विज्ञानेतिहासः

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sa">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>sawiki</dbname>
    <base>https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">माध्यमम्</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेषः</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">सम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्यः</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्यसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडियासम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">सञ्चिका</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">सञ्चिकासम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मीडियाविकि</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मीडियाविकिसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">फलकम्</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">फलकसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">साहाय्यम्</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">साहाय्यसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्गः</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्गसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">प्रवेशद्वारम्</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">प्रवेशद्वारसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">पटलम्</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">पटलसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>विज्ञानेतिहासः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>918</id>
    <revision>
      <id>501786</id>
      <parentid>488821</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3678" sha1="qgp1xouatit01iwthetop29853gi34x" xml:space="preserve">*[[गणित-इतिहास:]]
*[[आयुर्विज्ञान-इतिहास:]]
*[[भौतिकी-इतिहास:]]
*[[जीवविज्ञान-इतिहास:]]

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://www.aihs-iahs.org/ The official website of the International Academy of the History of Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322231834/http://www.aihs-iahs.org/ |date=2012-03-22 }}
* [http://www.dhstweb.org/ The official website of the Division of History of Science and Technology of the International Union of History and Philosophy of Science]
* [http://www.worldwideschool.org/library/catalogs/bysubject-sci-history.html A History of Science, Vols 1–4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991006233503/http://www.worldwideschool.org/library/catalogs/bysubject-sci-history.html |date=1999-10-06 }}, online text
* [http://cwp.library.ucla.edu/ Contributions of 20th century Women to Physics (&quot;CWP&quot;)]
* [http://www.hssonline.org/ History of Science Society (&quot;HSS&quot;)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200915192429/https://hssonline.org/ |date=2020-09-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20170224204415/http://www.crhst.cnrs.fr/ The CNRS History of Science and Technology Research Center] in Paris (France). This center develop different websites about history of science &amp; tech. : [http://www.ampere.cnrs.fr Ampère and history of electricity], [http://www.lamarck.cnrs.fr Lamarck : works and heritage], [http://www.buffon.cnrs.fr Buffon Online], etc. and, recently, the netvibes portal [http://www.netvibes.com/HistoryOfScienceInFrance History Of Science In France]
* [http://nobelprize.org/ The official site of the Nobel Foundation]. Features biographies and info on Nobel laureates
* [http://www.imss.fi.it/ The Institute and Museum of the History of Science in Florence, Italy]
* [http://trailblazing.royalsociety.org The Royal Society, trailblazing science from 1650 to date] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150818210315/http://trailblazing.royalsociety.org/ |date=2015-08-18 }}
* [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] Free to view videos of scientists including Feynman, Perutz, Rotblat, Born and many Nobel Laureates.
* [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Science--Technology--and-Society/STS-002Toward-the-Scientific-RevolutionFall2003/CourseHome/index.htm Toward the Scientific Revolution] From MIT OpenCourseWare, class materials for the history of science up to and including Isaac Newton.
* [http://www.gobiernodecanarias.org/educacion/3/Usrn/fundoro/default.htm Orotava Foundation for the History of Science, Canary Islands, Spain] The History of Science in Spain. Free contents (books, lectures and expositions) on History of Science and digital library.
*[https://www.archives.ucar.edu/ National Center for Atmospheric Research (NCAR) Archives]
* [http://www.bshs.org.uk/travel-guide/ British Society for the History of Science Travel Guide.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614062917/http://www.bshs.org.uk/travel-guide/ |date=2012-06-14 }} This site is for anyone interested in visiting places with ties to the history of science, technology and medicine, anywhere in the world.

[[वर्गः:विज्ञानम्]]
[[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]
[[वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>qgp1xouatit01iwthetop29853gi34x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लक्षद्वीपाः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1030</id>
    <revision>
      <id>501785</id>
      <parentid>485283</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5957" sha1="137hq5kjzfbxdqr1ow7ek2lkykkgypq" xml:space="preserve">{{तलं गच्छतु}}

{{Infobox Indian jurisdiction
|state_name       = Lakshadweep 
|native_name      = लक्षद्वीपाः&lt;br /&gt;ലക്ഷദ്വീപ്&lt;br/&gt;
|type             = union territory
|image_seal       =
|capital          = [[Kavaratti]]
|largest_city     = [[Andrott]]
|latd             = 10.57
|longd            = 72.63
|locator_position = right
|abbreviation     = IN-LD
|official_languages = [[Malayalam]], English&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&amp;pg=PA134&amp;dq=Lakshadweep+malayalam&amp;hl=en&amp;ei=YeJ4TZS4F4rMswbl7vjZBw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEgQ6AEwBjgy#v=onepage&amp;q=Lakshadweep%20malayalam&amp;f=false The Muslim tribes of Lakshadweep Islands By Makhan Jha]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Mahl ([[Dhivehi]]) is spoken on Minicoy Island.
|ethnic_groups    = ≈84.33% [[Malayali]]&lt;br /&gt;≈15.67% [[Mahls]]
|leader_title_1   = Administrator
|leader_name_1    = Amar Nath IAS
|established_date = 1956-11-10
|area_total       = 32
|area_rank        =1
|area_magnitude   = 7
|population_year  = 2011
|population_total = 64429
|population_rank  =
|HDI_year             = 2005
|HDI                  = {{increase}}&lt;br /&gt; 0.796
|HDI_category         = &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;high&lt;/span&gt;
|districts        = 1
|website          = www.lakshadweep.gov.in
}}
'''लक्षद्वीप:''' भारतस्‍य कश्चित् केन्द्रशासितः प्रदेशः अस्‍ति।
एतत् भारतीयप्रशासनाधीनद्वीपानां समूहस्थानम् । अत्र ३६ द्वीपाः सन्ति । एतेषां द्वीपानां पाङ्क्तिः एव जले अतीव सुन्दरतया प्रकाशते । लक्षद्वीपस्य ल्याक्डीव् इति अपि नाम अस्ति । अस्य विस्तारः ५० चतुरस्रकि.मीमितः । शतशः  द्वीपाः अत्र सन्ति । तेषु ५० द्वीपेषु केवलं जनाः निवसन्ति ।
एते द्वीपाः अग्निपर्वतैः निर्मिताः इति कथयन्ति । उत्तरभागे स्थितानां द्वीपानाम् अमिण्डिवि इति नाम अस्ति ।  मिनिकायद्वीपः एतेषु द्वीपेषु बृहत् अस्ति । एषः [[तिरुवनन्तपुरम्]] दिशि अस्ति । भारतीयाः अत्र मुक्ततया गत्वा आगच्छन्ति । अत्र बहुजनाः महम्मदीयाः सन्ति । विदेशीयानां अत्र गमनाय अनुमति पत्रम् आवश्यकम् अस्ति ।
अत्र विशेषाकर्षणम् सागरजले निमज्यखेलनं लक्ष्यद्वीपस्य राजधानी [[कवरट्टी]] अस्ति । अत्र नारिकेलवृक्षाणां वाटिकाः सन्ति । बङ्गारम् द्वीपे प्रवासिनाम् उपाहारगृहाणि सन्ति । अत्र स्कुबा डैविङ्ग् (जलस्य अन्तः प्रविश्य तरणम्), स्नोरकेलिङ्ग(नलिकायाः साहाय्येन जले तरणम्)च विशेषाः सन्ति ।

==मार्गः==
विमानसेवा, हेलिकाप्टरसेवा, नौकायानं च प्रतिदिनं कार्यरतानि सन्ति । अत्र गमनार्थम् प्रवासोद्यमविभागतः अनुमतिस्वीकारः आवश्यकः अस्ति ।

== बाह्यसम्पर्कतन्तुः ==
*{{Official website|http://www.lakshadweep.gov.in}}
* [http://www.nswamy.com/dawn/2011/i-speak/agatti-kavaratti-lakshadweep/ A Picture Essay of Lakshadweep] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714094422/http://www.nswamy.com/dawn/2011/i-speak/agatti-kavaratti-lakshadweep/ |date=2015-07-14 }}
* [http://permanent.access.gpo.gov/websites/pollux/pollux.nss.nima.mil/NAV_PUBS/SD/pub173/173sec05.pdf Hydrographic Description (Indian Ocean Pilot)]
* [https://web.archive.org/web/20120525042010/http://www.india9.com/ Lagoon sizes]
* [http://www.cghearth.com/bangaram_island/index.htm Bangaram Island Resort] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025203342/http://www.cghearth.com/bangaram_island/index.htm |date=2011-10-25 }}
* [http://si-pddr.si.edu/jspui/bitstream/10088/4897/1/00019.pdf List of Atolls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813041233/http://si-pddr.si.edu/jspui/bitstream/10088/4897/1/00019.pdf |date=2012-08-13 }}
* [http://www.indianbirds.in/pdfs/An%20ornithological%20expedition.pdf An ornithological expedition to the Lakshadweep archipelago] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617052832/http://www.indianbirds.in/pdfs/An%20ornithological%20expedition.pdf |date=2013-06-17 }}
* [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00856407908722989 Sources towards a history of the Laccadive Islands]

&lt;references/&gt;

{{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}}

[[वर्गः:भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]

{{शिखरं गच्छतु}}</text>
      <sha1>137hq5kjzfbxdqr1ow7ek2lkykkgypq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्यूबा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1059</id>
    <revision>
      <id>501731</id>
      <parentid>484366</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1363" sha1="0yr4iny4833jq7giclgq6dk6ytw5iv0" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=जनुवरि २०१४}}
[[File:Flag of Cuba.svg|thumb|right|200px]]
[[File:Cuba_(orthographic_projection).svg|thumb|right|200px]]

'''क्यूबा''' उत्तर अमेरिका केरेबियन क्षेत्रे देश: अस्‍ति.

राजधानी - [[हवाना]]

== बाह्‍य ==
* [https://web.archive.org/web/20041229203155/http://www.cubaencuentro.com/ Encuentro en la Red] - Independent news and cultural site on Cuban matters
* [http://www.cubanet.org/cubanews.html CUBANET] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106123456/http://www.cubanet.org/cubanews.html |date=2007-01-06 }} - News articles from Cuba's independent journalists and a digest of Cuban news by international newspapers
* [http://www.icuban.com The Internet Cuban] - Cuban Culture Site
* [http://www.infidels.org/library/historical/robert_ingersoll/spain_and_spaniard.html Spain and the Spaniard] A contemporary opinion of the Cuban uprising

[[वर्गः:उत्तर-अमेरिकाखण्डस्य देशाः]]
[[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]

[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]</text>
      <sha1>0yr4iny4833jq7giclgq6dk6ytw5iv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अर्जण्टिना</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1467</id>
    <revision>
      <id>501723</id>
      <parentid>500825</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1670" sha1="bh6qbgltch6rzd1umr953qsm48to0lk" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=जनुवरि २०१४}}
[[File:Flag of Argentina.svg|thumb|]]
[[File:Argentina_orthographic.svg|thumb|अर्जण्टिना]]
[[File:ViñedoCafayate.jpg|thumb|]]

'''अर्जन्टीना''' दक्षिण-अमेरिका-महाद्वीपे विद्यमानः देश: ।

----
* [http://www.info.gov.ar Gobierno Electrónico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903065827/http://www.info.gov.ar/ |date=2017-09-03 }} - Official governmental gateway
* [http://www.presidencia.gov.ar Presidencia] - Official presidential site (in Spanish)
* [http://www.senado.gov.ar Honorable Senado de la Nación] - Official senatorial site (in Spanish)
* [http://www.diputados.gov.ar Honorable Cámara de Diputados de la Nación] - Official lower house site (in Spanish)
* [http://www.loc.gov/rr/international/hispanic/argentina/argentina.html Library of Congress Portals on the World - Argentina]
* [https://web.archive.org/web/20091121074246/http://www.coha.org/ Council on Hemispheric Affairs] Latin American information and analysis
* [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ar.html CIA - The World Factbook -- Argentina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001081151/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ar.html |date=2004-10-01 }} - [[CIA]]'s Factbook on Argentina
* [https://web.archive.org/web/20130617201544/http://www.telam.com.ar/servicios/reporte Official news agency]

{{commons|Argentina}}
[[वर्गः:दक्षिण-अमेरिकादेशाः]]

[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]</text>
      <sha1>bh6qbgltch6rzd1umr953qsm48to0lk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:सभा</title>
    <ns>4</ns>
    <id>2179</id>
    <revision>
      <id>501788</id>
      <parentid>501714</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NehalDaveND</username>
        <id>9230</id>
      </contributor>
      <comment>/* टिप्पणी */</comment>
      <origin>501788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44727" sha1="hftlhzqv59j0x60pldl0s4m9wbom133" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{तलं गच्छतु}}
{{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}}

== प्रबन्धकाधिकारावेदनम् ==
विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। 
साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति।
इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति।
कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते।

भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]])

===समर्थनम् ===
[[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC)

एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)
([[User:कोमलप्रसाद पोखरेल|कोमलप्रसाद पोखरेल]] ([[User talk:कोमलप्रसाद पोखरेल|चर्चा]]) १०:४६, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC))

===विरोधः ===


===तटस्थता ===


===टिप्पणी ===
# एतादृशं किं कार्यमस्ति, यत्र वर्तमानप्रबन्धकाः कार्यं न कुर्वन्ति।
# प्रबन्धकेभ्यः यदि किमपि कार्यम् उक्तं, तर्हि तैः न कृतम् इति कदापि जातं वा। यदि जातं, तर्हि किं सर्वैः प्रबन्धकैः तथा कृतं वा।
# प्रबन्धकत्वस्य एव का आवश्यकता अस्ति, एतादृशं किं साधनीयम् अस्ति, यस्य कृते प्रबन्धकाधिकारस्य एव आवश्यकता अस्ति। 
# अत्र यादृशं सम्पादनं भवति, तत्र प्रबन्धकाः पर्याप्ताः सन्ति। पश्चात् किमर्थम् एषः नवीनः उपक्रमः। 
# अन्ये (विशेषतः प्रबन्धकाः @Shubha) महोदयस्य संस्कृतसम्बद्धं कार्यं पश्येयुः। भाषाशुद्धिः, व्यक्तिगतचर्चाः संस्कृते कुर्युः (वोट्सेप-माध्यमेन), लिखितेषु लेखेषु कति दोषाः सन्ति इत्यपि निरीक्षणं कुर्युः। एतत्सर्वं कृत्वा यदि समर्थनस्य सङ्कल्पः तथैव तिष्ठति, तर्हि एव उचितम्। दीर्घकालात् कार्यं करोति इति नात्र प्रबन्धकत्वप्राप्तेः आधारः स्यात् इति मे निवेदनम्।
# यतो हि अहं गणेश-महोदयस्य मित्रम् अस्मि। कदाचित् तस्य वचनस्य विरोधं कर्तुं न शक्नोमि सद्यः। परन्तु अत्र चिन्तनस्य आवश्यकता अस्ति इति निश्चयेन अनुभवामि। यः (गणेशमहोदयः स्वयमपि) कोपि एतेषां सर्वेषां विषयाणां सतर्कं चर्चां कुर्यात्, पश्चात् अहं चिन्तयामि।
# यदि अत्र चर्चां विना केवलं विभिन्नानां जनानां समर्थनेन एव प्रबन्धकत्वस्य कृते अग्रे गम्यते, तर्हि अहं विरोधाय अथवा सर्वेषां योगदानकर्तॄणां विश्लेषणं ज्ञातुं प्रवृत्तो भविष्ये। केवलं समर्थनं पर्याप्तं नास्ति, कारणं, कारणस्य पृष्ठे वास्तविकी भूमिः अपि आवश्यकी इति मे मतिः। 
# गणेश-महोदय... क्षम्यतां यदि भवतः मनोदुःखं जातम्। परन्तु भाषादृष्ट्या इतोपि भवता बहुकिमपि करणीयम् अस्ति। संस्कृतं पठतु, संस्कृते स्वयम् अनुवादं कृत्वा लेखान् लिखन्तु, ततः कामपि चर्चा योग्या भवेत्।
# भवान् प्रबन्धकः भवेत् इति मे कामना अस्ति, अतः अत्र अहम् अवरोधं न जनयामि, अपि तु निष्पक्षतया मे दायित्वानां वहनं करोमि। &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; ०६:१६, २ नवेम्बर् २०२६ (UTC)

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा।

मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। 

समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]]

समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें।

समिति की सहायता टीम के लिए,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;
== विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५  ==

[[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]]
:'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं भाषायाम्]&lt;/nowiki&gt; उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं देशं विहाय]&lt;/nowiki&gt; अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः।
न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः  सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति।
कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC)

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]।

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]।

कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें।

-- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

२१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&amp;oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु ==

&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति।

यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])&lt;/bdi&gt; १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''

Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.

The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the  Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].&lt;br/&gt;
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.

Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]])  sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;</text>
      <sha1>hftlhzqv59j0x60pldl0s4m9wbom133</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रेमचन्दः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5523</id>
    <revision>
      <id>501784</id>
      <parentid>497057</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8245" sha1="pdbz4ilxxs9z08fcfqp26euft0mphfh" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name           =  Munshi Premchand
| native_name    = मुंशी प्रेमचंद / {{Nastaliq|منشی پریم چند}}
| birth_name     = Dhanpat Rai Srivastav
| pen name(hindi)= Munshi Premchand in Hindi
| pen name(urdu) = Nawab Rai in Urdu
| image          =
| birth_date     = {{birth date|df=yes|1880|07|31}}
| birth_place    = [[Lamhi]], [[North-Western Provinces]], [[British India]]
| death_date     = {{death date and age|df=yes|1936|10|8|1880|07|31}}
| death_place    = [[Varanasi]], [[United Provinces of British India|United Provinces]], [[British India]]
| occupation     = Writer, Novelist
| language       = [[Hindustani language|Hindustani]] &lt;small&gt;(Hindi-Urdu)&lt;/small&gt;
| notableworks   = ''[[Godaan]]'', ''[[Bazaar-e-Husn]]'', ''[[Karmabhoomi]]'', ''[[Shatranj ke khiladi]]''
| nationality    = [[British Raj|British Indian]]
| spouse         = Shivarani Devi
| children       = Sripath Rai, [[Amrit Rai]], Kamala Devi
| signature      = Hastakshar_premchand.jpg
}}

मुंशी-प्रेमचन्दः (जुलायि 31, 1880 – अक्टू. 8, 1936) तु आधुनिकहिन्दी-उर्दु-साहित्ययोः प्रख्यातः लेखकः आसीत्। स तु 
[[भारतम्|भारते]] व्यापकतया एव विंशतितमस्य शताब्दस्य [[हिन्दीभाषा|हिन्दी]]-उर्दुयोः अग्र्यः लेखकः गण्यते।&lt;ref name=&quot;swan&quot;&gt;''Munshi Premchand of Lamhi Village'', Robert O. Swan, Duke University Press, 1969&lt;/ref&gt; अयं ह्येकः उपन्यासलेखकः, कथालेखकः, नाटककारश्चासीत्। अस्य तु उपन्याससम्राट् इत्यभिधानं प्रसिद्धम्।

== जीवनम् ==
प्रेमचन्दस्तु जुलायिमासस्य 31 तमायां 1880 तमे क्रि.वर्षे [[काशी|वाराणसीनिकटे]] लमहीनाम्नि ग्रामे अजायत। अस्य पिता मुंशी-अजायबलालः प्रेषविभागे लिपिक आसीत्। तस्य पितरौ तस्य धनपतराय (अर्थात् धनस्य स्वामी) इति नामकरणमकुरुताम्। तस्य पितृव्यः सम्पन्नः भूपतिः कश्चित् महाबीराख्यः तं नवाब् इति नाम अददत्। अयं खलु प्रेमचन्दस्य प्रथमतया चितः साहित्यिकाभिधानमभूत्।&lt;ref name=amrit&gt;''Premchand: A Life'', Amrit Rai (Harish Tirvedi, translator), People's Publishing House, New Delhi, 1982.&lt;/ref&gt; तस्य प्रारम्भिकी शिक्षा स्थानीये एकस्मिन् मदरसा इति पाठशालायां अभवत्। तत्र स उर्दुभाषां पठितवान्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Literaryindia.com |url=http://literaryindia.com/index.php?news=220 |accessdate=2011-12-29 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003041150/http://literaryindia.com/index.php?news=220 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; प्रेमचन्दस्य पितरौ तस्याल्पायुषि एव परलोकं गतवन्तौ।

==साहित्यिक-कृतयः==
प्रेमचन्दः त्रिशताधिकानि लघुकथाः लिखितवान् अपि च चतुर्दश उपन्यासाः रचितवान्। बहवस्तस्य निबन्धाः, पत्राणि, नाटकानि अनुवादाश्च सन्ति। प्रेमचन्दस्य बह्वः कृतयः आङ्ग्लभाषायां रूसीयभाषायां च अनूदिताः सन्ति।

तस्य अन्तिम उपन्यासः '''गोदान''' इत्ययं हिन्दीभाषायाः उत्कृष्टतमः उपन्यासः परिगण्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Finest Hindi Novel |url=http://www.kalpana.it/eng/writer/indian_writers/phanishwarnath_renu.htm |accessdate=2011-12-29 |archive-date=2008-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080313043341/http://www.kalpana.it/eng/writer/indian_writers/phanishwarnath_renu.htm |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; तस्य प्रमुखपात्रः होरी इत्ययं दरिद्रकृषकः। स तु उत्कण्ठितः एकां धेनुमवाप्तुम्। यस्मात् सा ग्रामीणे भारते सम्पत्त्याः प्रतिष्ठायाश्च प्रतिमानम्।

'''कफ़न्''' इत्यस्मिन् एकः अकिञ्चनजनः तस्य मृतायाः भार्यायाः अन्तिमसंस्कारं कर्तुं धनं एकत्रीकरोति, परन्तु तद्धनं भोजनपानयोः व्यययति।

== ग्रन्थाः ==
* कफन (लघु कथा)
* गोदान
* सेवासदन
* निर्मला
* कर्मभूमि
* मनोरमा
* प्रेमाश्रम
* गबन
* मानसरोवर
* रंगभूमि

== सन्दर्भाः ==
&lt;references/&gt;

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://www.hindustanbooks.com/books_by_authers/premchand.html Premchand's novels as Free PDFs at www.hindustanbooks.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518073135/http://www.hindustanbooks.com/books_by_authers/premchand.html |date=2015-05-18 }}
* [http://gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6 Premchand's complete work in Gadya Kosh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515013247/http://gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6 |date=2009-05-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20140817065639/http://www.munsipremchand.iitk.ac.in/ Collection of Stories in PDF Format&amp;nbsp;– IIT Kanpur Initiative]
* {{IMDb name|0695919}}
* [http://www.new.dli.ernet.in/cgi-bin/metainfo.cgi?&amp;title1=Premchand%20Ghar%20mein&amp;author1=Shiva%20Rani%20Devi&amp;subject1=Literature&amp;year=1944%20&amp;language1=hindi&amp;pages=387&amp;barcode=5990010042352&amp;author2=&amp;identifier1=&amp;publisher1=Saraswati%20Press,%20Varanasi&amp;contributor1=&amp;vendor1=NONE&amp;scanningcentre1=iiit,%20allahabad&amp;slocation1=NONE&amp;sourcelib1=Hindustani%20Academy,%20Allahabad&amp;scannerno1=13&amp;digitalrepublisher1=&amp;digitalpublicationdate1=2004-11-11&amp;numberedpages1=&amp;unnumberedpages1=&amp;rights1=Not%20Available&amp;copyrightowner1=&amp;copyrightexpirydate1=&amp;format1=TIFF%20&amp;url=/data/upload/0042/357 Premchand Ghar mein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619023542/http://www.new.dli.ernet.in/cgi-bin/metainfo.cgi?&amp;title1=Premchand%20Ghar%20mein&amp;author1=Shiva%20Rani%20Devi&amp;subject1=Literature&amp;year=1944%20&amp;language1=hindi&amp;pages=387&amp;barcode=5990010042352&amp;author2=&amp;identifier1=&amp;publisher1=Saraswati%20Press,%20Varanasi&amp;contributor1=&amp;vendor1=NONE&amp;scanningcentre1=iiit,%20allahabad&amp;slocation1=NONE&amp;sourcelib1=Hindustani%20Academy,%20Allahabad&amp;scannerno1=13&amp;digitalrepublisher1=&amp;digitalpublicationdate1=2004-11-11&amp;numberedpages1=&amp;unnumberedpages1=&amp;rights1=Not%20Available&amp;copyrightowner1=&amp;copyrightexpirydate1=&amp;format1=TIFF%20&amp;url=/data/upload/0042/357 |date=2013-06-19 }}, a biography by Premchand's wife Shiva Rani Devi (in Hindi)

[[वर्गः:भारतीयलेखकाः]]
[[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]]</text>
      <sha1>pdbz4ilxxs9z08fcfqp26euft0mphfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लियोनार्ड ओइलर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5745</id>
    <revision>
      <id>501768</id>
      <parentid>500059</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3968" sha1="2avteaos82xv8ycoca16r1ndpn600yl" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
|name              =लियोनार्ड ओइलर
|image             = Leonhard Euler 2.jpg
|image_size        = 220px
|caption           = Portrait by Johann Georg Brucker (1756)
|birth_date        = {{birth date|1707|4|15|df=y}}
|birth_place       = [[Basel]], [[Old Swiss Confederacy|Switzerland]]
|death_date        = {{death date and age|1783|9|18|1707|4|15|df=y}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[Old Style and New Style dates|OS]]: 7 September 1783&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
|death_place       = [[Saint Petersburg]], [[Russian Empire]]
|residence         = [[Kingdom of Prussia]], [[Russian Empire]]&lt;br /&gt; [[Old Swiss Confederacy|Switzerland]]
|nationality       = [[Old Swiss Confederacy|Swiss]]
|field             = Mathematics and [[Physics]] 
|work_institutions = [[Russian Academy of Sciences|Imperial Russian Academy of Sciences]]&lt;br /&gt;[[Prussian Academy of Sciences|Berlin Academy]]
|alma_mater        = [[University of Basel]]
|doctoral_advisor  = [[Johann Bernoulli]]
|doctoral_students = [[Nicolas Fuss]]&lt;br /&gt;[[Johann Hennert]]&lt;br /&gt;[[Joseph Louis Lagrange]]&lt;br /&gt;[[Stepan Rumovsky]]
|known_for         = [[List of topics named after Leonhard Euler|See full list]]
|prizes            =
|religion          = [[Calvinism|Calvinist]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Scientists of Faith|url=https://archive.org/details/scientistsoffait00grav|author=Dan Graves|location=Grand Rapids, MI|year=1996|publisher=Kregel Resources|pages=[https://archive.org/details/scientistsoffait00grav/page/85 85]–86}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Men of Mathematics, Vol. 1|author=E. T. Bell|location=London|year=1953|publisher=Penguin|page=155}}&lt;/ref&gt;
|footnotes         = He is the father of the mathematician [[Johann Euler]]&lt;br /&gt;He is listed by academic genealogy authorities as the equivalent to the doctoral advisor of Joseph Louis Lagrange.
|signature         = Euler's signature.svg
}}

[[चित्रम्:Leonhard Euler.jpg|thumb|right|लियोनार्ड ओइलर]]
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
* [[जीवनी]]

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://www.leonhardeuler.com/ LeonhardEuler.com]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9033216/Leonhard-Euler Encyclopædia Britannica article]
* [http://www.maa.org/news/howeulerdidit.html How Euler did it] contains columns explaining how Euler solved various problems
* [http://www.eulerarchive.org/ Euler Archive]
* [https://web.archive.org/web/20130513144319/http://portail.mathdoc.fr/cgi-bin/oetoc?id=OE_EULER_1_2 Leonhard Euler – Œuvres complètes] Gallica-Math
* [http://www.leonhard-euler.ch/ Euler Committee of the Swiss Academy of Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520092329/http://www.leonhard-euler.ch/ |date=2011-05-20 }}
* [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/References/Euler.html References for Leonhard Euler]
* [http://www.euler-2007.ch/en/index.htm Euler Tercentenary 2007]
* [http://www.eulersociety.org/ The Euler Society]
* [http://www.math.dartmouth.edu/~euler/historica/family-tree.html Euler Family Tree]
* [http://friedrich.uni-trier.de/oeuvres/20/219/ Euler's Correspondence with Frederick the Great, King of Prussia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518054936/http://friedrich.uni-trier.de/oeuvres/20/219/ |date=2011-05-18 }}
* [http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&amp;EventId=518 &quot;Euler&amp;nbsp;– 300th anniversary lecture&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227054759/http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&amp;EventId=518 |date=2008-12-27 }}, given by Robin Wilson at [[Gresham College]], 9 May 2007 (can download as video or audio files)

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>2avteaos82xv8ycoca16r1ndpn600yl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पियर सिमों लाप्लास</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5779</id>
    <revision>
      <id>501782</id>
      <parentid>480564</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3228" sha1="dp3o2y4jjbf0f2gax4512mb1yiabrnn" xml:space="preserve">सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
*[[जीवनी]]
{{Infobox scientist
|name              = पियर सिमों, मारक्यु डि  लाप्लास
|image             = Pierre-Simon Laplace.jpg
|caption           = Pierre-Simon Laplace (1749–1827). Posthumous portrait by Madame Feytaud, 1842.
|birth_date        = 23 March 1749
|birth_place       = [[Beaumont-en-Auge]], [[Normandy]], France
|death_date        = {{death date and age|df=yes|1827|3|5|1749|3|23}}
|death_place       = [[Paris]], France
|nationality       = French
|religion          = [[Roman Catholic]]
|fields            = [[Astronomer]] and Mathematician
|workplaces        = [[École Militaire]] (1769–1776)
|alma_mater        = [[University of Caen]]
|doctoral_advisor  = 
|academic_advisors = [[Jean d'Alembert]]&lt;br/&gt;[[Christophe Gadbled]]&lt;br/&gt;Pierre Le Canu
|doctoral_students = [[Siméon Denis Poisson]]
|notable_students  = 
|known_for         = Work in [[Celestial Mechanics]]&lt;br/&gt;[[Laplace's equation]]&lt;br/&gt;[[Laplace operator|Laplacian]]&lt;br/&gt;[[Laplace transform]]&lt;br/&gt;[[Laplace distribution]]&lt;br/&gt;[[Laplace's demon]]&lt;br/&gt;[[Laplace expansion]]&lt;br&gt;[[Young–Laplace equation]]&lt;br/&gt;[[Laplace number]]&lt;br/&gt;[[Laplace limit]]&lt;br/&gt;[[Laplace invariant]]&lt;br/&gt;[[Laplace principle (large deviations theory)|Laplace principle]]
|awards            = 
|signature         = Pierre-Simon Laplace signature.svg
}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* {{cite web | url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Laplace.html | title=Laplace, Pierre (1749–1827) | work=Eric Weisstein's World of Scientific Biography | publisher=[[Wolfram Research]] | accessdate=2007-08-24 }}
* &quot;[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Laplace.html Pierre-Simon Laplace]&quot; in the [[MacTutor History of Mathematics archive]].
* {{cite web | title=Bowditch's English translation of Laplace's preface | work=Méchanique Céleste | publisher=The MacTutor History of Mathematics archive | accessdate=2007-09-04 | url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/Extras/Laplace_mechanique_celeste.html }}
* [http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt8q2nf3g7/ Guide to the Pierre Simon Laplace Papers] at [[The Bancroft Library]]
* {{MathGenealogy |id=108295 }}
* [http://www.cs.xu.edu/math/Sources/Laplace/index.html English translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227004253/http://www.cs.xu.edu/math/Sources/Laplace/index.html |date=2012-12-27 }} of a large part of Laplace's work in probability and statistics, provided by [http://www.cs.xu.edu/math/Sources/index.html Richard Pulskamp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029123640/http://www.cs.xu.edu/math/Sources/index.html |date=2012-10-29 }}
* [https://web.archive.org/web/20130513142304/http://portail.mathdoc.fr/cgi-bin/oetoc?id=OE_LAPLACE__7 Pierre-Simon Laplace - Œuvres complètes] (last 7 volumes only) Gallica-Math

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>dp3o2y4jjbf0f2gax4512mb1yiabrnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नील्स बोह्र</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5785</id>
    <revision>
      <id>501780</id>
      <parentid>494474</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3472" sha1="6u84kkkm5h11ng6f1q7unkah88d003s" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name        = Niels Bohr
| image       = Niels Bohr.jpg
| image_size  = 220px
| birth_name  = Niels Henrik David Bohr
| birth_date  = {{birth date|1885|10|7|df=y}}
| birth_place = [[Copenhagen]], Denmark
| death_date  = {{death date and age|df=yes|1962|11|18|1885|10|7}}
| death_place = [[Copenhagen]], Denmark
| nationality = Danish
| field       = [[Physics]]
| alma_mater  = [[University of Copenhagen]]
| workplaces  = [[University of Copenhagen]]&lt;br /&gt; University of Cambridge &lt;br /&gt; [[University of Manchester]]
| doctoral_advisor  = [[Christian Christiansen]]
| academic_advisors = [[J. J. Thomson]]&lt;br /&gt;[[Ernest Rutherford]]
| doctoral_students = [[Hendrik Anthony Kramers]]
| known_for   = [[Copenhagen interpretation]]&lt;br /&gt;[[complementarity (physics)|Complementarity]]&lt;br /&gt;[[Bohr model]]&lt;br /&gt;[[Sommerfeld–Bohr theory]]&lt;br /&gt;[[BKS theory]]&lt;br /&gt;[[Bohr-Einstein debates]]&lt;br /&gt;[[Bohr magneton]]
| influences  = [[Ernest Rutherford]]&lt;br /&gt;[[Harald Høffding]]
| influenced  = [[Werner Heisenberg]]&lt;br /&gt;[[Wolfgang Pauli]]&lt;br /&gt;[[Paul Dirac]]&lt;br /&gt;[[Lise Meitner]]&lt;br /&gt;[[Max Delbrück]]&lt;br /&gt;and many others
| awards      =  {{nowrap|[[Nobel Prize in Physics]] (1922)&lt;br&gt;[[Franklin Medal]] (1926) }}
| signature   = Niels Bohr Signature.svg
| footnotes   = 
}}

सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
* [[जीवनी]]

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* Physics Tree: [http://academictree.org/physics/peopleinfo.php?pid=1943 Niels Bohr Details]
* {{cite web |url=http://www.nba.nbi.dk/ |title=Niels Bohr Archive |publisher=Niels Bohr Archive |date=February 2002 |accessdate=2 March 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130204204815/http://www.nba.nbi.dk/ |archivedate=4 February 2013 |deadurl=yes}}
* {{cite web |url=http://www.aip.org/history/heisenberg/bohr-heisenberg-meeting.htm |title=The Bohr-Heisenberg meeting in September 1941 |publisher=[[American Institute of Physics]] |accessdate=2 March 2013 |archive-date=4 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704121809/http://www.aip.org/history/heisenberg/bohr-heisenberg-meeting.htm |deadurl=yes }}
* {{cite web |url=http://web.mit.edu/redingtn/www/netadv/FCintro.html |title=Resources for Frayn's ''Copenhagen'':  Niels Bohr |publisher=[[Massachusetts Institute of Technology]] |accessdate=9 October 2013}}
* {{cite web |url=http://www.aip.org/history/ohilist/4517_1.html |title=Oral History interview transcript with Niels Bohr 31 October 1962 |publisher=[[American Institute of Physics]] |accessdate=2 March 2013 |archive-date=8 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508144259/http://www.aip.org/history/ohilist/4517_1.html |deadurl=yes }}
* {{cite web |url=http://www.mediatheque.lindau-nobel.org/videos/31564/atomic-physics-and-human-knowledge-1962/laureate-bohr |title=Video - Niels Bohr (1962) : Atomic Physics and Human Knowledge |publisher=[[Lindau Nobel Laureate Meetings]] |accessdate=9 July 2014 |archive-date=21 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221202443/http://www.mediatheque.lindau-nobel.org/videos/31564/atomic-physics-and-human-knowledge-1962/laureate-bohr |deadurl=yes }}

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>6u84kkkm5h11ng6f1q7unkah88d003s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मेरी क्यूरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5793</id>
    <revision>
      <id>501754</id>
      <parentid>486434</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15568" sha1="fipppxfnfz26hj2wpaqc0chxl0zotm9" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = मेरी स्लोडोवेस्क क्यूरी
| image = Marie Curie c1920.jpg
| image_size=200px 
| caption = मेरी क्यूरी, १९२०
| birth_date = 1867|11|7
| birth_place = वार्सा, पोलेण्ड् साम्राज्यम् (तदातनं रशियन् साम्राज्यम्)
| death_date = 1934|7|4
| death_place = पासि, हूट्-सवो, फ्रान्स्
| residence = पोलेण्ड्, फ्रान्स् च  
| citizenship = पोलेण्ड्&lt;br /&gt;फ्रान्स्  
| field = [[भौतशास्त्रम्]], [[रसायनशास्त्रम्]] 
| work_institutions = प्यारिस्-विश्वविद्यालयः
| alma_mater = प्यारिस्-विश्वविद्यालयः (इ एस् पि सि ऐ)
| doctoral_advisor = हेन्रि बेक्वेरेल्
| doctoral_students = अन्ड्रे-लूयिस् डेबियर्&lt;br /&gt;आस्कर् मोरेनो&lt;br /&gt;मार्गरेट् केथरिन् पियरि
| known_for  = रेडियो-आक्टिविटि, पोलोनियम्, रेडियम्
| spouse = पियरि क्यूरी (१८५९-१९०६)
| prizes =  
| footnotes = विज्ञानस्य विभागद्वये नोबेल्-पुरस्कारं प्राप्तवती अद्वितीया इयम् । 
| religion = Agnostic
| signature = Marie_Curie_Skłodowska_Signature_Polish.jpg
}}

'''मेरि क्यूरि''' ({{Lang|pl|Maria Salomea Skłodowska-Curie}}) जगत्प्रसिद्धा विज्ञानिनी आसीत् । नोबेल् पुरस्कारप्राप्ता प्रथमा महिला । अस्याः कुटुम्बजनेषु बहवः प्राप्तनोबेल्-पुरस्काराः सन्ति । एषा द्विवारं नोबेल् पुरस्कारं प्राप्तवती । अस्याः पतिः 'पियरि' क्यूरि एकवारं प्राप्तवान् । अस्याः पुत्री ऐरिन् क्यूरि एवम्  (ऐरिन्) अस्याः पतिः फ्रेड्रिक्लूलियेट्क्यूरि च नोबेल् पुरस्कारं प्राप्तवन्तौ आस्ताम् । अधुनिक[[भौतिकशास्त्रम्|भौतशास्त्रस्य]] अभिवृद्धये अस्याः महद्योगदानम् अस्ति ।

==जननम्, बाल्यञ्च== 
मेरि [[१८६७]] तमे संवत्सरे नवेम्बर्मासस्य सप्तमे दिनाङ्के पोलण्डदेशस्य वार्सानगरे जाता । पितरौ अध्यापकौ आस्ताम् । बाल्ये अस्याः नाम 'मेरिस्लोडोवेस्क आसीत्' । अस्याः पत्युः नाम पियरिक्यूरि इति । अस्याः विवाहस्यानन्तरं मेरि क्यूरि इति प्रसिद्धा जाता । अस्याः नवमे ययसि माता मृतवती ।

==अध्ययनम्== 
मेरिवर्यायाः प्राथमिकम् अध्ययनम् उत्तमम् आसीत् । अध्ययने अस्याः अभिरुचिः आसीत् । अस्याः षोडशे वयसि प्रौढशिक्षणम् समापितवती । प्रौढशिक्षणे स्वर्णपदकं प्राप्तवती । अस्याः अग्रे अध्ययनं कर्तुं गृहजनानाम् अस्याश्च इच्छा आसीत् । किन्तु वार्सा विश्वविद्यालये माहिलानां प्रवेशः निषिद्धः आसीत् । अतः एषा कस्यचन धनिकस्य गृहे पञ्चवर्षाणि शिक्षिकारूपेण कार्यं कृतवती ।  अर्जितेन धनेन एषा अद्ययनं कर्तुं [[१८९१]] तमे संवत्सरे [[प्यारिस्]] विश्वविद्यालयं गतवती । धनस्य अभावः आसीत् तथापि सा अध्ययनं न त्यक्तवती । दिने विश्वविद्यालये कार्यं कृत्वा एषा रात्रौ पठति स्म । एषा अस्मिन् एव विश्वविद्यालये पदवीधरा सञ्जाता ।

==वैय्यक्तिकजीवनम्==
[[१८९५]] तमे संवत्सरे 'पियरि’ क्यूरि इति नामकेन वरेण सह एषा विवाहं कृतवती । पियरि प्यारिस् देशस्य सुप्रसिद्धस्य वैद्यस्य पुत्रः आसीत् । &quot;स्कूल् आफ् इन्डस्ट्रीयल् केमेस्ट्रि” नामकस्य प्रयोगालयस्य मुख्यस्थः आसीत् । अधुनिकस्य [[भौतिकशास्त्रम्|भौतशास्त्रस्य]] अभिवृद्धये आनयोः दम्पत्योः महद्योगदानम् अस्ति । एतौ दम्पती धनिकौ न । किन्तु संशोधनकार्ये रतौ आस्ताम् । अस्याः पुत्र्याः नाम ऐरिन् क्यूरि । ऐरिन् [[१८९७]] तमे संवत्सरे जाता । [[१९०६]] तमे संवत्सरे अपघाते अस्याः पतिः 'पियरि’ मृतवान् । तथापि एषा सधैर्येण जीवितवती । [[प्यारिस्]]-देशे मेरि रेडियं्म् इन्स्टिट्यूट् स्थापितवती । एषा करुणामयी आसीत् । एषा प्रथमे विश्वमहासमरे (१९१४-१९१८) रोगेण पीडितानां जानानाम् उपचारं कृतवती ।

==संशोधनम्==
[[चित्रम्:Pierre and Marie Curie.jpg|200px|thumb|'''मेरि, पियेरि च प्रयोगालये''']]
मेरिवर्यायाः विज्ञानस्य विषये अभिरुचिः आसीत् । अजीवनं संशोधने एव निरता आसीत् । अस्याः [[भौतिकशास्त्रम्|भौतशास्त्रे]] अभिरुचिः अधिका आसीत् । 'विकिरणस्य अथवा रेडियो आक्टिविटि’ विषये 'बेकेरल्’ नामकः संशोधनं कृतवान् आसीत् । अनेन सह एषा संशोधनकार्यम् आरब्धवती । एकस्मिन् दिने बेकेरल् स्वस्य उत्पीठिकायां युरेनियं खण्डान् स्थापितवान् आसीत् । एषा तान् दृष्टवती । छायाचित्रपटलानां प्रक्षालनसमये युरेनियं खण्डानाम् उपयोगं कृतवती । छायाचित्रपटलानां प्रक्षालनानन्तरं तेषाम् उपरि रेखान् दृष्टवती । युरेनियद्रव्यस्य किरणेन उत्पन्नाः इति चिन्तितवती । अस्मिन् विषये स्पष्टं ज्ञातुं संशोधनं कृतवती । तदनन्तरम् एषा पत्या सह [[यूरोप्]]-देशस्य भूपटस्य अध्ययनं कृतवती । बोहेमियादेशे पिच्ब्लेण्ड् नामकद्रव्यम् अधिकतया उपलभ्यते इति ज्ञातवती । सर्वकारस्य अनुमतिं प्राप्य पिच्ब्लेण्ड् आनीय संशोधनकार्यम् आरब्धवन्तौ । पिच्ब्लेण्ड्-तः रेडियम्-द्रव्यस्य पृथक् करणस्य संशोधनकार्यस्य आरम्भं कृतवन्तौ । पिच्ब्लेण्ड्-तः प्राप्तं वस्तु अन्धकारयुक्ते लघुप्रकोष्ठे स्थापितम् आसीत् । किञ्चित् कालानन्तरम् अन्धकारयुक्ते लघुप्रकोष्ठे नीलवर्णस्य प्रकाशः प्रसारितः आसीत् । उभौ प्रकाशं दृष्ट्वा आश्चर्यचकितौ सञ्जातौ । तं प्रकाशं रेडियम् इति सम्बोधितवन्तौ । एक्स्-किरणान्, रेडियो किरणान् च वैद्यकीयक्षेत्रे उपयोगार्थं प्रप्रथमतया एषा एव परिचयं कारितवती ।

==पुरस्काराः==
*[[१९०३]] तमे संवत्सरे नोबेल् पुरस्कारं प्राप्तवती ।
*[[१९०३]] तमे संवत्सरे 'डेवि’ पदकं प्राप्तवती ।
*[[१९०४]] तमे संवत्सरे 'मत्त्यूचिपदकं’ प्राप्तवती ।
*[[१९०९]] तमे संवत्सरे इल्लियोट्ट क्रेस्सोन्(Elliott Cresson)पदकं प्राप्तवती ।
*[[१९११]] तमे संवत्सरे नोबेल् पुरस्कारं प्राप्तवती ।
 
==मरणम्==
एषा (मेरि) [[१९३४]] तमे संवत्सरे जलैमासस्य ४ दिनाङ्के मृतवती । अर्बुदरोगेण पीडिता आसीत् । अस्याः स्मरणार्थं गौरवार्थं च कस्यचित् मूलवस्तुनः 'क्यूरियम्” इति नामाङ्कनं कृतवन्तः विज्ञानलोके ।

==बाह्यानुबन्धाः==
* [http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521821971 Out of the Shadows] – महिलाभौतविज्ञानिनीनाम् अध्ययनम्
* [http://www.umcs.lublin.pl/articles.php?aid=1113 मेरीक्यूरीविषयकम् अधिकृतं जालपुटम्, लूब्लिन् विश्वविद्यालयः, पोलेण्ड्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217025156/http://www.umcs.lublin.pl/articles.php?aid=1113 |date=2008-12-17 }} आङ्ग्लभाषया ।
* [https://web.archive.org/web/20120911201944/http://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/sci/msc.htm Detailed Biography at Science in Poland website]; with quotes, photographs, links etc.
* [http://cordis.europa.eu/fp7/mariecurieactions/home_en.html European Marie Curie Fellowships]
* [http://www.mariecurie.org/ Marie Curie Fellowship Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717020059/http://www.mariecurie.org/ |date=2011-07-17 }}
* [http://www.woodrow.org/teachers/chemistry/institutes/1992/MarieCurie.html ''Marie Sklodowska Curie: Her Life as a Media Compendium'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050830013010/http://www.woodrow.org/teachers/chemistry/institutes/1992/MarieCurie.html |date=2005-08-30 }}
* [http://www.nobelprize.org/physics/articles/curie/index.html Marie and Pierre Curie and the Discovery of Polonium and Radium] Chronology from nobelprize.org
* [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Curie,+Marie Annotated bibliography of Marie Curie from the Alsos Digital Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125111819/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FCurie%2C+Marie |date=2005-11-25 }}
* [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/1107.html Obituary, New York Times, 5 July 1934 ''Mme. Curie Is Dead; Martyr to Science'']
* [http://himetop.wikidot.com/marie-curie Some places and memories related to Marie Curie]
* [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm Marie Curie on the 500 French Franc and 20000 old Polish zloty banknotes.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }}
* [http://www.aip.org/history/curie/contents.htm &quot;Marie Curie and the Study of Radioactivity&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031052900/http://www.aip.org/history/curie/contents.htm |date=2013-10-31 }} at [[American Institute of Physics]] website.'' (Site also has a short version for kids entitled [http://www.aip.org/history/curie/brief/index.html &quot;Her story in brief!&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909131154/https://www.aip.org/history/curie/brief/index.html |date=2015-09-09 }}.)''
* [http://archive.org/search.php?query=marie%20curie%20AND%20mediatype%3Atexts Works by Marie Curie] at [http://archive.org/ Internet Archive]
* [http://gallica.bnf.fr/Search?idArk=&amp;n=15&amp;p=1&amp;lang=EN&amp;adva=1&amp;adv=1&amp;reset=&amp;urlReferer=%2Fadvancedsearch%3Flang%3DEN&amp;enreg=&amp;tri=&amp;catsel1=f_title&amp;cat1=curie&amp;ope2=MUST&amp;catsel2=f_creator&amp;cat2=marie+curie&amp;ope3=MUST&amp;catsel3=f_tdm&amp;cat3=&amp;date=daTo&amp;daFr=&amp;daTo=&amp;sel_provenance_Part=toutPartenaires&amp;sel_provenance_Edist=toutSNE&amp;sel_source=toutSources&amp;dateMiseEnLigne=indexDateFrom&amp;firstIndexationDateDebut=&amp;firstIndexationDateFin=&amp;tri=&amp;submit2=Start+search Works by Marie Curie] at [http://gallica.bnf.fr/?lang=EN Gallica]

*[[जीवनी]]

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]</text>
      <sha1>fipppxfnfz26hj2wpaqc0chxl0zotm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>थामस् एडिसन्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5924</id>
    <revision>
      <id>501779</id>
      <parentid>500858</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8270" sha1="p8qj7arn692pygx4r0jl5xk8u3ou310" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = थामस् एडिसन् 
| image       = Thomas_Edison2.jpg
| imagesize   = 220px
| caption     = &lt;div style=&quot;font-size: 90%&quot;&gt;&quot;Genius is one percent inspiration, ninety-nine percent perspiration.&quot;&lt;br /&gt;– Thomas Alva Edison, [[Harper's Magazine|Harper's Monthly]] (September 1932 edition)&lt;/div&gt;
| birth_name  = Thomas Alva Edison 
| birth_date  = {{Birth date|mf=yes|1847|02|11}} 
| birth_place = [[Milan, Ohio]], U.S.
| death_date  = {{Death date and age|mf=yes|1931|10|18|1847|02|11}}
| death_place = [[West Orange, New Jersey]], U.S.
| occupation  = Inventor, businessman
| education   = self educated with visits to the [[Cooper Union]]
| nationality = [[American people|American]] 
| spouse      = Mary Stilwell (1871-1884)&lt;br /&gt;Mina Miller (1886-1931)
| religion    = [[Deism|Deist]]
| partner     = 
| children    = Marion Estelle Edison (1873–1965)&lt;br /&gt;Thomas Alva Edison Jr. (1876–1935)&lt;br /&gt;William Leslie Edison (1878–1937)&lt;br /&gt;[[Madeleine Edison]] (1888–1979)&lt;br /&gt;[[Charles Edison]] (1890–1969)&lt;br /&gt;[[Theodore Miller Edison]] (1898–1992) | parents =Samuel Ogden Edison, Jr. (1804–1896)&lt;br /&gt;Nancy Matthews Elliott (1810–1871)
| relatives   = [[Lewis Miller (philanthropist)|Lewis Miller]] (father-in-law)
| signature   = Thomas Alva Edison Signature.svg
| website     =
| footnotes   =
}} 
[[File:A day with Thomas A. Edison.webm|thumb|thumbtime=1|upright=1.1|''A Day with Thomas Edison'' (1922)]]
[[चित्रं:Edison-at home in Ft. Myers Florida 1914 detail LC-LC-USZ62-131044, adjusted.jpg|thumb|right|थामस् एडिसन्]]
थामस् एडिसनस्य नाम वयं सर्वे जानीमः एव । सः कदाचित्‌ चिन्तितवान्‌ 'मया मतदानपञ्जीकरणयन्त्रं निर्मातव्यम्‌' इति । निरन्तरचिन्तनेन सः तादृशस्य यन्त्रस्य निर्माणे समर्थः जातः एव । यन्त्रस्य स्वाम्यम्‌ अपि सम्पादितं तेन । एतस्मात्‌ मया प्रभूतं यशः सम्पाद्येत इति अभावयत्‌ सः । राष्ट्राध्यक्षाय तत्‌ यन्त्रं दर्शयितुं सः वाषिङ्गटन्‌ नगरं गतवान्‌ । संसदः सभाध्यक्षः च तेन दृष्टः । स्वस्य यन्त्रस्य वैशिष्ट्यं कार्यनिर्वहणसामर्थ्यं च सः विवृतवान्‌ अध्यक्षस्य पुरतः । एतस्य उपयोगतः मतदानविलम्बस्य दोषः दूरीकर्तुं शक्यः । एकस्य क्षणस्य विलम्बम् अपि एतत्‌ यन्त्रं न सहते । मतदाने एकोऽपि दोषः न भवति एतस्य उपयोगतः इति अवदत्‌ सः । सर्वे अपि सश्रद्धं श्रुत्वा तदीयं प्रयत्नं प्रशस्तवन्तः । राष्ट्राध्यक्षः -  'यन्त्रमिदं संसद्भवने यदि योज्येत तर्हि मतदाने शीघ्रता भवेत्‌ । किन्तु एतत्‌ यन्त्रम् अत्र प्रयोजनाय न भवेत्‌ । यतः राजनीतिपुरुषाः विलम्बम् एव इच्छन्ति । चर्चानिर्वहणादिनिमित्तं कालविलम्बः आवश्यकः एव भवति' इति उक्त्वा यन्त्रस्वीकारं निराकृतवान्‌ । एतस्य श्रवणात्‌ एडिसनः विषण्णवदनः जातः । गुणः अपि अत्र दोषाय जातः इति चिन्तयन्‌ सः निर्णीतवान्‌ इतः परं मया उच्चस्तरीयेभ्यः किमपि न करणीयम्‌ । यः यः आविष्कारः क्रियेत सः सामान्यानां जनानां निमित्तम् एव स्यात्‌ इति । अग्रे तेनैव एडिसन्‌ महोदयेन विद्युद्दीपस्य आविष्कारः कृतः ।
==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
;Locations
* [http://www.menloparkmuseum.com/ Menlo Park Museum and Edison Memorial Tower]
* [http://www.nps.gov/edis/index.htm Thomas Edison National Historical Park] (National Park Service)
* [http://www.hfmgv.org/exhibits/edison/ Edison exhibit and Menlo Park Laboratory at Henry Ford Museum]
* [http://www.edisonmuseum.org/ Edison Museum]
* [http://www.phmuseum.org/depot/depot.htm Edison Depot Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021007230636/http://phmuseum.org/depot/depot.htm |date=2002-10-07 }}
* [http://www.tomedison.org/ Edison Birthplace Museum]
* [http://www.edisonhouse.org/ Thomas Edison House]

;Information and media
* [http://ariwatch.com/VS/TheDiaryOfThomasEdison.htm The Diary of Thomas Edison]
* [https://web.archive.org/web/20090430061452/http://www.archives.gov/exhibits/american_originals_iv/sections/thomas_edison_patent.html Edison's patent application for the light bulb] at the National Archives.
* {{IMDb name|id=0249379|name=Thomas Edison}}
* [http://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/01/dayintech_0104? January 4, 1903: Edison Fries an Elephant to Prove His Point] – [[Wired (magazine)|''Wired'']] article about Edison's &quot;macabre form of a series of animal electrocutions using AC.&quot;
* [http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/25edison/25edison.htm ''The Invention Factory: Thomas Edison's Laboratories''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726131136/http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/25edison/25edison.htm |date=2014-07-26 }}
* [http://edison.rutgers.edu/ Rutgers: Edison Papers]
* [http://www.edisonian.com/ Edisonian Museum Antique Electrics]
* &quot;[https://web.archive.org/web/20161204032415/http://www.pbs.org/wgbh/amex/edison/ Edison's Miracle of Light]&quot;
* [http://www.thomasedison.org Edison Innovation Foundation] – [[Non-profit foundation]] supporting the legacy of Thomas Edison.
* [http://www.hfha.org/HenryFord.htm#Ford-Edison-Firestone-Burroughs The Illustrious Vagabonds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221063324/http://www.hfha.org/HenryFord.htm#Ford-Edison-Firestone-Burroughs |date=2010-12-21 }}
* [http://books.google.com/books?id=vuQDAAAAMBAJ&amp;pg=PA614&amp;dq=Popular+Mechanics+1931+curtiss&amp;hl=en&amp;ei=sZj0TNiVFcPXngeTp8W2CQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CDMQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=Popular%20Mechanics%201931%20curtiss&amp;f=true &quot;The World's Greatest Inventor&quot;, October 1931, Popular Mechanics] detailed, illustrated article
* 14 minutes &quot;instructional&quot; film with fictional elements [https://archive.org/details/filmcollectief-01-661 The boyhood of Thomas Edison] from 1964, produced by Coronet, published by ''archive.org''
*[http://www.booknotes.org/Watch/63449-1/Neil+Baldwin.aspx ''Booknotes'' interview with Neil Baldwin on ''Edison: Inventing the Century'', March 19, 1995.]
*[http://www.booknotes.org/Watch/178806-1/Jill+Jonnes.aspx ''Booknotes'' interview with Jill Jonnes on ''Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse and the Race to Electrify the World'', October 26, 2003.]

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>p8qj7arn692pygx4r0jl5xk8u3ou310</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोहम्मद हामिद अंसारि</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8276</id>
    <revision>
      <id>501755</id>
      <parentid>480826</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3161" sha1="7aqg4uifofns06re98a8b4zey4skktm" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
|birth name  = Mohammad Hamid Ansari
|name        = Mohammad Hamid Ansari&lt;br /&gt;মহম্মদ হামিদ আনসারি&lt;br /&gt;محمد حامد انصاری
|image       = Hamid ansari.jpg
|image_size  = 200px 
|office      = [[Vice-President of India|14th Vice President of India]]
|style       = Mr Vice President &lt;br&gt;  &lt;small&gt;(Within India&lt;/small&gt;)&lt;br&gt;His Excellency &lt;br&gt;&lt;small&gt;(Outside India)&lt;/small&gt;
|president   = [[Pratibha Patil]]&lt;br&gt;[[Pranab Mukherjee]]
|term_start  = 11 August 2007
|term_end    = 
|predecessor = [[Bhairon Singh Shekhawat]]
|successor   = 
|birth_date  = {{birth date and age|1937|4|1|df=y}}
|birth_place = [[Calcutta]], [[Bengal Presidency]], [[British Raj|British India]]&lt;br/&gt;(now [[Kolkata]], [[West Bengal]], [[India]])
|death_date  = 
|death_place = 
|party       = 
|spouse      = Salma Ansari
|alma_mater  = [[University of Calcutta]]&lt;br&gt;[[Aligarh Muslim University]]
|religion    = [[Islam]]
}}

== मोहम्‍मद हामिद अंसारी ==

एषः भारतराष्‍ट्रस्‍य त्रयोदश: निर्वाचित: उपराष्‍ट्रपति: अस्‍ति । एषः राष्ट्रि-अल्‍पसंख्‍याक-आयोगस्‍य
भूतपूर्व:अध्‍यक्ष: आसीत्‌ । भारतस्‍य परराष्‍ट्रधोरणविषये तत्रापि पश्‍चिम-आशिया इति उपखण्‍डे एषः तज्ञ: अस्‍ति ।
महोदयेन अलिगढ- मुस्‍लिमविद्‍यापीठस्‍य उपकुलगुरुपदमपि विभूषितम्‌ ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://india.gov.in/govt/whoswho.php?id=3 Profile at Indian Government website]
* ''Iran Today: Twenty – five Years after the Islamic Revolution'' (Rupa, New Delhi,2005) (ISBN 81-291-0774-0)
* [https://web.archive.org/web/20081001182552/http://www.dailypioneer.com/indexn12.asp?main_variable=front%5Fpage&amp;file_name=story1%2Etxt&amp;counter_img=1 Ansari:Shares Left leanings and is also close to Congress bosses]
* [http://www.hindu.com/2007/07/21/stories/2007072161771600.htm Hamid Ansari: versatile scholar, statesman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070911195321/http://www.hindu.com/2007/07/21/stories/2007072161771600.htm |date=2007-09-11 }}
* [http://www.hindustantimes.com/India-news/Thiruvananthapuram/Vice-president-Hamid-Ansari-forced-to-suffer-a-fool/Article1-1121206.aspx Goof up leaves Ansari fuming] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130913022525/http://www.hindustantimes.com/India-news/Thiruvananthapuram/Vice-president-Hamid-Ansari-forced-to-suffer-a-fool/Article1-1121206.aspx |date=2013-09-13 }}

[[वर्गः:भारतीयराजनेतारः]]
[[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:१९३७ जननम्]]</text>
      <sha1>7aqg4uifofns06re98a8b4zey4skktm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मत्स्याः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10995</id>
    <revision>
      <id>501752</id>
      <parentid>499584</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4340" sha1="4td7yhtl65gx39qylj9yo9hluembf0f" xml:space="preserve">{{Paraphyletic group|name=Fish
|fossil_range={{fossilrange|Mid Cambrian|Recent|latest=0}}
|image=Georgia Aquarium - Giant Grouper edit.jpg
|image_caption=[[Giant grouper]] swimming among [[Shoaling and schooling|schools]] of other fish
|image_width=250px
|image2=Pterois volitans Manado-e edit.jpg
|image2_caption= Head-on view of a [[red lionfish]]
|image2_width=250px
|regnum=[[Animal]]ia
|phylum=[[Chordata]]
|unranked_classis=[[Craniata]]
|includes =
:[[Agnatha|Jawless fish]]
:†[[Placodermi|Armoured fish]]
:[[Chondrichthyes|Cartilaginous fish]]
:[[Actinopterygii|Ray-finned fish]]
:[[Sarcopterygii|Lobe-finned fishes]]
|excludes=
:[[Tetrapoda|Tetrapods]]
}}
'''मत्स्याः''' जलवासिनः अथिमन्तः। तेषां देहाः वल्कैः अपिवृत्तः। ते पक्षैः नद्यां तरन्ति। ते तडागेषु नदीषु समुद्रेषु वा वसन्ति। वेल् शार्क् एव गरिष्ठः झषः। केचन जनाः मत्स्यान् खादन्ति। धीवराः स्वजालैः मत्स्यान् परिगृह्णन्ति।
[[चित्रम्:Blue shark.jpg|thumb|200px|नील-[[अमोघः]]]]
[[चित्रम्:Grass carp fexx.jpg|thumb|right|200px|[[शफरः]]]]
[[चित्रम्:leafydragon.jpg|thumb|200px| समुद्रनागः]]
== विभागाः ==
* [[Agnatha]]: अहनवः मत्स्याः
** [[Pteraspid]]
** [[Anaspid]]
*** [[Cephalaspid]]
*** [[Lamprey]]
** [[Osteostraci]]
* [[Gnathostomata]]: हनुमत्स्याः
** [[Placoderm]]s:
** [[Chondrichthyes]]:
** [[Acanthodii]]:
* [[Osteichthyes]]
** [[Actinopterygii]]
*** [[Chondrostei]]
*** [[Neopterygii]]
**** [[Holostei]]
**** [[Teleost]]
** [[Sarcopterygii]]
*** [[Dipnoi]]
*** [[Coelacanth]]

== पुराणेषु ==
विष्णोः मत्स्यावतारः।
[[चित्रम्:Matsya Avatar, ca 1870.jpg|thumb|मत्स्यावतारः]]

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [https://web.archive.org/web/20210925162250/https://db.angfa.org.au/ ANGFA] – Illustrated database of freshwater fishes of Australia and New Guinea
* [http://www.fischinfos.de/ Fischinfos.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130234923/http://fischinfos.de/ |date=2011-11-30 }} – Illustrated database of the freshwater fishes of Germany {{de icon}}
* [http://www.fishbase.org/ FishBase online] – Comprehensive database with information on over 29,000 fish species
* [http://fishdata.siu.edu/ Fisheries and Illinois Aquaculture Center]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218211743/http://fishdata.siu.edu/ |date=2015-02-18 }} – Data outlet for fisheries and aquaculture research center in the central US
* [http://www.poppe-images.com/ Philippines Fishes] – Database with thousands of Philippine Fishes photographed in natural habitat
* [http://www.nativefish.org/ The Native Fish Conservancy] – Conservation and study of North American freshwater fishes
* [http://www.fao.org/fi/website/FIRetrieveAction.do?dom=topic&amp;fid=2888 United Nation] – Fisheries and Aquaculture Department: Fish and seafood utilization
* [http://content.lib.washington.edu/cgi-bin/queryresults.exe?CISOOP=adv&amp;CISORESTMP=%2Fsite-templates%2Fsearch_results-sub.html&amp;CISOVIEWTMP=%2Fsite-templates%2Fitem_viewer.html&amp;CISOMODE=thumb&amp;CISOGRID=thumbnail%2CA%2C1%3Btitle%2CA%2C1%3Bsubjec%2CA%2C0%3Bdescri%2C200%2C0%3B0%2CA%2C0%3B10&amp;CISOBIB=title%2CA%2C1%2CN%3Bsubjec%2CA%2C0%2CN%3Bdescri%2CK%2C0%2CN%3B0%2CA%2C0%2CN%3B0%2CA%2C0%2CN%3B10&amp;CISOTHUMB=3%2C5&amp;CISOTITLE=10&amp;CISOPARM=%2Ffishimages%3Asubjec%3Afish&amp;x=20&amp;y=1 University of Washington Libraries Digital Collections]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Digital collection of freshwater and marine fish images

[[वर्गः:प्राणिनः]]
[[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>4td7yhtl65gx39qylj9yo9hluembf0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तलकावेरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14088</id>
    <revision>
      <id>501778</id>
      <parentid>480415</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4741" sha1="d66h3r8tg4r44pdcpt9ujtmb08906az" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = तलकावेरी
| native_name             = 
| native_name_lang        = कन्नडभाषा
| other_name              = 
| settlement_type         = ग्राममन्दिर इव
| image_skyline           = Thalakkaveri Temple, Karnataka.jpg
| image_alt               = 
| image_caption           = तलकावेरी-न्द्याः मूलकरणम्
| nickname                = 
| image_map               = 
| map_alt                 = 
| map_caption             = 
| latd                    = 12.38
| latm                    = 
| lats                    = 
| latNS                   = N
| longd                   = 75.52
| longm                   = 
| longs                   = 
| longEW                  = E
| subdivision_type        = तलकावेरी
| subdivision_name        = तलकावेरी
| subdivision_type1       = राज्यानि
| subdivision_name1       = [[कर्नाटकरज्यम्]]
| subdivision_type2       = 
| subdivision_name2       = [[कोडगु]]
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| population_total        = 
| population_as_of        = 
| population_rank         = 
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = भाषाः
| demographics1_title1    = अधिकृत
| demographics1_info1     = [[कन्नडभाषा]]
| timezone1               =  भारतीय सामान्यकालमानम्
| utc_offset1             = +5:30
| postal_code_type        = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code             = 
| registration_plate      = 
| website                 = 
| footnotes               = 
}}

[[File:Thalakauvery-Temple.jpg|250px|left|thumb|'''तलकावेरिप्रवेशः''']][[File:Talakaveri.jpg|300px|thumb|'''तलकावेरितीर्थोद्भवः''']]

'''तलकावेरी''' (Talakaveri) [[कर्णाटक]]राज्यस्य [[कोडगुमण्डलम्|कोडगुमण्डले]] विद्यमानम् इदं स्थानं [[कावेरी]]नद्याः उगमस्थानम् । अतः एतत् स्थानं पवित्रक्षेत्रं इति परिगण्यते । [[ब्रह्मगिरिः|ब्रह्मगिरेः]] प्रदेशे अस्ति तलकावेरी । [[दक्षिणगङ्गा]] इति ख्याता [[कावेरी]] चतुरस्राकारेण विद्यमानस्य कासारस्य ब्रह्मकुण्डिकातः निश्चिते समये उद्भवति । तस्य [['''तीर्थोद्भवः''']] इति नाम । [[सूर्यः|सूर्यस्य]] [[तुलाराशिः|तुलाराशि]]प्रवेशसमयः एव तीर्थोद्भवमुहूर्तः अस्ति । अस्मिन् समये बहवः जनाः आगत्य तीर्थं नयन्ति ।[[File:Talakaveri valley shola.jpg|300px|right|thumb|'''ब्रह्मगिरिः''']]

==मार्गः==
:[[मडिकेरी]]तः ६२ कि.मी.
:[[बेङ्गळूरु]]तः २८८ कि.मी 
:[[मैसूरु]]तः २५० कि.मी 
:[[भागमण्डलम्|भागमण्डलतः]] २६ कि.मी

==बाह्यानुबन्धः==
*[http://www.india9.com/i9show/34486.htm तलकावेरी] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.paradisecoorg.com/Talakaveri.html तलकावेरी प्रवासमार्गदर्शिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910015112/http://www.paradisecoorg.com/Talakaveri.html |date=2019-09-10 }}

[[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]]
[[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>d66h3r8tg4r44pdcpt9ujtmb08906az</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फलकम्:Infobox film</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14188</id>
    <revision>
      <id>501802</id>
      <parentid>278592</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>स्वर्ण</username>
        <id>44291</id>
      </contributor>
      <comment>fixed template names</comment>
      <origin>501802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3761" sha1="gxbat8390rgda4atuaubxh7h7l78whp" xml:space="preserve">{{Infobox
| italic title = {{{italic title|}}}
| bodyclass    = vevent
| bodystyle    = font-size: 90%
| labelstyle   = white-space: nowrap
| aboveclass   = summary
| abovestyle   = font-size: 110%; font-style: italic
| above        = {{{name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAME}}&lt;/includeonly&gt;}}}
| image        = {{#if:{{{image|}}}|[[File:{{{image}}}|{{#if:{{{image_size|}}}|
                                                         {{#iferror:{{#expr:{{{image_size|}}}}}|
                                                           {{#iferror:{{#expr:{{str left|{{{image_size|}}}|3}}}}|
                                                             220px|
                                                             {{#ifexpr:250&gt;={{#expr:{{str left|{{{image_size|}}}|3}}}}|
                                                               {{#ifexpr:150&lt;={{#expr:{{str left|{{{image_size|}}}|3}}}}|
                                                                 {{#expr:{{str left|{{{image_size|}}}|3}}}}px|
                                                                 220px
                                                               }}|
                                                               250px
                                                             }}
                                                           }}|
                                                           {{#ifexpr:250&gt;={{#expr:{{{image_size|}}}}}|
                                                             {{#ifexpr:150&lt;={{#expr:{{{image_size|}}}}}|
                                                               {{{image_size|}}}px|
                                                               220px
                                                             }}|
                                                             250px
                                                           }}
                                                         }}|220px}}{{#if:{{{border|}}}|{{!}}border}}|alt={{{alt|}}}]]
                  }}
| captionstyle = font-size: 95%; line-height: 1.5em
| caption      = {{{caption|}}}

| class1       = description

| label1       = निर्देशकः
| data1        = {{{director|}}}

| label2       = निर्माता
| data2        = {{{producer|}}}

| label3       = लेखकः
| data3        = {{{writer|}}}

| label4       = कथाविन्यासकारः
| data4        = {{{screenplay|}}}

| label5       = कथाकारः
| data5        = {{{story|}}}

| label6       = उपजीव्यम्
| data6        = {{{based_on|{{{based on|}}}}}}

| label7       = कथयिता
| data7        = {{{narrator|}}}

| label8       = प्रधाननटाः
| data8        = {{{starring|}}}

| label9       = सङ्गीतरचयिता
| data9        = {{{music|}}}

| label10      = छायाग्राहकः
| data10       = {{{cinematography|}}}

| label11      = सम्पादकः
| data11       = {{{editing|}}}

| label12      = चित्रशाला
| data12       = {{{studio|}}}

| label13      = वितरकः
| data13       = {{{distributor|}}}

| label14      = प्रदर्शनदिनम्
| data14       = {{{released|}}}

| label15      = कालावधिः
| data15       = {{{runtime|}}}

| label16      = देशः
| data16       = {{{country|}}}

| label17      = भाषा
| data17       = {{{language|}}}

| label18      = व्ययः
| data18       = {{{budget|}}}

| label19      = प्रेक्षागृहार्जनम्
| data19       = {{{gross|}}}

}}&lt;includeonly&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

{{documentation}}
&lt;!-- Add cats and interwikis to the /doc subpage --&gt;

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gxbat8390rgda4atuaubxh7h7l78whp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विश्वामित्रः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14757</id>
    <revision>
      <id>501717</id>
      <parentid>488604</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>29609</id>
      </contributor>
      <comment>सञ्चिका</comment>
      <origin>501717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22486" sha1="qu5yhllokr65jr1xjf5eaz33kb1iznn" xml:space="preserve">[[सञ्चिका:Varma - Vishvamitra Meditation.jpg|लघुचित्रम्]]
{{हिन्दूधर्मः}}
'''विश्वामित्रः''' वैदिककालस्य विख्यातः ऋषिः । अयः तेजस्वी प्रतापी महापुरुषः ।ऋषिधर्मग्रहणात् पूर्वम् एषः धीरः प्रजावत्सलः च राजा आसीत् । विश्वामित्रः ब्रह्मर्षिः अरण्ये होमहवनादिसत्कार्यकरणावसरे पीडयतः राक्षसान् संहर्तुं रामलक्ष्मणौ वनं प्रति अनयत् । कार्यं समाप्य ततः तौ मिथिलानगरं नयति । तत्र [[जनकः|जनकमहाराजः]] [[सीता|सीतायाः]] स्वयंवरम् आयोजितवान्। तत्र [[शिवधनुः]] भग्नं कृत्वा रामः सीतां वृणोति ।

==क्षत्रियराजः==
प्रजापतेः पुत्रः कुशः, कुशस्य पुत्रः कुशनाभः, कुशनाभस्य राजा गाधिः । अस्य गाधेः पुत्रः विश्वामित्रः । कदाचित् राजा विश्वामित्रः स्वसेनासहितः वसिष्ठमहर्षेः आश्रमम् अगच्छत् । विश्वामित्रः तं मुनिवरं प्रणम्य तत्रैवोपाविशत् । वसिष्ठः विश्वामित्रस्य यथोचितं सत्कारम् अकरोत् । विश्वामित्रः कानिचन दिनानि आश्रमे एव उषित्वा आतिथ्यग्रहणम् अकरोत् । बहुदिनानि अपि कृतम् अनुरूपं सत्कारं दृष्ट्वा विश्वामित्रः आश्चर्यचकितः । वसिष्ठः कामधेनोः पुत्र्याः होमधेनोः नन्दिन्याः कृपया सेनासहितस्य विश्वामित्रस्य आतिथ्यं कर्तुं शक्यः आभवत् । अनेन आतिथ्येन विश्वामित्रः सैनिकाः च अतीव तृप्ताः आभवन् । कामधेनोः चमत्कारं दृष्ट्व्या आश्चर्यचकितः विश्वामित्रः तां धेनुं तस्मै दातुम् आग्रहम् अकरोत् । किन्तु वसिष्ठः प्राणप्रियां धेनुं कथञ्चिदपि दातुं नैच्छत् । वसिष्ठस्य निराकरणं श्रुत्वा विश्वामित्रः बलात् तां धेनुं नेतुं प्रायतत । सैनिकाः तां गृहीत्वा दण्डेन ताडयितुम् आरभन्त । क्रोधिता धेनुः सैनिकेभ्यः पलायिता धेनुः वसिष्ठस्य समीपम् आगत्यं विलापं कर्तुम् आरब्धवती । अयं राजा अतिथिः अतः शापं दातुं नैव शक्नोमि अपि च अस्य सकाशे विशाला सेना अस्ति अतः युद्धे विजयम् अपि प्राप्तुं न शक्नोमि, अहं स्वयं विवशोऽस्मि इति वसिष्ठः अवदत् । तदा होमधेनुः प्रत्यवदत् । हे ब्रह्मर्षे ब्राह्मणस्य ब्रह्मतेजसः पुरतः क्षात्रबलं नैव तिष्ठति । भवान् माम् आदिशतु अहम् अस्य क्षत्रियस्य सेनाबलं नष्टं करिष्यामि  इति । अनन्योपायः वसिष्ठः होमधेनुम् अनुमतवान् । तदा नन्दिनी योगबलेन अनेकान् शस्त्रास्त्रयुक्तान् धीरान् योधान् उत्पादितवती । ते सैनिकाः विश्वामित्रस्य सेनां नाशयितुम् आरब्धवन्तः । अनेन कुपिताः विश्वामित्रस्य शतपुत्राः वसिष्ठस्य हननं कर्तुम् उद्यताः । वसिष्ठः एकं विहाय अन्यान् सर्वान् भास्मसात् अकरोत् । सेनायाः पुत्राणां च नाशं दृष्ट्वा विश्वामित्रः अतीव दुःखितः अवशिष्टं पुत्रं रजसिंहासने उपावेश्य तपः आचरितुं हिमालयकन्दरप्रदेशम् अगच्छत् । अस्य तपसा सम्प्रीतः महादेवः दिव्यशक्त्या सह सम्पूर्णधनुर्विद्यायाः अनुगृहीतवान् । 

==महर्षिवसिष्ठेन सह प्रतिशोधः==
एवं विश्वामित्रः सम्पूर्णं धनुर्विद्याकौशलं सम्पाद्य प्रतीकारबुद्ध्या वसिष्ठस्य आश्रमपदम् आगत्य अग्निबाणवर्षम् अकरोत् । वसिष्ठः अपि स्वधनुः धृत्वा अहं भवतः समानः स्थितः अस्मि इत्यवदत् । मया सह युध्यस्व अद्य अहं भवतः अहङ्कारं नाशयामि । अपि च दर्शयामि क्षात्रबलात् ब्रह्मबलम् अधिकम् इति दर्शयामि इति अवदत् । क्रुद्धः विश्वामित्रः आग्नेयास्त्रं, वरुणास्त्रं, रुद्रास्त्रं, पाशुपतास्त्रं च युगपत् प्रमुक्तवान् । वसिष्ठः तानि अस्त्राणि मध्यमार्गम् एव कर्तितवान् । अनेन इतोप्यतिशयेन क्रोधितः विश्वामित्रः वसिष्ठस्योपरि मानव, मोहन, गान्धर्व, जूम्भण, दारण, वज्र, ब्रह्मपाश, कालपाश, वरुणपाश, पिनाक, दण्ड, पैशाच, क्रौंच, धर्मचक्र, कालचक्र, विष्णुचक्र, वायव्य, मंथन, कङ्काल, मूसल, विद्याधर, कालास्त्र इत्यादिणी आस्त्राणि प्रयुक्तवान् । वसिष्ठः एतानि सर्वाणि अस्त्राणि विनष्टानि कृत्वा ब्रह्मास्त्रं प्रयुक्तवान् । ब्रह्मास्त्रस्य गगनभेदिना नादेन समग्रं विश्वं पीडितम् अभवत् । सर्वे ॠषिमुनयः तम् एवं सम्प्रार्थयन् भवान् विश्वामित्रं परास्तं कृतवान् । इदानीं ब्रह्मास्त्रस्य ज्वालां शान्तयतु  इति । अनया प्रार्थनया प्रसन्नः वसिष्ठः ब्रह्मास्त्रं प्रत्यधीय उपशान्तम् अकरोत् । पराजितः विश्वामित्रः मणिहीनः सर्पः इव भूतले उपविष्य व्यचिन्तयत् । निस्सन्देहं क्षात्रबलस्यापेक्षया ब्रह्मबलम् एव श्रेष्ठम्  ''' दिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजो बलं बलम् ''' इति मत्वा तपः कृत्वा ब्रह्मपदवीं तस्य तेजः च प्राप्नोमि इति निश्चित्य सपत्नीकः दक्षिणदिशि प्रस्थितवान् । तपसः आरभिककाले अन्नं त्यक्त्वा केवलं फलानि खादति स्म । अस्य तपसा प्रसन्नः ब्रह्मा अस्मै राजर्षेः पदं प्रदत्तवान् । ब्रह्मा मे केवलं राजर्षेः पदं दत्तवान् न तु महर्षेः देवर्षे वा न  अतः मम तपः इदानीमपि अपूर्णम् एव इति विचिन्त्य पुनः दुःखितः एवाभवत् । अतः पुनः उग्रं तप आचरिष्यामि इति निश्चितवान् ।

==त्रिशङ्कुस्वर्गनिर्माणम्==
[[चित्रम्:Indra prevents Trisanku from ascending to Heaven in physical form.jpg|thumb|इन्द्रः त्रिशङ्कोः सशरीरं स्वर्गप्रवेशं निरोधयति ।]]
इक्ष्वाकुवंशे [[त्रिशङ्कुः]] नाम राजा आसीत् । एषः सशारीरं स्वर्गं गन्तुम् इच्छति स्म । अतः त्रिशङ्कुः [[वसिष्ठः|वसिष्ठस्य]] निकटं गत्वा स्वाशां प्राकटयत् । किन्तु [[वसिष्ठः]] एतत् कार्यं कर्तुम् असम्मतिं सूचितवान् । त्रिशङ्कुः इमाम् एव प्रार्थनां वसिष्ठपुत्राणां पुरतः स्थापितवान् । पित्रा अशक्यं कार्यं पुत्राः कथं कुर्युः ? भवान् पितुः अवमाननं कर्तुम् अगतः अस्ति इति अवदन् । तेन क्रुद्धः त्रिशङ्कुः तैः सह अपशब्देन सम्भाषितवान् । रुष्टाः वसिष्ठपुत्राः चण्डालः भवतु इति त्रिशङ्कुम् अशपन् । शापवशाद् चाण्डलरूपिणं त्रिशङ्कुं त्यक्त्वा तस्य मन्त्रिणः सभासदः गतवन्तः । तथापि सशरीरं स्वर्गगमनस्य इच्छा न मुक्ता । आशापरिपूर्तये त्रिशङ्कुः विश्वामित्रस्य निकटम् अगच्छत् । तस्य आशां पूरयितुं विश्वामित्रः अङ्गीकृतवान् । सहसा स्वपुत्रान् आहूय यज्ञस्य सामग्रीः सङ्ग्रहीतुम् आदिशत् । पश्चात् स्वशिष्यान् आहूय आदिशत् - ये वने निवसन्ति तान् सर्वान् ऋत्विजान् वसिष्ठपुत्रान् च यज्ञे सम्मेलयितुं निमन्त्र्य आगच्छतु इति । अन्ये सर्वे विश्वामित्रस्य निमन्त्रणं स्वीकृतवन्तः कितु वसिष्ठपुत्राः, यस्य यज्ञस्य पुरोहितः क्षत्रियः यजमानः च चाण्डालः तस्मिन् वयं भागं स्वीकर्तुं नेच्छामः इति उक्त्वा निमन्त्रणं तिरस्कृतवन्तः । एतत् श्रुत्वा क्रुद्धः विश्वामित्रः अपि च सप्तशतवर्षाणि चाण्डलजन्मनि विचरणस्य शापं दत्त्वा, कालपाशेन तान् बद्ध्वा यमलोकं प्रेशितवान् ।  । पुनः यज्ञस्य सिद्धतायां व्यस्तः अभवत् । वसिष्ठपुत्राणां गतिं दृष्ट्वा भीताः अरण्यवासिनः सर्वे ऋषिमुनयः विश्वामित्रस्य यज्ञे सहायाः अभवन् । यज्ञस्य समाप्तौ विश्वामित्रः विविधदेवतानां नामानि आहूय यज्ञभागं ग्रहीतुम् आह्वानं दत्तवान् । किन्तु कोऽपि देवः स्वस्य हविर्भावं स्वीकर्तुं नागतः । अनेन अतीव कुपितः विश्वामित्रः अर्घ्यजलं हस्तेन् गृहीत्वा त्रिशङ्कुं स्वतपोबलेन एव स्वर्गं प्रेषयामि इति वदन् मन्त्रं जप्त्वा आकाशे जलं क्षिप्त्वा राजनं त्रिशङ्कुं सशरीरं स्वर्गं प्रेशितवान् । स्वर्गे आयन्तं त्रिशङ्कुं दृष्ट्वा इन्द्रः कुपितः अवदत् ... रे मूर्ख, ते मम गुरुः शापं दत्तवान्, भवान् स्वर्गवासयोग्यः न । तत्तक्षणे एव त्रिशङ्कुः बलहीनः भूत्वा भूमौ पतन् रक्षितुं विश्वामित्रं प्रार्थितवान् । विश्वामित्रः तं तत्रैव स्थातुम् आदिश्य आकाशे एव स्वतपोबलेन द्वितीयं स्वर्गं निर्मितवान् । तत् पश्चान् नूतनम् इन्द्रं सृष्टुम् इष्टवान् । अनेन इन्द्रादयः देवाः भीताः विश्वामित्रेण सह अनुनयेन वार्तालापम् आरब्धवन्तः । गुरोः शापस्य कारणात् एव त्रिशङ्कुः स्वर्गगमनार्हः इति देवताः अवदन् । तदा विश्वामित्रः अवदत्... अहं तु अस्मै सशरीरं स्वर्गप्रेषणस्य वचनं दत्तवान् । अतः मया रचितः स्वर्गः तत्रैव भविष्यति । त्रिशङ्कुः अस्मिन् नक्षत्रमण्डले अमरः भविष्यति । अनेन वचनेन सन्तुष्टाः इन्द्रादयः देवाः स्वस्थानं गताः ।

==ब्राह्मणत्वस्य प्राप्तिः==
देवतानां निर्गमपश्चात् विश्वामित्रः ब्राह्मणपदं प्राप्तुं पूर्वदिशायां गत्वा उग्रं तपः आचरितुम् आरब्धवान् । अस्य तपसः भङ्गं कर्तुं नानाविधानि विघ्नानि समुत्पन्नानि तथापि सः क्रोधेन विना सर्वाः समस्याः निवारितवान् । तपस्यायाः अवधेः अमाप्तेः पश्चात् अन्नग्रहणार्थं यदा उपविष्टवान् तदा इन्द्रः ब्राह्मणभिक्षुकस्य रूपेण आगत्य भोजनम् अयाचत । विश्वामित्रः तस्य सम्पूर्णं भोजनं याचकाय अयच्छत् । अपि च स्वयं निराहारः एव स्थितः । एतत् पश्चात् तस्य मनसि एवं विचारः आगतः प्रायः मम भोजनग्रहणस्य कालः न सन्निहितः अतः याचकस्य रुपेण विप्रः उपस्थितः । मया इतोऽपि अतिशयेन तपः आचारणियः । इति विचिन्त्य विश्वामित्रः पुनः दीर्घकालीने तपसि मग्नः अभवत् । अस्मिन् अवसरे विश्वामित्रः प्राणायामपूर्वकं श्वासं बद्ध्वा महादारुणं तपः समाचरत् । अनेन प्रभाविताः देवाः ब्रह्माणं गत्वा न्यवेदयन् विश्वामित्रस्य तपः पराकाष्टां गतम् अस्ति । अधुना सः कोपस्य मोहस्य च सीमाम् अतिक्रान्तवान् । अधुना अस्य तपसः तेजसा लोकः प्रकाशितः । अतः भवान् प्रसन्नः भूत्वा अस्य अभिलाषायाः पूर्तिं करोतु इति । देवतानाम् एतानि वचांसि श्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा तस्मै सर्वश्रेष्ठब्राह्मणस्य उपाधिं दत्तवान् । किन्तु विश्वामित्रः अनेन पदविना सह ओङ्कारं, षट्कारं सर्ववेदान् च उपादिशतु इति ब्रह्माणं प्रार्थितवान् । मम तपः तदा एव सफलं मन्ये यदा वसिष्ठः मां ब्राह्मणः ब्रह्मर्षिः चेति मन्यते ।

==महर्षिवशिष्ठस्य मान्यता==
विश्वामित्रस्य वचनानि श्रुत्वा सर्वे देवाः [[वसिष्ठः|वसिष्ठस्य]] आश्रमं गत्वा तत्र सर्वं वृत्तान्तं श्रावयन्ति । तदा [[वसिष्ठः]] विश्वामित्रस्य निकटं गत्वा तं समालिङ्ग्य अवदत्... भोः विश्वामित्र भवान् वास्तवे ब्रह्मर्षिः अस्ति । अद्यं भवन्तं ब्राह्मणः इति स्वीकरोमि इति ।

==स्रोतः==

[http://valmikiramayan.agoodplace4all.com/vrbk12.php&quot; वाल्मीकि रामायण - विश्वामित्र का पूर्व चरित्र&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815071744/http://valmikiramayan.agoodplace4all.com/vrbk12.php |date=2009-08-15 }}

{{सप्तर्षयः}}

{{रामायणम्}}

[[वर्गः:पौराणिकधार्मिकव्यक्तयः]]
[[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]]

[[वर्गः:प्राचीनगुरवः]]
[]]‎
[[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]]
[[वर्गः:ऋषयः]]
‎</text>
      <sha1>qu5yhllokr65jr1xjf5eaz33kb1iznn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चणकः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15529</id>
    <revision>
      <id>501777</id>
      <parentid>480283</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7657" sha1="aoqecfcxlshml94lxb6cny07cnrik0s" xml:space="preserve">{{taxobox
| name = Bengal Gram
| color = lightgreen
| image = Sa-whitegreen-chickpea.jpg
| image_caption = White and green chickpeas
| regnum = [[Plant]]ae
| unranked_divisio = [[Angiosperms]]
| unranked_classis = [[Eudicots]]
| unranked_ordo = [[Rosids]]
| ordo = [[Fabales]]
| familia = [[Fabaceae]]
| genus = ''[[Cicer]]''
| species = '''''C. arietinum'''''
| binomial = ''Cicer arietinum''
| binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|category=Bengal Gram}}

[[चित्रम्:Chickpea.jpg|thumb|150px|left|चणकधान्यम्]]

[[भारतम्|भारते]] वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः चणकः । अयं चणकः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । चणकम् आङ्ग्लभाषायां Chickpea अथवा  Bengal Gram इति वदन्ति । [[अश्वः|अश्वानां]] परमप्रियः आहारः  चणकः यद्यपि वातकारकः तथापि [[घृतम्|घृतस्य]] योजनेन वातदोषः निवारितः भवति । हिरिमन्थः, वाजिमन्थः, सुगन्धः, सकलप्रियः, जीवनः इत्यादीनि नामानि सन्ति चणकस्य । सस्यशास्त्रज्ञाः Cicerone Haem इति वदन्ति । चणके अपि वर्णभेदानुसारं बहुविधाः चणकाः सन्ति । तत्र '''कृष्णचणकः, गौरचणकः, श्वेतचणकः''' च प्रसिद्धाः । चणकेन [[क्वथितं]], [[पौलिः|पौलिं]], पञ्चकज्जायं, [[सूपः|सूपं]] च निर्मान्ति । [[कर्णाटकम्|कर्णाटके]] प्रसिद्धं “मैसूरुपाक्” इत्याख्यं मधुरभक्ष्यम् अपि निर्मीयते चणकेन एव । नवग्रहेषु अन्यतमस्य [[गुरुग्रहः|गुरोः]] श्रेष्ठं धान्यं चणकः ।

[[चित्रम्:Cicer arietinum HabitusFruits BotGardBln0906a.jpg|thumb|150px|left|चणकसस्यम्]]
[[File:Cicer arietinum noir MHNT.BOT.2017.12.2.jpg|thumb|150px|left|''Cicer arietinum noir'']]
===आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य चणकस्य स्वभावः===
सामान्यतया चणकः वातवर्धकः । किञ्चिन्मात्रेण कषाययुक्तः मधुरः च । चणकः अपि [[तुवरी|आढकी]] इव शरीरं शोषयति । चणकः शीतः मलप्रतिबन्धकः च । प्रमेहिणां हितकरः आहारः । [[कफः|कफस्य]] [[कण्ठः|कण्ठ]]वेदनायाः च उत्तमम् औषधं चणकः । 

:'''“वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूपक्षणाः ।'''
:'''कफशोणितपित्तघ्नाश्चणकाः पुंस्त्वनाशनाः ॥'''
:'''त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम् ॥“''' (सु.सू. ४६/३१-३२)

:'''“चणको मधुरो रूक्षो मेहजित् वातपित्तकृत् ।'''
:'''दीप्तिर्वर्णकरो रूक्षो बल्यश्चाघ्मानकारकः ॥“''' (भोजनकुतूहलम्)

:१. अशुष्कचणकं भर्जयित्वा सेवनेन बलं वर्धते ।[[चित्रम्:Choleindia.jpg|thumb|150px|right|भारते निर्मीयमाणः &quot;चन्नमसाला&quot; नामकः चणकेन निर्मितः व्यञ्जनकिशेषः]]
:२. अशुष्कचणकः अपि बलकारकः, रुचिकरः च । शीतगुणयुक्तः, पिपासां ज्वलनं च दूरीकरोति । किन्तु मितिम् अतिक्रम्य सेवनेन पुंसत्वं नाशयति ।
:३. कृष्णचणकः मधुररुचियुक्तः, शीतगुणयुक्तः, पित्तनाशकः च । 
:४. श्वेतचण्कः अत्यन्तं वातकरः, पचनार्थं जडः च ।
:५. शुष्कचणकस्य भर्जयित्वा सेवनेन वातवर्धनं भवति । वातकारणतः चर्मरोगः वर्धते, रक्तम् अपि अशुद्धं भवति । 
:६. पक्वः चणकः यद्यपि वातकरः तथापि कफं, पित्तं च नाशयति ।
:७. चणकेन निर्मितानि खाद्यानि वातकारकाणि एव । तदर्थं वातनिवारणाय घृतं योजनीयम् अथवा कटुखाद्यानां हिङ्गुना व्याघरणं करणीयम् । 
:८. घृतं योजयित्वा निर्मितानि खाद्यानि बलकारकाणि, न तावन्ति वातकारकाणि, कफं पित्तं च न्यूनीकुर्वन्ति अपि ।
:९. ग्रीष्मकाले वर्षाकाले च चणकस्य सेवनं न करणीयम् । 
:१०. शैत्यकाले ([[नवरात्रम्|नवरात्रस्य]] अनन्तरं सङ्क्रमणतः पूर्वम्) चणकस्य सेवनम् उत्तमम् ।
:११. [[मुद्गपिष्टम्]] इव चणकपिष्टम् अपि शरीरस्य कान्तिं वर्धयति । [[फेनकम्]] इव उपयोक्तुं शक्यते ।
:१२. चणकेन निर्मितैः पदार्थैः सह कटुयुक्तम्, आम्लयुक्तं, लवणयुक्तं च अन्यं कमपि आहारं सेवन्ते चेत् आरोग्यार्थं हितकरं भवति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://exploreit.icrisat.org/page/chickpea/685/60] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150120013135/http://exploreit.icrisat.org/page/chickpea/685/60 |date=2015-01-20 }} Chickpea, [[ICRISAT]]
* [http://www.cai-sa.pt/graodebico.en.html History and nutrition of chickpeas], Casa Angola Internacional, Portugal (commercial site, in English), cai-sa.pt
* [https://web.archive.org/web/20070228134432/http://library2.usask.ca/theses/available/etd-03022005-153357/unrestricted/NalainiThesis.pdf Heat and mass transfer during cooking of chickpeas (PDF)]

[[वर्गः:धान्यानि]]
[[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]]</text>
      <sha1>aoqecfcxlshml94lxb6cny07cnrik0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अनाश्रितः कर्मफलं...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16820</id>
    <revision>
      <id>501721</id>
      <parentid>490891</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13678" sha1="dwfnxjcn37pq7s2w3h8kkijx8qz9nv2" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''श्रीभगवानुवाच
:'''अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।'''
:'''स सन्न्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ १ ॥'''

अयं [[भगवद्गीता]]याः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य प्रथमः(१) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः सः सन्न्यासी च योगी च न निरग्निः न च अक्रियः ॥

==अन्वयः==
यः कर्मफलम् अनाश्रितः कार्यं कर्म करोति सः सन्न्यासी च योगी च (भवति) । निरग्निः न, अक्रियः च न भवति ।

== शब्दार्थः ==
:यः = यः पुरुषः
:कर्मफलम् = कर्मणः प्रयोजनम्
:अनाश्रितः = अनालम्बमानः
:कार्यम् = कर्तव्यम्
:कर्म = कृत्यम्
:करोति = आचरति
:सः = सः पुरुषः
:सन्न्यासी च = यतिः च
:योगी च = युक्तः च
:निरग्निः न = अग्निसाध्यश्रौतकर्मपरित्यागी न भवति
:अक्रियः च = अग्निनिरपेक्षस्मार्तकर्मपरित्यागी अपि
:न = न भवति ।

== अर्थः ==
यः कर्मफलम् अनपेक्षमाणः कर्म करोति सः सन्न्यासी इति उच्यते । सः एव योगी अपि ।अग्नित्यागमात्रेण कोऽपि जनः सन्न्यासी न भवति । कर्मत्यागमात्रेण कोऽपि जनः योगी अपि न	भवति । (अग्निरक्षणं गृहस्थस्य धर्मः । सन्न्यासाश्रमस्वीकारावसरे अग्नित्यागः क्रियते ।)
==शाङ्करभाष्यम्==
अतीतानन्तराध्यायान्ते ध्यानयोगस्य सम्यग्दर्शनं प्रत्यन्तरङ्गस्य सूत्रभूताः श्लोकाः स्पर्शान्कृत्वा बहिरित्यादय उपदिष्टास्तेषां वृत्तिस्थानीयोऽयं षष्ठोऽध्यायआरभ्यते, तत्र ध्यानयोगस्य बहिरङ्गं कर्मेति यावद्धयानयोगारोहणासमर्थस्तावद्गृहस्थेनाधिकृतेन कर्तव्यं कर्मेत्यतस्तत्स्तौति-अनाश्रित इति। ननु कर्म कारणमुच्यतइति विशेषणादारूढस्य च शमेनैव संबन्धकरणात्। आरुरुक्षोरारूढस्य च शमः कर्म चोभयं कर्तव्यत्वेनाभिप्रेतं चेत्स्यात्तदारुरुक्षोरारूढस्य चेति शमकर्मविषयभेदेनविशेषणं विभागकरणं चानर्थकं स्यात्। तत्राश्रमिणां कश्चिद्योगमारुरुक्षुर्भवत्यारूढश्च कश्चिदन्ये नारुरुक्षवो न चारूढास्तानपेक्ष्यारुरुक्षोरारूढस्य चेति विशेषणंयविभागकरणं चोपपद्यत एवेति चेत्। न। तस्यैवेति वचनात्। पुनर्योगग्रहणाच्च योगारूढस्येति य आसीत्पूर्वं योगमारुरुक्षुस्तस्यैवारूढस्य शम एव कर्तव्यं कारणं योगफलंषप्रत्युच्यत इति। अतो न यावज्जीवं कर्तव्यत्वप्राप्तिः कस्यचिदपि कर्मणः, योगविभ्रष्टवचनाच्च। गृहस्थस्य चेत्कर्मिणो योगो विहितः षष्ठेऽध्याये स योगविभ्रष्टोऽपिकर्मगतिं कर्मफलं प्राप्नोतीति तस्य नाशाशङ्कानुपपन्ना स्यात्। अवश्यं हि कृतं कर्म काम्यं नित्यं वा मोक्षस्य नित्यत्वादनारभ्यत्वे स्वं फलमारभत एव। नित्यस्यच कर्मणो वेदप्रणाणावबुद्धत्वात्फलेन भवितव्यमित्यवोचाम, अन्यथा वेदस्यानर्थक्यप्रसङ्गादिति। नच कर्मणि सत्युभयविभ्रष्टवचनमर्थवत्, कर्मिणोविभ्रंशकारणानुपपत्तेःपकर्म कृतमीश्वरे संन्यस्येत्यतः कर्तरि कर्म फलं नारभत इति चेत्। नेश्वरे संन्यासस्याधिकतरफलहेतुत्वोपपत्तेः। मोक्षायैवेति चेत्स्वकर्मणां कृतानामीश्वरे न्यासोमोक्षायैव न फलान्तराय, योगसहितो योगच्च विभ्रष्ट इत्यतस्तं प्रति नाशाशङ्का युक्तैवेति चेत्। न। 'एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः', 'ब्रह्मचारिव्रत स्थितः',इति कर्मसंन्यासविधानात्। नचात्र ध्यानकाले स्रीसहायत्वाशङ्का येनैकाकित्वं विधीयते। नच गृहस्थस्य निराशीरपरिग्रह इत्यादिवचनमनुकूलम्। उभयविभ्रष्टप्रश्नानुपपत्तेश्च।अनाश्रित इत्यनेन कर्मिण एव संन्यासित्वं योगित्वं चोक्तं, प्रतिषिद्धं च निरग्नेरक्रियस्य च संन्यासित्वं योगित्वं चेति चेत्। न। ध्यानयोगं प्रति बहिरङ्गस्यसतः कर्मणः फलाकाङ्क्षा संन्यासस्तुतिपरत्वात्। न केवलं निरग्निरक्रिय एव संन्यासी योगी च किं तर्हि कर्म्यपि कर्मफलासंङ्ग संन्यस्य कर्मयोगमनुति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 01]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>dwfnxjcn37pq7s2w3h8kkijx8qz9nv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16822</id>
    <revision>
      <id>501727</id>
      <parentid>490896</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9396" sha1="29xfj6udls6edftj7ixfj1tpyxhxr5a" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।'''
:'''योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य तृतीयः(३) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
आरुरुक्षोः मुनेः योगं कर्म कारणम् उच्यते योगारूढस्य तस्य एव शमः कारणम् उच्यते ॥

==अन्वयः==
योगम् आरुरुक्षोः मुनेः कर्म कारणम् उच्यते । योगारूढस्य तस्य एव (कर्मसन्न्यासे) शमः कारणम् उच्यते ।

== शब्दार्थः ==
:योगम् = ज्ञानयोगम्
:आरुरुक्षोः = आरोढुमिच्छतः
:मुनेः = मुनीभविष्यतः गृहस्थस्य
:कर्म = कर्माचरणम्
:कारणम् = साधनम्
:उच्यते = कथ्यते
:योगारूढस्य = ज्ञानयोगम् आरूढस्य
:तस्य एव = मुनीभूतस्य तस्यैव
:शमः = उपशमः
:कारणम् = ज्ञानपरिपाके साधनम्
:उच्यते = निगद्यते ।

== अर्थः ==
समत्वबुद्धिरूपं योगं यः आरोढुम् इच्छति तस्य निष्कामबुद्ध्या कर्माचरणं तत्र कारणं भवति । यदा तादृशं योगम् आरूढः तदा तु ज्ञानपरिपाके शमः कारणं भवति ।
==शाङ्करभाष्यम्==
ध्यानयोगस्य फलनिरपेक्षः कर्मयोगो बहिरङ्गं साधनमिति तं संन्यासत्वेन स्तुत्वाधुना कर्मयोगस्य ध्यानयोगसाधनत्वं दर्शयति-आरुरुक्षोरिति। आरुरुक्षोरारोढुमिच्छतोऽनारूढस्यध्यानयोगेऽवस्थातुमशक्तस्यैवेत्यर्थः। कस्यारुरुक्षोर्मुनेः कर्मफलसंन्यासिन इत्यर्थः। किमारुरुक्षोर्योगं कर् कारणं साधनमुच्यते, योगारूढस्य पुनस्तस्यैव शमउपशमः सर्वकर्मभ्यो निवृत्तिः कारणं योगारूढत्वस्य साधनमुच्यत इत्यर्थः। यावद्यावत्कर्मभ्य तावत्तावन्निरायासस्य जितेन्द्रियस्य चित्तं समाधीयते, तथा सति सझटिटि योगारूढो भवति। तथाचोक्तं व्यासेन 'नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैकता समता सत्यता च। शीलं स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः'इति ।।3।।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 03]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>29xfj6udls6edftj7ixfj1tpyxhxr5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>यदा हि नेन्द्रियार्थेषु...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16823</id>
    <revision>
      <id>501761</id>
      <parentid>490924</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9419" sha1="j3mda4usnsk80j3zr9hur8j14r0n655" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।'''
:'''सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चतुर्तः(४) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
यदा हि न इन्द्रियार्थेषु न कर्मसु अनुषज्जते सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढः तदा उच्यते ॥

==अन्वयः==
यदा हि इन्द्रियार्थेषु न अनुषज्जते, कर्मसु (अपि) न तदा सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढः उच्यते ।

== शब्दार्थः ==
:यदा हि = यस्मिन् समये
:इन्द्रियार्थेषु = शब्दादिषु विषयेषु
:न अनुषज्जते = न सक्तो भवति
:कर्मसु = कर्माचरणेषु अपि
:न (अनुषज्जते) = न सक्तो भवति
:तदा = तस्मिन् समये
:सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी = सर्वेषाम् इन्द्रियविषयाणां तत्साधनानां च श्रवणादिक्रियाणां परित्यक्ता
:योगारूढः = ज्ञानयोगम् आरूढः
:उच्यते = वर्ण्यते ।

== अर्थः ==
यदा पुरुषः इन्द्रियार्थेषु रूपरसगन्धादिषु तत्साधनेषु दर्शनास्वादनघ्राणादिषु कर्मसु च आसक्तो न भवति तदा तस्य तेषु विषयेषु तत्साधनेषु च कर्मसु इच्छैव न भवति । तदानीं सः ज्ञानयोगम् आरूढः अर्थात् ज्ञानवान् इति उच्यते ।
==शाङ्करभाष्यम्==
अथेदानीं कदा योगारूढो भवतीत्युच्यते-यदेति। यदा समाधीयमानचित्तो योगी हीन्द्रियार्थेष्विन्द्रियाणामर्थः शब्दादयस्तेष्विन्द्रियार्थेषु कर्मसु च नित्यनैमित्तिककाम्यप्रतिशिद्धेषुप्रयोजनाभावबुद्धया नानुषज्जतेऽनुषङ्गं कर्तव्यताबुद्धिं न करोतीत्यर्थः। सर्वसंकल्पसंन्यासी सर्वान्संकल्पानिहामुत्रार्थकामहेतून्संन्यसितु शीलमस्येति स सर्वसंकल्पसंन्यासीयोगारूढः प्राप्तयोग इत्येतत्तदा तस्मिन्कालउच्यते। सर्वसंकल्पसंन्यासीति वचनात्सर्वांश्च कामान्सर्वाणि च कर्माणि संन्यसेदित्यर्थः। संकल्पमूला हि सर्वे कामाः

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 04]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>j3mda4usnsk80j3zr9hur8j14r0n655</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उद्धरेदात्मनात्मानं...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16824</id>
    <revision>
      <id>501728</id>
      <parentid>490897</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9162" sha1="ovyxxcl03mlh3gr9ti745evtc89qdnq" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।'''
:'''आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चमः(५) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
उद्धरेत् आत्मना आत्मानं न आत्मानम् अवसादयेत् आत्मा एव हि आत्मनः बन्धुः आत्मा एव रिपुः आत्मनः ॥

==अन्वयः==
आत्मानम् आत्मना उद्धरेत् । आत्मानं न अवसादयेत् । आत्मा एव हि आत्मनः बन्धुः । आत्मा एव आत्मनः रिपुः ।

== शब्दार्थः ==
:आत्मानम् = स्वम्
:आत्मना = विषयसङ्गरहितेन मनसा
:उद्धरेत् = उन्नयेत्
:आत्मानम् = स्वम्
:न अवसादयेत् = न नाशयेत्
:आत्मा एव = मनः एव
:आत्मनः = स्वस्य
:बन्धुः = बान्धवः
:आत्मा एव = विषयसङ्कविशिष्टं मनः एव
:आत्मनः = स्वस्य
:रिपुः = शत्रुः ।

== अर्थः ==
संसारसागरे निमग्नम् आत्मानं विषयसङ्गरहितेन मनसा उद्धारयेत् न तु कदापि विषयसविशिष्टेन संसारसागरे पुनः निमज्जयेत् । कुतः? विषयसङ्गरहितं मनः आत्मनः पोषकम् । तत्सङ्गसहितं तु मनः आत्मनो मारकम् ।
==शाङ्करभाष्यम्==
यदैवं योगारूढस्तदा तेनात्मात्मनोद्धृतो भवति संसारादनर्थव्रातात्, अतः उद्धरेत्संसारसागरे निमग्नमात्मानात्मानं तत उदूर्ध्वं हरेदुद्धरेत् योगारूढतामापादयेदित्यर्थः।नात्मानमवसादयेन्नाधो नयेन्नाधो गमयेत्। आत्मैव हि यस्मादात्मनो बन्धु। नह्यन्यः कश्चिद्वन्धुर्यः संसारमुक्ते भवति। बन्धुरपि तावन्मोक्षं प्रति प्रतिकूल एवस्नेहादिबन्धनायतनत्वात्। तस्माद्युक्तमवधारणमात्मैव ह्यात्मनो बन्धुरिति। आत्मैव रिपुः शत्रुर्योऽन्योऽपकारी बाह्यः शत्रुः सोऽप्यात्मप्रयुक्त एवेति युक्तमेवाबधारणमात्मैवरिपुरात्मन इति।।5।।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 05]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>ovyxxcl03mlh3gr9ti745evtc89qdnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बन्धुरात्मात्मनस्तस्य...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16829</id>
    <revision>
      <id>501750</id>
      <parentid>490918</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8778" sha1="75y40nf2floz6nsr5bts3p4pmac4nt0" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।'''
:'''अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षष्ठः(६) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
बन्धुः आत्मा आत्मनः तस्य येन आत्मा एव आत्मना जितः अनात्मनः तु शत्रुत्वे वर्तेत आत्मा एव शत्रुवत् ॥

==अन्वयः==
येन आत्मना आत्मा एव जितः तस्य आत्मनः आत्मा बन्धुः । अनात्मनः तु आत्मा एव 	शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तेत ।

== शब्दार्थः ==
:येन = येन पुरुषेण
:आत्मना = स्वेन
:आत्मा एव = मनः एव
:जितः = विषयेभ्यः निवर्तितम्
:तस्य = तादृशस्य पुरुषस्य
:आत्मा = मनः
:आत्मनः = स्वस्य
:बन्धुः = हितः
:अनात्मनः तु = अवशीकृतमनस्कस्य तु
:आत्मा एव = मनः एव
:शत्रुवत् = शत्रुवत्
:शत्रुत्वे = अपकरणे
:वर्तेत = स्यात् ।

== अर्थः ==
येन पुरुषेण मनः विषयेभ्यः विमुखीकृतं तस्य मनः बन्धुवत् हितकारि । यस्तु तादृशो न भवति 	तस्य तदेव मनः शत्रुवत् पीडाकारी । विषयासक्तं मनः बन्धकम्, तद्रहितं तु मोचकमिति यावत् ।
==शाङ्करभाष्यम्==
आत्मैव बन्धुरात्मैवं रिपुरात्मन इत्युक्तं तत्र किंलक्षण आत्मनो बन्धुः किंलक्षणो वात्मनो रिपुरुत्युच्यते-बन्धुरात्मात्मनस्तस्य तस्यात्मनः स आत्मा बन्धुर्येनात्मनात्मैवजितः आत्मा कार्यकरणसंघातो येन जितोवशीकृतः। जितेन्द्रिय इत्यर्थः। अनात्मनस्त्वजितात्मनस्तु शत्रुत्वे शत्रुभावे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्। यथाऽनात्मा शत्रुरात्मनोऽपकारे वर्तेतेत्यर्थः।।6।।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 06]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>75y40nf2floz6nsr5bts3p4pmac4nt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जितात्मनः प्रशान्तस्य...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16839</id>
    <revision>
      <id>501734</id>
      <parentid>490904</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8118" sha1="spj3zt5b8i2ixhzyuxw1h4m8k9bs408" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।'''
:'''शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य  सप्तमः(७) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥

==अन्वयः==
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः प्रशान्तस्य जितात्मनः परमात्मा समाहितः ।	

== शब्दार्थः ==
:शीतोष्णसुखदुःखेषु = शीते उष्णे सुखे दुःखे च सति
:द्स्तथा = एवम्
:मानापमानयोः = सम्मानापमानयोः सतोः
:प्रशान्तस्य = रागद्वेषशून्यस्य
:जितात्मनः = वशीकृतचित्तस्य
:परमात्मा = परमात्मा
:समाहितः = 	समाधेः विषयो भवति ।

== अर्थः ==
यः जितमनस्कः भवति, रागद्वेषशून्यश्च भवति तस्य परमात्मा समाधेःविषयो भवति । सः शीतोष्णयोः सुखदुःखयोः, मानापमानयोश्च समानः भवति ।
==शाङ्करभाष्यम्==
जितात्मन इति। जितात्मनः कार्यकरणादिसंघात आत्मा जितो येन स जितात्मा तस्य जितात्मनः प्रशान्तस्य प्रसन्नान्तःकरणस्य सतः संन्यासिनः परमात्मा समाहितः । साक्षादात्मभावेनवर्तत इत्यर्थः । किंच शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानेऽपमाने च मानापमानयोः पूजापरिभवयोः ।।7।।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 07]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>spj3zt5b8i2ixhzyuxw1h4m8k9bs408</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16889</id>
    <revision>
      <id>501736</id>
      <parentid>490905</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9206" sha1="jgxya9s1c2edh1zoiks7ty17zvcafau" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।'''
:'''युक्तइत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ८ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टमः(८) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः विजितेन्द्रियः युक्तः इति उच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥

==अन्वयः==
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः विजितेन्द्रियः युक्तः योगी इति उच्यते ।

== शब्दार्थः ==
:ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा = ज्ञानानुभवसन्तुष्टचित्तः
:कूटस्थः = निर्विकारः
:समलोष्टाश्मकाञ्चनः = मृत्पाषाणसुवर्णेषु समानबुद्धिः
:विजितेन्द्रियः = वशीकृतेन्द्रियः
:युक्तः = समाहितचित्तः
:योगी इति =	योगी इति
:उच्यते = अभिधीयते ।

== अर्थः ==
गुरुणा उपदिष्टस्य ज्ञानेन प्रत्यक्षानुभवेन च यस्य चित्तं प्रसन्नं वर्तते यश्च निर्विकारः यश्च इन्द्रियाणां वशीकर्ता वर्तते, यस्य च मृत्पिण्डे पाषणे सुवर्णे च समानताबुद्धिः सञ्जाता, तादृशः समाधौ मग्नः योगी इति कथ्यते ।  (ज्ञानं शास्त्रोक्तपदार्थानां परिज्ञानम् । विज्ञानं शास्त्रतो ज्ञातानां तथा एव स्वानुभवविषयीकरणम् ।)
==शाङ्करभाष्यम्==
ज्ञानेति। ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा ज्ञानं शास्रोक्तपदार्थानां परिज्ञानं, विज्ञानं तु शास्रतो ज्ञातानां तथैव स्वानुभवकरणं ताभ्यां ज्ञानविज्ञानाभ्यां तृप्तःिसंजातालंप्रत्यय आत्मान्तकरणं यस्य स ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थोऽप्रकम्प्यो भवतीत्यर्थः। विजितेन्द्रियश्च। य ईदृशो युक्तः समाहित इति स उच्यते कथ्यते।स योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनो लोष्टाश्मकाञ्चनानि समानि यस्य स समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।।8।।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 08]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>jgxya9s1c2edh1zoiks7ty17zvcafau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुहृन्मित्रार्युदासीनम्...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16890</id>
    <revision>
      <id>501776</id>
      <parentid>490941</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9460" sha1="6r04v97n56hb39xlcdd9svhgoc93302" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।'''
:'''साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ९ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य नवमः(९) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु साधुषु अपि च पापेषु समबुद्धिः विशिष्यते ॥

==अन्वयः==
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु साधुषु पापेषु अपि च समबुद्धिः विशिष्यते ।

== शब्दार्थः ==
:सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु = सुहृत् ,मित्रम्, उदासीनः, मध्यस्थः, द्वेष्यः, बन्धुः, इत्येतेषु,
:साधुषु = सज्जनेषु
:पापेषु अपि च = दुर्जनेषु च
:समबुद्धिः = तुल्यमतिः
:विशिष्यते = अतिरिच्यते ।

== अर्थः ==
सुहृत् मित्रम्, शत्रुः, मध्यस्थः, द्वेष्यः, बन्धुः, साधवः, पापिनः च इत्येतेषु सर्वेषु अपि यः रागद्वेषशून्यः भवति सः योगारूढेषु  उत्तमः । (सुहृत् स्वभावेनैव उपकर्ता, मित्रम् स्नेहेन उपकर्ता, अरिः स्वभावेन अपकर्ता, उदासीनः विवदमानयोः उभयोरपि तिरस्कारकः, मध्यस्थः विवदमानयोः उभयोरपि हिताकाङ्क्षी, द्वेष्यः कारणविशेषेण अपकर्ता, बन्धुः सम्बन्धेन उपकर्ता)
==शाङ्करभाष्यम्==
किंच-सुहृदित्यादिश्लोकार्धमेकपदम्। सुहृदिति प्रत्यपकारमनपेक्ष्योपकर्ता। मित्रं स्नेहवान्। अरिः शत्रुः। उदासीनो न कस्यचित्पक्षं भजते। मध्यस्थो यो विरुद्धयोरुभयोर्हितैषी।द्वेष्य आत्मनोऽप्रियः। बन्धुः संबन्धित्येतेषु साधुषु शास्रानुवर्तिष्वपि च पापेषु प्रतिषिद्धकारिषु सर्वेष्वेतेषु समबुद्धिः कः किंकर्मेत्यव्यापृतबुद्धिरित्यर्थः।विशिष्यते विमुच्यत इति वा पाठान्तरम्। योगारूढानां सर्वेषामयमुत्तम इत्यर्थः। विशिष्यते। 'विमुच्यते' इति वा पाठान्तरम्। योगारूढानां सर्वेषामयमुत्तम इत्यर्थः।।9।।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 01]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>6r04v97n56hb39xlcdd9svhgoc93302</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>योगी युञ्जीत सततम्...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16892</id>
    <revision>
      <id>501766</id>
      <parentid>490929</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8421" sha1="0w216vhf8xs1nr9w5l3jmjk3vrq5q0w" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।'''
:'''एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य दशमः(१०) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
योगी युञ्जीत सततम् आत्मानं रहसि स्थितः एकाकी यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः ॥

==अन्वयः==
यतचित्तात्मा निराशीः अपरिग्रहः एकाकी योगी रहसि स्थितः सततम् आत्मानं युञ्जीत ।

== शब्दार्थः ==
:यतचित्तात्मा = नियतमनोदेहः
:निराशीः = अपगततृष्णः
:अपरिग्रहः = परिग्रहरहितः
:एकाकी = सहायरहितः
:योगी = योगी
:रहसि = विजने
:स्थितः = वर्तमानः
:सततम् = सदा
:आत्मानम् = मनः
:युञ्जीत = योजयेत् (समाधिमग्नं कुर्यात्) ।

== अर्थः ==
योगी जनान्तरेण रहितः, वशीकृतचित्तः, तृष्णाविहीनः परिग्रहशून्यश्च सन् निर्जनप्रदेशे स्थित्वा मनः 	सततम् आत्मविषयकं कुर्यात् ।
==शाङ्करभाष्यम्==
अत एवमुत्तमफलप्राप्तये योगी ध्यायी युञ्जीत समादध्यात्सततं सर्वदात्मानमन्तः करणं रहस्येकान्ते गिरिगुहादौ स्थितः सन्नेकाक्यसहायः। रहसि स्थित एकाकी चेति विशेषणात्संन्यासं।कृत्वेत्यर्थः। यतचित्तात्मा चित्तमन्तःकरणमात्मा देहश्च संयतौ यस्य स यतचित्तात्मा निराशीर्वीततृष्णोऽपरिग्रहश्च। परिग्रहरहित इत्यर्थः। संन्यासित्वेऽपित्यक्तसर्वपरिग्रहः सन्युञ्जीतेत्यर्थः ।।10।।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 10]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>0w216vhf8xs1nr9w5l3jmjk3vrq5q0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16895</id>
    <revision>
      <id>501770</id>
      <parentid>490934</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7899" sha1="2xyxatvxhzxvhc6g32k3zxvs9q0pwwv" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==

[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।'''
:'''नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य एकादशः(११)  श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् आसनम् आत्मनः नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥

==अन्वयः==
अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः ।

== शब्दार्थः ==
अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः ।
== अर्थः ==
अग्रिमश्लोकः [[६.१२ तत्रैकाग्रं मनः...]] द्रष्टव्यः ।
==शाङ्करभाष्यम्==
अथेदानीं योगं युञ्जत आसनाहारविहारादीनां योगसाधनत्वेन नियमो वक्तव्यः। प्राप्तयोगस्य लक्षणं तत्फलादि चेत्यत आरभ्यते। तत्रासनमेव तावत्प्रथममुच्यते-शुचाविति।शुचौ शुद्धे विविक्ते स्वभावतः संस्कारतो वा देशे स्थाने प्रतिष्ठाप्य स्थिरमचलमात्मन आसनं नात्युच्छ्रितं नातीवोच्छ्रितं नाप्यतिनीचं तच्च चैलमजिनं कुशाश्चोत्तरेयस्मिन्नासने तदासनं चैलाजिनकुशोत्तरम्। पाठक्रमाद्विपरीतोऽत्र क्रमश्चैलादीनाम् ।।11।।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 11]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>2xyxatvxhzxvhc6g32k3zxvs9q0pwwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16897</id>
    <revision>
      <id>501740</id>
      <parentid>490908</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9508" sha1="fueo36s2qcs5hedsfmdbyjw2pi9ly9n" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।'''
:'''उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥'''	

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
तत्र एकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः उपविश्य आसने युञ्ज्यात् योगम् आत्मविशुद्धये ॥	

==अन्वयः==
यतचित्तेन्द्रियक्रियः शुचौ देशे स्थिरं नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् आत्मनः आसनं प्रतिष्ठाप्य तत्र आसने उपविश्य मनः एकाग्रं कृत्वा आत्मविशुद्धये योगं युञ्ज्यात् ।

== शब्दार्थः ==
:यतचित्तेन्द्रियक्रियः = नियतेन्द्रियव्यापारः
:शुचौ = परिशुद्धे
:देशे = स्थाने
:स्थिरम् = अचलम्
:नात्युच्छ्रितम् = नात्युन्नतम्
:नातिनीचम् = नातिनिम्नम्
:चैलाजिनकुशोत्तरम् = वस्त्रकृष्णाजिनदर्भोत्तरम्
:आत्मनः = स्वस्य
:आसनम् = पीठम्
:प्रतिष्ठाप्य = संस्थाप्य
:तत्र = तस्मिन्
:आसने = पीठे
:उपविश्य = उपविश्य
:मनः = चित्तम्
:एकाग्रम् = संलग्नम्
:कृत्वा = विधाय
:आत्मविशुद्धये = अन्तःकरणनैर्मल्याय
:योगम् = समाधिम्
:युञ्ज्यात् = युञ्जीत ।	

== अर्थः ==
शुद्धे स्थाने अधोभागे तादृशम् आसनं भवेत् यत् न अत्युन्नतं नापि अतिनीचम् । तस्मिंश्च आसने कुशान् अजिनं मृदुवस्त्रं च क्रमेण प्रसार्य, तत्र उपविश्य अवधानेन मनःप्रभृतीनां सर्वेषाम् इन्द्रियाणां क्रियां नियन्त्र्य चित्तशुद्धये समाधिं कुर्यात् ।
==शाङ्करभाष्यम्==
प्रतिष्ठाप्य किम्-तत्र तस्मिन्नासन उपविश्य योगं युञ्ज्यात्। कथं, सर्वविषयेभ्य उपसंहृत्यैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः चित्तं चेन्द्रियाणि च चितेन्द्रियाणितेषां क्रियाः संयता यस्य स यतचित्तेन्द्रियक्रियः। स किमर्थं योगं युञ्ज्यादित्याह आत्मविशुद्धयेऽन्तःकरणस्य विशुध्द्यर्थमित्येतत् ।।12।।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 12]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>fueo36s2qcs5hedsfmdbyjw2pi9ly9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>समं कायशिरोग्रीवं...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16899</id>
    <revision>
      <id>501772</id>
      <parentid>490937</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8414" sha1="99th4vd1q7y2x1om040icgu1eff1a5x" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==

[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।'''
:'''सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रयोदशः(१३) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
समं कायशिरोग्रीवं धारयन् अचलं स्थिरः सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशः च अनवलोकयन् ॥

==अन्वयः==
अग्रिमश्लोकः :[[६.१४ प्रशान्तात्मा विगत...]] द्रष्टव्यः ।

== शब्दार्थः ==
अग्रिमश्लोकः :[[६.१४ प्रशान्तात्मा विगत...]] द्रष्टव्यः ।

== अर्थः ==
अग्रिमश्लोकः :[[६.१४ प्रशान्तात्मा विगत...]] द्रष्टव्यः ।

==शाङ्करभाष्यम्==
बाह्यसाधनमासनमुक्तमधुना शरीरधारणं कथमित्युच्यते-सममिति। समं कायशिरोग्रीवं कायश्च शिरश्च ग्रीवा चकायशिरोग्रीवं तत्समं धारयन्नचलं च। समं धारयतश्चलनं संभवत्यतो विशिनष्टि अचलमिति। स्थिरः स्थिरो भूत्वेत्यर्थः। स्वं नासिकाग्रसंप्रेक्षणमिह विधित्सितं किंोतर्हि चक्षुषोर्दृष्टिसंनिपातः। स चान्तःकरणसमाधानापेक्षो विवक्षितः। स्वनासिकाग्रसंप्रेक्षणमेव चेद्विवक्षितं मनस्तत्रैव समाधीयेत नात्मनि। आत्मनि हि मनसःंसमाधानां वक्ष्यत्यात्मसंस्थं मनः कृत्वेति। तस्मादिवशब्दलोपेनाक्ष्णोर्दृष्टिसंनिपात एव संप्रेक्ष्येत्युच्यते। द्शश्चानवलोकयन्दिशां चावलोकनमन्तराऽकुर्वन्नित्येतत् ।।13।। 
==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 13]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>99th4vd1q7y2x1om040icgu1eff1a5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रशान्तात्मा विगतभीः...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16901</id>
    <revision>
      <id>501748</id>
      <parentid>490916</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9873" sha1="9lkf6y6xjuzme4yrxy652r91zdhjxw6" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।'''
:'''मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥६.१४॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चतुर्दशः(१४) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः मनः संयम्य मच्चित्तः युक्तः  आसीत मत्परः ॥
==अन्वयः==
कायशिरोग्रीवं समम् अचलं धारयन् स्थिरः भूत्वा स्वं नासिकाग्रं सम्प्रेक्ष्य दिशः च अनवलोकयन् प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः सन् मनः संयम्य मच्चित्तः  मत्परः युक्तः आसीत ।
== शब्दार्थः ==
:कायशिरोग्रीवम् = कटिशीर्षकण्ठम्
:समम् = अवक्रम्
:अचलम् = अकम्पम्
:धारयन् = धरन्
:स्थिरः = स्थिरः भूत्वा
:स्वम् = स्वकीयम्
:नासिकाग्रम् = नासिकायाः अग्रभागम्
:सम्प्रेक्ष्य =अवलोक्य
:दिशः च = दिशः च
:अनवलोकयन् = अपश्यन्
:प्रशान्तात्मा = शान्तचित्तः
:विगतभीः =	अपगतभयः
:ब्रह्मचारिव्रते = ब्रह्मचर्ये
:स्थितः = वर्तमानः
:मनः = चित्तम्
:संयम्य = नियन्त्र्य
:मच्चित्तः = मन्मनस्कः
:मत्परः = आत्मपरायणः
:युक्तः = समाहितः
:आसीत = उपविशेत् ।
== अर्थः ==
कटिं शिरः ग्रीवां च समं धारयन् निश्चलम् उपविशेत् । दिशः अनवलोकयन् दृष्टिं नासिकाग्रे संस्थापयेत् । प्रशान्तात्मा, भयरहितः ब्रह्मचर्ये स्थितः मनः नियन्त्र्य मयि एव दत्तचित्तः समाहितः सन् उपविशेत् ।
==शाङ्करभाष्यम्==
किंच-प्रशान्तात्मा प्रकर्षेण शान्त आत्मान्तःकरणं यस्य सोऽयं प्रशान्तात्मा विगतभीर्विगतभ्यो ब्रह्मचारिव्रते स्थितो ब्रह्मचारिणो व्रतं ब्रह्मचर्यं गुरुशुश्रूषाभिक्षाभुक्तयादितस्मिन्स्थितस्तदनुष्ठाता भवेदित्यर्थः। किंच मनः संयम्य मनसो वृत्तीरुपसंहृत्येत्येतन्मच्चित्तो मयि परमेश्वरे चित्तं यस्य योऽयं मच्चित्तो युक्तः समाहितःसन् उपविशेत्, मत्परोऽहं परो यस्य सोऽयं मत्परः। भवति कश्चिद्रागी स्रीचित्तो नतु स्रीयमेव परत्वेन गृह्णाति, किं तर्हि राजानं महादेवं वा। अयं तु मच्चित्तोमत्परश्च ।।14।।
==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 14]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>9lkf6y6xjuzme4yrxy652r91zdhjxw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>युञ्जन्नेवं सदात्मानं...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16902</id>
    <revision>
      <id>501763</id>
      <parentid>490926</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:07:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8230" sha1="s7varg9m0wpkq33uy1xogq1075ydpdo" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।'''
:'''शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चदशः(१५) श्लोकः।

==पदच्छेदः==
युञ्जन् एवं सदा आत्मानं योगी नियतमानसः शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थाम् अधिगच्छति ॥

==अन्वयः==
नियतमानसः योगी एवं सदा आत्मानं युञ्जन् निर्वाणपरमां मत्संस्थां शान्तिम् अधिगच्छति ।

== शब्दार्थः ==
:नियतमानसः = निगृहीतचित्तः
:योगी = युक्तः
:एवम् = इत्थम्
:सदा = सर्वदा
:आत्मानम् = स्वम्
:युञ्जन् = योजयन्
:निर्वाणपरमाम् = मोक्षाख्याम्
:मत्संस्थाम् = मयि स्थिताम्
:शान्तिम् = संसारोपरतिम्
:अधिगच्छति = प्राप्नोति ।

== अर्थः ==
अनेन प्रकारेण निगृहीतमानसः सन् यः आत्मानं ध्यायेत् सः आनन्दरूपं मयि स्थितं संसारनाशं प्राप्नोति ।
==शाङ्करभाष्यम्==
अथेदानीं योगफलमुच्यते-युञ्जन्निति। युञ्जन्समाधानं कुर्वन्नेवं यथोक्तेन विधानेन सदात्मानं योगी न्यतमानसो न्यतं संयतं मानसं मनो यस्य सोऽयं नियतमानसः स शान्तिमुपरतिं निर्वाणपरमां निर्वाणं मोक्षस्तत्परमा निष्ठा यस्याः शान्तेः सा निर्वाणपरमा तां निर्वाणपरमां मत्संस्थां मदधीनामधिगच्छति प्राप्नोति ।।15।।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 15]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>s7varg9m0wpkq33uy1xogq1075ydpdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16903</id>
    <revision>
      <id>501742</id>
      <parentid>490911</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7590" sha1="3d44q5ncm4cf0xbb7qnvhmwakihnfzc" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।'''
:'''न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षोडशः(१६) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
नात्यश्नतः तु योगः अस्ति न च एकान्तम् अनश्नतः न च अतिस्वप्नशीलस्य जाग्रतः न एव च अर्जुन ॥

==अन्वयः==
अर्जुन  ! अत्यश्नतः तु  योगः न अस्ति । एकान्तम् अनश्नतः च न । अतिस्वप्नशीलस्य च न । जाग्रतः च न एव ।

== शब्दार्थः ==
:अर्जुन = हे अर्जुन
:अत्यश्नतः तु = अत्यधिकं भोजनं कुर्वतः
:योगः = समाधिः
:न अस्ति =	न विद्यते
:एकान्तम् = सर्वथा
:अनश्नतः च = भोजनम् अकुर्वतः अपि
:न = न
:अतिस्वप्नशीलस्य च = अतीव निद्रालोः अपि
:न = न विद्यते
:जाग्रतः च = निद्राविहीनस्य अपि
:न एव = नैव विद्यते ।

== अर्थः ==
यः अधिकं भोजनं करोति, यश्च भोजनमेव न करोति तयोः समाधिः न सम्भवति । एवं यः अत्यन्तं निद्राति, यश्च अत्यन्तं जागर्ति तयोरपि समाधिः न सम्भवति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 16]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>3d44q5ncm4cf0xbb7qnvhmwakihnfzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>युक्ताहारविहारस्य...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16908</id>
    <revision>
      <id>501762</id>
      <parentid>490925</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7467" sha1="pv51m7rtq8dmbhx98gucrcesrbahgh1" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।'''
:'''युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तदशः(१७) श्लोकः।

==पदच्छेदः==
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु युक्तस्वप्नावबोधस्य योगः  भवति दुःखहा ॥

==अन्वयः==
युक्ताहारविहारस्य कर्मसु युक्तचेष्टस्य युक्तस्वप्नावबोधस्य योगः दुःखहा भवति ।

== शब्दार्थः ==
:युक्ताहारविहारस्य = समुचिताहारसञ्चारस्य
:कर्मसु = कार्येषु
:युक्तचेष्टस्य	= समुचितव्यापारस्य
:युक्तस्वप्नावबोधस्य = समुचितनिद्राजागरणस्य
:योगः = समाधिः
:दुःखहा = दुःखनाशकः
:भवति = सम्पद्यते ।

== अर्थः ==
यः यथाकालं परिमितमेव अश्नाति तथा सञ्चरति, यः धर्मसम्मते कार्ये यथाकालं व्यापृतो भवति, यः यथाकालं निद्राति तथा जागर्ति तस्य पुरुषस्य समाधिः अवश्यं दुःखनाशको भवति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 17]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>pv51m7rtq8dmbhx98gucrcesrbahgh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>यदा विनियतं चित्तम्...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16913</id>
    <revision>
      <id>501760</id>
      <parentid>490923</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7474" sha1="g8cifo6h7iw6we57htdrbbtp8bfsat4" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।'''
:'''निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टदशः(१८) श्लोकः।

==पदच्छेदः==
यदा विनियतं चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः युक्तः इति उच्यते तदा ॥

==अन्वयः==
यदा विनियतं चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते सर्वकामेभ्यः निःस्पृहः तदा युक्तः इति उच्यते ।

== शब्दार्थः ==
:यदा = यस्मिन् समये
:विनियतम् = विशेषेण निरुद्धम्
:चित्तम् = मनः
:आत्मनि एव = आत्मन्येव
:अवतिष्ठते = विद्यते
:सर्वकामेभ्यः = सकलवाञ्छितेभ्यः
:निःस्पृहः = निरीहः
:तदा = तस्मिन् समये
:युक्तः इति = योगी इति
:उच्यते = कथ्यते ।

== अर्थः ==
एकाग्रताम् आपन्नं चित्तं यदा विषयानुसन्धानं परित्यज्य आत्मनि एव तिष्ठति तदा सः जनः  सर्वकामेषु 	निःस्पृहत्वात् युक्त इति उच्यते ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 18]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>g8cifo6h7iw6we57htdrbbtp8bfsat4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>यथा दीपो निवातस्थो...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16916</id>
    <revision>
      <id>501759</id>
      <parentid>490922</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7528" sha1="903h9wuz8hxzavqmibfel7ky4fcxtci" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।'''
:'''योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य नवदशः(१९) श्लोकः।

==पदच्छेदः==
यथा दीपः निवातस्थः नेङ्गते सोपमा स्मृता 	योगिनः यतचित्तस्य युञ्जतः योगम् आत्मनः ॥

==अन्वयः==
यथा निवातस्थः दीपः न इङ्गते सा आत्मनः योगं युञ्जतः यतचित्तस्य योगिनः उपमा स्मृता ।

== शब्दार्थः ==
:यथा = येन प्रकारेण
:निवातस्थः = वायुरहितदेशस्थः
:दीपः = दीपः
:न इङ्गते = न चलति
:सा = सा
:आत्मनः = स्वस्य
:योगम् = समाधिम्
:युञ्जतः = अनुतिष्ठतः
:यतचित्तस्य = वशीकृतमनसः
:योगिनः = युक्तस्य
:उपमा = दृष्टान्तः
:स्मृता = चिन्तिता ।

== अर्थः ==
वायुविरहिते स्थाने वर्तमानः दीपः न चलति । तथा नियतान्तःकरणस्य योगम् आचरतः ध्यानमग्नस्य 	योगिनः चित्तमपि निष्कम्पं तिति । अतः सः दीपः तादृशचित्तस्य उपमा भवितुमर्हति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 19]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>903h9wuz8hxzavqmibfel7ky4fcxtci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>यत्रोपरमते चित्तं...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16917</id>
    <revision>
      <id>501758</id>
      <parentid>490921</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7661" sha1="rvs8xd6jof4qy4iht5ktvb9gk9nivrq" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।'''
:'''यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य विंशतितमः(२०) श्लोकः।

==पदच्छेदः==
यत्र उपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया यत्र च एव आत्मना आत्मानं पश्यन् आत्मनि तुष्यति ॥

==अन्वयः==
यत्र योगसेवया निरुद्धं चित्तम् उपरमते, यत्र च एव आत्मना आत्मानं पश्यन् आत्मनि तुष्यति ।

== शब्दार्थः ==
:यत्र = यस्मिन् अवस्थाविशेषे
:योगसेवया = योगाभ्यासेन
:निरुद्धम् = विषयेभ्यः विमुखीकृतम्
:चित्तम् = मनः
:उपरमते = विरमति
:यत्र च एव = यस्मिन् च अवस्थाविशेषे
:आत्मना = मनसा
:आत्मानम् =	आत्मानम्
:पश्यन् = अवलोकयन्
:आत्मनि = स्वस्मिन्
:तुष्यति = सन्तुष्यति....... ।

== अर्थः ==
यस्मिन् अवस्थाविशेषे योगाभ्यासेन निरुद्धं चेतः उपरतिं प्राप्नोति, यस्मिन् च अवस्थाविशेषे आत्मना आत्मानं पश्यन्, आत्मनि एव सन्तुष्टः भवति । ( तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।)

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 20]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>rvs8xd6jof4qy4iht5ktvb9gk9nivrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुखमात्यन्तिकं यत्तद्...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16918</id>
    <revision>
      <id>501775</id>
      <parentid>490940</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7941" sha1="51yerg7qve4eatekwbu07jw7xlxn7dl" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।'''
:'''वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य एकोविंशतितमः(२१) श्लोकः।

==पदच्छेदः==
सुखम् आत्यन्तिकं यत् तत्  बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् वेत्ति यत्र न च एव अयं स्थितः चलति तत्त्वतः ॥

==अन्वयः==
यत्र यत्तत् बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् आत्यन्तिकं सुखं वेत्ति, यत्र च स्थितः अयं तत्त्वतः न एव चलति ।

== शब्दार्थः ==
:यत्र = यस्मिन् अवस्थाविषये
:यत्तत् = अनिर्वचनीयम्
:बुद्धिग्राह्यम् = मतिबोध्यम्
:अतीन्द्रियम् = इन्द्रियागोचरम्
:आत्यन्तिकम् = अनन्तम्
:सुखम् = आनन्दम्
:वेत्ति = जानाति
:(यत्र) च स्थितः = यस्मिन् च अवस्थाविशेषे वर्तमानः
:अयम् = अयं पुरुषः
:तत्त्वतः = स्वरूपतः
:न एव चलति = न विचलति.... ।

== अर्थः ==
यस्मिन् अवस्थाविशेषे अनिर्वचनीयम्, अनन्तम्, बुद्ध्या एव ग्राह्यम्, इन्द्रियैः ग्रहीतुमशक्यं सुखं वेत्ति, यत्र च अवस्थाविशेषे तस्मिन् सुखे स्थितः आत्मनः स्वरूपात् न चलति ।(तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।)

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 21]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>51yerg7qve4eatekwbu07jw7xlxn7dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>यं लब्ध्वा चापरं लाभं...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16922</id>
    <revision>
      <id>501756</id>
      <parentid>490919</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7608" sha1="eqlx1g8h6uqkmq3bk259ekupptrvour" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।'''
:'''यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्वाविंशतितमः(२२) श्लोकः।

==पदच्छेदः==
यं लब्ध्वा च अपरं लाभं मन्यते न अधिकं ततः यस्मिन् स्थितः  न दुःखेन गुरुणा अपि विचाल्यते ॥

==अन्वयः==
यं च लब्ध्वा ततः अधिकम् अपरं लाभं न मन्यते, यस्मिन् स्थितः गुरुणा दुःखेन अपि न विचाल्यते (तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।)

== शब्दार्थः ==
:यम् = यम् आनन्दम्
:लब्ध्वा = प्राप्य
:ततः = तस्मात्
:अधिकम् = उत्कृष्टम्
:अपरम् = अन्यम्
:लाभं च = प्रयोजनम्
:न मन्यते = न चिन्तयति
:यस्मिन् = यस्मिन् तत्त्वे
:स्थितः = तिष्ठन्
:गुरुणा = महता
:दुःखेन अपि = क्लेशेन अपि
:न विचाल्यते = न अपसार्यते..... ।

== अर्थः ==
यत् सुखं प्राप्य अन्यमानन्दं ततोऽप्यधिकं न मन्यते, यत्र च सुखे स्थितः महता दुःखेन न अपसारयितुं शक्यते । (तं योगसंज्ञितं विद्यात् ।)

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 22]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>eqlx1g8h6uqkmq3bk259ekupptrvour</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तं विद्याद्दुःखसंयोग...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16923</id>
    <revision>
      <id>501738</id>
      <parentid>490906</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7561" sha1="mdeu34zemi9pmjt1j29tpd7fnhhlxxd" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।'''
:'''स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रयोविंशतितमः(२३) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
तं विद्यात् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् सः निश्चयेन योक्तव्यः  योगः अनिर्विण्णचेतसा ॥

==अन्वयः==
तं दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितं विद्यात् । सः योगः अनिर्विण्णचेतसा निश्चयेन योक्तव्यः ।

== शब्दार्थः ==
:तम् = तम् आनन्दम्
:दुःखसंयोगवियोगम् = दुःखसम्बन्धरहितम्
:योगसंज्ञितम् = योगनामकम्
:विद्यात् = जानीयात्
:सः = तादृशः
:योगः = समाधिः
:अनिर्विण्णचेतसा = समुत्सुकमनसा पुरुषेण
:निश्चयेन = अवश्यम्
:योक्तव्यः = प्राप्तव्यः ।

== अर्थः ==
एवं यस्मिन् अवस्थाविशेषे वैषयिकस्य सुखस्य दुःखस्य च स्पर्श एव न भवति तम् अवस्थाविशेषम् योगः इति जानीयात् । तं च योगं समुत्सुकः अवश्यं प्राप्नुयात् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 23]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>mdeu34zemi9pmjt1j29tpd7fnhhlxxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सङ्कल्पप्रभवान्कामान्...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16924</id>
    <revision>
      <id>501771</id>
      <parentid>490936</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6762" sha1="qktln0lu1pdumib8e6fw1bm2h4yhkjp" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==

[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।'''
:'''मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चतुर्विंशतितमः(२४) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
सङ्कल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वान् अशेषतः मनसा एव इन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥

==अन्वयः==
अग्रिमश्लोकः [[६.२५ शनैः शनैः उपं...]] द्रष्टव्यः ।

== शब्दार्थः ==
अग्रिमश्लोकः [[६.२५ शनैः शनैः उपं...]] द्रष्टव्यः ।

== अर्थः ==
अग्रिमश्लोकः [[६.२५ शनैः शनैः उपं...]] द्रष्टव्यः ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 24]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>qktln0lu1pdumib8e6fw1bm2h4yhkjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शनैः शनैरुपरमेद्...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16938</id>
    <revision>
      <id>501769</id>
      <parentid>490933</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8559" sha1="h4td95570bmho8u4rwv6oee7i6ahlgn" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''शनैः शनैरुपरमेद्  बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।'''
:'''आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चविंशतितमः(२५) श्लोकः

==पदच्छेदः==
शनैः शनैः उपरमेत्  बुद्ध्या धृतिगृहीतया आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चित् अपि चिन्तयेत् ॥

==अन्वयः==
सङ्कल्पप्रभवान् सर्वान् कामान् अशेषतः त्यक्त्वा, मनसा एव समन्ततः इन्द्रियग्रामं विनियम्य,धृतिगृहीतया बुद्ध्या शनैः शनैः उपरमेत् ।  मनः आत्मसंस्थं कृत्वा किञ्चित् अपि न चिन्तयेत् ।

== शब्दार्थः ==
:सङ्कल्पप्रभवान् = सङ्कल्पजनितान्
:सर्वान् = सकलान्
:कामान् = अभिलाषान्
:अशेषतः = निरवशेषान्
:त्यक्त्वा = परित्यज्य
:मनसा एव = चित्तेन एव
:समन्ततः = सर्वतः
:इन्द्रियग्रामम् =इन्द्रियसमुदायम्
:विनियम्य= निरुध्य
:धृतिगृहीतया = धैर्यसहितया
:बुद्ध्या = मत्या
:शनैः शनैः = मन्दं मन्दम्
:उपरमेत् = विश्रामयेत्
:मनः = चित्तम्
:आत्मसंस्थम् = स्वनिम्
:कृत्वा = विधाय
:किञ्चित् अपि = किमपि
:न चिन्तयेत् = न भावयेत् ।

== अर्थः ==
सङ्कल्पात् जायमानान् सर्वान् अपि कामान् त्यजेत् । विवेकयुक्तेन मनसा इन्द्रियसमुदायं समन्ततः नियन्त्रयेत् । धैर्येण गृहीतया बुद्ध्या सावधानतया तम् इन्द्रियसमुदायं प्रशमयेत् । मनः आत्मनि एव संस्थितं यथा स्यात् तथा कुर्यात् । ततः किञ्चिदपि नैव चिन्तयेत् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 25]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>h4td95570bmho8u4rwv6oee7i6ahlgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>यतो यतो निश्चरति...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16943</id>
    <revision>
      <id>501757</id>
      <parentid>490920</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7334" sha1="ih0dp5aehct18bir4ex4o6aoxbnqg5l" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।'''
:'''ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षड्विंशतितमः(२६) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
यतः यतः निश्चरति मनः चञ्चलम् अस्थिरम् ततः ततः नियम्य एतत् आत्मनि एव वशं नयेत् ॥

==अन्वयः==
चञ्चलम् अस्थिरं मनः यतः यतः निश्चरति ततः ततः एतत् नियम्य आत्मनि एव वशं नयेत् ।

== शब्दार्थः ==
:चञ्चलम् = अतीव चलम्
:अस्थिरम् = अदृढम्
:मनः = चित्तम्
:यतः यतः = यं यं विषयम्
:निश्चरति= गच्छति
:ततः ततः = तस्मात् तस्मात् विषयात्
:एतत् = इदम् मनः
:नियम्य = निरुध्य
:आत्मनि एव = आत्मनि एव
:वशं नयेत् = अधीनतां कुर्यात् ।

== अर्थः ==
चञ्चलं मनः शब्दादिषु विषयेषु यत्र यत्र प्रवर्तते ततः ततः तत् प्रतिनिवर्तयेत् । आत्मनि एव तत् प्रवर्तयेत् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 26]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>ih0dp5aehct18bir4ex4o6aoxbnqg5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रशान्तमनसं ह्येनं...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16947</id>
    <revision>
      <id>501747</id>
      <parentid>490915</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7424" sha1="apdsz0quvufbhxph67mbjwwy0yps3yu" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।'''
:'''उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्  ॥ २७ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तविंशतितमः(२७) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
प्रशान्तमनसं हि एनं योगिनं सुखम् उत्तमम् उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतम् अकल्मषम्  ॥

==अन्वयः==
प्रशान्तमनसं हि शान्तरजसम् अकल्मषं ब्रह्मभूतम् एनं योगिनम् उत्तमं सुखम् उपैति ।

== शब्दार्थः ==
:प्रशान्तमनसं हि = शान्तचित्तम्
:शान्तरजसम् = नष्टरजोगुणम्
:अकल्मषम् = विषयशून्यम्
:ब्रह्मभूतम् = ब्रह्मणि निलीनम् (जीवन्मुक्तम्)
:एनम् = अमुम्
:योगिनम् = समाधिनिम्
:उत्तमम् = निरतिशयम्
:सुखम् = सुखम्
:उपैति = उपगच्छति ।

== अर्थः ==
यस्य मनः एवं शान्तं भवति तम् उत्तमं सुखं प्राप्नोति । तस्य विषयरूपकल्मषं प्रक्षीणं भवति । सः अपगतकल्मषः जीवन्मुक्तः भवति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 27]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>apdsz0quvufbhxph67mbjwwy0yps3yu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जेर्टि थेरेसा कोरि</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16949</id>
    <revision>
      <id>501735</id>
      <parentid>500731</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7801" sha1="9mio47l0wflee4pkm8fekkmjt2jfuuv" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = Gerty Cori
| image       = Gerty Theresa Cori.jpg
| alt         =
| caption     = Gerty Cori in 1947
| birth_date  = {{Birth date|df=yes|1896|8|15}}
| birth_name  = Gerty Theresa Radnitz
| birth_place = [[Prague]], [[Austro-Hungarian Empire]]
| death_date  = {{Death date and age|df=yes|1957|10|26|1896|8|15}}
| death_cause = [[Myelosclerosis]]
| death_place =
| residence   = American
| spouse      = {{marriage|[[Carl Ferdinand Cori]]|1920|1957}}
| other_names = Gerty Theresa Cori
| alma_mater  = [[German Charles-Ferdinand University in Prague]]
| known_for   = Extensive research on carbohydrate metabolism; described the [[Cori cycle]]; identified [[Glucose 1-phosphate]]
| awards      = Many [[#Awards and recognitions|awards and recognitions]], including [[Nobel Prize in Physiology or Medicine]] (1947)
| occupation  = [[Biochemistry|Biochemist]]
}}

(कालः – १८९६ तः १९५७)

एषा '''जेर्टि थेरेसा कोरि''' (Gerty T. Cori) जीवरसायनशास्त्रस्य विज्ञानिनी । एषा पुरातन–आस्ट्रो–हङ्ग्जेरियन् साम्राज्यस्य प्राग् इति प्रदेशे १९८६ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । १९२० तमे वर्षे एं.डि. पदवीं प्राप्नोत् । तस्मिन् एव वर्षे सहपाठिना [[कार्ल् एफ्.कोरि]] इत्यनेन सह तस्याः विवाहः अपि अभयत् । तौ दम्पती वर्षद्वयानन्तरम् [[अमेरिका]]–संयुक्त–संस्थानं प्रति गतवन्तौ । तत्र [[न्यूयार्क्]]-राज्ये &quot;अपायकराणां रोगाणां नियन्त्रणसंस्था”यां १९२२ तमे वर्षे द्वौ अपि मिलित्वा एव कार्यम् आरब्धवन्तौ । अपायकराणां कन्दानां (ट्यूमर्) चयापचयक्रिया एव तयोः संशोधनस्य प्रमुखः विषयः आसीत् । तदवसरे तौ शर्करापिष्टादीनां चयापचयक्रियाम् अपि सम्यक् अभ्यस्तवन्तौ ।

 
अनन्तरं १९३१ तमे वर्षे मिस्सूरिया-सैण्ट्लूयीस् मध्ये स्थिते वाषिङ्ग्टन्-औषधविश्वविद्यालये (Washington University of Medicene) कार्यं प्राप्तवन्तौ । तत्रैव तौ किञ्चित् राष्ट्रियं केन्द्रं संस्थापितवन्तौ । तस्मिन् केन्द्रे एव शर्करापिष्टादीनां चयापचयक्रियां सविवरम् अभ्यस्य राष्ट्रस्तरे गौरवं प्राप्तवन्तौ । एतौ कोरिदम्पती १९३० दशके अस्माकं [[शरीरम्|शरीरे]] विद्यमानं &quot;ग्लैकोजेन्” नामकं पिष्टं शरीरस्य उपयोगकरीत्वेन शर्करात्वेन परिवर्त्यमानस्य &quot;पास्फारिलेस्” नामकस्य किण्वस्य (एन्जैम्) संशोधनं कृतवन्तौ । १९३९ तमे वर्षे प्रचलिते विज्ञानिनां सम्मेलने &quot;ग्लैकोजन्” नामकं पिष्टं प्रथमवारं परीक्षाप्रनाले सङ्गृह्य प्रदर्शयताम् । तं पिष्टं शरीरं यत् शर्करात्वेन परिवर्तयति, तस्याः क्रियायाः विवरणेन [[मधुमेहः|मधुमेहरोगस्य]] अवगमने, निवारणे च साहाय्यम् अभवत् । बालेषु &quot;ग्लैकोजन्” इति पिष्टस्य सङ्ग्रहणेन जायमानानां व्याधीनां, तेषां रोगाणाम् अग्रिमां वंशश्रेणीं प्रति गमनम्, इति कार्यद्वयस्य अपि कारणीभूतस्य किण्वस्य (एन्जैम्) विषये अपि एषा जेर्टि थेरेसा कोरि विवृणोत् । अमेरिकादेशस्य अध्यक्षः [[ह्यारि एस्. ट्रुमन्]] तां जेर्टि थेरेसा कोरिं नूतनतया आरब्धस्य राष्ट्रियविज्ञानपौण्डेषनस्य विज्ञानसमितेः सदस्याम् अकरोत् । तस्याः जेर्टि थेरेसा कोर्याः संशोधनैः अनेकानि उपायनानि, पुरास्काराः, सम्माननानि च प्राप्तानि । १९४७ तमे वर्षे वैद्यकीये तथा शरीरक्रियाशास्त्रे च दीयमानः &quot;नोबेल्”पुरस्कारः  एताभ्यां कोरिदम्पतीभ्यां तथा बर्नार्ड् हौसिना च प्राप्तः । एषा जेर्टि थेरेसा कोरि १९५७ तमे वर्षे इहलोकम् अत्यजत् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://portal.acs.org/portal/PublicWebSite/education/whatischemistry/landmarks/carbohydratemetabolism/index.htm Carl and Gerti Cori and Carbohydrate Metabolism] from [[American Chemical Society]] [[National Historic Chemical Landmarks]]
*[https://web.archive.org/web/20100221152306/http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/words/CoriEssay.htm “Glories of the Human Mind” by Gerty Cori]
*[https://web.archive.org/web/20100605182308/http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/HoussayMemCori.htm Bernardo A. Houssay  Memorial to Gerty Theresa Cori]
*[https://web.archive.org/web/20100605183206/http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/corimem.htm Gerty Cori Memorabilia]
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/cori-lecture.pdf Nobel lecture by Carl Cori and Gerty Cori]
*[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/Cori_Gerty.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140730022125/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/Cori_Gerty.pdf |date=2014-07-30 }}

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>9mio47l0wflee4pkm8fekkmjt2jfuuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सर्वभूतस्थमात्मानं...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16959</id>
    <revision>
      <id>501773</id>
      <parentid>490938</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7441" sha1="pkjtvxawwtqvbp65qlw8v7zxwphmus1" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।'''
:'''ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २९ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य नवविंशतितमः(२९) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
सर्वभूतस्थम् आत्मानं सर्वभूतानि च आत्मनि ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥

==अन्वयः==
योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः आत्मानम् सर्वभूतस्थम् आत्मनि च सर्वभूतानि ईक्षते ।

== शब्दार्थः ==
:योगयुक्तात्मा = समाहितचित्तः
:सर्वत्र = सर्वेषु
:समदर्शनः = तुल्यदृष्टिः
:आत्मानम् = स्वम्
:सर्वभूतस्थम् = निखिलभूतस्थितम्
:आत्मनि च = स्वस्मिन् च
:सर्वभूतानि = सकलभूतानि
:ईक्षते = अवलोकते ।

== अर्थः ==
समाहितान्तःकरणः सः आत्मानं सर्वेषु अपि भूतेषु पश्यति । आत्मनि च सर्वाण्यपि भूतानि पश्यति । स्थावरजमादिषु सर्वेषु अपि सः निर्विशेषतया ब्रह्म पश्यति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 29]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>pkjtvxawwtqvbp65qlw8v7zxwphmus1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>यो मां पश्यति सर्वत्र...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16961</id>
    <revision>
      <id>501764</id>
      <parentid>490927</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7487" sha1="5p51ma2k6w7jgurz6cnura26g6qqwco" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।'''
:'''तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३० ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रिंशत्तमः(३०) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
यः मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति तस्य अहं न प्रणश्यामि सः च मे न प्रणश्यति ॥

==अन्वयः==
यः मां सर्वत्र पश्यति सर्वं च मयि पश्यति, तस्य अहं न प्रणश्यामि सः च मे न प्रणश्यति ।

== शब्दार्थः ==
:यः = यः पुरुषः
:माम् = माम्
:सर्वत्र = सर्वप्रदेशेषु
:पश्यति = ईक्षते
:सर्वं च = निखिलमपि
:मयि = परमात्मनि
:पश्यति = अवलोकयति
:तस्य = तस्य पुरुषस्य
:अहम् = ब्रह्मरूपः अहम्
:न प्रणश्यामि = न परोक्षः भवामि
:सः च = सोऽपि
:मे = मम
:न प्रणश्यति = न परोक्षः भवति ।

== अर्थः ==
यः सर्वेषु भूतेषु मां पश्यति, मयि सर्वमपि भूतजातं पश्यति तस्य कदापि अहं परोक्षतां न गच्छामि । सोऽपि मम परोक्षतां न गच्छति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 30]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>5p51ma2k6w7jgurz6cnura26g6qqwco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सर्वभूतस्थितं यो मां...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16964</id>
    <revision>
      <id>501774</id>
      <parentid>490939</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7373" sha1="1ohnunwzilryxxrmqxysd3py16u83cu" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।'''
:'''सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य एकत्रिंशत्तमः(३१) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
सर्वभूतस्थितं यः मां भजति एकत्वम् आस्थितः सर्वथा वर्तमानः अपि सः योगी मयि वर्तते ॥

==अन्वयः==
एकत्वम् आस्थितः यः सर्वभूतस्थितं मां भजति, सः योगी सर्वथा वर्तमानः अपि मयि वर्तते ।

== शब्दार्थः ==
:एकत्वम् = ऐक्यम्
:आस्थितः = आश्रितः
:यः = यः मानवः
:सर्वभूतस्थितम् = सकलप्राणिषु वर्तमानम्
:माम् = माम्
:भजति = सेवते
:सः योगी = सः युक्तः
:सर्वथा = सर्वप्रकारेण
:वर्तमानः अपि = स्थितोऽपि
:मयि = परमात्मनि
:वर्तते = तिष्ठति ।

== अर्थः ==
सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं मां यः एकत्वमास्थितः सन् भजति सः योगी सर्वप्रकारैः वर्तमानः अपि मयि एव भवति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 31]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>1ohnunwzilryxxrmqxysd3py16u83cu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आत्मौपम्येन सर्वत्र...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16967</id>
    <revision>
      <id>501726</id>
      <parentid>490895</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7669" sha1="bq217773rcky7bt51rdcehbvxx0fvy4" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।'''
:'''सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्वात्रिंशत्तमः(३२) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योः अर्जुन सुखं वा यदि वा दुःखं सः  योगी परमः मतः ॥

==अन्वयः==
अर्जुन ! (तस्मात्) सुखं (भवतु) यदि वा (तस्मात्) दुःखं (तथापि) यः आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति सः परमः योगी मतः ।

== शब्दार्थः ==
:अर्जुन = हे अर्जुन !
यः = यः पुरुषः
:आत्मौपम्येन = स्वसादृशेन
:सर्वत्र = सर्वेषु प्राणिषु
:सुखं वा = (तस्मात्) आनन्दो वा भवतु
:यदि वा = अथवा
:दुःखम् = खेदः (तथापि)
:समम् = समानम्
:पश्यति = दृष्टिं पातयति
:सः = सः पुरुषः
:योगी = युक्तः
:परमः = उत्तमः
:मतः = अभिमतः ।

== अर्थः ==
यदि कस्माच्चित् सुखं जायेत कस्माच्चित् दुःखं वा तथापि सर्वेऽपि एते मम समानाः इति मत्वा सर्वेषु 	अपि प्राणिषु यः समानताबुद्धिं धारयति सः उत्तमः योगी इति मम मतिः ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 32]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>bq217773rcky7bt51rdcehbvxx0fvy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16969</id>
    <revision>
      <id>501767</id>
      <parentid>490930</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7773" sha1="q4ooq3zbc167stgi9z43w2y8h34yo8d" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
अर्जुन उवाच -&lt;big&gt;
:'''योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।'''
:'''एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ३३ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रयस्त्रिंशत्तमः(३३) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
य अयं योगः त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥

==अन्वयः==
मधुसूदन ! यः अयं योगः त्वया साम्येन प्रोक्तः मनसः चञ्चलत्वात् एतस्य स्थिरां स्थितिं अहं न पश्यामि ।

== शब्दार्थः ==
:मधुसूदन = हे कृष्ण !
:यः
:अयं योगः = असौ योगः
:त्वया = भवता
:साम्येन = समत्वेन (उपलक्षितः)
:प्रोक्तः = उपदिष्टः
:चञ्चलत्वात् = (मनसः) अस्थिरत्वात्
:एतस्य = अस्य
:स्थिराम् =अचलम्
:स्थितिम् = अवस्थानम्
:अहम् = अहम् (अर्जुनः)
:न पश्यामि = न जानामि ।

== अर्थः ==
हे कृष्ण ! भवता अधुना साम्येन उपेतः यः योगः प्रोक्तः तस्य स्थिरा स्थितिः भवेत् इति मम निर्णयो नास्ति । यतः मनः अत्यन्तं चञ्चलम् । अतः तादृशस्य योगस्य अपि स्थितिः अस्थिरा एव भवेत् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 33]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>q4ooq3zbc167stgi9z43w2y8h34yo8d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चञ्चलं हि मनः कृष्ण...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16970</id>
    <revision>
      <id>501732</id>
      <parentid>490903</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8096" sha1="117l6zwotustru2yvwqt0eskvtmdocn" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==

&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;
== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''चञ्चलं  हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् ।'''
:'''तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चतुस्त्रिंशत्तमः(३४) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
चञ्चलं  हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवत् दृढम् 	तस्य अहं निग्रहं मन्ये वायोः इव सुदुष्करम् ॥

==अन्वयः==
कृष्ण ! मनः हि चञ्चलं बलवत् दृढं प्रमाथि । अहं तस्य निग्रहं वायोः इव सुदुष्करं मन्ये ।

== शब्दार्थः ==
:कृष्ण = हे कृष्ण !
:मनः हि = चित्तं तावत्
:चञ्चलम् = अस्थिरम्
:बलवत् = प्रबलम्
:दृढम् = दृढम्
:प्रमाथि = प्रमथनशीलम्
:अहम् = अहम्
:तस्य = मनसः
:निग्रहम् = निरोधम्
:वायोः इव =वातस्य निरोधम् इव
:सुदुष्करम् = असाध्यम्
:मन्ये = भावयामि ।

== अर्थः ==
हे कृष्ण ! मनः अत्यन्तं चञ्चलं, प्रमथनशीलं च । तद् नितरां बलवत् । केनापि नियन्तुम् अशक्यम् । अच्छेद्यमपि तत् । एवम्भूतस्य मनसः निग्रहः वायोः निग्रहः इव अत्यन्तं दुष्करः इति अहं मन्ये ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 34]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>117l6zwotustru2yvwqt0eskvtmdocn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>असंशयं महाबाहो...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16972</id>
    <revision>
      <id>501725</id>
      <parentid>490894</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7470" sha1="r2nfao4y3oqbvtwznhggp24x33c6bdg" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
श्रीभगवान् उवाच -&lt;big&gt;
:'''असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।'''
:'''अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चत्रिंशत्तमः(३५) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
असंशयं महाबाहो मनः दुर्निग्रहं चलम् अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥

==अन्वयः==
महाबाहो ! असंशयम् मनः दुर्निग्रहं चलम् । कौन्तेय ! अभ्यासेन तु वैराग्येण च गृह्यते ।

== शब्दार्थः ==
:महाबाहो = हे अर्जुन !
:असंशयम् = निस्सन्देहम्
:मनः = अन्तःकरणम्
:दुर्निग्रहम् = दुर्निरोधम्
:चलम् = चञ्चलम्
:कौन्तेय = हे कुन्तीपुत्र
:तु = परन्तु
:अभ्यासेन = आवृत्त्या
:वैराग्येण च = वितृष्णया च
:गृह्यते = वशीक्रियते ।

== अर्थः ==
हे अर्जुन ! मनः नियन्त्रयितुम् अशक्यं चञ्चलं च इत्यत्र संशयः नास्ति । तथापि अभ्यासेन वैराग्येण च 	तस्य नियन्त्रणं शक्यं भवति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 35]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>r2nfao4y3oqbvtwznhggp24x33c6bdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>असंयतात्मना योगो...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16974</id>
    <revision>
      <id>501724</id>
      <parentid>490893</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7521" sha1="s2h9nb6773c81cbvhguoo1eomd8emtc" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।'''
:'''वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ३६ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षड्त्रिंशत्तमः(३६) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
असंयतात्मना योगः दुष्प्रापः  इति मे मतिः वश्यात्मना तु यतता शक्यः अवाप्तुम् उपायतः ॥

==अन्वयः==
असंयतात्मना योगः दुष्प्रापः इति मे मतिः । यतता वश्यात्मना तु उपायतः अवाप्तुं शक्यः ।

== शब्दार्थः ==
:असंयतात्मना = अनिरुद्धचित्तेन
:योगः = समाधिः
:दुष्प्रापः इति = दुर्लभः इति
:मे मतिः = मम आशयः
:यतता = प्रयत्नवता
:वश्यात्मना तु = निगृहीतचित्तेन पुनः
:उपायतः = साधनेन
:अवाप्तुम्= लब्धुम्
:शक्यः = साध्यः ।

== अर्थः ==
अभ्यासेन वैराग्येण च यो मनः निग्रहीतुं न शक्नोति तस्य योगः दुर्लभः किन्तु प्रयत्नशीलेन निगृहीतचित्तेन पुरुषेण साधनम् अवलम्ब्य सः योगः प्राप्तुं शक्यः इति मे मतम् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 36]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>s2h9nb6773c81cbvhguoo1eomd8emtc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अयतिः श्रद्धयोपेतो...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16977</id>
    <revision>
      <id>501722</id>
      <parentid>490892</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7555" sha1="cfdqed86medlitwwez4bmzhp4g2wrac" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
अर्जुन उवाच -&lt;big&gt;
:'''अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।'''
:'''अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तत्रिंशत्तमः(३७) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
अयतिः श्रद्धया उपेतः  योगात् चलितमानसः अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥

==अन्वयः==
कृष्ण ! श्रद्धया उपेतः अयतिः योगात् चलितमानसः योगसंसिद्धिम् अप्राप्य कां गतिं गच्छति ?

== शब्दार्थः ==
:कृष्ण = हे कृष्ण !
:श्रद्धया = आसक्त्या
:उपेतः = युक्तः
:अयतिः = प्रयत्नरहितः
:योगात् = योगमार्गात्
:चलितमानसः = भ्रष्टचित्तः
:योगसंसिद्धिम् = योगफलम्
:अप्राप्य = अलब्ध्वा
:काम् = कीदृशीम्
:गतिम् = स्थितिम्
:गच्छति = प्राप्नोति ।

== अर्थः ==
हे कृष्ण ! श्रद्धया युक्तः अपि यः अल्पप्रयत्नः भवति, तेन च यस्य मनः योगात् चलितं भवति सः योगस्य फलं ज्ञानं न प्राप्नोति । तस्य का गतिः भवति ?

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 37]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>cfdqed86medlitwwez4bmzhp4g2wrac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16980</id>
    <revision>
      <id>501730</id>
      <parentid>490899</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7482" sha1="45lsic6ezuswyetb3dl5q8nk2lej39a" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।'''
:'''अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टात्रिंशत्तमः(३८) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
कच्चिन् न भयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रम् इव नश्यति अप्रतिष्ठः महाबाहो विमूढः  ब्रह्मणः पथि ॥

==अन्वयः==
महाबाहो ! उभयविभ्रष्टः अप्रतिः ब्रह्मणः पथि विमूढः छिन्नाभ्रमिव न नश्यति कच्चित् ।	

== शब्दार्थः ==
:महाबाहो = दीर्घबाहो ! (कृष्ण)
:उभयविभ्रष्टः = मार्गद्वयप्रच्युतः
:अप्रतिः = निराश्रयः
:ब्रह्मणः = परमात्मनः
:पथि = अध्वनि
:विमूढः = सम्मूढः
:छिन्नाभ्रम् इव = भिन्नमेघः इव
:न नश्यति कच्चित् = न प्रणश्यति किम् ।

== अर्थः ==
ब्रह्मप्राप्तिमार्गे मोहमापन्नः निराश्रयः कर्ममार्गात् योगमार्गात् च यः विभ्रष्टः सः वायुना  विच्छिन्नः  मेघखण्डः इव । सः न नश्यति किम् ?

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 38]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>45lsic6ezuswyetb3dl5q8nk2lej39a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एतन्मे संशयं कृष्ण...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16983</id>
    <revision>
      <id>501729</id>
      <parentid>490898</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7474" sha1="ij3414c41xgso9fv8nop7in783c9geq" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।'''
:'''त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ३९ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य नवत्रिंशत्तमः(३९) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
एतत् मे संशयं कृष्ण छेत्तुम् अर्हस्य अशेषतः त्वदन्यः संशयस्य अस्य छेत्ता न हि उपपद्यते ॥

==अन्वयः==
कृष्ण ! एतत् मे संशयम् अशेषतः छेत्तुम् अर्हसि । त्वदन्यः हि अस्य संशयस्य छेत्ता न उपपद्यते ।

== शब्दार्थः ==
:कृष्ण = हे कृष्ण !
:मे = मम
:एतत् = पूर्वोक्ताकारकम्
:संशयम् = सन्देहम्
:अशेषतः = समग्रम्
:छेत्तुम् = परिहर्तुम्
:अर्हसि = योग्यः असि
:हि = यस्मात्
:अस्य = एतस्य
:संशयस्य = सन्देहस्य
:त्वदन्यः = भवतोऽन्यः
:छेत्ता = नाशयिता
:न उपपद्यते = न विद्यते ।

== अर्थः ==
मम एतं संशयं निरवशेषम् अपनेतुं भवान् एव अर्हति । ऋते भवतः अस्य संशयस्य अपनेता अन्यः कोऽपि नैव विद्यते ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 39]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>ij3414c41xgso9fv8nop7in783c9geq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पार्थ नैवेह नामुत्र...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16989</id>
    <revision>
      <id>501744</id>
      <parentid>490912</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7756" sha1="blp9crq9npjo5ln4n5ud5gcyxrdvyjj" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''श्रीभगवानुवाच
:'''पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।'''
:'''न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ४० ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चत्वारिंशत्तमः(४०) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
पार्थ न एव इह न अमुत्र विनाशः तस्य विद्यते न हि कल्याणकृत् कश्चित् दुर्गतिं तात गच्छति ॥

==अन्वयः==
पार्थ ! इह तस्य विनाशः न एव विद्यते । अमुत्र न । तात ! कल्याणकृत् हि कश्चित् दुर्गतिं न गच्छति।

== शब्दार्थः ==
:पार्थ = हे अर्जुन !
:इह = अत्र
:तस्य = तादृशस्य योगभ्रष्टस्य
:विनाशः = नाशः
:न एव विद्यते = नास्ति एव
:अमुत्र = परलोके
:न = न भवति एव
:तात = वत्स !
:हि = यस्मात्
:कल्याणकृत् = शुभकृत्
:कश्चित् = कोऽपि
:दुर्गतिम् = कुत्सितगतिम्
:न गच्छति = न प्राप्नोति ।

== अर्थः ==
हे अर्जुन ! यः योगमार्गात् भ्रष्टः भवति तस्य इह लोके परस्मिन् लोके वा पतनम्, अर्थात् पूर्वस्माद् हीनजन्मप्राप्तिः न भवति । यतः हे तात ! शुभस्य कर्ता कोऽपि जनः कथञ्चिदपि दुर्गतिं न प्राप्नोति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 40]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>blp9crq9npjo5ln4n5ud5gcyxrdvyjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्राप्य पुण्यकृतां लोकान्...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16994</id>
    <revision>
      <id>501749</id>
      <parentid>490917</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7635" sha1="79zanhbnvofe6ytizy1megafsj0gs6d" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।'''
:'''शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४१ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य एकचत्वारिंशत्तमः(४१) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
प्राप्य पुण्यकृतान् लोकान् उषित्वा शाश्वतीः समाः 	शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टः अभिजायते ॥

==अन्वयः==
योगभ्रष्टः पुण्यकृतां लोकान् प्राप्य शाश्वतीः समाः उषित्वा शुचीनां श्रीमतां गेहे अभिजायते ।

== शब्दार्थः ==
:योगभ्रष्टः = योगात् च्युतः
:पुण्यकृताम् = पुण्यकर्मणाम्
:लोकान् = भुवनानि
:प्राप्य = लब्ध्वा
:शाश्वतीः = शाश्वतीः
:समाः = वत्सरान्
:उषित्वा = वासम् अनुभूय
:शुचीनाम् = पवित्राणाम्
:श्रीमताम् = विभूतिमताम्
:गेहे = गृहे
:अभिजायते = उत्पद्यते ।

== अर्थः ==
सः योगभ्रष्टः पुण्यकर्मिभिः प्राप्यमाणान् लोकान् प्राप्य तत्र अनेकसंवत्सरं वसति । ततः सदाचारसम्पन्नानां धनिनां गृहे जन्म प्राप्नोति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 41]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>79zanhbnvofe6ytizy1megafsj0gs6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अथवा योगिनामेव...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16996</id>
    <revision>
      <id>501720</id>
      <parentid>490890</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7262" sha1="10xyu4hjx5et3vrsnwg5tj44m9s8c6t" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।'''
:'''एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य द्विचत्वारिंशत्तमः(४२) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
अथवा योगिनाम् एव कुले भवति धीमताम् एतत् हि दुर्लभतरं लोके जन्म यत् ईदृशम् ॥

==अन्वयः==
अथवा धीमतां योगिनां कुले एव भवति । यत् एतत् ईदृशं हि जन्म लोके दुर्लभतरम् ।

== शब्दार्थः ==
:अथवा = यद्वा
:धीमताम् = बुद्धिमताम्
:योगिनाम् = युक्तानाम्
:कुले एव = वंशे एव
:भवति = जायते
:यत् एतत् हि = यदिदम्
:ईदृशम् = एवंविधम्
:जन्म = जन्म
:लोके = भुवने
:दुर्लभतरम् = अत्यन्तं दुष्प्रापम् ।

== अर्थः ==
अथवा ब्रह्मविद्यावतां योगिनां कुले जन्म प्राप्नोति । एवं योगिनां कुले जन्मप्राप्तिः तु अत्यन्तं दुर्लभा ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 42]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>10xyu4hjx5et3vrsnwg5tj44m9s8c6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तत्र तं बुद्धिसंयोगं...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16997</id>
    <revision>
      <id>501739</id>
      <parentid>490907</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7487" sha1="rx80ayj6jnxjxdwewjorfbp8og46uc4" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।'''
:'''यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य त्रिचत्वरिंशत्तमः(४३) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् यतते च ततः  भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥

==अन्वयः==
कुरुनन्दन ! तत्र तं पौर्वदेहिकं बुद्धिसंयोगं लभते । ततः च संसिद्धौ भूयः यतते ।

== शब्दार्थः ==
:कुरुनन्दन = हे अर्जुन !
:तत्र = तत्र कुले
:पौर्वदेहिकम् = पूर्वशरीरसम्बन्धिनम्
:तम् = तम्
:बुद्धिसंयोगम् = मतिसम्बन्धम्
:लभते = प्राप्नोति
:ततः च = तस्मात्
:संसिद्धौ = योगसिद्धौ
:भूयः = अधिकम्
:यतते = प्रयत्नं करोति ।

== अर्थः ==
हे अर्जुन ! योऽयं योगभ्रष्टः श्रीमतां योगिनां वा कुले जातः पूर्वस्मिन् देहे या आसीत् तामेव आत्मविषयिकां बुद्धिं प्राप्नोति । ततः सः मोक्षार्थं प्रयत्नं करोति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 43]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>rx80ayj6jnxjxdwewjorfbp8og46uc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पूर्वाभ्यासेन तेनैव...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17000</id>
    <revision>
      <id>501745</id>
      <parentid>490913</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7818" sha1="n3zt0olnbc4ofn30f3zhaz5uzeklxkt" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।'''
:'''जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः(४४) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
पूर्वाभ्यासेन तेन एव ह्रियते हि अवशः अपि सः जिज्ञासुः अपि योगस्य शब्दब्रह्म अतिवर्तते ॥

==अन्वयः==
सः अवशः अपि तेन पूर्वाभ्यासेन एव ह्रियते । योगस्य जिज्ञासुः अपि शब्दब्रह्म अतिवर्तते हि ।

== शब्दार्थः ==
:सः = तादृशः पुरुषः
:अवशः अपि = अनधीनोऽपि
:तेन = तेन
:पूर्वाभ्यासेन एव =पूर्वजन्मसंस्कारेणैव
:ह्रियते = आकृष्यते
:योगस्य = योगमार्गस्य
:जिज्ञासुः अपि = ज्ञानेच्छुः अपि
:शब्दब्रह्म=कर्मप्रतिपादकवेदभागम्
:अतिवर्तते हि = अतिक्राम्यति खलु ।

== अर्थः ==
सः योगभ्रष्टः जन्मान्तरीयाभ्यासस्य वशात् विषयाणामभिमुखोऽपि तस्मिन् जन्मनि योगम् एव अभिगच्छति । योगस्य जिज्ञासुः अपि सः वेदोक्तकर्मफलम् अतिक्रम्य वर्तते । कर्माधिकारम् उपेक्ष्य ज्ञानाधिकारे एव निष्ठां करोति इत्यर्थः ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 44]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>n3zt0olnbc4ofn30f3zhaz5uzeklxkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रयत्नाद्यतमानस्तु...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17002</id>
    <revision>
      <id>501746</id>
      <parentid>490914</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7565" sha1="e8pbq43wsw86xpr8au19yfpe83qm7kp" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।'''
:'''अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य पञ्चचत्वारिंशत्तमः(४५) श्लॊकः ।

==पदच्छेदः==
प्रयत्नात् यतमानः तु योगी संशुद्धकिल्बिषः अनेकजन्मसंसिद्धः ततः  याति परां गतिम् ॥

==अन्वयः==
संशुद्धकिल्बिषः प्रयत्नात् यतमानः योगी तु अनेकजन्मसंसिद्धः ततः परां गतिं याति ।

== शब्दार्थः ==
:संशुद्धकिल्बिषः = विनष्टपापः
:प्रयत्नात् = अधिकं
:यतमानः = प्रवर्तमानः
:योगी तु = युक्तः तु
:अनेकजन्मसंसिद्धः = नानाजन्मसुपरिशुद्धः
:ततः = तस्मात् अनन्तरम्
:पराम् = प्रकृष्टम्
:गतिम् =स्थानम्
:याति = गच्छति ।

== अर्थः ==
पूर्वोक्तप्रकारेण यत्नेन योगे पुनः पुनः प्रवर्तमानस्य योगिनः सर्वाणि अपि पापानि विनश्यन्ति । विनष्टपापः सः बहुषु जन्मसु शुद्धो भूत्वा मुक्तिरूपां परमां गतिं प्राप्नोति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 45]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>e8pbq43wsw86xpr8au19yfpe83qm7kp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तपस्विभ्योऽधिको योगी...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17006</id>
    <revision>
      <id>501741</id>
      <parentid>490909</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7674" sha1="iypiovyn888m3eops7b85kb1y6whczz" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । '''
:'''कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ४६ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य षड्चत्वारिंशत्तमः(४६) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
तपस्विभ्यः अधिकः  योगी ज्ञानिभ्यः अपि मतः अधिकः कर्मिभ्यः च अधिकः योगी तस्मात् योगी भव अर्जुन ॥

==अन्वयः==
योगी तपस्विभ्यः अधिकः मतः । ज्ञानिभ्यः अपि अधिकः । कर्मिभ्यः च अधिकः । अर्जुन ! तस्मात् योगी भव ।

== शब्दार्थः ==
:योगी = योगी
:तपस्विभ्यः = तापसेभ्यः
:अधिकः = प्रकृष्टः
:मतः = इष्टः
:ज्ञानिभ्यः अपि =पण्डितेभ्यः अपि
:अधिकः = प्रकृष्टः
:कर्मिभ्यः च = अपि
:अधिकः = प्रकृष्टः
:अर्जुन = हे अर्जुन !
:तस्मात् = हेतोः
:योगी = ध्यानयोगी
:भव = जायस्व ।	

== अर्थः ==
कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपं तपः आचरद्भ्यः अपि योगी अधिकः । शास्त्रे पण्डितेभ्यः अपि योगी अधिकः । अग्निहोत्रादिकर्म आचरद्भ्यः अपि योगी अधिकः । अतः हे अर्जुन ! त्वं योगी भव ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 46]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>iypiovyn888m3eops7b85kb1y6whczz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>योगिनामपि सर्वेषां...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17007</id>
    <revision>
      <id>501765</id>
      <parentid>490928</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7420" sha1="4kergeaaequ4co4n1hgszuy5q1wdl8t" xml:space="preserve">&lt;!--{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox settlement
|name= {{PAGENAME}}
|native_name = &lt;br&gt;'''----'''
|image = [[File: .jpg|450px]]
| subdivision_type        = श्लोकसङ्ख्या
| subdivision_name        = २/
| subdivision_type1       = श्लोकच्छन्दः
| subdivision_name1       = अनुष्टुप्छन्दः
| subdivision_type2       = पूर्वश्लोकः

}}--&gt;

== श्लोकः ==


[[File:Bhagvad Gita.jpg|thumb|right|300px|&lt;center&gt;'''गीतोपदेशः'''&lt;/center&gt;]]
:'''योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।'''
:'''श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४७ ॥'''

अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य सप्तचत्वारिंशत्तमः(४७) श्लोकः ।

==पदच्छेदः==
योगिनाम् अपि सर्वेषां मद्गतेन अन्तरात्मना श्रद्धावान् भजते यः मां सः मे युक्ततमः मतः ॥

==अन्वयः==
सर्वेषां योगिनाम् अपि यः श्रद्धावान् मद्गतेन अन्तरात्मना मां भजते सः मे युक्ततमः मतः ।

== शब्दार्थः ==
सर्वेषाम् = सकलानाम्
:योगिनाम् अपि = युक्तानाम् अपि
:यः = यः पुरुषः
:श्रद्धावान् = श्रद्धालुः सन्
:मद्गतेन = मयि स्थितेन
:अन्तरात्मना = चित्तेन
:माम् = माम्
:भजते = सेवते
:सः = सः पुरुषः
:मे = मम
:युक्ततमः = आप्ततमः
:मतः = अभिमतः ।

== अर्थः ==
योगिषु अपि यः वासुदेवे मयि श्रद्दधानः सन् मामेव समाहितान्तःकरणः सन् भजते सः मम अतिशयेन आप्तः भवति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* http://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता
* [http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06023.htm Mahabharata 6.23]–[http://www.sacred-texts.com/hin/mbs/mbs06040.htm 6.40] (sacred-texts.com)
* [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm GRETIL etext of MBh 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101110021341/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/mbh_06_u.htm |date=2010-11-10 }} (text begins at 06,023)
* [http://www.theosociety.org/pasadena/gita/bg-eg-hp.htm 1890 translation] by William Quan Judge
* [http://www.yogamovement.com/texts/gita.html 1900 translation] by Sir Edwin Arnold
* [http://www.wikilivres.info/wiki/The_Gita_According_to_Gandhi The Gita According to Gandhi] by Mahadev Desai of Mahatma Gandhi's 1929 Gujrati translation and commentary
* [http://www.dlshq.org/download/bgita.htm 1942 translation] by Swami Sivananda
* [http://prabhupadabooks.com/d.php?g=2 1971 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://vedabase.com/en/bg 1983 translation] by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled ''Bhagavad Gita As It Is'' with Sanskrit text and English commentary.
* [http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm 1988 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828180532/http://eawc.evansville.edu/anthology/gita.htm |date=2008-08-28 }} by Ramananda Prasad
* [http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm 1992 translation and commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705012202/http://www.chinmayauk.org/Resources/Downloads.htm |date=2008-07-05 }} by Swami Chinmayananda
* [http://www.allfaith.com/Religions/Hinduism/gita.html 1993 translation] by Jagannatha Prakasa (John of AllFaith)
* [http://www.san.beck.org/Gita.html 2001 translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630183115/http://www.san.beck.org/Gita.html |date=2007-06-30 }} by Sanderson Beck
* [http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 Six commentaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522190205/http://www.granthamandira.com/index.php?show=category&amp;c_no=9 |date=2008-05-22 }}: by Adi Sankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati, Visvanatha Chakravarti and Baladeva Vidyabhusana (all in sanskrit)
* [http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 Essays on Gita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210003211/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=34 |date=2011-12-10 }} by Sri Aurobindo
* [http://www.gitasupersite.iitk.ac.in Gita Supersite] Original text, with several accompanying translations or commentaries in Sanskrit, English, or Hindi
* [http://www.bhagwadgita.jagatgururampalji.org/ Srimad Bhagavad Gita]
*[http://www.bhagavad-gita.org/ Bhagavad-Gita Trust translation] in multiple languages with audio and translation of commentary from the four authorized Vaishnava sampradayas
* [http://www.duhgita.com Multiple English Translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183103/http://www.duhgita.com/ |date=2011-10-09 }}
*[http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html Maharishi Mahesh Yogi on the Bhagavad-Gita, A New Translation and Commentary, Chapters 1–6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015235246/http://www.vedicknowledge.com/books_maharishi/gita.html |date=2008-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20090117014035/http://www.vaisnava.cz/clanek_en.php3?no=24 Recitation] of verses in Sanskrit (MP3 format)
* [http://www.krishna.com/node/915 Bhagavad Gita (As It Is) Complete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213050825/http://www.krishna.com/node/915 |date=2011-12-13 }} produced by The International Society for Krishna Consciousness
* [http://www.gitamrta.org/bg.htm Bhagavad Gita in 6 Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509134404/http://www.gitamrta.org/bg.htm |date=2008-05-09 }}

[[वर्गः:आत्मसंयमयोगः| 47]]
[[वर्गः:श्रीमद्भगवद्गीतायाः श्लोकाः]]
[[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:न प्राप्तः गीतासम्बद्धभाषानुबन्धः]]
[[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यः]]
* [[रामानुजाचार्यः]]</text>
      <sha1>4kergeaaequ4co4n1hgszuy5q1wdl8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साक्षरता</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21781</id>
    <revision>
      <id>501787</id>
      <parentid>482576</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11140" sha1="sul998mu6zq8s7o4ktcu2rw6nwtp2u1" xml:space="preserve">[[File:Literacy rate world 2007.svg|thumb|500px|right|Global adult literacy according to the CIA Factbook.]]
[[Image:World illiteracy 1970-2010.svg|300px|thumb|World illiteracy halved between 1970 and 2005.]]
'''अक्षरज्ञानेन''' विना प्रत्येकजनस्य अथवा देशस्य उन्नतिः असाध्या इति आलोच्य '''साक्षरा'''न्दोलनं, प्रवर्तितमस्ति । भारतदेशस्य जनसङ्ख्या १९९१ तमे वर्षे कृतजनगणनाधारेण ८४ कोटिपरिमिता आसीत् । २०१३ तमे वर्षे १२० कोटिपरिमिता अस्ति । भारते प्रतिशतं सप्ततिजनाः साक्षराः सन्ति । पुरुषाः अधिकप्रमाणेन साक्षराः सन्ति । किन्तु स्त्रियः ४० प्रतिशतं मिताः साक्षराः इति तु दुःखदायकः विषयः अस्ति । आहत्य इदानीं प्रतिशतं सप्तति जनाः साक्षराः सन्ति ।
[[केरळराज्यम्|केरलराज्ये]] सर्वे जनाः साक्षराः इति तु अतीव महत्वपूर्णः विषयः अस्ति । जनाः विविधक्षेत्रेषु कार्यं कुर्वन्ति । सर्वकारीयसेवायां तथा स्वायत्तसेवायां साक्षराः कार्यं कुर्वन्ति । [[कृषिः|कृषि]] क्षेत्रे तथा दैनन्दिनश्रमक्षेत्रे वर्तमानाः जनाः विशेषतः निरक्षराः सन्ति ।
	
देशस्य अभिवृध्दिविषये चर्चाप्रसङ्गे साक्षरता महत्वपूर्णा भवति । साक्षराः जनाः एव स्वकीयंजीवनम् उत्तमरीत्या कल्पयन्ति इति तु सदा सत्यम् अस्ति । साक्षरता सर्वेषां जनानां वरः एव । स्वेष्टकार्यकरणे विद्या, बुद्धिः देहबलम् आरोग्यं च कारणानि भवन्ति । स्वीयबुध्दिद्वारा कार्यप्रवर्तनार्थम् अक्षरज्ञानम् अनिवार्यम् अस्ति । [[भारतम्|भारतीय]]सम्विधाने सर्वेषां जनानां प्राथमिकं शिक्षणम् अनिवार्यं कृतमस्ति । अथापि दरिद्र्ताकारणात् जनाः स्वसन्तानं विद्यालयं न प्रेषयन्ति । यत्र कुत्रापि कार्ये नियोजयन्ति । तेन च जीवननिर्वहणं साधयन्ति । भारते सवजनानाम् अक्षरज्ञानप्राप्तये सर्वकारेणापि अनेके कार्यक्रमाः योजनाः उपायाः कृताः सन्ति ।  मानवस्य जीवने तत्कालिकविषयज्ञानार्थं देशस्य विषये चिन्तनार्थं धन सम्पादनार्थं  तथा उद्योगस्य कृते च अक्षरज्ञानं अथवा कनिष्ठार्हता आवश्यिकी अस्ति । राजकीयक्षेत्रे अर्हताविषयः नास्ति । तत्र वयः अर्हताविषयः इति तु खेदकारकः विषयः अस्ति । अस्माकं प्रशासने स्थितानामपि विद्यार्हतायाः निर्धारः आवश्यकः अस्ति ।

	प्राथमिकशिक्षा अनिवार्या कृता अस्ति । तत्र चतुर्दशवर्षपर्यन्तं बालाः शिक्षाप्राप्तये अर्हाः भवन्ति । सर्वे बालाः शिक्षां प्राप्नुयुः इति सर्वकाराः अनेक प्रोत्साहककार्याणि कुर्वन्तः सन्ति । तदर्थं मध्याह्नभोजनव्यवस्था सर्वकारैः कृता अस्ति । दूरतः आगन्तुं द्विचक्रिकाः दत्ताः सन्ति । बालानां गणनां तदा तदा कुर्वन्ति । एतेन बाल्ये एकोऽपि बालः, एकाऽपि बाला च निरक्षरः न भवतु इति उद्देशः अस्ति ।

	जनसङ्ख्यायाः सप्ततिप्रतिशतं जनाः मध्ववयस्काः अथववृध्दाः सन्ति । एतेषु बहवः अशिक्षिताः । एतेषां शिक्षणार्थं वयस्कशिक्षणम् इति योजना आरब्धा अस्ति । ‘रात्रिशाला’ इति कार्यक्रमे निरक्षराणां अक्षरज्ञनार्थं तत्र तत्र साक्षरताप्रचारं प्रशिक्षणं च कुर्वन्ति । यथा यथा जनसङ्ख्या अधिकाऽभवत् तथा साक्षरता अपि वर्धिता चेत् उत्तमं भवति स्म । किन्तु अधुनातनकालेऽपि अनेके जनाः अशिक्षिताः इति तु भारतस्य अभिवृद्धये हानिकारकः विषयः अस्ति । साक्षराणां स्वमत्यनुसारं कार्यं कर्तुम् अवकाशः भवति । निरक्षराः स्वसामर्थ्यमपि न जानन्ति । तेषु या शक्तिः अस्ति कला सङ्गीत कुशलशिल्प परिणतिः अस्ति तस्य सदुपयोगं कर्तुं ते समर्थाः न भवन्ति । अन्धविश्वासः, व्यवहारज्ञानाभावः , देशविदेशस्थितिगतिविषये अज्ञानं सर्वत्र बाधां जनयन्ति ।

	सर्वकारस्य योजनायाः लाभं स्वीकर्तुमपि निरक्षराः असमर्थाः भवन्ति । यद्यपि आङ्ग्लानां प्रशासनकाले एव भारते शिक्षणव्यवस्था कल्पिता आसीत् । स्वातन्त्र्मानन्तरम् अनेकाः योजनाः कृताः सन्ति । अथापि जनाः निरक्षराः इति तु खेदकरः विषयः ।  साक्षरतायां व्यक्तिः स्वनाम स्वराज्य स्वग्राम् स्वदेश स्वानुभवप्रकटनं हस्ताक्षरलेखनम् इत्यादि विषयेषु ज्ञानप्रात्पिः भवति । देशे सर्वत्र अक्षरज्ञानस्य महत्त्वं धोषणाभिः, पत्रिकाभिः दूरदर्शने, मार्गदर्शनैः च प्रचारितम् अस्ति । अनक्षराः यत् कष्टम् अनुभवन्ति ते साक्षराः भवन्ति चेत् कष्टं निवारितं भवति । विशेषतः महिलानाम् आर्थिकज्ञानं, व्यवहारज्ञानं, कुटुम्बपरिपालनयोग्यता कलादिषु आसक्तिः अक्षर ज्ञानेनैव भवति । देशे साक्षरतान्दोलनं सततं प्रवृत्तम् अस्ति । तत्र सर्वे अक्षरताः सक्रियं पात्रं निर्वहन्ति चेत् अन्येषाम् अपि सफलता सिध्यति । सर्वे साक्षराः भवन्तु तथा साक्षराः अपि कार्यं कुर्वन्तु इति आशयः सर्वकारस्य अस्ति । साक्षरतादिनाचरणॆ अक्षरविद्या एव चर्चाविषयः अस्ति । 

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://www.unesco.org/education/literacy UNESCO Literacy Portal]
*[http://www.unesco.org/uil/litbase UNESCO Effective Literacy Practice Database]
*{{dmoz|Society/Issues/Education/Literacy}}
*[https://web.archive.org/web/20210420031922/https://www.literacyassessment.co.uk/ Literacy Assessment]
*[http://www.standards.dcsf.gov.uk/nationalstrategies/primary/literacysubjectarea The National Strategies for Primary Literacy] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20121223224312/http://www.standards.dcsf.gov.uk/nationalstrategies/primary/literacysubjectarea |date=2012-12-23 }}
*[http://daln.osu.edu The Digital Archive of Literacy Narratives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401204405/http://daln.osu.edu/ |date=2009-04-01 }}
*[http://www.literacytrust.org.uk/ National Literacy Trust]
*List of countries by literacy rate List of Countries by literacy rate.
[[वर्गः:शिक्षणम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]</text>
      <sha1>sul998mu6zq8s7o4ktcu2rw6nwtp2u1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पुरुषोत्तमदास टण्डन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23059</id>
    <revision>
      <id>501783</id>
      <parentid>497977</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28482" sha1="du2ak2zk2d1000oxlal9sfknsvuw55w" xml:space="preserve">{{Infobox person
|image =  
|caption=  पुरुषोत्तमदासः टण्डन्
|birth_date= क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य आगस्ट्मासस्य प्रथमदिनम् ।
|birth_place=  अलहाबादः [[उत्तरप्रदेशराज्यम्]], [[भारतम्]]
|death_date= क्रि.श. १९६२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनम् । 
|death_place= [[अलहाबादः]]
|nationality  = भारतीयः  
|caption= पुरुषोत्तमदासः टण्डन्  पण्डितं शुक्लं(काङ्ग्रेस्) सन्दर्शयति ।
|name= पुरुषोत्तमदासः टण्डन्
|parents =  शरणा प्यारी (माता)&lt;br /&gt; सालिग्रामः(पिता)
|alma_mater =  सेण्ट्रल् महाविद्यालयः अलहाबादः, मूर् सेण्ट्रल् महाविद्यालयः, 
|occupation = स्वातन्त्र्ययोद्धा  
|religion   = [[हिन्दुधर्मः]]
|organization = गौरीविद्यासंस्था ।
}}

[[भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः|भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य]] योद्धा हिन्दिभाषाप्रियः,'''पुरूषोत्तमदासः टण्डन्''' (जीवितकालः - क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य आगस्ट्मासस्य प्रथमदिनतः क्रि.श. १९६२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनपर्यन्तम् ।) इति नामकस्य जन्म [[भारतम्|भारतदेशस्य]] [[उत्तरप्रदेशः|उत्तरप्रदेशराज्यस्य]] [[अलहाबादमण्डलम्|अलहाबादमण्डले]] अभवत् । अस्य पिता सालिग्रामः माता शरणप्यारी इति । एषः भारतीयराष्ट्रियान्दोलनस्य अग्रपङ्क्तेः नेता समर्पितराजनैतिकः, [[हिन्दीभाषा]]याः अनन्यसेवकः, कर्मठपत्रकर्ता, तेजस्वी वक्ता, समाजनिवर्तकः च आसीत् । [[हिन्दीभाषा]] राष्टभाषा भवतु इति आग्रहं कृतवत्सु अयम् अन्यतमः । क्रि.श. १९५०तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रिय-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य अध्यक्षः अभवत् । [[भारतम्|भारतस्य]] राजनैतिके सामाजिके जीवने नूतनं चेतनं, नवं तरङ्गं, नवक्रान्तिं च आनीतवान् कर्मयोगी इति राजनीतिवलये कथयन्ति स्म । सामान्यजनानां मनसि एषः राजर्षिः इति प्रसिद्धः आसीत् । केचन वदन्ति स्वातन्त्र्यप्राप्तिः एव अस्य आद्यं लक्ष्यम् आसीत्  इति । [[हिन्दीभाषा]] [[भारतम्|भारते]] स्वातन्त्र्यप्रापणस्य साधनम् अस्ति । स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पश्चात् भारतस्य रक्षणस्य भाषा अस्ति इति उक्तवान् । पुरुषोत्तमदासस्य राजनीतिप्रवेशस्य कारणं तस्य अनुपमं [[हिन्दीभाषा]]प्रेम । क्रि.श. १९५१तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य सप्तदशे दिने मुजफ्फरनगरस्य सुहृद्सङ्घस्य सप्तदशे वार्षिकोत्सस्य अवसरे पुरुषोत्तमदासः स्वस्य भाषणे हिन्दीभाषायाः विषयम् उक्तवान् ।

==प्रारम्भिकजीवनम्==
पुरुषोत्तमदासस्य जन्म क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य अगस्ट्मासस्य प्रथमदिनाङ्के [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशराज्यस्य]] अलहाबादनगरे अभवत् । अस्य प्राथमिकी शिक्षा स्थानीये सिटि आङ्ग्लो वर्नाक्युलर् विद्यालये अभवत् । एषः क्रि.श. १८९४तमवर्षे विद्यालये माध्यमिकशिक्षायाः परीक्षां समुत्तीर्णवान् ।  क्रि.श. १८९७तमे वर्षे प्रौढशालायाः परीक्षायाः उत्तीर्णतायाः पश्चात् तत्कालीनरीत्यनुसारम् अस्य विवाहः मुरादाबादनिवासिनः नरोत्तमदासखन्ना इत्यस्य पुत्र्या चन्द्रमुख्या सह अभवत् । क्रि.श. १८९९तमे वर्षे काङ्ग्रेस् सङ्घटनस्य स्वयंसेवकः अभवत् । तस्मिन् एव वर्षे इण्टर्मीडियट् परीक्षाम् उत्तीर्य क्रि.श. १९००तमे वर्षे पुत्र्याः पिता अभवत् । अत्रान्तरे भारतस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामभूमौ निमग्नवान् । अग्रिमाध्ययनानर्थं एषः अलहाबादविश्वविद्यालयस्य म्योर् सेण्ट्र्ल् कालेज् प्रविष्टवान् । किन्तु स्वस्य क्रान्तिकारिककार्यकलापेन क्रि.श. १९०१तमे वर्षे महाविद्यालयतः निष्कासितः । क्रि.श. १९०३तमे वर्षे अस्य पिता दिवङ्गतः । एतादृशं सर्वं कष्टकण्ठकम् अतिक्रम्य क्रि.श. १९०४तमे वर्षे स्नातकपदवीम् आप्नोत् । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे अस्य राजनैतिकजीवनम् आरब्धम् । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे आरब्धे वङ्गभङ्गान्दोलनेन प्रभावितः स्वदेशिव्रतधारणम् अकरोत् । विदेशीयवस्तूनां बहिष्कारस्य रूपेण शर्कराभक्षणं त्यक्तवान् । [[गोपालकृष्ण गोखले]]वर्यस्य अङ्गरक्षकरूपेण काङ्ग्रेस् अधिवेशने भागमवहत् । पुरुषोत्तमदासः क्रि.श. १९०६तमे वर्षे भारतीयकाङ्गेस् सङ्घटनस्य प्रतिनिधित्वेन चितः । अत्रारन्तरे लेखान् अपि रचयितुम् अरब्धवान् । लेखाः तत्कालीनपत्रिकासु अपि प्रकाशिताः । अस्मिन् समये अस्य प्रसिद्धं रचनं बन्दरसभामहाकाव्यम् इति | हिन्दीप्रभानामिकायां [[हिन्दीभाषा]]पत्रिकायां  तत् प्रकाशितम् । कार्यबाहुल्ये अपि स्वस्य अध्ययनं परिरक्षितवान् । क्रि.श. १९०६तमे वर्षे एल्.एल्.बी. पदवीमपि प्राप्य न्यायवादिवृत्तिम् आश्रितवान् । अग्रेपि अध्ययनं समुन्नीय स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य अलहाबादस्य उच्चन्यायालये तत्कालीनप्रसिद्धस्य बहादूरसप्रू वर्यस्य सहायकरूपेण न्यायवादिवृत्तिम् अनुवर्तितवान् ।

==कार्यक्षेत्रम्==
पुरुषोत्तमदासः टण्डन् अत्यन्तं मेधावी बहुमुखप्रतिभासम्पन्नः धनवान् च आसीत् । अस्य कार्यक्षेत्रं मुख्यतः त्रिषु भागेषु विभक्तम् असीत् । [[भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः]], साहित्यम्, समाजः च इति विभागेषु कार्यं कृतवान् । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे टण्डन् वर्यः कस्यचित् योधस्य भूमिकां कृतवान् । स्वस्य छात्रजीवने क्रि.श. १८९९तमे वर्षे काङ्ग्रेस्पक्षस्य सदस्यः सन् अलहाबादस्य भारतीयकाङ्ग्रेस्पक्षस्य प्रतिनिधित्वेन चितः । क्रि.श.१८९९तमे वर्षे [[जलियन्वालाबागहत्याकाण्डम्|जलियन्वालाबागहत्याकाण्डस्य]] अध्ययनं कर्तुं नियोजितस्य काङ्गेस्पक्षस्य समितौ सदस्यः अभवत् । क्रि.श. १९२०तमे वर्षे सञ्चालिते [[असहकारान्दोलनम्|असहकारान्दोलने]] [[महात्मा गान्धिः|गान्धिमहोदयस्य]] आह्वानम् अङ्गीकृत्य सफलां न्यायवादिनः वृत्तिं त्यक्त्वा सङ्ग्रामभूमौ कूर्दितवान् । क्रि.श. १९३०तमे वर्षे करतिरस्कारान्दोलने भागम् वहन् बस्ती इति स्थाने आरक्षकैः बद्धः कारावारवासम् अनुभूतवान् । क्रि.श. १९३१तमे वर्षे [[लण्डन्]]नगरे आयोजिते वर्तुलोत्पीठिकासम्मेलने महात्मनः गान्धेः निर्गमनात् पूर्वं येषां स्वातन्त्रयोधानां बन्धनं कृतवन्तः तेषु  एतेन सह [[जवाहरलालनेहरुः]] अपि आसीत् । क्रि.श. १९३४तमे वर्षे एषः [[बिहारम्|बिहारस्य]] प्रादेशिककृषकसभायाः अध्यक्षपदे नियुक्तः अभवत् । बिहारस्य कृषकान्दोलनस्य विषये कारुण्यवान् पुरुषोत्तमः तेषां विकासार्थम् अनेककार्याणि कृतवान् । टण्डन् वर्यः निरन्तरं [[भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः|स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे]] निरतः आसीत् । अतः ब्रिटिश् आरक्षकाः एतं क्रि.श. १९४०तमे वर्षे एतम् एकवर्षं यावत् गृहबन्धने स्थापितवन्तः । क्रि.श. १९४२तमवर्षस्य आगस्ट्मासे अलहाबादनगरे पुनः आरक्षकैः बद्धः क्रि.श.१९४४तमे वर्षे विमुक्तः । एषा टण्डन् वर्यस्य पञ्चमी तथा अन्तिमा कारावारयात्रा अभवत् । क्रि.श. १९३७तमवर्षस्य जुलै ३१तः क्रि.श. १९५०तमवर्षस्य अगस्ट्मासस्य दशमदिनपर्यन्तम् [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशस्य]] विधानसभायाः प्रवक्तृरूपेण नियोजितः । क्रि.श. १९४६तमवर्षे [[भारतम्|भारतस्य]] संविधानरचनसभायाः सदस्यत्वेन चितः ।

==साहित्यसेवा==
पुरुषोत्तमदासस्य व्यक्तित्वस्य कर्तृत्वस्य च आकलनावसरे प्रायः अस्य साहित्यकारस्य रूपं न परिगणितम् । वस्तुतः एषः कश्चित् उच्चस्तरीयः लेखकः । अस्य रचनानि तत्कालीनेतिहासस्य शोधं कुर्वन्ति स्म । साहित्यक्षेत्रे टण्डन्वर्यः निबन्धकारः, कविः, पत्रकर्ता इति अभिज्ञातः भवति । अस्य लेखाः [[हिन्दीभाषा]]याः, धर्मस्य संस्कृतेः चेति विविधविषयैः सम्बद्धाः भवन्ति स्म । भाषासाहित्ययोः सम्बद्धलेखेषु कविता, दर्शनं, साहित्यं, हिन्दीसाहित्य का कानन, हिन्दीराष्ट्रभाषा क्यों, मातृभाषा की महत्ता, भाषा का सवाल्, गौरवशाली हिन्दी, हिन्दी की शक्ति, कवि और दार्शनिक, इत्यादयः प्रमुखाः । धर्मसंस्कृतसम्बद्धनिबन्धेषु  भारतीय संस्कृति और कुम्भमेला, भारतीय संस्कृति संदेश तथा अन्य निबन्धेषु लोककल्याणकारी राज्य, धन और उसका उपयोग, स्वामी विवेकानन्द और सरदार, वल्लभ भाई पटेल इत्याद्याः प्रमुखाः कृतयः । काव्यरचनेषु बन्दर सभा महाकाव्य, कुटीर का पुष्प, स्वतन्त्रता इत्याद्याः ऐतिहासिकरीत्या मुख्याः कृतयः । एतासु कृतिषु राष्ट्रियता तथ देशभक्तिः च जागरिता अस्ति । भारतीयसंस्कृतेः परमप्रियः चेदपि राजर्षिः टण्डन्वर्यः मौढ्यस्य अन्धविश्वासस्य विरोधी आसीत् । एषः भारतीयसमाजे व्याप्तस्य दुष्टपद्धतीनां कुप्रथानां विषये कटुवचनानि वदति स्म । अस्य आत्मबलम् अद्भुतम् आसीत् येन एषः कठिणातिकठिणकार्याणि अपि अनायासेन समापयति स्म । क्रि.श. १९४८तमवर्षस्य एप्रिल्मासस्य १५तमेदिने सन्ध्याकाले [[सरयूनदी|सरयूनद्याः]] तटे वैदिकमन्त्रोच्चारणपूर्वकं महान् देवरहा बबा स्वामी अस्मै राजर्षिः इति उपाधिम् अयच्छत् । केचन अयम् उपधिः अनुचितः इति अवदन् । किन्तु ज्योतिर्मठस्य श्री शङ्कराचर्यः महास्वामी अयं शास्त्रसम्मतः इति अवदत् । अस्य पुष्टये काश्याः पण्डितसभा क्रि.श. १९४८तमे वर्षे अखिअभारतीयसांस्कृतिकसम्मेलनम् उपाधिवितरणावसरे टण्डनस्य नाम्ना सह राजर्षिः इति पदम् अविच्छिन्नं भवतु इति उदघोषयत् ।

==हिन्दीभाषाप्रोत्साहनम्==
राजर्षिः बाल्यकालादेव [[हिन्दीभाषा]]याः अनुरागी आसीत् । एषः अनुरागः प्रवर्धितः पण्डितबालकृष्णवर्येण [[मदनमोहनमालवीयः|मदनमोहनमालवीयेन्]] च । क्रि.श. १९१०तमवर्षे अक्टोबरमसस्य दशमे दिने [[काशी]]नगरे हिन्दीसाहित्यसम्मेलनस्य प्रथमाधिवेशनं मालवीयस्य आध्यक्ष्ये सम्पन्नम् । राजर्षिः टण्डन् सम्मेलनस्य मन्त्रित्वेन नियुक्तः आसीत्। अग्रे साहित्यसम्मेलनस्य माध्यमेन [[हिन्दीभाषा]]याः अत्यधिकां सेवामकरोत् । राजर्षिः टाण्डन् हिन्दीभाषायाः प्रसारप्रचारार्थं हिन्दीविद्यापीठं [[प्रयागः|प्रयागे]] प्रतिष्ठापयत् । हिन्दीभाषायाः शिक्षाप्रसारः आङ्ग्लभाषाप्रभावस्य न्यूनीकरणं च अस्य पीठस्य स्थापनायाः उद्देशः आसीत् । एतत् सङ्घटानम् अनेकाः [[हिन्दीभाषा]]परीक्षाः सञ्चालयति स्म । अनेन दक्षिणभारते अपि [[हिन्दीभाषा]]याः प्रसारः अभवत् । संस्थायाः एतेषां कार्याणां प्रभावः महिलाविश्वविद्यालयस्य महिलाविद्यायस्य उपरि अभवत् । अनेकेषु महाविद्यालयेषु विश्वविद्यालयेषु च [[हिन्दीभाषा]] पाठ्यक्रमे प्रवेशिता । क्रि.श. १९४९तमे वर्षे यदा संविधानसभासम्बद्धप्रश्नः आगतः तदा काचित् विचित्रा स्थितिः उत्पन्ना । महात्मा गान्धिः तु हिन्दुस्तानीसमर्थकः एव आसीत्  । पण्डितनेहरुः तथा डा.[[राजेन्द्रप्रसादः]] अन्यनेतारः च हिन्दुस्तानीपक्षे एव आसन् । किन्तु राजर्षिः पुरुषोत्तमः न पराजितः अवनतः च |परिणामतः विजयः अपि अनेन एव प्राप्तः । क्रि.श. १९४९तमवर्षस्य डिसेम्बर् मासस्य ११-१४पर्यन्तं हिन्दी तथा हिन्दुस्तानि विषये काङ्ग्रेस् सभायां घर्मचर्चा प्रचलिता ।  पश्चात् मतदानप्रक्रिया अभवत् । हिन्दीभाषाहिते ६२मतानि हिन्दुस्तानीहिते ३२मतानि आगतानि । पश्चात् काङ्गेस् पक्षस्य सभायां हिन्दी राष्ट्रभाषा देवनागरी राजलिपिः इति समघोषयन् । वन्देमातरं गीतं राष्ट्रगीतं कर्तुं राजर्षिः टण्डन् स्वसहयोगिभिः सह अभियानं चालितवान् । अस्य अनुमोदनपूर्वकं कोटिशः जनानां हस्ताक्षराणि स्वीकृतवान् । समर्थनपत्राणि अपि एकत्र कृतवान् ।

==विवादः==
भारतवर्षे स्वातन्त्र्यपूर्वादपि साम्प्रदायिकसमस्याः विकटरूपेण सन्त्येव ।  राजर्षिः भारतीयसंस्कृतेः परमभक्तः पोषकः च ।  अतः केचन नेतारः राजर्षेः टण्डनवर्यस्य उपरि साम्प्रदायिकः इति आक्षेपम् अकुर्वन् । भारते संस्कृतिद्वयस्य रक्षणं विश्वासघातककार्यं भवति इति राजर्षेः भावः आसीत् किन्तु अन्यमतविरोधी इति तु न । वास्तवेन टाण्डनवर्यस्य व्यक्तित्वं मानववादि आसीत् । अस्य गृहे यः बालकः अस्य सहायतां करोति स्म सः अन्यमतीयः एव आसीत् । किन्तु जनाः तम् अन्यमतविरोधी साम्प्रदायिकः इति भावयन्ति स्म ।
{{भारतरत्नपुरस्कारभाजः}}
==उल्लेखाः==

&lt;references/&gt;

==बाह्यानुबन्धाः==
*[http://vyomkidaak.blogspot.com/2008/04/blog-post_08.html राजर्षि पुरुषोत्तमदास टण्डन] (व्योम की डाक)
*[https://web.archive.org/web/20061115175625/http://www.india9.com/i9show/33412.htm पुरुषोत्तम दास टंडन पर एक संक्षिप्त आलेख ]
*[http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_4688779.html कर्मयोगी, कालपुरुष व तपस्वी थे पुरुषोत्तम टण्डन]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (दैनिक जागरण)
*[http://indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/P/PURUSHOTTAM%20DAS%20TANDON  पुरुषोत्तम दास टंडन पर एक लेख अंग्रेज़ी में] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818122749/http://indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/P/PURUSHOTTAM%20DAS%20TANDON |date=2011-08-18 }}
*[http://www.searchforlight.org/lotushall/towardsfreedom/towardsfreedom_kittu_13.htm Opposition to Partition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717072009/http://www.searchforlight.org/lotushall/towardsfreedom/towardsfreedom_kittu_13.htm |date=2012-07-17 }}
*[http://www.cpiml.org/liberation/year_2005/August05/path_to_partition.htm पाथ टू पार्टीशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008100523/http://www.cpiml.org/liberation/year_2005/August05/path_to_partition.htm |date=2012-10-08 }}
*[http://www.cpsindia.org/manas_part2.html Article saying that Purushottam Das Tandon shifted to Rubber Chappals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928005251/http://www.cpsindia.org/manas_part2.html |date=2007-09-28 }}
*[http://www.gandhi-manibhavan.org/main/quiz.htm Arrest of Nehru and Purushottam Das Tandon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131116022847/http://www.gandhi-manibhavan.org/MAIN/QUIZ.HTM |date=2013-11-16 }}
*[http://uplegassembly.nic.in Official Website of the Legislative Assembly of Uttar Pradesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622184710/http://www.uplegassembly.nic.in/ |date=2017-06-22 }}
*[http://parliamentofindia.nic.in Official Website of Indian Parliament]
*[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1132615.cms In a time warp]
*[http://khatrisamaj.blogspot.com/2009/12/blog-post.html राजर्षि पुरूषोत्‍तम दास टंडन जी के बारे में विभिन्‍न विद्वानों के विचार]


{{भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः}}

[[वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः]]
[[वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:१८८२ जननम्]]
[[वर्गः:१९६२ जननम्]]</text>
      <sha1>du2ak2zk2d1000oxlal9sfknsvuw55w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टोङ्कमण्डलम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24549</id>
    <revision>
      <id>501737</id>
      <parentid>482233</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5901" sha1="sp76wbqrwnsrsk23339o3leztsayjw5" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = टोङ्कमण्डलम्
| native_name             = 
| native_name_lang        = &lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;fr&quot; for French. If more than one, use {{lang}} instead --&gt;
| settlement_type         = मण्डलम्
| image_skyline           = 
| imagesize               = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_flag              = 
| flag_alt                = 
| image_seal              = 
| seal_alt                = 
| image_shield            = 
| shield_alt              = 
| nickname                = 
| motto                   = 
| image_map               = Tonk in Rajasthan (India).svg
| map_alt                 = 
| map_caption             =  राजस्थानराज्ये टोङ्कमण्डलम्
| image_dot_map           = 
| subdivision_type        = 
| subdivision_name        = 
| subdivision_type        = Country
| subdivision_name        = भारतम्
| subdivision_type1       = States and territories of India|State
| subdivision_name1       = राजस्थान
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| seat_type               = 
| seat                    = 
| government_footnotes    = 
| leader_party            = 
| leader_title            = 
| leader_name             = 
| leader_title1           = 
| leader_name1            = 
| total_type              = 
| unit_pref               = 
| area_magnitude          = 
| area_footnotes          = 
| area_total_km2          =  7194
| area_total_sq_mi        = 
| area_land_km2           = 
| area_land_sq_mi         = 
| area_water_km2          = 
| area_water_sq_mi        = 
| area_water_percent      = 
| area_note               = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| elevation_ft            = 
| population_footnotes    = 
|leader_title     = 
|leader_name      = 
| population_total        =  1421711
| population_as_of        = २००१
| population_density_km2  = 
| population_density_sq_mi= 
| population_est          = 
| pop_est_as_of           = 
| website                 =     http://tonk.nic.in/
| footnotes               = 
}}

'''टोङ्कमण्डलं''' ({{lang-hi|टोंक जिला}}, {{lang-en|Tonk district}}) [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्ये]] स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति [[टोङ्क, भारतम्|टोङ्क]] इत्येतन्नगरम् ।

==भौगोलिकम्==

टोङ्कमण्डलस्य विस्तारः ७,१९४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे [[सवाई माधोपुरमण्डलम्|सवाई माधोपुरमण्डलं]], पश्चिमे [[अजमेरमण्डलम्]], उत्तरे [[जयपुरमण्डलम्|जयपुरमण्डलं]], दक्षिणे [[बून्दीमण्डलम्]] अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६१  मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।

==जनसङ्ख्या==

२०११ जनगणनानुगुणं टोङ्कमण्डलस्य जनसङ्ख्या १४,२१,७११ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १७.३३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४९ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.४६ % अस्ति ।

==उपमण्डलानि==

अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-

* दियोली
* मलपुरा
* निवाई
* तोडरायसिङ्घपुर/तोडरायसिंहपुर
* [[टोङ्क, भारतम्|टोङ्क]]
* उनियारा
* पीपलू

==वीक्षणीयस्थलानि==

अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -

* टोङ्क जमा मस्जिद्
* सुनहरी कोठी
* देवनारयणमन्दिरम्
* कल्याणजी-मन्दिरम्
* जलदेवीमन्दिरम्
* बदरीनाथमन्दिरम्
* कल्पवृक्ष
* जैनमन्दिरानि
* घण्टा घर 
* राजमहल
* शिवाजी उद्यानवनम्
इत्यादीनि ।

==बाह्यानुबन्धाः==
* [http://tonk.nic.in/ Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052537/http://www.tonk.nic.in/ |date=2009-04-10 }}
* [https://web.archive.org/web/20120925004932/http://www.india9.com/i9show/Tonk-District-15844.htm Tonk District]

[[वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि]]</text>
      <sha1>sp76wbqrwnsrsk23339o3leztsayjw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भीलवाडामण्डलम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28170</id>
    <revision>
      <id>501751</id>
      <parentid>499583</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5809" sha1="ncsr57ggjssbilovmekvhw5s8e0dyu6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = भीलवाडामण्डलम्
| native_name             = 
| native_name_lang        = &lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;fr&quot; for French. If more than one, use {{lang}} instead --&gt;
| settlement_type         = मण्डलम्
| image_skyline           = 
| imagesize               = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_flag              = 
| flag_alt                = 
| image_seal              = 
| seal_alt                = 
| image_shield            = 
| shield_alt              = 
| nickname                = 
| motto                   = 
| image_map               = Bhilwara in Rajasthan (India).svg
| map_alt                 = 
| map_caption             =  राजस्थानराज्ये भीलवाडामण्डलम्
| image_dot_map           = 
| subdivision_type        = 
| subdivision_name        = 
| subdivision_type        = Country
| subdivision_name        = भारतम्
| subdivision_type1       = States and territories of India|State
| subdivision_name1       = राजस्थानम्
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| seat_type               = 
| seat                    = 
| government_footnotes    = 
| leader_party            = 
| leader_title            = 
| leader_name             = 
| leader_title1           = 
| leader_name1            = 
| total_type              = 
| unit_pref               = 
| area_magnitude          = 
| area_footnotes          = 
| area_total_km2          =  10455
| area_total_sq_mi        = 
| area_land_km2           = 
| area_land_sq_mi         = 
| area_water_km2          = 
| area_water_sq_mi        = 
| area_water_percent      = 
| area_note               = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| elevation_ft            = 
| population_footnotes    = 
|leader_title     = 
|leader_name      = 
| population_total        =   2410459
| population_as_of        = २००१
| population_density_km2  = 
| population_density_sq_mi= 
| population_est          = 
| pop_est_as_of           = 
| website                 =    http://www.bhilwara.nic.in
| footnotes               = 
}}

[[Image:Dargah Hazrat Sujat Ali.jpg|right|300px]]

'''भीलवाडामण्डलं''' ({{lang-hi|भीलवाड़ा जिला}}, {{lang-en|Bhilwara district}}) [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्ये]] स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति [[भीलवाडा]] इत्येतन्नगरम् ।

==भौगोलिकम्==

भीलवाडामण्डलस्य विस्तारः १०४५५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे [[बून्दीमण्डलम्|बून्दीमण्डलं]], पश्चिमे [[राजसमन्दमण्डलम्]], उत्तरे [[अजमेरमण्डलम्|अजमेरमण्डलं]], दक्षिणे [[चित्तौडगढमण्डलम्]] अस्ति ।

==जनसङ्ख्या==

२०११ जनगणनानुगुणं भीलवाडामण्डलस्य जनसङ्ख्या २४१०४५९ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २३० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २३० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९६९ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.७१ % अस्ति ।

==उपमण्डलानि==

अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि-

* [[भीलवाडा]]
* शहपुर
* गङ्गापुर
* गुलाबपुरा
* मण्डलगढ
* जहाजपुर
* आसिन्द

==वीक्षणीयस्थलानि==

अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -

* बदनोर किला
* क्यारा बालाजी
* बत्तीस् खम्बों की छत्री
* हरिणी महादेव

==बाह्यानुबन्धाः==

* {{official website|http://www.bhilwara.nic.in}}
* [https://web.archive.org/web/20201126184814/http://www.india9.com/i9show/Bhilwara-District-14638.htm Bhilwara District]
* [http://www.rajasthanonline.in/Profile/districts/Bhilwara.asp Bhilwara]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724072529/http://www.rajasthanonline.in/Profile/districts/Bhilwara.asp |date=2010-07-24 }}
* [http://www.rajasthan.gov.in/rajgovt/Districtprofile/bhilwara.html Bhilwara district Profile]

[[वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि]]
[[वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>ncsr57ggjssbilovmekvhw5s8e0dyu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अहल्या</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67233</id>
    <revision>
      <id>501719</id>
      <parentid>476667</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>29609</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* उल्लेखाः */</comment>
      <origin>501719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16098" sha1="17wiz4jpy7qk4vdef2k8jcwivwpqi4a" xml:space="preserve">{{Infobox deity
| type = हिन्दू
| image                    = Ahalya.jpg
| caption                  =  राजारविवर्मणा लिखितम् अहल्यायाः चित्रम्(१८४८-१९०६)
| alt = 
| affiliation              = ऋषिपत्नी, पञ्चसु महापतिव्रतासु अन्यतमा
|Devanagari                      = अहल्या
|Sanskrit_transliteration = Ahalyā
| abode                    =गौतमाश्रमः
| consort                  = [[गौतमः]]
|children=शतानन्दः
}}
[[हिन्दूधर्मः|हिन्दू]] पुराणानामनुसारं अहल्या [[गौतमः|गौतमस्य]] पत्नी। सा [[इन्द्रः|इन्द्रेण]] सह सम्बन्धं स्थापितवती इति कृत्वा [[गौतमः|गौतममहर्षिः]] तां शप्तवान्। तेन सा शिलारूपिणी अभवत्। [[रामः]] तस्य शापविमोचनं अकरोत्।

ब्रह्मणा विश्वस्य परमसुन्दरी स्त्री अहल्या सृष्टा। तस्या विवाहः अधिकवयसा गौतमेन सह अभवत्।  यदा इन्द्रः गौतमवेषेण तस्याः समीपे आगतः। इन्द्रस्य कापट्यं ज्ञात्वा अपि अहल्या इन्द्रेण सह गतवती। इदं ज्ञात्वा गौतमः अहल्याम् इन्द्रं च शप्तवान्। तेन अहल्याः शिलामयी जाता, इन्द्रश्च सहस्रनयनः जातः। रामस्य पादधूलेः अनुग्रहेण अहल्यायाः शापविमोचनम् अभवत्।

==व्युत्पत्तिः==
हलं नाम वैरूप्यम्। हले भवं हल्यम्। यस्याः न विद्यते हल्ययं सा अहल्या इति व्युत्पत्तिः रामायणस्य उत्तरकाण्डे दर्शिता।&lt;ref&gt;https://sa.wikisource.org/s/678&lt;/ref&gt;

==जन्म विवाहश्च==
अहल्या अयोनिजसम्भवा।{{sfn|Bhattacharya|March–April 2004|pp=4–7}} इति रामयणस्य बालकाण्डे वर्णितं वर्तते। ओडिसाप्रदेशस्य कथानुसारं [[उर्वशी|उर्वश्याः]] गर्वभङ्गार्थं परमसुन्दरी अहल्या सृष्टा।{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=50–1}} भिल्लरामायणम् अहल्यावृत्तान्तेनैव आरभ्यते। तत्र अहल्या सप्तर्षिभिः यज्ञविभूतिना उत्पादिता गौतमाय  उपायनीकृता चेति वर्णितम्{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} । अहल्या चन्द्रवंशस्य राज्ञः मुद्गलस्य पुत्री दिवोदासस्य च भगिनी इति हरिवंशे [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|भागवते]] च वर्णितम्।{{sfn|Mani|1975|p=17}}{{sfn|Garg|1992|pp=235–6}}

ब्रह्मा अहल्यां सृष्ट्वा कन्यात्वप्राप्तिपर्यन्तं तस्याः पोषणदायित्वं गौतमाय दत्तवान्। [[गौतमः]] अहल्यां कन्यात्वप्राप्त्यनन्तरं [[ब्रह्मा|ब्रह्मणे प्रतिदत्तवान्। गौतमस्य कामनिरोधस्य प्रकटनेन हृष्टः [[ब्रह्मा]] अहल्यायाः विवाहं [[गौतमः|गौतमेन]] सह अकरोत्। [[इन्द्रः]] लोकस्य सर्वाः अपि सुन्दर्यः प्राप्तव्याः इति कामयते स्म। परन्तु अहल्यायाः विवाहवृत्तान्तं ज्ञात्वा तपसि प्रवृत्तः इति कथा [[रामायणम्|रामायणे]] उत्तरकाण्डे विद्यते।{{sfn|Bhattacharya|2000|pp=14–5}}{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 321–2}}

[[ब्रह्मपुराणम्|ब्रह्मपुराणे]] अपि अहल्यायाः बाल्यविषये रामायणी कथा एव वर्णिता। परन्तु विवाहविषये काचित् भिन्ना कथा वर्तते। यः त्रीन् लोकान् (स्वर्ग-मर्त्य-पातालान्) अल्पे समये प्रदक्षिणीकरोति तस्मै अहल्या दीयते इति ब्रह्मणा उद्घोषितम्। [[इन्द्रः]] स्वम् ऐरावतमुपयुज्य विविधमायाः च प्रयुज्य त्रिभुवनं प्रदक्षिणीकृतवान्। तदानीं [[नारदः]], गौतमः इन्द्रस्यापेक्षया न्यूने कालावधौ त्रिभुवनं प्रदक्षिणीकृतवान्। यतो हि सः प्रसुन्वानां [[गौः|गां]] प्रदक्षिणीकृतवान्। [[वेदः|वेदानामनुसारं]] प्रसुन्वाना [[गौः]] त्रिभुवनसमा इत्यवोचत्। एतेन गौतमः अहल्यां प्राप{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–3}}। पद्मपुराणे अपि इयमेव कथा संक्षेपेण वर्णिता।{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–5}}

विवाहात् परम् अहल्या गौतमेन सह तस्य आश्रमे तपः चरति स्म। रामायणानुसारम् गौतमाश्रमः मिथिलोपवने विद्यते{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=40–1}}{{sfn|Goldman|1990|pp=215–6}}। [[ब्रह्मपुराणम्|ब्रह्मपुराणे]] [[गोदावरीनदी|गोदावरीनद्याः]] तीरे गौतमाश्रमस्य उल्लेखः अस्ति। [[स्कन्दपुराणम्|स्कन्दपुराणे]] [[नर्मदानदी|नर्मदानद्याः]] तीरे इत्युल्लिखितम्। [[पद्मपुराणम्|पद्मपुराणे]] ब्रह्मवैवस्वतपुराणे च [[पुष्करनगरम्|पुष्करनगरस्य]] पार्श्वे गौतमाश्रमः आसीत् इत्युक्तम् {{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=40–1}}।

== [[इन्द्रः|इन्द्रेण]] सह सम्बन्धः ==
ब्राह्मणेषु अहल्या-इन्द्रयोः सम्बन्धविषये वर्णनं दृश्यते। सामवेदस्य जैमिनीयब्राह्मणे, यजुर्वेदस्य शतपथब्राह्मणे, तैत्तरीयब्राह्मणे  श्रौतसूत्रे च इन्द्रः अह्ल्यां कामयते स्म इति वर्णनं दृश्यते। सामवेदे मित्रस्य पुत्री मैत्रेयी एव अहल्या इति वर्णनं दृश्यते। सुब्रह्मण्यविधाने अहल्यायाः पतिः नासीत्।  सद्विंशब्राह्मणे कौशिकनामा अहल्यायाः पतिः इति उल्लेखः दृश्यते। स एव इन्द्रः इति अन्येषां मतम्। {{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–8}}{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=46–8}}{{sfn|Feller|2004|pp=132–5}} शतपधब्राह्मणस्य व्याख्याने कुमारिलभट्टः अहल्या-इन्द्रयोः  अन्धकारसूर्ययोः सादृशयं विवृतवान्। तथा च अहल्या अकृष्टा भूमिः इन्द्रश्च तत्र फलवत्ततां ददाति इत्यपि कल्पना विद्यते।{{sfn|Söhnen|1991|p=73}}

[[File:Ahalya Indravalokan.jpg|thumb|upright|इन्द्रेण अहल्यायाः अवलोकनम्]]
रामायणस्य बालकाण्डे अहल्यायाः इन्द्रसम्बन्धविषये विस्तरेण विवृतमस्ति।{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=39}}{{sfn|Ray|2007|pp=24–5}}। इन्द्रः अहल्यायाः रूपेण मोहितः गौतमस्य आश्रमे अनुपस्थितिं ज्ञात्वा गौतमस्य वेषं धृत्वा अहल्यायाः प्रशंसां कुर्वन् कामनिवेदनम् अकरोत्। अहल्या इन्द्रस्य वेषं जानती अपि सौन्दर्यविषयकश्लाघनेन तुष्टा इन्द्रस्य प्रार्थनाम् अङ्गीकृतवती{{sfn|''The Hindu''|25 June 2010}} ।  ततः गौतमस्य कोपात् रक्षणार्थम् इन्द्रं प्रार्थितवती। कथासरित्सागरे इन्द्रः गौतमवेषमधृत्वैव अहल्यायाः समीपम् आगतः इति वर्णनम् अस्ति।{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=58–9}}रामायणस्य बालकाण्डे अहल्या बुद्धिपूर्वकम् इन्द्रेण सह भोगं कृतवती इति उल्लेखः विद्यते। परन्तु उत्तरकाण्डे पुराणेषु च इन्द्रः अहल्यायाः अत्याचारम् अकरोत् इति कथा वर्णिता{{sfn|Doniger|1999|pp=89–90, 321–2}}{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|p=45}} ।  महाभारते नहुषेण इन्द्रः अहल्याविषये प्रतार्यते। एतेन अहल्या न व्यभिचारिणी इति तस्याशयः इति सोहनेन थैने अभिप्रैति।

== उल्लेखाः ==
{{reflist|2}}

{{रामायणम्}}

[[वर्गः:हिन्दुधर्मस्य जनाः]]
[[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]]

&lt;!-- The ''Puranas'' introduce themes that are echoed in later works, including the deception of the unsuspecting Ahalya by Indra's devious disguise as Gautama in his absence.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=40–1}} The ''Padma Purana'' states that after Gautama leaves for his ritual bath, Indra masquerades as Gautama and asks Ahalya to satisfy him. Ahalya, engrossed in worship, rejects him, considering it inappropriate to have sex at the cost of neglecting the gods. Indra reminds her that her first duty is to serve him. Finally Ahalya gives in, but Gautama learns of Indra's deception through his supernatural powers and returns to the ashram.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=54–5}}{{sfn|Doniger|1999|pp=92–3, 321–2}} A similar account is found in the ''Brahma Purana''.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=51–3}}{{sfn|Doniger|1999|pp=95–6, 321–2}} At times, Indra takes the form of a cock that crows to dispatch Gautama for his morning ablutions, as in the 18th-century [[Telugu language|Telugu]] rendition of the tale by the warrior-poet Venkata Krishnappa Nayaka of the [[Madurai Nayak Dynasty]].{{sfn|Doniger|1999|pp=100–3, 321–2}} In other versions, he uses an accomplice, such as the moon-god [[Chandra]], to distract Gautama.{{sfn|Jhaveri|2001|pp=149–52}} In the ''Brahma Vaivarta Purana'', Ahalya comes to bathe in the ''Svarnadi'' (heavenly river) and Indra becomes infatuated with her when he sees her. Assuming Gautama's form, Indra has sex with her until they sink to the river bed in exhaustion. However, Gautama catches them in the act. Another version in the same ''Purana'' focuses on the question of how the chaste Ahalya was seduced by Indra. In this version, Indra approaches Ahalya on the banks of the [[Mandakini River|Mandakini]] river in his own form to ask for a sexual favour, which is flatly refused by Ahalya. Indra subsequently poses as Gautama and fulfils his objective.{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=56–8}}{{sfn|Doniger|1999|pp=94, 321–2}}

In some versions, though initially deluded by Indra's disguise, Ahalya eventually recognises the impersonator. In the ''Skanda Purana'', Ahalya smells Indra's celestial fragrance and realises her folly as he embraces and kisses her and &quot;so forth&quot; (probably indicating a sexual act). Threatening Indra with a curse, she compels him to reveal his true form.{{sfn|Doniger|1999|pp=96–7, 321–2}}{{sfn|Söhnen-Thieme|1996|pp=58–9}} However, [[Kambar, Tamil|Kamban]]'s 12th-century [[Tamil language|Tamil]] adaptation of the ''Ramayana'', the ''[[Ramavataram]]'', narrates that Ahalya realises that her lover is an imposter but continues to enjoy the dalliance. Here, Ahalya agrees to have sex with the disguised Indra because she has long been craving affection from her ascetic husband.{{sfn|Ramanujan|1991|pp=28–32}}

In Venkata Krishnappa Nayaka's Telugu rendition, Ahalya is depicted as a romantic adulteress. When Brahma creates Ahalya as the most beautiful being, she falls in love with Indra and longs for him, but Brahma grants her to Gautama. After Ahalya's marriage, Indra too craves for her. He frequently visits her and flirts with her in Gautama's absence. At one point, Ahalya receives a visit from Indra's female messenger, who proceeds to mock husbands who avoid sex by saying that it is not the right day for pleasure. Ahalya protests, maintaining that she imagines Gautama to be Indra as they have sex and that a woman should be a stone, forgoing all thought of sexual gratification. That night, when Ahalya longs for conjugal bliss, Gautama refuses her, saying that she is not in her [[Menstrual cycle|fertile period]]. Agitated, she wishes that Indra was there to satisfy her. Indra perceives her wish and comes in Gautama's disguise, but is revealed by his seductive speech. Ignoring the deception, Ahalya joyously makes love to him.{{sfn|Doniger|1999|pp=101–2, 321–2}}
 --!&gt;</text>
      <sha1>17wiz4jpy7qk4vdef2k8jcwivwpqi4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रामकृपाल यादव जी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87178</id>
    <revision>
      <id>501798</id>
      <parentid>501479</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Botufff</username>
        <id>47682</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>501798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5725" sha1="ih37xigmw1sp28qhsagk080ec9per69" xml:space="preserve">{{Pp-semi-indef|small=yes}}
'''रामकृपाल यादव:''' (जन्म 16 जनवरी 2003), जिन्हें '''Ramkripalyadavg''' &lt;ref&gt;{{Cite web |title=You know what's cool? A billion hours |url=https://blog.youtube/news-and-events/you-know-whats-cool-billion-hours/ |access-date=2024-12-01 |website=blog.youtube |language=en-us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=News|first=Time Of India|date=2025-12-09|title=Ramkripalyadavg slams IndiGo as nationwide flight chaos leaves passengers stranded: 'Waah Indigo...'|url=https://medium.com/@Timeofindianews/ramkripalyadavg-slams-indigo-as-nationwide-flight-chaos-leaves-passengers-stranded-waah-indigo-7d05d9934b9d|access-date=2025-12-09|website=Medium|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-07-21|title=Mumbai stargazers hope to catch a glimpse of Comet Neowise|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/mumbai-stargazers-hope-to-catch-a-glimpse-of-comet-neowise/articleshow/77084108.cms|access-date=2025-12-09|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; के नाम से जाना जाता है, भारतस्य गिधौर-नगरस्य कुडिला-ग्रामस्य भारतीयः यूट्यूबरः, अभिनेता, व्यावसायिकः च अस्ति । सः यूट्यूब-चैनलस्य कृते प्रसिद्धः अस्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=News 18|date=2025-12-12|title=Who is Ramkripalyadavg जानिए कौन है रामकृपाल यादव जी Even after his YouTube channel was deleted…|url=https://medium.com/@News18in/who-is-ramkripalyadavg-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%95%E0%A5%8C%E0%A4%A8-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5-%E0%A4%9C%E0%A5%80-even-after-his-youtube-channel-was-deleted-1f03cbbdfba0|access-date=2025-12-12|website=Medium|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ramkripalyadavg|url=https://www.imdb.com/name/nm17422161/|access-date=2025-12-12|website=IMDb|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
{{Short description|भारतीय यूट्यूबर एवं अभिनेता}}
{{Infobox person
| name               = रामकृपाल यादव जी
| image              = 
| birth_date         = 16 जनवरी 2003
| birth_place        = [[गिद्धौर]], [[भारत]]
| alma_mater         = मुंगेर यूनिवर्सिटी
| occupation         = यूट्यूबर • अभिनेता
| mother             = विंदू देवी
| father             = पवन यादव
| relatives          = 
| yearsactive        = 2014–उपस्थित
|website=[https://sites.google.com/view/Ramkripalyadavge/home?pli=1]|nationality={{IND}}|image_size=220|education=मुंगेर विश्वविद्यालय, जमुई महाविद्यालय|known for=Ramkripalyadavg|height_ft=|relations=* नवीन यादव (Brother)|family=यादव}}

== विवाद ==
रामकृपाल यादव जी यूट्यूबे आगत्य मृत्युधमकी प्राप्तवती आसीत् इति यूट्यूबरः एव प्रकटितवान्&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indiabihargov.blogspot.com/2024/01/youtube-ramkripalyadavg-ramkripalyadavg.html?m=1|title=YouTube पर आने के बाद Ramkripalyadavg को मिली थी जान से मारने की धमकी, यूट्यूबर ने खुद किया खुलासा|website=YouTube पर आने के बाद Ramkripalyadavg को मिली थी जान से मारने की धमकी, यूट्यूबर ने खुद किया खुलासा|access-date=2024-08-23|accessdate=2024-10-18|archive-date=2024-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20241110061449/https://indiabihargov.blogspot.com/2024/01/youtube-ramkripalyadavg-ramkripalyadavg.html?m=1|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== यूट्यूब करियर ==
तत्र एल्विश यादवः, कैरीमिनाटी च निर्देशकरूपेण स्वस्य यूट्यूब-चैनलस्य आरम्भं करिष्यन्ति। 

एल्विश यादवः, कैरीमिनटी च प्रेरितः रामकृपाल यादवः १२ सितम्बर् २०१७ दिनाङ्के स्वस्य यूट्यूब-क्रीडायाः आरम्भं कृतवान्, २०२४ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासपर्यन्तं च स्वस्य यूट्यूब-चैनलस्य निरन्तरं कार्यं करिष्यति । 

सः 23 नवम्बर् 2022 दिनाङ्के रामकृपल्यादवग् इति नूतनं यूट्यूब-चैनलम् प्रारब्धवान् ।

== प्रारम्भिक जीवन ==
रामकृपाल यादव जी  जन्म १६ जनवरी २००३ तमे वर्षे कुडिला, पिप्रडीह (गिद्धौर) इत्यत्र पवन यादवस्य बिन्दुदेव्याः च गृहे हिन्दु अहिरपरिवारे अभवत् । 

== सन्दर्भाः ==</text>
      <sha1>ih37xigmw1sp28qhsagk080ec9per69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मानव संसाधन प्रबन्धन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88022</id>
    <revision>
      <id>501793</id>
      <parentid>496256</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NehalDaveND</username>
        <id>9230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:अशुद्धं शीर्षकम्]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>501793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29058" sha1="lf4qo0647bhrkzie5jo5vv1mj8zefas" xml:space="preserve">मानवसंसाधनप्रबन्धनम् इति संस्थायां मानवसंसाधनस्य रणनीतिकं प्रबन्धनं यत् तस्य लक्ष्यं प्राप्तुं भवति । अस्मिन् प्रबन्धनदृष्टिकोणे मानवसंसाधनं (मानवपूञ्जी) सर्वाधिकं मूल्यवान् सम्पत्तिः इति मन्यते, यस्याः प्रभावीरूपेण उपयोगः, प्रेरणा च आवश्यकी भवति । एचआरएम इत्यत्र भर्ती, प्रशिक्षणं, विकासः, क्षतिपूर्तिः, कार्यप्रदर्शनप्रबन्धनम्, कर्मचारीसम्बन्धः, श्रमकायदानानां अनुपालनम् इत्यादीनि विविधानि कार्याणि सन्ति एतेषां अभ्यासानां माध्यमेन एचआरएम सुनिश्चितं करोति यत् संस्थायाः कार्यबलं कुशलं, प्रेरितं, प्रभावीरूपेण च उपयुज्यते, अन्ततः संस्थायाः समग्रसफलतायां विकासे च योगदानं ददाति |

कस्यापि संस्थायाः कृते मानवसंसाधनं महत्त्वपूर्णं भवति यतोहि तस्य उद्देश्यं प्राप्तुं क्षमतां प्रत्यक्षतया प्रभावितं करोति। संस्थायाः अन्तः मानवपूञ्जी प्रतिस्पर्धायां धारं प्राप्तुं तस्य प्रमुखं संसाधनं भवति । जनानां सम्यक् प्रबन्धनेन संस्थाः स्वकार्यबलस्य पूर्णक्षमतां सदुपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति इति सुनिश्चितं भवति, अतः दीर्घकालीनसफलतां प्राप्नुवन्ति ।

== भूमिका ==
मानव संसाधन विकासस्य भूमिका विशाला महत्त्वपूर्णा च अस्ति । कस्यापि संस्थायाः मानवसंसाधनस्य सामरिकलक्ष्यैः सह संरेखणं कर्तुं मानवसंसाधनशक्तिः केन्द्रभूमिकां निर्वहति । एचआरएम इत्यस्य दायित्वं भवति यत् संस्थायाः कार्यबलं न केवलं कुशलं अपितु कम्पनीयाः लक्ष्यं प्राप्तुं प्रेरितम् अपि भवति । मानवसंसाधनव्यावसायिकाः संगठनात्मकसंस्कृतेः आकारं दातुं, सकारात्मकं कार्यवातावरणं पोषयितुं, उच्चस्तरीयं कर्मचारिणां संलग्नतां निर्वाहयितुं च कार्यं कुर्वन्ति । एतेन उत्पादकता, मनोबलं, समग्रं कार्यसन्तुष्टिः च वर्धयितुं साहाय्यं भवति । एचआरएम शीर्षप्रतिभां धारयितुं, कर्मचारिणां विकासे च केन्द्रीक्रियते येन तेषां पूर्णक्षमता प्राप्तुं सहायता भवति।

एचआरएम केवलं प्रशासनिककार्यस्य अपेक्षया व्यापारे रणनीतिकसाझेदारत्वेन अधिकाधिकं मान्यतां प्राप्नोति। मानवसंसाधनप्रबन्धकाः कर्मचारिणां कार्यप्रदर्शनस्य, संलग्नतायाः, क्षमतायाः च अन्वेषणं प्रदातुं निर्णयनिर्माणे सहायतां कुर्वन्ति । एषा सामरिकसंलग्नता संस्थाभ्यः भविष्यस्य कार्यबलस्य आवश्यकतानां पूर्वानुमानं कर्तुं तथा च स्वस्य मानवसंसाधनं संस्थायाः लक्ष्यैः सह संरेखयितुं सूचितनिर्णयान् कर्तुं साहाय्यं करोति

== चयन एवं नियुक्ति ==
मानव संसाधन विकासस्य एकं प्राथमिककार्यं नियुक्तिः अस्ति । भर्तीयां कस्यापि संस्थायां कार्यपदार्थं योग्यानां अभ्यर्थीनां पहिचानं, आकर्षणं, चयनं च भवति । भर्तीप्रक्रिया कार्यबलनियोजनेन आरभ्यते, यत्र मानवसंसाधनप्रबन्धकाः वर्तमानकार्यबलस्य आकलनं कुर्वन्ति, संगठनात्मकलक्ष्याणाम् आधारेण भविष्यस्य आवश्यकतानां पूर्वानुमानं कुर्वन्ति च मानवसंसाधनप्रबन्धकाः विभागप्रमुखैः सह निकटतया कार्यं कुर्वन्ति यत् कम्पनीयाः अन्तः विविधभूमिकानां कृते आवश्यककौशलं, योग्यतां, अनुभवं च चिन्तयन्ति ।

भर्तीप्रक्रियायां विविधाः चरणाः सन्ति, यथा कार्यस्य रिक्तस्थानानां पोस्टिंग्, आवेदनपत्राणां परीक्षणं, साक्षात्कारस्य संचालनं, अन्ततः उत्तमानाम् अभ्यर्थीनां चयनं च भर्तीचैनेल्-मध्ये जॉब-बोर्ड्, सामाजिक-माध्यम-मञ्चाः, भर्ती-एजेन्सी, कर्मचारी-सन्दर्भाः च सन्ति । मानवसंसाधनव्यावसायिकाः एतत् सुनिश्चितं कर्तुं प्रयतन्ते यत् भर्तीप्रक्रिया निष्पक्षं समावेशी च भवतु, सर्वेषां अभ्यर्थीनां पृष्ठभूमिं न कृत्वा समानावकाशान् प्रदाति।

एकदा अभ्यर्थीनां चयनं जातं चेत्, नूतनकर्मचारिणः कम्पनीयाः नीतिषु, संस्कृतिषु, अपेक्षासु च सुचारुतया एकीकृताः इति सुनिश्चित्य ऑनबोर्डिङ्गस्य प्रबन्धनं भवति प्रभावी ऑनबोर्डिंग् नूतनकर्मचारिणः स्वभूमिकायाः ​​अनुकूलतां प्राप्तुं संस्थायाः सह अधिकं सम्बद्धतां अनुभवितुं च सहायकं भवति, यत् धारणं वर्धयितुं कार्यसन्तुष्टिं च जनयितुं शक्नोति।

== प्रशिक्षणं तथा विकासं ==
नियुक्तेः अनन्तरं एचआरएम कर्मचारिणां प्रशिक्षणं विकासं च केन्द्रीक्रियते । एतत् सुनिश्चितं करोति यत् कर्मचारिणां कृते स्वभूमिकां प्रभावीरूपेण कर्तुं समीचीनकौशलं ज्ञानं च भवति। मानवसंसाधनप्रबन्धकाः प्रशिक्षणकार्यक्रमानाम् परिकल्पनां कुर्वन्ति कार्यान्वयनञ्च कुर्वन्ति ये कार्यविशिष्टकौशलप्रशिक्षणात् नेतृत्वविकासपर्यन्तं, अनुपालनप्रशिक्षणं, मृदुकौशलवर्धनं च भवन्ति

कर्मचारिणां वृद्ध्यर्थं प्रशिक्षणं विकासं च अत्यावश्यकम्। ते कर्मचारिणः उद्योगप्रवृत्तिभिः सह अद्यतनतां प्राप्तुं, नूतनानि कौशल्यं प्राप्तुं, स्वस्य उत्पादकतायां सुधारं कर्तुं च समर्थयन्ति । अपि च, एचआरएम उच्चसंभावनायुक्तानां कर्मचारिणां पहिचानं कृत्वा नेतृत्वभूमिकानां कृते सज्जीकरणं कृत्वा उत्तराधिकारनियोजने सहायकं भवति। एतेन सुनिश्चितं भवति यत् संस्थायाः प्रतिभायाः स्थिरं पाइपलाइनं भवति यत् यथा यथा कम्पनी वर्धते तथा तथा अधिकानि महत्त्वपूर्णानि दायित्वं स्वीकुर्वितुं सज्जा भवति।

कर्मचारीविकासः कर्मचारिणां धारणं अपि वर्धयति। कर्मचारिभ्यः विकासस्य, करियर-उन्नतिस्य च अवसरान् प्रदातुं मानव संसाधन विकासः कर्मचारिणां सन्तुष्टिं वर्धयति तथा च कारोबारस्य सम्भावनां न्यूनीकरोति। ये कर्मचारीः अनुभवन्ति यत् तेषां संस्था स्वस्य व्यक्तिगतव्यावसायिकवृद्धौ निवेशिता अस्ति, तेषां दीर्घकालं यावत् स्थातुं अधिका सम्भावना भवति।

== कार्यप्रदर्शनप्रबन्धनम् ==
र्यप्रदर्शनप्रबन्धनम् मानवसंसाधनस्य अन्यत् मूलकार्यम् अस्ति । अस्मिन् कार्यप्रदर्शनस्य अपेक्षाः निर्धारयितुं, कर्मचारिणां प्रगतेः निरीक्षणं, नियमितप्रतिक्रियाप्रदानं च भवति यत् कर्मचारिणः स्वलक्ष्यं पूरयितुं मार्गे सन्ति इति सुनिश्चितं भवति कार्यप्रदर्शनप्रबन्धनप्रणाल्याः व्यक्तिगतलक्ष्याणां संगठनात्मकलक्ष्यैः सह संरेखणं कर्तुं परिकल्पिताः सन्ति, येन कम्पनीयाः समग्रसफलतायां योगदानं भवति ।

मानवसंसाधनप्रबन्धकाः विभागप्रमुखैः पर्यवेक्षकैः सह निकटतया कार्यं कुर्वन्ति यत् ते कर्मचारिणां कार्यप्रदर्शनस्य निरीक्षणं कुर्वन्ति, शुल्कं प्रदास्यन्ति|

== क्षतिपूर्तिः लाभः च ==
क्षतिपूर्तिः लाभाः च कर्मचारिणः आकर्षयितुं, धारयितुं, प्रेरयितुं च महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति । एचआरएम उद्योगमानकैः सह न्यायपूर्णं प्रतिस्पर्धात्मकं च क्षतिपूर्तिसङ्कुलस्य परिकल्पनं प्रबन्धनं च कर्तुं उत्तरदायी अस्ति । अस्मिन् वेतनसंरचनानां निर्धारणं, बोनसप्रदानं, अतिरिक्तवित्तीयप्रोत्साहनं च अन्तर्भवति ।

मौद्रिकक्षतिपूर्तिः अतिरिक्तं एचआरएम कर्मचारीलाभान् प्रबन्धयति, यथा स्वास्थ्यबीमा, सेवानिवृत्तियोजना, सशुल्कविरामसमयः, कल्याणकार्यक्रमाः, कर्मचारीसहायताकार्यक्रमाः च कर्मचारिणां कल्याणं कार्यसन्तुष्टिः च सुनिश्चित्य लाभाः अत्यावश्यकाः सन्ति, यतः ते सन्तुलितकार्यजीवनस्य अनुभवे योगदानं ददति।

एकं व्यापकं प्रतिस्पर्धात्मकं च क्षतिपूर्तिं लाभं च संकुलं प्रदातुं एचआरएम संस्थानां शीर्षप्रतिभां आकर्षयितुं कर्मचारिणः च धारयितुं सहायतां करोति। तदतिरिक्तं एचआरएम सुनिश्चितं करोति यत् क्षतिपूर्तिः लाभश्च कानूनी आवश्यकतानां कम्पनीनीतीनां च अनुपालने भवति।

== कर्मचारी सम्बन्ध ==
कर्मचारीसम्बन्धः कर्मचारिणां संस्थायाः च सम्बन्धस्य प्रबन्धनं निर्दिशति । अस्मिन् कर्मचारिभिः सह न्यायपूर्णव्यवहारः भवतु, कार्यस्थलस्य द्वन्द्वस्य समाधानं समये प्रभावीरूपेण च भवति इति सुनिश्चितं भवति । एचआरएम मुक्तसञ्चारस्य प्रचारं कृत्वा कर्मचारिणां शिकायतां सम्बोधयित्वा सकारात्मकं संगठनात्मकसंस्कृतिं निर्वाहयितुम् अपि कार्यं करोति।

कर्मचारीसम्बन्धेषु श्रमकायदानानां सुरक्षाविनियमानाञ्च अनुपालनं सुनिश्चित्य कार्यस्थले उत्पीडनस्य निवारणं, कर्मचारिणां अधिकारानां रक्षणं च अन्तर्भवति मानवसंसाधनव्यावसायिकाः प्रायः कर्मचारिणां प्रबन्धनस्य च मध्ये मध्यस्थरूपेण कार्यं कुर्वन्ति, ये विवादानाम् समाधानं कर्तुं, सामञ्जस्यपूर्णकार्यसम्बन्धान् प्रवर्धयितुं च साहाय्यं कुर्वन्ति ।

अपि च, एचआरएम कार्यवातावरणं पोषयित्वा कर्मचारिणां संलग्नतायां केन्द्रीक्रियते यत्र कर्मचारिणः मूल्यं, सम्मानं, श्रवणं च अनुभवन्ति। नियोजिताः कर्मचारिणः सर्वोत्तमरूपेण प्रदर्शनं कर्तुं अधिकं सम्भावनाः भवन्ति तथा च कम्पनीयाः सफलतायां सकारात्मकं योगदानं ददति ।

== कानूनी अनुपालन तथा जोखिम प्रबन्धन ==
एचआरएम इत्यस्य दायित्वं भवति यत् संस्था सर्वेषां प्रासंगिकानां श्रमकानूनानां नियमानाञ्च अनुपालनं करोति इति सुनिश्चितं करोति। एते कानूनाः वेतनं, कार्यस्थलसुरक्षा, भेदभावविरोधीप्रथाः, कर्मचारीलाभाः, इत्यादिभिः सह सम्बद्धाः भवितुम् अर्हन्ति । मानवसंसाधनप्रबन्धकानां श्रमकायदानेषु परिवर्तनस्य विषये अद्यतनं भवितव्यं तथा च सुनिश्चितं कर्तव्यं यत् कम्पनीनीतयः कानूनीआवश्यकताभिः सह सङ्गताः सन्ति।

कानूनीजोखिमान् सम्भाव्यवित्तीयदण्डान् च परिहरितुं श्रमकायदानानां अनुपालनं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । कार्यस्थले चोटः, भेदभावस्य दावाः, गलतरूपेण समाप्तिः, वेतनविवादाः इत्यादीनां विषयाणां सम्बोधनं कृत्वा जोखिमप्रबन्धने अपि एचआरएम भूमिकां निर्वहति । संस्था श्रमकायदानानां पालनम् करोति इति सुनिश्चित्य मानवसंसाधनशक्तिः कानूनीजोखिमान् न्यूनीकर्तुं कम्पनीयाः प्रतिष्ठायाः रक्षणाय च सहायकं भवति ।

== विविधता तथा समावेश ==
विविधता, समावेशः च आधुनिक-संसाधन-संसाधन-प्रथानां महत्त्वपूर्णाः पक्षाः सन्ति । अद्यतनवैश्वीकरणीयजगति संस्थाः विविधकार्यबलस्य महत्त्वं स्वीकुर्वन्ति यत् विविधदृष्टिकोणान्, अनुभवान्, कौशलं च आनयति एचआरएम कार्यस्थले विविधतां समावेशं च प्रवर्धयन्ति नीतयः निर्मातुं कार्यान्वितुं च उत्तरदायी अस्ति ।

विविधकार्यबलं नवीनतां पोषयति, समस्यानिराकरणं वर्धयति, भिन्नदृष्टिकोणानां समावेशं कृत्वा निर्णयनिर्माणे सुधारं करोति च । एचआरएम समानरूपेण नियुक्तिप्रथाः सुनिश्चित्य, समानावकाशान् प्रदातुं, समावेशीवातावरणं निर्मातुं च केन्द्रीक्रियते यत्र सर्वे कर्मचारिणः सम्मानं मूल्यं च अनुभवन्ति।

=== मानव संसाधन विकासक्षेत्रे प्रौद्योगिकी ===
प्रौद्योगिक्याः द्रुतगत्या उन्नतिं कृत्वा मानवसंसाधनव्यवस्थायाः अपि विकासः अभवत् । मानवसंसाधनप्रबन्धनप्रणाली (HRMS), कृत्रिमबुद्धिः, आँकडाविश्लेषणं च मानवसंसाधनकार्यं यथा वेतनसूचीप्रबन्धनं, भर्ती, कार्यप्रदर्शनमूल्यांकनं, कर्मचारीदत्तांशप्रबन्धनं च सुव्यवस्थितं कर्तुं उपयुज्यन्ते

एचआरएम इत्यस्मिन् प्रौद्योगिकी न केवलं दक्षतां वर्धयति अपितु मानवसंसाधनव्यावसायिकानां आँकडा-सञ्चालितनिर्णयानां कृते अपि सहायकं भवति । स्वचालनसाधनं प्रशासनिकभारं न्यूनीकरोति, येन मानवसंसाधनव्यावसायिकाः कर्मचारीविकासः, कार्यप्रदर्शनप्रबन्धनम् इत्यादिषु सामरिककार्येषु ध्यानं दातुं शक्नुवन्ति । दूरस्थकार्यस्य प्रबन्धने अपि प्रौद्योगिकी भूमिकां निर्वहति, येन मानवसंसाधनव्यावसायिकाः स्थानस्य परवाहं विना कर्मचारिभिः सह संलग्नतां स्थापयितुं समर्थाः भवन्ति ।

== वैश्विक मानव संसाधन विकास ==
वैश्विक मानवसंसाधनं बहुराष्ट्रीयसङ्गठनेषु कार्यबलस्य प्रबन्धनं भवति, यत्र कर्मचारिणः विभिन्नेषु देशेषु संस्कृतिषु च प्रसारिताः सन्ति । वैश्विक एचआरएम इत्यत्र मानवसंसाधनव्यावसायिकानां कृते पार-सांस्कृतिकभेदाः, कानूनीरूपरेखाः, अन्तर्राष्ट्रीयव्यापारप्रथाः च अवगन्तुं आवश्यकम् अस्ति । संस्थायाः वैश्विकलक्ष्यैः सह संरेखणं निर्वाहयन् विभिन्नक्षेत्राणां विशिष्टानां आवश्यकतानां अनुकूलतायै मानवसंसाधनशक्तिः रणनीतयः अनुकूलाः भवितुमर्हन्ति ।

वैश्विक एचआरएम प्रवासीनियुक्तीनां प्रबन्धनं, अन्तर्राष्ट्रीयश्रमकायदानानां अनुपालनं सुनिश्चित्य, सांस्कृतिकवैविध्यस्य सम्मानं कुर्वन् समावेशीकार्यवातावरणं पोषयितुं च अन्तर्भवति वैश्विककार्यबलस्य प्रभावीरूपेण प्रबन्धनं कृत्वा एचआरएम अन्तर्राष्ट्रीयबाजारे संस्थायाः सफलतायां योगदानं ददाति ।

== उपसंहार ==
मानवसंसाधनप्रबन्धनं केवलं कर्मचारिभिः सह सम्बद्धानां प्रशासनिककार्यस्य प्रबन्धनं न भवति । इदं सामरिकं कार्यं यत् कस्यापि संस्थायाः लक्ष्याणां पूर्तये समीचीना प्रतिभा, कौशलं, संगठनात्मकसंस्कृतिः च भवतु इति सुनिश्चित्य महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति प्रभावी मानव संसाधन विकासप्रथाः प्रेरितं, उत्पादकं कार्यबलं जनयन्ति, यत् संस्थायाः समग्रसफलतायां योगदानं ददाति ।

यथा यथा वैश्विकव्यापारवातावरणं निरन्तरं विकसितं भवति तथा तथा प्रतिस्पर्धात्मकं स्थातुं नूतनानां प्रौद्योगिकीनां, प्रवृत्तीनां, अभ्यासानां च आलिंगनेन मानवसंसाधनशक्तिः अनुकूलतां दातव्यम्। चपलः अभिनवः च भूत्वा भविष्ये मानव संसाधन विकासः संगठनात्मकसफलतायाः अत्यावश्यकः भागः भविष्यति।

== सन्दर्भ सूची ==
[[वर्गः:संगठनात्मक व्यवस्थापन]]
[[वर्गः:अशुद्धं शीर्षकम्]]</text>
      <sha1>lf4qo0647bhrkzie5jo5vv1mj8zefas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्गः:व्यवस्थापन</title>
    <ns>14</ns>
    <id>90747</id>
    <revision>
      <id>501794</id>
      <parentid>496259</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NehalDaveND</username>
        <id>9230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:अशुद्धं शीर्षकम्]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>501794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="ehlru7mo19or8qgm052pdc37l81hjev" xml:space="preserve">व्यवस्थापन सम्बद्धा लेखाः ।

[[वर्गः:अशुद्धं शीर्षकम्]]</text>
      <sha1>ehlru7mo19or8qgm052pdc37l81hjev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>माजिवाला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91160</id>
    <revision>
      <id>501753</id>
      <parentid>497035</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3128" sha1="500wyey82c8t025e4m439m94kyzwbh0" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            =
माजिवाला 
| native_name                     = 
| native_name_lang                = 
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = [[Village]]
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| pushpin_map                     = India Rajasthan#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = Location in Rajasthan, India
| coordinates                     = {{coord|25|46|45|N|72|14|41|E|type:city_region:IN|display=inline,title}}
| subdivision_type                = Country
| subdivision_name                = {{flag|India}}
| subdivision_type1               = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1               = [[Rajasthan]]
| subdivision_type2               = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name2               = [[Balotra district]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 
| named_for                       = 
| government_type                 = Democratic
| governing_body                  = Tehsil
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_total                = 5882
| population_as_of                = 2011
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| demographics_type1              = Languages
| demographics1_title1            = Official
| demographics1_info1             = [[Hindi/Marwadi language|Hindi/Marwadi]]
| timezone1                       = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1                     = +5:30
| postal_code_type                = 
| postal_code                     = 
| registration_plate              = 
| blank1_name_sec1                = Nearest city
| blank1_info_sec1                = [[Jodhpur]], [[Balotra]]
| website                         = 
| footnotes                       = 
}}
भारतस्य राजस्थान-राज्यस्य बालोत्रा-मण्डलस्य पचपदरा-उपमण्डले '''मजीवला'''-ग्रामः अस्ति। 2011 तमस्य वर्षस्य भारतस्य जनगणनानुसारं अस्य ग्रामस्य कुलजनसङ्ख्या 5882 अस्ति। &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Majiwala Village (Pincode: 344022), Pachpadra, Balotra {{!}} Rajasthan {{!}} – Population, Area, Nearby Villages, Assembly &amp; Parliament Constituency|url=https://villageinfo.org/village/87335|accessdate=2025-11-18|website=villageinfo.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251211064631/https://villageinfo.org/village/87335|archivedate=2025-12-11|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ==</text>
      <sha1>500wyey82c8t025e4m439m94kyzwbh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पाणीनि ग्रामपालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92441</id>
    <revision>
      <id>501781</id>
      <parentid>500569</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15045" sha1="rfk04wmzsxiqshcgt3ymy7bj2wo8hi5" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
!
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;पाणिनी ग्रामीणमण्डले&lt;/div&gt;
|-
|
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;[[गाउँपालिका|ग्रामेषु]]&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
|
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;div class=&quot;switcher-container&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Location map/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[सञ्चिका:लुम्बिनी_प्रदेश.png|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:लुम्बिनी_प्रदेश.png|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित छ]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:57.222%;left:67.5%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-3px;top:-3px&quot;&gt;[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.2em&quot;&gt;गङ्गादी-प्रदेशस्य मानचित्रे पाणिनी-ग्रामीणां स्थानं&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[सञ्चिका:Nepal_adm_location_map.svg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका नेपालमा अवस्थित छ]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:60.6%;left:37.471%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-3px;top:-3px&quot;&gt;[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]] पाणिनी ग्रामपालिका&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;switcher-label&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;नेपालदेशस्य मानचित्रं दर्शयितुं&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedbottomrow&quot;
|
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |निर्देशिकाः&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;span class=&quot;geo-inline&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki &lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;27°58 'N&lt;/span&gt; 83°04' E&lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;83°04 'E&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;//इति।&amp;#x22;&amp;#x907;&amp;#x924;&amp;#x93F;&amp;#x964;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा&quot;&gt;27.97 °N 83.06 °E&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;﻿ / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;27.97; 83.06&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;indicator name=&quot;coordinates&quot;&gt;&lt;span id=&quot;coordinates&quot;&gt;[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:8}}&lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki &lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;27°58′N&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;83°04′E&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;&amp;#xfeff; / &amp;#xfeff;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा&quot;&gt;27.97°N 83.06°E&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;#xfeff; / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;27.97; 83.06&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]
[[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]]
[[वर्गः:अर्घाखाँचीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः]]
&lt;/span&gt;&lt;/indicator&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |देशः
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[सञ्चिका:Flag_of_Nepal.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|20x20अणवः| ]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[नेपालदेशः]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |प्रदेशः
| class=&quot;infobox-data&quot; |लुम्बिनी-प्रदेशः
|- class=&quot;mergedrow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|लघुः]]
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |स्थापितः।
| class=&quot;infobox-data&quot; |27 फागुन 2073
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
!
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |सर्वकारः&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |अध्यक्षः।&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |
|- class=&quot;mergedrow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |उपाध्यक्षः&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
!
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |क्षेत्रम्&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |- निक्षेपः&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |१५१.४२ बर्ग कि. मी.
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
!
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |जनसङ्ख्या&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt; (राष्ट्रिय-जनगणना 2078) &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |- निक्षेपः&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |२२,२१९
|- class=&quot;mergedrow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |घनता&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |150/कि. मी. 2 (380/वर्गमी.) &amp;nbsp;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[स॰सा॰स॰+०५:४५|यू. टी. सी. + 5:45]] (नेपालीयसमयः) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |क्षेत्रीय-सङ्केतः
| class=&quot;infobox-data&quot; | +९७७-७७
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |केन्द्रम्
| class=&quot;infobox-data&quot; |
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
!
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |जालपुटम्
| class=&quot;infobox-data&quot; |[https://web.archive.org/web/20260901111050/https://paninimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
|}
'''पाणिनी-ग्रामपालिका'''  [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँचीमण्डलस्य]] त्रयाणां ग्रामनगरपालिकानां मध्ये एषा अन्यतमा अस्ति । &lt;ref name=&quot;गाउँपालिका वा नगरपालिका&quot;&gt;{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)&quot;&gt;{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;गाउँपालिका वा नगरपालिका&quot;/&gt;
वि.सं. २०१३ तमे वर्षे [[संघीय मामिला सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः]] (नेपाल) पालिका, अर्घाखाँची पाली, पणेना, खिदिम, पोखराथोक, अर्घाखाँची एतस्य (1-8) खण्डाः एकीकृत्य पाणिनी ग्रामपालिका घोषितं । पोखराथोक, पटौती, मैदान, धतिवांग एवं राडगुरी गाविस। &lt;ref name =&quot;नयाँ नेपाल&quot;&gt;{{cite web|title=सात प्रदेशको नयाँ नेपाल|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/|publisher=अनलाइन खबर|accessdate=२०७१ माघ ५|ref=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=अन्नपूर्ण पोस्ट|date=२०७३ फागुन २७}}&lt;/ref&gt;
अस्य क्षेत्रफलं १५१.४२ वर्गकिलोमीटर परिमितं अस्ति । नगरपालिका ८ वार्डेषु विभक्ता अस्ति ।&lt;ref&gt;{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=नयाँ पत्रिका दैनिक|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}&lt;/ref&gt;
पाणिनी तपोभूमि (पणेना), सत्तले गुहा, मालिका मन्दिर, खिदिम, आलम देवी मन्दिर, पाली-नगरस्य पन्थिटोल-नगरस्य देवस्थान-मन्दिरं प्रमुखं पर्यटनस्थलानि सन्ति । अत्र हरिहर माध्यमिकविद्यालयः, कमला माध्यमिकविद्यालयः, कृष्णमाध्यमिकविद्यालयः, शिवमदनमाध्यमिकविद्यालयः इत्यादयः विद्यालयाः सन्ति । पाणिनीग्राम्यनगरपालिकायाः पूर्वदिशि गुल्मी-[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पामण्डलानि]], उत्तरे छत्रदेवग्रामपालिकाः, पश्चिमे सन्धिकर्क-शीतगङ्गानगरपालिकाः, दक्षिणे च शितगङ्गानगरपालिकाः, पाल्पामण्डलानि च सन्ति । &lt;ref&gt;{{cite web|title=स्थानीय तहहरूको नाम, संख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७|archive-date=2019-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;


== जनसङ्ख्या ==
राष्ट्रियजनगणना २०७८ तमे वर्षे अनुसारं पाणिनी ग्रामपालिकायां कुलजनसंख्या २२,२९१ निवसन्ति, अत्र ६,१६१ गृहाणि सन्ति । 

== नामाकरण ==
पाणिनिग्राम्यनगरपालिकायाः नाम ख्याताः [[संस्कृतम्|संस्कृतव्याकरणज्ञः]] [[पाणिनिः]] एतस्य नाम्नी योजितम्। तस्य जन्म दक्षिण एशियायाः पश्चिमप्रदेशे ५०० ईपू यावत् अभवत् इति मन्यते । तस्य जन्मस्थानस्य विषये विविधाः मताः सन्ति, येषु गान्धारप्रदेशः उत्तरपाकिस्तानः सर्वाधिकं लोकप्रियः अस्ति । [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] पाणिनेः पितृगृहम् इति अपि मतम् अस्ति । पाणिनिऋषि अत्रैव तपस्यां कृत्वा श्रीमहादेवात् [[माहेश्वरसूत्राणि|माहेश्वराणि सुत्राणि]] नीतवान् इति मन्यते ।

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{Reflist}}

== बाह्यसूत्राणि ==

* [http://www.ddcarghakhanchi.gov.np/ जिला समन्वय समिति कार्यालय, अर्घाखाँची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803031519/http://ddcarghakhanchi.gov.np/ |date=2017-08-03 }}</text>
      <sha1>rfk04wmzsxiqshcgt3ymy7bj2wo8hi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेपालस्य नगराणि</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92575</id>
    <revision>
      <id>501743</id>
      <parentid>501180</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132377" sha1="1efg6l94ax1tk9u4w23edoxb4qumumw" xml:space="preserve">{{Location map+ | Nepal
|float = right
|width = 400
|caption = {{center|नेपालस्य ''महानगरपालिकाः''  ''उपमहानगरपालिकाः'' च}}&lt;br/&gt;काष्ठमण्डप उपत्यकास्थिताः नगराणिः [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] एवं [[काष्ठमण्डपनगरम्]] &lt;br&gt;
रक्तविन्दू:महानगरपालिका दर्शायति &lt;br&gt; हरितविन्दू:उपमहानगरपालिका दर्शायति
|places =
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डपनगरम्]]&lt;/small&gt;
    |position=top
    |background=yellow
    |mark=City locator 11.svg
    |marksize=15
    |lat_deg= 27 | lat_min= 41
    |lon_deg= 85 | lon_min= 21
    }}
{{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]&lt;/small&gt;
    |position=top
    |background=
    |mark=Red pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 28 | lat_min= 12
    |lon_deg= 83 | lon_min= 59
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]&lt;/small&gt;
    |position=bottom
    |background=
    |mark=Red pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 27 | lat_min= 40
    |lon_deg= 84 | lon_min= 35
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]&lt;/small&gt;
    |position=right
    |background=
    |mark=Red pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 27 | lat_min= 40
    |lon_deg= 85 | lon_min= 20
    }}
{{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]]&lt;/small&gt;
    |position=right
    |background=
    |mark=Red pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 27 | lat_min= 0
    |lon_deg= 84 | lon_min= 52
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]&lt;/small&gt;
    |position=left
    |background=
    |mark=Red pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 26 | lat_min= 29
    |lon_deg= 87 | lon_min= 17
    }}
{{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]]&lt;/small&gt;
    |position=right
    |background=
    |mark=Green pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 28 | lat_min= 02
    |lon_deg= 82 | lon_min= 29
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]]&lt;/small&gt;
    |position=top
    |background=
    |mark=Green pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 28 | lat_min= 42
    |lon_deg= 80 | lon_min= 34
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]]&lt;/small&gt;
    |position=right
    |background=
    |mark=Green pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 26 | lat_min= 39
    |lon_deg= 87 | lon_min= 16
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]&lt;/small&gt;
    |position=right
    |background=
    |mark=Green pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 26 | lat_min= 42
    |lon_deg= 85 | lon_min= 55
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]]&lt;/small&gt;
    |position=right
    |background=
    |mark=Green pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 27 | lat_min= 42
    |lon_deg= 83 | lon_min= 27
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]&lt;/small&gt;
    |position=top
    |background=
    |mark=Green pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 27 | lat_min= 25
    |lon_deg= 85 | lon_min= 02
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुल्सीपुर]]&lt;/small&gt;
    |position=top
    |background=
    |mark=Green pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 28 | lat_min= 15
    |lon_deg= 82 | lon_min= 32
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]&lt;/small&gt;
    |position=top
    |background=
    |mark=Green pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 26 | lat_min= 49
    |lon_deg= 87 | lon_min= 17
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]]&lt;/small&gt;
    |position=left
    |background=
    |mark=Green pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 28 | lat_min= 3
    |lon_deg= 81 | lon_min= 37
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]]&lt;/small&gt;
    |position=left
    |background=
    |mark=Green pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 27 | lat_min= 2
    |lon_deg= 85 | lon_min= 0
    }}
  {{Location map~ | Nepal
    |label=&lt;small&gt;[[जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिका|जीतपुरसिमरा]]&lt;/small&gt;
    |position=right
    |background=
    |mark=Green pog.svg
    |marksize=8
    |lat_deg= 27 | lat_min= 9
    |lon_deg= 84 | lon_min= 58
    }}
}}

[[नगराणि]] नेपालदेशस्य नगराणि च नगरपालिकानां अन्तर्गतं समाविष्टानि सन्ति । नेपालदेशस्य नगरपालिका कस्यचित् मण्डलस्य उप-एककम् अस्ति । [[नेपालसर्वकारेण]] नगरपालिका भवितुं न्यूनतममापदण्डाः निर्धारिताः सन्ति । एतेषु मापदण्डेषु कतिपया जनसंख्या, आधारभूतसंरचना, राजस्वं च अन्तर्भवति । सम्प्रति नेपाले २९३ नगरपालिकाः सन्ति, येषु ६ [[महानगरनगराणि]], ११ [[उपमहानगरनगराणि]] २७६ च [[नगरनगराणि]] सन्ति । तदतिरिक्तं ४६० [[ग्रामीणनगराणि]] सन्ति, ये मिलित्वा नेपाले कुलम् ७५३ [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] सन्ति&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://opendatanepal.com/dataset/total-number-of-local-bodies-and-wards-per-district-of-nepal/resource/8a52101b-4e22-435f-ba55-f2bd688799e5|title=Total number of local bodies and ward|date=4 March 2018|publisher=Open Data Nepal|access-date=11 November 2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205011503/http://opendatanepal.com/dataset/total-number-of-local-bodies-and-wards-per-district-of-nepal/resource/8a52101b-4e22-435f-ba55-f2bd688799e5 |date=5 February 2020 }}&lt;/ref&gt;।

नेपालको राजधानी र सबैभन्दा ठूलो सहर [[काष्ठमण्डपनगरम्]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/nepal-population/cities/|title=Population of Cities in Nepal (2020)|website=worldpopulationreview.com|access-date=2019-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728020537/http://worldpopulationreview.com/countries/nepal-population/cities/ |date=2019-07-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.welcomenepal.com/places-to-see/kathmandu.html|title=Kathmandu|last=Nepal|first=Naturally|website=Naturally Nepal|language=en|access-date=2019-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728020538/https://www.welcomenepal.com/places-to-see/kathmandu.html |date=2019-07-28 }}&lt;/ref&gt;। क्षेत्रानुसारं बृहत्तमं महानगरम् अस्ति [[पोखरा महानगरम्|पोखरा]], यस्य क्षेत्रफलं ४६४.२८ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, यदा तु लघुतमं महानगरम् अस्ति [[ललितपुर महानगरम्|ललितपुर]], यस्य क्षेत्रफलं ३६.१२ वर्गकिलोमीटर् अस्ति ।
तथैव क्षेत्रानुसारं बृहत्तमं उपमहानगरं [[घोराही उपमहानगरनगरम्|घोराही]] अस्ति, यस्य क्षेत्रफलं ५२२.२१ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, जनसंख्यायाः अनुसारं बृहत्तमं उपमहानगरीयं नगरं [[जनकपुरधाम उपमहानगरनगरम्|जनकपुरम्]] अस्ति, यस्य जनसंख्या १,५९,४६८ अस्ति&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-03-13/pokhara-lekhnath-becomes-largest-metropolitan-city.html|title=Pokhara Lekhnath becomes largest metropolitan city|access-date=16 June 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;। क्षेत्रानुसारं बृहत्तमा नगरपालिका सित्गङ्गा अस्ति, यस्य क्षेत्रफलं ६१०.४३ वर्गकिलोमीटर् अस्ति&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/nepal-mun-admin.php?adm2id=5106|title=Sitganga Municipality in Nepal|access-date=19 March 2018}}&lt;/ref&gt;।

== वर्गीकरणानुसार नगराणि ==
नेपालस्य स्थानीयशासनसञ्चालन ऐन, २०७४ तथा च नगरपालिका इति मन्तव्यस्य स्थानीयस्तरस्य न्यूनतमजनसंख्या उल्लिखिताः अन्ये प्रमुखाः मापदण्डाः सन्ति यत् हिमालयस्य मण्डलस्य न्यूनतमजनसंख्या १०,००० भवितुमर्हति, तथा च पर्वतमण्डलेषु, आन्तरिकतरायमण्डलेषु, तराईमण्डलेषु, काठमाण्डौ उपत्यकासु च न्यूनतमजनसंख्या ४०,०००, क्रमशः ५०,०००, ७०,०००, एकलक्षं च । उपमहानगरस्य जनसंख्या द्विलक्षं, महानगरस्य जनसंख्या ५ लक्षं च भवेत् &lt;ref&gt;{{Cite web |title=स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४|url=https://mofaga.gov.np/news-notice/1697 |access-date=13 Jan 2024 |website=सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}&lt;/ref&gt; ।

वर्गीकरण:
[[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)]] आधारभूतसंरचनायाः सामाजिकविकासस्य च आधारेण स्थानीयस्तरस्य चतुर्णां वर्गेषु वर्गीकरणं कृतवान् अस्ति&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-12-23|title=दुर्गम र सुगमको आधारमा स्थानीय तहको विभाजन : हेर्नुहोस् तपाईंको स्थानीय तह कुन वर्ग छ ?|url=https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/|access-date=2020-12-21|website=सजिलो सञ्जाल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001212003/https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/ |date=2020-10-01 }}&lt;/ref&gt;।
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |वर्गीकरण 
!प्रकार
!सङ्ख्या
|-
| bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
|वर्ग 'क'
|अति दुर्गम
|१८
|-
| bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|वर्ग 'ख'
|दुर्गम
|४३
|-
| bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|वर्ग 'ग'
|मध्यम
|१३३
|-
|
|वर्ग 'घ'
|सुगम
|९९
|}

'''गाढा'''मा सूचीकृत सहरहरू नेपालका आ-आफ्ना प्रदेशका राजधानीहरू हुन् भने '''गाढा''' र ''छड्के'' देशको राजधानी हो।

[[File:Nepal Urban Municipality.svg|center|thumb|750x750px|{{Color box|red}} महानगरपालिका {{Color box|#ff6600}} उपमहानगरपालिका {{Color box|#ffcc00}} नगरपालिका]]
=== महानगरपालिका ===
{{static row numbers}} 
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text&quot;
|+
!नाम
!मण्डलम्
!प्रदेश
!जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]])
!क्षेत्रफल (किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;)
!जनघनत्व (वर्ग किमी)
!# वडा सङ्ख्या
!वेबसाइट
|-
|'''''[[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डपनगरम्]]'''''
|[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|८,६२,४००
|४९.४५
|१७,०००
|३२
|[http://www.kathmandu.gov.np/en]
|-
|'''[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा ]]'''
|[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]
|५,१३,५०४
|४६४.२४
|१,१००
|३३
|[https://web.archive.org/web/20241014122024/https://pokharamun.gov.np/]
|-
|[[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]
|[[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|३,६९,२६८
|४३२.९५
|८५०
|२९
|[http://bharatpurmun.gov.np/]
|-
|[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]
|[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|२,९४,०९८
|३६.१२
|८,१००
|२९
|[https://web.archive.org/web/20201226094611/https://lalitpurmun.gov.np/]
|-
|[[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज]]
|[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|२,७२,३८२
|१३२.०७&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf|title=Population Ward Level 753 Local Unite|website=केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग|access-date=23 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085017/http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf|archive-date=27 January 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127085017/http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |date=27 January 2018 }}&lt;/ref&gt;
|२,१००
|३२
|[https://birgunjmun.gov.np/]
|-
|[[विराटनगर|विराटनगर महानगरपालिका]]
|[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|२,४३,९२७
|७७.००&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|३,२००
|१९
|[http://biratnagarmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125015129/http://biratnagarmun.gov.np/ |date=2017-01-25 }}
|-
|}
{{anchor|Sub-metropolitan cities (उप-महानगरपालिका)}}

=== उपमहानगरपालिका ===
{{static row numbers}} 
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text&quot;
!नाम
!मण्डलम्
!प्रदेशः
!जनसङ्ख्या ([[नेपालस्य द्वादश राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]])
!क्षेत्रफल (वर्ग किमी) 
!जनघनत्व (वर्ग किमी)
!# वडा सङ्ख्या
!वेबसाइट
|-
|[[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]]
|[[दाङमण्डलम्|दाङ]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|२,००,५३०
|५२२.२१
|३८०
|१९
|[http://ghorahimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902184840/http://ghorahimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|-
|'''[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]]'''
|[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]
|१,९८,७९२
|२६१.७५
|७६०
|१९
|[http://dhangadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902185349/http://dhangadhimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|-
|[[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]]
|[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|१,९७,२४१
|९३.७८
|२,१००
|२०
|[http://itaharimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902225605/http://itaharimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|-
|'''[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]'''
|[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|१,९४,५५६
|९१.९७
|२,१००
|२५
|[http://www.janakpurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902182547/http://www.janakpurmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|-
|[[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]]
|[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|१,९४,३३५
|१०१.६१
|१,९००
|१९
|[http://butwalmun.gov.np/?language=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902180505/http://butwalmun.gov.np/?language=en |date=2017-09-02 }}
|-
|'''[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]'''
|[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|१,९३,५७६
|२६१.५९
|७४०
|१९
|[http://hetaudamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902181741/http://hetaudamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|-
|[[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुल्सीपुर]]
|[[दाङमण्डलम्|दाङ]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|१,७९,७५५
|३८४.६३
|४७०
|१९
|[http://tulsipurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902182124/http://tulsipurmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|-
|[[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]
|[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|१,६६,५३१
|१९२.३२
|८७०
|२०
|[https://web.archive.org/web/20170902181156/http://www.dharan.gov.np/en]
|-
|[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]]
|[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|१,६४,४४४
|८५.९४
|१,९००
|२३
|[http://www.nepalgunjmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902180650/http://www.nepalgunjmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|-
|[[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]]
|[[बारामण्डलम्|बारा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|१,३६,२२२
|१०८.९४
|१,३००
|२७
|[http://kalaiyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902223305/http://kalaiyamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|-
|[[जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिका|जीतपुरसिमरा]]
|[[बारामण्डलम्|बारा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|१,२७,३०७
|३१२.१८
|४१०
|२४
|[http://www.jeetpursimaramun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907110349/http://jeetpursimaramun.gov.np/en |date=2018-09-07 }}
|}
{{anchor|Municipality (नगरपालिका)}}

=== नगरपालिका ===
{{static row numbers}} 
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text&quot;
!नाम
!मण्डलम्
!प्रदेशः
!जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]])
!क्षेत्रफल 
!# वडा सङ्ख्या
!वेबसाइट
|-
|[[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानिलकण्ठ ]]
|[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|१७७,५५७
|३४.८
|१३
|[http://www.budhanilkanthamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902225842/http://www.budhanilkanthamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|-
|[[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]]
|[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]
|१५३,८६३
|२४५.०६
|१६
|[http://birendranagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902224157/http://birendranagarmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|-
|[[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]]
|[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|१५१,४७९
|५४.९५
|११
|[http://www.tarakeshwormun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830110857/http://www.tarakeshwormun.gov.np/en |date=2017-08-30 }}
|-
|[[तिलोत्तमा नगरपालिका|तिलोत्तमा]]
|[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|१४९,४७९
|१२६.१९
|१७
|[http://www.tilottamamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829054037/http://www.tilottamamun.gov.np/en |date=2017-08-29 }}
|-
|[[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]]
|[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|१४९,३६६
|५८.५
|९
|[http://gokarneshwormun.gov.np/en]
|-
|[[सूर्यविनायक नगरपालिका|सूर्यविनायक]]
|[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|१४०,०८५
|४२.४५
|१०
|[http://www.suryabinayakmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163357/http://www.suryabinayakmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[चन्द्रागिरी नगरपालिका|चन्द्रागिरी]]
|[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|१३६,८६०
|४३.९
|१५
|[http://www.chandragirimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121639/http://www.chandragirimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[टोखा नगरपालिका|टोखा]]
|[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|१३३,७५५
|१७.११
|११
|[http://www.tokhamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925054313/http://www.tokhamun.gov.np/en |date=2015-09-25 }}
|-
|[[मेचीनगर नगरपालिका|मेचीनगर]]
|[[झापामण्डलम्|झापा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|१३३,०७३
|१९२.८५
|१५
|[https://web.archive.org/web/20201124152235/https://mechinagarmun.gov.np/]
|-
|[[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]]
|[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|१३०,४३३
|२७.३८
|९
|[http://www.kageshworimanoharamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904063328/http://www.kageshworimanoharamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|-
|[[महालक्ष्मी नगरपालिका, ललितपुर|महालक्ष्मी]]
|[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|१२३,११६
|२६.५१
|१०
|[http://www.mahalaxmimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904020551/http://www.mahalaxmimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|-
|[[भीमदत्त नगरपालिका|भीमदत्त]]
|[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]
|१२२,३२०
|७८.२४
|१९
|[http://bheemdattamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902234635/http://bheemdattamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|-
|[[सुन्दरहरैँचा नगरपालिका|सुन्दरहरैँचा]]
|[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|१२०,२१३
|११०.१६
|१२
|[http://www.sundardularimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903124809/http://www.sundardularimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[मध्यपुर थिमी नगरपालिका|मध्यपुर थिमी]]
|[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|११९,७५६
|११.४७
|९
|[http://madhyapurthimimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121220/http://madhyapurthimimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[बिर्तामोड नगरपालिका|विर्तामोड]]
|[[झापामण्डलम्|झापा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|११६,१९२
|७८.२४
|१०
|[http://www.birtamodmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903132044/http://www.birtamodmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]]
|[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|११५,४३७
|२९.८५
|१०
|[http://www.nagarjunmun.gov.np/en]
|-
|[[दमक नगरपालिका|दमक]]
|[[झापामण्डलम्|झापा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|१०७,२२७
|७०.८६
|१०
|[http://damakmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120942/http://damakmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[त्रियुगा नगरपालिका|त्रियुगा]]
|[[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|१०२,७२५
|५४७.४३
|१६
|[http://www.triyugamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163757/http://www.triyugamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[लहान नगरपालिका|लहान]]
|[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|१०२,०३१
|१६७.१७
|२४
|[http://lahanmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903122224/http://lahanmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[कोहलपुर नगरपालिका|कोहलपुर]]
|[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|१०१,६६७
|१८४.२६
|१५
|[http://www.kohalpurmun.gov.np/en]
|-
|[[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]]
|[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]
|९८,७४६
|३०५.६३
|१२
|[http://www.attariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163404/http://www.attariyamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[गोदावरी नगरपालिका, ललितपुर|गोदावरी]]
|[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|९७,६३३
|९६.११
|१४
|[http://godawarimunlalitpur.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205222356/https://godawarimunlalitpur.gov.np/en |date=2020-12-05 }}
|-
|[[वाणगङ्गा नगरपालिका|वाणगङ्गा]]
|[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|९६,७१४
|२३३.६८
|११
|[http://www.bangangamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115154/http://www.bangangamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[सिराहा नगरपालिका|सिराहा]]
|[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|९५,४१०
|९४.२
|२२
|[http://Sirahamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121009/http://sirahamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[बराहक्षेत्र नगरपालिका|बराहक्षेत्र]]
|[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|९१,०८७
|२२२.०९
|११
|[http://barahamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201115645/https://barahamun.gov.np/ |date=2020-12-01 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[लम्कीचुहा नगरपालिका|लम्कीचुहा]]
|[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]
|९०,९७१
|२२५
|१०
|[http://www.lamkichuhamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180402220827/http://www.lamkichuhamun.gov.np/en |date=2018-04-02 }}
|-
|[[रत्ननगर नगरपालिका|रत्ननगर]]
|[[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|८९,९०५
|६८.६८
|१६
|[https://www.ratnanagarmun.gov.np/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|[[टीकापुर नगरपालिका|टीकापुर]]
|[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]
|८९,८३५
|१२१.९२
|९
|[http://tikapurmun.gov.np/en]
|-
|[[कपिलवस्तु नगरपालिका|कपिलवस्तु]]
|[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|८८,८७४
|१३६.९१
|१२
|[http://kapilvastumun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120059/http://kapilvastumun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[चाँगुनारायण नगरपालिका|चाँगुनारायण]]
|[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|८८,०८३
|६२.९८
|९
|[http://www.changunarayanmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015950/http://www.changunarayanmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|-
|[[लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका|लुम्बिनी सांस्कृतिक]]
|[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|८७,३८३
|११२.२१
|१३
|[http://www.lumbinisanskritikmun.gov.np]
|-
|[[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]]
|[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]
|८६,८२१
|१०८.३४
|१७
|[http://www.kawasotimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015711/http://www.kawasotimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[घोडाघोडी नगरपालिका|घोडाघोडी]]
|[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]
|८६,०३४
|३५४.४५
|१२
|[http://www.ghodaghodimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120238/http://www.ghodaghodimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[शिवराज नगरपालिका|शिवराज]]
|[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|८४,८१०
|२८४.०७
|११
|[http://www.shivarajmun.gov.np/en]
|-
|[[अर्जुनधारा नगरपालिका|अर्जुनधारा]]
|[[झापामण्डलम्|झापा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|८४,०१८
|१०९.८६
|११
|[http://www.shaniarjunmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902112849/http://www.shaniarjunmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[चन्द्रपुर नगरपालिका|चन्द्रपुर]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|८१,८०७
|२४९.९६
|१०
|[http://www.chandrapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903205931/http://www.chandrapurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[बेलबारी नगरपालिका|बेलबारी]]
|[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|८१,७७१
|१३२.७९
|११
|[http://www.belbarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210742/http://www.belbarimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]]
|[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|८१,५७८
|१४.७६
|१०
|[http://kirtipurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903204932/http://kirtipurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[बरहथवा नगरपालिका|बरहथवा]]
|[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|८१,१२०
|१०७.०५
|१८
|[http://barhathwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210718/http://barhathwamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]]
|[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]
|७९,३४९
|१५९.९३
|१८
|[http://www.gaindakotmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112826/http://www.gaindakotmun.gov.np/en |date=2015-09-25 }}
|-
|[[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]
|[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|७९,१३६
|६.८९
|१०
|[http://bhaktapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903122701/http://bhaktapurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[व्यास नगरपालिका|व्यास]]
|[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]
|७८,९३९
|२४८
|१४
|[http://vyasmun.gov.np/en]
|-
|[[सैनामैना नगरपालिका|सैनामैना]]
|[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|७८,३९३
|१६२.१८
|११
|[http://www.sainamainamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012723/http://www.sainamainamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|-
|[[बर्दघाट नगरपालिका|बर्दघाट]]
|[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|नवलपरासी(बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|७६,७०३
|१६२.०५
|१६
|[https://web.archive.org/web/20241023061748/https://bardaghatmun.gov.np/]
|-
|[[बुद्धभूमि नगरपालिका|बुद्धभूमि]]
|[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|७६,५०७
|३६६.६७
|१०
|[http://buddhabhumimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112170357/https://buddhabhumimun.gov.np/ |date=2024-11-12 }}
|-
|[[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]]
|[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|७४,९१४
|७७.९२
|१०
|[http://inaruwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904010808/http://inaruwamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[गुलरिया नगरपालिका|गुलरिया]]
|[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|७४,५०५
|११८.२१
|१२
|[http://gulariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210407/http://gulariyamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|सिद्धार्थनगर]]
|[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|७४,४३६
|३६.०३
|१३
|[http://siddharthanagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211116/http://siddharthanagarmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[बर्दिबास नगरपालिका|बर्दिबास]]
|[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|७४,३६१
|३१५.५७
|१४
|[http://www.bardibasmun.gov.np/en]
|-
|[[शिवसताक्षी नगरपालिका|शिवसताक्षी]]
|[[झापामण्डलम्|झापा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|७४,०७७
|१४५.८७
|११
|[http://www.shivasataximun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211843/http://www.shivasataximun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[बारबर्दिया नगरपालिका|बारबर्दिया]]
|[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|७२,५३३
|२२६.०९
|११
|[http://barbardiyamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226044006/http://barbardiyamun.gov.np/ |date=2019-02-26 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[गौशाला नगरपालिका|गौशाला]]
|[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|७२,४८१
|१४४.७३
|१२
|[http://www.gaushalamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211931/http://www.gaushalamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[देवदह नगरपालिका|देवदह]]
|[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|७२,४५७
|१३६.९५
|१२
|[http://www.devdahamun.gov.np/en]
|-
|[[पथरी शनिश्चरे नगरपालिका|पथरी शनिश्चरे]]
|[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|७२,४५१
|७९.८१
|१०
|[http://www.patharishanishcharemun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211320/http://www.patharishanishcharemun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[सुनवल नगरपालिका|सुनवल]]
|[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|७२,०८५
|१३९.१
|१३
|[http://www.sunwalmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904021324/http://www.sunwalmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[कृष्णपुर नगरपालिका|कृष्णपुर]]
|[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]
|७१,५००
|२५२.७५
|९
|[http://Krishnapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904020152/http://krishnapurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|-
|[[कमलामाई नगरपालिका|कमलामाई]]
|[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|७१,०१६
|४८२.५७
|१४
|[http://kamalamaimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115950/http://kamalamaimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|-
|[[भद्रपुर नगरपालिका|भद्रपुर]]
|[[झापामण्डलम्|झापा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|७०,९१३
|९६.३५
|१०
|[http://bhadrapurmun.gov.np/en]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|[[उर्लाबारी नगरपालिका|उर्लाबारी]]
|[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|७०,९०८
|७४.६२
|९
|[http://www.urlabarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411100310/http://www.urlabarimun.gov.np/en |date=2018-04-11 }}
|-
|[[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]]
|[[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|७०,८०३
|५५.६४&lt;ref name=&quot;:०&quot;&gt;{{cite web |title=स्थानिय तह |url=http://103.69.124.141 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831065451/http://103.69.124.141/ |archive-date=31 August 2018 |access-date=20 April 2018}}&lt;/ref&gt;
|१६
|[http://www.rajbirajmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903212331/http://www.rajbirajmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[दुधौली नगरपालिका|दुधौली]]
|[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|७०,२०७
|३९०.३९
|१४
|[http://www.dudhaulimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904011120/http://www.dudhaulimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[कृष्णनगर नगरपालिका|कृष्णनगर]]
|[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|७०,१११
|९६.६६
|१२
|[http://www.krishnanagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014413/http://www.krishnanagarmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[ईश्वरपुर नगरपालिका|ईश्वरपुर]]
|[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|६८,३७७
|१६३.८३
|१५
|[http://www.ishworpurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012529/http://www.ishworpurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|-
|[[बनेपा नगरपालिका|बनेपा]]
|[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|६७,६९०
|५४.५९
|१४
|[http://banepamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015038/http://banepamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|-
|[[खैरहनी नगरपालिका|खैरहनी]]
|[[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|६७,३८५
|८५.५५
|१३
|[http://www.khairhanimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904021343/http://www.khairhanimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|-
|[[राप्ती नगरपालिका|राप्ती]]
|[[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|६६,६१७
|२१२.३१
|१३
|[http://raptimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904023410/http://raptimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[लालबन्दी नगरपालिका|लालबन्दी]]
|[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|६६,४१९
|२३८.५
|१७
|[http://www.laalbandimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925130032/http://www.laalbandimun.gov.np/en |date=2017-09-25 }}
|-
|[[दुहवी नगरपालिका|दुहवी]]
|[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|६६,०७४
|७३.६७
|१२
|[http://www.duhabibhaluwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014920/http://www.duhabibhaluwamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[महाराजगञ्ज नगरपालिका|महाराजगन्ज]]
|[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|६४,६४५
|११२.२१
|११
|[http://maharajgunjmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190216164014/http://maharajgunjmun.gov.np/ |date=2019-02-16 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[गौरीगङ्गा नगरपालिका|गौरीगङ्गा]]
|[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]
|६४,५५८
|२४४.४४
|११
|[http://gaurigangamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006174217/https://gaurigangamun.gov.np/ |date=2024-10-06 }}
|-
|[[रामग्राम नगरपालिका|रामग्राम]]
|[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|६४,०१७
|१२८.३२
|१८
|[http://ramgrammun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[गोलबजार नगरपालिका|गोलबजार]]
|[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|६३,८८५
|१११.९४
|१३
|[https://www.golbazarmun.gov.np/]
|-
|[[जलेश्वर नगरपालिका|जलेश्वर]]
|[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|६३,८०२
|४४.२६
|१२
|[http://jaleshwarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014419/http://jaleshwarmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|-
|[[रामधुनी नगरपालिका|रामधुनी]]
|[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|६३,४५२
|९१.६९
|९
|[http://ramdhunimun.gov.np/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241009201345/https://ramdhunimun.gov.np/en |date=2024-10-09 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[बाँसगढी नगरपालिका|बाँसगढी]]
|[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|६३,२५२
|२०६.०८
|९
|[http://www.bansgadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904013754/http://www.bansgadhimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[सबैला नगरपालिका|सबैला]]
| [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ६२,२८२ || ६४.४७ || १३ || [http://www.sabailamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209145137/http://www.sabailamun.gov.np/en |date=2017-12-09 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[पुनर्वास नगरपालिका|पुनर्वास]]
|[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]
|६१,७४८
|१०३.७१
|११
|[http://www.punarbasmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827120015/http://www.punarbasmun.gov.np/en |date=2017-08-27 }}
|-
|[[रतुवामाई नगरपालिका|रतुवामाई]]
|[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|६१,१३९
|१४२.१५
|१०
|[http://ratuwamaimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015215305/https://ratuwamaimun.gov.np/ |date=2024-10-15 }}
|-
|[[मध्यविन्दु नगरपालिका|मध्यविन्दु]]
|[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]
|६१,०९१
|२३३.३५
|१५
|[http://madhyabindumun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014054/http://madhyabindumun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[गरुडा नगरपालिका|गरुडा]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|६०,८५७
|४४.४६
|९
|[http://www.garudamun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[राजापुर नगरपालिका|राजापुर]]
|[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|६०,८३१
|१२७.०८
|१०
|[http://www.rajapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014356/http://www.rajapurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|-
|[[गौरादह नगरपालिका|गौरादह]]
|[[झापामण्डलम्|झापा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|६०,४५१
|१४९.८६
|९
|[http://gauradahamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012725/http://gauradahamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[कटारी नगरपालिका|कटारी]]
|[[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|५९,५०७
|४२४.८९
|१४
|[http://www.kataarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014353/http://www.kataarimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[मिर्चैया नगरपालिका|मिर्चैया]]
|[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|५९,४२५
|९१.९७
|१२
|[http://www.mirchaiyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010013446/http://www.mirchaiyamun.gov.np/en |date=2017-10-10 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[महागढीमाई नगरपालिका|महागढीमाई]]
|[[बारामण्डलम्|बारा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|५९,४२४
|५५.३२
|११
|[http://www.mahagadimaimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904023213/http://www.mahagadimaimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[विदुर नगरपालिका|विदुर]]
|[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|५९,२२७
|१३०.०१
|१३
|[http://bidurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015532/http://bidurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[लमही नगरपालिका|लमही]]
| [[दाङमण्डलम्|दाङ]] 
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ५९,०५० || ३२६.६६|| ९ || [http://www.lamahimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[कल्याणपुर नगरपालिका|कल्याणपुर]]
| [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५८,८७२ || ७६.८१ || १२ || [http://www.kalyanpurmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|[[नीलकण्ठ नगरपालिका|नीलकण्ठ]]
|[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]
|५८,८२८
|१९७.७
|१४
|[http://www.nilkanthamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904022954/http://www.nilkanthamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[कञ्चनरूप नगरपालिका|कञ्चनरूप]]
| [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||५८,४६६|| ११७.३४|| १२ || [http://www.kanchanrupmun.gov.np/en]
|-
| [[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]]
| [[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] 
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ५८,००३ || ११२.७२|| १७ || [http://www.devchulimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171124021632/http://devchulimun.gov.np/en |date=2017-11-24 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[बेदकोट नगरपालिका|बेदकोट]]
| [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] 
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ५७,६८० || १५९.९२ ||१० || [http://bedkotmun.gov.np/en]
|-
|[[रङ्गेली नगरपालिका|रङ्गेली]]
|[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|५७,४९४
|१११.७८
|९
|[http://www.rangelimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911165940/http://www.rangelimun.gov.np/en |date=2017-09-11 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[बागलुङ नगरपालिका|बागलुङ]]
|[[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]
|५६,१०२
|९८.०१
|१४
|[http://baglungmun.gov.np/]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|[[सुनवर्षि नगरपालिका|सुनवर्षि]]
|[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|५६,०३४
|१०६.४
|९
|[http://sunawarshimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225214225/http://sunawarshimun.gov.np/ |date=2019-02-25 }}
|-
| [[शुक्लागण्डकी नगरपालिका|शुक्लागण्डकी]]
| [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] 
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ५५,६२० || १६५ ||१२  || [http://www.shuklagandakimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[भँगाहा नगरपालिका|भँगाहा]]
|[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|५५,३५४
|७७.२१
|९
|[http://bhagahamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230319173125/http://bhagahamun.gov.np/ |date=2023-03-19 }}
|-
|[[सिम्रौनगढ नगरपालिका|सिम्रौनगढ]]
| [[बारामण्डलम्|बारा]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|५४,८७८
|४२.६५
|११
| [http://www.simraungadhmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922140425/http://www.simraungadhmun.gov.np/en |date=2017-09-22 }}
|-
|[[सूर्योदय नगरपालिका|सूर्योदय]]
|[[इलाममण्डलम्|इलाम]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]
|५४,७२७
|२५२.५२
|१४
|[http://www.suryodayamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014201/http://www.suryodayamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[मलंगवा नगरपालिका|मलङ्गवा]]
| [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५४,५५० || ३०.४४ || १२ || [http://malangwamun.gov.np/?language=en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[गोडैता नगरपालिका|गोडैता]]
| [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||५४,२७०|| ४८.६२|| १२ ||[http://www.godaitamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241021172307/https://godaitamun.gov.np/ |date=2024-10-21 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[राजपुर नगरपालिका|राजपुर]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|५४,०८३
|३१.४१
|९
|[http://www.rajpurmunrautahat.gov.np/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[गुजरा नगरपालिका|गुजरा]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|५४,०३३
|१५०.३३
|९
|[http://www.gujaramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240927212826/https://gujaramun.gov.np/ |date=2024-09-27 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[शुक्लाफाँटा नगरपालिका|शुक्लाफाँटा]]
| [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] 
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ५३,९६९ || १६२.५७|| १२ || [http://www.shuklaphantamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010100112/https://shuklaphantamun.gov.np/ |date=2024-10-10 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[बेलौरी नगरपालिका|बेलौरी]]
|[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]
|५३,९१०
|१२३.३७
|१०
|[http://www.belaurimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012908/http://www.belaurimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[शहीदनगर नगरपालिका|शहीदनगर]]
| [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५३,८१२ || ५७.३७|| ९ || [http://www.shahidnagarmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015005422/https://shahidnagarmun.gov.np/ |date=2024-10-15 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[चौदण्डीगढी नगरपालिका|चौदण्डीगढी]]
| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] 
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५३,६३१ || २८३.७८|| १० || [http://chaudandigadhimun.gov.np/]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[भजनी नगरपालिका|भजनी]]
|[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]
|५३,४९४
|१७६.२५
|९
|[http://www.bhajanitrishaktimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904065235/http://www.bhajanitrishaktimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[धनगढीमाई नगरपालिका|धनगढीमाई]]
| [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५३,३५५ || १५९.५१|| १४ || [http://dhangadhimaimun.gov.np/en]
|-
| [[कनकाई नगरपालिका|कन्काई]]
| [[झापामण्डलम्|झापा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५३,१४८ || ८०.९८|| ९ || [http://www.kankaimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[हनुमाननगर कङ्कालिनी नगरपालिका|हनुमाननगर कङ्कालिनी]]
| [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५२,७९६ || ११८.१९ || १४ || [http://www.hanumannagarkankalinimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241009214418/https://hanumannagarkankalinimun.gov.np/ |date=2024-10-09 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[खडक नगरपालिका|खडक]]
| [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५२,७७८ || ९३.७७ || ११ || [http://www.khadakmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[गोरखा नगरपालिका|गोरखा]]
| [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ५२,४६८ || १३१.८६|| १४ || [http://गोरखाmun.gov.np/en]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[मनरा शिसवा नगरपालिका]]
|[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|५२,१९१
|४९.७३
|१०
|[https://www.manarashiswamun.gov.np]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| [[कालिका नगरपालिका|कालिका]]
| [[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ५२,१६४ || १४९.०८|| ११ || [http://www.kalikamunचितवन.gov.np]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[धनुषाधाम नगरपालिका|धनुषाधाम]]
| [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५२,०२४ || ९१.६४ || ९ || [http://www.धनुषाdhammun.gov.np/en]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[ईशनाथ नगरपालिका|ईशनाथ]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|५१,८५५
|३५.१८
|९
|[http://www.ishnathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104042328/https://ishnathmun.gov.np/ |date=2024-11-04 }}
|-
| [[पनौती नगरपालिका|पनौती]]
| [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ५१,५०४ || ११८ || १२ || [http://panautimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[कोल्हवी नगरपालिका|कोल्हवी]]
| [[बारामण्डलम्|बारा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५१,१८२ || १५७.४|| ११ || [http://www.kolhabimun.gov.np/en]
|-
| [[क्षिरेश्वरनाथ नगरपालिका|क्षिरेश्वरनाथ]]
| [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||५१,०७५|| ५०.८५|| १० || [http://www.kshireshwornathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241011033505/https://kshireshwornathmun.gov.np/ |date=2024-10-11 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[बेलका नगरपालिका|बेलका]]
| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५१,०४३ || ३४४.७३|| ९ || [http://www.belakamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123021627/http://www.belakamun.gov.np/ |date=2018-01-23 }}
|-
|[[तानसेन नगरपालिका|तानसेन]]
|[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]
|५०,७९२
|१०९.८
|१४
|[http://tansenmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904013955/http://tansenmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[मधुवन नगरपालिका|मधुवन]]
| [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ५०,७३९ || १२९.७३ || ९ || [http://www.madhuwanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005040139/https://madhuwanmun.gov.np/ |date=2024-10-05 }}
|-
|[[वालिङ नगरपालिका|वालिङ]]
|[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]
|५०,४८८
|१२८.४
|१४
|[http://walingmun.gov.np/?language=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012238/http://walingmun.gov.np/?language=en |date=2017-09-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[इलाम नगरपालिका|इलाम]]
| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५०,०८५ || १७३.३२ || १० || [http://इलामmun.gov.np/en]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[हरिवन नगरपालिका|हरिवन]]
| [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ४९,९८८ || ८६.१२ || ११ || [http://www.harionmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241008053354/https://harionmun.gov.np/ |date=2024-10-08 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[वृन्दावन नगरपालिका|वृन्दावन]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४९,७४२
|९५.४
|९
|[http://www.brindawanmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[बलवा नगरपालिका|बलवा]]
|[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४९,४७३
|४४.०७
|११
|[https://web.archive.org/web/२०१८१००२२३१५५३/http://balwamun.gov.np/]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[सुरुङ्गा नगरपालिका|सुरुङ्गा]]
| [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ४९,४६० || १०७.०४ || ११ || [http://www.surungamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240924130929/https://www.surungamun.gov.np/ |date=2024-09-24 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[ठाकुरबाबा नगरपालिका|ठाकुरबाबा]]
| [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४९,४२० || १०४.५७ || ९ || [http://www.thakurbabamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241013104154/https://thakurbabamun.gov.np/ |date=2024-10-13 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[गढीमाई नगरपालिका|गढीमाई]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४९,१३५
|४९.४४
|९
|[http://www.gadhimaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010150748/https://gadhimaimun.gov.np/ |date=2024-10-10 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[मिथिला नगरपालिका|मिथिला]]
|[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४८,६७६
|१८७.९३
|११
|[http://www.mithilamun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[फिदिम नगरपालिका|फिदिम]]
| [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ४८,४९५ || १९२.५ || १४ || [http://www.phidimmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[गुर्भाकोट नगरपालिका|गुर्भाकोट]]
| [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ४८,२१६ || २२८.६२|| १४ || [https://www.gurbhakotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241030171503/https://gurbhakotmun.gov.np/ |date=2024-10-30 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[भेरीगङ्गा नगरपालिका|भेरीगङ्गा]]
| [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ४८,२०३ || २५६.२|| १३ || [http://www.bherigangamun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[बलरा नगरपालिका|बलरा]]
| [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||४७,९१२||४८.५५ || ११ || [http://www.balramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022164537/https://balramun.gov.np/ |date=2024-10-22 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[डाक्नेश्वरी  नगरपालिका|डाक्नेश्वरी]]
| [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||४७,७३९|| ६९.११ || १० || [http://www.dakneshworimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107162856/https://dakneshworimun.gov.np/ |date=2024-11-07 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[बागमती नगरपालिका|बागमती]]
| [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ४७,१०६ || १०१.१८|| १२ || [http://www.bagmatimunसर्लाही.gov.np]{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[बोदेबरसाइन नगरपालिका|बोदेबरसाइन]]
|[[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४६,०१७
|५८.९३
|१०
|[http://www.bodebarsainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241021092846/https://www.bodebarsainmun.gov.np/ |date=2024-10-21 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[कटहरिया नगरपालिका|कटहरिया]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४५,८२१
|४०.६९
|९
|[http://www.katahariyamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027061216/https://katahariyamun.gov.np/ |date=2024-10-27 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[लोहरपट्टी नगरपालिका|लोहरपट्टी]]
|[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४५,७७३
|५०.०६
|९
|[http://loharpattimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107115609/https://loharpattimun.gov.np/ |date=2024-11-07 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[परोहा नगरपालिका|परोहा]]

|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४५,७०२
|३७.४५
|९
|[http://www.parohamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015181041/https://parohamun.gov.np/ |date=2024-10-15 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[हंसपुर नगरपालिका|हंसपुर]]
| [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||४४,९४९||४८.७१|| ९||[http://www.hansapurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241012005243/https://hansapurmun.gov.np/ |date=2024-10-12 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[कमला नगरपालिका|कमला]]
|[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४४,५९७
|६५.८५
|९
|[http://www.kamalamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006083735/https://www.kamalamun.gov.np/ |date=2024-10-06 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[कविलासी नगरपालिका|कविलासी]]
|[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४४,२०४
|४८.११
|१०
|[http://www.belakamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123021627/http://www.belakamun.gov.np/ |date=2018-01-23 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[गणेशमान चारनाथ नगरपालिका|गणेशमान चारनाथ]]
| [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ४४,०८२ || २४४.३१|| ११ || [http://www.ganeshmancharnathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016065537/https://ganeshmancharnathmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[बहुदरमाई नगरपालिका|बहुदरमाई]]
|[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४३,४७८
|३१.५५
|९
|[http://www.bahudarmaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022131455/https://bahudarmaimun.gov.np/ |date=2024-10-22 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[हरिपुर नगरपालिका|हरिपुर]]
|[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४३,२३३
|६६.८६
|९
|[http://www.haripurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006103544/https://haripurmun.gov.np/ |date=2024-10-06 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका|दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी]]
| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]] 
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ४३,००८ || २४६.५१|| १५ || [http://www.rupakotmajhuwagadhimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320061427/http://www.rupakotmajhuwagadhimun.gov.np/ |date=2020-03-20 }}
|-
| [[दोधारा चाँदनी नगरपालिका|दोधारा चाँदनी]]
| [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ४२,९७४ || ५६.८४|| १० || [http://www.mahakalimunkanchanpur.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241113045630/http://mahakalimunkanchanpur.gov.np/ |date=2024-11-13 }}
|-
| [[भानु नगरपालिका|भानु]]
| [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ४२,७९४ || १८४ || १३ || [http://www.sabaइलामun.gov.np/en]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका|चौतारा साँगाचोकगढी]]
| [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ४२,६६८ || १६५.२५ || १४ || [http://www.chautarasangachowkgadhimun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| [[सन्धिखर्क नगरपालिका|सन्धिखर्क]]
| [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] 
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४२,४९२ || १२९.४२|| १२ || [http://sandhikharkamun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[फतुवा विजयपुर नगरपालिका|फतुवा विजयपुर]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४२,२१८
|६५.२४
|११
|[http://www.phatuwabijaypurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104221341/https://phatuwabijaypurmun.gov.np/ |date=2024-11-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[प्युठान नगरपालिका|प्युठान]]
| [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४२,१३० || १२८.९६|| १० || [http://www.Pyuthanmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[सुखीपुर नगरपालिका|सुखीपुर]]
|[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४२,०३३
|५४.७८
|१०
|[http://www.sukhipurmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| [[पुतलीबजार नगरपालिका|पुतलीबजार]]
| [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ४१,७४३ || १४७.२१ || १४ || [http://putalibazarmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[पर्सागढी नगरपालिका|पर्सागढी]]
|[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४१,५६९
|९९.६९
|९
|[http://www.parbatgadhimun.gov.np]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[मेलम्ची नगरपालिका|मेलम्ची]]
| [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ४१,०६३ || १५८.१७ || १३ || [http://www.melamchimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[माधव नारायण नगरपालिका|माधव नारायण]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४०,८९४
|४८.५३
|९
|[http://www.nagrainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016022214/https://nagrainmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[रामपुर नगरपालिका|रामपुर]]
| [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] 
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४०,८८३ || १२३.३४|| १० || [http://www.rampurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171204154611/http://www.rampurmun.gov.np/en |date=2017-12-04 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[पचरौता नगरपालिका|पचरौता]]
|[[बारामण्डलम्|बारा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|४०,५२४
|४४.०१
|९
|[http://www.pachrautamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014081833/https://pachrautamun.gov.np/ |date=2024-10-14 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[गौर नगरपालिका|गौर]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३९,८४६
|२१.५३
|९
|[http://gaurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210459/http://gaurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[मन्थली नगरपालिका|मन्थली]]
| [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३९,६९५ || २११.७८ || १४ || [http://www.manthalimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[शम्भुनाथ नगरपालिका|शम्भुनाथ]]
| [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||३९,६३४|| १०८.७१|| १२ || [http://www.shambhunathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240930123859/https://shambhunathmun.gov.np/ |date=2024-09-30 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[बौधीमाई नगरपालिका|बौधीमाई]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३९,३२५
|३४.३४३
|९
|[http://www.baudhimaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109001804/https://baudhimaimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[दुल्लु नगरपालिका|दुल्लु]]
| [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३९,१४३ || १५६.७७|| १३ || [http://www.dullumun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[थाहा नगरपालिका|थाहा]]
| [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] 
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३८,८७० || १९१.१२|| १२ || [http://www.thahamun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[हरिपुर्वा नगरपालिका|हरिपुर्वा]]
|[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३८,७१४
|३०.५०
|९
|[http://www.haripurwamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103011655/https://haripurwamun.gov.np/ |date=2024-11-03 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[देवाही गोनाही नगरपालिका|देवाही गोनाही]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३८,६९०
|३३.९९
|९
|[http://www.dewahigonahimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006070357/https://dewahigonahimun.gov.np/ |date=2024-10-06 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[कर्जन्हा नगरपालिका|कर्जन्हा]]
|[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३८,५५७
|७६.८४
|११
|[http://www.karjanhamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014140819/https://karjanhamun.gov.np/ |date=2024-10-14 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[माडी नगरपालिका|माडी]]
| [[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३८,२९५ || २१८.२४|| ९ || [http://www.maddimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[पुर्चौडी नगरपालिका|पुर्चौडी]]
| [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] 
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३८,२८१ || १९८.५२|| १० || [http://www.purchaudimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014141245/https://purchaudimun.gov.np/ |date=2024-10-14 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[मिथिला बिहारी नगरपालिका|मिथिला बिहारी]]
|[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३८,२७३
|३७.६
|१०
|[http://www.mithilabiharimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241004021649/https://mithilabiharimun.gov.np/ |date=2024-10-04 }}
|-
| [[बेसीसहर नगरपालिका|बेसीसहर]]
| [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] 
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३८,२३२ || १२७.६४|| ११ || [http://www.besishaharmun.gov.np/en]
|-
| [[लेटाङ नगरपालिका|लेटाङ]]
| [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३८,१५२ || २१९.२३|| ९ || [http://www.letangbhogatenimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[कुश्मा नगरपालिका|कुश्मा]]
| [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] 
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३८,१०१ || ९३.१८|| १४ || [http://www.kushmamun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[नगराइन नगरपालिका|नगराइन]]
|[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३८,०३७
|३९.००
|९
|[http://www.nagrainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016022214/https://nagrainmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[भेरी नगरपालिका|भेरी]]
| [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३७,८९२ || २१९.७७|| १३ || [http://bherimalikamun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[छेडागाड नगरपालिका|छेडागाड]]
| [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३७,८७७ || २८४.२|| १३ || [https://chhedagadmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014085606/https://chhedagadmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[विदेह नगरपालिका|विदेह]]
|[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३७,६९७
|४५.५१
|९
|[http://www.bidehamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103115736/https://www.bidehamun.gov.np/ |date=2024-11-03 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[शीतगङ्गा नगरपालिका|शीतगङ्गा]]
| [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] 
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३७,६९१ || ६१०.४३|||१४ || [http://www.shitagangamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027195749/https://shitagangamun.gov.np/ |date=2024-10-27 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[निजगढ नगरपालिका|निजगढ]]
| [[बारामण्डलम्|बारा]] 
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ३७,६८७ || २८९.४३|| १३ || [http://www.nijgadhmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[पोखरीया नगरपालिका|पोखरिया]]
|[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३७,६७५
|३२.४७
|१०
|[http://www.pokhariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922135734/http://www.pokhariyamun.gov.np/en |date=2017-09-22 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[पालुङटार नगरपालिका|पालुङटार]]
| [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३७,४०९ || १५८.६२|| १० || [http://www.palungtarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240611192646/https://www.palungtarmun.gov.np/en |date=2024-06-11 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[औरही नगरपालिका|औरही]]
|[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३७,३६१
|३५.७६
|९
|[http://aurahimunmahottari.gov.np/]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[रामगोपालपुर नगरपालिका|रामगोपालपुर]]
|[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३६,२०१
|३९.५८
|९
|[http://ramgopalpurmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027230233/https://ramgopalpurmun.gov.np/ |date=2024-10-27 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[मटिहानी नगरपालिका|मटिहानी]]
|[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३६,१३६
|२९.०२
|९
|[http://matihanimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015131957/https://matihanimun.gov.np/ |date=2024-10-15 }}
|-
| [[धनकुटा नगरपालिका|धनकुटा]]
| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३५,९८३ || १११|| १० || [http://Dhankutamun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[आठबिसकोट नगरपालिका|आठबिसकोट]]
| [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] 
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३५,९१७ || ५६०.३४|| १४ || [http://aathbiskotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019162603/http://aathbiskotmun.gov.np/ |date=2018-10-19 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[पञ्चपुरी नगरपालिका|पञ्चपुरी]]
| [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३५,८३९ || ३२९.९|| ११ || [http://www.bidehamun.gov.np]{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[राजदेवी नगरपालिका|राजदेवी]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३५,६५८
|२८.२१
|९
|[http://www.rajdevimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108070723/https://rajdevimun.gov.np/ |date=2024-11-08 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[परशुराम नगरपालिका|परशुराम]]
| [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३५,५९० || ४१४.०७|| १२ || [http://www.parasurammun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[खाँदबारी नगरपालिका|खाँदबारी]]
| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३५,५६५ || १२२.७८|| ११ || [http://khandbarimun.gov.np]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[पाँचखाल नगरपालिका|पाँचखाल]]
| [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] 
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३५,५२१ || १०३|| १३ || [http://www.panchkhalmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[रोल्पा नगरपालिका|रोल्पा]]
| [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३५,३७६ || २७०.४२|| १० || [http://www.rolpamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005054145/https://rolpamun.gov.np/ |date=2024-10-05 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[बेलकोटगढी नगरपालिका|बेलकोटगढी]]
| [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३५,२२४ || १५५.६|| १३ || [http://www.belkotgadhimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112015625/https://belkotgadhimun.gov.np/ |date=2024-11-12 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[भीमेश्वर नगरपालिका|भीमेश्वर]]
| [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] 
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३४,७१२ || १३२.५|| ९ || [http://bhimeshwormun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[शारदा नगरपालिका|शारदा]]
| [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] 
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३४,६६३ || १९८.३४|| १५ || [http://www.shaaradamun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[मुसिकोट नगरपालिका, पश्चिम रुकुम|मुसिकोट]]
| [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] 
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३४,२७० || १३६.०६|| १४ || [http://www.musikotmun.gov.np/en]
|-bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[बागचौर नगरपालिका|बागचौर]] 
| [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] 
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३४,०२१ || १६३.१४|| १२ || [http://bagchaurmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[दिपायल सिलगढी नगरपालिका|दिपायल सिलगढी]]
| [[डोटीमण्डलम्|डोटी]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३३,९६८ || १२६.६२|| ९ || [http://dipayalsilgadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422180334/http://dipayalsilgadhimun.gov.np/en |date=2018-04-22 }}
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[बुङ्गल नगरपालिका|बुङ्गल]]
| [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३३,८१२ || ४४७.५९|| ११ || [http://www.bungalmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007183601/http://www.bungalmun.gov.np/ |date=2018-10-07 }}
|-
| [[धुलिखेल नगरपालिका|धुलिखेल]]
| [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३३,७२६ || ५५|| १२ || [http://dhulikhelmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[बनगाड कुपिण्डे नगरपालिका|बनगाड कुपिण्डे]]
| [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] 
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३२,९४० || ३३८.२१|| १२ || [http://www.bangadkupindemun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926161553/https://www.bangadkupindemun.gov.np/ |date=2023-09-26 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[बेनी नगरपालिका|बेनी]]
| [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३२,६९७ || ७६.५७|| १० || [http://www.benimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[मौलापुर नगरपालिका|मौलापुर]]
|[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|३२,३२५
|३४.७५
|९
|[http://www.maulapurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241101195928/https://maulapurmun.gov.np/ |date=2024-11-01 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[स्वर्गद्वारी नगरपालिका|स्वर्गद्वारी]]
| [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३२,०३७ || २२४.७|| ९ || [http://www.swargadwarimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103041856/https://swargadwarimun.gov.np/ |date=2024-11-03 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[लेकबेसी नगरपालिका|लेकबेसी]]
| [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३१,७१० || १८०.९२|| १० || [http://www.lekbeshimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006102557/https://lekbeshimun.gov.np/ |date=2024-10-06 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[दशरथचन्द नगरपालिका|दशरथचन्द]]
| [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३१,५६७ || १३५.१५|| ११ || [http://dasharathchandmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[रेसुङ्गा नगरपालिका|रेसुङ्गा]]
| [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३१,५५१ || ८३.७४|| १४ || [http://www.resungamun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[आठबीस नगरपालिका|आठबीस]]
| [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३१,०९२ || १६८|| ९ || [http://aathabismun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323223411/http://aathabismun.gov.np/ |date=2019-03-23 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[गल्याङ नगरपालिका|गल्याङ]]
| [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] 
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३१,०३४ || १२२.७१|| ११ || [http://www.galyangmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014154940/https://galyangmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[देउमाई नगरपालिका|देउमाई]]
| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३०,९६९ || १९१.६३|| ९ || [http://www.deumaimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[माई नगरपालिका|माई]]
| [[इलाममण्डलम्|इलाम]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३०,७३२ || २४६.११|| १० || [http://www.maimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109222105/https://maimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[गल्कोट नगरपालिका|गलकोट]]
| [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३०,५८८ || १९४.३९|| ११ || [http://www.galkotmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241106205832/https://www.galkotmun.gov.np/ |date=2024-11-06 }}
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[शिखर नगरपालिका|शिखर]]
| [[डोटीमण्डलम्|डोटी]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३०,३९९ || २८५.३७|| ११ || [http://www.shikharmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014172423/https://shikharmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[मण्डनदेउपुर नगरपालिका|मण्डनदेउपुर]]
| [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३०,३८१ || ८९|| १२ || [http://www.mandandeupurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014230151/https://mandandeupurmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[ढोरपाटन नगरपालिका|ढोरपाटन]]
| [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३०,०६८ || २२२.८५|| ९ || [http://www.dhorpatanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241020215135/https://www.dhorpatanmun.gov.np/ |date=2024-10-20 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[षडानन्द नगरपालिका|षडानन्द]]
| [[भोजपुरमण्डलम् (स्पष्टता)|भोजपुर]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २९,३४२ || २४१.१५|| १४ || [http://www.shadanandmun.gov.np/en]
|-
| [[शङ्खरापुर नगरपालिका|शङ्खरापुर]]
| [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] 
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २९,३१८ || ६०.२१|| ९ || [http://www.shankharapurmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[भिमाद नगरपालिका|भिमाद]]
| [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २९,२४८ || १२९|| ९ || [http://www.bhimadmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005075721/https://bhimadmun.gov.np/ |date=2024-10-05 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[पाटन नगरपालिका|पाटन]]
| [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २९,२३० || २१९.२६|| १० || [http://www.patanmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[धुनिवेशी नगरपालिका|धुनिवेशी]]
| [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] 
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २९,१४९ || ९६.३|| ९ ||[https://dhunibeshimun.gov.np]

|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[चौरजहारी नगरपालिका|चौरजहारी]]
| [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २८,९५६ || १०७.३८|| १४ || [http://chaurjaharimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[नलगाड  नगरपालिका|नलगाड]]
| [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २८,९२२ || ३८७.४४|| १३ || [http://tribeninalgaadmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002014754/http://tribeninalgaadmun.gov.np/ |date=2018-10-02 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[मुसिकोट नगरपालिका, गुल्मी|मुसिकोट]]
| [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] 
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| २८,४५४ || ११४.७४|| ९ || [http://www.musikotmunगुल्मी.gov.np]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[फुङलिङ नगरपालिका|फुङलिङ]]
| [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २८,४४९ || १२५.५७|| ११ || [http://www.phunglingmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129123642/http://phunglingmun.gov.np/ |date=2018-01-29 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[भूमिकास्थान नगरपालिका|भूमिकास्थान]]
| [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]]
|[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| २८,१९२ || १५९.१३|| १० || [http://www.bhumikasthanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015083327/https://www.bhumikasthanmun.gov.np/ |date=2024-10-15 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[सिद्धिचरण नगरपालिका|सिद्धिचरण]]
| [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २७,३५१ || १६७.८८|| १२ || [http://www.siddhicharanmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका|हलेसी तुवाचुङ]]
| [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २७,०७८ || २८०.१७|| ११ || [http://www.halesituwachungmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411112430/http://www.halesituwachungmun.gov.np/ |date=2020-04-11 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|| [[सुन्दरबजार नगरपालिका|सुन्दरबजार]]
| [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] 
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २७,०४३ || ७२.०५|| ११ || [http://www.sundarbazarmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[चैनपुर नगरपालिका|चैनपुर]]
| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २६,७९९ || २२३.६९|| ११ || [http://www.chainpurmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[चामुण्डा बिन्द्रासैनी नगरपालिका|चामुण्डा बिन्द्रासैनी]]
| [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २६,५५९ || ९०.६|| ९ || [http://chamundabindrasainimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327053328/http://chamundabindrasainimun.gov.np/ |date=2019-03-27 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[मङ्गलसेन नगरपालिका|मङ्गलसेन]]
| [[अछाममण्डलम्|अछाम]] 
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २६,५५७ || २२०.१४|| १४ || [http://www.mangalsenmun.gov.np/en]
|-
| [[दक्षिणकाली नगरपालिका|दक्षिणकाली]]
| [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] 
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २६,३७२ || ४२.६८|| ९ || [http://www.daxinkalimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[नमोबुद्ध नगरपालिका|नमोबुद्ध]]
| [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २६,१६० || १०२|| ११ || [http://www.namobuddhamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015200113/https://www.namobuddhamun.gov.np/ |date=2024-10-15 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|| [[नारायण नगरपालिका|नारायण]]
| [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २६,१११ || ११०.६३|| ११ || [http://narayanmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[पञ्चदेवल विनायक नगरपालिका|पञ्चदेवल विनायक]]
| [[अछाममण्डलम्|अछाम]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २६,०८८ || १४७.७५|| ९ || [http://www.panchadewalbinayakmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241004032639/https://panchadewalbinayakmun.gov.np/ |date=2024-10-04 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[भोजपुर नगरपालिका|भोजपुर]]
| [[भोजपुरमण्डलम् (स्पष्टता)|भोजपुर]] 
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २६,००७ || १५९.५१|| १२ || [http://www.bhojpurmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[साँफेबगर नगरपालिका|साँफेबगर]]
| [[अछाममण्डलम्|अछाम]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २५,८९१ || १६६.७१|| १४ || [http://www.sanfebagarmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[सोलुदुधकुण्ड नगरपालिका|सोलुदुधकुण्ड]]
| [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २५,६७८ || ५२८.०९|| ११ || [http://www.solududhkundamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005083817/https://solududhkundamun.gov.np/ |date=2024-10-05 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[रामेछाप नगरपालिका|रामेछाप]]
| [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २४,९७१ || २०२.४५|| ९ || [http://www.रामेछापmun.gov.np/en]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
|[[जैमिनी नगरपालिका|जैमिनी]]
| [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २४,६२८ || ११८.७१|| १० || [http://www.jaiminimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241105071627/https://jaiminimun.gov.np/ |date=2024-11-05 }}
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[छायाँनाथ रारा नगरपालिका|छायाँनाथ रारा]]
| [[मुगुमण्डलम्|मुगु]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २४,५२७ || ४८०.६७|| १४ || [http://www.chhayanathraramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108090544/https://chhayanathraramun.gov.np/ |date=2024-11-08 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[अमरगढी नगरपालिका|अमरगढी]]
| [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २४,१४९ || १३९.३३|| ११ || [http://amargadhimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|| [[बाह्रविसे नगरपालिका|बाह्रबिसे]]
| [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २४,१०९ || ९६.७३|| ९ || [http://www.bahrabisemun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705043310/https://www.bahrabisemun.gov.np/ |date=2022-07-05 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[महाकाली नगरपालिका|महाकाली]]
| [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २४,०८१ || १३५.११|| ९ || [http://www.mahakalimundarchula.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241110090950/http://mahakalimundarchula.gov.np/ |date=2024-11-10 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
|[[सप्तकोशी नगरपालिका|सप्तकोशी]]
|[[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]]
|[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]
|२३,५१०
|६०.२५
|११
|[http://www.saptakoshimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010150048/https://saptakoshimun.gov.np/ |date=2024-10-10 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[चापाकोट नगरपालिका|चापाकोट]]
| [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २२,९६९ || १२०.५९|| १० || [http://www.chapakotmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[भीरकोट नगरपालिका|भीरकोट]]
| [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २२,६४५ || ७८.२३|| ९ || [http://bheerkotmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[खाँडाचक्र नगरपालिका|खाँडाचक्र]]
| [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २२,२७४ || १३३.२९|| ११ || [http://khandachakramun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002074428/http://khandachakramun.gov.np/ |date=2018-10-02 }}
|-
| [[महालक्ष्मी नगरपालिका, धनकुटा|महालक्ष्मी]]
| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २२,१८२ || १२६.३|| ९ || [http://www.mahalaxmimundhankuta.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006225621/https://mahalaxmimundhankuta.gov.np/ |date=2024-10-06 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[मध्यनेपाल नगरपालिका|मध्यनेपाल]]
| [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २१,९७१ || ११३.८६|| १० || [http://madhyanepalmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[जयपृथ्वी नगरपालिका|जयपृथ्वी ]]
| [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २१,९३३ || १६६.७९|| ११ || [http://www.jayaprithvimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[शैल्यशिखर नगरपालिका|शैल्यशिखर]]
| [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २१,८०७ || ११७.८१|| ९ || [http://www.shailyashikharmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022175532/https://shailyashikharmun.gov.np/ |date=2024-10-22 }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[चन्दननाथ नगरपालिका|चन्दननाथ]]
| [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २१,०३६ || १०२.०३|| १० || [http://www.chandannathmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[कमलबजार नगरपालिका|कमलबजार]]
| [[अछाममण्डलम्|अछाम]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २१,०३२ || १२०.७८|| १० || [http://kamalbazarmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[मेलौली नगरपालिका|मेलौली]]
| [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २०,६५८ || ११९.४३|| ९ || [http://www.melaulimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109013409/https://melaulimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[फलेवास नगरपालिका|फलेवास]]
| [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २०,४६८ || ८५.७|| ११ || [http://www.phalewasmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102104813/https://phalewasmun.gov.np/ |date=2024-11-02 }}
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[बुढीगङ्गा नगरपालिका|बुढीगङ्गा]]
| [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २०,१८५ || ५९.२|| १० || [http://www.budhigangamunबाजुरा.gov.np]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[बुढीनन्दा नगरपालिका|बुढीनन्दा]]
| [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २०,०७२ || २३२.४८|| १० || [http://www.budhinandamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241026021731/https://budhinandamun.gov.np/ |date=2024-10-26 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[पाख्रीबास नगरपालिका|पाख्रिबास]]
| [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १९,१०४ || १४४.२९|| १० || [http://www.pakhribasmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[म्याङलुङ नगरपालिका|म्याङलुङ]]
| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १८,७५० || १००.२१|| १० || [http://www.myanglungmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[बडीमालिका नगरपालिका|बडिमालिका]]
| [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| १८,४१४ || २७६|| ९ || [http://www.badimalikamun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[त्रिवेणी नगरपालिका|त्रिवेणी]]
| [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]]
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| १७,७९८ || १७०.३२|| ९ || [http://trivenimunbajura.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240920023322/https://trivenimunbajura.gov.np/ |date=2024-09-20 }}
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[रास्कोट नगरपालिका|रास्कोट]]
| [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| १७,४२५ || ५९.७३|| ९ || [http://raskotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126115729/http://raskotmun.gov.np/ |date=2019-01-26 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[राइनास नगरपालिका|राइनास]]
| [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]]
|[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| १७,४०२ || ७१.९७|| १० || [http://rainasmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[पाँचखपन नगरपालिका|पाँचखपन]]
| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १६,३४८ || १४८.०३|| ९ || [http://www.panchkhapanmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024231941/http://www.panchkhapanmun.gov.np/ |date=2018-10-24 }}
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[तिलागुफा नगरपालिका|तिलागुफा]]
| [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| १६,१९७ || २६२.५६|| ११ || [http://www.tilagufamun.gov.np]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[जिरी नगरपालिका|जिरी]]
| [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]
|[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| १६,१०९ || २११.२७|| ९ || [http://www.jirimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[धर्मदेवी नगरपालिका|धर्मदेवी]]
| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १६,०५३ || १३२.८२|| ९ || [http://www.dharmadevimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103024401/https://www.dharmadevimun.gov.np/ |date=2024-11-03 }}
|- bgcolor=&quot;PaleTurquoise&quot; |
| [[लालीगुराँस नगरपालिका|लालीगुराँस]]
| [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]] 
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १५,३२९ || ९०.२७|| ९ || [http://laliguransmun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;Moccasin&quot; |
| [[मादी नगरपालिका|मादी]]
| [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]
|[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १३,२७३ || ११०.१|| ९ || [http://www.madimun.gov.np/en]
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका|त्रिपुरासुन्दरी]]
| [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| १२,२३३ || ३९३.५४|| ११ || [http://www.tripurasundarimunDolpa.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103030626/https://tripurasundarimundolpa.gov.np/ |date=2024-11-03 }}
|- bgcolor=&quot;MistyRose&quot; |
| [[ठुलिभेरी नगरपालिका|ठुलिभेरी]]
| [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]]
|[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ९,८६१ || ४२१.३४|| ११ || [http://www.thulibherimun.gov.np]{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|}


== बाह्य सूत्राणि==
*https://web.archive.org/web/20130927102414/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग:जनगणना २०६८− गाविस-गाउँ विकास समिति/नगरपालिका-नगरहरूको जनसङ्ख्या र आवासको अन्तिम परिणाम] — ''तालिका २ (पृष्ठ ८)''।
*[http://ekendraonline.com/nepal/cost-living-index-nepal/  नेपालमा जीवनयापन को लागत सूचकाङ्क  – नेपाली नागरिकको आर्थिक शक्तिको तथ्याङ्क र ग्राफ]

== सन्दर्भ ग्रन्थाः==

[[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]]</text>
      <sha1>1efg6l94ax1tk9u4w23edoxb4qumumw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बर्जु ग्रामपालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92603</id>
    <revision>
      <id>501795</id>
      <parentid>501298</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NehalDaveND</username>
        <id>9230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:अशुद्धं शीर्षकम्]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>501795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1174" sha1="2rmqvezgtbf2p3auaeuamlox92ujor2" xml:space="preserve">'''बर्जु ग्रामपालिका''' [[नेपालम्|नेपालदेशस्य]] कोशी प्रदेशान्तर्गत सुनसरी मण्डले अवस्थिता एका [[ग्रामपालिका]] वर्तते। एतस्याः ग्रामपालिकायाः क्षेत्रफलं ६९.४३ वर्गकिलोमिटरपरिमितं अस्ति। [[राष्ट्रिय जनगणना २०७८|सम्वत् २०७८ वर्षस्य राष्ट्रिय जनगणनानुरूपम्]] अत्र ३६,२४९ जनाः निवसन्ति। एषा ग्रामपालिका ६ वडाक्षेत्रेषु विभक्ता अस्ति।


{{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}}

==सन्दर्भसूची==

[[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः]]
[[वर्गः:अशुद्धं शीर्षकम्]]</text>
      <sha1>2rmqvezgtbf2p3auaeuamlox92ujor2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92684</id>
    <revision>
      <id>501733</id>
      <parentid>501595</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>501733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21863" sha1="6qmcqe5tugeg8ashgr444p15nzwzpix" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  --&gt;| official_name                   = जनकपुरधाम
| other_name                      = जनकपुर
| native_name                     = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = [[उपमहानगरपालिका]]&lt;br/&gt;[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]&lt;br/&gt;[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]&lt;ref name=&quot;राजधानी&quot;&gt;{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |archive-date=2022-02-28 }}&lt;/ref&gt;
| motto                           = 
| named_for                       = [[जनक]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |archive-date=2022-02-28 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- images and maps  --&gt;| image_skyline                   = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg
| image_caption                   = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकास्थित जानकी मन्दिर
| image_size                      = 300
| image_seal                      = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_map                       = 
| mapsize                         = 
| map_caption                     = 
| pushpin_map                     = 
| pushpin_label_position          = bottom
| pushpin_mapsize                 = 300
| pushpin_map_caption             = मानचित्रे जनकपुरधामस्य अवस्थिति
&lt;!-- Location --&gt;| coordinates                     = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}&lt;!-- Location --&gt;
| subdivision_type                = देश
| subdivision_name                = {{Flag|नेपाल}}
| subdivision_type1               = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1               = [[मधेश प्रदेशः]]
| subdivision_type2               = मण्डलम्
| subdivision_name2               = [[धनुषा जिल्ला]]
&lt;!-- Politics --&gt;| government_footnotes            = 
| government_type                 = 
| leader_title                    = [[नगरप्रमुख|मेयर]]
| leader_name                     = मनोज कुमार साह&lt;ref&gt;{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]])
| leader_title1                   = [[उपप्रमुख|उप मेयर]]
| leader_name1                    = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])
| established_title               = नगरपालिका
| established_date                = वि.सं. २०१७ जेठ १३&lt;ref name=&quot;नगर&quot;&gt;{{cite news |title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228032026/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
| established_title1              = सम्मिलित क्षेत्र
| established_date1               = जनकपुरधाम
| established_title2              = उपमहानगरपालिका
| established_date2               = वि.सं. २०७१ पुस २८&lt;ref name=&quot;उपमहानगर&quot;&gt;{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;
| established_title3              = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]])
| established_date3               = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]]
| established_title4              = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]])
| established_date4               = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२)
| established_title5              = सम्मिलित मिति
| established_date5               = वि.सं. २०७४ जेठ ११&lt;ref name=&quot;निर्णय&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;राजपत्र&quot;&gt;{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Area    --&gt;| unit_pref                       = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 91.97&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_total_sq_mi                = &lt;!-- Population   --&gt;
| population_as_of                = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
| population_footnotes            = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&amp;district=17&amp;municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_note                 = 
| population_total                = १,९४,५५६
| population_density_km2          = auto
| population_blank1_title         = 
| population_blank2_title         = &lt;!-- General information  --&gt;
| timezone                        = 
| utc_offset                      = 
| timezone_DST                    = 
| utc_offset_DST                  = 
| elevation_footnotes             = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m                     = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type                = 
| postal_code                     = ४५६००
| area_code                       = ०४१
| blank_name                      = 
| blank_info                      = 
| website                         = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np]
| footnotes                       = 
}}
'''जनकपुरधाम'''&lt;ref name=&quot;नामाकरण&quot;&gt;{{cite news|title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742|date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३|accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426185219/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3742|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; प्रचलितनाम: '''जनकपुर''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14200|title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/75484/|title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर|website=शिलापत्र|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}&lt;/ref&gt; [[धनुषामण्डलम्|धनुषा मण्डले]] स्थितम् [[नेपालम्|नेपालस्य]] [[मधेश प्रदेशः|मधेश प्रदेशस्य]]  प्रादेशिक मुख्यालय&lt;ref name=&quot;राजधानी&quot; /&gt;, जिल्ला सदरमुकाम&lt;ref name=&quot;सदरमुकाम&quot;&gt;{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; एवं एक [[उपमहानगरपालिका]]।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|archive-date=2022-01-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|archive-date=2022-01-29}}&lt;/ref&gt; धनुषामण्डलस्य प्रथमा नगरपालिका, अस्य नगरस्य नाम प्राचीनमिथिलाप्रदेशस्य राजा [[जनक]] इति नाम्ना अभवत् । नेपालस्य राजधानी [[काठमाण्डू|काठमाण्डूतः]] ४५० कि.मी दूरे अयं नगरः अस्ति ।

नेपालराज्यनगरपालिकाकानून, २००९ तदनुसारं महामहिमराजस्य तत्कालीनसर्वकारेण १३ जेष्ठा २०१७ तः प्रभावेण जनकपुरनगरपालिकायाः गठनं कृतम् ।तत्कालीनसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः विकाससमित्या १६ दिनाङ्के कृतनिर्णयानुसारं जनकपुरं उपमहानगरपालिकायाः आवश्यकप्रक्रियाः सम्पन्नं कृत्वा नगरपालिकायाः उपमहानगरनगरत्वेन घोषितम् मंगसीर २०७१ वि.स. तथा नेपाल राजपत्रे २८ पौष २०७१ वि.स. यदा जनकपुरं उपमहानगरीयं घोषितं तदा [[कुर्था, धनुषा|कुर्थ]], [[बसवितित]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहाना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[बेगाशिवपुर]], [[बसहिया]], ग्रामविकाससमितिः समाविष्ट्य उपमहानगरी इति घोषितम् । [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुर बागेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]].&lt;ref name=&quot;उपमहानगरपालिका&quot; /&gt; [[संघीयता|संघीय शासन]] कार्यान्वने, देशे स्थानीयस्तरस्य निर्माणेन सह, २२ फाल्गुन २०७३ बी.एस नेपाल राजपत्रे २७ फाल्गुन २०७३ वि.एस.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;जिल्ला समन्वय समिति&quot;&gt;{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;७४४ स्थानीय तह&quot;&gt;{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}&lt;/ref&gt; परन्तु राजनैतिकविवादानाम् कारणात् सर्वकारेण स्थानीयस्तरस्य पुनर्मूल्यांकनं कृत्वा ११ जेष्ठा २०७४ दिनाङ्के राजपत्रे प्रकाशितस्य अधिसूचनायाः माध्यमेन उपमहानगरे निम्नलिखितक्षेत्राणि समाविष्टानि अभवन् : [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वार्डसंख्या ६-९), [[मनसिंहपट्टी]] (वार्डसंख्या १-५), तथा च [[गोपालपुर]] (वार्ड नं. १-२)।&lt;ref name=&quot;निर्णय&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;राजपत्र&quot;&gt;{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो|website=कान्तिपुर समाचार|last=मिश्र|first=राजेश|language=नेपाली|accessdate=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|archive-date=2022-02-24}}&lt;/ref&gt;

जनकपुरनगरे नेपालदेशस्य प्रसिद्धं [[जानकीमन्दिरम्]] वर्तते । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042|title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}&lt;/ref&gt; जनकपुरं [[हिन्दुधर्म]] इत्यस्मिन् महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति, [[मिथिला संस्कृति|मैथिली संस्कृतिः]] इत्यस्य केन्द्रम् अस्ति, पर्यटनार्थं अपि महत्त्वपूर्णं मन्यते यतः एतत् नेपालस्य एकमेव नगरम् अस्ति यत्र रेलमार्गस्य सुविधा अस्ति । सम्प्रति अस्य उपमहानगरस्य कुलक्षेत्रं ९१.९७ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, नेपालस्य २०७८ तमे वर्षे बीएस जनगणनानुसारं कुलजनसंख्या १,९४,५५६ अस्ति । एषा नगरपालिका २५ वार्डेषु विभक्ता अस्ति ।

== नामकरण ==
नेपालस्य राष्ट्रिय विभुति [[मिथिला]] राजस्य [[जनक|राजर्षि जनक]]नाम्ना प्रचलित अस्य नाम पुरातन कालतः '''जनकपुर'''' इति। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html|title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा|last=नागरिक|website=नागरिक न्युज|language=नेपाली|accessdate=2022-03-01}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/|title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम|trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13|website=इसमाद|language=मैथिली|accessdate=2022-03-01}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==</text>
      <sha1>6qmcqe5tugeg8ashgr444p15nzwzpix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501789</id>
      <parentid>501733</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NehalDaveND</username>
        <id>9230</id>
      </contributor>
      <comment>1</comment>
      <origin>501789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21872" sha1="dpellck6t9ed61rtwkv9oy6o9owncom" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  --&gt;| official_name                   = जनकपुरधाम
| other_name                      = जनकपुर
| native_name                     = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = [[उपमहानगरपालिका]]&lt;br/&gt;[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]&lt;br/&gt;[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]&lt;ref name=&quot;राजधानी&quot;&gt;{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |archive-date=2022-02-28 }}&lt;/ref&gt;
| motto                           = 
| named_for                       = [[जनक]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |archive-date=2022-02-28 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- images and maps  --&gt;| image_skyline                   = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg
| image_caption                   = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकास्थित जानकी मन्दिर
| image_size                      = 300
| image_seal                      = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_map                       = 
| mapsize                         = 
| map_caption                     = 
| pushpin_map                     = 
| pushpin_label_position          = bottom
| pushpin_mapsize                 = 300
| pushpin_map_caption             = मानचित्रे जनकपुरधामस्य अवस्थिति
&lt;!-- Location --&gt;| coordinates                     = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}&lt;!-- Location --&gt;
| subdivision_type                = देश
| subdivision_name                = {{Flag|नेपाल}}
| subdivision_type1               = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1               = [[मधेश प्रदेशः]]
| subdivision_type2               = मण्डलम्
| subdivision_name2               = [[धनुषा जिल्ला]]
&lt;!-- Politics --&gt;| government_footnotes            = 
| government_type                 = 
| leader_title                    = [[नगरप्रमुख|मेयर]]
| leader_name                     = मनोज कुमार साह&lt;ref&gt;{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]])
| leader_title1                   = [[उपप्रमुख|उप मेयर]]
| leader_name1                    = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])
| established_title               = नगरपालिका
| established_date                = वि.सं. २०१७ जेठ १३&lt;ref name=&quot;नगर&quot;&gt;{{cite news |title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228032026/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
| established_title1              = सम्मिलित क्षेत्र
| established_date1               = जनकपुरधाम
| established_title2              = उपमहानगरपालिका
| established_date2               = वि.सं. २०७१ पुस २८&lt;ref name=&quot;उपमहानगर&quot;&gt;{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;
| established_title3              = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]])
| established_date3               = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]]
| established_title4              = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]])
| established_date4               = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२)
| established_title5              = सम्मिलित मिति
| established_date5               = वि.सं. २०७४ जेठ ११&lt;ref name=&quot;निर्णय&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;राजपत्र&quot;&gt;{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Area    --&gt;| unit_pref                       = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 91.97&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_total_sq_mi                = &lt;!-- Population   --&gt;
| population_as_of                = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
| population_footnotes            = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&amp;district=17&amp;municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_note                 = 
| population_total                = १,९४,५५६
| population_density_km2          = auto
| population_blank1_title         = 
| population_blank2_title         = &lt;!-- General information  --&gt;
| timezone                        = 
| utc_offset                      = 
| timezone_DST                    = 
| utc_offset_DST                  = 
| elevation_footnotes             = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m                     = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type                = 
| postal_code                     = ४५६००
| area_code                       = ०४१
| blank_name                      = 
| blank_info                      = 
| website                         = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np]
| footnotes                       = 
}}
'''जनकपुरधाम'''&lt;ref name=&quot;नामाकरण&quot;&gt;{{cite news|title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742|date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३|accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426185219/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3742|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; प्रचलितनाम: '''जनकपुर''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14200|title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/75484/|title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर|website=शिलापत्र|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}&lt;/ref&gt; [[धनुषामण्डलम्|धनुषा मण्डले]] स्थितम् [[नेपालम्|नेपालस्य]] [[मधेश प्रदेशः|मधेश प्रदेशस्य]]  प्रादेशिक मुख्यालय&lt;ref name=&quot;राजधानी&quot; /&gt;, जिल्ला सदरमुकाम&lt;ref name=&quot;सदरमुकाम&quot;&gt;{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; एवं एक [[उपमहानगरपालिका]]।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|archive-date=2022-01-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|archive-date=2022-01-29}}&lt;/ref&gt; धनुषामण्डलस्य प्रथमा नगरपालिका, अस्य नगरस्य नाम प्राचीनमिथिलाप्रदेशस्य राजा [[जनकः]] इति नाम्ना अभवत् । नेपालस्य राजधानी [[काठमाण्डू|काठमाण्डूतः]] ४५० कि.मी दूरे एतत् नगरम् अस्ति ।

नेपालराज्यनगरपालिकाकानून, २००९ तदनुसारं महामहिमराजस्य तत्कालीनसर्वकारेण १३ जेष्ठा २०१७ तः प्रभावेण जनकपुरनगरपालिकायाः गठनं कृतम् ।तत्कालीनसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः विकाससमित्या १६ दिनाङ्के कृतनिर्णयानुसारं जनकपुरं उपमहानगरपालिकायाः आवश्यकप्रक्रियाः सम्पन्नं कृत्वा नगरपालिकायाः उपमहानगरनगरत्वेन घोषितम् मंगसीर २०७१ वि.स. तथा नेपाल राजपत्रे २८ पौष २०७१ वि.स. यदा जनकपुरं उपमहानगरीयं घोषितं तदा [[कुर्था, धनुषा|कुर्थ]], [[बसवितित]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहाना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[बेगाशिवपुर]], [[बसहिया]], ग्रामविकाससमितिः समाविष्ट्य उपमहानगरी इति घोषितम् । [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुर बागेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]].&lt;ref name=&quot;उपमहानगरपालिका&quot; /&gt; [[संघीयता|संघीय शासन]] कार्यान्वने, देशे स्थानीयस्तरस्य निर्माणेन सह, २२ फाल्गुन २०७३ बी.एस नेपाल राजपत्रे २७ फाल्गुन २०७३ वि.एस.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;जिल्ला समन्वय समिति&quot;&gt;{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;७४४ स्थानीय तह&quot;&gt;{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}&lt;/ref&gt; परन्तु राजनैतिकविवादानाम् कारणात् सर्वकारेण स्थानीयस्तरस्य पुनर्मूल्यांकनं कृत्वा ११ जेष्ठा २०७४ दिनाङ्के राजपत्रे प्रकाशितस्य अधिसूचनायाः माध्यमेन उपमहानगरे निम्नलिखितक्षेत्राणि समाविष्टानि अभवन् : [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वार्डसंख्या ६-९), [[मनसिंहपट्टी]] (वार्डसंख्या १-५), तथा च [[गोपालपुर]] (वार्ड नं. १-२)।&lt;ref name=&quot;निर्णय&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;राजपत्र&quot;&gt;{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो|website=कान्तिपुर समाचार|last=मिश्र|first=राजेश|language=नेपाली|accessdate=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|archive-date=2022-02-24}}&lt;/ref&gt;

जनकपुरनगरे नेपालदेशस्य प्रसिद्धं [[जानकीमन्दिरम्]] वर्तते । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042|title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}&lt;/ref&gt; जनकपुरं [[हिन्दुधर्म]] इत्यस्मिन् महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति, [[मिथिला संस्कृति|मैथिली संस्कृतिः]] इत्यस्य केन्द्रम् अस्ति, पर्यटनार्थं अपि महत्त्वपूर्णं मन्यते यतः एतत् नेपालस्य एकमेव नगरम् अस्ति यत्र रेलमार्गस्य सुविधा अस्ति । सम्प्रति अस्य उपमहानगरस्य कुलक्षेत्रं ९१.९७ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, नेपालस्य २०७८ तमे वर्षे बीएस जनगणनानुसारं कुलजनसंख्या १,९४,५५६ अस्ति । एषा नगरपालिका २५ वार्डेषु विभक्ता अस्ति ।

== नामकरण ==
नेपालस्य राष्ट्रिय विभुति [[मिथिला]] राजस्य [[जनक|राजर्षि जनक]]नाम्ना प्रचलित अस्य नाम पुरातन कालतः '''जनकपुर'''' इति। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html|title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा|last=नागरिक|website=नागरिक न्युज|language=नेपाली|accessdate=2022-03-01}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/|title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम|trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13|website=इसमाद|language=मैथिली|accessdate=2022-03-01}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==</text>
      <sha1>dpellck6t9ed61rtwkv9oy6o9owncom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501797</id>
      <parentid>501789</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>फलकम् योजितम्</comment>
      <origin>501797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21958" sha1="6re5pojkq9cwv56vzlxkszbm8fmcjta" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  --&gt;| official_name                   = जनकपुरधाम
| other_name                      = जनकपुर
| native_name                     = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = [[उपमहानगरपालिका]]&lt;br/&gt;[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]&lt;br/&gt;[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]&lt;ref name=&quot;राजधानी&quot;&gt;{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |archive-date=2022-02-28 }}&lt;/ref&gt;
| motto                           = 
| named_for                       = [[जनक]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |archive-date=2022-02-28 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- images and maps  --&gt;| image_skyline                   = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg
| image_caption                   = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकास्थित जानकी मन्दिर
| image_size                      = 300
| image_seal                      = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_map                       = 
| mapsize                         = 
| map_caption                     = 
| pushpin_map                     = 
| pushpin_label_position          = bottom
| pushpin_mapsize                 = 300
| pushpin_map_caption             = मानचित्रे जनकपुरधामस्य अवस्थिति
&lt;!-- Location --&gt;| coordinates                     = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}&lt;!-- Location --&gt;
| subdivision_type                = देश
| subdivision_name                = {{Flag|नेपाल}}
| subdivision_type1               = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1               = [[मधेश प्रदेशः]]
| subdivision_type2               = मण्डलम्
| subdivision_name2               = [[धनुषा जिल्ला]]
&lt;!-- Politics --&gt;| government_footnotes            = 
| government_type                 = 
| leader_title                    = [[नगरप्रमुख|मेयर]]
| leader_name                     = मनोज कुमार साह&lt;ref&gt;{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]])
| leader_title1                   = [[उपप्रमुख|उप मेयर]]
| leader_name1                    = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])
| established_title               = नगरपालिका
| established_date                = वि.सं. २०१७ जेठ १३&lt;ref name=&quot;नगर&quot;&gt;{{cite news |title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228032026/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
| established_title1              = सम्मिलित क्षेत्र
| established_date1               = जनकपुरधाम
| established_title2              = उपमहानगरपालिका
| established_date2               = वि.सं. २०७१ पुस २८&lt;ref name=&quot;उपमहानगर&quot;&gt;{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;
| established_title3              = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]])
| established_date3               = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]]
| established_title4              = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]])
| established_date4               = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२)
| established_title5              = सम्मिलित मिति
| established_date5               = वि.सं. २०७४ जेठ ११&lt;ref name=&quot;निर्णय&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;राजपत्र&quot;&gt;{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Area    --&gt;| unit_pref                       = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 91.97&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_total_sq_mi                = &lt;!-- Population   --&gt;
| population_as_of                = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
| population_footnotes            = &lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&amp;district=17&amp;municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_note                 = 
| population_total                = १,९४,५५६
| population_density_km2          = auto
| population_blank1_title         = 
| population_blank2_title         = &lt;!-- General information  --&gt;
| timezone                        = 
| utc_offset                      = 
| timezone_DST                    = 
| utc_offset_DST                  = 
| elevation_footnotes             = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m                     = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type                = 
| postal_code                     = ४५६००
| area_code                       = ०४१
| blank_name                      = 
| blank_info                      = 
| website                         = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np]
| footnotes                       = 
}}
'''जनकपुरधाम'''&lt;ref name=&quot;नामाकरण&quot;&gt;{{cite news|title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742|date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३|accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426185219/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3742|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; प्रचलितनाम: '''जनकपुर''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14200|title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/75484/|title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर|website=शिलापत्र|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}&lt;/ref&gt; [[धनुषामण्डलम्|धनुषा मण्डले]] स्थितम् [[नेपालम्|नेपालस्य]] [[मधेश प्रदेशः|मधेश प्रदेशस्य]]  प्रादेशिक मुख्यालय&lt;ref name=&quot;राजधानी&quot; /&gt;, जिल्ला सदरमुकाम&lt;ref name=&quot;सदरमुकाम&quot;&gt;{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; एवं एक [[उपमहानगरपालिका]]।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|archive-date=2022-01-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|archive-date=2022-01-29}}&lt;/ref&gt; धनुषामण्डलस्य प्रथमा नगरपालिका, अस्य नगरस्य नाम प्राचीनमिथिलाप्रदेशस्य राजा [[जनकः]] इति नाम्ना अभवत् । नेपालस्य राजधानी [[काठमाण्डू|काठमाण्डूतः]] ४५० कि.मी दूरे एतत् नगरम् अस्ति ।

नेपालराज्यनगरपालिकाकानून, २००९ तदनुसारं महामहिमराजस्य तत्कालीनसर्वकारेण १३ जेष्ठा २०१७ तः प्रभावेण जनकपुरनगरपालिकायाः गठनं कृतम् ।तत्कालीनसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः विकाससमित्या १६ दिनाङ्के कृतनिर्णयानुसारं जनकपुरं उपमहानगरपालिकायाः आवश्यकप्रक्रियाः सम्पन्नं कृत्वा नगरपालिकायाः उपमहानगरनगरत्वेन घोषितम् मंगसीर २०७१ वि.स. तथा नेपाल राजपत्रे २८ पौष २०७१ वि.स. यदा जनकपुरं उपमहानगरीयं घोषितं तदा [[कुर्था, धनुषा|कुर्थ]], [[बसवितित]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहाना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[बेगाशिवपुर]], [[बसहिया]], ग्रामविकाससमितिः समाविष्ट्य उपमहानगरी इति घोषितम् । [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुर बागेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]].&lt;ref name=&quot;उपमहानगरपालिका&quot; /&gt; [[संघीयता|संघीय शासन]] कार्यान्वने, देशे स्थानीयस्तरस्य निर्माणेन सह, २२ फाल्गुन २०७३ बी.एस नेपाल राजपत्रे २७ फाल्गुन २०७३ वि.एस.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;जिल्ला समन्वय समिति&quot;&gt;{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;७४४ स्थानीय तह&quot;&gt;{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}&lt;/ref&gt; परन्तु राजनैतिकविवादानाम् कारणात् सर्वकारेण स्थानीयस्तरस्य पुनर्मूल्यांकनं कृत्वा ११ जेष्ठा २०७४ दिनाङ्के राजपत्रे प्रकाशितस्य अधिसूचनायाः माध्यमेन उपमहानगरे निम्नलिखितक्षेत्राणि समाविष्टानि अभवन् : [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वार्डसंख्या ६-९), [[मनसिंहपट्टी]] (वार्डसंख्या १-५), तथा च [[गोपालपुर]] (वार्ड नं. १-२)।&lt;ref name=&quot;निर्णय&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;राजपत्र&quot;&gt;{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो|website=कान्तिपुर समाचार|last=मिश्र|first=राजेश|language=नेपाली|accessdate=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|archive-date=2022-02-24}}&lt;/ref&gt;

जनकपुरनगरे नेपालदेशस्य प्रसिद्धं [[जानकीमन्दिरम्]] वर्तते । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042|title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}&lt;/ref&gt; जनकपुरं [[हिन्दुधर्म]] इत्यस्मिन् महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति, [[मिथिला संस्कृति|मैथिली संस्कृतिः]] इत्यस्य केन्द्रम् अस्ति, पर्यटनार्थं अपि महत्त्वपूर्णं मन्यते यतः एतत् नेपालस्य एकमेव नगरम् अस्ति यत्र रेलमार्गस्य सुविधा अस्ति । सम्प्रति अस्य उपमहानगरस्य कुलक्षेत्रं ९१.९७ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, नेपालस्य २०७८ तमे वर्षे बीएस जनगणनानुसारं कुलजनसंख्या १,९४,५५६ अस्ति । एषा नगरपालिका २५ वार्डेषु विभक्ता अस्ति ।

== नामकरण ==
नेपालस्य राष्ट्रिय विभुति [[मिथिला]] राजस्य [[जनक|राजर्षि जनक]]नाम्ना प्रचलित अस्य नाम पुरातन कालतः '''जनकपुर'''' इति। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html|title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा|last=नागरिक|website=नागरिक न्युज|language=नेपाली|accessdate=2022-03-01}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/|title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम|trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13|website=इसमाद|language=मैथिली|accessdate=2022-03-01}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==

{{धनुषा मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}}</text>
      <sha1>6re5pojkq9cwv56vzlxkszbm8fmcjta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>परिभाषा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92688</id>
    <revision>
      <id>501790</id>
      <parentid>501606</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NehalDaveND</username>
        <id>9230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:परिष्करणीयाः लेखाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>501790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6571" sha1="ajuexoqtamvyms5labpddi5b3xp69wi" xml:space="preserve">वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्याम् परिभाषाप्रकरणस्य सामान्यपरिचयः सूत्राणि च
१. परिभाषाप्रकरणस्य सामान्यपरिचयः
वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी संस्कृतव्याकरणस्य प्रसिद्धः महत्त्वपूर्णश्च ग्रन्थः अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य रचयिता आचार्यः भट्टोजिदीक्षितः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे महर्षिपाणिनिविरचितानि अष्टाध्याय्याः सूत्राणि विषयानुसारं व्यवस्थितानि सन्ति।
व्याकरणशास्त्रे परिभाषाणां विशेषं महत्त्वम् अस्ति। परिभाषा इति नाम व्याकरणसूत्राणां प्रवृत्तिं नियन्त्रयति इति। परिभाषाः व्याकरणसूत्राणाम् अर्थं स्पष्टं कुर्वन्ति तथा च सूत्राणां प्रयोगे उत्पन्नान् सन्देहान् निवारयन्ति।
परिभाषाणां माध्यमेन व्याकरणस्य विभिन्ननियमानां परस्परसम्बन्धः, सूत्राणां प्रयोगक्रमः तथा तेषां प्रवृत्तिक्षेत्रं ज्ञायते।
अतः परिभाषाप्रकरणं पाणिनीयव्याकरणस्य महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति।
२. परिभाषायाः लक्षणम्
शास्त्रप्रवृत्तिनियामकः सिद्धान्तः परिभाषा इति कथ्यते।
अर्थात् यः सिद्धान्तः व्याकरणशास्त्रे सूत्राणां प्रवृत्तिं नियन्त्रयति, सः परिभाषा इति उच्यते।
३. प्रमुखाणि परिभाषासूत्राणि
१. षष्ठी स्थानेयोगा। (१/१/४९)
अर्थः – षष्ठीविभक्तिः स्थानसम्बन्धे प्रयुज्यते।
२. स्थानेऽन्तरतमः। (१/१/५०)
अर्थः – अनेकासु सम्भावनासु स्थानिनः सर्वाधिकं समीपस्थः आदेशः भवति।
३. आद्यन्तौ टकितौ। (१/१/४६)
अर्थः – टित् तथा कित् प्रत्ययसम्बन्धे आद्यन्तयोः निर्देशः भवति।
४. अलोऽन्त्यस्य। (१/१/५२)
अर्थः – अनेकवर्णेषु अन्तिमवर्णस्य स्थाने आदेशः भवति।
५. अनेकाल्शित्सर्वस्य। (१/१/५५)
अर्थः – अनेकाल् तथा शित् आदेशः सम्पूर्णस्य स्थानिनः स्थाने भवति।
६. स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ। (१/१/५६)
अर्थः – अल्विधिं विहाय अन्येषु कार्येषु आदेशः स्थानिवत् भवति।
७. तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य। (१/१/६६)
अर्थः – सप्तमीविभक्त्या निर्दिष्टे सति पूर्वस्य कार्यं भवति।
८. तस्मादित्युत्तरस्य। (१/१/६७)
अर्थः – पञ्चमीविभक्त्या निर्दिष्टे सति उत्तरस्य कार्यं भवति।
९. विप्रतिषेधे परं कार्यम्। (१/४/२)
अर्थः – परस्परविरोधे सति परवर्तिसूत्रस्य कार्यं भवति।
१०. पूर्वत्रासिद्धम्। (८/२/१)
अर्थः – अष्टाध्याय्याः अष्टमाध्याये द्वितीयपादे पूर्ववर्ती विधिः असिद्धः भवति।
४. परिभाषाप्रकरणस्य महत्त्वम्
१. परिभाषाः व्याकरणसूत्राणाम् अर्थं स्पष्टं कुर्वन्ति।
२. सूत्राणां प्रयोगे उत्पन्नान् सन्देहान् निवारयन्ति।
३. व्याकरणनियमानां प्रयोगक्रमं निर्धारितं कुर्वन्ति।
४. सूत्राणां परस्परविरोधं निवारयन्ति।
५. पाणिनीयव्याकरणस्य अध्ययनं सरलम् एवं सुबोधं कुर्वन्ति।
५. उपसंहारः
एवं परिभाषाप्रकरणं पाणिनीयव्याकरणस्य महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति। परिभाषाणां ज्ञानं विना व्याकरणसूत्राणां सम्यक् प्रयोगः कठिनः भवति। अतः संस्कृतव्याकरणस्य अध्ययनार्थं परिभाषाणां ज्ञानम् अत्यावश्यकम् अस्ति।

[[वर्गः:परिष्करणीयाः लेखाः]]</text>
      <sha1>ajuexoqtamvyms5labpddi5b3xp69wi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्गः:परिष्करणीयाः लेखाः</title>
    <ns>14</ns>
    <id>92735</id>
    <revision>
      <id>501791</id>
      <timestamp>2026-11-02T06:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NehalDaveND</username>
        <id>9230</id>
      </contributor>
      <comment>21</comment>
      <origin>501791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="l0odf2xfgdgkxy9fbwp6qqbaj4ilap5" xml:space="preserve">ये लेखाः परिष्करणीयाः सन्ति, तेषाम् अत्र सूची भविष्यति।</text>
      <sha1>l0odf2xfgdgkxy9fbwp6qqbaj4ilap5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501792</id>
      <parentid>501791</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NehalDaveND</username>
        <id>9230</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:व्यवस्थापन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>501792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="dynw9sd7dr941w3kj94km1o0y8r8304" xml:space="preserve">ये लेखाः परिष्करणीयाः सन्ति, तेषाम् अत्र सूची भविष्यति।

[[वर्गः:व्यवस्थापन]]</text>
      <sha1>dynw9sd7dr941w3kj94km1o0y8r8304</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फलकम्:धनुषा मण्डलस्य स्थानीयस्तराः</title>
    <ns>10</ns>
    <id>92736</id>
    <revision>
      <id>501796</id>
      <timestamp>2026-11-02T07:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>नूतनवर्गं सृजितम्</comment>
      <origin>501796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2515" sha1="fz1pv5lk2wezodolyo7t7zwrkbuls0a" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = धनुषामण्डलस्य स्थानीय स्तराः
| title =[[धनुषामण्डलम्|धनुषामण्डलस्य]] उपमहानगरपालिका, [[नगरपालिका|नगरपालिका]] [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः]] च
|state    = {{{state|autocollapse}}}
|listclass = hlist
|image = [[File:Dhanusha District locator.png|150px]]
|above = मण्डलस्य [[मुख्यालय]]: '''[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुरधाम]]'''
|below = [[नेपालस्य स्थानियस्तराः]]
| group1= [[ग्रामपालिका|ग्रामपालिकाः सङ्ख्या:]] '''६'''
| list1= [[औरही ग्रामपालिका, धनुषा|औरही ग्रामपालिका]] {{*}} [[जनकनन्दिनी ग्रामपालिका]] {{*}} [[बटेश्वर ग्रामपालिका]] {{*}} [[लक्ष्मीनिया ग्रामपालिका]] {{*}} [[मुखियापट्टी मुसहरमिया ग्रामपालिका]] {{*}} [[धनौजी ग्रामपालिका]]
| group2= [[उपमहानगरपालिका|उपमहानगरपालिका सङ्ख्या:]] '''१'''
| list2= [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुरधाम]]
| group3= [[नगरपालिका|नगरपालिका सङ्ख्या:]] '''११'''
| list3= [[कमला नगरपालिका]] {{*}} [[गणेशमान चारनाथ नगरपालिका]] {{*}} [[धनुषाधाम नगरपालिका]] {{*}} [[शहीदनगर नगरपालिका]] {{*}} [[क्षिरेश्वरनाथ नगरपालिका]] {{*}} [[मिथिला नगरपालिका]] {{*}} [[नगराइन नगरपालिका]] {{*}} [[सबैला नगरपालिका]] {{*}} [[विदेह नगरपालिका]] {{*}} [[हंसपुर नगरपालिका]] {{*}} [[मिथिला बिहारी नगरपालिका]]
}}
&lt;noinclude&gt;
[[श्रेणी:नेपालसम्बद्धानि फलकानि]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fz1pv5lk2wezodolyo7t7zwrkbuls0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Botufff</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92737</id>
    <revision>
      <id>501799</id>
      <timestamp>2026-11-02T09:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>501799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="426" sha1="jh85q713mwis6l1mosdk66gd8bdy2wo" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Botufff}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; ०९:४९, २ नवेम्बर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>jh85q713mwis6l1mosdk66gd8bdy2wo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रामायणं प्रथमो भागः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92738</id>
    <revision>
      <id>501800</id>
      <timestamp>2026-11-02T10:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>स्वर्ण</username>
        <id>44291</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1383256647|Ramayana: Part 1]]&quot; पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम्</comment>
      <origin>501800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14528" sha1="aemyhlgk4r8pmplavvuk7qogdh00z4h" xml:space="preserve">
'''रामायणं प्रथमो भाग''' ({{Lang-en|Ramayana: Part 1}}) इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दे) निष्पन्नं [[हिन्दी]]&lt;nowiki/&gt;भाषामयं महाकाव्यात्मकं पौराणिकं च यन्नितेशेन तिवारिणा निर्देशितम्।&lt;ref&gt;{{cite web|first=Yola|last=Roberts|access-date=18 May 2024|title=Namit Malhotra Film Industry Titan Brings Hindu Mythology To Hollywood|url=https://www.forbes.com/sites/yolarobert1/2024/05/18/film-industry-titan-brings-hindu-mythology-to-hollywood|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Sam|last=Davies|access-date=19 August 2026|title=Mythical beasts, almighty gods, new technology: The epic blockbuster that could be India's answer to The Odyssey|url=https://www.bbc.com/culture/article/20260818-ramayana-the-epic-blockbuster-that-could-be-indias-answer-to-the-odyssey|work=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt; तेन च श्रीधरराघवेण सह कथाविन्यासो रचितः। नमितमल्होत्रेण यशेन च निर्मितमेतच्चलच्चित्रं [[वाल्मीकि]]&lt;nowiki/&gt;प्रणीतं [[रामायणं]] नाम महाकाव्यं यद् राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति तदाश्रित्य रचितम्।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|date=2024-11-06|title=Ranbir Kapoor, Yash and Sai Pallavi's 'Ramayana Part 1 and 2' officially announced; first poster out|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215233624/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|archive-date=15 December 2024|access-date=2026-03-31|work=The Hindu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2025-08-19|title=Could this movie based on a Hindu epic become India's 'Avatar'?|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924230401/https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|archive-date=24 September 2025|access-date=2026-03-31|website=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt; एतद् द्विभागात्मकस्य चलच्चित्रस्य प्रथमो भागः। अस्मिंश्चलच्चित्रे रणवीरकपूरश्च यशश्च सायीपल्लवी च सन्नीदेवलश्च रविद्विवेदी चानुपमखेरश्च कज्जलाग्रवाला च रकुलप्रीतसिंहा च विवेकौबेरयश्च कुणालकपूरश्चादिनाथकोठारिश्चारुणगोविलश्चेन्दिराकृष्णा च लारादत्ता चेत्येते प्रधानभूमिकाः निर्वहन्ति। तेषु यश हिन्दीभाषामये चलच्चित्रे प्रथमावतीर्णो रविद्विवेदी तु चलच्चित्रक्षेत्रे प्रथमावतीर्णः॥&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ramayana full cast revealed: Full list of actors in Ranbir Kapoor's epic|url=https://www.business-standard.com/entertainment/ramayana-full-cast-revealed-full-list-of-actors-in-ranbir-kapoor-s-epic-nc-126073000830_1.html|access-date=30 July 2026|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

विक्रमसंवत्सरे २०७४ (२०१७ ख्रिस्ताब्दस्य पञ्चमे मासे) [[वाल्मीकि]][[रामायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवन्नटाभिनीतं रूपान्तरमित्येवं सेयं योजना घोषिता निर्मातृभिश्च प्रथमं त्रिभागमालारूपेण परिकल्पिता। कतिपयवर्षाणां विकासस्य कथाविन्याससंशोधनस्य च पश्चात्तिवारिण एकाकिनो निर्देशने सा योजना द्विभागचलच्चित्रमालारूपेण पुनर्व्यवस्थापिता॥

हान्स्‌जिम्मर् ए॰एस्॰ दिलीपकुमारश्च ([[ए आर् रहमान्|ए॰आर्॰ रह्‌मान]]) मिलित्वा सङ्गीतं रचितवन्तौ तच्च भारतीयचलच्चित्रक्षेत्रे जिम्मर्‌स्य प्रथमावतरणं चिह्नयति॥&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=AR Rahman on Collaborating with Hans Zimmer for 'Ramayana': 'It Is Terrifying'|url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260316151614/https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|archive-date=16 March 2026|access-date=2026-03-31|website=The Hollywood Reporter India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|date=5 April 2024|title=Ranbir Kapoor-starrer Ramayana to mark Hans Zimmer's debut in Bollywood with AR Rahman: Report|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528011011/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|archive-date=28 May 2024|access-date=7 November 2024|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; विक्रमसंवत्सरे २०८१ (२०२४ ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थे मासे) मुम्बापुर्याश्चित्रपुरे चित्रीकरणमारब्धं तच्च विक्रमसंवत्सरं २०८२ (२०२५ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमं मासम्) यावत् प्रावर्तत।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nitesh Tiwari's Ramayana goes on floors, Ranbir Kapoor to soon start shooting|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/exclusive-nitesh-tiwari-ramayana-goes-on-floors-ranbir-kapoor-to-soon-start-shooting-2522325-2024-04-02|work=India Today|date=2 April 2024}}&lt;/ref&gt; संयुक्तराज्यानां द्विचत्वारिंशत्कोटिद्रम्मतुल्येन चतुःसहस्रकोटिरूप्यकप्रमाणेनानुमितेन व्ययेन युक्तमेतच्चलच्चित्रमद्यावधि निर्मितेषु भारतीयचलच्चित्रेषु महार्घतमं भविष्यतीति निश्चितम्॥&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ranbir Kapoor-Yash starrer Ramayana to be India's costliest film ever at Rs 4000 crore, says producer Namit Malhotra|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|work=The Times of India|date=15 July 2025|access-date=30 March 2026|archive-date=30 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260330092127/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

रामायणं प्रथमो भाग इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे सप्तविंशे दिने) चलच्चित्रविद्यापरिषत्सङ्ग्रहालये प्रथमं प्रदर्शितं तस्य च विश्वव्यापि प्रेक्षागृहप्रदर्शनं [[दीपावलिः|दीपोत्सवावकाशैः]] सह सङ्गच्छद् विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे पञ्चमे दिने) निर्धारितम्॥

== कथावस्तु॥ ==
इदं कथानकमयोध्याराज्यस्य धर्मनिष्ठस्य युवराजस्य राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य प्रारम्भिकं जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति। पूज्येन मुनिना [[विश्वामित्रः|विश्वामित्रे]]&lt;nowiki/&gt;ण शिक्षितो रामो दुष्टां राक्षसीं ताटकां निहत्य स्वस्य क्षात्रमाध्यात्मिकं च गुणं प्रतिष्ठापयति। ततोऽस्य यात्रा मिथिलाराज्यं प्रति प्रवर्तते यत्र राजकीये स्वयंवरे भगवतः [[शिव]]&lt;nowiki/&gt;स्य दिव्यं धनुः पिनाकाख्यं सफलतया ज्यामारोप्य तेन राजपुत्र्याः [[सीता]]&lt;nowiki/&gt;याः पाणिग्रहणमधिगच्छति। किन्तु राजवंशीयकूटमन्त्रेण न्याय्य उत्तराधिकारो विघटते यदा विमाता [[कैकेयी]] राज्ञी पुरातनान् वरानाश्रित्य रामस्य राज्याधिकारच्युतिं तदनन्तरं चतुर्दशवर्षात्मकं वनवासं च याचते। अविचलया पितृभक्त्या [[धर्मः|धर्मे]]&lt;nowiki/&gt;ण च बद्धो रामः सिंहासनं त्यक्त्वा भयङ्करं दण्डकारण्यं प्रति प्रतिष्ठते पतिव्रतया भार्यया सीतया निष्ठावता भ्रात्रा [[लक्ष्मणः|लक्ष्मणे]]&lt;nowiki/&gt;न चानुगतः। निर्वासितानां तपस्विजीवनं बलाद् विध्वस्यते यदा लङ्काया भयावहो राक्षसराजो [[रावणः|रावणो]] मारीचस्य मायामयेन सुवर्णमृगप्रादुर्भावेन सीताया अपहरणं रचयति। अयं भागोऽस्मिन् गम्भीरे वियोगे परिणमति यतो रामलक्ष्मणयोरपहृतां राजपुत्रीं गवेषयितुं दुष्करोऽन्वेषणप्रयत्न आरभ्यते आसन्नस्य लोकत्रयव्यापिनो युद्धस्य रङ्गभूमिश्च सज्जीक्रियते॥

== सन्दर्भाः ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}

* {{Imdb title}}
[[वर्गः:रामायणम्]]
[[वर्गः:Articles with hAudio microformats]]</text>
      <sha1>aemyhlgk4r8pmplavvuk7qogdh00z4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501801</id>
      <parentid>501800</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>स्वर्ण</username>
        <id>44291</id>
      </contributor>
      <origin>501801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21880" sha1="95ppyc27t2ef30xhu2ky9rckbyssouo" xml:space="preserve">{{Infobox film
| image          = 
| caption        = 
| director       = नितेशतिवारी
| screenplay     = श्रीधरराघवः&lt;br /&gt;नितेशतिवारी
{{Infobox
| decat = yes
| child = yes
| label1= संवादलेखकौ
| data1 = {{ubl |श्रेयसजैनः|नितेशतिवारी}}
}}
| based_on       = {{Based on|''[[रामायणम्]]''|[[वाल्मीकिः]]}}
| producer       = {{plainlist|
* नमितमल्होत्रः
* यशः
}}
| starring       = {{plainlist|&lt;!-- अधुनातनपूर्वदर्शनखण्डे निर्दिष्टक्रमेण विन्यस्तम्। --&gt;
* रणवीरकपूरः
* यशः
* सायीपल्लवी
* सन्नीदेवलः
* रविद्विवेदी
}}
| cinematography = {{plainlist|
* पङ्कजकुमारः
* महेशलिमयः
}}
| music          = {{plainlist|
* हान्स्‌जिम्मर्
* [[ए आर् रहमान्|ए॰एस्॰ दिलीपकुमारः]] (ए॰आर्॰ रह्‌मान)
}}
| editing        = हुजेफालोखण्डवालः
| studio         = {{plainlist|
* प्रधानकेन्द्रचित्रशालाः
* दैत्यमनःसृष्टयः
* द्विनिषेधः
}}
| distributor    = [[#वितरणम्|अधो द्रष्टव्यम्]]
| released       = विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे सप्तविंशे दिने) चलच्चित्रविद्यापरिषत्सङ्ग्रहालये&lt;br /&gt;विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे पञ्चमे दिने) विश्वव्यापि
| runtime        = {{Plainlist|
* भारते १९५ निमेषाः&lt;ref&gt;{{Cite web |first=फेनिलः |last=सेतः |date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे त्रिंशे दिने) |title=विशेषवार्ता। रामायणेन दुर्लभा सिद्धिः प्राप्ता। केन्द्रीयचलच्चित्रप्रमाणनमण्डलं रणवीरकपूराभिनीतं चलच्चित्रमेकमपि कर्तनं विना सर्वजनदर्शनयोग्यप्रमाणपत्रेणान्वमन्यत |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-ramayana-achieves-a-rare-feat-cbfc-passes-ranbir-kapoor-starrer-with-u-certificate-and-not-a-single-cut |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे त्रिंशे दिने) |publisher=[[बालीवुडकोलाहलः]]}}&lt;/ref&gt;
* विदेशेषु १६७ निमेषाः&lt;ref&gt;{{Cite web |date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे एकोनत्रिंशे दिने) |title=''रामायणम्। इतिहासपुरुषस्योदयः'' द्वादशवर्षीयदर्शनप्रमाणम् |url=https://www.bbfc.co.uk/release/ramayana-rise-of-a-legend-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmtixnzq2 |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे प्रथमे दिने) |publisher=[[ब्रिटनीयचलच्चित्रवर्गीकरणमण्डलम्]]}}&lt;/ref&gt;
}}
| country        = {{IND}}
| language       = आर्यावर्तीयभाषा
| budget         = {{INR|४००० [[कोटिः]]}} द्वितीयभागेन सह मिलित्वा विपणनव्ययसहितम्&lt;ref&gt;
* {{Cite web |title=रणवीरकपूरयशयोश्चलच्चित्रस्य रामायणस्य व्ययो भागद्वये मिलित्वा चतुःसहस्रकोटिरूप्यकाण्यतिक्रमिष्यति |url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ranbir-kapoor-yashs-ramayana-budget-to-exceed-4000-crore-across-two-parts |website=हालीवुडवृत्तहरः भारतीयः |date=विक्रमसंवत्सरे २०८२ (२०२५ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे सप्तदशे दिने) |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य तृतीये मासे त्रिंशे दिने) |archive-date=विक्रमसंवत्सरे २०८२ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य तृतीये मासे पञ्चमे दिने) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305073725/https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ranbir-kapoor-yashs-ramayana-budget-to-exceed-4000-crore-across-two-parts |url-status=live}}
* {{Cite web |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे त्रयोविंशे दिने) |title=दृश्यमायाप्रदर्शनमयं रामायणरूपान्तरं पञ्चाशत्कोटिद्रम्मव्ययं सोनीसंस्थया प्रकाशयिष्यते |url=https://www.indiewire.com/news/breaking-news/ramayana-adaptation-500-million-budget-sony-release-1235206903/ |website=[[इण्डीवायरम्]]}}
* {{Cite news |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे एकत्रिंशे दिने) |title=अङ्गुलीयकाधिपतिं विस्मर। चत्वारिंशत्कोटिद्रम्ममूल्यं कल्पनामयं महाकाव्यमधुना भव्यं पूर्वदर्शनखण्डं प्रादुरकरोत् |url=https://collider.com/ramayana-trailer-lord-of-the-rings-replacement-ranbir-kapoor/ |website=[[संघट्टकः]] |archive-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य अष्टमे मासे प्रथमे दिने) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801223352/https://collider.com/ramayana-trailer-lord-of-the-rings-replacement-ranbir-kapoor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
'''रामायणं प्रथमो भाग''' ({{Lang-en|Ramayana: Part 1}}) इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दे) निष्पन्नं [[हिन्दी]]&lt;nowiki/&gt;भाषामयं महाकाव्यात्मकं पौराणिकं च यन्नितेशेन तिवारिणा निर्देशितम्।&lt;ref&gt;{{cite web|first=Yola|last=Roberts|access-date=18 May 2024|title=Namit Malhotra Film Industry Titan Brings Hindu Mythology To Hollywood|url=https://www.forbes.com/sites/yolarobert1/2024/05/18/film-industry-titan-brings-hindu-mythology-to-hollywood|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Sam|last=Davies|access-date=19 August 2026|title=Mythical beasts, almighty gods, new technology: The epic blockbuster that could be India's answer to The Odyssey|url=https://www.bbc.com/culture/article/20260818-ramayana-the-epic-blockbuster-that-could-be-indias-answer-to-the-odyssey|work=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt; तेन च श्रीधरराघवेण सह कथाविन्यासो रचितः। नमितमल्होत्रेण यशेन च निर्मितमेतच्चलच्चित्रं [[वाल्मीकि]]&lt;nowiki/&gt;प्रणीतं [[रामायणं]] नाम महाकाव्यं यद् राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति तदाश्रित्य रचितम्।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|date=2024-11-06|title=Ranbir Kapoor, Yash and Sai Pallavi's 'Ramayana Part 1 and 2' officially announced; first poster out|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215233624/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|archive-date=15 December 2024|access-date=2026-03-31|work=The Hindu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2025-08-19|title=Could this movie based on a Hindu epic become India's 'Avatar'?|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924230401/https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|archive-date=24 September 2025|access-date=2026-03-31|website=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt; एतद् द्विभागात्मकस्य चलच्चित्रस्य प्रथमो भागः। अस्मिंश्चलच्चित्रे रणवीरकपूरश्च यशश्च सायीपल्लवी च सन्नीदेवलश्च रविद्विवेदी चानुपमखेरश्च कज्जलाग्रवाला च रकुलप्रीतसिंहा च विवेकौबेरयश्च कुणालकपूरश्चादिनाथकोठारिश्चारुणगोविलश्चेन्दिराकृष्णा च लारादत्ता चेत्येते प्रधानभूमिकाः निर्वहन्ति। तेषु यश हिन्दीभाषामये चलच्चित्रे प्रथमावतीर्णो रविद्विवेदी तु चलच्चित्रक्षेत्रे प्रथमावतीर्णः॥&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ramayana full cast revealed: Full list of actors in Ranbir Kapoor's epic|url=https://www.business-standard.com/entertainment/ramayana-full-cast-revealed-full-list-of-actors-in-ranbir-kapoor-s-epic-nc-126073000830_1.html|access-date=30 July 2026|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

विक्रमसंवत्सरे २०७४ (२०१७ ख्रिस्ताब्दस्य पञ्चमे मासे) [[वाल्मीकि]][[रामायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवन्नटाभिनीतं रूपान्तरमित्येवं सेयं योजना घोषिता निर्मातृभिश्च प्रथमं त्रिभागमालारूपेण परिकल्पिता। कतिपयवर्षाणां विकासस्य कथाविन्याससंशोधनस्य च पश्चात्तिवारिण एकाकिनो निर्देशने सा योजना द्विभागचलच्चित्रमालारूपेण पुनर्व्यवस्थापिता॥

हान्स्‌जिम्मर् [[ए आर् रहमान्|ए॰एस्॰ दिलीपकुमारश्च]] (ए॰आर्॰ रह्‌मान) मिलित्वा सङ्गीतं रचितवन्तौ तच्च भारतीयचलच्चित्रक्षेत्रे जिम्मर्‌स्य प्रथमावतरणं चिह्नयति॥&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=AR Rahman on Collaborating with Hans Zimmer for 'Ramayana': 'It Is Terrifying'|url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260316151614/https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|archive-date=16 March 2026|access-date=2026-03-31|website=The Hollywood Reporter India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|date=5 April 2024|title=Ranbir Kapoor-starrer Ramayana to mark Hans Zimmer's debut in Bollywood with AR Rahman: Report|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528011011/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|archive-date=28 May 2024|access-date=7 November 2024|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; विक्रमसंवत्सरे २०८१ (२०२४ ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थे मासे) मुम्बापुर्याश्चित्रपुरे चित्रीकरणमारब्धं तच्च विक्रमसंवत्सरं २०८२ (२०२५ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमं मासम्) यावत् प्रावर्तत।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nitesh Tiwari's Ramayana goes on floors, Ranbir Kapoor to soon start shooting|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/exclusive-nitesh-tiwari-ramayana-goes-on-floors-ranbir-kapoor-to-soon-start-shooting-2522325-2024-04-02|work=India Today|date=2 April 2024}}&lt;/ref&gt; संयुक्तराज्यानां द्विचत्वारिंशत्कोटिद्रम्मतुल्येन चतुःसहस्रकोटिरूप्यकप्रमाणेनानुमितेन व्ययेन युक्तमेतच्चलच्चित्रमद्यावधि निर्मितेषु भारतीयचलच्चित्रेषु महार्घतमं भविष्यतीति निश्चितम्॥&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ranbir Kapoor-Yash starrer Ramayana to be India's costliest film ever at Rs 4000 crore, says producer Namit Malhotra|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|work=The Times of India|date=15 July 2025|access-date=30 March 2026|archive-date=30 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260330092127/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

रामायणं प्रथमो भाग इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे सप्तविंशे दिने) चलच्चित्रविद्यापरिषत्सङ्ग्रहालये प्रथमं प्रदर्शितं तस्य च विश्वव्यापि प्रेक्षागृहप्रदर्शनं [[दीपावलिः|दीपोत्सवावकाशैः]] सह सङ्गच्छद् विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे पञ्चमे दिने) निर्धारितम्॥

== कथावस्तु॥ ==
इदं कथानकमयोध्याराज्यस्य धर्मनिष्ठस्य युवराजस्य राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य प्रारम्भिकं जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति। पूज्येन मुनिना [[विश्वामित्रः|विश्वामित्रे]]&lt;nowiki/&gt;ण शिक्षितो रामो दुष्टां राक्षसीं ताटकां निहत्य स्वस्य क्षात्रमाध्यात्मिकं च गुणं प्रतिष्ठापयति। ततोऽस्य यात्रा मिथिलाराज्यं प्रति प्रवर्तते यत्र राजकीये स्वयंवरे भगवतः [[शिव]]&lt;nowiki/&gt;स्य दिव्यं धनुः पिनाकाख्यं सफलतया ज्यामारोप्य तेन राजपुत्र्याः [[सीता]]&lt;nowiki/&gt;याः पाणिग्रहणमधिगच्छति। किन्तु राजवंशीयकूटमन्त्रेण न्याय्य उत्तराधिकारो विघटते यदा विमाता [[कैकेयी]] राज्ञी पुरातनान् वरानाश्रित्य रामस्य राज्याधिकारच्युतिं तदनन्तरं चतुर्दशवर्षात्मकं वनवासं च याचते। अविचलया पितृभक्त्या [[धर्मः|धर्मे]]&lt;nowiki/&gt;ण च बद्धो रामः सिंहासनं त्यक्त्वा भयङ्करं दण्डकारण्यं प्रति प्रतिष्ठते पतिव्रतया भार्यया सीतया निष्ठावता भ्रात्रा [[लक्ष्मणः|लक्ष्मणे]]&lt;nowiki/&gt;न चानुगतः। निर्वासितानां तपस्विजीवनं बलाद् विध्वस्यते यदा लङ्काया भयावहो राक्षसराजो [[रावणः|रावणो]] मारीचस्य मायामयेन सुवर्णमृगप्रादुर्भावेन सीताया अपहरणं रचयति। अयं भागोऽस्मिन् गम्भीरे वियोगे परिणमति यतो रामलक्ष्मणयोरपहृतां राजपुत्रीं गवेषयितुं दुष्करोऽन्वेषणप्रयत्न आरभ्यते आसन्नस्य लोकत्रयव्यापिनो युद्धस्य रङ्गभूमिश्च सज्जीक्रियते॥

== सन्दर्भाः ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}

* {{Imdb title}}
[[वर्गः:रामायणम्]]
[[वर्गः:Articles with hAudio microformats]]</text>
      <sha1>95ppyc27t2ef30xhu2ky9rckbyssouo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501803</id>
      <parentid>501801</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>स्वर्ण</username>
        <id>44291</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>501803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21869" sha1="epmea92wcpu1avoykprlvjff6mf79yk" xml:space="preserve">{{Infobox film
| image          = 
| caption        = 
| director       = नितेशतिवारी
| screenplay     = श्रीधरराघवः&lt;br /&gt;नितेशतिवारी
{{Infobox
| decat = yes
| child = yes
| label1= संवादलेखकौ
| data1 = {{ubl |श्रेयसजैनः|नितेशतिवारी}}
}}
| based_on       = {{Based on|''[[रामायणम्]]''|[[वाल्मीकिः]]}}
| producer       = {{plainlist|
* नमितमल्होत्रः
* यशः
}}
| starring       = {{plainlist|&lt;!-- अधुनातनपूर्वदर्शनखण्डे निर्दिष्टक्रमेण विन्यस्तम्। --&gt;
* रणवीरकपूरः
* यशः
* सायीपल्लवी
* सन्नीदेवलः
* रविद्विवेदी
}}
| cinematography = {{plainlist|
* पङ्कजकुमारः
* महेशलिमयः
}}
| music          = {{plainlist|
* हान्स्‌जिम्मर्
* [[ए आर् रहमान्|ए॰एस्॰ दिलीपकुमारः]] (ए॰आर्॰ रह्‌मान)
}}
| editing        = हुजेफालोखण्डवालः
| studio         = {{plainlist|
* प्रधानकेन्द्रचित्रशालाः
* दैत्यमनःसृष्टयः
* द्विनिषेधः
}}
| distributor    = [[#वितरणम्|अधो द्रष्टव्यम्]]
| released       = विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे सप्तविंशे दिने) चलच्चित्रविद्यापरिषत्सङ्ग्रहालये&lt;br /&gt;विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे पञ्चमे दिने) विश्वव्यापि
| runtime        = {{Plainlist|
* भारते १९५ निमेषाः&lt;ref&gt;{{Cite web |first=फेनिलः |last=सेतः |date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे त्रिंशे दिने) |title=विशेषवार्ता। रामायणेन दुर्लभा सिद्धिः प्राप्ता। केन्द्रीयचलच्चित्रप्रमाणनमण्डलं रणवीरकपूराभिनीतं चलच्चित्रमेकमपि कर्तनं विना सर्वजनदर्शनयोग्यप्रमाणपत्रेणान्वमन्यत |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-ramayana-achieves-a-rare-feat-cbfc-passes-ranbir-kapoor-starrer-with-u-certificate-and-not-a-single-cut |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे त्रिंशे दिने) |publisher=[[बालीवुडकोलाहलः]]}}&lt;/ref&gt;
* विदेशेषु १६७ निमेषाः&lt;ref&gt;{{Cite web |date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे एकोनत्रिंशे दिने) |title=''रामायणम्। इतिहासपुरुषस्योदयः'' द्वादशवर्षीयदर्शनप्रमाणम् |url=https://www.bbfc.co.uk/release/ramayana-rise-of-a-legend-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmtixnzq2 |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे प्रथमे दिने) |publisher=[[ब्रिटनीयचलच्चित्रवर्गीकरणमण्डलम्]]}}&lt;/ref&gt;
}}
| country        = {{IND}}
| language       = [[हिन्दीभाषा]]
| budget         = {{INR|४००० [[कोटिः]]}} द्वितीयभागेन सह मिलित्वा विपणनव्ययसहितम्&lt;ref&gt;
* {{Cite web |title=रणवीरकपूरयशयोश्चलच्चित्रस्य रामायणस्य व्ययो भागद्वये मिलित्वा चतुःसहस्रकोटिरूप्यकाण्यतिक्रमिष्यति |url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ranbir-kapoor-yashs-ramayana-budget-to-exceed-4000-crore-across-two-parts |website=हालीवुडवृत्तहरः भारतीयः |date=विक्रमसंवत्सरे २०८२ (२०२५ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे सप्तदशे दिने) |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य तृतीये मासे त्रिंशे दिने) |archive-date=विक्रमसंवत्सरे २०८२ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य तृतीये मासे पञ्चमे दिने) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305073725/https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ranbir-kapoor-yashs-ramayana-budget-to-exceed-4000-crore-across-two-parts |url-status=live}}
* {{Cite web |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे त्रयोविंशे दिने) |title=दृश्यमायाप्रदर्शनमयं रामायणरूपान्तरं पञ्चाशत्कोटिद्रम्मव्ययं सोनीसंस्थया प्रकाशयिष्यते |url=https://www.indiewire.com/news/breaking-news/ramayana-adaptation-500-million-budget-sony-release-1235206903/ |website=[[इण्डीवायरम्]]}}
* {{Cite news |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे एकत्रिंशे दिने) |title=अङ्गुलीयकाधिपतिं विस्मर। चत्वारिंशत्कोटिद्रम्ममूल्यं कल्पनामयं महाकाव्यमधुना भव्यं पूर्वदर्शनखण्डं प्रादुरकरोत् |url=https://collider.com/ramayana-trailer-lord-of-the-rings-replacement-ranbir-kapoor/ |website=[[संघट्टकः]] |archive-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य अष्टमे मासे प्रथमे दिने) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801223352/https://collider.com/ramayana-trailer-lord-of-the-rings-replacement-ranbir-kapoor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
'''रामायणं प्रथमो भाग''' ({{Lang-en|Ramayana: Part 1}}) इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दे) निष्पन्नं [[हिन्दी]]&lt;nowiki/&gt;भाषामयं महाकाव्यात्मकं पौराणिकं च यन्नितेशेन तिवारिणा निर्देशितम्।&lt;ref&gt;{{cite web|first=Yola|last=Roberts|access-date=18 May 2024|title=Namit Malhotra Film Industry Titan Brings Hindu Mythology To Hollywood|url=https://www.forbes.com/sites/yolarobert1/2024/05/18/film-industry-titan-brings-hindu-mythology-to-hollywood|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Sam|last=Davies|access-date=19 August 2026|title=Mythical beasts, almighty gods, new technology: The epic blockbuster that could be India's answer to The Odyssey|url=https://www.bbc.com/culture/article/20260818-ramayana-the-epic-blockbuster-that-could-be-indias-answer-to-the-odyssey|work=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt; तेन च श्रीधरराघवेण सह कथाविन्यासो रचितः। नमितमल्होत्रेण यशेन च निर्मितमेतच्चलच्चित्रं [[वाल्मीकि]]&lt;nowiki/&gt;प्रणीतं [[रामायणं]] नाम महाकाव्यं यद् राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति तदाश्रित्य रचितम्।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|date=2024-11-06|title=Ranbir Kapoor, Yash and Sai Pallavi's 'Ramayana Part 1 and 2' officially announced; first poster out|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215233624/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|archive-date=15 December 2024|access-date=2026-03-31|work=The Hindu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2025-08-19|title=Could this movie based on a Hindu epic become India's 'Avatar'?|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924230401/https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|archive-date=24 September 2025|access-date=2026-03-31|website=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt; एतद् द्विभागात्मकस्य चलच्चित्रस्य प्रथमो भागः। अस्मिंश्चलच्चित्रे रणवीरकपूरश्च यशश्च सायीपल्लवी च सन्नीदेवलश्च रविद्विवेदी चानुपमखेरश्च कज्जलाग्रवाला च रकुलप्रीतसिंहा च विवेकौबेरयश्च कुणालकपूरश्चादिनाथकोठारिश्चारुणगोविलश्चेन्दिराकृष्णा च लारादत्ता चेत्येते प्रधानभूमिकाः निर्वहन्ति। तेषु यश हिन्दीभाषामये चलच्चित्रे प्रथमावतीर्णो रविद्विवेदी तु चलच्चित्रक्षेत्रे प्रथमावतीर्णः॥&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ramayana full cast revealed: Full list of actors in Ranbir Kapoor's epic|url=https://www.business-standard.com/entertainment/ramayana-full-cast-revealed-full-list-of-actors-in-ranbir-kapoor-s-epic-nc-126073000830_1.html|access-date=30 July 2026|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

विक्रमसंवत्सरे २०७४ (२०१७ ख्रिस्ताब्दस्य पञ्चमे मासे) [[वाल्मीकि]][[रामायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवन्नटाभिनीतं रूपान्तरमित्येवं सेयं योजना घोषिता निर्मातृभिश्च प्रथमं त्रिभागमालारूपेण परिकल्पिता। कतिपयवर्षाणां विकासस्य कथाविन्याससंशोधनस्य च पश्चात्तिवारिण एकाकिनो निर्देशने सा योजना द्विभागचलच्चित्रमालारूपेण पुनर्व्यवस्थापिता॥

हान्स्‌जिम्मर् [[ए आर् रहमान्|ए॰एस्॰ दिलीपकुमारश्च]] (ए॰आर्॰ रह्‌मान) मिलित्वा सङ्गीतं रचितवन्तौ तच्च भारतीयचलच्चित्रक्षेत्रे जिम्मर्‌स्य प्रथमावतरणं चिह्नयति॥&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=AR Rahman on Collaborating with Hans Zimmer for 'Ramayana': 'It Is Terrifying'|url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260316151614/https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|archive-date=16 March 2026|access-date=2026-03-31|website=The Hollywood Reporter India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|date=5 April 2024|title=Ranbir Kapoor-starrer Ramayana to mark Hans Zimmer's debut in Bollywood with AR Rahman: Report|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528011011/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|archive-date=28 May 2024|access-date=7 November 2024|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; विक्रमसंवत्सरे २०८१ (२०२४ ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थे मासे) मुम्बापुर्याश्चित्रपुरे चित्रीकरणमारब्धं तच्च विक्रमसंवत्सरं २०८२ (२०२५ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमं मासम्) यावत् प्रावर्तत।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nitesh Tiwari's Ramayana goes on floors, Ranbir Kapoor to soon start shooting|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/exclusive-nitesh-tiwari-ramayana-goes-on-floors-ranbir-kapoor-to-soon-start-shooting-2522325-2024-04-02|work=India Today|date=2 April 2024}}&lt;/ref&gt; संयुक्तराज्यानां द्विचत्वारिंशत्कोटिद्रम्मतुल्येन चतुःसहस्रकोटिरूप्यकप्रमाणेनानुमितेन व्ययेन युक्तमेतच्चलच्चित्रमद्यावधि निर्मितेषु भारतीयचलच्चित्रेषु महार्घतमं भविष्यतीति निश्चितम्॥&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ranbir Kapoor-Yash starrer Ramayana to be India's costliest film ever at Rs 4000 crore, says producer Namit Malhotra|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|work=The Times of India|date=15 July 2025|access-date=30 March 2026|archive-date=30 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260330092127/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

रामायणं प्रथमो भाग इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे सप्तविंशे दिने) चलच्चित्रविद्यापरिषत्सङ्ग्रहालये प्रथमं प्रदर्शितं तस्य च विश्वव्यापि प्रेक्षागृहप्रदर्शनं [[दीपावलिः|दीपोत्सवावकाशैः]] सह सङ्गच्छद् विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे पञ्चमे दिने) निर्धारितम्॥

== कथावस्तु॥ ==
इदं कथानकमयोध्याराज्यस्य धर्मनिष्ठस्य युवराजस्य राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य प्रारम्भिकं जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति। पूज्येन मुनिना [[विश्वामित्रः|विश्वामित्रे]]&lt;nowiki/&gt;ण शिक्षितो रामो दुष्टां राक्षसीं ताटकां निहत्य स्वस्य क्षात्रमाध्यात्मिकं च गुणं प्रतिष्ठापयति। ततोऽस्य यात्रा मिथिलाराज्यं प्रति प्रवर्तते यत्र राजकीये स्वयंवरे भगवतः [[शिव]]&lt;nowiki/&gt;स्य दिव्यं धनुः पिनाकाख्यं सफलतया ज्यामारोप्य तेन राजपुत्र्याः [[सीता]]&lt;nowiki/&gt;याः पाणिग्रहणमधिगच्छति। किन्तु राजवंशीयकूटमन्त्रेण न्याय्य उत्तराधिकारो विघटते यदा विमाता [[कैकेयी]] राज्ञी पुरातनान् वरानाश्रित्य रामस्य राज्याधिकारच्युतिं तदनन्तरं चतुर्दशवर्षात्मकं वनवासं च याचते। अविचलया पितृभक्त्या [[धर्मः|धर्मे]]&lt;nowiki/&gt;ण च बद्धो रामः सिंहासनं त्यक्त्वा भयङ्करं दण्डकारण्यं प्रति प्रतिष्ठते पतिव्रतया भार्यया सीतया निष्ठावता भ्रात्रा [[लक्ष्मणः|लक्ष्मणे]]&lt;nowiki/&gt;न चानुगतः। निर्वासितानां तपस्विजीवनं बलाद् विध्वस्यते यदा लङ्काया भयावहो राक्षसराजो [[रावणः|रावणो]] मारीचस्य मायामयेन सुवर्णमृगप्रादुर्भावेन सीताया अपहरणं रचयति। अयं भागोऽस्मिन् गम्भीरे वियोगे परिणमति यतो रामलक्ष्मणयोरपहृतां राजपुत्रीं गवेषयितुं दुष्करोऽन्वेषणप्रयत्न आरभ्यते आसन्नस्य लोकत्रयव्यापिनो युद्धस्य रङ्गभूमिश्च सज्जीक्रियते॥

== सन्दर्भाः ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}

* {{Imdb title}}
[[वर्गः:रामायणम्]]
[[वर्गः:Articles with hAudio microformats]]</text>
      <sha1>epmea92wcpu1avoykprlvjff6mf79yk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501804</id>
      <parentid>501803</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>स्वर्ण</username>
        <id>44291</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>501804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21875" sha1="s0h1mopo1wxr8y1hcjao4xr6de4unsy" xml:space="preserve">{{Infobox film
| image          = 
| caption        = 
| director       = नितेशतिवारी
| screenplay     = श्रीधरराघवः&lt;br /&gt;नितेशतिवारी
{{Infobox
| decat = yes
| child = yes
| label1= संवादलेखकौ
| data1 = {{ubl |श्रेयसजैनः|नितेशतिवारी}}
}}
| based_on       = {{Based on|''[[रामायणम्]]''|[[वाल्मीकिः]]}}
| producer       = {{plainlist|
* नमितमल्होत्रः
* यशः
}}
| starring       = {{plainlist|&lt;!-- अधुनातनपूर्वदर्शनखण्डे निर्दिष्टक्रमेण विन्यस्तम्। --&gt;
* रणवीरकपूरः
* यशः
* सायीपल्लवी
* सन्नीदेवलः
* रविद्विवेदी
}}
| cinematography = {{plainlist|
* पङ्कजकुमारः
* महेशलिमयः
}}
| music          = {{plainlist|
* हान्स्‌जिम्मर्
* [[ए आर् रहमान्|ए॰एस्॰ दिलीपकुमारः]] (ए॰आर्॰ रह्‌मान)
}}
| editing        = हुजेफालोखण्डवालः
| studio         = {{plainlist|
* प्रधानकेन्द्रचित्रशालाः
* दैत्यमनःसृष्टयः
* द्विनिषेधः
}}
| distributor    = [[#वितरणम्|अधो द्रष्टव्यम्]]
| released       = विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे सप्तविंशे दिने) चलच्चित्रविद्यापरिषत्सङ्ग्रहालये&lt;br /&gt;विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे पञ्चमे दिने) विश्वव्यापि
| runtime        = {{Plainlist|
* भारते १९५ निमेषाः&lt;ref&gt;{{Cite web |first=फेनिलः |last=सेतः |date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे त्रिंशे दिने) |title=विशेषवार्ता। रामायणेन दुर्लभा सिद्धिः प्राप्ता। केन्द्रीयचलच्चित्रप्रमाणनमण्डलं रणवीरकपूराभिनीतं चलच्चित्रमेकमपि कर्तनं विना सर्वजनदर्शनयोग्यप्रमाणपत्रेणान्वमन्यत |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-ramayana-achieves-a-rare-feat-cbfc-passes-ranbir-kapoor-starrer-with-u-certificate-and-not-a-single-cut |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे त्रिंशे दिने) |publisher=[[बालीवुडकोलाहलः]]}}&lt;/ref&gt;
* विदेशेषु १६७ निमेषाः&lt;ref&gt;{{Cite web |date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे एकोनत्रिंशे दिने) |title=''रामायणम्। इतिहासपुरुषस्योदयः'' द्वादशवर्षीयदर्शनप्रमाणम् |url=https://www.bbfc.co.uk/release/ramayana-rise-of-a-legend-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmtixnzq2 |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे प्रथमे दिने) |publisher=[[ब्रिटनीयचलच्चित्रवर्गीकरणमण्डलम्]]}}&lt;/ref&gt;
}}
| country        = {{IND}}
| language       = [[हिन्दीभाषा]]
| budget         = {{INR|४००० [[कोटिः]]}} द्वितीयभागेन सह मिलित्वा विपणनव्ययसहितम्&lt;ref&gt;
* {{Cite web |title=रणवीरकपूरयशयोश्चलच्चित्रस्य रामायणस्य व्ययो भागद्वये मिलित्वा चतुःसहस्रकोटिरूप्यकाण्यतिक्रमिष्यति |url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ranbir-kapoor-yashs-ramayana-budget-to-exceed-4000-crore-across-two-parts |website=हालीवुडवृत्तहरः भारतीयः |date=विक्रमसंवत्सरे २०८२ (२०२५ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे सप्तदशे दिने) |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य तृतीये मासे त्रिंशे दिने) |archive-date=विक्रमसंवत्सरे २०८२ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य तृतीये मासे पञ्चमे दिने) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305073725/https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ranbir-kapoor-yashs-ramayana-budget-to-exceed-4000-crore-across-two-parts |url-status=live}}
* {{Cite web |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे त्रयोविंशे दिने) |title=दृश्यमायाप्रदर्शनमयं रामायणरूपान्तरं पञ्चाशत्कोटिद्रम्मव्ययं सोनीसंस्थया प्रकाशयिष्यते |url=https://www.indiewire.com/news/breaking-news/ramayana-adaptation-500-million-budget-sony-release-1235206903/ |website=[[इण्डीवायरम्]]}}
* {{Cite news |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे एकत्रिंशे दिने) |title=अङ्गुलीयकाधिपतिं विस्मर। चत्वारिंशत्कोटिद्रम्ममूल्यं कल्पनामयं महाकाव्यमधुना भव्यं पूर्वदर्शनखण्डं प्रादुरकरोत् |url=https://collider.com/ramayana-trailer-lord-of-the-rings-replacement-ranbir-kapoor/ |website=[[संघट्टकः]] |archive-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य अष्टमे मासे प्रथमे दिने) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801223352/https://collider.com/ramayana-trailer-lord-of-the-rings-replacement-ranbir-kapoor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
'''रामायणं प्रथमो भागः''' ({{Lang-en|Ramayana: Part 1}}) इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दे) निष्पन्नं [[हिन्दी]]&lt;nowiki/&gt;भाषामयम् महाकाव्यात्मकं पौराणिकं च यन्नितेशेन तिवारिणा निर्देशितम्।&lt;ref&gt;{{cite web|first=Yola|last=Roberts|access-date=18 May 2024|title=Namit Malhotra Film Industry Titan Brings Hindu Mythology To Hollywood|url=https://www.forbes.com/sites/yolarobert1/2024/05/18/film-industry-titan-brings-hindu-mythology-to-hollywood|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Sam|last=Davies|access-date=19 August 2026|title=Mythical beasts, almighty gods, new technology: The epic blockbuster that could be India's answer to The Odyssey|url=https://www.bbc.com/culture/article/20260818-ramayana-the-epic-blockbuster-that-could-be-indias-answer-to-the-odyssey|work=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt; तेन च श्रीधरराघवेण सह कथाविन्यासो रचितः। नमितमल्होत्रेण यशेन च निर्मितमेतच्चलच्चित्रं [[वाल्मीकि]]&lt;nowiki/&gt;प्रणीतं [[रामायणं]] नाम महाकाव्यं यद् राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति तदाश्रित्य रचितम्।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|date=2024-11-06|title=Ranbir Kapoor, Yash and Sai Pallavi's 'Ramayana Part 1 and 2' officially announced; first poster out|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215233624/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|archive-date=15 December 2024|access-date=2026-03-31|work=The Hindu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2025-08-19|title=Could this movie based on a Hindu epic become India's 'Avatar'?|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924230401/https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|archive-date=24 September 2025|access-date=2026-03-31|website=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt; एतद् द्विभागात्मकस्य चलच्चित्रस्य प्रथमो भागः। अस्मिंश्चलच्चित्रे रणवीरकपूरश्च यशश्च सायीपल्लवी च सन्नीदेवलश्च रविद्विवेदी चानुपमखेरश्च कज्जलाग्रवाला च रकुलप्रीतसिंहा च विवेकौबेरयश्च कुणालकपूरश्चादिनाथकोठारिश्चारुणगोविलश्चेन्दिराकृष्णा च लारादत्ता चेत्येते प्रधानभूमिकाः निर्वहन्ति। तेषु यश हिन्दीभाषामये चलच्चित्रे प्रथमावतीर्णो रविद्विवेदी तु चलच्चित्रक्षेत्रे प्रथमावतीर्णः॥&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ramayana full cast revealed: Full list of actors in Ranbir Kapoor's epic|url=https://www.business-standard.com/entertainment/ramayana-full-cast-revealed-full-list-of-actors-in-ranbir-kapoor-s-epic-nc-126073000830_1.html|access-date=30 July 2026|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

विक्रमसंवत्सरे २०७४ (२०१७ ख्रिस्ताब्दस्य पञ्चमे मासे) [[वाल्मीकि]][[रामायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवन्नटाभिनीतं रूपान्तरमित्येवं सेयं योजना घोषिता निर्मातृभिश्च प्रथमं त्रिभागमालारूपेण परिकल्पिता। कतिपयवर्षाणां विकासस्य कथाविन्याससंशोधनस्य च पश्चात्तिवारिण एकाकिनो निर्देशने सा योजना द्विभागचलच्चित्रमालारूपेण पुनर्व्यवस्थापिता॥

हान्स्‌जिम्मर् [[ए आर् रहमान्|ए॰एस्॰ दिलीपकुमारश्च]] (ए॰आर्॰ रह्‌मान) मिलित्वा सङ्गीतं रचितवन्तौ तच्च भारतीयचलच्चित्रक्षेत्रे जिम्मर्‌स्य प्रथमावतरणं चिह्नयति॥&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=AR Rahman on Collaborating with Hans Zimmer for 'Ramayana': 'It Is Terrifying'|url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260316151614/https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|archive-date=16 March 2026|access-date=2026-03-31|website=The Hollywood Reporter India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|date=5 April 2024|title=Ranbir Kapoor-starrer Ramayana to mark Hans Zimmer's debut in Bollywood with AR Rahman: Report|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528011011/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|archive-date=28 May 2024|access-date=7 November 2024|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; विक्रमसंवत्सरे २०८१ (२०२४ ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थे मासे) मुम्बापुर्याश्चित्रपुरे चित्रीकरणमारब्धं तच्च विक्रमसंवत्सरं २०८२ (२०२५ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमं मासम्) यावत् प्रावर्तत।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nitesh Tiwari's Ramayana goes on floors, Ranbir Kapoor to soon start shooting|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/exclusive-nitesh-tiwari-ramayana-goes-on-floors-ranbir-kapoor-to-soon-start-shooting-2522325-2024-04-02|work=India Today|date=2 April 2024}}&lt;/ref&gt; संयुक्तराज्यानां द्विचत्वारिंशत्कोटिद्रम्मतुल्येन चतुःसहस्रकोटिरूप्यकप्रमाणेनानुमितेन व्ययेन युक्तमेतच्चलच्चित्रमद्यावधि निर्मितेषु भारतीयचलच्चित्रेषु महार्घतमं भविष्यतीति निश्चितम्॥&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ranbir Kapoor-Yash starrer Ramayana to be India's costliest film ever at Rs 4000 crore, says producer Namit Malhotra|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|work=The Times of India|date=15 July 2025|access-date=30 March 2026|archive-date=30 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260330092127/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

रामायणं प्रथमो भाग इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे सप्तविंशे दिने) चलच्चित्रविद्यापरिषत्सङ्ग्रहालये प्रथमं प्रदर्शितं तस्य च विश्वव्यापि प्रेक्षागृहप्रदर्शनं [[दीपावलिः|दीपोत्सवावकाशैः]] सह सङ्गच्छद् विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे पञ्चमे दिने) निर्धारितम्॥

== कथावस्तु॥ ==
इदं कथानकमयोध्याराज्यस्य धर्मनिष्ठस्य युवराजस्य राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य प्रारम्भिकं जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति। पूज्येन मुनिना [[विश्वामित्रः|विश्वामित्रे]]&lt;nowiki/&gt;ण शिक्षितो रामो दुष्टां राक्षसीं ताटकां निहत्य स्वस्य क्षात्रमाध्यात्मिकं च गुणं प्रतिष्ठापयति। ततोऽस्य यात्रा मिथिलाराज्यं प्रति प्रवर्तते यत्र राजकीये स्वयंवरे भगवतः [[शिव]]&lt;nowiki/&gt;स्य दिव्यं धनुः पिनाकाख्यं सफलतया ज्यामारोप्य तेन राजपुत्र्याः [[सीता]]&lt;nowiki/&gt;याः पाणिग्रहणमधिगच्छति। किन्तु राजवंशीयकूटमन्त्रेण न्याय्य उत्तराधिकारो विघटते यदा विमाता [[कैकेयी]] राज्ञी पुरातनान् वरानाश्रित्य रामस्य राज्याधिकारच्युतिं तदनन्तरं चतुर्दशवर्षात्मकं वनवासं च याचते। अविचलया पितृभक्त्या [[धर्मः|धर्मे]]&lt;nowiki/&gt;ण च बद्धो रामः सिंहासनं त्यक्त्वा भयङ्करं दण्डकारण्यं प्रति प्रतिष्ठते पतिव्रतया भार्यया सीतया निष्ठावता भ्रात्रा [[लक्ष्मणः|लक्ष्मणे]]&lt;nowiki/&gt;न चानुगतः। निर्वासितानां तपस्विजीवनं बलाद् विध्वस्यते यदा लङ्काया भयावहो राक्षसराजो [[रावणः|रावणो]] मारीचस्य मायामयेन सुवर्णमृगप्रादुर्भावेन सीताया अपहरणं रचयति। अयं भागोऽस्मिन् गम्भीरे वियोगे परिणमति यतो रामलक्ष्मणयोरपहृतां राजपुत्रीं गवेषयितुं दुष्करोऽन्वेषणप्रयत्न आरभ्यते आसन्नस्य लोकत्रयव्यापिनो युद्धस्य रङ्गभूमिश्च सज्जीक्रियते॥

== सन्दर्भाः ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}

* {{Imdb title}}
[[वर्गः:रामायणम्]]
[[वर्गः:Articles with hAudio microformats]]</text>
      <sha1>s0h1mopo1wxr8y1hcjao4xr6de4unsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501805</id>
      <parentid>501804</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>स्वर्ण</username>
        <id>44291</id>
      </contributor>
      <comment>लघु सम्पादन</comment>
      <origin>501805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21881" sha1="qcpbjp0vqad9ejjnj0yno3myj9jrsin" xml:space="preserve">{{Infobox film
| image          = 
| caption        = 
| director       = नितेशतिवारी
| screenplay     = श्रीधरराघवः&lt;br /&gt;नितेशतिवारी
{{Infobox
| decat = yes
| child = yes
| label1= संवादलेखकौ
| data1 = {{ubl |श्रेयसजैनः|नितेशतिवारी}}
}}
| based_on       = {{Based on|''[[रामायणम्]]''|[[वाल्मीकिः]]}}
| producer       = {{plainlist|
* नमितमल्होत्रः
* यशः
}}
| starring       = {{plainlist|&lt;!-- अधुनातनपूर्वदर्शनखण्डे निर्दिष्टक्रमेण विन्यस्तम्। --&gt;
* रणवीरकपूरः
* यशः
* सायीपल्लवी
* सन्नीदेवलः
* रविद्विवेदी
}}
| cinematography = {{plainlist|
* पङ्कजकुमारः
* महेशलिमयः
}}
| music          = {{plainlist|
* हान्स्‌जिम्मर्
* [[ए आर् रहमान्|ए॰एस्॰ दिलीपकुमारः]] (ए॰आर्॰ रह्‌मान्)
}}
| editing        = हुजेफालोखण्डवालः
| studio         = {{plainlist|
* प्रधानकेन्द्रचित्रशालाः
* दैत्यमनःसृष्टयः
* द्विनिषेधः
}}
| distributor    = [[#वितरणम्|अधो द्रष्टव्यम्]]
| released       = विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे सप्तविंशे दिने) चलच्चित्रविद्यापरिषत्सङ्ग्रहालये&lt;br /&gt;विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे पञ्चमे दिने) विश्वव्यापि
| runtime        = {{Plainlist|
* भारते १९५ निमेषाः&lt;ref&gt;{{Cite web |first=फेनिलः |last=सेतः |date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे त्रिंशे दिने) |title=विशेषवार्ता। रामायणेन दुर्लभा सिद्धिः प्राप्ता। केन्द्रीयचलच्चित्रप्रमाणनमण्डलं रणवीरकपूराभिनीतं चलच्चित्रमेकमपि कर्तनं विना सर्वजनदर्शनयोग्यप्रमाणपत्रेणान्वमन्यत |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-ramayana-achieves-a-rare-feat-cbfc-passes-ranbir-kapoor-starrer-with-u-certificate-and-not-a-single-cut |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे त्रिंशे दिने) |publisher=[[बालीवुडकोलाहलः]]}}&lt;/ref&gt;
* विदेशेषु १६७ निमेषाः&lt;ref&gt;{{Cite web |date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे एकोनत्रिंशे दिने) |title=''रामायणम्। इतिहासपुरुषस्योदयः'' द्वादशवर्षीयदर्शनप्रमाणम् |url=https://www.bbfc.co.uk/release/ramayana-rise-of-a-legend-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmtixnzq2 |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे प्रथमे दिने) |publisher=[[ब्रिटनीयचलच्चित्रवर्गीकरणमण्डलम्]]}}&lt;/ref&gt;
}}
| country        = {{IND}}
| language       = [[हिन्दीभाषा]]
| budget         = {{INR|४००० [[कोटिः]]}} द्वितीयभागेन सह मिलित्वा विपणनव्ययसहितम्&lt;ref&gt;
* {{Cite web |title=रणवीरकपूरयशयोश्चलच्चित्रस्य रामायणस्य व्ययो भागद्वये मिलित्वा चतुःसहस्रकोटिरूप्यकाण्यतिक्रमिष्यति |url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ranbir-kapoor-yashs-ramayana-budget-to-exceed-4000-crore-across-two-parts |website=हालीवुडवृत्तहरः भारतीयः |date=विक्रमसंवत्सरे २०८२ (२०२५ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे सप्तदशे दिने) |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य तृतीये मासे त्रिंशे दिने) |archive-date=विक्रमसंवत्सरे २०८२ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य तृतीये मासे पञ्चमे दिने) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305073725/https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ranbir-kapoor-yashs-ramayana-budget-to-exceed-4000-crore-across-two-parts |url-status=live}}
* {{Cite web |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे त्रयोविंशे दिने) |title=दृश्यमायाप्रदर्शनमयं रामायणरूपान्तरं पञ्चाशत्कोटिद्रम्मव्ययं सोनीसंस्थया प्रकाशयिष्यते |url=https://www.indiewire.com/news/breaking-news/ramayana-adaptation-500-million-budget-sony-release-1235206903/ |website=[[इण्डीवायरम्]]}}
* {{Cite news |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे एकत्रिंशे दिने) |title=अङ्गुलीयकाधिपतिं विस्मर। चत्वारिंशत्कोटिद्रम्ममूल्यं कल्पनामयं महाकाव्यमधुना भव्यं पूर्वदर्शनखण्डं प्रादुरकरोत् |url=https://collider.com/ramayana-trailer-lord-of-the-rings-replacement-ranbir-kapoor/ |website=[[संघट्टकः]] |archive-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य अष्टमे मासे प्रथमे दिने) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801223352/https://collider.com/ramayana-trailer-lord-of-the-rings-replacement-ranbir-kapoor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
'''रामायणं प्रथमो भागः''' ({{Lang-en|Ramayana: Part 1}}) इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दे) निष्पन्नं [[हिन्दी]]&lt;nowiki/&gt;भाषामयम् महाकाव्यात्मकं पौराणिकं च यन्नितेशेन तिवारिणा निर्देशितम्।&lt;ref&gt;{{cite web|first=Yola|last=Roberts|access-date=18 May 2024|title=Namit Malhotra Film Industry Titan Brings Hindu Mythology To Hollywood|url=https://www.forbes.com/sites/yolarobert1/2024/05/18/film-industry-titan-brings-hindu-mythology-to-hollywood|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Sam|last=Davies|access-date=19 August 2026|title=Mythical beasts, almighty gods, new technology: The epic blockbuster that could be India's answer to The Odyssey|url=https://www.bbc.com/culture/article/20260818-ramayana-the-epic-blockbuster-that-could-be-indias-answer-to-the-odyssey|work=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt; तेन च श्रीधरराघवेण सह कथाविन्यासो रचितः। नमितमल्होत्रेण यशेन च निर्मितमेतच्चलच्चित्रं [[वाल्मीकि]]&lt;nowiki/&gt;प्रणीतं [[रामायणं]] नाम महाकाव्यं यद् राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति तदाश्रित्य रचितम्।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|date=2024-11-06|title=Ranbir Kapoor, Yash and Sai Pallavi's 'Ramayana Part 1 and 2' officially announced; first poster out|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215233624/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|archive-date=15 December 2024|access-date=2026-03-31|work=The Hindu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2025-08-19|title=Could this movie based on a Hindu epic become India's 'Avatar'?|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924230401/https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|archive-date=24 September 2025|access-date=2026-03-31|website=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt; एतद् द्विभागात्मकस्य चलच्चित्रस्य प्रथमो भागः। अस्मिंश्चलच्चित्रे रणवीरकपूरश्च यशश्च सायीपल्लवी च सन्नीदेवलश्च रविद्विवेदी चानुपमखेरश्च कज्जलाग्रवाला च रकुलप्रीतसिंहा च विवेकौबेरयश्च कुणालकपूरश्चादिनाथकोठारिश्चारुणगोविलश्चेन्दिराकृष्णा च लारादत्ता चेत्येते प्रधानभूमिकाः निर्वहन्ति। तेषु यश हिन्दीभाषामये चलच्चित्रे प्रथमावतीर्णो रविद्विवेदी तु चलच्चित्रक्षेत्रे प्रथमावतीर्णः॥&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ramayana full cast revealed: Full list of actors in Ranbir Kapoor's epic|url=https://www.business-standard.com/entertainment/ramayana-full-cast-revealed-full-list-of-actors-in-ranbir-kapoor-s-epic-nc-126073000830_1.html|access-date=30 July 2026|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

विक्रमसंवत्सरे २०७४ (२०१७ ख्रिस्ताब्दस्य पञ्चमे मासे) [[वाल्मीकि]][[रामायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवन्नटाभिनीतं रूपान्तरमित्येवं सेयं योजना घोषिता निर्मातृभिश्च प्रथमं त्रिभागमालारूपेण परिकल्पिता। कतिपयवर्षाणां विकासस्य कथाविन्याससंशोधनस्य च पश्चात्तिवारिण एकाकिनो निर्देशने सा योजना द्विभागचलच्चित्रमालारूपेण पुनर्व्यवस्थापिता॥

हान्स्‌जिम्मर् [[ए आर् रहमान्|ए॰एस्॰ दिलीपकुमारश्च]] (ए॰आर्॰ रह्‌मान्) मिलित्वा सङ्गीतं रचितवन्तौ तच्च भारतीयचलच्चित्रक्षेत्रे जिम्मर्‌स्य प्रथमावतरणं चिह्नयति॥&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=AR Rahman on Collaborating with Hans Zimmer for 'Ramayana': 'It Is Terrifying'|url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260316151614/https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|archive-date=16 March 2026|access-date=2026-03-31|website=The Hollywood Reporter India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|date=5 April 2024|title=Ranbir Kapoor-starrer Ramayana to mark Hans Zimmer's debut in Bollywood with AR Rahman: Report|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528011011/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|archive-date=28 May 2024|access-date=7 November 2024|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; विक्रमसंवत्सरे २०८१ (२०२४ ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थे मासे) मुम्बापुर्याश्चित्रपुरे चित्रीकरणमारब्धं तच्च विक्रमसंवत्सरं २०८२ (२०२५ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमं मासम्) यावत् प्रावर्तत।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nitesh Tiwari's Ramayana goes on floors, Ranbir Kapoor to soon start shooting|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/exclusive-nitesh-tiwari-ramayana-goes-on-floors-ranbir-kapoor-to-soon-start-shooting-2522325-2024-04-02|work=India Today|date=2 April 2024}}&lt;/ref&gt; संयुक्तराज्यानां द्विचत्वारिंशत्कोटिद्रम्मतुल्येन चतुःसहस्रकोटिरूप्यकप्रमाणेनानुमितेन व्ययेन युक्तमेतच्चलच्चित्रमद्यावधि निर्मितेषु भारतीयचलच्चित्रेषु महार्घतमं भविष्यतीति निश्चितम्॥&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ranbir Kapoor-Yash starrer Ramayana to be India's costliest film ever at Rs 4000 crore, says producer Namit Malhotra|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|work=The Times of India|date=15 July 2025|access-date=30 March 2026|archive-date=30 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260330092127/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

रामायणं प्रथमो भाग इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे सप्तविंशे दिने) चलच्चित्रविद्यापरिषत्सङ्ग्रहालये प्रथमं प्रदर्शितं तस्य च विश्वव्यापि प्रेक्षागृहप्रदर्शनं [[दीपावलिः|दीपोत्सवावकाशैः]] सह सङ्गच्छद् विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे पञ्चमे दिने) निर्धारितम्॥

== कथावस्तु॥ ==
इदं कथानकमयोध्याराज्यस्य धर्मनिष्ठस्य युवराजस्य राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य प्रारम्भिकं जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति। पूज्येन मुनिना [[विश्वामित्रः|विश्वामित्रे]]&lt;nowiki/&gt;ण शिक्षितो रामो दुष्टां राक्षसीं ताटकां निहत्य स्वस्य क्षात्रमाध्यात्मिकं च गुणं प्रतिष्ठापयति। ततोऽस्य यात्रा मिथिलाराज्यं प्रति प्रवर्तते यत्र राजकीये स्वयंवरे भगवतः [[शिव]]&lt;nowiki/&gt;स्य दिव्यं धनुः पिनाकाख्यं सफलतया ज्यामारोप्य तेन राजपुत्र्याः [[सीता]]&lt;nowiki/&gt;याः पाणिग्रहणमधिगच्छति। किन्तु राजवंशीयकूटमन्त्रेण न्याय्य उत्तराधिकारो विघटते यदा विमाता [[कैकेयी]] राज्ञी पुरातनान् वरानाश्रित्य रामस्य राज्याधिकारच्युतिं तदनन्तरं चतुर्दशवर्षात्मकं वनवासं च याचते। अविचलया पितृभक्त्या [[धर्मः|धर्मे]]&lt;nowiki/&gt;ण च बद्धो रामः सिंहासनं त्यक्त्वा भयङ्करं दण्डकारण्यं प्रति प्रतिष्ठते पतिव्रतया भार्यया सीतया निष्ठावता भ्रात्रा [[लक्ष्मणः|लक्ष्मणे]]&lt;nowiki/&gt;न चानुगतः। निर्वासितानां तपस्विजीवनं बलाद् विध्वस्यते यदा लङ्काया भयावहो राक्षसराजो [[रावणः|रावणो]] मारीचस्य मायामयेन सुवर्णमृगप्रादुर्भावेन सीताया अपहरणं रचयति। अयं भागोऽस्मिन् गम्भीरे वियोगे परिणमति यतो रामलक्ष्मणयोरपहृतां राजपुत्रीं गवेषयितुं दुष्करोऽन्वेषणप्रयत्न आरभ्यते आसन्नस्य लोकत्रयव्यापिनो युद्धस्य रङ्गभूमिश्च सज्जीक्रियते॥

== सन्दर्भाः ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}

* {{Imdb title}}
[[वर्गः:रामायणम्]]
[[वर्गः:Articles with hAudio microformats]]</text>
      <sha1>qcpbjp0vqad9ejjnj0yno3myj9jrsin</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>501806</id>
      <parentid>501805</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>स्वर्ण</username>
        <id>44291</id>
      </contributor>
      <origin>501806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21884" sha1="tgu6hb839x4dv2jlht6qwew5ras5zzi" xml:space="preserve">{{Infobox film
| image          = 
| caption        = 
| director       = नितेशतिवारी
| screenplay     = श्रीधरराघवः&lt;br /&gt;नितेशतिवारी
{{Infobox
| decat = yes
| child = yes
| label1= संवादलेखकौ
| data1 = {{ubl |श्रेयसजैनः|नितेशतिवारी}}
}}
| based_on       = {{Based on|''[[रामायणम्]]''|[[वाल्मीकिः]]}}
| producer       = {{plainlist|
* नमितमल्होत्रः
* यशः
}}
| starring       = {{plainlist|&lt;!-- अधुनातनपूर्वदर्शनखण्डे निर्दिष्टक्रमेण विन्यस्तम्। --&gt;
* रणवीरकपूरः
* यशः
* सायीपल्लवी
* सन्नीदेवलः
* रविद्विवेदी
}}
| cinematography = {{plainlist|
* पङ्कजकुमारः
* महेशलिमयः
}}
| music          = {{plainlist|
* हान्स्‌जिम्मर्
* [[ए आर् रहमान्|ए॰एस्॰ दिलीपकुमारः]] (ए॰आर्॰ रह्‌मान्)
}}
| editing        = हुजेफालोखण्डवालः
| studio         = {{plainlist|
* प्रधानकेन्द्रचित्रशालाः
* दैत्यमनःसृष्टयः
* द्विनिषेधः
}}
| distributor    = [[#वितरणम्|अधो द्रष्टव्यम्]]
| released       = विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे सप्तविंशे दिने) चलच्चित्रविद्यापरिषत्सङ्ग्रहालये&lt;br /&gt;विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे पञ्चमे दिने) विश्वव्यापि
| runtime        = {{Plainlist|
* भारते १९५ निमेषाः&lt;ref&gt;{{Cite web |first=फेनिलः |last=सेतः |date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे त्रिंशे दिने) |title=विशेषवार्ता। रामायणेन दुर्लभा सिद्धिः प्राप्ता। केन्द्रीयचलच्चित्रप्रमाणनमण्डलं रणवीरकपूराभिनीतं चलच्चित्रमेकमपि कर्तनं विना सर्वजनदर्शनयोग्यप्रमाणपत्रेणान्वमन्यत |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-ramayana-achieves-a-rare-feat-cbfc-passes-ranbir-kapoor-starrer-with-u-certificate-and-not-a-single-cut |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे त्रिंशे दिने) |publisher=[[बालीवुडकोलाहलः]]}}&lt;/ref&gt;
* विदेशेषु १६७ निमेषाः&lt;ref&gt;{{Cite web |date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे एकोनत्रिंशे दिने) |title=''रामायणम्। इतिहासपुरुषस्योदयः'' द्वादशवर्षीयदर्शनप्रमाणम् |url=https://www.bbfc.co.uk/release/ramayana-rise-of-a-legend-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmtixnzq2 |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे प्रथमे दिने) |publisher=[[ब्रिटनीयचलच्चित्रवर्गीकरणमण्डलम्]]}}&lt;/ref&gt;
}}
| country        = {{IND}}
| language       = [[हिन्दीभाषा]]
| budget         = {{INR|४००० [[कोटिः]]}} द्वितीयभागेन सह मिलित्वा विपणनव्ययसहितम्&lt;ref&gt;
* {{Cite web |title=रणवीरकपूरयशयोश्चलच्चित्रस्य रामायणस्य व्ययो भागद्वये मिलित्वा चतुःसहस्रकोटिरूप्यकाण्यतिक्रमिष्यति |url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ranbir-kapoor-yashs-ramayana-budget-to-exceed-4000-crore-across-two-parts |website=हालीवुडवृत्तहरः भारतीयः |date=विक्रमसंवत्सरे २०८२ (२०२५ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे सप्तदशे दिने) |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य तृतीये मासे त्रिंशे दिने) |archive-date=विक्रमसंवत्सरे २०८२ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य तृतीये मासे पञ्चमे दिने) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260305073725/https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ranbir-kapoor-yashs-ramayana-budget-to-exceed-4000-crore-across-two-parts |url-status=live}}
* {{Cite web |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे त्रयोविंशे दिने) |title=दृश्यमायाप्रदर्शनमयं रामायणरूपान्तरं पञ्चाशत्कोटिद्रम्मव्ययं सोनीसंस्थया प्रकाशयिष्यते |url=https://www.indiewire.com/news/breaking-news/ramayana-adaptation-500-million-budget-sony-release-1235206903/ |website=[[इण्डीवायरम्]]}}
* {{Cite news |access-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमे मासे एकत्रिंशे दिने) |title=अङ्गुलीयकाधिपतिं विस्मर। चत्वारिंशत्कोटिद्रम्ममूल्यं कल्पनामयं महाकाव्यमधुना भव्यं पूर्वदर्शनखण्डं प्रादुरकरोत् |url=https://collider.com/ramayana-trailer-lord-of-the-rings-replacement-ranbir-kapoor/ |website=[[संघट्टकः]] |archive-date=विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य अष्टमे मासे प्रथमे दिने) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801223352/https://collider.com/ramayana-trailer-lord-of-the-rings-replacement-ranbir-kapoor/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
'''रामायणं प्रथमो भागः''' ({{Lang-en|Ramayana: Part 1}}) इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दे) निष्पन्नं [[हिन्दी]]&lt;nowiki/&gt;भाषामयम् महाकाव्यात्मकं पौराणिकं च यन्नितेशेन तिवारिणा निर्देशितम्।&lt;ref&gt;{{cite web|first=Yola|last=Roberts|access-date=18 May 2024|title=Namit Malhotra Film Industry Titan Brings Hindu Mythology To Hollywood|url=https://www.forbes.com/sites/yolarobert1/2024/05/18/film-industry-titan-brings-hindu-mythology-to-hollywood|work=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Sam|last=Davies|access-date=19 August 2026|title=Mythical beasts, almighty gods, new technology: The epic blockbuster that could be India's answer to The Odyssey|url=https://www.bbc.com/culture/article/20260818-ramayana-the-epic-blockbuster-that-could-be-indias-answer-to-the-odyssey|work=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt; तेन च श्रीधरराघवेण सह कथाविन्यासो रचितः। नमितमल्होत्रेण यशेन च निर्मितमेतच्चलच्चित्रं [[वाल्मीकि]]&lt;nowiki/&gt;प्रणीतं [[रामायणं]] नाम महाकाव्यं यद् राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति तदाश्रित्य रचितम्।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|date=2024-11-06|title=Ranbir Kapoor, Yash and Sai Pallavi's 'Ramayana Part 1 and 2' officially announced; first poster out|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241215233624/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ranbir-kapoor-yash-and-sai-pallavis-ramayana-part-1-and-2-officially-announced-first-poster-out/article68835920.ece|archive-date=15 December 2024|access-date=2026-03-31|work=The Hindu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=2025-08-19|title=Could this movie based on a Hindu epic become India's 'Avatar'?|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924230401/https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/newsletter/2025-08-19/could-this-movie-based-on-a-hindu-epic-become-indias-avatar|archive-date=24 September 2025|access-date=2026-03-31|website=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt; एतद् द्विभागात्मकस्य चलच्चित्रस्य प्रथमो भागः। अस्मिंश्चलच्चित्रे रणवीरकपूरश्च यशश्च सायीपल्लवी च सन्नीदेवलश्च रविद्विवेदी चानुपमखेरश्च कज्जलाग्रवाला च रकुलप्रीतसिंहा च विवेकौबेरयश्च कुणालकपूरश्चादिनाथकोठारिश्चारुणगोविलश्चेन्दिराकृष्णा च लारादत्ता चेत्येते प्रधानभूमिकाः निर्वहन्ति। तेषु यश हिन्दीभाषामये चलच्चित्रे प्रथमावतीर्णो रविद्विवेदी तु चलच्चित्रक्षेत्रे प्रथमावतीर्णः॥&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite news|date=2026-03-31|title='Ramayana' first glimpse: Ranbir Kapoor on playing Lord Ram: 'He is called Maryada Purushottam, which stands for an ideal man' – WATCH|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260331034748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ramayana-first-glimpse-ranbir-kapoor-on-playing-lord-ram-he-is-called-maryada-purushottam-which-stands-for-an-ideal-man-watch/articleshow/129911188.cms|archive-date=31 March 2026|access-date=2026-03-31|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ramayana full cast revealed: Full list of actors in Ranbir Kapoor's epic|url=https://www.business-standard.com/entertainment/ramayana-full-cast-revealed-full-list-of-actors-in-ranbir-kapoor-s-epic-nc-126073000830_1.html|access-date=30 July 2026|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

विक्रमसंवत्सरे २०७४ (२०१७ ख्रिस्ताब्दस्य पञ्चमे मासे) [[वाल्मीकि]][[रामायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य जीवन्नटाभिनीतं रूपान्तरमित्येवं सेयं योजना घोषिता निर्मातृभिश्च प्रथमं त्रिभागमालारूपेण परिकल्पिता। कतिपयवर्षाणां विकासस्य कथाविन्याससंशोधनस्य च पश्चात्तिवारिण एकाकिनो निर्देशने सा योजना द्विभागचलच्चित्रमालारूपेण पुनर्व्यवस्थापिता॥

हान्स्‌जिम्मरः [[ए आर् रहमान्|ए॰एस्॰ दिलीपकुमारश्च]] (ए॰आर्॰ रह्‌मान्) मिलित्वा सङ्गीतं रचितवन्तौ तच्च भारतीयचलच्चित्रक्षेत्रे जिम्मर्‌स्य प्रथमावतरणं चिह्नयति॥&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=AR Rahman on Collaborating with Hans Zimmer for 'Ramayana': 'It Is Terrifying'|url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260316151614/https://www.hollywoodreporterindia.com/features/insight/ar-rahman-on-collaborating-with-hans-zimmer-for-ramayana-it-is-terrifying|archive-date=16 March 2026|access-date=2026-03-31|website=The Hollywood Reporter India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|date=5 April 2024|title=Ranbir Kapoor-starrer Ramayana to mark Hans Zimmer's debut in Bollywood with AR Rahman: Report|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528011011/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-ramayana-hans-zimmer-india-debut-ar-rahman-report-sai-pallavi-yash-101712296514599.html|archive-date=28 May 2024|access-date=7 November 2024|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; विक्रमसंवत्सरे २०८१ (२०२४ ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थे मासे) मुम्बापुर्याश्चित्रपुरे चित्रीकरणमारब्धं तच्च विक्रमसंवत्सरं २०८२ (२०२५ ख्रिस्ताब्दस्य सप्तमं मासम्) यावत् प्रावर्तत।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Nitesh Tiwari's Ramayana goes on floors, Ranbir Kapoor to soon start shooting|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/exclusive-nitesh-tiwari-ramayana-goes-on-floors-ranbir-kapoor-to-soon-start-shooting-2522325-2024-04-02|work=India Today|date=2 April 2024}}&lt;/ref&gt; संयुक्तराज्यानां द्विचत्वारिंशत्कोटिद्रम्मतुल्येन चतुःसहस्रकोटिरूप्यकप्रमाणेनानुमितेन व्ययेन युक्तमेतच्चलच्चित्रमद्यावधि निर्मितेषु भारतीयचलच्चित्रेषु महार्घतमं भविष्यतीति निश्चितम्॥&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ranbir Kapoor-Yash starrer Ramayana to be India's costliest film ever at Rs 4000 crore, says producer Namit Malhotra|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|work=The Times of India|date=15 July 2025|access-date=30 March 2026|archive-date=30 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260330092127/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-yash-starrer-ramayana-to-be-indias-costliest-film-ever-at-rs-4000-crore-says-producer-namit-malhotra-were-funding-it-ourselves/articleshow/122463144.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

रामायणं प्रथमो भागः इति नामकं चलच्चित्रं विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य दशमे मासे सप्तविंशे दिने) चलच्चित्रविद्यापरिषत्सङ्ग्रहालये प्रथमं प्रदर्शितं तस्य च विश्वव्यापि प्रेक्षागृहप्रदर्शनं [[दीपावलिः|दीपोत्सवावकाशैः]] सह सङ्गच्छद् विक्रमसंवत्सरे २०८३ (२०२६ ख्रिस्ताब्दस्य एकादशे मासे पञ्चमे दिने) निर्धारितम्॥

== कथावस्तु॥ ==
इदं कथानकमयोध्याराज्यस्य धर्मनिष्ठस्य युवराजस्य राजपुत्रस्य [[राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य प्रारम्भिकं जीवनं क्लेशांश्च वर्णयति। पूज्येन मुनिना [[विश्वामित्रः|विश्वामित्रे]]&lt;nowiki/&gt;ण शिक्षितो रामो दुष्टां राक्षसीं ताटकां निहत्य स्वस्य क्षात्रमाध्यात्मिकं च गुणं प्रतिष्ठापयति। ततोऽस्य यात्रा मिथिलाराज्यं प्रति प्रवर्तते यत्र राजकीये स्वयंवरे भगवतः [[शिव]]&lt;nowiki/&gt;स्य दिव्यं धनुः पिनाकाख्यं सफलतया ज्यामारोप्य तेन राजपुत्र्याः [[सीता]]&lt;nowiki/&gt;याः पाणिग्रहणमधिगच्छति। किन्तु राजवंशीयकूटमन्त्रेण न्याय्य उत्तराधिकारो विघटते यदा विमाता [[कैकेयी]] राज्ञी पुरातनान् वरानाश्रित्य रामस्य राज्याधिकारच्युतिं तदनन्तरं चतुर्दशवर्षात्मकं वनवासं च याचते। अविचलया पितृभक्त्या [[धर्मः|धर्मे]]&lt;nowiki/&gt;ण च बद्धो रामः सिंहासनं त्यक्त्वा भयङ्करं दण्डकारण्यं प्रति प्रतिष्ठते पतिव्रतया भार्यया सीतया निष्ठावता भ्रात्रा [[लक्ष्मणः|लक्ष्मणे]]&lt;nowiki/&gt;न चानुगतः। निर्वासितानां तपस्विजीवनं बलाद् विध्वस्यते यदा लङ्काया भयावहो राक्षसराजो [[रावणः|रावणो]] मारीचस्य मायामयेन सुवर्णमृगप्रादुर्भावेन सीताया अपहरणं रचयति। अयं भागोऽस्मिन् गम्भीरे वियोगे परिणमति यतो रामलक्ष्मणयोरपहृतां राजपुत्रीं गवेषयितुं दुष्करोऽन्वेषणप्रयत्न आरभ्यते आसन्नस्य लोकत्रयव्यापिनो युद्धस्य रङ्गभूमिश्च सज्जीक्रियते॥

== सन्दर्भाः ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}

* {{Imdb title}}
[[वर्गः:रामायणम्]]
[[वर्गः:Articles with hAudio microformats]]</text>
      <sha1>tgu6hb839x4dv2jlht6qwew5ras5zzi</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>