>
      <id>501683</id>
      <timestamp>2026-10-31T17:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पुजल</username>
        <id>47662</id>
      </contributor>
      <comment>अतः हितोपदेशः संस्कृतसाहित्यस्य महत्त्वपूर्णः नीतिकथाग्रन्थः अस्ति। सरलाभिः रोचकाभिः च कथाभिः सः पाठकानां मनोरञ्जनं करोति तथा जीवनोपयोगिनीं नीतिशिक्षां ददाति। “मनोरञ्जनेन सह नीतिशिक्षा” इति हितोपदेशस्य प्रमुखं वैशिष्ट्यम् अस्ति।</comment>
      <origin>501683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3309" sha1="1cj6xkiggkj8gi3twiingw1v42jxhhs" xml:space="preserve">              हितोपदेशः           
हितोपदेशः संस्कृतसाहित्यस्य एकः प्रसिद्धः नीतिकथाग्रन्थः अस्ति। अस्य रचयिता नारायणपण्डितः इति प्रसिद्धः। ‘हितोपदेश’ इत्यस्य अर्थः हितस्य उपदेशः, अर्थात् मनुष्यस्य कल्याणाय प्रदत्तः उपदेशः इति। अस्मिन् ग्रन्थे मनोरञ्जककथानां माध्यमेन नीतिः, सदाचारः, मित्रता, बुद्धिमत्ता, व्यवहारकौशलं च प्रतिपाद्यते।
हितोपदेशस्य कथासु मुख्यतया पशु-पक्षिणः पात्ररूपेण प्रयुक्ताः सन्ति। सिंहः, शृगालः, काकः, मृगः, कच्छपः, मूषकः इत्यादयः पशुपक्षिणः मानवानामिव भाषन्ते, विचारयन्ति, परस्परं संवादं कुर्वन्ति च। एताभिः रोचकाभिः कथाभिः लेखकः गम्भीरान् नीतिसन्देशान् सरलतया प्रस्तुतवान् अस्ति।                      हितोपदेशः मुख्यतः चतुर्षु भागेषु विभक्तः अस्ति—
१.मित्रलाभः — अत्र मित्रतायाः महत्त्वं तथा सच्चर्मित्रस्य गुणाः वर्णिताः सन्ति।
२.सुहृद्भेदः — अत्र मित्रयोः मध्ये भेदस्य कारणानि तथा दुष्टजनानां प्रभावः वर्णितः।
३.विग्रहः — अत्र संघर्षस्य, शत्रुतायाः तथा युद्धस्य सम्बन्धे नीतयः प्रतिपादिताः।
४.सन्धिः — अत्र शत्रुभिः सह सन्धिः, मैत्री तथा उचितव्यवहारः वर्णितः।                                उद्देश्यः-
   हितोपदेशस्य प्रमुखः उद्देश्यः केवलं मनोरञ्जनं न, अपितु मनुष्यस्य व्यावहारिकजीवनस्य मार्गदर्शनम् अपि अस्ति। अस्मात् ग्रन्थात् सत्यवादिता, विवेकः, मित्रता, एकता, सावधानी, बुद्धिमत्ता, परोपकारः तथा सदाचारः इत्यादीन् गुणान् ज्ञातुं शक्नुमः।</text>
      <sha1>1cj6xkiggkj8gi3twiingw1v42jxhhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Ritik sharm</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92717</id>
    <revision>
      <id>501684</id>
      <timestamp>2026-10-31T17:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="433" sha1="i46v2lgqva7u4epsdtm7rl4kredtiwi" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Ritik sharm}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १७:५०, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>i46v2lgqva7u4epsdtm7rl4kredtiwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Ishita 4617</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92718</id>
    <revision>
      <id>501688</id>
      <timestamp>2026-10-31T17:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="433" sha1="jsu9m5gkst17mod0hgyn3l5a8p4ibc4" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Ishita 4617}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १७:५७, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>jsu9m5gkst17mod0hgyn3l5a8p4ibc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यः:Sapna2026</title>
    <ns>2</ns>
    <id>92719</id>
    <revision>
      <id>501691</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sapna2026</username>
        <id>47659</id>
      </contributor>
      <comment>१. परिचयः बौद्धदर्शनम् भारतीयदर्शनस्य प्रमुखेषु दर्शनेषु अन्यतमम् अस्ति। अस्य प्रवर्तकः महात्मा गौतमबुद्धः आसीत्। बौद्धदर्शनस्य मुख्यः उद्देशः मानवजीवनस... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>501691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4540" sha1="msy1vcl3u5r5ydo6pldos4627mv4w77" xml:space="preserve">१. परिचयः
बौद्धदर्शनम् भारतीयदर्शनस्य प्रमुखेषु दर्शनेषु अन्यतमम् अस्ति। अस्य प्रवर्तकः महात्मा गौतमबुद्धः आसीत्। बौद्धदर्शनस्य मुख्यः उद्देशः मानवजीवनस्य दुःखानां निवारणं तथा निर्वाणस्य प्राप्तिः अस्ति। अस्मिन् दर्शने अहिंसा, करुणा, मैत्री, दया, शान्तिः च विशेषरूपेण प्रतिपादिताः सन्ति।
२. बौद्धदर्शनस्य उत्पत्तिः
बौद्धदर्शनस्य उत्पत्तिः प्राचीनभारते षष्ठशताब्द्यां ईसापूर्वे अभवत्। अस्य संस्थापकः गौतमबुद्धः आसीत्। तस्य जन्म लुम्बिनीनगरे अभवत्। सः संसारस्य दुःखानि दृष्ट्वा गृहत्यागम् अकरोत्। दीर्घसाधनायाः अनन्तरं बोधगयायां ज्ञानं प्राप्तवान्। ततः सः जनान् धर्मस्य उपदेशम् अकरोत्।
३. चत्वारि आर्यसत्यानि
बौद्धदर्शने चत्वारि आर्यसत्यानि विशेषमहत्त्वपूर्णानि सन्ति।
१. दुःखम् – संसारे दुःखस्य अस्तित्वम् अस्ति।
२.दुःखसमुदयः – तृष्णा दुःखस्य प्रमुखं कारणम् अस्ति।
३. दुःखनिरोधः – तृष्णायाः निरोधेन दुःखस्य अन्तः भवति।
४. दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपत् – दुःखस्य निवारणाय अष्टाङ्गिकमार्गस्य अनुसरणम् आवश्यकम् अस्ति।
४. अष्टाङ्गिकमार्गः
भगवता बुद्धेन दुःखनिवारणाय अष्टाङ्गिकमार्गः उपदिष्टः।
१. सम्यग्दृष्टिः। २. सम्यक्सङ्कल्पः। ३. सम्यग्वाक्। ४. सम्यक्कर्मान्तः। ५. सम्यगाजीवः। ६. सम्यग्व्यायामः। ७. सम्यक्स्मृतिः। ८. सम्यक्समाधिः।
५. बौद्धदर्शनस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः
अनित्यसिद्धान्तः – संसारस्य सर्वाणि वस्तूनि परिवर्तनशीलानि सन्ति। दुःखसमुदयः – तृष्णा दुःखस्य प्रमुखं बौद्धदर्शनस्य प्रमुखाः सम्प्रदायाः
बौद्धदर्शने कालान्तरे विविधाः दार्शनिकपरम्पराः विकसिताः अभवन्। तासु प्रमुखाः सन्ति—
१. थेरवादः।
२. माध्यमिकदर्शनम्।
३. योगाचारदर्शनम्।
४. सर्वास्तिवादः।
उपसंहारः
बौद्धदर्शनम् भारतीयदर्शनस्य महत्त्वपूर्णा विचारधारा अस्ति। एतत् दर्शनं मानवम् सत्यस्य, अहिंसायाः, करुणायाः तथा सदाचारस्य मार्गे प्रेरयति। अस्य परमः उद्देशः दुःखानां निवारणं निर्वाणप्राप्तिः च अस्ति</text>
      <sha1>msy1vcl3u5r5ydo6pldos4627mv4w77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फलकम्:SHORTDESC:Place</title>
    <ns>10</ns>
    <id>92720</id>
    <revision>
      <id>501692</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ritik sharm</username>
        <id>47663</id>
      </contributor>
      <comment>*योगशास्त्रम्*</comment>
      <origin>501692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6601" sha1="59qe8453n1b85cfzmggm39opbikj4f6" xml:space="preserve">१. योगदर्शनस्य परिचयः स्वरूपञ्च

भारतीयदार्शनिकपरम्परायां षड आस्तिकदर्शनेषु योगदर्शनं महदुपकारकं व्यावहारिकञ्च शास्त्रं वर्तते। इदं दर्शनं मुख्यतया महर्षिणा पतञ्जलिना सूत्रबद्धं कृतम्, अतः अस्य 'पातञ्जलदर्शनम्' इति नामान्तरमपि प्रसिद्धम्। सांख्यदर्शनस्य यः सैद्धान्तिकः पक्षः वर्तते, तस्यैव व्यावहारिकः क्रियात्मकश्च पक्षः योगदर्शनम् इति मन्यते। तस्मादेव हेतोः सांख्य-योगयोः समानतन्त्रत्वं स्वीकृतं वर्तते ।

योगशब्दस्य व्युत्पत्तिः धातुद्वयात् मुख्यतया अवगम्यते-

युज् समाधौ (दिवादिगणीय): अनेन व्युत्पत्त्या योगस्यार्थः 'समाधिः' इति भवति। व्यासभाष्ये अपि उक्तम् - &quot;योगः समाधिः&quot; इति।

युजिर योगे (रुधादिगणीय): अनेन योगस्यार्थः संयोगः अथवा मिलनम् इति जायते, यत्र जीवात्म- एकत्वं सूच्यते।

यच्छे द्वाङ्गनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि।

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥

कठोपनिषद् (१.३.१३)

उपनिषत्सु योगस्य बीजानि सर्वत्र विकीर्णानि सन्ति। कठोपनिषदि इन्द्रियाणां स्थिरधारणा एव योग इति प्रतिपादितम्। भगवद्गीतायामपि योगस्य विविधाः परिभाषाः प्राप्यन्ते, याः योगदर्शनस्य पृष्ठभूमिकां दृढयन्ति ।

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।

सिद्ध्यसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।

तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥

श्रीमद्भगवद्गीता (२.४८, २.५०)


२. प्रथमसूत्रस्य सविस्तरव्याख्या

पातञ्जलयोगसूत्रस्य प्रथमपादे (समाधिपादे) साधनायाः मूलतध्यानां निरूपणं वर्तते। तत्रत्यानां प्रथमपञ्चसूत्राणां शास्त्रीयविवेचनम् अधः प्रस्तूयतेः

सूत्रम् १ः अथ योगानुशासनम् ॥ १.१ ॥

पदच्छेदःः अथ (अव्ययपदम्), योगानुशासनम् (योगस्य अनुशासनम्, षष्ठीतत्पुरुषः, प्रथमाविभक्तिः, एकवचनम्)।

सरल-संस्कृत-व्याख्याः 'अथ' इति शब्दः अधिकारार्थे मङ्गलार्थे च प्रयुक्तः। अधुना योगशास्त्रस्य आरम्भः क्रियते। 'अनुशासनम्' नाम पूर्वैः आचार्यैः कथितस्य तत्त्वस्य पश्चात् नियमपूर्वकं प्रतिपादनम्। अतः महर्षिः पतञ्जलिः स्वपरम्पराप्राप्तं योगविज्ञानं शिष्याणां कल्याणाय उपदिशति।

सम्बद्धप्रमाणम् (याज्ञवल्क्यस्मृतिः):

हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः।

तस्मात् पुरातनं ज्ञानं योगशास्त्रमिदं शुभम् ॥


सूत्रम् २ः योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ १.२ ॥

पदच्छेदः: योगः (प्रथमा-एकवचनम्), चित्तवृत्तिनिरोधः (चित्तस्य वृत्तयः, तासां निरोधः, षष्ठीतत्पुरुषः)।

सरल-संस्कृत-व्याख्याः चित्तं नाम अन्तःकरणम् (मन-बुद्धि-अहङ्काराः)। चित्ते उत्पद्यमानानां विचाराणां तरङ्गाणां च (वृत्तीनां) सर्वथा निरोधनम्, अर्थात् शान्तीकरणम् एव योगः अस्ति। यदा चित्तं सर्वशून्यं एकाग्रं वा भवति, तदा समाधिः सिद्ध्यति।

सम्बद्धप्रमाणम् (मैत्रायणी उपनिषद्):

चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥</text>
      <sha1>59qe8453n1b85cfzmggm39opbikj4f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:युगलः युगलः</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92721</id>
    <revision>
      <id>501693</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="453" sha1="hkw96zm25n9ldzv5xj4769ez4frxs4o" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=युगलः युगलः}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १८:१५, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>hkw96zm25n9ldzv5xj4769ez4frxs4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडियासम्भाषणम्:योग्यलेखं लेखितुं परामर्शाः</title>
    <ns>5</ns>
    <id>92722</id>
    <revision>
      <id>501694</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ankit9896Kaushik</username>
        <id>47665</id>
      </contributor>
      <comment>कालगणना</comment>
      <origin>501694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2666" sha1="4fm6nt65fch7e32t8f7535cz19lcme3" xml:space="preserve">लोकानामन्तकृत् कालः कालोऽन्यः कलनात्मकः । स द्विधा स्थूलसूक्ष्मत्वान्मूर्तश्चामूर्त उच्यते।। 

तदा सूर्यांशः पुरुषः उक्तवान् । यत् कालः द्विविधः भवति एकः तु यः हननं करोति तथा द्वितीयः यः गणनां करोति । अतः भवतः जिज्ञासानुसारं गणनात्मककालस्य वर्णनं करोमि ।
गणनात्मककालः द्विधा  स्थूलकालः सूक्ष्मकालश्च । स्थूलकालं मूर्तकालः तथा सूक्ष्मकालं अमूर्तकाल: उच्यते ।
मूर्तकालः -
             प्राणादि: कथितो मूर्तः । 
1 प्राणः= 4 सेकेण्ड । 
अमूर्तकालः -
               सूच्या भिन्ने पद्मपत्रे त्रुटिरित्यभिधीयते ।
  1 प्राण :=4 सेकेण्ड
  1 प्राणः= 60 लीक्षकाः 
   60 लीक्षकाः=4 सेकेण्ड
  1 लीक्षक:= 4/60=1/15 सेकेण्ड
  1 लीक्षकः=60 लवाः 
  60 लवाः = 1/15 सेकेण्ड 
 1 लवः =  1/900 सेकेण्ड 
 1 लव: = 60 रेणवः 
60 रेणवः = 1/900 सेकेण्ड
1 रेणुः =1/54000 सेकेण्ड
1 रेणुः= 60 त्रुटयः
60 त्रुट्यः =1/54000 सेकेण्ड
1 त्रुटिः = 1/3240000 सेकेण्ड
अर्थात् 1 सेकेण्डस्य 3240000 भागः त्रुटिः भवति । एतस्याः सामान्य जीवने प्रयोगः नैव भवति । 
स्थूलकालः -
               1 प्राणः=4 सेकेण्ड 
6 प्राणाः=1 विनाडी(24सेकेण्ड)
60 विनाडी =1 नाडी(24 मिनट)
60 नाडी=1 नाक्षत्रम्(24 घंटे)
30 नाक्षत्रम् =1 मास:
12 मासाः = 1 सौरवर्षम् 
  
यदा 4320000 सौरवर्षाणि भवन्ति तदा 1 महायुगः भवति</text>
      <sha1>4fm6nt65fch7e32t8f7535cz19lcme3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Ankit9896Kaushik</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92723</id>
    <revision>
      <id>501695</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="438" sha1="7q73yswdwomi46ztrtzhrnyq445orzt" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Ankit9896Kaushik}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १८:३७, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>7q73yswdwomi46ztrtzhrnyq445orzt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यः:Sanatan Pradhan ji/प्रयोगपृष्ठम्</title>
    <ns>2</ns>
    <id>92724</id>
    <revision>
      <id>501696</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanatan Pradhan ji</username>
        <id>47634</id>
      </contributor>
      <comment>संस्कृतस्य रक्षणार्थं लघुप्रयत्नं करोमि</comment>
      <origin>501696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="h8m0u4ovr5f9i8mvw3degyi2fgw3g3d" xml:space="preserve">== त्रिमुनीनां परिचयः तथा तेषां ग्रन्थानां संक्षिप्तपरिचयः ==
[[सञ्चिका:File 000000001018820887b9eadf533cb5c9.png|लघुचित्रम्|त्रिमुनयः ]]</text>
      <sha1>h8m0u4ovr5f9i8mvw3degyi2fgw3g3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501699</id>
      <parentid>501696</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T18:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanatan Pradhan ji</username>
        <id>47634</id>
      </contributor>
      <comment>/* त्रिमुनीनां परिचयः तथा तेषां ग्रन्थानां संक्षिप्तपरिचयः */</comment>
      <origin>501699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="m0n2bre6ajfu471s0jtplj2y7x8wl7h" xml:space="preserve">
[[सञ्चिका:File 000000001018820887b9eadf533cb5c9.png|लघुचित्रम्|त्रिमुनयः ]]</text>
      <sha1>m0n2bre6ajfu471s0jtplj2y7x8wl7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Yugalsharmaa</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92725</id>
    <revision>
      <id>501700</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="434" sha1="1orx65c2ctfy03tbz7jt39brxlb0il6" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Yugalsharmaa}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १८:५२, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>1orx65c2ctfy03tbz7jt39brxlb0il6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501704</id>
      <parentid>501700</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yugalsharmaa</username>
        <id>47666</id>
      </contributor>
      <comment>/* अनेकान्तवादः */ नवीनविभागः</comment>
      <origin>501704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3971" sha1="k08p4gk6kn3og75zqriydxjc4pr4zq6" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Yugalsharmaa}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १८:५२, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)

== अनेकान्तवादः ==
दृश्यते अनेन इति दर्शनम् । नव भारतीयदर्शनानि सन्ति । एतेषु नव भारतीयदर्शनेषु षड् आस्तिकानि त्रीणि च नास्तिकानि सन्ति । त्रिषु नास्तिकदर्शनषु जैनदर्शनस्य महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते । दर्शनमिदम् आहर्तदर्शनम् इत्यपि कथ्यते । अस्य दर्शनस्य एकः प्रमुखः वादः अस्ति अनेकान्तवादः । अस्य वादस्य अनुसारं द्रव्यम् अनेकधर्मयुक्तं भवति । अर्थात् एकस्मिन् द्रव्येऽनेके धर्माः भवन्ति। कस्यापि वस्तुनः एकेन एव दृष्टिकोणेन पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। एनं वादं स्पष्टीकर्तुं जैनाः एकम् उदाहरणं प्रस्तुवन्ति -

एकदा केचन अन्धपुरुषाः गजस्य समीपे आगच्छन्। ते गजं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति स्म।

एकः अन्धः गजस्य पादं स्पृशति । सः वदति यत् एषः स्तम्भः अस्ति।

द्वितीयः अन्धपुरुषः गजस्य कर्णं स्पृशति । सः वदति यत् एषः शूर्पः अस्ति।

तृतीयः अन्धपुरुषः गजस्य शुण्डां स्पृशति । सः वदति यत् एषः  सर्पः अस्ति।

चतुर्थः अन्धपुरुषः गजस्य पुच्छं स्पृशति । सः वदति यत् एषा रज्जुः अस्ति।

पञ्चमः अन्धपुरुषः गजस्य उदरं स्पृशति । सः वदति यत् एषा भित्तिः अस्ति।

एवं सर्वे अन्धाः स्व- स्वानुभवाधारेण गजस्य विषये भिन्नानि मतानि प्रकटितवन्तः।

अनेन उदाहरणेन ज्ञायते यत् एकस्य द्रव्यस्य अनेके धर्माः भवन्ति। एकेन दृष्टिकोणेन वस्तुनः पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। अपितु तस्य द्रव्यस्य पूर्णज्ञानार्थं तस्य सर्वेषां धर्माणां ज्ञानम् अपेक्षते। वादोऽयमेव अनेकान्तवादः । इत्यलम् । [[User:Yugalsharmaa|Yugalsharmaa]] ([[User talk:Yugalsharmaa|चर्चा]]) १९:१०, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>k08p4gk6kn3og75zqriydxjc4pr4zq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501705</id>
      <parentid>501704</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yugalsharmaa</username>
        <id>47666</id>
      </contributor>
      <origin>501705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="434" sha1="1orx65c2ctfy03tbz7jt39brxlb0il6" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Yugalsharmaa}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १८:५२, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>1orx65c2ctfy03tbz7jt39brxlb0il6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:प्रदीप्त प्रधान</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92726</id>
    <revision>
      <id>501701</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="465" sha1="2hul5dcgmegej7kv16eujwf8266srha" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=प्रदीप्त प्रधान}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १८:५६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>2hul5dcgmegej7kv16eujwf8266srha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यः:Yugalsharmaa</title>
    <ns>2</ns>
    <id>92727</id>
    <revision>
      <id>501702</id>
      <timestamp>2026-10-31T19:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yugalsharmaa</username>
        <id>47666</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>501702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3384" sha1="60wzsgc7flshaojo9vwlogmbc612ykn" xml:space="preserve">अनेकान्तवादः

दृश्यते अनेन इति दर्शनम् । नव भारतीयदर्शनानि सन्ति । एतेषु नव भारतीयदर्शनेषु षड् आस्तिकानि त्रीणि च नास्तिकानि सन्ति । त्रिषु नास्तिकदर्शनषु जैनदर्शनस्य महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते । दर्शनमिदम् आहर्तदर्शनम् इत्यपि कथ्यते । अस्य दर्शनस्य एकः प्रमुखः वादः अस्ति अनेकान्तवादः । अस्य वादस्य अनुसारं द्रव्यम् अनेकधर्मयुक्तं भवति । अर्थात् एकस्मिन् द्रव्येऽनेके धर्माः भवन्ति। कस्यापि वस्तुनः एकेन एव दृष्टिकोणेन पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। एनं वादं स्पष्टीकर्तुं जैनाः एकम् उदाहरणं प्रस्तुवन्ति -

एकदा केचन अन्धपुरुषाः गजस्य समीपे आगच्छन्। ते गजं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति स्म।

एकः अन्धः गजस्य पादं स्पृशति । सः वदति यत् एषः स्तम्भः अस्ति।

द्वितीयः अन्धपुरुषः गजस्य कर्णं स्पृशति । सः वदति यत् एषः शूर्पः अस्ति।

तृतीयः अन्धपुरुषः गजस्य शुण्डां स्पृशति । सः वदति यत् एषः  सर्पः अस्ति।

चतुर्थः अन्धपुरुषः गजस्य पुच्छं स्पृशति । सः वदति यत् एषा रज्जुः अस्ति।

पञ्चमः अन्धपुरुषः गजस्य उदरं स्पृशति । सः वदति यत् एषा भित्तिः अस्ति।

एवं सर्वे अन्धाः स्व- स्वानुभवाधारेण गजस्य विषये भिन्नानि मतानि प्रकटितवन्तः।

अनेन उदाहरणेन ज्ञायते यत् एकस्य द्रव्यस्य अनेके धर्माः भवन्ति। एकेन दृष्टिकोणेन वस्तुनः पूर्णं ज्ञानं प्राप्तुं न शक्यते। अपितु तस्य द्रव्यस्य पूर्णज्ञानार्थं तस्य सर्वेषां धर्माणां ज्ञानम् अपेक्षते। वादोऽयमेव अनेकान्तवादः । इत्यलम् ।</text>
      <sha1>60wzsgc7flshaojo9vwlogmbc612ykn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:PRADEEPTA PRADHAN JI</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92728</id>
    <revision>
      <id>501703</id>
      <timestamp>2026-10-31T19:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="442" sha1="cm50j98aofnlroo50rjbx8jegf47mpz" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=PRADEEPTA PRADHAN JI}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १९:०८, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>cm50j98aofnlroo50rjbx8jegf47mpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यः:PRADEEPTA PRADHAN JI</title>
    <ns>2</ns>
    <id>92729</id>
    <revision>
      <id>501706</id>
      <timestamp>2026-10-31T19:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PRADEEPTA PRADHAN JI</username>
        <id>47668</id>
      </contributor>
      <comment>संस्कृतस्य रक्षणार्थं लघुप्रयत्नं करोमि ।</comment>
      <origin>501706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="m4wq7cu8q5fd1617il2ib2gj6ghdlcg" xml:space="preserve">[[सञ्चिका:त्रिमुनयः.jpg|लघुचित्रम्|PRADEEPTA PRADHAN ]]</text>
      <sha1>m4wq7cu8q5fd1617il2ib2gj6ghdlcg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501708</id>
      <parentid>501706</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PRADEEPTA PRADHAN JI</username>
        <id>47668</id>
      </contributor>
      <origin>501708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2407" sha1="aok77r24nk7slfibteuzt5vyfs5tkjh" xml:space="preserve">
 त्रिमुनीनां परिचयः तथा तेषां ग्रन्थानां संक्षिप्तपरिचयः

१. महर्षिः पाणिनिः - महर्षिः पाणिनिः संस्कृतव्याकरणस्य महान् आचार्यः आसीत्। तेन 'अष्टाध्यायी' नामकः प्रसिद्धः ग्रन्थः विरचितः। अस्मिन् ग्रन्थे अष्टौ अध्यायाः सन्ति। अयं ग्रन्थः संस्कृतव्याकरणस्य प्रमुखः आधारग्रन्थः अस्ति।

२. महर्षिः कात्यायनः -  महर्षिः कात्यायनः महान् वैयाकरणः आसीत्। तेन पाणिनेः अष्टाध्याय्याः सूत्राणां व्याख्यारूपाणि 'वार्तिकानि' रचितानि। एतानि वार्तिकानि पाणिनीयव्याकरणस्य स्पष्टीकरणे सहायकानि सन्ति।

३. महर्षिः पतञ्जलिः - महर्षिः पतञ्जलिः महान् वैयाकरणः आसीत्। तेन 'महाभाष्यम्' नामकः प्रसिद्धः ग्रन्थः विरचितः। अस्मिन् ग्रन्थे पाणिनीयसूत्राणां तथा कात्यायनवार्तिकानां विस्तृतं विवेचनं कृतम् अस्ति।

 उपसंहारः

महर्षयः पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिः च संस्कृतव्याकरणस्य महान् आधारस्तम्भाः सन्ति। एतेषां त्रयाणां योगदानं संस्कृतभाषायाः विकासे अविस्मरणीयम् अस्ति। एते त्रिमुनयः इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति।</text>
      <sha1>aok77r24nk7slfibteuzt5vyfs5tkjh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501709</id>
      <parentid>501708</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PRADEEPTA PRADHAN JI</username>
        <id>47668</id>
      </contributor>
      <comment>संस्कृतस्य रक्षणार्थं लघुप्रयत्नं करोमि ।</comment>
      <origin>501709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2514" sha1="6l3gj1fmbufcds5sr03vd7i35i38xn4" xml:space="preserve">[[सञ्चिका:त्रिमुनयः.jpg|लघुचित्रम्|PRADEEPTA PRADHAN ]]
 त्रिमुनीनां परिचयः तथा तेषां ग्रन्थानां संक्षिप्तपरिचयः

१. महर्षिः पाणिनिः - महर्षिः पाणिनिः संस्कृतव्याकरणस्य महान् आचार्यः आसीत्। तेन 'अष्टाध्यायी' नामकः प्रसिद्धः ग्रन्थः विरचितः। अस्मिन् ग्रन्थे अष्टौ अध्यायाः सन्ति। अयं ग्रन्थः संस्कृतव्याकरणस्य प्रमुखः आधारग्रन्थः अस्ति।

२. महर्षिः कात्यायनः -  महर्षिः कात्यायनः महान् वैयाकरणः आसीत्। तेन पाणिनेः अष्टाध्याय्याः सूत्राणां व्याख्यारूपाणि 'वार्तिकानि' रचितानि। एतानि वार्तिकानि पाणिनीयव्याकरणस्य स्पष्टीकरणे सहायकानि सन्ति।

३. महर्षिः पतञ्जलिः - महर्षिः पतञ्जलिः महान् वैयाकरणः आसीत्। तेन 'महाभाष्यम्' नामकः प्रसिद्धः ग्रन्थः विरचितः। अस्मिन् ग्रन्थे पाणिनीयसूत्राणां तथा कात्यायनवार्तिकानां विस्तृतं विवेचनं कृतम् अस्ति।

 उपसंहारः

महर्षयः पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिः च संस्कृतव्याकरणस्य महान् आधारस्तम्भाः सन्ति। एतेषां त्रयाणां योगदानं संस्कृतभाषायाः विकासे अविस्मरणीयम् अस्ति। एते त्रिमुनयः इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति।</text>
      <sha1>6l3gj1fmbufcds5sr03vd7i35i38xn4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यः:PRADEEPTA PRADHAN JI/प्रयोगपृष्ठम्</title>
    <ns>2</ns>
    <id>92730</id>
    <revision>
      <id>501707</id>
      <timestamp>2026-10-31T19:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PRADEEPTA PRADHAN JI</username>
        <id>47668</id>
      </contributor>
      <comment>संस्कृतस्य रक्षणार्थं लघुप्रयत्नं करोमि ।</comment>
      <origin>501707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2412" sha1="d2t4pxr0tgr2pbzt7qfxu81fye3exg1" xml:space="preserve">### त्रिमुनीनां परिचयः तथा तेषां ग्रन्थानां संक्षिप्तपरिचयः


१. महर्षिः पाणिनिः - महर्षिः पाणिनिः संस्कृतव्याकरणस्य महान् आचार्यः आसीत्। तेन 'अष्टाध्यायी' नामकः प्रसिद्धः ग्रन्थः विरचितः। अस्मिन् ग्रन्थे अष्टौ अध्यायाः सन्ति। अयं ग्रन्थः संस्कृतव्याकरणस्य प्रमुखः आधारग्रन्थः अस्ति।

२. महर्षिः कात्यायनः - महर्षिः कात्यायनः महान् वैयाकरणः आसीत्। तेन पाणिनेः अष्टाध्याय्याः सूत्राणां व्याख्यारूपाणि 'वार्तिकानि' रचितानि। एतानि वार्तिकानि पाणिनीयव्याकरणस्य स्पष्टीकरणे सहायकानि सन्ति।

३. महर्षिः पतञ्जलिः - महर्षिः पतञ्जलिः महान् वैयाकरणः आसीत्। तेन 'महाभाष्यम्' नामकः प्रसिद्धः ग्रन्थः विरचितः। अस्मिन् ग्रन्थे पाणिनीयसूत्राणां तथा कात्यायनवार्तिकानां विस्तृतं विवेचनं कृतम् अस्ति।

### उपसंहारः

महर्षयः पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिः च संस्कृतव्याकरणस्य महान् आधारस्तम्भाः सन्ति। एतेषां त्रयाणां योगदानं संस्कृतभाषायाः विकासे अविस्मरणीयम् अस्ति। एते त्रिमुनयः इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति।</text>
      <sha1>d2t4pxr0tgr2pbzt7qfxu81fye3exg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Djshivamoffial</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92731</id>
    <revision>
      <id>501710</id>
      <timestamp>2026-11-01T05:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="433" sha1="e8p4piz8te5rmwqq4u79fxj7f413nlq" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Djshivamoffial}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; ०५:११, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>e8p4piz8te5rmwqq4u79fxj7f413nlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:कोमलप्रसाद पोखरेल</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92732</id>
    <revision>
      <id>501713</id>
      <timestamp>2026-11-01T10:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="468" sha1="fug4votadtesha1j6z8q1prxvsvoegl" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=कोमलप्रसाद पोखरेल}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १०:३९, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>fug4votadtesha1j6z8q1prxvsvoegl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:सामान्यजिज्ञासाः</title>
    <ns>4</ns>
    <id>92733</id>
    <revision>
      <id>501715</id>
      <timestamp>2026-11-01T10:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58105-32</username>
        <id>47676</id>
      </contributor>
      <comment>'''स्थूलाक्षरैः युक्तः भागः''' नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>501715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="gi300acm0gwy88mg388dg697pxo0urv" xml:space="preserve">'''स्थूलाक्षरैः युक्तः भागः'''</text>
      <sha1>gi300acm0gwy88mg388dg697pxo0urv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>