विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 827 501976 498357 2026-11-06T20:45:45Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261106) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 501976 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox officeholder |name =मनमोहनसिंहः<!--NOTE: please do not add the title "Dr" to his name: see [[Wikipedia:Manual of Style (biographies)#Academic titles]]--> |image = Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009.jpg |alt = The Right Honourable Dr. Manmohan Singh |office = [[भारतस्य प्रधानमन्त्री|भारतस्य भूतपूर्वप्रधानमन्त्री]] |president = [[ए पी जे अब्दुल कलाम|अब्दुल कलाम]]<br>[[प्रतिभा देवीसिंह पाटील]]<br>[[प्रणब मुखर्जि]] |term_start = २२ मै २००४ |term_end = २६ मै २०१४ |predecessor = [[अटल बिहारी वाजपेयी]] |successor = [[नरेन्द्र मोदी]] |office1 = [[Minister of Finance (India)|वित्तमन्त्री]] |term_start1 = २६ जून २०१२ |term_end1 =३१ जुलै २०१२ |predecessor1 = [[प्रणब मुखर्जि]] |successor1 = |term_start2 = ३० नवम्बर २००८ |term_end2 = २४ जनवरी २००९ |predecessor3 = [[पी चिदंबरम्]] |successor2 = [[प्रणब मुखर्जि]] |primeminister3 = [[पी वी नरसिंहराव|नरसिंहराव]] |term_start3 = २१ जून १९९१ |term_end3 = १६ मै १९९६ |predecessor3 = [[यशवंत सिन्हा]] |successor3 = [[जसवंत सिंह]] |office4 = [[Ministry of Railways (India)|रेलमंत्री]] |term_start4 = १९ मै २०११ |term_end4 = १३ जुलाई २०११ |predecessor4 = [[ममता ब्यानर्जी]] |successor4 = [[दिनेश त्रिवेदी]] |office5 = [[Minister of External Affairs (India)|वैदेशिकनीतिमंत्री]] |term_start5 = ६ नवंबर २००५ |term_end5 = २४ अक्टूबर २००६ |predecessor5 = [[K. Natwar Singh|कुंवर नटवर सिंह]] |successor5 = [[प्रणब मुखर्जि]] |office6 = [[Deputy Chair of the Planning Commission (India)|अनुसन्धानायोगस्य उपाध्यक्ष:]] |primeminister6 = [[राजीवगान्धिः]] |term_start6 = १५ जनवरी १९८५ |term_end6 = ३१ अगस्त १९८७ |predecessor6 = [[पी वी नरसिंहराव|नरसिंहराव]] |successor6 = [[P. Shiv Shankar|पुञ्जल शिव शंकर]] |office7 = [[List of Governors of the Reserve Bank of India|भारतस्य अनालापवित्ताकोषस्य राज्यपाल]] |term_start7 = १५ सितंबर १९८२ |term_end7 = १५ जनवरी १९८५ |predecessor7 = [[I. G. Patel|इन्द्रप्रसाद गोर्धनभाई पटेल]] |successor7 = [[Amitav Ghosh (banker)|अमितव घोष]] |birth_date = {{birth date|1932|9|26|df=y}} |birth_place = [[Gah (village)|गाह]], [[Punjab (British India)|पुञ्जाब]], [[British Raj|आङ्ग्लभारत]]<ref>[http://www.modernghana.com/blogs/268394/31/hindus-contribution-towards-making-of-pakistan.html Hindus Contribution Towards Making Of Pakistan] 22 May 2010 Retrieved 28 January 2011</ref> |death_date = {{death date and age|2024|12|26|1932|9|26|df=y}} |death_place = [[नवदिल्ली]], [[भारत]] |party = [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्]] |spouse = [[गुरशरण कौर]] <small>(१९५८–)</small> |residence = [[७, रेस कोर्स मार्ग|पञ्चवटी]], [[नईदिल्ली]] <small>(कार्यालयीय)</small><br>[[गुवाहटी]] <small>(वैयत्तिक)</small> |children = [[Upinder Singh|उपिन्दर]]<br>दमन<br>[[Amrit Singh|अमृत]] |alma_mater = [[पुञ्जाब विश्वविद्यालय, चंडीगढ़]]<br>[[सेंट जॉन महाविद्यालय, कैंब्रिज]]<br>[[नफ्फील्ड महाविद्यालय, ऑक्सफ़ोर्ड]] |profession = अर्थशास्त्री<br>जानपदसेवक<br>सामाजिककार्यकर्ता<br>प्राध्यापक |religion = [[सीख]] |signature = |signature_alt = Manmohan Singh |website = [http://pmindia.gov.in/en/former_pm/dr-manmohan-singh-2/ {{PAGENAME}}] }} == बाल्यजीवनं शिक्षणं गौरवाणि च == पूर्वम् आङ्ग्लशासितपञ्जाबप्रान्ते गाह इत्यत्र (साम्प्रतं [[पाकिस्तानम्|पाकिस्तानमध्ये]] चतवाल् जनपदे) सिक्खखत्री परिवारे १९३२ तमे वर्षे २६ सप्टेम्बरदिनाङ्के गुरुमुखसिंह -अमृतकौरदम्पत्योः श्री मनमोहनसिंहः जातः .<ref name="dr mms">{{cite web|title=Detailed Profile: Dr. Manmohan Singh|url=http://india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=2|accessdate=18 December 2011}}</ref>। यदा सः अल्पायुरासीत् तदैव मात्रा वियुक्तः अभवत्। पितामह्या पोषितः ।अतः सः तस्याः अतीव निकटवर्ती आसीत् । [[भारतम्|भारतदेशस्य]] विभाजनस्य पश्चात् तस्य परिवारः भारते [[अमृतसर|अमृतसरं]] प्रति स्थानान्तरितः अभवत् । तत्र सः हिन्दुमहाविद्यालये अपठत् । सः चण्डीगढस्थितं [[पञ्जाबविश्वविद्यालयः|पञ्जाबविश्वाविद्यालयं]] प्रविश्य अर्थशास्त्रमधीतवान्। तथैव क्रमेण १९५२, तथा १९५४ मध्ये स्नातकपदवीं स्नातकोत्तरपदवीं च प्राप्नोत् । तस्य विद्यार्जनकाले सः सदैव सर्वप्रथमः आसीत् । अनन्तरम् अर्थशास्त्रस्य ट्रायपास-अभ्यासक्रमं पठितुं सेण्ट्-जान्-महाविद्यालयं प्राविशत् । १९५५ तः१९५७ वर्षपर्यन्तं कृतस्य विशेषयोग्यतासम्पादनस्य निमित्तम् सः राइट्स् पुरस्कारं प्राप्तवान् । तथैव रेनबरीछात्रवृत्तेः ये कतिपयाः एव प्रतिग्राहकाः(स्वीकर्तारः) आसन् तेषु सः अन्यतमः अभवत् । [[आक्सफर्डविश्वविद्यालयः|आक्सफर्डविश्वविद्यालयस्य]] नफील्ड् महाविद्यालयस्य सः सदस्यः आसीत् । तेन तत्कृते प्रस्तुतस्य शोधप्रबन्धस्य शीर्षकम् एवम् आसीत् -"१९५१-६० कालावधौ भारतस्य निर्यातनिष्पादनम् -निर्यातप्रत्याशाः-नीति-विवक्षाः च। (India's export performance, 1951-960, export prospects and policy implications .) <ref>{{cite web |url= http://pmindia.nic.in/cv.pdf |title=Curriculum Vitae |accessdate=11 December 2008 |format=PDF |publisher=[[Prime Minister of India|Prime Minister's Office]]}}</ref>। डा. IMD Little (आ एम् डी लिटल्) तस्य प्रबन्धस्य अधीक्षकः आसीत् । अनन्तरम् अयमेव प्रबन्धः 'भारतस्य निर्यातप्रवृत्तयः -स्वसंवार्धितवृद्धये प्रत्याशाः च' इति नाम्ना पुस्तकत्वेन प्रकाशितः । १९९७ मध्ये [[अलबर्टाविश्वविद्यालयः|अलबर्टाविश्वविद्यालयेन]] सः विधिज्ञानविषये गौरवडाक्टरेट्-पदव्या सम्मानितः । जुलै २००५ मध्ये [[आकसफर्डविश्वविद्यालयः]] तस्मै व्यवहारविधिज्ञानविषये गौरवडाक्टरेट्-पदव्या सम्मानितः । अक्टोबर २००५ मध्ये [[केम्ब्रिड्जविश्वविद्यालयः|केम्ब्रिड्जविश्वविद्यालयेन]] अपि तस्मै स एव सम्मानः दत्तः। " डा. मनमोहनसिंहछात्रवृत्तिः" इति तस्य नाम्ना PhD छत्रवृत्तिम् आरभ्य सेण्ट जान् महाविद्यालयेन सः सम्मानितः । २००८ मध्ये सः [[बनारस् हिन्दुविश्वविद्यालयः|बनारस् हिन्दुविश्वविद्यालयेन]] Doctor of Letters इति मानदपदव्या अलङ्कृतः । तस्मिन्नेव वर्षे [[मद्रासविश्वविद्यालयः]] अपि तस्मै गौरवPhD पदवीम् अददात् । २०१० मध्ये [[किङ्ग् सौद् विश्वविद्यालयः|किङ्ग् सौद् विश्वविद्यालयेन]] तस्मै मानदPhD पदवी दत्ता । पी.हेच्.डी प्रबन्धकार्यं समाप्य श्रीमनमोहनसिंहः १९६६ -६९ पर्यंतं संयुक्तराष्ट्रसंघस्य वाणिज्यविकाससङ्घटनायाः कृते कायरतः आसीत् ।१९७० दशके सः [[देहलीविश्वविद्यालयः|देहलीविश्वविद्यालये]] अध्यापनकार्यमकरोत् । पूर्वं केन्द्रीयविदेशवाणिज्यमन्त्रिणा श्रीललितनारायणमिश्रमहोदयेन सह सः विदेशवाणिज्यमन्त्रालये सेवारतः आसीत् । विदेशवाणिज्यमन्त्री [[श्रीललितनारायणमिश्रा]] सर्वप्रथमः मन्त्री आसीत् येन मनमोहनसिंहमहोदयस्य अर्थशास्त्रे प्रतिभा अभ्यवज्ञाता । श्रीमिश्रा तं विदेशवाणिज्यमन्त्रालये 'विमर्शदाता’ इति नियुक्तवान् । (पूर्वं श्रीमिश्रा, सान्तियागो, चिली इत्येतयोः स्थानयोः [[संयुक्तराष्ट्रसङ्घः|संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य]] वाणिज्यविकाससङ्घटनायाः सभायां भागं वोढुं विमानेन गच्छन्नासीत् तदा योगयोगेन श्रीमनमोहनसिंहमहोदयस्य मेलनम् अभवत् ।) १९८२ मध्ये श्री मनमोहनसिंहमहोदयः भारतीयरिझर्ववित्तकोषस्य गवर्नरपदे नियुक्तः । स १९८५ पर्यन्तं तत्पदं धारयामास । ततः १९८५ ते १९८७ पर्यन्तं [[योजना-आयोगः|योजना-आयोगस्य]] उपाध्यक्षोऽभवत् । १९८७ तः १९९० पर्यन्तं स्विट्झरल्याण्डस्य [[जिनीवा]] इत्यत्र यस्य मुख्यालयः आसीत् तस्य दक्षिण-आयोगस्य सः महासचिवः अभूत् । अयम् आयोगः आर्थिकनीति- विषयकचिन्तनस्य स्वतन्त्रः आगरः आसीत् । सः २०२४ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासस्य २६ दिनाङ्के ९२ वर्षे [[नवदिल्लीनगरे]] स्वर्गं गतः । == राजनीतेः पूर्वानुभवः == [[भारतस्य वित्तमन्त्री]] -१९९१ मध्ये तत्कालीनः प्रधानमन्त्री [[श्री.पी.वी.नरसिंहरावः]] श्री मनमोहनसिंहमहोदयं वित्तमन्त्री इति अचिनोत् । तस्मिन्समये भारतस्य धनसम्बन्धि अपूर्यत्वम् अस्माकं स्थूलगृहोत्पादनस्य ८.५ प्रतिशतम् आसीत् तथैव देयादेयसमीकरणे अपि महत् अपूर्णत्वम् आसीत् । प्रचलत्यां लेखागणनायाम् अपूर्णत्वमपि स्थूलगृहोत्पादनस्य ३.५ प्रतिशतस्य समीपम् आसीत् <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html#Econ |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate=15 February 2011 |archive-date=11 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html#Econ |deadurl=yes }}</ref><ref name="astaire">{{cite web|url=http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf|title=The India Report|publisher=Astaire Research|accessdate=2014-07-19|archive-date=2009-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090824103426/http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf|deadurl=yes}}</ref>। भारतस्य विदेशमुद्रासञ्चयः अपि एक-अब्जं यू. एस् डालर्समात्रम् आसीत् । सः निधिः केवलं कतिचित् सप्ताहानाम् आयातानां शुल्कपूर्तये मात्रं पर्याप्तम् आसीत् । तत्तुलनया अद्य तु स एव निधिः २८३ अब्ज यू एस् डालर्स् अस्ति। भारतस्य पुरतः आर्थिकसङ्कटमस्ति । एवं सति भारतप्रशासनेन अन्तार्राष्ट्रियवित्तकोशात् साहाय्यम् अभियाचितम् । तेन कोशेन आर्थिकसाहाय्यं तु कृतं तथापि भारतस्य आर्थिकनीतिमुद्दिश्य बहवः निर्बन्धाः निविष्टाः तेन । परिणामतः वित्तकोशेन आदिष्टनीत्यनुसारेण अस्माकं यत् सर्वव्यापि अनुज्ञप्तिशासनम्(अनुज्ञप्तिप्रणाली) आसीत् तत् परिहर्तव्यमभवत् । अपि च भारतस्य अर्थव्यव्स्थां प्रशासनाधीनां कर्तुं यः प्रयत्नः आसीत् तस्यापि समाप्तिः आवश्यकी अभवत् । तदनुसृत्य एतावत्पर्यन्तं भारतस्य समाजोन्मुख अर्थव्यवस्थायाः अधिकतमः प्रभावी शिल्पी श्री मनमोहनमनमोहनसिंहमहोदयः शनैः विदेशीनिवेशार्थं व्यवसायक्षेत्रे स्पर्धायै च द्वाराणि उद्घाटितवान् <ref>{{cite book |title= [[The World is Flat]] – A brief history of the twenty-first century|last=Friedman |first= Thomas L.|year=2008 |publisher= Picador|isbn=0-374-29288-4 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780716774457/page/130 130] |page= 488 |accessdate=3 January 2009}}</ref>। श्रीनरसिंहरावमहोदयः, श्रीसिंहमहोदयश्च तादॄर्शीनां नीतीनां कार्यान्वयनमकुरुतां येन अर्थव्यवस्था निरर्गला अभवत् अस्माकं समाजोन्मुखी अर्थनीतिः धनिकानुकूलया नीत्या परिवर्तिता । एवं च एतावत्पर्यन्तं येन अनुज्ञाप्तिशासनेन वैयक्तिकव्यवसायानां समृद्धिः बाधिता आसीत् सा नष्टा । तौ उभौ विदेशीनिवेशस्य मार्गे ये विघ्नाः आसन् तान्दूरीकृत्य सार्वजनिक-उपक्रमानां निजीकरणस्य क्रमं प्रारब्धवन्तौ (प्रारभताम्)। एतेषु संशोधनेषु सत्सु अपि १९९६ मध्ये रावप्रशासनम् अन्येषु क्षेत्रेषु सम्यक् निष्पादनाभावे पराजितम् । चिरकालीनः केन्द्रीयमन्त्री श्री [[चिदम्बरम्|चिदम्बरं]] भारतस्य अर्थव्यवस्थां विपणोन्मुखार्थिकनीत्यां परिणमयितुं श्री मनमोहनसिंहः प्रचोदितवान् इति। तं भारतस्य 'डेङ्ग क्झिआओपिङ्ग 'इति प्रशंसया सम्बोधितवान् । १९९३ मध्ये १.८ अर्बुद यू एस् डालर्स् प्रतिभूत्याः अपवादं प्रागेव अपेक्षितुं वित्तमन्त्रालयः असमर्थः अभवत् इति संसदीयान्वेषणसमितेः अभिवेदने वित्तमन्त्रालयस्य भर्त्सना कृता। अतः श्री मनमोहनसिंहमहोदयः वित्तमन्त्रीपदस्य त्यागपत्रं दातुमुद्युक्तः । तथापि प्रधानमन्त्री श्री रावमहोदयः तस्य त्यागपत्रं न स्वीकृतवान् प्रत्युत अभिवेदने येषामुपरि दोषारोपाः आसन् तान् व्याक्तिशः दण्डयितुमभिवचनं ददौ । == राज्यसभायां चर्या == श्री मनमोहनसिंहमहोदयः आदौ १९९१ मध्ये संसदः वरिष्ठसदने राज्यसभायाः कृते निर्वाचितः । २००१, २००७ मध्ये च सः पुनर्निर्वाचितः । १९९८-२००४ पर्यन्तं यदा [[भारतीयजनतापक्षः]] सत्तारुढः आसीत् तदा श्री मनमोहनसिंहमहोदयः राज्यसभायां विपक्षस्य नेता आसीत् । १९९९ मध्ये सः लोकसभासदस्यत्वाय दक्षिणदेहलीतः प्रत्याशी आसीत् परं सः जेतुम् असमर्थोऽभूत्। == प्रधानमन्त्रीपदम् == '''आर्थिकनीतिः'''-<br /> १९९१ मध्ये केन्द्रीयार्थमन्त्रिपदं धारयन् श्री मनमोहनसिंहमहोदयः यत् 'अनुज्ञप्तिशासनं’ भारतस्य मन्दार्थिकप्रगतेः तथा च दशकेभ्यः अर्थव्यवस्थां प्रविष्टस्य भ्रष्ट्राचारस्य कारणमासीत् । तस्मात् आन्तराष्ट्रियवित्तकोशस्य सूचनानुसारं, तस्य मोचनं कृतवान् । विकासस्य वेगं नाटकीयरीत्या वर्धयितुं सः अर्थव्यवस्थाम् अनर्गलामकरोत् । सः भारतीयविपण्याम् आर्थिकवृद्धिं प्रोत्साहयितुं यत्नशीलः आसीत्, एतेषु विषयेषु सः सर्वाधिकं यशः अपि समपादयत् । श्रीमनमोहनसिंहमहोदयः यदा भारतीयार्थव्यवस्था ८-९ प्रतिशतं आर्थिकवृद्धिम् प्राप्नोत् तदा, पूर्ववित्तमन्त्रिणा श्री चिदम्बरम् महोदयेन सह तस्याः साक्षीभूतः अभवत् । भारतेन स्थूलगृहोत्पादनस्य ७ प्रतिशतं प्रमाणेन उच्चस्तरः सम्पादितः । जगति वेगेन वर्धमानासु प्रमुखासु आर्थिकव्यवस्थासु भारतदेशस्य व्यवस्था अन्यतमा। == द्वितीयक्रमाङ्के स्थितः == जागतिकविपणीषु भारतीयवस्तूनां प्रवेशाय तथैव महतः दारिद्य्रात् मोचयितुम् अस्माकं विशाला श्रमिकक्षमतायाः उपयोगः एकः एव मार्गः (स एव अवलम्बनीयः) इति विचिन्त्य श्री मनमोहनसिंहः इदानीं जागतिकीकरणस्य बलवान् समर्थकः अस्ति । वाजपेयी प्रशासनेन प्रारब्धा सुवर्णचतुष्पथयोजना तथैव राष्ट्रियमार्गाणाम् आधुनिकीकरणकार्यक्रमः च सिंहप्रशासनेन प्रवर्तमानौ स्तः । श्री मनमोहनसिंहमहोदयः ब्याङ्किङ्ग(वित्तकोशक्षेत्रे) क्षेत्रे, आर्थिकक्षेत्रे तथैव सार्वजनिक-उपक्रमाणामक्षेत्रे अपि शोधनं कुर्वन्नस्ति । अर्थमन्त्रालयः कृषकान् तेषां ऋणात् मोचयितुं कार्यरतः अस्ति । उद्योगोन्मुखनीतयः कल्पयन् अस्ति । २००५ मध्ये सिंहसर्वकारेण विक्रयणकर- स्थाने मूल्यान्वितकरः प्रवर्तितः । २००७ तथा २००८ वर्षयोः पूर्वार्धे जागतिकमुद्रास्फितिसमस्यायाः परिणामः भारतस्योपरि सञ्जातः। ==स्वास्थ्यरक्षणं एव शिक्षा== २००५ मध्ये प्रधानमन्त्री श्रीमनमोहनसिंहमहोदयः स्वास्थ्यमन्त्रालयः च सम्भूय राष्ट्रियग्रामीणस्वास्थ्य-अभियानम् आरब्धवन्तौ। तेन लक्षशः समाज(समुदाय)सेवकाः कार्यप्रवृत्ताः । जेफ्री साक्स् इति अमेरिकीयेन अर्थशास्त्रज्ञेन अयं ग्रामीणः स्वास्थ्य-उपक्रमः चालितः । २००६ मध्ये सिंहप्रशासनेन अन्य-अनुसूचितजातीनां कृते [[अखिल-भारत-आयुर्विज्ञान-संस्था|अखिल-भारत-आयुर्विज्ञान-संस्थायां]], [[भारतीय- तंत्रज्ञान-संस्था|भारतीय-तंत्रज्ञान-संस्थासु]], [[भारतीय-व्यवस्थापन-संस्था|भारतीय-व्यवस्थापन-संस्थासु]] एवं च अन्यासु केन्द्रीय-उच्चशिक्षणसंस्थासु २७% प्रतिशतं आरक्षणस्य प्रस्तावस्य कार्यान्वयनं कृतम् । तेन २००६ मध्ये आरक्षणविरुद्धं निषेधपराणि आन्दोलनानि जातानि, आरक्षणस्य विरोधे निषेधः प्रकटितः। श्री मनमोहनसिंहमहोदयः घोषितवान् यत् 'आन्ध्रप्रदेश-बिहार-गुजरात-ओरिसा-पञ्जाब-मध्यप्रदेश-राजास्थान-हिमाचल-प्रदेशेषु अष्ट अतिरिक्ताः भारतीय-तंत्रज्ञान-संस्थाः स्थापयिष्यन्ते इति । तस्य पूर्ववर्तिना श्री [[अटलबिहारीवाजपेयी]]महोदयेन प्रारब्धं सर्वशिक्षा- अभियानकार्यक्रमं सिंहप्रशासनं प्रवर्तमानम् अस्ति । निरक्षरतां दूरीकर्तुं, मध्याह्नभोजनस्य प्रवर्तनं, तस्मिन् संशोधनं, भारते सर्वत्र, विशेषरुपेण ग्रामीणक्षेत्रेषु नूतनानां पाठशालानां स्थापना इत्यादीनां समावेशः अस्मिन् कार्यक्रमे अस्ति। == सुरक्षा गृहव्यवहारः च == आतङ्कविरोधि-अधिनियमानां दृढीकरणाय सिंहप्रशासनमेव कारणीभूतम् । तदर्थं पोटा अधिनियमस्य प्रावधानाः UAPA अधिनियमे पुनः समाविश्य संशोधनं कृतम् । टीकाकारणां मतेन एतैः संशोधनैः अयम् अधिनियमः कठोरतरः अभवत् । नोवेमबर २००८ वर्षे मुम्बयीनगरे आतङ्ककवादीनाम् आक्रमणानि अभवन् तदा आतङ्कवादं प्रत्तिरोद्धुं (तेन प्रतियोद्धुं) केन्द्रीयव्यवस्थायाः आवश्यकताम् अवगम्य शीघ्रमेव NIA स्थापितः। अपि च २०००९ मध्ये राष्ट्रियसुरक्षाव्यवस्थां दृढीकर्तुं (वर्धयितुं), इ (इलेक्ट्रानिक) प्रशासनं सुकरं कर्तुं च बहूद्देशीय राष्ट्रिय-अभिज्ञानपत्रस्य कल्पनायाः कार्यान्वयनार्थं फेब्रुवरी २००९ मध्ये अपूर्वस्य भारतीय-अभिज्ञानप्राधिकरणस्य स्थापना कृता (Unique identification Authority of India)। एते उपायाः आरक्षकराज्यप्रतिष्ठापनाय साहाय्यकराः अनुकूलाः भवेयुः इति मानवाधिकारसंस्थाभिः सिंहप्रशासनस्य निन्दा कृता । पूर्वभारते तथा मध्यभारते ग्रामीण क्षेत्रेषु भयं जनयन्तं नक्सलानाम् आतङ्कं न्य़ूनीकर्तुम् असमर्थमभवदिति सिंहप्रशासनस्य भर्त्सनं कृतम् । सिंहप्रशासनेन तथापि इस्लामी आतङ्कवादीगणस्य निन्दापात्रमभवत्। विद्यार्थिनां भारतीय-इस्लामिक-आन्दोलन- सङ्घटनं प्रति निषेधादेशः विस्तारितः। काश्मीरप्रदेशे स्थैर्यं स्थापयितुं सिंहप्रशासनेन महान् पुनर्निर्माणकार्यक्रमः प्रारब्धः । परं यद्यपि आदौ किञ्चित् यशः प्राप्तं तथापि २००९ तः काश्मीरमध्ये राजद्रोहिणाम् आगन्तुकानाम् अनधिकृतप्रवेशः आतङ्कवादश्च वर्धितौ । तथापि उत्तरपूर्वभारते आतङ्कवादं न्यूनीकर्तुं सिंहप्रशासनं सफलीभूतमस्ति । == सार्वजनिकी प्रतिमा == श्री मनमोहनसिंहः स्वच्छचरित्रस्य, अत्यन्तं प्रतिभाशालिनः च आसीत् इति सर्वदा सर्वविदितम् अस्ति । सः विनयशीलः वक्ता इति प्रसिद्धः आसीत् । भारतीयविपण्येषु उपलभ्यमानेषु सर्वेषु भारतीयकारेषु सः मारुति ८०० इति वाहनं चालयति स्म इति दृष्ट्वा The Independent इति पत्रिकया श्री मनमोहनसिंहः एवं वर्णितः " अयं जगतः पूज्यतमेषु अन्यतमः नेता अस्ति " तथैव असामान्यतया सभ्यः शालीनः पुरुषः " इति । ख्यातनामः खुशवन्तसिंहः अपि 'जवाहरलालनेहरुमहोदयात् अपि श्रेष्ठतरः’ इति निरुपयन् मनमोहनसिंहमहोदयः अद्यपर्यन्तं भारतस्य श्रेष्ठतमः उत्तमः प्रधानमन्त्री इति तस्य प्रशंसामकरोत् । "Absolute Khushwant " The low Down on Life, Death and Most things in -between' इति।स्वस्य पुस्तके श्री खुशवंतसिंहः एकां घटनां वदति 'लोकसभायाः निर्वाचने पराजितः श्री मनमोहनसिंहः ट्याक्सीयानानां कृते यू एस डालर् ४५०० (लक्षद्वयरुप्यकाणि) ऋणं यत् स्वीचकार तत् तत्क्षणमेव सः न्यवर्तयत् । श्री खुशवतसिंहः श्री सिंहमहोदयं शुचिचारित्र्यस्य उत्तमम् उदाहरणम् इति अभिधाय प्रतिपादितवान् यत् 'यदा जनाः शुचित्वविषये वदन्ति तदा अहं यः देशस्य उच्चतमं पदं भूषयन्नस्ति स एव शुचित्वस्य उत्तमम् उदाहरणम् इति कथयामि 'इति । तथापि जून २०११ मध्ये तस्य प्रशासनं प्रति भ्रष्टाचारस्य आरोपानन्तरं तस्य लोकप्रतिमा मलिनीभूता । == वैयक्तिकजीवनम् == श्री सिंह १९५८ मध्ये गुरुशरणकौरं परिणीतवान् । तयोः तिस्रः अपि पुत्र्यः निजक्षेत्रे स्वस्वचर्यासु यशस्विन्यः सन्ति । श्रीमती उपिन्दरसिंह देहलीविश्वविद्यालये इतिहासस्य प्राध्यापिका अस्ति । सा षट् पुस्तकानि लिखितवती । एतेषु पुस्तकेषु " Ancient Delhi (1999)" " A history of Ancient and early Medieval India (2008)" अपि समाविष्टे । श्रीमती दमन् सिंह देहली स्थितस्य सेण्ट स्टीफेन् महाविद्यालयस्य, गुजरातमध्ये [[आणन्द]] इत्यत्र स्थितस्य ग्रामीणव्यवस्थापनसंस्थायाः च स्नातका अस्ति । 'The last Frontier people and Forests in Mizoram' तथा 'Nine by Nine' इति कादम्बर्याः लेखिका अस्ति सा । श्रीमती अमृता सिंह 'ACLU इत्यत्र अधिवक्त्री अस्ति । सिंहमहोदयस्य बहवः हृदयशस्त्रक्रियाः संजाताः ।तासु जानेवरी २००९ मध्ये जाता चिकित्सा नूतनतमा अस्ति। श्री मनमोहनसिंहः तस्य पत्नी च उभावपि कोहलीजातीयौ। तथापि न कोऽपि तस्य नाम्नः प्रयोगं कुरुते । {{भारतस्य प्रधानमन्त्रिक्रमः|शीर्षकम्=[[भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः]] |पूर्वतनः=[[इन्द्र कुमार गुजराल]] |अग्रिमः=[[नरेन्द्र मोदी]]}} {{भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * {{Wayback |date=20140514134446 |url=http://pmindia.nic.in/ |title=Prime Minister Manmohan Singh }} ''official website'' * [http://pmindia.nic.in/pm_manmohan.html Profile] & {{Wayback |date=20110429201945 |url=http://pmindia.nic.in/cv.htm |title=Curriculum Vitae }} * [http://india.gov.in/govt/cabinet.php List of current Union Ministers] ==सन्दर्भलेखः== [[वर्गः:काङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः‎]] [[वर्गः:भारतीयराजनेतारः]] [[वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः]] [[वर्गः:१९३२ जननम्]] [[वर्गः:२०२४ मृत्योः]] {{शिखरं गच्छतु}} i9bz6038opojxz2oiwuwzb1d7bm9cc9 4 2179 501985 501788 2026-11-07T08:49:48Z Ganesh Paudel 6561 /* टिप्पणी */ 501985 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{तलं गच्छतु}} {{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}} == प्रबन्धकाधिकारावेदनम् == विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति। इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति। कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते। भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]]) ===समर्थनम् === [[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ([[User:कोमलप्रसाद पोखरेल|कोमलप्रसाद पोखरेल]] ([[User talk:कोमलप्रसाद पोखरेल|चर्चा]]) १०:४६, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)) ===विरोधः === ===तटस्थता === ===टिप्पणी === # एतादृशं किं कार्यमस्ति, यत्र वर्तमानप्रबन्धकाः कार्यं न कुर्वन्ति। # प्रबन्धकेभ्यः यदि किमपि कार्यम् उक्तं, तर्हि तैः न कृतम् इति कदापि जातं वा। यदि जातं, तर्हि किं सर्वैः प्रबन्धकैः तथा कृतं वा। # प्रबन्धकत्वस्य एव का आवश्यकता अस्ति, एतादृशं किं साधनीयम् अस्ति, यस्य कृते प्रबन्धकाधिकारस्य एव आवश्यकता अस्ति। # अत्र यादृशं सम्पादनं भवति, तत्र प्रबन्धकाः पर्याप्ताः सन्ति। पश्चात् किमर्थम् एषः नवीनः उपक्रमः। # अन्ये (विशेषतः प्रबन्धकाः @Shubha) महोदयस्य संस्कृतसम्बद्धं कार्यं पश्येयुः। भाषाशुद्धिः, व्यक्तिगतचर्चाः संस्कृते कुर्युः (वोट्सेप-माध्यमेन), लिखितेषु लेखेषु कति दोषाः सन्ति इत्यपि निरीक्षणं कुर्युः। एतत्सर्वं कृत्वा यदि समर्थनस्य सङ्कल्पः तथैव तिष्ठति, तर्हि एव उचितम्। दीर्घकालात् कार्यं करोति इति नात्र प्रबन्धकत्वप्राप्तेः आधारः स्यात् इति मे निवेदनम्। # यतो हि अहं गणेश-महोदयस्य मित्रम् अस्मि। कदाचित् तस्य वचनस्य विरोधं कर्तुं न शक्नोमि सद्यः। परन्तु अत्र चिन्तनस्य आवश्यकता अस्ति इति निश्चयेन अनुभवामि। यः (गणेशमहोदयः स्वयमपि) कोपि एतेषां सर्वेषां विषयाणां सतर्कं चर्चां कुर्यात्, पश्चात् अहं चिन्तयामि। # यदि अत्र चर्चां विना केवलं विभिन्नानां जनानां समर्थनेन एव प्रबन्धकत्वस्य कृते अग्रे गम्यते, तर्हि अहं विरोधाय अथवा सर्वेषां योगदानकर्तॄणां विश्लेषणं ज्ञातुं प्रवृत्तो भविष्ये। केवलं समर्थनं पर्याप्तं नास्ति, कारणं, कारणस्य पृष्ठे वास्तविकी भूमिः अपि आवश्यकी इति मे मतिः। # गणेश-महोदय... क्षम्यतां यदि भवतः मनोदुःखं जातम्। परन्तु भाषादृष्ट्या इतोपि भवता बहुकिमपि करणीयम् अस्ति। संस्कृतं पठतु, संस्कृते स्वयम् अनुवादं कृत्वा लेखान् लिखन्तु, ततः कामपि चर्चा योग्या भवेत्। # भवान् प्रबन्धकः भवेत् इति मे कामना अस्ति, अतः अत्र अहम् अवरोधं न जनयामि, अपि तु निष्पक्षतया मे दायित्वानां वहनं करोमि। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:१६, २ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===प्रबन्धकपदाय मम अभ्यर्थिता=== विकिपीडियायाः परम्परां, नीतिनियमांश्च अनुसृत्य अन्यैः सम्पादकैः सह विचारविनिमयं कृत्वा, परस्परं सहयोगं समन्वयं च विधाय कार्यं कर्तुं मम इच्छा अस्ति। विकिपीडिया कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः परियोजना नास्ति, अपितु सामूहिकप्रयत्नेन विकसितः मुक्तज्ञानकोशः अस्ति। अतः अस्य विकासस्य प्रधान कारणं सर्वेषां सम्पादकानां सहभागिता वर्तते। संस्कृतविकिपीडियायां कानिचन फलकानि तेषां शिक्षालेखनं (documentation) च, ज्ञानपेटिकादीनां (Infobox) निर्माणं तथा व्यवस्थापनं कर्तुं बहूनि प्राविधिककार्याणि करणीयानि सन्ति। मीडियाविकि-अन्तरफलकस्य (Interface) संस्कृतानुवादकार्यमपि अद्यापि पूर्णं न जातम्। अतः विकिपीडियायाः सम्पूर्णं दृश्यस्वरूपं संस्कृतमयं न भवति। कतिपयानि सन्देशानि संस्कृतभाषायां न लभ्यन्ते, तेषां स्थाने अन्यासां भाषाणां (अथवा Default fallback भाषा) सन्देशाः दृश्यन्ते। प्रणालीसन्देशानाम् अनुवादः अपूर्णः इति कारणेन सूचनाः, सावधानतासन्देशाः च अद्यापि आङ्ग्लभाषायां दृश्यन्ते। बहूनि लेखानि च श्रेणीवृक्षानुसारं (Category Tree) व्यवस्थितानि कर्तुं शेषाणि सन्ति। एतेषां कार्याणां सम्पादनं मम प्राथमिकतासु भविष्यति। अन्येषां प्राविधिकसमस्यानां समाधानाय मीडियाविकि-विकासकैः सह सम्पर्कं स्थापयित्वा आवश्यकं सहयोगं समन्वयं च करिष्यामि। स्वयंसेवकानां सम्मानः सहयोगश्च स्वस्य निजीसमयं व्ययीकृत्य विकिपीडियायाः विकासाय योगदानं कुर्वन्तः सर्वे स्वयंसेवकसम्पादकाः मम कृते सदैव सम्माननीयाः सन्ति। तेषां रुचिः, ज्ञानम्, अनुभवः, कार्यक्षमता च विकिपीडियायाः विकासे महत्त्वपूर्णाः सन्ति। अतः प्रत्येकः सम्पादकः स्वेच्छया स्वकीयक्षेत्रे कार्यं कर्तुं शक्नुयात्, तस्य कृते अनुकूलं वातावरणं च भवेत् इति मम प्रयासः भविष्यति। सम्पादकेषु कदाचित् मतभेदाः जायन्ते। एतत् स्वाभाविकम्। परन्तु तेषां समाधानं परस्परं सम्मानं कृत्वा शान्तिपूर्णचर्चया एव करणीयम्। व्यक्तिगतद्वेषः, पूर्वाग्रहः अथवा अधिकारप्रदर्शनं मतभेदस्य समाधानमार्गः न भवितुमर्हति। अन्येषां विचारान् श्रोतुं, नवीनानि विषयाणि ज्ञातुं तथा स्वकीयम् अनुभवम् अन्यैः सह विभक्तुं च अहं सदैव तत्परः अस्मि। नवीनसम्पादकानां स्वागतं, सक्रियसम्पादकानां प्रोत्साहनं तथा सर्वेषां सहभागितायाः अवसरप्रदानं समुदायस्य विकासाय आवश्यकम्। विकिपीडियायाः वास्तविकं सामर्थ्यं तस्यां योगदानं कुर्वत्सु स्वयंसेवकेषु एव निहितम् अस्ति। संस्कृतविकिपीडियायाः विस्तारः संस्कृतविकिपीडियायां मुख्यतः दक्षिण एशियाक्षेत्रात् योगदानं भवति इति दृश्यते। अस्मिन् क्षेत्रे संस्कृतभाषया सह ऐतिहासिकः, सांस्कृतिकः, भाषिकः च सम्बन्धः विद्यमानः अस्ति। अतः अत्रत्येषु बहुषु समुदायेषु संस्कृतभाषायाः प्रति विशेषः अनुरागः दृश्यते। यस्यां भाषायां जनाः स्वकीयत्वम् अनुभवन्ति, तस्याः विकासाय ते अधिकोत्साहेन कार्यं कुर्वन्ति। विकिपीडियायां योगदानं कुर्वन्तः सर्वे सम्पादकाः तत्तद्भाषायाः मातृभाषिणः भवन्ति इति नास्ति। अहमपि संस्कृतभाषायाः मातृभाषी न अस्मि तथापि संस्कृतभाषायाः प्रति मम महति अनुरागः अस्ति। अहं संस्कृतभाषां स्वमातरम् इव प्रेम्णा पश्यामि। सामान्यसम्पादकरूपेण संस्कृतभाषायाः प्रयोगं वर्धयितुं, विशेषतः संस्कृतविकिपीडियायां अधिकाधिकजनानां सहभागितां प्रोत्साहयितुं च दीर्घकालात् प्रयत्नशीलः अस्मि। अस्यैव प्रयत्नस्य भागरूपेण नेपालदेशस्य कोशीप्रदेशे बागमतीप्रदेशे च स्थितेषु प्रमुखसंस्कृतशिक्षणसंस्थानेषु विकिविस्तारकार्यशालाः आयोजिताः। उभयोः कार्यक्रमयोः आयोजनायां तथा कार्यान्वयने मम सक्रियः सहभागः आसीत्। संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापनं यत्र भवति तादृशेषु कानिचन शिक्षणसंस्थानेषु अपि कार्यशालानाम् आयोजनविषये चर्चा प्रचलति। विश्वस्य विभिन्नसमुदायैः सह संवादं कृत्वा संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं कर्तुं जनान् प्रेरयितुम् अपि अहं प्रयतमानः अस्मि। प्रबन्धकपदस्य दायित्वं प्राप्य एतानि कार्याणि अधिकसक्रियतया व्यवस्थितरूपेण च सम्पादयिष्यामि। मम दृष्टिकोण विकिपीडियायां प्रबन्धकपदं पारिश्रमिकयुक्तं पदं नास्ति। एतत् समुदायेन विश्वस्ताय व्यक्तये प्रदत्तम् अतिरिक्तं दायित्वम् अस्ति। प्रबन्धकः अन्यसम्पादकेभ्यः श्रेष्ठः अथवा उच्चपदस्थः अधिकारी न भवति। सः समुदायस्य सेवायै अतिरिक्तं कार्यभारं स्वेच्छया स्वीकुर्वन् स्वयंसेवकः एव भवति। मम अभ्यर्थितायाः उद्देश्यं वर्तमानप्रबन्धकानां अधिकारान् न्यूनीकर्तुं वा तेषां कार्यक्षेत्रे हस्तक्षेपं कर्तुं वा नास्ति। तादृशः कश्चिदपि अभिप्रायः मम नास्ति। विकिपीडियायां सम्पादनं कुर्वतः मम द्वाविंशतिवर्षीयस्य अनुभवस्य आधारेण अद्य अहं एतत् अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छामि। एतत् पदं प्राप्नोमि वा न प्राप्नोमि, मुक्तज्ञानस्य प्रसाराय मम उत्साहः योगदानं च यथापूर्वं भविष्यतः। स्वयंसेवीकार्येषु सर्वे जनाः सर्वदा समानं समयं दातुं न शक्नुवन्ति। यदा कस्यचित् समयः अनुकूलः भवति, तदा सः समुदायस्य हिताय अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छति चेत् तस्य इच्छायाः स्वागतं करणीयम्। एकस्य व्यक्तेः व्यक्तिगताभिप्रायात् अन्ये योगदानोत्सुकाः स्वयंसेवकाः निरुत्साहिताः न भवेयुः। समुदायस्य हिताय यः कोऽपि कार्यं कर्तुम् इच्छति, तस्मै योगदानस्य अवसरः देयः इति मम मतम्। सम्पादकीयकार्यं प्रबन्धकीयकार्यं च परस्परं सम्बद्धे स्तः, तथापि तयोः स्वरूपे किञ्चित् भेदः अस्ति। प्रबन्धकीयकार्ये भाषाज्ञानस्य महत्त्वं न निवारयितुं शक्यते। भाषायाः पर्याप्तज्ञानम् आवश्यकम्, किन्तु तेन सह विकिपीडियायाः नीतिनियमज्ञानम्, प्राविधिकदक्षता, प्रशासनिककार्याणाम् अनुभवः तथा सामुदायिकसमन्वयस्य क्षमता अपि आवश्यकी अस्ति। अत्यधिकलेखयुक्तायाः आङ्ग्लविकिपीडियायाः सर्वे प्रबन्धकाः आङ्ग्लभाषायाः मातृभाषिणः नासन्ति। प्रबन्धकस्य कार्यं केवलं भाषासम्पादनं नास्ति । तस्य प्राविधिककार्याणि, नीतिनियमानां पालनम्, विवादानां समाधानम् तथा समुदायस्य सहयोगः अपि महत्त्वपूर्णानि दायित्वानि सन्ति। मम भाषाज्ञानम्, विकिपीडियायां दीर्घकालीनः सम्पादन प्रबन्धन प्रशासकत्वेन कृतानि कार्यानुभवः, प्राविधिकविषयाणां ज्ञानम् तथा विविधविकिमिडियापरियोजनासु कार्यानुभवः च संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकस्य दायित्वं निर्वोढुं पर्याप्ताः भविष्यन्ति इति मम विश्वासः अस्ति। यत्र आवश्यकता भविष्यति तत्र अन्येषां अनुभवीसम्पादकानां परामर्शं स्वीकरिष्यामि, नवीनानि विषयाणि च ज्ञास्यामि। मुक्तज्ञानस्य दर्शनं सामूहिकसहभागिता च विकिपीडियायाः मूलभावनां न जानन्तः केचन जनाः चिन्तयेयुः यत् सर्वासु भाषासु विकिपीडियायाः लेखनं प्राध्यापकाः, पत्रकाराः, लेखकाः, समीक्षकाः तथा अन्ये विद्वांसः एव कुर्युः। परन्तु विकिपीडियायाः मूलदर्शनं एतादृशान् परम्परागतान् प्रतिबन्धान् अतिक्रम्य सर्वेभ्यः समानं योगदानावसरं ददाति। कस्यचित् व्यक्तेः शैक्षणिकयोग्यता, व्यवसायः, सामाजिकपृष्ठभूमिः अथवा बौद्धिकक्षमता कीदृशी अस्ति इति विचार्य तस्य योगदानं निषिद्धं न भवति। विषयविशेषज्ञस्य ज्ञानम् अवश्यमेव महत्त्वपूर्णम्, तथापि सामान्यजनानाम् अनुभवः तथा योगदानमपि ज्ञानविस्तारे मूल्यवान् भवति। एषा एव विकिपीडियायाः विशेषता, यया सा विश्वस्य जनानां साझा ज्ञानसम्पद् अभवत्। जिमी वेल्सेन सर्वैः सम्पादयितुं शक्यस्य मुक्तविश्वकोशस्य परिकल्पना न कृता अभविष्यत् चेत् विकिपीडिया अद्य एतादृशी विश्वव्यापिनी न अभविष्यत्। विश्वकोशग्रन्थाः केवलं सीमितसाधनसम्पन्नानां जनानाम् एव उपलब्धाः अभविष्यन्। सामान्यजनाः न सहजतया ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुयुः, न च स्वकीयम् अनुभूतं ज्ञानम् अन्यैः सह विभक्तुं शक्नुयुः। इतिहासे अपि सामूहिकप्रयत्नस्य महत्त्वं स्पष्टं दृश्यते। महात्मा गान्धी १९३० तमे वर्षे दाण्डीयात्रा तस्य एकस्य एव प्रयत्नः नासीत्। बी.पी. कोइरालायाः प्रजातन्त्रप्राप्तये कृतः सङ्घर्षः तस्य एकस्य एव प्रयासः नासीत्। एते उदाहरणे दर्शयतः यत् महत्कार्यस्य सफलता एकस्य व्यक्तेः ज्ञानात्, सामर्थ्यात् अथवा नेतृत्वात् एव न भवति। लक्ष्यप्राप्तये सामूहिकसहभागिता, सहयोगः तथा साझा प्रतिबद्धता आवश्यकी भवति। विकिपीडियायाः विकासोऽपि एतेन सिद्धान्तेन अभवत्। सामुदायिकनेतृत्वं परस्परसम्मानश्च [[विकिपीडिया:स्तम्भपञ्चकम्| विकिपीडिया आधारभूत सिद्धान्तानुसारेण]] विकिपीडियासमुदायस्य नेतृत्वं नाम सदस्येषु नियन्त्रणस्थापनं न, अपितु तेषां संरक्षणं, प्रोत्साहनं तथा सहयोगपूर्णवातावरणस्य निर्माणम् अस्ति। नेतृत्वदायित्वं धारयता व्यक्तिना समुदायस्य सदस्याणाम् अधिकाराः, सम्मानः तथा स्वतन्त्राभिव्यक्तिः संरक्षितव्याः। अतः संस्कृतविकिपीडियाम् अपि मुक्तं, समावेशी, सहिष्णुं सहयोगपूर्णं च समुदायं निर्मातुं वयं सर्वे प्रयतेमहि। विद्वांसः, सामान्यसम्पादकाः, भाषाविदः, प्राविधिकसम्पादकाः, अनुभवीसम्पादकाः तथा नवीनप्रयोगकर्तारः सर्वे समानसम्मानेन योगदानं कर्तुं शक्नुयुः। अहं प्रबन्धकपदं प्राप्नोमि चेत् अन्यैः सम्पादकैः सह मिलित्वा स्वयंसेवकरूपेण कार्यं करिष्यामि। विकिपीडियायाः नीतिनियमान् निष्पक्षतया, पारदर्शितया तथा समानभावेन अनुसरिष्यामि। व्यक्तिगतमतभेदान् प्रबन्धकीयाधिकारस्य प्रयोगस्य आधारं न करिष्यामि। समुदायस्य सहमतिम्, स्थापितनीतीः तथा विकिपीडियायाः मूलभावनां च अनुसृत्य दायित्वं निर्वक्ष्यामि। संस्कृतविकिपीडियायाः विकासः कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः प्रयासेन न सम्भवति। अस्य कृते संस्कृतप्रेमिणां, विषयविशेषज्ञानां, भाषाविदां, प्राविधिकज्ञानां तथा सामान्यस्वयंसेवकानां सामूहिकं योगदानम् आवश्यकम् अस्ति। मम अभ्यर्थिता अपि अस्मिन् सामूहिकप्रयत्ने अतिरिक्तदायित्वं स्वीकर्तुं मम इच्छायाः अभिव्यक्तिः अस्ति। समुदायः मयि विश्वासं कृत्वा एतत् दायित्वं ददाति चेत् सर्वैः सम्पादकैः सह सहयोगं कुर्वन् संस्कृतविकिपीडियायाः प्राविधिकसुधाराय, लेखानां गुणवत्तावर्धनाय, नवीनसम्पादकानां सहभागिताविस्ताराय तथा स्वस्थसामुदायिकवातावरणस्य निर्माणाय निष्ठया प्रयतिष्ये। मुक्तज्ञानम्, परस्परं सम्मानः, समानसहभागिता तथा सामूहिकसहयोगः एव अस्माकं साझा लक्ष्यं भवतु। अस्तु। [[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) ०८:४९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा। मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]] समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें। समिति की सहायता टीम के लिए, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५ == [[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]] :'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। <nowiki>[यूष्माकं भाषायाम्]</nowiki> उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः <nowiki>[यूष्माकं देशं विहाय]</nowiki> अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः। न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति। कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> २१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु == <section begin="announcement-content" /> योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति। यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])</bdi> १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC) </bdi> (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> ry75aypmm5c85ekyakkpbavzxq6il6e 501986 501985 2026-11-07T10:17:57Z Janak Bhatta 11759 /* समर्थनम् */ समर्थनम् 501986 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{तलं गच्छतु}} {{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}} == प्रबन्धकाधिकारावेदनम् == विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति। इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति। कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते। भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]]) ===समर्थनम् === [[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ([[User:कोमलप्रसाद पोखरेल|कोमलप्रसाद पोखरेल]] ([[User talk:कोमलप्रसाद पोखरेल|चर्चा]]) १०:४६, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)) * गणेशपौडेलः सक्रियः गतिशीलश्च विकिपीडियाकार्यकर्ता अस्ति। सः संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकपदाय योग्यः समर्थश्च अस्ति। -- [[User:Janak Bhatta|Janak Bhatta]] ([[User talk:Janak Bhatta|चर्चा]]) १०:१७, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===विरोधः === ===तटस्थता === ===टिप्पणी === # एतादृशं किं कार्यमस्ति, यत्र वर्तमानप्रबन्धकाः कार्यं न कुर्वन्ति। # प्रबन्धकेभ्यः यदि किमपि कार्यम् उक्तं, तर्हि तैः न कृतम् इति कदापि जातं वा। यदि जातं, तर्हि किं सर्वैः प्रबन्धकैः तथा कृतं वा। # प्रबन्धकत्वस्य एव का आवश्यकता अस्ति, एतादृशं किं साधनीयम् अस्ति, यस्य कृते प्रबन्धकाधिकारस्य एव आवश्यकता अस्ति। # अत्र यादृशं सम्पादनं भवति, तत्र प्रबन्धकाः पर्याप्ताः सन्ति। पश्चात् किमर्थम् एषः नवीनः उपक्रमः। # अन्ये (विशेषतः प्रबन्धकाः @Shubha) महोदयस्य संस्कृतसम्बद्धं कार्यं पश्येयुः। भाषाशुद्धिः, व्यक्तिगतचर्चाः संस्कृते कुर्युः (वोट्सेप-माध्यमेन), लिखितेषु लेखेषु कति दोषाः सन्ति इत्यपि निरीक्षणं कुर्युः। एतत्सर्वं कृत्वा यदि समर्थनस्य सङ्कल्पः तथैव तिष्ठति, तर्हि एव उचितम्। दीर्घकालात् कार्यं करोति इति नात्र प्रबन्धकत्वप्राप्तेः आधारः स्यात् इति मे निवेदनम्। # यतो हि अहं गणेश-महोदयस्य मित्रम् अस्मि। कदाचित् तस्य वचनस्य विरोधं कर्तुं न शक्नोमि सद्यः। परन्तु अत्र चिन्तनस्य आवश्यकता अस्ति इति निश्चयेन अनुभवामि। यः (गणेशमहोदयः स्वयमपि) कोपि एतेषां सर्वेषां विषयाणां सतर्कं चर्चां कुर्यात्, पश्चात् अहं चिन्तयामि। # यदि अत्र चर्चां विना केवलं विभिन्नानां जनानां समर्थनेन एव प्रबन्धकत्वस्य कृते अग्रे गम्यते, तर्हि अहं विरोधाय अथवा सर्वेषां योगदानकर्तॄणां विश्लेषणं ज्ञातुं प्रवृत्तो भविष्ये। केवलं समर्थनं पर्याप्तं नास्ति, कारणं, कारणस्य पृष्ठे वास्तविकी भूमिः अपि आवश्यकी इति मे मतिः। # गणेश-महोदय... क्षम्यतां यदि भवतः मनोदुःखं जातम्। परन्तु भाषादृष्ट्या इतोपि भवता बहुकिमपि करणीयम् अस्ति। संस्कृतं पठतु, संस्कृते स्वयम् अनुवादं कृत्वा लेखान् लिखन्तु, ततः कामपि चर्चा योग्या भवेत्। # भवान् प्रबन्धकः भवेत् इति मे कामना अस्ति, अतः अत्र अहम् अवरोधं न जनयामि, अपि तु निष्पक्षतया मे दायित्वानां वहनं करोमि। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:१६, २ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===प्रबन्धकपदाय मम अभ्यर्थिता=== विकिपीडियायाः परम्परां, नीतिनियमांश्च अनुसृत्य अन्यैः सम्पादकैः सह विचारविनिमयं कृत्वा, परस्परं सहयोगं समन्वयं च विधाय कार्यं कर्तुं मम इच्छा अस्ति। विकिपीडिया कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः परियोजना नास्ति, अपितु सामूहिकप्रयत्नेन विकसितः मुक्तज्ञानकोशः अस्ति। अतः अस्य विकासस्य प्रधान कारणं सर्वेषां सम्पादकानां सहभागिता वर्तते। संस्कृतविकिपीडियायां कानिचन फलकानि तेषां शिक्षालेखनं (documentation) च, ज्ञानपेटिकादीनां (Infobox) निर्माणं तथा व्यवस्थापनं कर्तुं बहूनि प्राविधिककार्याणि करणीयानि सन्ति। मीडियाविकि-अन्तरफलकस्य (Interface) संस्कृतानुवादकार्यमपि अद्यापि पूर्णं न जातम्। अतः विकिपीडियायाः सम्पूर्णं दृश्यस्वरूपं संस्कृतमयं न भवति। कतिपयानि सन्देशानि संस्कृतभाषायां न लभ्यन्ते, तेषां स्थाने अन्यासां भाषाणां (अथवा Default fallback भाषा) सन्देशाः दृश्यन्ते। प्रणालीसन्देशानाम् अनुवादः अपूर्णः इति कारणेन सूचनाः, सावधानतासन्देशाः च अद्यापि आङ्ग्लभाषायां दृश्यन्ते। बहूनि लेखानि च श्रेणीवृक्षानुसारं (Category Tree) व्यवस्थितानि कर्तुं शेषाणि सन्ति। एतेषां कार्याणां सम्पादनं मम प्राथमिकतासु भविष्यति। अन्येषां प्राविधिकसमस्यानां समाधानाय मीडियाविकि-विकासकैः सह सम्पर्कं स्थापयित्वा आवश्यकं सहयोगं समन्वयं च करिष्यामि। स्वयंसेवकानां सम्मानः सहयोगश्च स्वस्य निजीसमयं व्ययीकृत्य विकिपीडियायाः विकासाय योगदानं कुर्वन्तः सर्वे स्वयंसेवकसम्पादकाः मम कृते सदैव सम्माननीयाः सन्ति। तेषां रुचिः, ज्ञानम्, अनुभवः, कार्यक्षमता च विकिपीडियायाः विकासे महत्त्वपूर्णाः सन्ति। अतः प्रत्येकः सम्पादकः स्वेच्छया स्वकीयक्षेत्रे कार्यं कर्तुं शक्नुयात्, तस्य कृते अनुकूलं वातावरणं च भवेत् इति मम प्रयासः भविष्यति। सम्पादकेषु कदाचित् मतभेदाः जायन्ते। एतत् स्वाभाविकम्। परन्तु तेषां समाधानं परस्परं सम्मानं कृत्वा शान्तिपूर्णचर्चया एव करणीयम्। व्यक्तिगतद्वेषः, पूर्वाग्रहः अथवा अधिकारप्रदर्शनं मतभेदस्य समाधानमार्गः न भवितुमर्हति। अन्येषां विचारान् श्रोतुं, नवीनानि विषयाणि ज्ञातुं तथा स्वकीयम् अनुभवम् अन्यैः सह विभक्तुं च अहं सदैव तत्परः अस्मि। नवीनसम्पादकानां स्वागतं, सक्रियसम्पादकानां प्रोत्साहनं तथा सर्वेषां सहभागितायाः अवसरप्रदानं समुदायस्य विकासाय आवश्यकम्। विकिपीडियायाः वास्तविकं सामर्थ्यं तस्यां योगदानं कुर्वत्सु स्वयंसेवकेषु एव निहितम् अस्ति। संस्कृतविकिपीडियायाः विस्तारः संस्कृतविकिपीडियायां मुख्यतः दक्षिण एशियाक्षेत्रात् योगदानं भवति इति दृश्यते। अस्मिन् क्षेत्रे संस्कृतभाषया सह ऐतिहासिकः, सांस्कृतिकः, भाषिकः च सम्बन्धः विद्यमानः अस्ति। अतः अत्रत्येषु बहुषु समुदायेषु संस्कृतभाषायाः प्रति विशेषः अनुरागः दृश्यते। यस्यां भाषायां जनाः स्वकीयत्वम् अनुभवन्ति, तस्याः विकासाय ते अधिकोत्साहेन कार्यं कुर्वन्ति। विकिपीडियायां योगदानं कुर्वन्तः सर्वे सम्पादकाः तत्तद्भाषायाः मातृभाषिणः भवन्ति इति नास्ति। अहमपि संस्कृतभाषायाः मातृभाषी न अस्मि तथापि संस्कृतभाषायाः प्रति मम महति अनुरागः अस्ति। अहं संस्कृतभाषां स्वमातरम् इव प्रेम्णा पश्यामि। सामान्यसम्पादकरूपेण संस्कृतभाषायाः प्रयोगं वर्धयितुं, विशेषतः संस्कृतविकिपीडियायां अधिकाधिकजनानां सहभागितां प्रोत्साहयितुं च दीर्घकालात् प्रयत्नशीलः अस्मि। अस्यैव प्रयत्नस्य भागरूपेण नेपालदेशस्य कोशीप्रदेशे बागमतीप्रदेशे च स्थितेषु प्रमुखसंस्कृतशिक्षणसंस्थानेषु विकिविस्तारकार्यशालाः आयोजिताः। उभयोः कार्यक्रमयोः आयोजनायां तथा कार्यान्वयने मम सक्रियः सहभागः आसीत्। संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापनं यत्र भवति तादृशेषु कानिचन शिक्षणसंस्थानेषु अपि कार्यशालानाम् आयोजनविषये चर्चा प्रचलति। विश्वस्य विभिन्नसमुदायैः सह संवादं कृत्वा संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं कर्तुं जनान् प्रेरयितुम् अपि अहं प्रयतमानः अस्मि। प्रबन्धकपदस्य दायित्वं प्राप्य एतानि कार्याणि अधिकसक्रियतया व्यवस्थितरूपेण च सम्पादयिष्यामि। मम दृष्टिकोण विकिपीडियायां प्रबन्धकपदं पारिश्रमिकयुक्तं पदं नास्ति। एतत् समुदायेन विश्वस्ताय व्यक्तये प्रदत्तम् अतिरिक्तं दायित्वम् अस्ति। प्रबन्धकः अन्यसम्पादकेभ्यः श्रेष्ठः अथवा उच्चपदस्थः अधिकारी न भवति। सः समुदायस्य सेवायै अतिरिक्तं कार्यभारं स्वेच्छया स्वीकुर्वन् स्वयंसेवकः एव भवति। मम अभ्यर्थितायाः उद्देश्यं वर्तमानप्रबन्धकानां अधिकारान् न्यूनीकर्तुं वा तेषां कार्यक्षेत्रे हस्तक्षेपं कर्तुं वा नास्ति। तादृशः कश्चिदपि अभिप्रायः मम नास्ति। विकिपीडियायां सम्पादनं कुर्वतः मम द्वाविंशतिवर्षीयस्य अनुभवस्य आधारेण अद्य अहं एतत् अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छामि। एतत् पदं प्राप्नोमि वा न प्राप्नोमि, मुक्तज्ञानस्य प्रसाराय मम उत्साहः योगदानं च यथापूर्वं भविष्यतः। स्वयंसेवीकार्येषु सर्वे जनाः सर्वदा समानं समयं दातुं न शक्नुवन्ति। यदा कस्यचित् समयः अनुकूलः भवति, तदा सः समुदायस्य हिताय अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छति चेत् तस्य इच्छायाः स्वागतं करणीयम्। एकस्य व्यक्तेः व्यक्तिगताभिप्रायात् अन्ये योगदानोत्सुकाः स्वयंसेवकाः निरुत्साहिताः न भवेयुः। समुदायस्य हिताय यः कोऽपि कार्यं कर्तुम् इच्छति, तस्मै योगदानस्य अवसरः देयः इति मम मतम्। सम्पादकीयकार्यं प्रबन्धकीयकार्यं च परस्परं सम्बद्धे स्तः, तथापि तयोः स्वरूपे किञ्चित् भेदः अस्ति। प्रबन्धकीयकार्ये भाषाज्ञानस्य महत्त्वं न निवारयितुं शक्यते। भाषायाः पर्याप्तज्ञानम् आवश्यकम्, किन्तु तेन सह विकिपीडियायाः नीतिनियमज्ञानम्, प्राविधिकदक्षता, प्रशासनिककार्याणाम् अनुभवः तथा सामुदायिकसमन्वयस्य क्षमता अपि आवश्यकी अस्ति। अत्यधिकलेखयुक्तायाः आङ्ग्लविकिपीडियायाः सर्वे प्रबन्धकाः आङ्ग्लभाषायाः मातृभाषिणः नासन्ति। प्रबन्धकस्य कार्यं केवलं भाषासम्पादनं नास्ति । तस्य प्राविधिककार्याणि, नीतिनियमानां पालनम्, विवादानां समाधानम् तथा समुदायस्य सहयोगः अपि महत्त्वपूर्णानि दायित्वानि सन्ति। मम भाषाज्ञानम्, विकिपीडियायां दीर्घकालीनः सम्पादन प्रबन्धन प्रशासकत्वेन कृतानि कार्यानुभवः, प्राविधिकविषयाणां ज्ञानम् तथा विविधविकिमिडियापरियोजनासु कार्यानुभवः च संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकस्य दायित्वं निर्वोढुं पर्याप्ताः भविष्यन्ति इति मम विश्वासः अस्ति। यत्र आवश्यकता भविष्यति तत्र अन्येषां अनुभवीसम्पादकानां परामर्शं स्वीकरिष्यामि, नवीनानि विषयाणि च ज्ञास्यामि। मुक्तज्ञानस्य दर्शनं सामूहिकसहभागिता च विकिपीडियायाः मूलभावनां न जानन्तः केचन जनाः चिन्तयेयुः यत् सर्वासु भाषासु विकिपीडियायाः लेखनं प्राध्यापकाः, पत्रकाराः, लेखकाः, समीक्षकाः तथा अन्ये विद्वांसः एव कुर्युः। परन्तु विकिपीडियायाः मूलदर्शनं एतादृशान् परम्परागतान् प्रतिबन्धान् अतिक्रम्य सर्वेभ्यः समानं योगदानावसरं ददाति। कस्यचित् व्यक्तेः शैक्षणिकयोग्यता, व्यवसायः, सामाजिकपृष्ठभूमिः अथवा बौद्धिकक्षमता कीदृशी अस्ति इति विचार्य तस्य योगदानं निषिद्धं न भवति। विषयविशेषज्ञस्य ज्ञानम् अवश्यमेव महत्त्वपूर्णम्, तथापि सामान्यजनानाम् अनुभवः तथा योगदानमपि ज्ञानविस्तारे मूल्यवान् भवति। एषा एव विकिपीडियायाः विशेषता, यया सा विश्वस्य जनानां साझा ज्ञानसम्पद् अभवत्। जिमी वेल्सेन सर्वैः सम्पादयितुं शक्यस्य मुक्तविश्वकोशस्य परिकल्पना न कृता अभविष्यत् चेत् विकिपीडिया अद्य एतादृशी विश्वव्यापिनी न अभविष्यत्। विश्वकोशग्रन्थाः केवलं सीमितसाधनसम्पन्नानां जनानाम् एव उपलब्धाः अभविष्यन्। सामान्यजनाः न सहजतया ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुयुः, न च स्वकीयम् अनुभूतं ज्ञानम् अन्यैः सह विभक्तुं शक्नुयुः। इतिहासे अपि सामूहिकप्रयत्नस्य महत्त्वं स्पष्टं दृश्यते। महात्मा गान्धी १९३० तमे वर्षे दाण्डीयात्रा तस्य एकस्य एव प्रयत्नः नासीत्। बी.पी. कोइरालायाः प्रजातन्त्रप्राप्तये कृतः सङ्घर्षः तस्य एकस्य एव प्रयासः नासीत्। एते उदाहरणे दर्शयतः यत् महत्कार्यस्य सफलता एकस्य व्यक्तेः ज्ञानात्, सामर्थ्यात् अथवा नेतृत्वात् एव न भवति। लक्ष्यप्राप्तये सामूहिकसहभागिता, सहयोगः तथा साझा प्रतिबद्धता आवश्यकी भवति। विकिपीडियायाः विकासोऽपि एतेन सिद्धान्तेन अभवत्। सामुदायिकनेतृत्वं परस्परसम्मानश्च [[विकिपीडिया:स्तम्भपञ्चकम्| विकिपीडिया आधारभूत सिद्धान्तानुसारेण]] विकिपीडियासमुदायस्य नेतृत्वं नाम सदस्येषु नियन्त्रणस्थापनं न, अपितु तेषां संरक्षणं, प्रोत्साहनं तथा सहयोगपूर्णवातावरणस्य निर्माणम् अस्ति। नेतृत्वदायित्वं धारयता व्यक्तिना समुदायस्य सदस्याणाम् अधिकाराः, सम्मानः तथा स्वतन्त्राभिव्यक्तिः संरक्षितव्याः। अतः संस्कृतविकिपीडियाम् अपि मुक्तं, समावेशी, सहिष्णुं सहयोगपूर्णं च समुदायं निर्मातुं वयं सर्वे प्रयतेमहि। विद्वांसः, सामान्यसम्पादकाः, भाषाविदः, प्राविधिकसम्पादकाः, अनुभवीसम्पादकाः तथा नवीनप्रयोगकर्तारः सर्वे समानसम्मानेन योगदानं कर्तुं शक्नुयुः। अहं प्रबन्धकपदं प्राप्नोमि चेत् अन्यैः सम्पादकैः सह मिलित्वा स्वयंसेवकरूपेण कार्यं करिष्यामि। विकिपीडियायाः नीतिनियमान् निष्पक्षतया, पारदर्शितया तथा समानभावेन अनुसरिष्यामि। व्यक्तिगतमतभेदान् प्रबन्धकीयाधिकारस्य प्रयोगस्य आधारं न करिष्यामि। समुदायस्य सहमतिम्, स्थापितनीतीः तथा विकिपीडियायाः मूलभावनां च अनुसृत्य दायित्वं निर्वक्ष्यामि। संस्कृतविकिपीडियायाः विकासः कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः प्रयासेन न सम्भवति। अस्य कृते संस्कृतप्रेमिणां, विषयविशेषज्ञानां, भाषाविदां, प्राविधिकज्ञानां तथा सामान्यस्वयंसेवकानां सामूहिकं योगदानम् आवश्यकम् अस्ति। मम अभ्यर्थिता अपि अस्मिन् सामूहिकप्रयत्ने अतिरिक्तदायित्वं स्वीकर्तुं मम इच्छायाः अभिव्यक्तिः अस्ति। समुदायः मयि विश्वासं कृत्वा एतत् दायित्वं ददाति चेत् सर्वैः सम्पादकैः सह सहयोगं कुर्वन् संस्कृतविकिपीडियायाः प्राविधिकसुधाराय, लेखानां गुणवत्तावर्धनाय, नवीनसम्पादकानां सहभागिताविस्ताराय तथा स्वस्थसामुदायिकवातावरणस्य निर्माणाय निष्ठया प्रयतिष्ये। मुक्तज्ञानम्, परस्परं सम्मानः, समानसहभागिता तथा सामूहिकसहयोगः एव अस्माकं साझा लक्ष्यं भवतु। अस्तु। [[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) ०८:४९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा। मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]] समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें। समिति की सहायता टीम के लिए, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५ == [[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]] :'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। <nowiki>[यूष्माकं भाषायाम्]</nowiki> उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः <nowiki>[यूष्माकं देशं विहाय]</nowiki> अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः। न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति। कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> २१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु == <section begin="announcement-content" /> योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति। यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])</bdi> १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC) </bdi> (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> f6dxhiro9c8f2fhn79z0qm64462tuwg 0 9441 501979 501575 2026-11-06T20:49:09Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261106) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 501979 wikitext text/x-wiki यस्मिन् लोके विद्यमानाः प्रायेण सर्वेऽपि विषयाः व्यवस्थितरूपेण निरूपिताः भवन्ति सः '''विश्वकोषः''' इत्युच्यते। <ref>विश्वकोषानुसारं १) {{url|http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/encyclopedia}}, <br> २) {{url|http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/encyclopedia}}, <br> ३) {{url|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/186603/encyclopaedia}}</ref> [[File:Encyclopaedia Britannica 15 with 2002.jpg|thumb|ब्रिटानिक् इङ्ग्लिष् विश्वकोषस्य १५तमी आवृत्तिः। (क्रि.श १९७४-२०१०)]] [[File:Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|thumbnail|right|अद्यत्वे सङ्गणके अन्तर्जालद्वारा प्राप्तुं शक्यः विश्वकोषः]] ==व्युत्पत्तिः== '''विश्वकोषः''' [आङ्लम्: '''Encyclopedia''' / '''Encyclopaedia''' एन्^सैक्ल(/सैक्लो)पीडिअ] इति विश्वे विद्यमानां सर्वेषां विषयाणां कोषः। ==इतिहासः== [[Image:naturalishistoria.jpg|thumb|Naturalis Historiæ - १६६९ तमावृत्त्याः शीर्षकपुटम्]] *विश्वकोषसदृशाः ग्रन्थाः प्रायेण २००० वर्षेभ्यः प्राक् अपि आसन्। [[क्रि.पू]] ११६ तमे वर्षे रोम्-देशस्य मार्कस् टेरेन्सि अस्-वारो(Marcus Terentius Varro) इत्येषः नैन् बुक्स् आफ डिसिप्लीन्स्(Nine Books of Disciplines) इति विश्वकोषसदृशं ग्रन्थम् अरचयत्। एषः ग्रन्थः विश्वकोषकर्तॄणां मार्गदर्शकः अभवत्। *क्रि.श ७७-७८ तमे वर्षे रोम् देशस्य फ्लिनि दि एल्डर्(Pliny the Elder) इत्येषः न्याचुरल् हिस्टरी(Natural History, Naturalis Historia) इति विश्वकोषं रचितवान्। क्रि.श ८०० तमे वर्षे विरचिते चीना-देशस्य टुयु इत्येतस्य विश्वकोषे विषयाः व्यवस्थितरूपेण विभक्ताः आसन्। *क्रि.श ९४७-१००२ वर्षेषु चीना-देशस्य उषु इत्येषः ३० भागात्मकं विश्वकोषं व्यरचयत्। आधुनिकविश्वकोषाणां रचनं १७-१८ शतमानकाले आरब्धम्। [[Image:Britannica 1. baskı.JPG|220px|thumb|right| ब्रिटानिक् इंग्लिष् विश्वकोषस्य प्रथमा आवृत्तिः। (क्रि.श १७६८-१७७१)]] [[File:Brockhaus Lexikon.jpg|right|thumb|300px|Brockhaus Konversations Lexikon - जर्मन् विश्वकोषस्य १४तमावृत्तिः। (१८९६–१९०८)]] ==प्रसिद्धाः विश्वकोषाः== *[[:en:Encyclopædia Britannica|एन्सैक्लोपीडिया ब्रिटानिका]]: एषः आधुनिकविश्वकोषेषु प्राचीनतमः। एतस्य प्रथमा आवृत्तिः १७६८ तमे वर्षे प्रकाशिता। *[[विकिपीडिया]]: एषः कश्चन अन्तर्जाल-आधारितः विश्वकोषः। अत्र अनेकासु भाषासु लेखाः समुपलभ्यन्ते। आङ्लभाषायामेव प्रायः ४.७ दशलक्षं लेखाः वर्तन्ते। ==भारते विश्वकोषाणां संरचनम्== # पौराणिकविषयैः सह वैद्यकीयं, व्याकरणं, ज्यौतिषं, नाट्यं, सङ्गीतेत्यादयः विषयाः गरुडपुराणे, अग्निपुराणे नारदपुराणे च विद्यन्ते। एते ग्रन्थाः वाङ्मयकोषाः इत्युच्यन्ते। #'षड्दर्शनसमुच्चयः' इत्येषः आयुर्वेदग्रन्थोऽपि विश्वकोषकल्पः। आग्नेयपुराणम् सर्वविद्यासङ्ग्रह इति नाम्ना विश्वकोषस्वरूपतां भजते। # क्रि.श १९०२-१९११ वर्षे बेङ्गालिभाषया रङ्गनाथमुखर्जी एवं नागेन्द्रनाथबसु इत्याभ्यां विरचितः २२ सम्पुटात्मकः विश्वकोषः भारतस्य प्रथमः विश्वकोषः इति कीर्तिभाक् भवति। # क्रि.श १९१३ तमे वर्षे कोमराजु वेङ्कटलक्ष्मणराव् इत्येषः तेलुगुभाषया विश्वकोषं प्रकाशयितुं प्रायतत। # क्रि.श १९६२ तमे वर्षे चेन्नै नगरतः ९ सम्पुटात्मकः विश्वकोषः तमिळुभाषया प्रकाशितः। # क्रि.श१९७२ तमे वर्षे केरळतः सर्वविज्ञानकोषम् इति २० सम्पुटात्मकः विश्वकोषः प्रकाशितः। ==टिप्पणी== {{Reflist|30em}} ==उद्धरणम्== {{refbegin|30em}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=encyclopedia&searchmode=none EtymologyOnline] * {{cite web |url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/186603/encyclopaedia|title=Encyclopaedia|author= |work= Encyclopædia Britannica|quote= |accessdate=July 27, 2010}} * {{cite book |title= Modern Lexicography|last= Béjoint|first= Henri |authorlink= |year= 2000|publisher= Oxford University Press|location= |isbn= 0-19-829951-6|page= |pages= |url= |accessdate=|quote= }} * {{cite book|title=Lexicography at a Crossroads: Dictionaries and Encyclopedias Today, Lexicographical Tools Tomorrow|editor=Bergenholtz, H., Nielsen, S., Tarp, S.|publisher=Peter Lang|year=2009|isbn=978-3-03911-799-4}} * {{cite book|last=Blom|first=Phillip|title=Enlightening the World: Encyclopédie, the Book that Changed the Course of History|url=https://archive.org/details/enlighteningworl0000blom|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York; Basingstoke|year=2004|isbn=978-1-4039-6895-1|oclc=57669780}} * {{cite book|last=Collison|first=Robert Lewis|title=Encyclopaedias: Their History Throughout the Ages|publisher=Hafner|location=New York, London|year=1966|edition=2nd|oclc=220101699}} * {{cite book |title= The Oxford History of English Lexicography, Volume I|last= Cowie|first=Anthony Paul|year= 2009|publisher= Oxford University Press|location= |isbn= 0-415-14143-5|page=|pages= |url= http://books.google.com/?id=nhnVF9Or_wMC&printsec=frontcover&q|accessdate=August 17, 2010|quote=}} * {{cite book|last=Darnton|first=Robert|title=The business of enlightenment : a publishing history of the Encyclopédie, 1775–1800|url=https://archive.org/details/businessofenligh0000darn|publisher=Belknap Press|location=Cambridge|year=1979|isbn=0-674-08785-2}} * {{cite book |title= Dictionary of Lexicography|last= Hartmann|first=R. R. K. |last2=James|first2=Gregory|coauthors= Gregory James|year= 1998|publisher= Routledge|location= |isbn= 0-415-14143-5|page=|pages= |url= http://books.google.com/?id=49NZ12icE-QC&pg=PA49&dq=%22encyclopedic+dictionary%22%2Bencyclopedia&q=%22encyclopedic%20dictionary%22%2Bencyclopedia|accessdate=July 27, 2010|quote=}} * {{cite book|title=Notable encyclopedias of the seventeenth and eighteenth centuries: nine predecessors of the Encyclopédie|url=https://archive.org/details/notableencyclope0000unse_d8h3|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|year=1981|isbn=978-0-7294-0256-9|oclc=10645788}} * {{cite book|title=Notable encyclopedias of the late eighteenth century: eleven successors of the Encyclopédie|url=https://archive.org/details/notableencyclope0000unse|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|year=1994|isbn=978-0-7294-0467-9|oclc=30787125}} * {{cite book|last=Needham|first=Joseph|title=Science and Civilization in China|publisher=Caves Books Ltd.|location=Taipei|year=1986|volume=5 – Chemistry and Chemical Technology|chapter=Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic|isbn=978-0-521-30358-3|oclc=59245877}} * {{cite journal|last=Rosenzweig|first=Roy|authorlink=Roy Rosenzweig|date=June 2006|title=Can History Be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past|journal=Journal of American History|volume=93|issue=1|pages=117–46|issn=1945-2314|url=http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 | doi = 10.2307/4486062 }} * Sideris, Athanasios (2006). [https://www.academia.edu/481168/The_Encyclopedic_Concept_in_the_Web_Era= "The Encyclopedic Concept in the Web Era"], in Ioannides M., Arnold D., Niccolucci F. and K. Mania (eds.), ''The e-volution of Information Communication Technology in Cultural Heritage. Where Hi-Tech Touches teh Past: Risks and Challenges for the 21st Century. VAST 2006'', Epoch, Budapest, pp.&nbsp;192–197. ISBN 963-8046-74-0. * {{cite book|last=Walsh|first=S. Padraig|title=Anglo-American general encyclopedias: a historical bibliography, 1703–1967|url=https://archive.org/details/angloamericangen0000wals|publisher=Bowker|location=New York|year=1968|page=[https://archive.org/details/angloamericangen0000wals/page/270 270]|oclc=577541}} * {{cite book|last=Yeo|first=Richard R.|title=Encyclopaedic visions : scientific dictionaries and enlightenment culture|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|year=2001|isbn=978-0-521-65191-2|oclc=45828872|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/history-ideas-and-intellectual-history/encyclopaedic-visions-scientific-dictionaries-and-enlightenment-culture?format=HB}} {{refend}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html Encyclopaedia and Hypertext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114061155/http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html |date=2006-01-14 }} <!-- Is this important enough to include in this article? --> * [https://web.archive.org/web/20110514041509/http://www.accuracyproject.org/cbe-errors-books.html Internet Accuracy Project] – Biographical errors in encyclopedias and almanacs * [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text Encyclopedia] – Diderot's article on the Encyclopedia from the original [[Encyclopédie]]. * [http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html De expetendis et fugiendis rebus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615051823/http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html |date=2008-06-15 }} – First Renaissance encyclopedia * [https://web.archive.org/web/20010718235527/http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/Multivol/Multibooks.html Errors and inconsistencies in several printed reference books and encyclopedias] * [http://reviews.cnet.com/1990-3118_7-6378998-1.html Digital encyclopedias put the world at your fingertips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109213126/http://reviews.cnet.com/1990-3118_7-6378998-1.html |date=2013-11-09 }}&nbsp;– [[CNET]] article * [https://web.archive.org/web/20080112134535/http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm Encyclopedias online] University of Wisconsin&nbsp;– Stout listing by category * [http://uwdc.library.wisc.edu/collections/HistSciTech/Cyclopaedia Chambers' ''Cyclopaedia''], 1728, with the 1753 supplement * [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&cc=moa&key=title&page=browse&value=encyclop%C3%A6dia+americana&Submit=Quick+Browse ''Encyclopædia Americana''], 1851, [[Francis Lieber]] ed. (Boston: Mussey & Co.) at the University of Michigan Making of America site * [http://www.1902encyclopedia.com/ ''Encyclopædia Britannica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122212107/https://www.1902encyclopedia.com/ |date=2018-11-22 }}, articles and illustrations from 9th ed., 1875–89, and 10th ed., 1902–03. 8u2c4ydxj87ty13hl27p9pluypsd18j 0 11367 501983 499619 2026-11-07T06:50:35Z Nikhil sharma12 47735 /* (५)➞विज्ञानभिक्षुः- (साङ्ख्यप्रवचनभाष्यम्) */ 501983 wikitext text/x-wiki '''सांख्यदर्शनं''' (Sāṃkhya) प्राचीनतमं दर्शनमस्ति । अस्य सांख्यशास्त्रस्य प्रवर्तकः भगवान् कपिलः । [[वेदः|वेदेषु]] यद्यपि स्पष्टरूपेण सांख्यस्य पारिभाषिकपदानाम् उपलिब्धिर्न भवति तथापि [[बृहदारण्यकोपनिषत्|बृहदारण्यक]]-[[कठोपनिषत्|कठोपनिषद्]]-[[श्वेताश्वतरोपनिषत्|श्वेताश्वतर]]-प्रभृतिषु ग्रन्थेषु सांख्यतत्त्वानां स्पष्टं दर्शनं भवति । यद्यपि तास्वेव उपनिषत्सु इतरदर्शनानां मूलबीजान्यपि उपलभ्यन्ते तथापि अनेन दर्शनानां वैदिकस्रोतसां समर्थनमेव भवति । कपिलकृतेन सांख्यसूत्रेण विज्ञायते यत् सूत्रकाल एव सांख्यतत्त्वानि पर्याप्तं प्रसृतानि आसन् तेषां सुरक्षायै निश्चितमनाः कपिलः तत्सन्दर्भितं सकलं ज्ञानं सूत्ररूपेण सङ्कलितवान् । शास्त्रेऽस्मिन् संक्षेपतः तत्त्वचतुष्टयस्य अस्तित्वमभ्युपगतम् । तानि यथा- प्रकृतिः, प्रकृतिविकृत्युभयात्मकम्, केवलविकृतिः, अनुभयात्मिकम् चेति । प्रकृतिः मूलप्रकृतिः अथवा प्रधानमित्युच्यते । यतः सा एव सकलप्रपञ्चस्य मूलकारणभूता भवति । प्रकर्षेण करोति - कार्यमुत्पादयति इति प्रकृतिः इति तस्याः व्युत्पत्तिः । अथवा या स्वभिन्नतत्त्वान्तराणाम् उत्पत्तिं करोति सा प्रकृतिरिति । प्रकृतिरित्यत्र ’प्र’ इति शब्देन प्रकर्षस्य प्रतीतिः द्योत्यते, स तु प्रकर्षः तत्त्वारम्भकः भवति । अत्रेदानीमयं प्रश्नः उदेति यत् घटस्य मृत्तिका प्रकृतिः इति व्यवहारोऽयं लोके दृष्टः, यदि घटप्रकृतिमृत्तिका, तर्हि मृत्तिकाभिन्नत्वेन तत्त्वान्तरभूतः घटः इति परं न सिध्यति अथापि घटप्रकृतिमृत्तिका इति कथमुच्यते इति चेत्, उच्यते । यद्यपि मृत्तिका घटप्रकृतिः वस्तुतः तथापि प्रकृतिशब्देन प्रकर्षाविवक्षया केवलोपादानकारणमेव प्रकृतित्वेन स्वीकृत्य उक्तदृष्टान्ते व्यवहारः। अनेन एतत्सिद्धं भवति यत् स्वभिन्नतत्त्वान्तरोत्पत्तौ कारणात्मिका या सा प्रकृतिरिति एतल्लक्षणं तस्याः सामान्यलक्षणं भविष्यतीति । ==शब्दनिष्पत्तिः== सांख्यशब्दस्य निष्पत्तिः सम् उपसर्गपूर्वकं ख्याधातोः सञ्जाता । अस्यार्थोऽस्तिसम्यग्विचाराणामुपस्थापकं शास्त्रम् । अस्मिन् एव शास्त्रे सर्वप्रथमं तत्त्वानां संख्या परिभाषिताऽस्ति । अत एवास्य नाम संख्यमित्यस्ति इत्यपि केचन प्रतिपादयन्ति तथापि एषा व्युत्पत्तिर्ग्राह्या नैव प्रतीयते । यतो हि एतद्विपरीतं प्रकृतिपुरुषयोर्भेदरूपस्य विवेकस्य ज्ञापकं शास्त्रं सांख्यशास्त्रमस्ति । पुरा इदं प्रसिद्धमवर्तत यत् सांख्यज्ञानं विना कश्चिदपि विद्वान् न भविंतु शक्नोति । स्वयं कपिलोऽपि आदिविद्वान् इति नाम्ना प्रसिद्धोऽस्ति । अन्यदर्शनानाम् अपेक्षया सांख्यस्य चिन्तनम् अधिकं मनोवैज्ञानिकम् अस्ति । यावत् इतरदर्शनानां दृष्टिर्न याति तावत् सांख्यस्य प्रारम्भो भवति । तात्त्विकदृष्ट्या यत्र न्यायवैशेषिकप्रभृतिभिर्दर्शनैः सूक्ष्मतत्त्वेषु विचारो विहितस्तत्र सांख्येन सूक्ष्मतमानि तत्त्वानि विचारितानि प्रस्तुतानि च । आचार्यपरम्परायाः दृष्टिकोणेन ग्रन्थपरम्पराया च प्रतीयते यत् सांख्यमेव अपेक्षाकृतम् अधिकप्राचीनं समृद्धं चास्ति । ==सांख्यदर्शनस्य तत्त्वमीमांसा== सांख्यशास्त्रे मुख्यतः '''त्रीणि तत्त्वानि''' प्रतिपादितानि सन्ति-'''व्यक्ततत्त्वम्, अव्यक्ततत्त्वं, ज्ञप्तत्त्वञ्च''' । एषां त्रयाणां तात्विकेन विज्ञानेन एव दुःखानाम् आत्यन्तिकी निवृत्तिर्भवति । व्यक्ततत्त्वानि त्रयोविंशतिर्वर्तन्ते । महत्, अहङ्कारः, मनस्, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च तन्मात्राः, पञ्च महाभूतानि चेति । मूलप्रकृतिरव्यक्तमस्ति सा च जडात्मिका विद्यते । ‘ज्ञ’ संज्ञकं पुरुषतत्त्वं व्यक्ताव्यक्तयोः परे तिष्ठति । एवं पञ्चविंशतितत्त्वानि<ref>मूलप्रकृतिरविकृतिः महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । <br>षोडकस्तुविकारो नप्रकृतिर्नविकृतिः पुरुषः ॥ सांख्यकारिका, ईश्वरकृष्णः. १ </ref> सांख्यस्य प्रतिपाद्यमस्ति । एषां सांख्योक्ततत्त्वानां वर्गीकरणं एवं प्रकारेण कृतं-मूलप्रकृतिरविकृतिरस्ति<ref>मूलप्रकृतिरविकृतिः महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । <br>षोडकस्तुविकारो नप्रकृतिर्नविकृतिः पुरुषः ॥ सांख्यकारिका, ईश्वरकृष्णः. १ </ref>, महदाद्याः सप्त प्रकृतिविकृतयः सन्ति । षोडशतत्त्वानि न प्रकृतिर्वर्तन्ते विकृतिरेव सन्ति । पुरुषतत्त्वं न केनापि उत्पद्यते, न च कञ्चिद् उत्पादयति ।<br /> सांख्योक्तं पुरुषतत्त्वं चेतनमस्ति । तदतिरिक्तानि व्यक्ताव्यक्तानि तत्त्वानि जडात्मिकानि सन्ति । पुरुषः निष्क्रियो निर्गुणो निर्लिप्तश्च वर्तते । यद्यपि अन्यानि चतुर्विंशतितत्त्वानि त्रिगुणात्मिकानि सन्ति तथापि पुरुषापेक्षया तानि अप्रधाननि वर्तन्ते । त्रिविधं तत्त्वमेव जगतः सूक्ष्मपदार्थारूपं भवति । त्रीणि तत्त्वानि एव कार्यकारणरूपेण परिणतानि सन्ति ।<br /> सांख्यसिद्धान्तानुसारम् अस्य दृश्यमाणस्य जगतो मूले '''त्रयाणां गुणानाम् अवस्थितिरस्ति''' । अर्थात् सम्पूर्णं विश्वं '''सत्त्वरजस्तम'''सां परिणामोऽस्ति । एषां त्रयाणां गुणानां तारतम्येनैव वस्तुतः स्वरूपम् उत्पद्यते विनश्यति च । त्रिषु गुणेषु सत्त्वगुणः प्रकाशकोऽस्ति लघुश्च वर्तते । रजोगुणः चाञ्चल्ययुक्तः उत्तेजकश्च कथितः । तमोगुणः आवरणकः गुरुश्च विद्यते । संसारे सर्वेषां पदार्थानां त्रिगुणात्मकतया परिणामित्वं स्वाभाविकमस्ति । सांख्ये परिणामरहितं केवलं पुरुषतत्त्वमस्ति । पदार्थानां '''परिणामः''' त्रिविधः प्रतिपादितः – '''धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणामः, अवस्थापरिणामश्च''' । धर्मपरिणामो यथा मृत्तिकया घटः, लक्षणपरिणामो यथा अतीतः वर्तमानः भविष्यत् वेति कालभेदः, अवस्थापरिणामो यथा बाल्य-यौवन-वार्धक्याद्या अवस्थाः ।<br /> सांख्योक्ता '''प्रकृतिः नित्या''' सततपरिणामिनी अस्ति । एवं सत्त्वरजस्तामसां त्रयाणां गुणानां साम्यावस्था प्रकृतिः कथ्यते । एषैव व्यक्तावस्थायां सृष्टिरस्ति । सृष्टिः कार्यरूपा विद्यते । मूल प्रकृतिश्च तस्या कारणमस्ति । तथापि सांख्ये सत्कार्यवादस्य सिद्धान्तोऽभिमतः । सत्कार्यवादस्य सिद्धान्तानुसारेण कार्यं सत् वर्तते कारणे तस्य सत्वं सिद्ध्यति । कर्मणः कदापि विनाशो नैव भवति अपितु कारणरूपे तस्य तिरोभावो भवति । ==सत्कार्यवादः== ईश्वरकृष्णेन सत्कार्यवादस्य सिद्धिः एवं प्रकारेण विहिता-<br /> (१) '''असदकरणात्''' - अर्थात् यत् सत् नास्ति तस्मिन् उत्पादनक्षमताया अभावो भवति यथा शशश्रृङ्गम् ।<br /> (२) '''उपादानग्रहणात्''' - प्रत्येकं कार्यस्य कृते उपादानस्य ग्रहणं क्रियते यथा पटस्य कृते तन्तवः । कार्येण असम्बद्धं कारणं कदापि तत्कार्यम् उत्पादयिंतु न शक्नोति ।<br /> (३) '''सर्वसम्भवाभावात्''' - केनापि कारणेन कस्यापि कार्यस्योत्पत्तिर्नैव भविंतु शक्नोति । अनेनेदं ज्ञायते यत् कार्यं कारणे कारणव्यापारात् पूर्वमपि विद्यमानं भवति ।<br /> (४) '''शक्तस्य शक्यकरणात्'''- कस्मिंश्चिदपि कारणे तत्स्मम्बन्धिनं कार्यम् उत्पादयितुं क्षमता भवति । तदैव तत्कार्यम् उत्पद्यते । अर्थात् तत् कार्यं तस्मिन् शक्ते कारणे नित्यं स्थितं भवति । व्यापारेण सह तद्व्यक्तं भवति ।<br /> (५) '''कारणाभावात्''' - कार्यं कारणे तादात्म्यसम्बन्धेन भवति, अतो यदि कारणमस्ति तर्हि तस्मिन् तादात्म्यसम्बन्धेन कार्यमपि विद्यमानं भवति । यतोहि यदि कारणं सत् अस्ति तर्हि तस्मिन् कार्यमपि सत् एव व्यक्तं भविष्यति । अन्यथा तु कार्यकारणयोः तादात्म्यसम्बन्धः असिद्धो भवेत् ।<br /> एभिः कारणैः सिद्ध्यति यत् इदम् आखिलं जगत् अव्यक्तावस्थायाम् अव्यक्तप्रकृतौ तादात्म्यसम्बन्धेन स्थितं भवति । गुणवैषम्येण च उत्पन्नपरिमाणरूपं कारणं व्यापारान्तरं व्यक्तं भवति । न च नूतनरूपेण उत्पद्यते यथा कच्छपस्य अङ्गानि शीतसमाधेरनन्तरं व्यक्तानि जायन्ते सः च क्रियाशीलो भवति, शीतकाले पुनः आत्मनः अवयवानि निरोद्धुं निष्क्रियोऽपि भवति । एवमेव सांख्यमतेन सृष्टिः परिणामरूपिणि कार्यव्यापारे जाते जगद्रूपेण व्यक्ता भवति, कारणव्यापारे अवरुद्धे सति च सा स्वकारणेष्वेव तिरोहिता जायते ।<br /> गुणानां साम्यावस्था एव प्रकृतिरस्ति । यद्यपि क्रियाशीलस्य रजोगुणस्य हेतोः साम्यावस्थायाः स्थैर्यम् असम्भवम् अस्ति तथापि गुणप्रभावात् तत् नियन्त्रितं भवति । तदा प्रकृतेरपि उपरामो भवति तथापि जीवानां जन्मजन्मान्तरयोः कर्म यथासमयं फलोन्मुखि भूत्वा तमोगुणस्य अवरोधम् अपाकरोति, येन रजोगुणस्वभावात् प्रकृतौ पुनर्विक्षोभः उद्भवति प्रकृतिरपि महादादिरूपेषु व्यक्ता जायते । इयमेव सृष्टिक्रमः । अस्मिन् सृष्टिक्रमे तमोगुणः अवरोधरूपेण संलग्नोभवति, रजोगुणः क्षोभकरत्वात् व्यस्तो भवति । यथाकालं स एव प्रधानरूपेण व्यक्तो भवति । पुरुषरूपिणः चैतन्यस्य बिम्बमपि तदनु रूपतया सात्त्विकसृष्टौ उपयोगि प्रतीयते ।<br /> '''महत् तत्त्वम्'''- यद्यपि महत् तत्त्वमपि त्रिगुणात्मकमस्ति तथापि इदम् अध्यवसायात्मकम् अर्थात् निश्चयात्मकं भवति, इदं मूलप्रकृत्या उत्पद्यते अतः विकृतिरस्ति, किन्तु अनया अहंकारतत्त्वमपि उत्पद्यते, अतः प्रकृतिरप्यस्ति । महत् तत्त्वस्यैव अपरं नाम बुद्धिरस्ति । बुद्धिश्च द्विधा कथिता-सात्त्विकी, तामसी च । बुद्धेः सात्त्विकस्वरूपे धर्मो ज्ञानं विरागः ऐश्वर्यञ्चेति चत्वारि वैशिष्ट्यानि भवन्ति, बुद्धेः तामसिकस्वरूपे अधर्मः अज्ञानं रागः अनैश्वर्यञ्चेति चत्वारि तद्विरुद्धानि वैशिष्ट्यानि भवन्ति । इदं बुद्धितत्त्वमेव भोगस्य साधनमस्ति । इदमेव च प्रकृति पुरुषयोर्भेदं व्यनक्ति ।<br /> '''अहङ्कारतत्त्वम्'''- बुद्धित्त्वात् अहङ्कारस्य उत्पत्तिर्भवति । इदम् अभिमानस्वरूपम् '''अहं''' इत्यादिरूपेण भावात्मकं चास्ति । यद्यपि सत्त्वादयः त्रयो गुणाः परस्परं विरुद्धाः सन्ति, किन्तु त्रयाणां परस्परं सहयोगं विना किमपि कार्यं न सम्पद्यते । अतएव त्रयाणां मध्ये एकस्य अवस्थानं न भवति केवलं प्राधान्येनैव तन्नाम गृह्यते । अहङ्कारेऽपि त्रयो गुणा निहिताः सन्ति । अयम् अहङ्कारो बुद्ध्या उत्पन्नो भवति अतः विकृतिरस्ति, किन्तु अस्मात् अन्येषां तत्त्वानाम् उत्पत्तिरपि जायते, अतः प्रकृतिरप्यस्ति ।<br /> अहङ्कारोऽपि वैकृतो भूतादेरथवा तैजसभेदात् त्रिविधो भवति । एकादशेन्द्रियाणाम् अहङ्कारो वैकृत इत्युच्यते । अस्मिन् सत्वगुणस्य प्राधान्यं भवति । तमोगुणप्रधानोऽहङ्कारः भूतादिसंज्ञको भवति । अस्मात् पञ्चतन्मात्रा उत्पद्यन्ते । रजोगुणप्रधानोऽहङ्कारस्तैजसो भवति ।<br /> '''इन्द्रियाणि'''- सांख्यदर्शने एकादश इन्द्रियाणि अभिमतानि सन्ति । एषु पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि,मनश्च गृह्यन्ते । इमानि वैकृत-अहङ्कारात् उत्पन्नानि सन्ति अतएव अहङ्कारस्य विकृतिरुच्यते । एकस्यैव तत्त्वस्य एकस्वभावात् उत्पत्तेरन्तरमपि एकादशेन्द्रियाणां स्वभावे गुणपरिणामात् भेदोऽस्ति ।<br /> ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च सन्ति-[[श्रोत्रम्|श्रोत्रं]] [[त्वक्]] [[चक्षुः]] [[रसना]] [[नासिका|घ्राणं]] चेति । एतान्येव बुद्धीन्द्रियाणि उच्यन्ते । एषां विषयाः सन्ति-[[शब्दः]] [[स्पर्शः]] [[रूपम्|रूपं]] [[रसः]] [[गन्धः|गन्धश्चेति]] । कर्मेन्द्रियाणि अपि पञ्च वर्तन्ते-वाक्, पाणिः, पादौ, पायुः, उपस्थश्चेति । एषां विषयाः सन्ति-वचनम्, आदानम्, विहरणम्, उत्सर्गः, आनन्दश्चेति ।<br /> [[मनः]] इन्द्रियम् उभयात्मकं भवति । यतो हि मनो विना ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च नैव प्रवर्तन्ते । यदा मनः ज्ञानेन्द्रियैः सह ज्ञानस्य विषयान् गृह्वाति तदा ज्ञानेन्द्रियं भवति, यदा च कर्मेन्द्रियैः सह क्रियोत्पादनं करोति तदा कर्मेन्द्रियं भवति । इदं सङ्कल्पविकल्पात्मकं भवति अतो यथा बुद्धिः निश्चयात्मिका भवति तदिदं निश्चयात्मकं न भवति ।<br /> '''तन्मात्राः'''- अहङ्कारस्य तामसाद् रूपात् पञ्च तन्मात्रा उद्भवन्ति । ‘तन्मात्र’ शब्दस्य तात्पर्यमस्ति '''तदेव इति तन्मात्रम्''' । शब्दः स्पर्शः रूपं रसो गन्धश्च तन्मात्राः सन्ति । एता एव सूक्ष्मभूतान्यपि सन्ति । इमा अहङ्कारात् अभिव्यक्ताः सन्ति, अतः विकृतिरूपा वर्तन्ते । आभ्य एव स्थूलभूतानि व्यक्तानि भवन्ति, अतः प्रकृतिरूपा अपि सन्ति ।<br /> '''पञ्चमहाभूतानि''' - पञ्च तन्मात्राभ्यः पृथकृ-पृथक् क्रमशः शब्दात् आकाशः, स्पर्शाद् वायुः, रूपात् तेजः, रसात् जलम्, गन्धात् पृथ्वी चेति पञ्चमहाभूतानि व्यक्तानि भवन्ति । इमे स्थूलपदार्थाः पञ्चतन्मात्राणां विकृतयः सन्ति । सांख्यशास्त्रे कथिता इमे सर्वे व्यक्तपदार्थाः अनित्याः सन्ति । एषु आश्रितत्त्वमपि विद्यते । एते लिङ्गरूपा अर्थात् हेतुभूता अपि सन्ति । इमे त्रिगुणात्मकाः प्रकृतिकार्यतया जडाश्चापि वर्तन्ते । ==मूलप्रकृतेरस्तित्वे प्रमाणानि== व्यक्ततत्त्वानि परिमितानि सन्ति किन्तु मूलप्रकृतिः व्यापिकाऽस्ति । व्यक्ततत्त्वानाम् अनेकत्वे या समन्वयात्मकता विद्यते तयापि मूलप्रकृतेः सिद्धिर्भवति । शक्यनुकूलया प्रवृत्त्या अपि मूलप्रकृतिः सिद्ध्यति । सृष्टौ कार्यकारणभावेनापि मूलकारणतया प्रकृतेः सिद्धिर्भवति । जगतः नानात्वे तत्कारणभूते अव्यक्ते च तादात्म्येनापि प्रकृतिसिद्धिर्जायते ।<br /> अव्यक्ते प्रायः व्यक्तप्रकृतेः सर्वेषां धर्माणां विपर्ययो भवति । स एकः अनाश्रितश्चास्ति । अर्थात् अव्यक्तं व्यक्तापेक्षया प्रायेण भिन्नमस्ति, किन्तु ‘कारणगुणात्मकत्वात्कार्यस्य’ इत्याधारेण काश्चन विशेषता व्यक्ताव्यक्तयोः तुल्याः सन्ति । यथा त्रिगुणमचेतनमित्यादि । ==अहङ्कारविचारः== अहङ्कारस्योत्पत्तिः पूर्वमेव प्रतिपादिता । अयमहङ्कारः बुद्धिविशेषात्मकः । अहन्ता इति अहमाकारात्मिका बुद्धिः,इदन्ता इति इदमाकारात्मिका बुद्धिः अयं व्यवहारः एव बुद्धिविशेषः इत्युच्यते । अहन्ता बुद्धिं विना इदन्ताबुद्धिः नोदेति, अतः अहन्ताबुद्धिविशेषभूताहङ्कारस्योत्पत्तिरिति सिध्यति । अस्मिनप्यहङ्कारे सत्वादिगुणानामुत्कर्षापकर्षेण त्रयः भेदाः उत्पद्यन्ते । यथा, सात्विकभेदस्य वैकारिकः इति, राजसभेदस्य तैजसः इति, तामसभेदस्य भौतिकः इत्यभ्युपगमः । यत्र रजस्तमगुणयोः तिरोहितत्वेन उत्कृष्टत्वेन सत्वगुणः विराजते तत्र सात्विकाहङ्कारस्य स्थितिर्भवति । एवमन्यत्रापि । सात्विकाहङ्कारः रजोगुणसहायेन प्रवृत्त्यात्मकधर्मभूतानामेकादशेन्द्रियाणामुत्पत्तिं करोति । पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, एकं मनः इति एकादशेन्द्रियाणि । भवति चैवमहङ्गारविचारः । ==पुरुषतत्त्वम्== पुरुषतत्त्वं प्रत्यक्षानुमानादिभिः प्रमाणैः सिद्धं नैव भवितुं शक्नोति तस्य सिद्धिः केवलं शब्दप्रमाणेनैव भवति । पुरुषतत्त्वम् अहैतुकंनित्यं सर्वव्यापि निष्क्रियं गुणातीतं चास्ति । पुरुषः एकोऽस्ति अनेको वेति विषये सांख्यशास्त्रस्य टीकाकारेषु पर्याप्तं मतभेदो दृश्यते । अस्य कारणमिदमस्ति यत् एकस्मिन् आत्मनि स्वीकृते सति लोके सर्वेषां प्राणिनाम् एक एव व्यापारो भवेत् किन्तु जन्म-मरण-करणादिक्रियाणाम् एकस्मिन् काले एव अनेकताम् अवलोक्य इदमेव वक्तुं शक्यते यत् प्रतिशरीरम् आत्मा भिन्नोऽस्ति । ==पुरुषतत्त्वस्य अस्तित्वे प्रमाणानि== पुरुषतत्त्वस्य सिद्धौ सांख्यशास्त्रं प्रायेण अनुमानस्य आश्रयं गृह्णाति । तत्रोक्तं प्रत्येकं संघातः अन्यस्य कृते भवति यथा विष्ठरथादि । जीवन्मुक्तदशायां गुणत्रयस्य अभावात् इदं दृश्यमाणं जगत् आधेयमस्ति । अस्य कृतेऽधिष्ठानस्य आवश्यकता भवति । इदं व्यक्तं जगत् योग्यमस्ति । अस्मै भोक्तुरावश्यकतया कैवल्यार्थ क्रियामाणं प्रयत्नं च दृष्ट्वा कस्यचित् चैतन्यतत्त्वस्यैवानुमानं भवति । इदं चैतसन्यतत्त्वं प्रतिशरीरं पृथक् पृथक् वर्तते ।<br /> अस्यैव पुरुषतत्त्वस्य बिम्बः महत् तत्त्वे निपतति । तदा महत्तत्त्वं जडीभूतमपि चेतनवत् प्रतीयते । तदानीं तस्य बिम्बस्य प्रतिबिम्बः पुरुषे निपतति । तस्मात् पुरुषोऽपि बुद्धिधर्मभ्यो मुक्त इव प्रतीतिविषयो भवति । एषैव अविद्येति उच्यते । इदमेव बन्धस्य कारणमस्ति । ==प्रमाणतत्त्वमीमांसा== सांख्यदर्शने प्रमेयतत्त्वानां ज्ञानाय प्रमाणानाम् अनिवार्यता स्वीक्रियते । सांख्यमतेन प्रमाणानि त्रीणि सन्ति-दृष्टम्, अनुमानम्, आप्तवचनञ्चेति । इतरशास्त्रेषु यानि अतिरिक्तानि प्रमाणान्युक्तानि तेषामेषु त्रिष्वेव अन्तर्भावोऽत्र कृतः ।<br /> '''प्रत्यक्षम्'''- सांख्यकारिकायां प्रत्यक्षस्य लक्षणमस्ति- '''प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टः''' । अर्थात् ज्ञानेन्द्रियाणां स्वस्वविषयैः सह यः संयोगोऽस्ति, तेनोत्पन्नं ज्ञानं प्रत्यक्षं भवति ।<br /> '''अनुमानम्'''- '''तल्लिङ्गिपूर्वकमनुमानम्''' इति अनुमानलक्षणम् । अर्थात् यत्र लिङ्गेन लिङ्गिनो ज्ञानं विधीयते तत्र तत्प्रमाणम् अनुमानमिति उच्यते । अस्य त्रयो भेदाः सन्ति-पूर्ववत्, शेषवत्, सामान्यतोदृष्टं चेति । कारणेन कार्यस्य अनुमानं पूर्ववत् भवति, कार्येण कारणस्य अनुमानं शेषवद् भवति । अतीन्द्रियादिविषयाणां ज्ञाने सामन्यतोदृष्टम् अनुमानं भवति ।<br /> '''शब्दप्रमाणम्'''- '''आप्तश्रुतिराप्तवचनतु''' इति शब्दप्रमाणस्य लक्षणम् अस्ति । ==मोक्षविचारः== निस्सङ्गः पुरुषः अविद्या च नित्यतत्त्वे स्तः । एतदर्थमनयोः संयोगोऽपि अनादिरेव मन्यते । प्रकृतिरपि अनादि जडा वास्ति । पुरुषस्य प्रतिबिम्बेन प्रकृतिरथवा तदुत्पन्नं महत् तत्त्वम् आत्मानं चेतनवत् अवगच्छति । एवं महतः प्रतिबिम्बः पुरुषे निपतति, ततः प्रकृतिधर्मान् पुरुषः स्वगतानेव अवगच्छति अर्थात् ये सुखदुःखादयः प्रकृताः परिणामाः सन्ति । पुरुषः तान् जानाति । अनेन सः कर्त्तृभोक्त्रादिरूपेण विज्ञायते । अयमेव पुरुषस्य अयथार्थरूपः बन्धोऽस्ति । पुरुषोऽस्मात् कल्पितबन्धनात् मुक्तो भूत्वा आत्मनः स्वरूपम् अभिज्ञातवान् । प्रकृतेः स्वरूपज्ञानमेव विवेकख्यातिरस्ति । उभयोः प्रकृतिपुरुषयोः आत्मनः स्वरूपे अवस्थितिरेव मुक्तिर्विद्यते ।<br /> एवं जगत्कर्त्तृत्वादयः सर्वे धर्माः प्रकृतेरेव सन्ति । पुरुषस्तु साक्षिमात्रमस्ति । तस्य दृष्टृत्वम् अकर्त्तृत्वं भोक्तृत्वं चापि मन्यते । एतद्वीपरीतं सर्वे धर्माः मूलप्रकृतौ सन्ति । अथायं प्रश्नो जायते यत् प्रकृतिरचेतनाऽस्ति तथापि कर्तव्यरूपो धर्मस्तस्यां कथं घटते । अस्मिन् विषये ईश्वरकृष्णो लिखति-पुरुषस्य साक्षित्वे कर्त्तृत्वादयो धर्माः मूलप्रकृतावपि स्वाभाविकाः सन्ति । यथा धेनोः स्तनेषु वत्सवृद्ध्यर्थम् अभिवृद्धये जडमपि दुग्धं स्वतः प्रवर्तते । एवं प्रकारेण प्रतिपुरुषं मुक्तये प्रकृतिः स्वभावतो महदादेः सृष्टिं करोति । अत्र तस्य स्वकीयं किमपि स्वार्थम् न विद्यते । ==सूक्ष्मशरीरनिरूपणम्== एकस्मिन् जन्मनि मुक्तिः सम्भवा नास्ति इति विचारेण सांख्यशास्त्रे एतादृशी विचारधारा विकसिता यत् चेतनो जीवात्मा अनेकानि जन्मानि गृह्णाति । तदा प्रकृतिः बुद्धेरष्टभिर्भावैः सह एकस्मात् शरीरात् अन्यस्मिन् शरीरे प्रविष्टा भवति । एषा प्रक्रिया स्थूलशरीरेण सम्भवा नास्ति, अतः शरीरान्तः स्थितं यत् सूक्ष्मशरीरं वर्तते तदेव शरीरत् निष्क्रमणं करोति । सूक्ष्मशरीरे पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च तन्मात्राः, मनः, बुद्धिः, अहङ्कारश्चेति अष्टादशतत्त्वानि सन्ति । इदमेव सूक्ष्मशरीरं पुरुषस्य भोगाय नानारूपाणि धारयति । स्थूलशरीरं विना सूक्ष्मशरीरं भोगाय न क्षमते । सः स्थूलशरीरस्याश्रयम् अवश्यमेव गृह्वाति । इदं सूक्ष्मशरीरम् अप्रतिहतगतिकं भवति । ==सांख्यस्य आचार्यपरम्परा ग्रन्थपरम्परा च== === (१) '''कपिलः तत्कृतं तत्त्वसमाससूत्रं साङ्ख्यसूत्रं च''' === सांख्यदर्शनस्य प्रवर्तकः महर्षिः कपिलः अवर्तत । सांख्यतत्त्वानां सर्वप्रथमं विवेचनम् अनेनैव विहितम् । कपिलः पौराणिकेषु अष्टचत्वारिंशत्सु अवतारेषु परिगणितम् आसीत् । अनेनैव उपनिषद्भ्यः सांख्यतत्त्वानि पृथक् कृत्वा तानि सूत्ररूपेण आकलितम् । कपिलस्य विषये प्रायेणेदं प्रसिद्धमस्ति यत् सः निर्माणकायं धृत्वा आसुरिः सांख्यतत्त्वानाम् उपदेशं प्रददौ । कपिलस्य कर्त्तृत्वेनैव सांख्यसूत्राणां प्रसिद्धिरस्ति । सांख्यसूत्राणां रचना कपिलेनैव विहिता, किन्तु तेन आसुरये यः सांख्योपदेशः प्रदत्तः स एव सांख्यसूत्ररूपेण प्रचलितोऽभविष्यत् । कपिलस्य नाम्ना एकाऽन्या रचना '''तत्त्वसमाससूत्रमपि''' उपलभ्यते । तत्त्वसमासे केवलं द्वाविंशति सूत्राणि सन्ति । सांख्यसूत्रे तु सप्तत्रिंशदुत्तरपञ्चशतानि सूत्राणि षट्सु अध्यायेषु विभक्तानि सन्ति । अस्य '''प्रथमाध्याये''' सांख्यविषयस्य स्थापना विहिता । '''द्वितीयाध्याये''' प्रकृतेः कार्याणां निरूपणम् अस्ति । '''तृतीयाध्याये''' वैराग्यस्य प्रतिपादनमस्ति । '''चतुर्थाध्याये''' सांख्यतत्त्वबोधस्य उदाहरणमस्ति । '''पञ्चमाध्याये''' विमतपरिहारो वर्तते । '''षष्ठाध्याये''' सांख्यसिद्धान्तानां परिचयः प्रदत्तः ।<br /> === (२) '''आसुरिः (ग्रन्थः नास्ति)''' === अयं कपिलस्य साक्षात् शिष्यः आसीत् । अस्य काचिदपि रचना नैवोपलभ्यते किन्तु स्याद्वादमञ्जरीग्रन्थे एकः श्लोकः आसुरेर्नाम्ना उद्धृतोऽस्ति, तेन ज्ञायते यत् आसुरेः काचिद् रचनाऽवश्यमेवासीत् इति । <br /> === (३) '''पञ्चशिखः (षष्टितन्त्रम्)''' === अयम् आसुरेः शिष्यः आसीत् । सांख्यदर्शनमयं व्यवस्थापितवान् । अस्य रचना '''षष्टितन्त्र''' नाम्ना प्रसिद्धा वर्तते । ‘षष्टितन्त्र’ नामकरणस्य सन्दर्भे विदुषाम् विचारेण अनेकानि कारणानि वर्तन्ते । महाभारतेऽपि पञ्चशिखस्य सिद्धान्तानाम् उल्लेखोऽस्ति येन षष्टितन्त्रस्य प्राचीनता परिलक्ष्यते ।<br /> === (४) '''विन्ध्यवासी (ग्रन्थः नास्ति)''' === विन्ध्यवासी सांख्यशास्त्रस्य प्रतिष्ठित आचार्य आसीत् । यद्यपि केचन विद्वास इदं प्रतिपादितवन्तो यत् विन्ध्यवासी एव [[ईश्वरकृष्णः]] आसीत् इति । किन्तु तेषामिदं मतं प्रामाणिकं नास्ति यतो हि अस्योल्लेखः भोजवृत्ति-श्लोकवार्तिक-मेधातिथिभाष्य-अभिनवभारति-इत्यादिषु ग्रन्थेषु स्पष्टरूपेण प्राप्यते । अस्य कस्याश्चिदपि रचनाया उल्लेख इतिहासे उपलब्धो नास्ति तथापि '''अतिवाहिकशरीरेण मृत्योरुपरान्तं जीवः क्वचिद् गच्छति''' अयं सिद्धान्तोऽनेन मान्यो नावर्तत ।<br /> अस्मिन् एव कालखण्डे वार्षगण्यं, जैगीषव्यः वोढु, देवल प्रभृतीनां सांख्यविदुषामपि उल्लेखः प्राप्यते किन्तु प्रामाणिकसामग्र्याः अभावे तेषामेतिहासिकस्थानस्य निर्धारणं कठिनमस्ति । यद्यपि वार्षगण्यः पञ्चपर्वाया अविद्यायाः प्रवक्तृरूपे वाचस्पतिमिश्र उल्लिखितवान् । [[महाभारतम्|महाभारते]] असितदेवलयोः संवादेन देवलस्यापि व्यक्तित्वं सिद्ध्यति । === (५) '''[[विज्ञानभिक्षुः]]'''- (साङ्ख्यप्रवचनभाष्यम्) === '''ग्रन्थस्य नाम:''' सांख्यप्रवचनभाष्यम् '''भाष्यकारः''' आचार्यः विज्ञानभिक्षुः विज्ञानभिक्षुरपि ऐतिहासिकः सांख्यविद्वान् अस्ति । अस्य स्थितिकालः षोडशशताब्दी इति मन्यते । सांख्यप्रवचनभाष्यमपि अस्यैव कृतिरस्ति । योगवार्तिके ब्रह्मसूत्रे च विज्ञानामृतभाष्यमपि अस्य कृतिरूपेण उपलभ्यते । अस्य विदुषो विचारैः वेदान्तसाम्यताः सन्ति, अतः उभयविधशास्त्राणां समन्वयपरकोऽयं मन्यते । '''भाष्यस्य मंगलाचरणम्-''' नारायणं नमस्कृत्य कापिलं च महामुनिम्। यथामति विरच्यते सांख्यप्रवचनभाष्यम्॥ '''१. समन्वयवादिनी शैली -'''विज्ञानभिक्षोः शैली विरोधाभासं दूरीकरोति। सः सांख्यं, योगं, वेदान्तं च परस्परं पूरकं मन्यते। तस्य मते त्रयाणामपि दर्शनानां परमं लक्ष्यं मोक्षप्राप्तिरेव अस्ति, अतः सः समन्वयात्मिकया शैल्या ग्रन्थान् अरचयत्। '''२. सेश्वरसांख्यस्य प्रतिपादनम् -'''पारम्परिकं सांख्यं 'निरीश्वरं' कथ्यते। परन्तु विज्ञानभिक्षुः स्वकीयया व्याख्याशैल्या साधितवान् यत् सांख्यसूत्रे ईश्वरस्य सर्वथा निषेधः नास्ति। सः सांख्यदर्शनं '''<nowiki/>'सेश्वरसांख्य'''' रूपेण प्रस्थापितवान्। '''३. खण्डन-मण्डन शैली -'''तस्य शैली शास्त्रार्थपूर्णा वर्तते। सः आदिशङ्कराचार्यस्य '''<nowiki/>'मायावादस्य' (केवलाद्वैतस्य)''' दृढं खण्डनं करोति। सः संसारं मिथ्या न मन्यते, अपितु सांख्यस्य सत्कार्यवादानुसारं जगत् वास्तविकं (सत्यं) सिद्धं करोति। === (६) '''[[ईश्वरकृष्णः]] ([[साङ्ख्यकारिका]])''' === ईश्वरकृष्णः [[सांख्यकारिका]]याः रचयिता भवति । ईश्वरकृष्णस्य स्थितिकालः ईस्वीपूर्व द्वितीयशताब्दी इति मन्यते । पञ्चशिखस्य पश्चात् ईश्वरकृष्ण एव सर्वसम्मतः सांख्यतत्त्ववेत्ताऽस्ति । षष्टितन्त्रस्य आधारं गृहीत्वा अनेन सांख्यकारिका विरचिता । सांख्यकारिका वर्तमाने सर्वाधिकं लोकप्रियः ग्रन्थोऽस्ति । इयमेव रचना '''कनकसप्तति सांख्यसप्तति सुवर्णसप्तति''' चापि उच्यते ।<br /> सांख्यकारिकायां द्वासप्ततिः कारिकाः सन्ति । आसु कारिकासु आचार्यगौडपादस्य गौडपादभाष्यमुपलभ्यते । सांख्यकारिकायाः अनेके टीकाग्रन्थाः अपि विद्यन्ते । वाचस्पतिमिश्रस्य सांख्यतत्त्वकौमुदी, माठराचार्यस्य माठरवृत्तिः, [[शङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यस्य]] जयमङ्गलाटीका टीकाग्रन्थेषु विशिष्टा वर्तन्ते । नारायणतीर्थविरचिता चन्द्रिकाटीका, हरिहरारण्यककृता सांख्ययोगसरलाख्या बँगलाटीका, युक्तिदीपिका टीका चापि सम्प्रति उपलभ्यन्ते । ==सम्बद्धपुटानि== *[[सांख्ययोगः]] *[[भारतीयदर्शनशास्त्रम्]] ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>http://www.nsktu.ac.in ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६ |} ==आधाराः== <references/> ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://sa.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0#.E0.A4.B5.E0.A5.88.E0.A4.B0.E0.A4.BE.E0.A4.97.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF: सांख्यसूत्र का सम्पूर्ण पाठ] (देवनागरी में) * [http://books.google.co.in/books?id=xrEyt91GTgIC&pg=PT414&lpg=PT414&dq=न्यायभाष्य&source=bl&ots=bfXOhXyHTI&sig=ZUAc8YNliME65Q8ymn5nAGKyPFk&hl=en&ei=WFPVStCZHcfHlAeG9a2dCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CC0Q6AEwBw#v=onepage&q=न्यायभाष्य&f=false सांख्यतत्त्व कौमुदी] (रमाशंकर भट्टाचार्य) * [http://satyagi.blogspot.com/2009/10/blog-post_10.html सांख्य दर्शन](सौरभ आत्रेय) * [https://web.archive.org/web/20041023062627/http://www.philo.demon.co.uk/enumerat.htm Sankhya philosophy (archive)] * [http://arxiv.org/abs/physics/0303001 Comparison between Indian and Greek cosmology] * [http://www.indology.net/article71.html Maharshi Vyasa and Sankhya Shastra] * [http://sanskritdocuments.org/all_pdf/IshvarakRiShNasAnkyakArikA.pdf PDF file of Ishwarkrishna's sankhyakarikaa - 200BC (in Sanskrit) available for research purposes only] * [http://www.worldteachertrust.org/bk/sankhya/index.html Sankya - The Sacred Doctrine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612145528/http://www.worldteachertrust.org/bk/sankhya/index.html |date=2008-06-12 }} * [http://anvarat.blogspot.com/2009/08/blog-post_07.html सांख्य का सार] (दिनेशराय द्विवेदी) * [http://anvarat.blogspot.com/2009/08/blog-post.html परवर्ती साँख्य में 25वें तत्त्व 'पुरुष' का प्रवेश] * [http://asi.nic.in/asi_books/7278.pdf Origin and Development of the Samkhya System of Thought] by Pulinbihari Chakravarti M.A., Curator of Manuscripts, The Asiatic Society, Calcutta. * [https://web.archive.org/web/20041023062627/http://www.philo.demon.co.uk/enumerat.htm Sankhya philosophy (archive)] * Kak, Subhash (2003) ''[http://cdsweb.cern.ch/record/607500/files/0303001.pdf?version=1 Greek and Indian Cosmology: Review of Early History]'' * [http://sanskritdocuments.org/all_pdf/IshvarakRiShNasAnkyakArikA.pdf PDF file of Ishwarkrishna's sankhyakarikaa – 200BC (in Sanskrit) available for research purposes only] * [http://www.shastranethralaya.org/LectureSankya.html Complete Lectures on Sankya Shastra of Kapila maharishi at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131116074351/http://shastranethralaya.org/LectureSankya.html |date=2013-11-16 }} [[वर्गः:साङ्ख्यदर्शनम्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:दर्शनानि]] h57cjr6csonq9m1eiv4ho26fg1u5p51 501984 501983 2026-11-07T06:54:51Z Nikhil sharma12 47735 /* (५)➞विज्ञानभिक्षुः- (साङ्ख्यप्रवचनभाष्यम्) */ 501984 wikitext text/x-wiki '''सांख्यदर्शनं''' (Sāṃkhya) प्राचीनतमं दर्शनमस्ति । अस्य सांख्यशास्त्रस्य प्रवर्तकः भगवान् कपिलः । [[वेदः|वेदेषु]] यद्यपि स्पष्टरूपेण सांख्यस्य पारिभाषिकपदानाम् उपलिब्धिर्न भवति तथापि [[बृहदारण्यकोपनिषत्|बृहदारण्यक]]-[[कठोपनिषत्|कठोपनिषद्]]-[[श्वेताश्वतरोपनिषत्|श्वेताश्वतर]]-प्रभृतिषु ग्रन्थेषु सांख्यतत्त्वानां स्पष्टं दर्शनं भवति । यद्यपि तास्वेव उपनिषत्सु इतरदर्शनानां मूलबीजान्यपि उपलभ्यन्ते तथापि अनेन दर्शनानां वैदिकस्रोतसां समर्थनमेव भवति । कपिलकृतेन सांख्यसूत्रेण विज्ञायते यत् सूत्रकाल एव सांख्यतत्त्वानि पर्याप्तं प्रसृतानि आसन् तेषां सुरक्षायै निश्चितमनाः कपिलः तत्सन्दर्भितं सकलं ज्ञानं सूत्ररूपेण सङ्कलितवान् । शास्त्रेऽस्मिन् संक्षेपतः तत्त्वचतुष्टयस्य अस्तित्वमभ्युपगतम् । तानि यथा- प्रकृतिः, प्रकृतिविकृत्युभयात्मकम्, केवलविकृतिः, अनुभयात्मिकम् चेति । प्रकृतिः मूलप्रकृतिः अथवा प्रधानमित्युच्यते । यतः सा एव सकलप्रपञ्चस्य मूलकारणभूता भवति । प्रकर्षेण करोति - कार्यमुत्पादयति इति प्रकृतिः इति तस्याः व्युत्पत्तिः । अथवा या स्वभिन्नतत्त्वान्तराणाम् उत्पत्तिं करोति सा प्रकृतिरिति । प्रकृतिरित्यत्र ’प्र’ इति शब्देन प्रकर्षस्य प्रतीतिः द्योत्यते, स तु प्रकर्षः तत्त्वारम्भकः भवति । अत्रेदानीमयं प्रश्नः उदेति यत् घटस्य मृत्तिका प्रकृतिः इति व्यवहारोऽयं लोके दृष्टः, यदि घटप्रकृतिमृत्तिका, तर्हि मृत्तिकाभिन्नत्वेन तत्त्वान्तरभूतः घटः इति परं न सिध्यति अथापि घटप्रकृतिमृत्तिका इति कथमुच्यते इति चेत्, उच्यते । यद्यपि मृत्तिका घटप्रकृतिः वस्तुतः तथापि प्रकृतिशब्देन प्रकर्षाविवक्षया केवलोपादानकारणमेव प्रकृतित्वेन स्वीकृत्य उक्तदृष्टान्ते व्यवहारः। अनेन एतत्सिद्धं भवति यत् स्वभिन्नतत्त्वान्तरोत्पत्तौ कारणात्मिका या सा प्रकृतिरिति एतल्लक्षणं तस्याः सामान्यलक्षणं भविष्यतीति । ==शब्दनिष्पत्तिः== सांख्यशब्दस्य निष्पत्तिः सम् उपसर्गपूर्वकं ख्याधातोः सञ्जाता । अस्यार्थोऽस्तिसम्यग्विचाराणामुपस्थापकं शास्त्रम् । अस्मिन् एव शास्त्रे सर्वप्रथमं तत्त्वानां संख्या परिभाषिताऽस्ति । अत एवास्य नाम संख्यमित्यस्ति इत्यपि केचन प्रतिपादयन्ति तथापि एषा व्युत्पत्तिर्ग्राह्या नैव प्रतीयते । यतो हि एतद्विपरीतं प्रकृतिपुरुषयोर्भेदरूपस्य विवेकस्य ज्ञापकं शास्त्रं सांख्यशास्त्रमस्ति । पुरा इदं प्रसिद्धमवर्तत यत् सांख्यज्ञानं विना कश्चिदपि विद्वान् न भविंतु शक्नोति । स्वयं कपिलोऽपि आदिविद्वान् इति नाम्ना प्रसिद्धोऽस्ति । अन्यदर्शनानाम् अपेक्षया सांख्यस्य चिन्तनम् अधिकं मनोवैज्ञानिकम् अस्ति । यावत् इतरदर्शनानां दृष्टिर्न याति तावत् सांख्यस्य प्रारम्भो भवति । तात्त्विकदृष्ट्या यत्र न्यायवैशेषिकप्रभृतिभिर्दर्शनैः सूक्ष्मतत्त्वेषु विचारो विहितस्तत्र सांख्येन सूक्ष्मतमानि तत्त्वानि विचारितानि प्रस्तुतानि च । आचार्यपरम्परायाः दृष्टिकोणेन ग्रन्थपरम्पराया च प्रतीयते यत् सांख्यमेव अपेक्षाकृतम् अधिकप्राचीनं समृद्धं चास्ति । ==सांख्यदर्शनस्य तत्त्वमीमांसा== सांख्यशास्त्रे मुख्यतः '''त्रीणि तत्त्वानि''' प्रतिपादितानि सन्ति-'''व्यक्ततत्त्वम्, अव्यक्ततत्त्वं, ज्ञप्तत्त्वञ्च''' । एषां त्रयाणां तात्विकेन विज्ञानेन एव दुःखानाम् आत्यन्तिकी निवृत्तिर्भवति । व्यक्ततत्त्वानि त्रयोविंशतिर्वर्तन्ते । महत्, अहङ्कारः, मनस्, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च तन्मात्राः, पञ्च महाभूतानि चेति । मूलप्रकृतिरव्यक्तमस्ति सा च जडात्मिका विद्यते । ‘ज्ञ’ संज्ञकं पुरुषतत्त्वं व्यक्ताव्यक्तयोः परे तिष्ठति । एवं पञ्चविंशतितत्त्वानि<ref>मूलप्रकृतिरविकृतिः महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । <br>षोडकस्तुविकारो नप्रकृतिर्नविकृतिः पुरुषः ॥ सांख्यकारिका, ईश्वरकृष्णः. १ </ref> सांख्यस्य प्रतिपाद्यमस्ति । एषां सांख्योक्ततत्त्वानां वर्गीकरणं एवं प्रकारेण कृतं-मूलप्रकृतिरविकृतिरस्ति<ref>मूलप्रकृतिरविकृतिः महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । <br>षोडकस्तुविकारो नप्रकृतिर्नविकृतिः पुरुषः ॥ सांख्यकारिका, ईश्वरकृष्णः. १ </ref>, महदाद्याः सप्त प्रकृतिविकृतयः सन्ति । षोडशतत्त्वानि न प्रकृतिर्वर्तन्ते विकृतिरेव सन्ति । पुरुषतत्त्वं न केनापि उत्पद्यते, न च कञ्चिद् उत्पादयति ।<br /> सांख्योक्तं पुरुषतत्त्वं चेतनमस्ति । तदतिरिक्तानि व्यक्ताव्यक्तानि तत्त्वानि जडात्मिकानि सन्ति । पुरुषः निष्क्रियो निर्गुणो निर्लिप्तश्च वर्तते । यद्यपि अन्यानि चतुर्विंशतितत्त्वानि त्रिगुणात्मिकानि सन्ति तथापि पुरुषापेक्षया तानि अप्रधाननि वर्तन्ते । त्रिविधं तत्त्वमेव जगतः सूक्ष्मपदार्थारूपं भवति । त्रीणि तत्त्वानि एव कार्यकारणरूपेण परिणतानि सन्ति ।<br /> सांख्यसिद्धान्तानुसारम् अस्य दृश्यमाणस्य जगतो मूले '''त्रयाणां गुणानाम् अवस्थितिरस्ति''' । अर्थात् सम्पूर्णं विश्वं '''सत्त्वरजस्तम'''सां परिणामोऽस्ति । एषां त्रयाणां गुणानां तारतम्येनैव वस्तुतः स्वरूपम् उत्पद्यते विनश्यति च । त्रिषु गुणेषु सत्त्वगुणः प्रकाशकोऽस्ति लघुश्च वर्तते । रजोगुणः चाञ्चल्ययुक्तः उत्तेजकश्च कथितः । तमोगुणः आवरणकः गुरुश्च विद्यते । संसारे सर्वेषां पदार्थानां त्रिगुणात्मकतया परिणामित्वं स्वाभाविकमस्ति । सांख्ये परिणामरहितं केवलं पुरुषतत्त्वमस्ति । पदार्थानां '''परिणामः''' त्रिविधः प्रतिपादितः – '''धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणामः, अवस्थापरिणामश्च''' । धर्मपरिणामो यथा मृत्तिकया घटः, लक्षणपरिणामो यथा अतीतः वर्तमानः भविष्यत् वेति कालभेदः, अवस्थापरिणामो यथा बाल्य-यौवन-वार्धक्याद्या अवस्थाः ।<br /> सांख्योक्ता '''प्रकृतिः नित्या''' सततपरिणामिनी अस्ति । एवं सत्त्वरजस्तामसां त्रयाणां गुणानां साम्यावस्था प्रकृतिः कथ्यते । एषैव व्यक्तावस्थायां सृष्टिरस्ति । सृष्टिः कार्यरूपा विद्यते । मूल प्रकृतिश्च तस्या कारणमस्ति । तथापि सांख्ये सत्कार्यवादस्य सिद्धान्तोऽभिमतः । सत्कार्यवादस्य सिद्धान्तानुसारेण कार्यं सत् वर्तते कारणे तस्य सत्वं सिद्ध्यति । कर्मणः कदापि विनाशो नैव भवति अपितु कारणरूपे तस्य तिरोभावो भवति । ==सत्कार्यवादः== ईश्वरकृष्णेन सत्कार्यवादस्य सिद्धिः एवं प्रकारेण विहिता-<br /> (१) '''असदकरणात्''' - अर्थात् यत् सत् नास्ति तस्मिन् उत्पादनक्षमताया अभावो भवति यथा शशश्रृङ्गम् ।<br /> (२) '''उपादानग्रहणात्''' - प्रत्येकं कार्यस्य कृते उपादानस्य ग्रहणं क्रियते यथा पटस्य कृते तन्तवः । कार्येण असम्बद्धं कारणं कदापि तत्कार्यम् उत्पादयिंतु न शक्नोति ।<br /> (३) '''सर्वसम्भवाभावात्''' - केनापि कारणेन कस्यापि कार्यस्योत्पत्तिर्नैव भविंतु शक्नोति । अनेनेदं ज्ञायते यत् कार्यं कारणे कारणव्यापारात् पूर्वमपि विद्यमानं भवति ।<br /> (४) '''शक्तस्य शक्यकरणात्'''- कस्मिंश्चिदपि कारणे तत्स्मम्बन्धिनं कार्यम् उत्पादयितुं क्षमता भवति । तदैव तत्कार्यम् उत्पद्यते । अर्थात् तत् कार्यं तस्मिन् शक्ते कारणे नित्यं स्थितं भवति । व्यापारेण सह तद्व्यक्तं भवति ।<br /> (५) '''कारणाभावात्''' - कार्यं कारणे तादात्म्यसम्बन्धेन भवति, अतो यदि कारणमस्ति तर्हि तस्मिन् तादात्म्यसम्बन्धेन कार्यमपि विद्यमानं भवति । यतोहि यदि कारणं सत् अस्ति तर्हि तस्मिन् कार्यमपि सत् एव व्यक्तं भविष्यति । अन्यथा तु कार्यकारणयोः तादात्म्यसम्बन्धः असिद्धो भवेत् ।<br /> एभिः कारणैः सिद्ध्यति यत् इदम् आखिलं जगत् अव्यक्तावस्थायाम् अव्यक्तप्रकृतौ तादात्म्यसम्बन्धेन स्थितं भवति । गुणवैषम्येण च उत्पन्नपरिमाणरूपं कारणं व्यापारान्तरं व्यक्तं भवति । न च नूतनरूपेण उत्पद्यते यथा कच्छपस्य अङ्गानि शीतसमाधेरनन्तरं व्यक्तानि जायन्ते सः च क्रियाशीलो भवति, शीतकाले पुनः आत्मनः अवयवानि निरोद्धुं निष्क्रियोऽपि भवति । एवमेव सांख्यमतेन सृष्टिः परिणामरूपिणि कार्यव्यापारे जाते जगद्रूपेण व्यक्ता भवति, कारणव्यापारे अवरुद्धे सति च सा स्वकारणेष्वेव तिरोहिता जायते ।<br /> गुणानां साम्यावस्था एव प्रकृतिरस्ति । यद्यपि क्रियाशीलस्य रजोगुणस्य हेतोः साम्यावस्थायाः स्थैर्यम् असम्भवम् अस्ति तथापि गुणप्रभावात् तत् नियन्त्रितं भवति । तदा प्रकृतेरपि उपरामो भवति तथापि जीवानां जन्मजन्मान्तरयोः कर्म यथासमयं फलोन्मुखि भूत्वा तमोगुणस्य अवरोधम् अपाकरोति, येन रजोगुणस्वभावात् प्रकृतौ पुनर्विक्षोभः उद्भवति प्रकृतिरपि महादादिरूपेषु व्यक्ता जायते । इयमेव सृष्टिक्रमः । अस्मिन् सृष्टिक्रमे तमोगुणः अवरोधरूपेण संलग्नोभवति, रजोगुणः क्षोभकरत्वात् व्यस्तो भवति । यथाकालं स एव प्रधानरूपेण व्यक्तो भवति । पुरुषरूपिणः चैतन्यस्य बिम्बमपि तदनु रूपतया सात्त्विकसृष्टौ उपयोगि प्रतीयते ।<br /> '''महत् तत्त्वम्'''- यद्यपि महत् तत्त्वमपि त्रिगुणात्मकमस्ति तथापि इदम् अध्यवसायात्मकम् अर्थात् निश्चयात्मकं भवति, इदं मूलप्रकृत्या उत्पद्यते अतः विकृतिरस्ति, किन्तु अनया अहंकारतत्त्वमपि उत्पद्यते, अतः प्रकृतिरप्यस्ति । महत् तत्त्वस्यैव अपरं नाम बुद्धिरस्ति । बुद्धिश्च द्विधा कथिता-सात्त्विकी, तामसी च । बुद्धेः सात्त्विकस्वरूपे धर्मो ज्ञानं विरागः ऐश्वर्यञ्चेति चत्वारि वैशिष्ट्यानि भवन्ति, बुद्धेः तामसिकस्वरूपे अधर्मः अज्ञानं रागः अनैश्वर्यञ्चेति चत्वारि तद्विरुद्धानि वैशिष्ट्यानि भवन्ति । इदं बुद्धितत्त्वमेव भोगस्य साधनमस्ति । इदमेव च प्रकृति पुरुषयोर्भेदं व्यनक्ति ।<br /> '''अहङ्कारतत्त्वम्'''- बुद्धित्त्वात् अहङ्कारस्य उत्पत्तिर्भवति । इदम् अभिमानस्वरूपम् '''अहं''' इत्यादिरूपेण भावात्मकं चास्ति । यद्यपि सत्त्वादयः त्रयो गुणाः परस्परं विरुद्धाः सन्ति, किन्तु त्रयाणां परस्परं सहयोगं विना किमपि कार्यं न सम्पद्यते । अतएव त्रयाणां मध्ये एकस्य अवस्थानं न भवति केवलं प्राधान्येनैव तन्नाम गृह्यते । अहङ्कारेऽपि त्रयो गुणा निहिताः सन्ति । अयम् अहङ्कारो बुद्ध्या उत्पन्नो भवति अतः विकृतिरस्ति, किन्तु अस्मात् अन्येषां तत्त्वानाम् उत्पत्तिरपि जायते, अतः प्रकृतिरप्यस्ति ।<br /> अहङ्कारोऽपि वैकृतो भूतादेरथवा तैजसभेदात् त्रिविधो भवति । एकादशेन्द्रियाणाम् अहङ्कारो वैकृत इत्युच्यते । अस्मिन् सत्वगुणस्य प्राधान्यं भवति । तमोगुणप्रधानोऽहङ्कारः भूतादिसंज्ञको भवति । अस्मात् पञ्चतन्मात्रा उत्पद्यन्ते । रजोगुणप्रधानोऽहङ्कारस्तैजसो भवति ।<br /> '''इन्द्रियाणि'''- सांख्यदर्शने एकादश इन्द्रियाणि अभिमतानि सन्ति । एषु पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि,मनश्च गृह्यन्ते । इमानि वैकृत-अहङ्कारात् उत्पन्नानि सन्ति अतएव अहङ्कारस्य विकृतिरुच्यते । एकस्यैव तत्त्वस्य एकस्वभावात् उत्पत्तेरन्तरमपि एकादशेन्द्रियाणां स्वभावे गुणपरिणामात् भेदोऽस्ति ।<br /> ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च सन्ति-[[श्रोत्रम्|श्रोत्रं]] [[त्वक्]] [[चक्षुः]] [[रसना]] [[नासिका|घ्राणं]] चेति । एतान्येव बुद्धीन्द्रियाणि उच्यन्ते । एषां विषयाः सन्ति-[[शब्दः]] [[स्पर्शः]] [[रूपम्|रूपं]] [[रसः]] [[गन्धः|गन्धश्चेति]] । कर्मेन्द्रियाणि अपि पञ्च वर्तन्ते-वाक्, पाणिः, पादौ, पायुः, उपस्थश्चेति । एषां विषयाः सन्ति-वचनम्, आदानम्, विहरणम्, उत्सर्गः, आनन्दश्चेति ।<br /> [[मनः]] इन्द्रियम् उभयात्मकं भवति । यतो हि मनो विना ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च नैव प्रवर्तन्ते । यदा मनः ज्ञानेन्द्रियैः सह ज्ञानस्य विषयान् गृह्वाति तदा ज्ञानेन्द्रियं भवति, यदा च कर्मेन्द्रियैः सह क्रियोत्पादनं करोति तदा कर्मेन्द्रियं भवति । इदं सङ्कल्पविकल्पात्मकं भवति अतो यथा बुद्धिः निश्चयात्मिका भवति तदिदं निश्चयात्मकं न भवति ।<br /> '''तन्मात्राः'''- अहङ्कारस्य तामसाद् रूपात् पञ्च तन्मात्रा उद्भवन्ति । ‘तन्मात्र’ शब्दस्य तात्पर्यमस्ति '''तदेव इति तन्मात्रम्''' । शब्दः स्पर्शः रूपं रसो गन्धश्च तन्मात्राः सन्ति । एता एव सूक्ष्मभूतान्यपि सन्ति । इमा अहङ्कारात् अभिव्यक्ताः सन्ति, अतः विकृतिरूपा वर्तन्ते । आभ्य एव स्थूलभूतानि व्यक्तानि भवन्ति, अतः प्रकृतिरूपा अपि सन्ति ।<br /> '''पञ्चमहाभूतानि''' - पञ्च तन्मात्राभ्यः पृथकृ-पृथक् क्रमशः शब्दात् आकाशः, स्पर्शाद् वायुः, रूपात् तेजः, रसात् जलम्, गन्धात् पृथ्वी चेति पञ्चमहाभूतानि व्यक्तानि भवन्ति । इमे स्थूलपदार्थाः पञ्चतन्मात्राणां विकृतयः सन्ति । सांख्यशास्त्रे कथिता इमे सर्वे व्यक्तपदार्थाः अनित्याः सन्ति । एषु आश्रितत्त्वमपि विद्यते । एते लिङ्गरूपा अर्थात् हेतुभूता अपि सन्ति । इमे त्रिगुणात्मकाः प्रकृतिकार्यतया जडाश्चापि वर्तन्ते । ==मूलप्रकृतेरस्तित्वे प्रमाणानि== व्यक्ततत्त्वानि परिमितानि सन्ति किन्तु मूलप्रकृतिः व्यापिकाऽस्ति । व्यक्ततत्त्वानाम् अनेकत्वे या समन्वयात्मकता विद्यते तयापि मूलप्रकृतेः सिद्धिर्भवति । शक्यनुकूलया प्रवृत्त्या अपि मूलप्रकृतिः सिद्ध्यति । सृष्टौ कार्यकारणभावेनापि मूलकारणतया प्रकृतेः सिद्धिर्भवति । जगतः नानात्वे तत्कारणभूते अव्यक्ते च तादात्म्येनापि प्रकृतिसिद्धिर्जायते ।<br /> अव्यक्ते प्रायः व्यक्तप्रकृतेः सर्वेषां धर्माणां विपर्ययो भवति । स एकः अनाश्रितश्चास्ति । अर्थात् अव्यक्तं व्यक्तापेक्षया प्रायेण भिन्नमस्ति, किन्तु ‘कारणगुणात्मकत्वात्कार्यस्य’ इत्याधारेण काश्चन विशेषता व्यक्ताव्यक्तयोः तुल्याः सन्ति । यथा त्रिगुणमचेतनमित्यादि । ==अहङ्कारविचारः== अहङ्कारस्योत्पत्तिः पूर्वमेव प्रतिपादिता । अयमहङ्कारः बुद्धिविशेषात्मकः । अहन्ता इति अहमाकारात्मिका बुद्धिः,इदन्ता इति इदमाकारात्मिका बुद्धिः अयं व्यवहारः एव बुद्धिविशेषः इत्युच्यते । अहन्ता बुद्धिं विना इदन्ताबुद्धिः नोदेति, अतः अहन्ताबुद्धिविशेषभूताहङ्कारस्योत्पत्तिरिति सिध्यति । अस्मिनप्यहङ्कारे सत्वादिगुणानामुत्कर्षापकर्षेण त्रयः भेदाः उत्पद्यन्ते । यथा, सात्विकभेदस्य वैकारिकः इति, राजसभेदस्य तैजसः इति, तामसभेदस्य भौतिकः इत्यभ्युपगमः । यत्र रजस्तमगुणयोः तिरोहितत्वेन उत्कृष्टत्वेन सत्वगुणः विराजते तत्र सात्विकाहङ्कारस्य स्थितिर्भवति । एवमन्यत्रापि । सात्विकाहङ्कारः रजोगुणसहायेन प्रवृत्त्यात्मकधर्मभूतानामेकादशेन्द्रियाणामुत्पत्तिं करोति । पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, एकं मनः इति एकादशेन्द्रियाणि । भवति चैवमहङ्गारविचारः । ==पुरुषतत्त्वम्== पुरुषतत्त्वं प्रत्यक्षानुमानादिभिः प्रमाणैः सिद्धं नैव भवितुं शक्नोति तस्य सिद्धिः केवलं शब्दप्रमाणेनैव भवति । पुरुषतत्त्वम् अहैतुकंनित्यं सर्वव्यापि निष्क्रियं गुणातीतं चास्ति । पुरुषः एकोऽस्ति अनेको वेति विषये सांख्यशास्त्रस्य टीकाकारेषु पर्याप्तं मतभेदो दृश्यते । अस्य कारणमिदमस्ति यत् एकस्मिन् आत्मनि स्वीकृते सति लोके सर्वेषां प्राणिनाम् एक एव व्यापारो भवेत् किन्तु जन्म-मरण-करणादिक्रियाणाम् एकस्मिन् काले एव अनेकताम् अवलोक्य इदमेव वक्तुं शक्यते यत् प्रतिशरीरम् आत्मा भिन्नोऽस्ति । ==पुरुषतत्त्वस्य अस्तित्वे प्रमाणानि== पुरुषतत्त्वस्य सिद्धौ सांख्यशास्त्रं प्रायेण अनुमानस्य आश्रयं गृह्णाति । तत्रोक्तं प्रत्येकं संघातः अन्यस्य कृते भवति यथा विष्ठरथादि । जीवन्मुक्तदशायां गुणत्रयस्य अभावात् इदं दृश्यमाणं जगत् आधेयमस्ति । अस्य कृतेऽधिष्ठानस्य आवश्यकता भवति । इदं व्यक्तं जगत् योग्यमस्ति । अस्मै भोक्तुरावश्यकतया कैवल्यार्थ क्रियामाणं प्रयत्नं च दृष्ट्वा कस्यचित् चैतन्यतत्त्वस्यैवानुमानं भवति । इदं चैतसन्यतत्त्वं प्रतिशरीरं पृथक् पृथक् वर्तते ।<br /> अस्यैव पुरुषतत्त्वस्य बिम्बः महत् तत्त्वे निपतति । तदा महत्तत्त्वं जडीभूतमपि चेतनवत् प्रतीयते । तदानीं तस्य बिम्बस्य प्रतिबिम्बः पुरुषे निपतति । तस्मात् पुरुषोऽपि बुद्धिधर्मभ्यो मुक्त इव प्रतीतिविषयो भवति । एषैव अविद्येति उच्यते । इदमेव बन्धस्य कारणमस्ति । ==प्रमाणतत्त्वमीमांसा== सांख्यदर्शने प्रमेयतत्त्वानां ज्ञानाय प्रमाणानाम् अनिवार्यता स्वीक्रियते । सांख्यमतेन प्रमाणानि त्रीणि सन्ति-दृष्टम्, अनुमानम्, आप्तवचनञ्चेति । इतरशास्त्रेषु यानि अतिरिक्तानि प्रमाणान्युक्तानि तेषामेषु त्रिष्वेव अन्तर्भावोऽत्र कृतः ।<br /> '''प्रत्यक्षम्'''- सांख्यकारिकायां प्रत्यक्षस्य लक्षणमस्ति- '''प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टः''' । अर्थात् ज्ञानेन्द्रियाणां स्वस्वविषयैः सह यः संयोगोऽस्ति, तेनोत्पन्नं ज्ञानं प्रत्यक्षं भवति ।<br /> '''अनुमानम्'''- '''तल्लिङ्गिपूर्वकमनुमानम्''' इति अनुमानलक्षणम् । अर्थात् यत्र लिङ्गेन लिङ्गिनो ज्ञानं विधीयते तत्र तत्प्रमाणम् अनुमानमिति उच्यते । अस्य त्रयो भेदाः सन्ति-पूर्ववत्, शेषवत्, सामान्यतोदृष्टं चेति । कारणेन कार्यस्य अनुमानं पूर्ववत् भवति, कार्येण कारणस्य अनुमानं शेषवद् भवति । अतीन्द्रियादिविषयाणां ज्ञाने सामन्यतोदृष्टम् अनुमानं भवति ।<br /> '''शब्दप्रमाणम्'''- '''आप्तश्रुतिराप्तवचनतु''' इति शब्दप्रमाणस्य लक्षणम् अस्ति । ==मोक्षविचारः== निस्सङ्गः पुरुषः अविद्या च नित्यतत्त्वे स्तः । एतदर्थमनयोः संयोगोऽपि अनादिरेव मन्यते । प्रकृतिरपि अनादि जडा वास्ति । पुरुषस्य प्रतिबिम्बेन प्रकृतिरथवा तदुत्पन्नं महत् तत्त्वम् आत्मानं चेतनवत् अवगच्छति । एवं महतः प्रतिबिम्बः पुरुषे निपतति, ततः प्रकृतिधर्मान् पुरुषः स्वगतानेव अवगच्छति अर्थात् ये सुखदुःखादयः प्रकृताः परिणामाः सन्ति । पुरुषः तान् जानाति । अनेन सः कर्त्तृभोक्त्रादिरूपेण विज्ञायते । अयमेव पुरुषस्य अयथार्थरूपः बन्धोऽस्ति । पुरुषोऽस्मात् कल्पितबन्धनात् मुक्तो भूत्वा आत्मनः स्वरूपम् अभिज्ञातवान् । प्रकृतेः स्वरूपज्ञानमेव विवेकख्यातिरस्ति । उभयोः प्रकृतिपुरुषयोः आत्मनः स्वरूपे अवस्थितिरेव मुक्तिर्विद्यते ।<br /> एवं जगत्कर्त्तृत्वादयः सर्वे धर्माः प्रकृतेरेव सन्ति । पुरुषस्तु साक्षिमात्रमस्ति । तस्य दृष्टृत्वम् अकर्त्तृत्वं भोक्तृत्वं चापि मन्यते । एतद्वीपरीतं सर्वे धर्माः मूलप्रकृतौ सन्ति । अथायं प्रश्नो जायते यत् प्रकृतिरचेतनाऽस्ति तथापि कर्तव्यरूपो धर्मस्तस्यां कथं घटते । अस्मिन् विषये ईश्वरकृष्णो लिखति-पुरुषस्य साक्षित्वे कर्त्तृत्वादयो धर्माः मूलप्रकृतावपि स्वाभाविकाः सन्ति । यथा धेनोः स्तनेषु वत्सवृद्ध्यर्थम् अभिवृद्धये जडमपि दुग्धं स्वतः प्रवर्तते । एवं प्रकारेण प्रतिपुरुषं मुक्तये प्रकृतिः स्वभावतो महदादेः सृष्टिं करोति । अत्र तस्य स्वकीयं किमपि स्वार्थम् न विद्यते । ==सूक्ष्मशरीरनिरूपणम्== एकस्मिन् जन्मनि मुक्तिः सम्भवा नास्ति इति विचारेण सांख्यशास्त्रे एतादृशी विचारधारा विकसिता यत् चेतनो जीवात्मा अनेकानि जन्मानि गृह्णाति । तदा प्रकृतिः बुद्धेरष्टभिर्भावैः सह एकस्मात् शरीरात् अन्यस्मिन् शरीरे प्रविष्टा भवति । एषा प्रक्रिया स्थूलशरीरेण सम्भवा नास्ति, अतः शरीरान्तः स्थितं यत् सूक्ष्मशरीरं वर्तते तदेव शरीरत् निष्क्रमणं करोति । सूक्ष्मशरीरे पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च तन्मात्राः, मनः, बुद्धिः, अहङ्कारश्चेति अष्टादशतत्त्वानि सन्ति । इदमेव सूक्ष्मशरीरं पुरुषस्य भोगाय नानारूपाणि धारयति । स्थूलशरीरं विना सूक्ष्मशरीरं भोगाय न क्षमते । सः स्थूलशरीरस्याश्रयम् अवश्यमेव गृह्वाति । इदं सूक्ष्मशरीरम् अप्रतिहतगतिकं भवति । ==सांख्यस्य आचार्यपरम्परा ग्रन्थपरम्परा च== === (१) '''कपिलः तत्कृतं तत्त्वसमाससूत्रं साङ्ख्यसूत्रं च''' === सांख्यदर्शनस्य प्रवर्तकः महर्षिः कपिलः अवर्तत । सांख्यतत्त्वानां सर्वप्रथमं विवेचनम् अनेनैव विहितम् । कपिलः पौराणिकेषु अष्टचत्वारिंशत्सु अवतारेषु परिगणितम् आसीत् । अनेनैव उपनिषद्भ्यः सांख्यतत्त्वानि पृथक् कृत्वा तानि सूत्ररूपेण आकलितम् । कपिलस्य विषये प्रायेणेदं प्रसिद्धमस्ति यत् सः निर्माणकायं धृत्वा आसुरिः सांख्यतत्त्वानाम् उपदेशं प्रददौ । कपिलस्य कर्त्तृत्वेनैव सांख्यसूत्राणां प्रसिद्धिरस्ति । सांख्यसूत्राणां रचना कपिलेनैव विहिता, किन्तु तेन आसुरये यः सांख्योपदेशः प्रदत्तः स एव सांख्यसूत्ररूपेण प्रचलितोऽभविष्यत् । कपिलस्य नाम्ना एकाऽन्या रचना '''तत्त्वसमाससूत्रमपि''' उपलभ्यते । तत्त्वसमासे केवलं द्वाविंशति सूत्राणि सन्ति । सांख्यसूत्रे तु सप्तत्रिंशदुत्तरपञ्चशतानि सूत्राणि षट्सु अध्यायेषु विभक्तानि सन्ति । अस्य '''प्रथमाध्याये''' सांख्यविषयस्य स्थापना विहिता । '''द्वितीयाध्याये''' प्रकृतेः कार्याणां निरूपणम् अस्ति । '''तृतीयाध्याये''' वैराग्यस्य प्रतिपादनमस्ति । '''चतुर्थाध्याये''' सांख्यतत्त्वबोधस्य उदाहरणमस्ति । '''पञ्चमाध्याये''' विमतपरिहारो वर्तते । '''षष्ठाध्याये''' सांख्यसिद्धान्तानां परिचयः प्रदत्तः ।<br /> === (२) '''आसुरिः (ग्रन्थः नास्ति)''' === अयं कपिलस्य साक्षात् शिष्यः आसीत् । अस्य काचिदपि रचना नैवोपलभ्यते किन्तु स्याद्वादमञ्जरीग्रन्थे एकः श्लोकः आसुरेर्नाम्ना उद्धृतोऽस्ति, तेन ज्ञायते यत् आसुरेः काचिद् रचनाऽवश्यमेवासीत् इति । <br /> === (३) '''पञ्चशिखः (षष्टितन्त्रम्)''' === अयम् आसुरेः शिष्यः आसीत् । सांख्यदर्शनमयं व्यवस्थापितवान् । अस्य रचना '''षष्टितन्त्र''' नाम्ना प्रसिद्धा वर्तते । ‘षष्टितन्त्र’ नामकरणस्य सन्दर्भे विदुषाम् विचारेण अनेकानि कारणानि वर्तन्ते । महाभारतेऽपि पञ्चशिखस्य सिद्धान्तानाम् उल्लेखोऽस्ति येन षष्टितन्त्रस्य प्राचीनता परिलक्ष्यते ।<br /> === (४) '''विन्ध्यवासी (ग्रन्थः नास्ति)''' === विन्ध्यवासी सांख्यशास्त्रस्य प्रतिष्ठित आचार्य आसीत् । यद्यपि केचन विद्वास इदं प्रतिपादितवन्तो यत् विन्ध्यवासी एव [[ईश्वरकृष्णः]] आसीत् इति । किन्तु तेषामिदं मतं प्रामाणिकं नास्ति यतो हि अस्योल्लेखः भोजवृत्ति-श्लोकवार्तिक-मेधातिथिभाष्य-अभिनवभारति-इत्यादिषु ग्रन्थेषु स्पष्टरूपेण प्राप्यते । अस्य कस्याश्चिदपि रचनाया उल्लेख इतिहासे उपलब्धो नास्ति तथापि '''अतिवाहिकशरीरेण मृत्योरुपरान्तं जीवः क्वचिद् गच्छति''' अयं सिद्धान्तोऽनेन मान्यो नावर्तत ।<br /> अस्मिन् एव कालखण्डे वार्षगण्यं, जैगीषव्यः वोढु, देवल प्रभृतीनां सांख्यविदुषामपि उल्लेखः प्राप्यते किन्तु प्रामाणिकसामग्र्याः अभावे तेषामेतिहासिकस्थानस्य निर्धारणं कठिनमस्ति । यद्यपि वार्षगण्यः पञ्चपर्वाया अविद्यायाः प्रवक्तृरूपे वाचस्पतिमिश्र उल्लिखितवान् । [[महाभारतम्|महाभारते]] असितदेवलयोः संवादेन देवलस्यापि व्यक्तित्वं सिद्ध्यति । === (५) '''[[विज्ञानभिक्षुः]]'''- (साङ्ख्यप्रवचनभाष्यम्) === '''ग्रन्थस्य नाम:''' सांख्यप्रवचनभाष्यम् '''रचयिता -''' आचार्यः विज्ञानभिक्षुः विज्ञानभिक्षुरपि ऐतिहासिकः सांख्यविद्वान् अस्ति । अस्य स्थितिकालः षोडशशताब्दी इति मन्यते । सांख्यप्रवचनभाष्यमपि अस्यैव कृतिरस्ति । योगवार्तिके ब्रह्मसूत्रे च विज्ञानामृतभाष्यमपि अस्य कृतिरूपेण उपलभ्यते । अस्य विदुषो विचारैः वेदान्तसाम्यताः सन्ति, अतः उभयविधशास्त्राणां समन्वयपरकोऽयं मन्यते । '''भाष्यस्य मंगलाचरणम्-''' नारायणं नमस्कृत्य कापिलं च महामुनिम्। यथामति विरच्यते सांख्यप्रवचनभाष्यम्॥ '''१. समन्वयवादिनी शैली -'''विज्ञानभिक्षोः शैली विरोधाभासं दूरीकरोति। सः सांख्यं, योगं, वेदान्तं च परस्परं पूरकं मन्यते। तस्य मते त्रयाणामपि दर्शनानां परमं लक्ष्यं मोक्षप्राप्तिरेव अस्ति, अतः सः समन्वयात्मिकया शैल्या ग्रन्थान् अरचयत्। '''२. सेश्वरसांख्यस्य प्रतिपादनम् -'''पारम्परिकं सांख्यं 'निरीश्वरं' कथ्यते। परन्तु विज्ञानभिक्षुः स्वकीयया व्याख्याशैल्या साधितवान् यत् सांख्यसूत्रे ईश्वरस्य सर्वथा निषेधः नास्ति। सः सांख्यदर्शनं '''<nowiki/>'सेश्वरसांख्य'''' रूपेण प्रस्थापितवान्। '''३. खण्डन-मण्डन शैली -'''तस्य शैली शास्त्रार्थपूर्णा वर्तते। सः आदिशङ्कराचार्यस्य '''<nowiki/>'मायावादस्य' (केवलाद्वैतस्य)''' दृढं खण्डनं करोति। सः संसारं मिथ्या न मन्यते, अपितु सांख्यस्य सत्कार्यवादानुसारं जगत् वास्तविकं (सत्यं) सिद्धं करोति। === (६) '''[[ईश्वरकृष्णः]] ([[साङ्ख्यकारिका]])''' === ईश्वरकृष्णः [[सांख्यकारिका]]याः रचयिता भवति । ईश्वरकृष्णस्य स्थितिकालः ईस्वीपूर्व द्वितीयशताब्दी इति मन्यते । पञ्चशिखस्य पश्चात् ईश्वरकृष्ण एव सर्वसम्मतः सांख्यतत्त्ववेत्ताऽस्ति । षष्टितन्त्रस्य आधारं गृहीत्वा अनेन सांख्यकारिका विरचिता । सांख्यकारिका वर्तमाने सर्वाधिकं लोकप्रियः ग्रन्थोऽस्ति । इयमेव रचना '''कनकसप्तति सांख्यसप्तति सुवर्णसप्तति''' चापि उच्यते ।<br /> सांख्यकारिकायां द्वासप्ततिः कारिकाः सन्ति । आसु कारिकासु आचार्यगौडपादस्य गौडपादभाष्यमुपलभ्यते । सांख्यकारिकायाः अनेके टीकाग्रन्थाः अपि विद्यन्ते । वाचस्पतिमिश्रस्य सांख्यतत्त्वकौमुदी, माठराचार्यस्य माठरवृत्तिः, [[शङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यस्य]] जयमङ्गलाटीका टीकाग्रन्थेषु विशिष्टा वर्तन्ते । नारायणतीर्थविरचिता चन्द्रिकाटीका, हरिहरारण्यककृता सांख्ययोगसरलाख्या बँगलाटीका, युक्तिदीपिका टीका चापि सम्प्रति उपलभ्यन्ते । ==सम्बद्धपुटानि== *[[सांख्ययोगः]] *[[भारतीयदर्शनशास्त्रम्]] ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>http://www.nsktu.ac.in ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६ |} ==आधाराः== <references/> ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://sa.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0#.E0.A4.B5.E0.A5.88.E0.A4.B0.E0.A4.BE.E0.A4.97.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.A7.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A4.BE.E0.A4.AF: सांख्यसूत्र का सम्पूर्ण पाठ] (देवनागरी में) * [http://books.google.co.in/books?id=xrEyt91GTgIC&pg=PT414&lpg=PT414&dq=न्यायभाष्य&source=bl&ots=bfXOhXyHTI&sig=ZUAc8YNliME65Q8ymn5nAGKyPFk&hl=en&ei=WFPVStCZHcfHlAeG9a2dCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CC0Q6AEwBw#v=onepage&q=न्यायभाष्य&f=false सांख्यतत्त्व कौमुदी] (रमाशंकर भट्टाचार्य) * [http://satyagi.blogspot.com/2009/10/blog-post_10.html सांख्य दर्शन](सौरभ आत्रेय) * [https://web.archive.org/web/20041023062627/http://www.philo.demon.co.uk/enumerat.htm Sankhya philosophy (archive)] * [http://arxiv.org/abs/physics/0303001 Comparison between Indian and Greek cosmology] * [http://www.indology.net/article71.html Maharshi Vyasa and Sankhya Shastra] * [http://sanskritdocuments.org/all_pdf/IshvarakRiShNasAnkyakArikA.pdf PDF file of Ishwarkrishna's sankhyakarikaa - 200BC (in Sanskrit) available for research purposes only] * [http://www.worldteachertrust.org/bk/sankhya/index.html Sankya - The Sacred Doctrine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612145528/http://www.worldteachertrust.org/bk/sankhya/index.html |date=2008-06-12 }} * [http://anvarat.blogspot.com/2009/08/blog-post_07.html सांख्य का सार] (दिनेशराय द्विवेदी) * [http://anvarat.blogspot.com/2009/08/blog-post.html परवर्ती साँख्य में 25वें तत्त्व 'पुरुष' का प्रवेश] * [http://asi.nic.in/asi_books/7278.pdf Origin and Development of the Samkhya System of Thought] by Pulinbihari Chakravarti M.A., Curator of Manuscripts, The Asiatic Society, Calcutta. * [https://web.archive.org/web/20041023062627/http://www.philo.demon.co.uk/enumerat.htm Sankhya philosophy (archive)] * Kak, Subhash (2003) ''[http://cdsweb.cern.ch/record/607500/files/0303001.pdf?version=1 Greek and Indian Cosmology: Review of Early History]'' * [http://sanskritdocuments.org/all_pdf/IshvarakRiShNasAnkyakArikA.pdf PDF file of Ishwarkrishna's sankhyakarikaa – 200BC (in Sanskrit) available for research purposes only] * [http://www.shastranethralaya.org/LectureSankya.html Complete Lectures on Sankya Shastra of Kapila maharishi at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131116074351/http://shastranethralaya.org/LectureSankya.html |date=2013-11-16 }} [[वर्गः:साङ्ख्यदर्शनम्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:दर्शनानि]] 7egvblzx5n6wfkmupvjdw0uu1tak5d2 0 18249 501972 483338 2026-11-06T14:27:33Z Pkrs1 44252 वर्तनी ([[:en:MOS:SPACING]]) 501972 wikitext text/x-wiki [[File:Patanjali.jpg|thumb|पतञ्जलिः]] ==सूत्रसारः== ==व्यासभाष्यम्== सर्वैः क्लेशकर्मावरणैर्विमुक्तस्य ज्ञानस्यानन्त्यं भवति। आवरकेण तमसाभिभूतमावृतज्ञानसत्त्वं क्वचिदेव रजसा प्रवर्तितमुद्घाटितं ग्रहणसमर्थ्यं भवति। तत्र यदा सर्वैरावरणमलैरपगतममलं भवति, तदा भवत्यस्यानन्त्यम्। ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पं सम्पद्यते, यथाकाशे खद्योतः। यत्रेदमुक्तम्— :''अन्धो मणिमविध्यत्तमनङ्गुकिरावयत।'' :''अग्रीवस्तं प्रत्यमुञ्चत्तमजिह्वोऽभ्यपूजयत् ॥'' इति ॥३१॥ == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगदर्शनम्]] [[पतञ्जलिः]] [[अष्टाङ्गयोगः]] [[अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Wikisourcelang|अथ योगानुशासनम्}} * http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/bhojavritti.html?lang=hi * http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/yogasutra_content?language=dv&field_chapter_value=1&field_nsutra_value=1&enable_sutra=1&enable_bhaysa=1&enable_vritti=1 * https://www.youtube.com/watch?v=uUmg-2Y6KcM == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == [http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html?lang=sa पतञ्जलियोगसूत्रम्] [http://yogasutrastudy.info/ योगसूत्राणि शृण्वन्तु] [http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf आङ्ग्लानुवादेन सह योगसूत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121432/http://sanskritforchanting.com/pdfs/yogasutram.pdf |date=2016-03-04 }} [http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf स्वामिविवेकानन्दद्वारा लिखिता योगसूत्रस्य वृत्तिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707052420/http://hinduonline.co/DigitalLibrary/SmallBooks/PatanjaliYogaSutraSwamiVivekanandaSanEng.pdf |date=2014-07-07 }} {{शिखरं गच्छतु}} *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patañjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Patañjali/ Patañjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202032732/http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-Pata%C3%B1jali/ |date=2012-02-02 }} *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patañjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patañjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatañjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org *[http://svastha.bloomfire.com Yoga Sutras Online Program] by A. G. Mohan [[वर्गः:कैवल्यपादः]] [[वर्गः:योगसूत्राणि]] [[वर्गः:योगशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः योगसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:योगसूत्राणां चित्रसारमञ्जूषाकार्यम्]] riac7w9erf86psoshozmgys6bf9dk43 0 19043 501980 419441 2026-11-07T04:00:00Z ~2026-59380-72 47734 501980 wikitext text/x-wiki रुय्यकेन लिखितः ग्रन्थः साहित्यमीमांसा (Saahityamimaamsa) । एषः एकः अलङ्कारग्रन्थः । एतस्मिन् ग्रन्थकर्तुः नाम न विद्यते । एतस्मिन् भागत्रयं विद्यते * सूत्रम् * वृत्तिः * उदाहरणम् एतस्मिन् उद्धृतेषु ६०० श्लोकेषु १०० श्लोकाः प्राकृतभाषायां विद्यन्ते । एतस्मिन् ८ प्रकरणानि सन्ति । तत्र साहित्यविषयाः , साहित्यपरिष्कारविषयाः, कविविधाः , रसिकविधाः च प्रतिपादिताः । [[वर्गः:अलङ्कारग्रन्थाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] राजानक-रुयक-महोदयस्य जीवनवृत्तम् भारतीय-साहित्यशास्त्रस्य आकाशे दैदीप्यमानः नक्षत्रेषु आचार्यः रुयकः (राजानक-रुयकः) अन्यतमः मूर्धन्यः आचार्यः, ध्वनिसिद्धान्तस्य मर्मज्ञः, अलंकारशास्त्रस्य च अप्रतिमः प्रणेता आसीत्। काश्मीर-पण्डित-परम्परायां समुत्पन्नोऽयं महामनीषी द्वाद्शतब्द्याः पूर्वार्धे (12th Century CE) प्रादुर्भूतवान्। तस्य जीवनस्य पाण्डित्यस्य च विवरणम् अधोवत् प्रस्तुतम् अस्ति— जन्म, स्थितिः च आचार्यरुयकस्य जन्म काश्मीरप्रदेशे अभवत्। सः ‘राजानक’-उपाधिभूषितः कुलीनब्राह्मणपरिवारः आसीत्। तस्य पितुः नाम तिलकः इति आसीत्। सः काश्मीरी-शैवदर्शनस्य, व्याकरणस्य, साहित्यशास्त्रस्य च अगाधः पण्डितः आसीत्। रुयकस्य शिष्येषु कनकः मंखकश्च प्रमुखाः आसन्; मंखकः च स्वकीयस्य 'श्रीकण्ठचरितम्' महाकाव्यस्य तृतीयसर्गे स्वगुरोः रुयकस्य महतीं प्रशंसां कृतवान् अस्ति। कृतित्वम् (ग्रन्थसंपादनानि) आचार्यरुयकस्य पाण्डित्यं बहुमुखी आसीत्। सः काव्यशास्त्रस्य विविधेषु पक्षेषु मौलिकग्रन्थान् टीकाग्रन्थांश्च रचितवान्। तस्य प्रमुखानि ग्रन्थजातानि एतानि सन्ति— अलंकारसर्वस्वम्: एष एव तस्य सर्वोत्कृष्टः, प्रामाणिकश्च ग्रन्थः अस्ति, यस्मिन् अर्थालंकारानाम् अतिसूक्ष्मं शास्त्रीयं वर्गीकरणं लक्षणं च प्रस्तुतम्। अस्य ग्रन्थस्योपरि तस्य शिष्यस्य मंखकस्य 'विमर्शिनी'-नामिका प्रसिद्ध टीका वर्तते। व्यक्तिविवेकव्याख्या: महिमभट्टस्य प्रसिद्धग्रन्थस्य 'व्यक्तिविवेकस्य' उपरि अनेन प्रौढा व्याख्या रचिता, यस्यां ध्वनिवादस्य खण्डनं मण्डनं च तार्किकेण रूपेण कृतम्। काव्यप्रकाशसंकेतः: मम्मटाचार्यस्य अप्रतिमस्य 'काव्यप्रकाश' ग्रन्थस्य अनेन गूढार्थद्योतिनी टीका विरचिता। सहृदयलीला: काव्यस्य रसस्य च रहस्योद्घाटनपरायणा लघ्वी मनोहरा च कृतिः। अलंकारनुसारिणी नाटकलक्षणरत्नकोशः च: अन्या अपि तस्य रचनाः साहित्यशास्त्रीयजगति महत्त्वपूर्णाः सन्ति। साहित्यशास्त्रीयं अवदानम् आचार्यरुयकः पूर्ववर्तीनाम् आचार्याणां (यथा भामह-दण्डी-वामन-मम्मटादीनाम्) मतानि समालोच्य स्वतंत्रतया नवीन-विचारधारायाः प्रतिपादनम् अकरोत्। तस्य विमर्शशैली अतीव तार्किणी, सूक्ष्मग्राही च आसीत्। परवर्तिनः आचार्याः (यथा विश्वनाथ-पण्डितराजजगन्नाथादयः) अलंकारशास्त्रीयनिर्णयेषु सर्वदा रुयकस्य मतान्यपि प्रमाणरूपेण स्मृतवन्तः। 0r7dht9oq3nkjrh6002rfunm5e5wa91 0 27736 501977 500056 2026-11-06T20:47:06Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261106) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 501977 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|type | name = वास्को ड गामा | title = अरेबिया-पर्शिया-भारत-पूर्वदेशसमुद्रस्य सेनाधिपतिः <small>([[#Titles, styles, and honours|more...]])</small> | image = Retrato de Vasco da Gama.png | succession = कौण्ट् आफ् विडिगैर | reign = २९ डिसम्बर् १५१९ – <br>२३ डिसम्बर् १५२४ | reign-type = कालावशः | successor = फ़्रन्सिस्को ड गामा | spouse = कतरिना डि अटैडि | issue = डि. फ़्रन्सिस्को डा गामा , द्वितीया गणस्य विदिगुऎइर <br> एस्टेवौ ड गामा, भारतदेशस्य मुख्यः <br/> क्रिस्तोवो ड गामा, मलाकादेशस्य नायकः | issue-link = #विवाह , सुता: च | issue-pipe = अन्यॆषु | full name = वास्कॊ ड गामा | father = एस्टेवौ ड गामा | mother = इसबेल् सोद्रे | birth_date = १४६० अथवा १४६९ | birth_place = सिनेस् अथवा विदिगुएइर, अलेन्तेजो, पोर्चुगल् देशस्य राज्यम् | death_date = २३ डिसम्बर् १५२४ | death_place = [[कोच्ची]], पोर्चुगल्-भारतम् | burial_place = जेओनिमोस्, मॊनास्त्रै, लिस्बन्, पोर्चुगल्-देशस्य राज्यम् | occupation = अन्वेषकः | signature = }} '''वास्को ड गामा''' (पोर्चुगल्भाषया - ˈvaʃku ðɐ ˈɣɐmɐ) (१४६०-१४६९(?)- २३ डिसेम्बर् १५२४) पोर्चुगीस्देशीयः क्श्चन आविष्कर्ता । आधुनिके काले युरोप्देशतः भारतं प्रति समुद्रमार्गं यशस्वितया अन्विष्टवान् प्रथमः पुरुषः अयम् । नाव: २० मय १४९८ तमे कलिक्त नगरस्य समीपे कप्पदु नगरे आजच्छत. कलिकत नगरस्य राज्ञ, सामुद्रि , स: तत् समये द्वितीया राजधानि पोन्नानि नगरे वसति स्म, स; युद्धनौका: आगमनं विषयं श्रुत्वा , स: कलिकत नगरं प्रति निर्गतवान। ३००० सःअर्स्र योधी सर्वे विदेशीयन् संयकं स्वीकुर्वन्ति स्म। परन्तु, सामुद्रि सह साक्षात्करं पराजित। वास्को द गमाया: वितरनानि (वस्त्रं, तोपि, शर्करा , तैलं, मधु) न प्रभवते ।<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 61.</ref>। == वीक्षणीयस्थलानि == गोवाराज्यं देशविदेशीयानां प्रवासिजनानां स्वर्गमिवास्ति । अत्र पूर्वदेशीयानां, पश्चिमदेशीयानां च संस्कृतिसङ्गमः अस्ति इति कश्चन विशेषः । सुन्दरसागरतटानां, प्रकृतिसौन्दर्यभरितघट्टप्रदेशानां च दर्शनम् अत्र भवति । हरितानि शाद्वलानि, सुन्दर्यः वाटिकाः, रमणीयाः देवालयाः, नैकानि प्रार्थनामन्दिराणि, उपाहारवसतिगृहाणि च गोवाराज्यस्य प्रमुखाकर्षणानि सन्ति । [[उत्तरगोवामण्डलम्|उत्तरगोवामण्डले]] अरावेलं जलपातः, दत्तमन्दिरं, 'मेयं लेक्', वागेटर्, अञ्जुना, कालगुण्टे, अगौडदुर्गः च दर्शनीयानि स्थलानि सन्ति । [[दक्षिणगोवामण्डलम्|दक्षिणगोवामण्डले]] मिरामर, दोनापौला, मार्मगोवा, वास्को कोल्व, मार्गोवा, शान्तादुर्गादेवालयः, रामनाथदेवालयः, मङ्गेशदेवालयः च दर्शनीयानि स्थलानि सन्ति । प्राचीनगोवाप्रदेशे 'भोमजीसस्'-'बेसिलिका'स्थले 'सेन्ट् फ्रान्सिस् जेवियर'-इत्यस्य शरीरं रजतकरण्डके स्थापितमस्ति । तत् स्थानं दशवर्षेषु एकवारं 'डिसेम्बर'-मासस्य तृतीयदिनाङ्कात् त्रीणि दिनानि यावत् सार्वजनिकदर्शनार्थम् उद्घाटितः भवति । 'सेन्ट् केजेटान् चर्च, सेन्ट अगस्टेन् चर्च, सेन्ट् मोनिका चर्च' इत्यादीनि अत्यन्तं सुन्दराणि सन्ति । गोवाराज्यस्य प्रवासोद्यमः अतीवोत्तमः अस्ति । सागरतटानां दर्शनं, देवालयानां दर्शनं, 'चर्च'दर्शनं, सम्पूर्णदर्शनम् इत्यादीनां दर्शनम् एकस्मिन् दिने एव कर्तुं शक्नुवन्ति प्रवासिनः । 'पालोळम्' इत्यत्र नारिकेलवाटिकानां सुन्दरं वीक्षणीयं स्थलम् अस्ति । मार्गोवा-तः सप्तत्रिंशत् कि.मी दूरे कोङ्कणधूमशकटमार्गसमीपे अतीव सुन्दरः सागरतटः अस्ति । राज्येऽस्मिन् विद्यमानानां सागरतटानां कोल्वा, अञ्जना, कल्लनगुड्ड इत्यादीनि नामानि प्रसिद्धानि सन्ति । == गोवाप्रदेशस्य सागरतटाः == 'अगोड' इति 'डनहिल्'सागरतटस्थम् उपाहारगृह-वसतिस्थानम् उत्तमं, प्रसिद्धं च अस्ति । 'ब्लूलगून् प्यारडैस् रेसार्ट' अपि उत्तमं स्थलमस्ति । अग्रे जलविहारसमुद्रस्नानादिनिमित्तं अतीव सुन्दरः सागरतटः अस्ति । 'बेनोलिम' तटोऽपि जनप्रियः अस्ति । एतत् डबोलिम विमानस्थानकात् ४५ कि.मी दूरे अस्ति । 'प्यासेलिङ्ग् वाटर् स्कूटर'प्रयाणम् अत्र कर्तुं शक्यते । अग्रे 'बाग् क्याण्डोलिं सिनक्वेरिं' इति द्वौ तटौ [[पणजी]]-नगरात् १४ कि.मी दूरे स्तः । एतौ दीर्घतटौ । अत्युत्तरभागे 'केरि' सागरतटः अस्ति । 'मालो मिरामाट्' इत्यत्र अष्ट 'डैविङ्ग'संस्थाः सन्ति । गोवासागरतटेषु सूर्योदयादस्तपर्यन्तं जनाः विहारं कुर्वन्तः आनन्दमनुभवन्ति । जले विहारं कुर्वन्ति । शान्तं, सुन्दरं सागरतीरं अतीवानन्ददायकं भवति इत्यत्र संशयः एव नास्ति । == विभागः == गोवाराज्ये २ मण्डले स्तः । {|- * [[उत्तरगोवामण्डलम्]] * [[दक्षिणगोवामण्डलम्]] |} == मार्गाः == === वायुमार्गः === गोवाराज्ये विमानस्थानं [[पणजी]]-नगरस्य 'डबोलीम' प्रदेशे अस्ति । विमानस्थानकस्य नाम डबोलीम विमानस्थानकम् इति । === धूमशकटमार्गः === धूमशकटयानार्थं कोङ्कणधूमशकटमार्गः अस्ति । ==टिप्पणी == {{Reflist|2}} ==उत्सः== *{{Cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=Vasco da Gama: Renaissance Crusader |url=https://archive.org/details/vascodagamarenai0000ames |authorlink= |coauthors= |year=2004 |publisher=Longman |location= |isbn=0-321-09282-1 |pages= }} *{{Cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |url=https://archive.org/details/globeencompassed0000ames |authorlink= |coauthors= |year=2007 |publisher=Prentice Hall |location= |isbn=978-0-13-193388-0 |pages= }} * Castanhoso, M. de (1898) ''Dos feitos de D. Christovam da Gama em Ethiopia'' Lisbon: Imprensa nacional. [http://books.google.com/books?id=MiFXAAAAMAAJ&pg=PR3#v=onepage&q&f=false online] *{{Cite book |last=Corrêa |first=Gaspar |title=The Three Voyages of Vasco da Gama, and His Viceroyalty |authorlink=Gaspar Correia |coauthors= |year=2001 |publisher=Adamant Media Corporation |location= |isbn=1-4021-9543-5 |pages= }} Facsimile reprint of an 1869 edition by the [[Hakluyt Society]], London. *{{Cite book|last=Disney|first=Anthony|title= The Indian Ocean in World History|coauthors=Emily Booth (eds.) |year=2000 |publisher=Oxford University Press|location=New Delhi and New York |isbn= }} *{{Cite book|last=Fernández-Armesto |first=Felipe |title=Civilizations |url=https://archive.org/details/civilizations0000fern_d8n4 |authorlink=Felipe Fernández-Armesto|year=2001|publisher=Macmillan|location=Basingstoke and Oxford, U.K.|isbn=0-7432-0248-1}} *{{Cite book |last=Fernández-Armesto |first=Felipe |title=Pathfinders: A Global History of Exploration |url=https://archive.org/details/pathfindersgloba0000fern_k0a5 |year=2006 |publisher=W. W. Norton |location= |isbn=978-0-393-06259-5 |pages=[https://archive.org/details/pathfindersgloba0000fern_k0a5/page/177 177]–181 }} * {{Cite book|url=http://ia360625.us.archive.org/3/items/vascodagamahissu00jaynuoft/vascodagamahissu00jaynuoft.pdf|first=Kingsley Garland|last=Jayne|title=Vasco Da Gama and His Successors 1460 to 1580|publisher=Meuthen & Co.Ltd.|location=London, England|year=1910|isbn = 978-0-548-00895-9}} *{{Cite book |last=Panikkar |first=K. M. |title=Asia and Western Dominance: A Survey of the Vasco da Gama Epoch of Asian History, 1498–1945 |authorlink=Kavalam Madhava Panikkar |coauthors= |edition=new ed. |year=1959 |publisher=Allen & Unwin |location=London |isbn= |id={{ASIN|B000Q5T6X6}} |pages= |url=http://www.archive.org/details/asiaandwesterndo009963mbp }} *{{Cite book |last=Ravenstein |first=E. G. |title=A Journal of the First Voyage of Vasco da Gama, 1497–1499 |authorlink=Ernst Georg Ravenstein |coauthors=ed. and trans. |year=1898 |publisher=Hakluyt Society |location=London|url=http://books.google.com/books?id=13stAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=intitle:Vasco+inauthor:Ravenstein&lr=&num=30&as_brr=0&ei=Lzm2R6iwEo3AsQPrtv2RBQ }} (reissued by [[Cambridge University Press]], 2010. ISBN 978-1-108-01296-6) *{{Cite book|last=Russell-Wood|first=A. J. R. |title=A World on the Move: The Portuguese in Africa, Asia, and America, 1415–1808|url=https://archive.org/details/worldonmoveportu0000russ|year=1993 |publisher=Macmillan |location= |isbn=978-0-312-09427-0}} *{{Cite book|last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Career and Legend of Vasco da Gama |url=https://archive.org/details/careerlegendofva0000subr |coauthors= |year=1997 |publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-47072-8 |pages= }} * Teixeira de Aragão, A.C. (1887) ''Vasco da Gama e a Vidigueira: um estudo historico''. Lisbon: Sociedade de Geografia de Lisboa [http://books.google.com/books?id=cBAoAAAAYAAJ&pg=PP7#v=onepage&q&f=false online] *{{Cite book |last=Towle |first=George Makepeace |title=Vasco da Gama, his voyages and adventures |authorlink= |coauthors= |year=c. 1878 |publisher=Lothrop, Lee & Shepard |location=Boston |isbn= |url=http://www.archive.org/details/vascodagamahisvo00towl }} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{commons| वास्को ड गाम}} * [http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html ''आफ़्रिकातः भारतस्य प्रवेशः''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html |date=2011-08-28 }}, fordham.edu * [http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/vasco.html वास्को ड गाम-स्वशिक्षाजालपुटम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703091222/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/vasco.html |date=2007-07-03 }} [[वर्गः:विदेशीयाः]] [[वर्गः:गोवाराज्यस्य नगराणि]] nx87jw6y8lhlp58p727un0ggmogt6h3 3 80135 501973 471661 2026-11-06T16:48:50Z Mfield 45561 Mfield इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Dudhhr]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Maia.sh]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Dudhhr|Dudhhr]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Maia.sh|Maia.sh]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 471661 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Dudhhr}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १७:१६, ३० सेप्टेम्बर् २०२२ (UTC) 322aownlzut9xtrurxdubyh5d4tfj82 0 92652 501978 501492 2026-11-06T20:48:01Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261106) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 501978 wikitext text/x-wiki '''विसंस्कृतीकरण'''मिति सञ्ज्ञा [[संस्कृतिकीकरणम्|संस्कृतीकरणे]]<nowiki/>न प्रसारितस्य सांस्कृतिकप्रभावस्य विरोधं द्योतयति<ref name="b286">{{cite book |last=Pandian |first=S.K. |url=https://books.google.com/books?id=FfAtAAAAMAAJ |title=The Hidden Heritage |publisher=Sterling Publishers |year=1987 |isbn=978-81-207-0661-3 |page=13 |access-date=2024-10-05}}</ref>। == पूर्वभूमिका == उच्चजातय आङ्ग्लशासनात् पूर्वं निम्नजातिभिः कृतान् संस्कृतीकरणप्रयत्नाँस्तीव्रं प्रत्यरुन्धन्। आङ्ग्लशासनकाले तु संस्कृतीकरणप्रक्रियावृत्तौ महतीं वृद्धिमगच्छत्<ref name="e868">{{cite book |last=Vijayan |first=P.K. |url=https://books.google.com/books?id=qsuqDwAAQBAJ&pg=PT144 |title=Gender and Hindu Nationalism: Understanding Masculine Hegemony |publisher=Taylor & Francis |year=2019 |isbn=978-1-317-23576-7 |series=Routledge Studies in South Asian Politics |page=144}}</ref>। जाफ्रलोमतेन<ref name="Jaffrelot2003">{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |url=https://books.google.com/books?id=qJZp5tDuY-gC&pg=PA210 |title=India's silent revolution: the rise of the lower castes in North India |publisher=Columbia University Press |year=2003 |isbn=978-0-231-12786-8 |language=en}}</ref> जातिसङ्घानां निर्माणमाङ्ग्लशासनेन कृतासु जनगणनासु जातिगणनाया आनुषङ्गिकं फलमासीत्। जनगणनायुक्तपदे नियुक्त उपनिवेशशासनाधिकारी हर्बर्त्होप्रिज्लिर्जातीः स्वस्वस्थानीयसन्दर्भे वर्गीकर्तुं तदनुसारं वर्णश्रेण्यां क्रमेण स्थापयितुं च व्यवसितवान्। एतेन पक्षसमर्थकसङ्घा उदपद्यन्त ये संस्कृतीकरणेन स्वसामाजिकवर्णस्थितेरूर्ध्वश्रेणीपरिवर्तनमैच्छन्। ख्रिस्ताब्दीयैकोनविंशशताब्द्या उत्तरार्धे (ख्रिस्ताब्दे १८५१–१९००; विक्रमसंवत्सरे १९०८–१९५७) विंशशताब्द्यां च (ख्रिस्ताब्दे १९०१–२०००; विक्रमसंवत्सरे १९५८–२०५७) बहवो भारतीया निम्नजातिसमूहा ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां वा तुल्यामुच्चवर्णस्थितिं प्राप्तुं संस्कृतीकरणमन्वभवन्। कुर्मिकाछिजाटवलोधकल्यपालाभीरादयो जातयः क्षत्रियत्वेन स्वान् पुनः कल्पयितुं संस्कृतीकरणमन्वभवन्<ref name="Singh">{{cite book |last=Singh |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=vfn1DwAAQBAJ |title=Caste, State and Society: Degrees of Democracy in North India |publisher=Taylor & Francis |year=2020 |isbn=978-1-000-19606-1 |access-date=2024-10-05}}</ref><ref name="lynch1969">{{cite book |last=Lynch |first=O.M. |url=https://books.google.com/books?id=p5oBAAAAMAAJ |title=The Politics of Untouchability: Social Mobility and Social Change in a City of India |publisher=Columbia University Press |year=1969 |isbn=978-0-231-03230-8 |access-date=2024-10-05}}</ref><ref name="baylay1973">{{cite book |last=Bayly |first=Christopher A. |title=Locality, Province and Nation: Essays on Indian Politics 1870 to 1940 |url=https://archive.org/details/localityprovince0000unse |publisher=Cambridge University Press Archive |year=1973 |isbn=978-0-52109-811-3 |editor1-last=Gallagher |editor1-first=John |edition=Reprinted |page=[https://archive.org/details/localityprovince0000unse/page/63 63] |chapter=Patrons and Politics in Northern India |editor2-last=Johnson |editor2-first=Gordon |editor3-last=Seal |editor3-first=Anil |authorlink=Christopher Bayly}}</ref><ref name="baylay19732">{{cite book |last=Bayly |first=Christopher A. |title=Locality, Province and Nation: Essays on Indian Politics 1870 to 1940 |url=https://archive.org/details/localityprovince0000unse |publisher=Cambridge University Press Archive |year=1973 |isbn=978-0-52109-811-3 |editor1-last=Gallagher |editor1-first=John |edition=Reprinted |page=[https://archive.org/details/localityprovince0000unse/page/63 63] |chapter=Patrons and Politics in Northern India |editor2-last=Johnson |editor2-first=Gordon |editor3-last=Seal |editor3-first=Anil |authorlink=Christopher Bayly}}</ref>। ओवेन्लिञ्चस्य मतमित्थम्<ref name="lynch19692">{{cite book |last=Lynch |first=O.M. |url=https://books.google.com/books?id=p5oBAAAAMAAJ |title=The Politics of Untouchability: Social Mobility and Social Change in a City of India |publisher=Columbia University Press |year=1969 |isbn=978-0-231-03230-8 |access-date=2024-10-05}}</ref> इदं परिवर्तनं तस्मात् कारणाज्जातं यज्जीवनशैल्याः परिवर्तनस्य जातिवर्गोभयतत्त्वघटिते भारतीयसमाजक्रमे चोन्नतेः साधनत्वेन संस्कृतीकरणं राजनीतिकसहभागितेवेदानीं नैव फलप्रदं भवति। संस्कृतीकरणस्य चरमं लक्ष्यं जातिसमाजस्यावसरशक्तिरचनासु स्थानस्योद्घाटनं तस्य प्रामाण्येन प्रतिष्ठापनं चासीत्। तान्येव लक्ष्याणीदानीं सक्रियया किन्तु पार्थक्यवादिन्या राजनीतिकसहभागितया साधयितुं शक्यानीत्याशा विद्यते। भारतीयसमाजस्य शक्त्यवसरधनरचनासु प्रवेशो नेदानीं केवलं जन्मनिर्धारितजातिस्थितिमूलको भवति; सार्वजनिके क्षेत्रे तावन्नागरिकत्वस्थितिमूला कर्मसिद्धिरेव तासां रचनानां नियोजनस्य सिद्धान्तः। पश्चाद्गतवर्गीयैर्बुद्धिजीविभिः स्वातन्त्र्योत्तरकाले संस्कृतीकरणप्रक्रियायाः कृता समालोचना विसंस्कृतीकरणाख्यां तद्विपरीतप्रक्रियां जनयामास। अस्यां प्रक्रियायां पश्चाद्गतवर्गाः स्वातन्त्र्यपूर्वकाले दलिता इव स्वायत्तामस्मितां प्रतिष्ठापयितुमयतन्त। जगपालसिंहो निर्दिशति<ref name="Singh2">{{cite book |last=Singh |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=vfn1DwAAQBAJ |title=Caste, State and Society: Degrees of Democracy in North India |publisher=Taylor & Francis |year=2020 |isbn=978-1-000-19606-1 |access-date=2024-10-05}}</ref> अस्यां प्रक्रियायां त उच्चजातिसूचकं नामान्तपदं स्वसङ्घानां नामभिः स्वोपाधिनामभिश्च प्रतिस्थापितवन्तः, स्वीयाः शैक्षणिकीरन्याश्च जातिसम्बद्धाः संस्थाः स्वजातिप्रतीकानां नामभिः पुनर्नामाङ्कितवन्तः, वैकल्पिकाः सांस्कृतिकपरम्पराः प्रतीकाँश्च निर्मितवन्तोऽन्विष्टवन्तश्च।  भारतशासनेनानुसूचितजातिसमुदायेभ्यः प्रदत्ताँल्लाभान् प्राप्तुं बहुषु समुदायेषु विसंस्कृतीकरणप्रयत्ना दृष्टाः<ref name="r420">{{cite book |last=Chaki-Sircar |first=M. |url=https://books.google.com/books?id=hNALAAAAIAAJ |title=Feminism in a Traditional Society: Women of the Manipur Valley |publisher=Shakti Books |year=1984 |isbn=978-0-7069-1967-7 |series=Vikas Library of Modern Indian Writing |page=9}}</ref>। == प्रसारः == मानवविज्ञानी धीरेन्द्रनाथमजूमदारः संस्कृतीकरणाद्विसंस्कृतीकरणं व्यापकतरमित्यपश्यत्। निम्नजातय उच्चजातीनामभिमुखं न गच्छन्ति किन्तूच्चजातय एव स्वां पारम्परिकीं जीवनशैलीं त्यजन्तीत्यप्यलक्षयत्<ref name="m871">{{cite book |last=Sharma |first=R.K. |url=https://books.google.com/books?id=jBOh24IJ9t8C&pg=PA343 |title=Indian Society, Institutions and Change |publisher=Atlantic |year=2004 |isbn=978-81-7156-665-5 |page=343 |access-date=2024-10-05}}</ref>। केचन दलिताः प्रथममार्यसमाजस्यानुयायिनः सन्तः पश्चादार्यसमाजं संस्कृतीकरणसिद्धान्तं च समाक्षिप्य विसंस्कृतीकरणप्रक्रियामारभन्त। स्वातन्त्र्योत्तरे काले वैकल्पिकां सांस्कृतिकीमस्मितां काङ्क्षतां दलितानां मध्ये विसंस्कृतीकरणं प्रधानं लक्षणमभवत्। [[राजस्थान]] [[उत्तरप्रदेश]]<nowiki/>स्य पश्चिमे भागे च पश्चाद्गतवर्गीयलोकबुद्धिजीविनः स्वजातेः पश्चाद्गतत्वस्य दायित्वं पूर्वतने नेतृवर्ग आरोपयन्, यो नेतृवर्ग आर्यसमाजप्रभावेण संस्कृतीकरणप्रक्रियातः स्वं पृथक्कर्तुं समर्थो नाभवत्, उच्चजातीयजनेभ्यश्च भिन्नामस्मितां प्रतिष्ठापयितुमपि समर्थो नाभवत्<ref name="Singh3">{{cite book |last=Singh |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=vfn1DwAAQBAJ |title=Caste, State and Society: Degrees of Democracy in North India |publisher=Taylor & Francis |year=2020 |isbn=978-1-000-19606-1 |access-date=2024-10-05}}</ref>। लैनिङ्हलनाओरियाफुलोनामकस्य निधनानन्तरं मैतैसंस्कृतेर्विसंस्कृतीकरणस्य स्वपैतृकपरम्परायाः पुनरुज्जीवनस्य च समर्थनार्थं सनामहीनामकमान्दोलनं प्रावर्तत। इदमान्दोलनं भारतीयार्यपरम्परया सह कस्यापि सम्बन्धस्य विरोधमकरोत्<ref name="o331">{{cite book |last=Sanajaoba |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=-CzSQKVmveUC&pg=PA194 |title=Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization |publisher=Mittal Publications |year=1988 |isbn=978-81-7099-853-2 |series=Manipur, Past and Present |page=194 |access-date=2024-10-05 |issue=v. 4}}</ref>। === भाषाविज्ञानम् === तमिलभाषाया विसंस्कृतीकरणं द्रविडवादस्य लोकप्रियीकरणानन्तरं ख्रिस्ताब्दीये १९५०–१९५९ दशके (विक्रमसंवत्सरे २००७–२०१६ दशके) आरभत<ref name="j248">{{cite book |last=Sekar |first=R. |url=https://books.google.com/books?id=6DOuEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Sabarimalai Pilgrimage and Ayyappan Cultus |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |year=1992 |isbn=978-81-208-1056-3 |page=92 |access-date=2024-10-05}}</ref>। एभिः प्रयत्नैर्भाषा संस्कृताद्गृहीतानां बहूनां शब्दानामपाकरणेन परिवर्तिता संवृत्ता<ref name="e971">{{cite book |author=Indian Political Science Association |url=https://books.google.com/books?id=qmoKAAAAIAAJ |title=The Indian Journal of Political Science |publisher=Indian Political Science Association |year=1971 |series=The Indian journal of political science |page=39 |access-date=2024-10-05 |issue=v. 32}}</ref>। हेलहवुलनामकमान्दोलनं सिंहलभाषाया विसंस्कृतीकरणं समर्थयामास<ref name="l268">{{cite book |last=Henry |first=J.W. |url=https://books.google.com/books?id=vz2HEAAAQBAJ&pg=PA17 |title=Ravana's Kingdom: The Ramayana and Sri Lankan History from Below |publisher=Oxford University Press |year=2022 |isbn=978-0-19-763630-5 |page=17 |access-date=2024-10-06}}</ref>। == सन्दर्भाः == {{Reflist}} [[वर्गः:भाषाविज्ञानम्]] j8lljdhpqo14k86vipcvp2kwe2zlifm 3 92750 501974 2026-11-06T16:48:50Z Mfield 45561 Mfield इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Dudhhr]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Maia.sh]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Dudhhr|Dudhhr]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Maia.sh|Maia.sh]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 501974 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:Maia.sh]] 6enia1vdzf69av7dqbtzh1p0l94gyp6 3 92751 501975 2026-11-06T19:17:04Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501975 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=सुमित जोशी}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १९:१७, ६ नवेम्बर् २०२६ (UTC) t8v1mlzk9v5m3dqfwvc3701we9hdpd8 3 92752 501981 2026-11-07T05:36:31Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 501981 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Nikhil sharma12}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०५:३६, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) s9xc58817opk28urqugehutg1o7qb7d 2 92753 501982 2026-11-07T05:52:40Z Ganesh Paudel 6561 संकेतनपरीक्षणाय नामस्थाने परीक्षणपृष्ठं सृजितं 501982 wikitext text/x-wiki विकिपीडिया संकेतन कोड परीक्षणम् Wiki code testing itn3ttk8oa6qfxcxlnww0iznfzvrsnx