विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 817 502056 500632 2026-11-08T03:11:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502056 wikitext text/x-wiki '''{{Distinguish|text=भारतम् इति ग्रन्थविषये [[महाभारतम्]] इत्येतत् पश्यतु।}} '''''भारतम् ''''' भारतीय-उपमहाद्वीपे कश्चन लोकतान्त्रिकः देशः अस्ति। इदं आधिकारिकरूपेण '''''भारतगणराज्यम् ''''' {{nbsp}} इति कथ्यते। क्षेत्रफलेन सप्तमो बृहत्तमो देशो विश्वस्य सर्वाधिकजनसङ्ख्यायुक्तो देशश्चास्ति । दक्षिणे भारतीयो महासागरो दक्षिणपश्चिमदिशि सिन्धुसागरो दक्षिणपूर्वदिशि वङ्गोपसागरश्च सन्ति । पश्चिमदिशि पाकिस्थानदेशेन सह स्थलसीमाः सन्ति । उत्तरदिशि चीनो नेपालो भोटान्तश्च पूर्वदिशि वङगदेशो ब्रह्मदेशश्च सन्ति । भारतीये महासागरे भारतस्य समीपे श्रीलङ्का माहिलाद्वीपश्च स्तः । तस्य नारिकेलद्वीपाः श्यामब्रह्मेण्डोनेश्यादेशानां समुद्रीयसीमाम् अङ्गीकुर्वन्ति। {{देश |native_name = <center>भारतम्</center> |conventional_long_name = भारतगणराज्यम् |common_name = भारतम् |image_flag = Flag of India.svg |image_coat = Emblem_of_India.svg |image_map = India (orthographic projection).svg |national_motto = [[सत्यमेव जयते]] ([[संस्कृतम्]]) |national song = [[वन्दे मातरम्]] ([[संस्कृतम्]]) |national_anthem = [[जन गण मन]] ([[संस्कृतम्]])<br/>[[चित्रम्:Jana gana mana vocal.ogg|noicon|center]]</center> |official_languages = [[भारतस्याधिकारिकभाषाः|हिन्दी, आङ्ग्लभाषा]] |regional_languages={{Collapsible list|title=[[भारतीयसंविधानस्याष्टमानुषूची|अष्टमानुषूची]] |[[असमियाभाषा|असमिया]] |[[उर्दू]] |[[ओडियाभाषा|ओडिया]] |[[कन्नडभाषा|कन्नडः]] |[[काश्मीरीभाषा|काश्मीरी]] |[[कोङ्कणीभाषा|कोङ्कणी]] |[[गुजरातीभाषा|गुजराती]] |[[डोगरीभाषा|डोगरी]] |[[तमिळभाषा|तमिळ्]] |[[तेलुगुभाषा|तेलुगु]] |[[नेपालीभाषा|नेपाली]] |[[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबी]] |[[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]] |[[बोडोभाषा|बोडो]] |[[मणिपुरीभाषा|मणिपुरी]] |[[मराठीभाषा|मराठी]] |[[मलयाळम्‌]] |[[मैथिलीभाषा|मैथिली]] |[[संस्कृतम्]] |[[सान्तालीभाषा|सान्ताली]] |[[सिन्धीभाषा|सिन्धी]] |[[हिन्दी]] }} |languages_type = संविधानरीत्या किमपि नास्ति |capital = [[नवदिल्ली]] |latd = 28|latm=34|latNS=N|longd=77|longm=12|longEW=E |largest_city = [[मुम्बै]] (नगरसम्यक्)<br/>[[दिल्ली]] (महानगरीयक्षेत्रम्) |demonym = [[भारतीय जनाः|भारतीय]] |government_type= '''[[लोकतान्त्रिक शासनम्]]''' |leader_title1= [[भारतस्य राष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतिः]] |leader_title2= [[भारतस्य उपराष्ट्रपतिः|उपराष्ट्रपतिः]] |leader_title3= [[भारतस्य लोकसभाध्यक्षः|लोकसभाध्यक्षः]] |leader_title4= [[भारतस्य प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] |leader_title5=[[भारतस्य मुख्यन्यायाधीशः|मुख्य न्यायाधीशः]] | |leader_name1= [[द्रौपदी मुर्मू]] |leader_name2= [[जगदीप धनखड]] |leader_name3= [[ओम् बिडला]] |leader_name4= [[नरेन्द्र मोदी]] |leader_name5= [[उदय उमेश ललितः]] |legislature=[[भारतीयसंसदः]] |upper_house= [[राज्यसभा]] |lower_house= [[लोकसभा]] |area_rank = सप्तमम् |area_magnitude = 1 E12 |area_km2= ३२,८७,५९० |area_sq_mi= १२,२२,५५९ |percent_water = ९.५६ |population_estimate= १,४२,८६,२७,६६३ |population_estimate_rank= प्रथम |population_estimate_year = २०२३ |population_census_rank = द्वितीय |population_census = १,२१,०८,५४,९७७{{Sfn|गृहमन्त्रालयः|२०११}} |population_census_year = २०११ |population_density_km2 = ५१६.९ |population_density_sq_mi = १,०७९.८ |population_density_rank = १९ तमः |GDP_PPP_year=२०२४ अनुमानम् |GDP_PPP = $१.६०२० नीलम्{{Sfn|सर्वदेशीयमुद्रानिधिः}} |GDP_PPP_rank = [[सकलराष्ट्रीयउत्पादानुसारं (पीपीपी) देशाः|तृतीयः]] |GDP_PPP_per_capita = $११,११२{{Sfn|International Monetary Fund}} |GDP_PPP_per_capita_rank = [[प्रतिव्यक्ति सकलराष्ट्रीयउत्पादानुसारं (पीपीपी) देशाः|१२८तमः]] |GDP_nominal_year=२०२४ अनुमानम् |GDP_nominal = $३८.८९ खर्वम् |GDP_nominal_rank=[[सकलराष्ट्रीयउत्पादानुसारं (शाब्द) देशाः|पञ्चमः]] |GDP_nominal_per_capita =$२,६०१{{Sfn|International Monetary Fund}} |GDP_nominal_per_capita_rank =[[प्रतिव्यक्ति सकलराष्ट्रीयउत्पादानुसारं (शाब्द) देशाः|१४१तमः]] |Gini=३२.८ |Gini_rank=[[आयसाम्यानुसारेण देशाः|९८तमी]] |Gini_year=२०२१ |HDI_year = २०२२ |HDI = {{Increase}}०.६४४ |HDI_rank = [[मानवविकाससूचकाङ्कानुसारं देशाः|१३१तमी]] |HDI_category = <font color="#ffcc00">मध्यमा</font> |sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] |sovereignty_note = [[संयुक्ताधिराज्यम्|संयुक्ताधिराज्यतः]] |established_event1 = दिनम् |established_date1 = [[१५ अगस्त]], [[१९४७]] |established_event2 = महाराज्यम् |established_date2 = [[२६ जनवरी]], [[१९५०]] |established_event3 = |established_date3 = |currency=[[भारतीयरूप्यकम्]] ({{INR}}) |currency_code=INR |time_zone=[[भारतीयमानकसमयः|भा॰मा॰स]] |utc_offset=+०५:३० |cctld=[[.in]]{{Collapsible list|title=इतर TLD| [[.ভারত]]<br/> [[.ભારત]]<br/> [[.भारत]]<br/> [[.ଭାରତ‌]]<br/> [[.ਭਾਰਤ]]<br/> [[.இந்தியா]]<br/> [[.భారత్]]<br/> [[بھارت.]]}} |calling_code=[[भारतस्य दूरभाषसङ्ख्यानि|९१]] |drives_on= वामतः }} [[File:Rigveda MS2097.jpg|thumb|'''भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिः तथा''']] '''भारतम्''', आधिकारिकरूपेण '''भारतमहाराज्यम्''', [[दक्षिणजम्बुद्वीपः|दक्षिणजम्बुद्वीपे]] स्थितं महाराज्यं वर्तते । जनसङ्ख्यादृष्ट्या एषः देशः विश्वे प्रथमः स्थाने विद्यते । विश्वे प्रसिद्धो जनतन्त्रयुतः देशः एषः । एषः देशः प्राचीन-सिन्धु-सभ्यतायाः मातृभूमिः । एषः भूभागः स्वस्य सांस्कृतिकसम्पदया प्रसिद्धः अस्ति । [[हिन्दुधर्मः]],[[बौद्धधर्मः]],[[जैनधर्मः]], [[सिखमतम्|सिखधर्मः]] इत्येतेषां विश्वस्य चतुर्णां प्रमुखानां तत्त्वदर्शनानाम् उद्गमस्थानम् एतत् । क्रिस्ताब्दस्य प्रथमशतके अत्र प्रविष्टाः झरातुष्ट्रधर्मः, [[क्रैस्तमतम्]], [[इस्लाम]] च अत्र द्रष्टुं शक्याः । एतेन भारतस्य मतसामरस्यं ज्ञातं भवति । क्रमेण [[ईस्टीण्डियाकम्पनी]]द्वारा ब्रिटिश्शासनम् आगतम् । शासनस्य केन्द्रस्थानं लण्डन् आसीत् । अष्टादशशतकात् नवदशशतकस्य मध्यभागपर्यन्तं ते शासितवन्तः इमं देशम् । बहूनाम् आन्दोलनानां कारणतः भारतं १९४७ तमे वर्षे स्वतन्त्रः देशः अभवत् । <br> भारतस्य अर्थव्यवस्था विश्वे पञ्चमे स्थाने प्राप्नोति । अधुना एषः देशः अभिवृद्धिपथे प्रचलदस्ति । एषः अण्वस्त्रयुतः देशः अस्ति । प्रादेशिकस्तरे शक्तिमान् देशः । विश्वे एव सेनाबले तृतीयं स्थानमस्ति अस्य । सेनायाः कृते व्ययविषये अस्य दशमं स्थानमस्ति । भारतं गणतन्त्रात्मकं देशमस्ति । भारतीयसंसदे सदनद्वयमस्ति । अत्र २८ राज्यानि, सप्तकेन्द्रशासितप्रदेशाः च सन्ति । एतत् आर्थिकपुरोगामिपञ्चराष्ट्रेषु अयमपि अनयतमः देशः । अयं देशः बहुभाषीयः,विविधधर्मी च अस्ति । अत्र विविधाः वन्यजीविनः वसन्ति । {{मुख्यलेखः|भारतस्य विविधनामानि}} भारतभूमिः पूर्वं भरतखण्डः भारतवर्षम् इति नाम्ना प्रसिद्धा असीत् । अस्य नाम्नः उद्गमं प्रति विविधाः पारम्पर्यकथाः प्रचलिताः वर्तन्ते । ऋषभपुत्रेण राजर्षिभरतेन दुष्यन्तपुत्रेण भरतेन च परिपालितस्याः अस्या भूमेः भारतम् इति नाम रूढिगतम् इत्येका कथा। अथावा पुरुवंशो पूर्वं भरतः इति महान् चक्रवर्तीराजा आसीत् तेन प्रशासितायाः भूमेः इदम् नाम आगतम् इत्यन्या। अथवा विष्णुपुराणे उक्तं यथा....इत्यपि च ॥ '''उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । ''' '''वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥''' ''' जय श्री राम ।''' ==इतिहासः== {{मुख्यलेखः|भारतस्य इतिहासः}} ===प्राचीनतं भारतम्=== भारतस्‍य इतिहासः आधुनिकमानवस्य (होमो-सेपियन्स्) पुरातत्त्वावशेषकालतः प्रायः ३४००० वर्षेभ्यः आरब्धः । भारतस्य इतिहासे सम्पूर्णभरतखण्डस्य तन्नाम इदानीन्तनभारतस्य पाकिस्तानस्य, बाङ्ग्लादेशस्य, श्रीलङ्कादेशस्य, नेपालदेशस्य, भूतानदेशस्य च इतिहासः अन्तर्भूतः । ५०००वर्षेभ्यः पूर्वतनी सिन्धुसंस्कृत्याः सभ्यथा जगति एव अत्यन्तं पुरातनसंस्कृतिः । ख्रिस्तपूर्व २०००-५०० अवधौ,वेदाः लिखितस्वरूपे अवलब्धाः। एष कालः वैदिकयुगनामा जातः। ख्रिस्तपूर्व ५०० अवधौ,१६ महाजनपदाः उभयताः । ==भौगोलिकता== भौगोलिकविस्तीर्णे भारतं विश्वे सप्तमे स्थाने विद्यते । अस्य सीमा पश्चिमे [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानेन]], ईशान्ये [[चीनः|चीन]]-[[नेपालदेशः|नेपाल]]-[[भूटान|भूटानदेशैः]] परिवृता, [[बर्मा|ब्रह्मा (म्यान्मार्)]] [[बाङ्गलादेशः|बाङ्गला]] देशौ पूर्वदिशायां स्तः । [[श्रीलङ्का]], [[मालाद्वीपः]] च [[हिन्दुमहासागरः|हिन्दुमहासागरे]] भारतस्य समीपवर्तिनौ । <br> == परितः विद्यमानाः देशाः == [[File:India topo big.jpg|thumb|left]] हिमालयात् उत्तरभागे चीनादेशः वर्तते । हिमालयस्य सानुप्रदेशे नेपाल-भूतानराज्यानि सन्ति । भारतस्य पूर्वभागे बाङ्ग्लादेशः बर्मादेशः, बङ्गलोपसागरे स्थितः अण्डमान् -निकोबार द्वीपसमुदायः, पश्चिमसागरे स्थितः लक्षद्वीपश्च भारतस्यैव प्रदेशः । भारतस्य वायव्यभागे पाकिस्थानदेशः अस्ति । हिमालयपर्वतश्रेण्यां तिस्त्रः पङ्क्तयः समानान्तरे सन्ति । तन्मध्ये काश्मीर-कुलुप्रभृतयः दर्यः । एताः विशालाः पुष्पफलसमृद्धाश्च । भारत बर्मादेशयोः भारत-बाङ्गलादेशयोः मध्येऽपि पर्वतपङ्क्तयः शोभन्ते । एताः हिमालयाः इव नोन्नताः । सिन्धु गङ्गानद्योः परिसरे विशालाः सन्ति । भारतस्य मध्ये आरावली -विन्ध्य -सात्पुरप्रमुखाः [[भारतस्य पर्वताः|पर्वतश्रेण्यः]] सन्ति । [[File:Mahabharata BharatVarsh.jpg|thumb|'''महाभारतकालस्य भारतदेशस्य मानचित्रम्''']] [[File:KedarRange.jpg|thumb|right]] ==राजनीतिः== {{मुख्यलेखः|भारतस्‍य राजनीति:}} ==अर्थव्यवस्था== मुद्रास्थानांतरमानस्य भारतीयार्थव्यवस्था विश्वे षष्ठमे स्थाने एवं क्रयशक्त्यनुसारं तृतीये स्थाने अस्ति | भारतीयार्थव्यवस्था कृषिप्रधाना वर्तते। ==सर्वकारः== {{मुख्यलेखः|भारतसर्वकारः}} भारतसर्वकारः, आधिकारिकरूपेण सङ्घीयशासनम् इत्युच्यते, अपि च केन्द्रीयशासनमिति ज्ञायते। इदं शासनं भारतस्य संविधानद्वारा संस्थापितमासीत् । अस्तीदं २९ राज्यानां सप्त सङ्घराज्यक्षेत्राणां च शासकाधिकरणम्, समाहत्य यानि भारतगणतन्त्रमिति उच्यन्ते। अस्य संस्थितिः नवदिल्ली (भारतस्य राजधानी) इत्यत्र अस्ति। सर्वकारस्यास्य तु तिस्रः शाखाः: कार्यकारिणी, विधायिका न्यायपालिका च। कार्यकारिणीशाखायाः प्रमुखस्तु राष्ट्रपतिः। स तु राज्यस्य प्रमुखः वर्तते। राष्ट्रपतिः स्वकीय-शक्तीन् प्रत्यक्षतया अथवा अधीनाधिकारिणां माध्यमेन प्रयोजयति।[१] संसदः विधायिकाशाखायां तु निम्नं सदनं लोकसभानाम अपि च उच्चं सदनं राज्यसभानाम तथा च राष्ट्रपतिः वर्तन्ते। न्यायपालिकायां च सर्वोच्चन्यायालयः शीर्षस्थः, अपि च 21 उच्चन्यायालयाः, जिल्लास्तरे च नागराः, आपराधिकाः, पारिवारिकाश्च न्यायलयाः बहवः विद्यन्ते। भारतं नाम संसारे बृहत्तमं लोकतन्त्रं वर्तते। नागरिकानां शासनार्थे मूलभूतानि नागराणि आपराधिकानि वा विधानानि संसदि एव विधिनिर्माणद्वारा स्थाप्यन्ते। कानिचित् एतादृशानि विधानानि सन्ति- सिविल् प्रोसीजर् कोड् इत्येतत्, भारतीयदण्डसंहिता, आपराधिकप्रक्रियासंहिता च। सङ्घीयेऽथ च राज्यीयेषु सर्वकारेषु कार्यकारिणी, विधायिका न्यायपालिका च शाखा वर्तते। ७३तमेन ७४तमेन च संविधानसंशोधनेन स्थानीयशासनार्थं पञ्चायतराज्यप्रणाली संस्थाबद्धीकृता। {{Table |type=border="4" cellspacing="1" align="left" style="margin-right: 3em;" |title='''राष्ट्रियसङ्केताः'''{{Sfn|National Informatics Centre|2005}} |row1= ध्वजः{{!!}}[[भारतस्य राष्ट्रध्वजः|त्रिवर्णः]] |row2= चिह्नम्{{!!}}[[अशोकस्य चतुर्मुखसिंहस्तम्भः]] |row3= ध्येयवाक्यम्{{!!}}[[सत्यमेव जयते]] |row4= गीतम् {{!!}}[[जन गण मन]] |row5= गानम्{{!!}}[[वन्दे मातरम्]] |row6= भाषा{{!!}}[[भारतस्य आधिकारिकभाषाः|द्वाविंशतिः भाषायाः]] |row7= कविः{{!!}}[[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] |row8= वाद्ययन्त्रम्{{!!}}वीणा |row9= मुद्रा{{!!}}[[रूप्यकम्|भारतीयरूप्यकम्]] |row10= दिनदर्शिका{{!!}}[[भारतस्य राष्ट्रियपञ्चाङ्गम्|शक]] |row11= क्रीडा{{!!}}[[यष्टिकन्दुकक्रीडा]] |row12= पुष्पम्{{!!}}[[कमलम्]] |row13= फलम्{{!!}}[[आम्रम्]] |row14= वृक्षः{{!!}}[[वटवृक्षः]] |row15= पक्षी{{!!}}[[मयूरः]] |row16= पशुः{{!!}}[[व्याघ्रः]] |row17= सरीसृपः{{!!}}[[काळिङ्गसर्पः]] |row18= जलचरः{{!!}}[[गङ्गानद्याः डोल्फिन]] |row19= नदी{{!!}}[[भागीरथी|गङ्गा]] }} * [[भारतीय-सूची]] * [[भारत-जन-सूची]] * [[सनातनधर्म:]] * [[वास्तुशास्त्रम्|वास्‍तु]] * [[योगः]] * [[वेदान्तः|वेदान्‍त:]] * [[हिन्‍दु-मन्‍दिरम्]] * [[धर्म-संशोधनम्]] * [[भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः]] * [[भारतस्य राष्ट्रपतयः]] * [[भारतस्य नद्यः]] *[[भारतीयक्रीडा]] *[[भारतस्य सूर्यमन्दिराणि]] *[[भारतस्य मण्डलानि]] == स्वातन्त्र्यम्, महाराज्यत्वम् == सप्तचत्वारिशदधिकनवदशशततमे(१९४७) क्रिस्ताब्दे आगस्ट्मासे पञ्चदशदिनाङ्के आङ्गल्शासनात् मुक्तं भारतं स्वातन्त्र्यम् अलभत । जवाहरलालनेहरुम्हाभागः स्वतन्त्रभारतस्य प्रथमः प्रधानमन्त्री अभवत् । संविधानरीत्या पञ्चाशदधिकनवदशशत (१९५०) तमे क्रिस्ताब्दे जनवरिमासे षड्विंशतितमे दिनाङ्के भारतं सार्वभौममहाराज्यत्वेन उद्घोषितम् । राजेन्द्रप्रसादमहोदयः अस्य महाराज्यस्य प्रथमः अध्यक्षः आसीत् । तदा भाषाणाम् आधारेण राज्यानां पुनर्विभागः कृतः । == संविधानम् == {{मुख्यलेखः|भारतस्य संविधानम्}} [[File:Barack Obama at Parliament of India in New Delhi addressing Joint session of both houses 2010.jpg|thumb|left]] भारतदेशः प्रजाप्रभुत्वात्मकः । अत्र शासनार्थ संविधानं रचितम् । जगतः सर्वेभ्यः संविधानेभ्यः भारतसंविधानं बृहद्गात्रकम् । संविधानमेव देशस्य वरिष्ठं शासनम् । संविधानरीत्या केन्द्रसर्वकारः, राज्यसर्वकाराश्च सम्भूय देशस्य शासनं कुर्वन्ति । एतदर्थं केन्द्रे लोकसभा, राज्यसभा च राज्येषु विधानसभा विधानपरिषच्च वर्तन्ते । राष्ट्रस्य शासनाधिकारः राष्ट्रपतौ न्यस्तः । भारतदेशस्य राजधानी देहलीनगरम् । भारतस्य राष्ट्रध्वजः त्रिवर्णाङ्कितः तत्रोर्ध्वं केसरवर्णः, मध्ये श्वेतः, अधश्च हरितः । श्वेतवर्णभागे नीलम् अशोकचक्रं राजते । सिंहशीर्षमुद्रा राष्ट्र्चिह्नम् । तत्र 'सत्यमेव जयते’ इति ध्येयवाक्यम् उत्कीर्णम् । 'जनगणमन’इति गीतं राष्ट्रगीतम् । राष्ट्रप्राणी व्याघ्रः । राष्ट्रपक्षी च मयूरः । == नद्यः क्षेत्राणि प्रमुखजनाश्च == भारते [[गङ्गानदी|गङगा]], [[यमुनानदी|यमुना]], [[सिन्धूनदी|सिन्धू]], [[नर्मदानदी|नर्मदा]], [[गोदावरीनदी|गोदावरी]],कपिला, गजकर्णिका, [[ब्रह्मपुत्रानदी|ब्रह्मपुत्रा]], [[कावेरीनदी|कावेरी]] इत्यादयः नद्यः प्रवहन्ति । एताः सर्वाः अपि नद्यः जलेन भूमिं सिञ्चन्ति । अतः सुजला, सुफला, सस्यश्यामला च भारतभूमिः । एतस्मिन् देशे दिलीपः, दशरथः, युधिष्ठिरः इत्यादयः धर्मपरिपालकाः पौराणिकाः राजानः आसन् । अशोकादयः प्रजाहितचिन्तकाः राजानः च अभवन् । एतेषां कीर्तिः अद्यापि जगति समुल्लसति । अस्मिन् देशे ऋषयः मुनयश्च आसन् । ऋषयः मन्त्रद्रष्टारः । ते परमज्ञानं प्राप्तवन्तः । वेदेषु तत् ज्ञानं निबद्धम् । अतः अस्माकं देशः वेदभूमिः इति विख्यातः । वाल्मीकिव्यासादयश्च मुनयः इतिहासपुराणादीन् ग्रन्थान् रचितवन्तः । [[File:Bigtemple.jpg|thumb|क्रि. श. १०१०तमे वर्षे चोळैः तमिलुनाडुराज्यस्य तञ्जावूरुप्रदेशे निर्मितः बृहदेश्वरदेवालयः।]] भारतं पुण्यभूमिः । अत्र राम-कृष्णादयः अवतारपुरुषाः, शङ्कर-रामानुज-बसवेश्वर-मध्वादयः धर्मोपदेशकाः आचार्याः समभवन् । बुद्ध-महावीरादयः अत्रैव अहिंसातत्त्वम् उपादिशन् । राष्ट्रपिता महात्मागान्धी अहिंसामार्गेणैव स्वातन्त्र्यं प्रापयत । भारते अनेकानि [[भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि|पुण्यक्षेत्राणि]] विद्यन्ते । तेषु [[काशी]]<nowiki/>-[[गोकर्णम्]]<nowiki/>-[[उडुपी|उडुपि]]<nowiki/>-[[तिरुपतिः|तिरुपति]] -[[शृङ्गेरी|श्रृङ्गेरी]] प्रभृतीनि च प्रसिद्धानि । == राष्ट्रगीतम् == १९११तमे वर्षे रवीन्द्र्नाथठागोरवर्येण रचितं 'जन गण मन' गीतं मूलतः बेङ्गली भाषायाः अस्ति । तच्च गीतं 'तत्त्वबोधप्रकाशिका 'नामिकायाम् आर्यसमाजीयायां पत्रिकायां प्रकाशितम् आसीत् ऐदम्प्राथम्येन । कतिपयानि वर्षाणि तस्याः पत्रिकायाः सम्पादकत्वं विहितं रवीन्द्र्नाथठागोरवर्येण । १९१९तमे वर्षे कविः एषःबेसेण्टथियोसफिकलमहाविद्यालयस्य प्राचार्यस्य आह्वानेन आन्ध्रप्रदेशस्य चित्तुरुजनपदस्य मदनपल्लीम् आगतवान् आसीत् । सः प्राचार्यः आसीत्- ऐर्शिकविः जेम्स एच्. कासिन्सनामा । [[File:LotusFlower.jpeg|thumb|left|'''राष्ट्रपुष्पम्''']] फेब्रवरीमासस्य प्रथमे दिनाङ्के सायं डा. कासिन्स तस्य पत्नी मागरिट, केचन छात्राः च बेङ्गलीगीतस्य गानं कर्तुं पार्थयन्त कविमहाशयम् । तस्य गीतस्य अन्तिमपङ्किः यदा गीता तदनु एव सर्वे रोमाञ्चिताः स्सन्तः 'जय हे जय हे’ इति ऐककण्ठयेन अगायन् । मदनपल्लयां येषु दिवसेषु उषितं, तेषु एव दिनेषु अस्य गीतस्य आंग्लानुवादः कृतः तेन । तदनन्तरं कासिन्सः तस्य गीतस्य रागसंयोजनं कृतवान् । 'रवीन्द्रनाथठागोरमहोदयः भौगोलिकान् प्रदेशान्, पर्वतान्, नदीः च अधिकृत्य पथमे भागे, द्वितीये भागे च भारतीयानि मतानि अधिकृत्य च गीतवान् अस्ति’ इति कासिन्सः उल्लिखितवान् स्वपुस्तके । १९४८ तमे वर्षे रक्तदुर्गे अगस्टमासस्य १५ दिनाङ्के प्रथमवारं [[जवाहरलाल नेह्रू]] यदा राष्ट्रध्वजोड्डायनम् अकरोत् तदा सिखरेजिमेण्ट् तेनैव रागेण तत् गीतम् अगायत यश्च रागः कासिन्सवर्येण संयोजितः आसीत् । तेनैव रागेण तत् गीतं गीयते अद्यापि । == शताब्दोत्सवः == [[चित्रम्:New Delhi Temple.jpg|thumb|'''अक्षरधाम''']] [[सञ्चिका:Peacock Plumage.jpg|चित्रपाठ्यम्=राष्ट्रपक्षी मयूरः|लघुचित्रम्|राष्ट्रपक्षी [[मयूरः]]]] [[चित्रम्:Bengal Tiger Karnataka.jpg|thumb|'''राष्ट्रपशुः''']] १९११तमे वर्षे रवीन्द्र्नाथठागोरवर्येण रचितं 'जन गण मन' गीतं मूलतः बेङ्गली भाषायाः अस्ति । तच्च गीतं 'तत्त्वबोधप्रकाशिका 'नामिकायाम् आर्यसमाजीयायां पत्रिकायां प्रकाशितम् आसीत् ऐदम्प्राथम्येन । कतिपयानि वर्षाणि तस्याः पत्रिकायाः सम्पादकत्वं विहितं रवीन्द्र्नाथठागोरवर्येण । १९१९तमे वर्षे कविः एषः बेसेण्टथियोसफिकलमहाविद्यालयस्य प्राचार्यस्य आह्वानेन आन्ध्रप्रदेशस्य चित्तुरुजनपदस्य मदनपल्लीम् आगतवान् आसीत् । सः प्राचार्यः आसीत्- ऐर्शिकविः जेम्स एच्. कासिन्सनामा । फेब्रवरीमासस्य प्रथमे दिनाङ्के सायं डा. कासिन्स तस्य पत्नी मागरिट, केचन छात्राः च बेङ्गलीगीतस्य गानं कर्तुं पार्थयन्त कविमहाशयम् । तस्य गीतस्य अन्तिमपङ्किः यदा गीता तदनु एव सर्वे रोमाञ्चिताः स्सन्तः 'जय हे जय हे’ इति ऐककण्ठयेन अगायन् । मदनपल्लयां येषु दिवसेषु उषितं, तेषु एव दिनेषु अस्य गीतस्य आंग्लानुवादः कृतः तेन । तानन्तरं कासिन्सः तस्य गीतस्य रागसंयोजनं कृतवान् । 'रवीन्द्रनाथठागोरमहोदयः बहुगोलिकान् प्रदेशान्, पर्वतान्, नदीः च अधिकृत्य पथमे भागे, द्वितीये भागे च भारतीयानि मतानि अधिकृत्य च गीतवान् अस्ति’ इति कासिन्सः उल्लिखितवान् स्वपुस्तके । १९४८तमे वर्षे रक्तदुर्गे अगस्टमासस्य १५ दिनाङ्के प्रथमवारं जवहरलालनेहरु यदा राष्ट्रध्वजोड्डायनम् अकरोत् तदा सिखरेजिमेण्ट् तेनैव रागेण तत् गीतम् अगायत यश्च रागः कासिन्सवर्येण संयोजितः आसीत् । तेनैव रागेण तत् गीतं गीयते अद्यापि । भारतं मतनिरपेक्षं राष्ट्रम् । अत्र अनेकानि मतानि, अनेकाश्च भाषाः सन्ति । मतभेदेन आचारभेदश्च वर्तते । तथापि वयं सर्वे भारतीयाः । अतः सौहार्देन वसामः । भारतम् अनेकभाषाणां देशः । अष्टशताधिकाः भाषाः अत्र सन्ति । तत्र संस्कृतभाषा प्राचीनतमा । सा बहुभाषाणां जननी, कासाञ्चन भाषाणां पोषयित्री च अस्ति । संस्कृतवाङ्मये विविधानिं शास्त्राणि, रम्याणि काव्यानि अपूर्वाश्च विज्ञानविषयाः सन्ति । गौतमः, जैमिनिः, पाणिनिः इत्यादयः संस्कृतकवयः प्रसिद्धाः । विज्ञानेऽपि कणादः चरकः वराहमिहिरः, आर्यभटः इत्या प्रख्याताः । पुण्यतमा, सर्वसम्पत्समृद्धा भारतभूमिः अस्माकं जन्मभूमिः । '''जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी''' इत्यतः सा वन्दनीया । जयतात् भारतमाता। भारतम् [[एशिया]]महाद्वीपे दक्षिणे एकः स्वतन्त्रः समाजवादी पन्थनिरपेक्षः लोकतन्त्रगणतन्त्रदेशः अस्ति । एतद् विश्वस्य विशालं [[प्रजातन्त्रम्|लोकतन्त्रम्]] । अस्य [[जनसङ्ख्या]] १२० कोटिमिता, भाषाः शताधिकाः । भारतवर्षस्‍य उत्तरदिशि पर्वतराजः [[हिमालयः]] अस्‍ति, दक्षिणे [[हिन्दुमहासागरः]] अस्‍ति । भारतस्य उत्तरे [[नेपालदेशः|नेपाल]] [[चीनः|चीनः (तिब्बत्)]] च देशा: सन्ति । पश्चिमे [[पाकिस्थानम्]] [[अफगानिस्थानम्|अफगानिस्थानं]] देशौ स्तः । पूर्वे [[बर्मा|ब्रह्मादेशः (म्यान्मार्)]], दक्षिणे [[श्रीलङ्का]] [[मालाद्वीपः]] देशौ सन्ति । [[कुष्णद्वीपाः|कुष्णद्वीप]]-[[निकोबारद्वीपाः|निकोबारद्वीपयोः]] निकटे [[इण्डोनेशिया]] [[थाईलेण्ड्]] च देशौ स्तः । भारतस्य राजधानी [[नवदेहली]] अस्ति । अन्यमुख्यनगराणि [[मुम्बई]], [[कोलकाता]], [[बेङ्गलुरु]], [[चेन्नै]], [[पुणे]] च सन्ति । भारते अष्टाविंशतिः राज्यानि सन्ति । ==भारतीयसंस्कृतिः== {{मुख्यलेखः|भारतीयसंस्कृतिः}} [[File:Kalash pujan.jpg|thumb|left|'''भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिः तथा''']] [[सञ्चिका:Jama Masjid, Delhi, morning view.jpg|चित्रपाठ्यम्=जामिया मस्जिदः भारतस्य बृहत्तमः मस्जिदः अस्ति ।|वामतः|लघुचित्रम्|जामिया मस्जिदः भारतस्य बृहत्तमः मस्जिदः अस्ति ।]] पुरातनः [[भारतस्य इतिहासः|इतिहासः]], अनन्या भौगोलिकरचना, वैविध्यमयाः जनसमूहाः, [[धर्मः|धर्माः]], विभिन्नाः सम्प्रदायाः, अनेके [[उत्सवाः]], नैकानि आचरणानि, प्राचीनपरम्परा, परितः विद्यमानानां देशानां प्रभावः – एवं विभिन्नाः विषयाः भारतीयसंस्कृतिम् अरचयन् ।भारतं धार्मिकविविधतायाः कारणेन उल्लेखनीयम् अस्ति, हिन्दुधर्मः, बौद्धधर्मः, सिखधर्मः, इस्लामधर्मः, ईसाईधर्मः, जैनधर्मः च राष्ट्रस्य प्रमुखधर्मेषु अन्यतमाः सन्ति । [[सिन्धुखातसंस्कृतिः|सिन्धुखाततः]] आरब्धा भारतीया संस्कृतिः [[वेदकालः|वेदकाले]] महता प्रमाणेन विकसिता अभवत् । [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्मस्य]] उन्नतिः-अवनतिः च, भारतस्य सुवर्णयुगं, यवनानाम् आक्रमणं, यवनानां शासनं, अन्यदेशीयानां शासनम् इत्येतेषु कालेषु भारतीयसंस्कृतेः विस्तारः, विविधता च अधिका अभवत् । भारतस्य धार्मिकाणि आचरणानि, [[भाषा|भाषाः]], पद्धतयः, सम्प्रदायाः च गतेभ्यः ५०००वर्षेभ्यः अस्याः अनन्यसंस्कृतेः साक्षिरूपेण सन्ति । विभिन्नानां धर्माणां, सम्प्रदायानां संयोजनम् अपि जातम् अस्ति भारतीयसंस्कृतौ । एतस्याः संस्कृतेः प्रभावः जगतः अन्यासां संस्कृतीनाम् उपरि अपि जातः अस्ति महता प्रमाणेन । भारतीये संविधाने 22 भाषाः अनुसूचिताः सन्ति। == राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च == भारते २८ राज्यानि ८ केन्द्रशासिताप्रदेशा: च सन्ति । अस्मिन् देशे विविधमतानुयायिनः परस्परं सौहार्देन जीवन्ति । {| class="wikitable sortable" style="float: centre;" |- |+'''राज्यानि''' !स॰!!राज्यानि !! राजधान्यः!!भाषाः |- |१||[[हिमाचलप्रदेशः]]||[[शिमला]]|| [[पहाडीभाषा|पहाडी]], [[संस्कृतम्]], [[हिन्दी]] |- |२||[[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]]<br /> ||[[चण्डीगढ]]<br />||[[पञ्जाबी]] |- |३||[[उत्तराखण्डः]]||[[देहरादून]]|| [[कुमाऊँनीभाषा|कुमाऊँनी]], [[गढवळिभाषा|गढवळि]], [[संस्कृतम्]], [[हिन्दी]] |- |४||[[हरियाणा]]||[[चण्डीगढ]]|| [[पञ्जाबी]], [[हिन्दी]] |- |५||[[राजस्थानम्]]||[[जयपुरम्]]|| [[राजस्थानीभाषा|राजस्थानी]], [[हिन्दी]] |- |६||[[उत्तरप्रदेश:]]||[[लखनौ]]||[[अवधीभाषा|अवधी]], [[उर्दू]], [[ब्रजभाषा]] [[बुन्देलीभाषा|बुन्देली]], [[भोजपुरीभाषा|भोजपुरी]], [[हिन्दी]] |- |७||[[बिहार]]||[[पटना]]|| [[भोजपुरीभाषा|भोजपुरी]], [[मगहीभाषा|मगधी]], [[मैथिलीभाषा|मैथिली]], [[हिन्दी]] |- |८||[[सिक्किम]]||[[गङ्गटोक्]]|| [[नेपालीभाषा|नेपाली]] |- |९||[[अरुणाचलप्रदेशः]]||[[इटानगरम्]]|| [[आङ्ग्लभाषा|आङ्गल]], [[हिन्दी]] |- |१०||[[असम]]||[[दिसपुरम्]]||[[असमियाभाषा|असमिया]], [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]], [[बोडोभाषा|बोडो]] |- |११||[[नागालैण्ड]]||[[कोहिमा]]|| [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लम्]] |- |१२||[[मेघालयः]]||[[शिलाङ्ग]]|| [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]], [[खासीभाषा|खासी]], [[गारोभाषा|गारो]] |- |१३||[[मणिपुरम्]]||[[इम्फाल|इम्फल]]|| [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]], [[मणिपुरीभाषा|मणिपुरी]] |- |१४||[[त्रिपुरा]]||[[अगरतला]]|| [[त्रिपुरीभाषा|त्रिपुरी]], [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]] |- |१५||[[मिजोरामराज्यम्|मिजोराम्]]||[[ऐजोल]]|| [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]], [[मिजोभाषा|मिजो]], [[हिन्दी]] |- |१६||[[गुजरात]]<br />||[[गान्धीनगरम्]]<br />||[[गुजराती]] |- |१७||[[मध्यप्रदेशः]]||[[भोपाल]]||[[हिन्दी]] |- |१८||[[झारखण्डः]]||[[राँची]]||[[सान्तालीभाषा|सान्ताली]], [[हिन्दी]] |- |१९||[[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]]<br />||[[कोलकाता]]<br />||[[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]] |- |२०||[[महाराष्ट्रम्]]||[[मुम्बई]], [[नागपुरम्]]||[[मराठी]] |- |२१||[[छत्तीसगढ]]||[[रायपुरम्]]|| [[छत्तीसगढीभाषा|छत्तीसगढी]], [[हिन्दी]] |- |२२||[[ओडिशा]]<br />||[[भुवनेश्वरम्]]<br />||[[ओडियाभाषा|ओडिया]] |- |२३||[[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणा]]<br />||[[हैदराबाद्]]<br />||[[तेलुगु]] |- |२४||[[गोवा]]<br />||[[पणजी]]||[[कोङ्कणी]], [[मराठीभाषा|मराठी]] |- |२५||[[कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटकम्]]<br />||[[बेङ्गळूरु]]<br />||[[कन्नड]], [[तुळुभाषा|तुळु]] |- |२६||[[आन्ध्रप्रदेशः]]<br />||[[अमरावती, आन्ध्रप्रदेशः|अमरावती]]<br />|| [[उर्दू]], [[तेलुगुभाषा|तेलुगु]] |- |२७||[[केरळम्]]<br />||[[तिरुवनन्तपुरम्]]<br />||[[मलयाळम्]] |- |२८||[[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ्नाडु]]<br />||[[चेन्नै]]<br />||[[तमिळभाषा|तमिळ्]] |} {| class="wikitable sortable" style="float: centre;" |- |+'''केन्द्रशासितप्रदेशा:''' !स॰!!प्रदेशः!! राजधानी !!भाषाः |- |१||[[लदाख]] || [[कार्गिलनगरम्|कार्गिल्]], [[लेह]] || [[लद्दाखीभाषा|लदाखी]],‌ [[हिन्दी]] |- |२||[[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] || [[जम्मू]], [[श्रीनगरम्]] || [[काश्मीरीभाषा|काश्मीरी]], [[डोगरीभाषा|डोगरी]] |- |३||[[चण्डीगढ]]||[[चण्डीगढ]]||[[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबी]], [[हिन्दी]] |- |४||[[देहली]]||[[नवदेहली]]|| [[हिन्दी]] |- |५||[[दादरा नगरहवेली च दीव दमण च]] ||[[दमण]] ||[[गुजरातीभाषा|गुजराती]], [[मराठीभाषा|मराठी]], [[हिन्दी]] |- |६||[[लक्षद्वीपाः]]||[[कवरत्ती]] || [[मलयाळम्]] |- |७||[[पुदुच्चेरी]]||[[पाण्डीचेरीनगरम्|पुदुच्चेरी]] || [[तमिळभाषा|तमिळ्]], [[तेलुगुभाषा|तेलुगु]], [[मलयाळम्]] |- |८||[[अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः]]||[[पोर्ट् ब्लेयर्]] || [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]], [[हिन्दी]] |} == राष्ट्रियम् == भारतस्य राष्ट्रियगीतम् [[जन गण मन]] गुरुदेव [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]]वर्येण लिखितम् । भारतस्य राष्ट्रियं गीतं [[वन्दे मातरम्]] [[बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय|बङ्किमचंद्र- चटर्जीवर्येन]] लिखितम् | ==चित्रशाला== <gallery widths="216px" heights="162px" perrow="4"> सञ्चिका:Varanasiganga.jpg|गङ्गानदी </gallery> == आधारग्रन्था: == * [https://web.archive.org/web/20250121152828/http://www.batado.com/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D.html भारतम् ] *[http://dmoz.org/World/Hindi/%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%af/%e0%a4%8f%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a4%be/%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4/ भारतसमाचार ग्रन्थि:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127100159/http://dmoz.org/World/Hindi/%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%af/%e0%a4%8f%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a4%be/%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4/ |date=2005-11-27 }} * [http://parliamentofindia.nic.in/janganman.htm राष्ट्रिय ग़ीत ] ==उल्लेखाः== {{reflist}}{{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}}{{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:सार्क् राष्ट्राणि]] [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:परिशीलनीयानि]] [[वर्गः:भारतम्]] 6fkg6deje3no53uq666bdsl3arvycmc 0 834 502085 501814 2026-11-08T04:58:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502085 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language |name = संस्कृता भाषा |pronunciation = {{IPA-sa|ˈsɐmskr̩tɐm||Samskritam.ogg}} |region = [[भारतम्|भारते]] [[नेपाल|नेपाले]] [[जम्बुद्वीपः|जम्बुद्वीपे]] |familycolor = Indo-European | fam1 = [[ हिन्द्-भाषापरिवारः|भारोपीयभाषाः ]] | fam2 = [[हिन्द्-आर्यभाषापरिवारः|हिन्द्-आर्यभाषाः ]] |script = देवनागिरी<ref name="banerji">{{Cite book|last = Banerji|first = Suresh|title = A companion to Sanskrit literature: spanning a period of over three thousand years, containing brief accounts of authors, works, characters, technical terms, geographical names, myths, legends, and twelve appendices|year = 1971|page = 672|url = http://books.google.com/books?id=JkOAEdIsdUs|isbn = 9788120800632}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br />ब्राह्मी |nation = ▪[[भारतम्]] •[[हिमाचलप्रदेशराज्यम्]] •[[उत्तराखण्डराज्यम्]] |iso1 = sa |iso2 = san |iso3 = san |image = The word संस्कृतम् (Sanskrit) in Sanskrit.svg |imagesize = |imagecaption = [[देवनागरी|देवनागर्यां]] ''संस्कृतम्'' }} '''संस्कृतं''' जगतः समृद्धशास्त्रीयासु भाषासु वर्तते। संस्कृतं [[भारत]]स्य जगतो वा भाषास्वेकतमातिप्राचीनम्। भारती सुरभारत्यमरभारत्यमरवाणी सुरवाणी गीर्वाणवाणी गीर्वाणी देववाणी देवभाषा संस्कृतावाग् दैवीवागित्यादिभिर् नामभिर् एषा भाषा प्रसिद्धा। भारतीयभाषाभिर् बाहुल्येन संस्कृतशब्दा उपयुज्यन्ते। संस्कृताद् एवाधिका भारतीयभाषाः उद्बभूवुः। तावदेव भारतयुरोपीयभाषावर्गीया अनेका भाषाः संस्कृतप्रभावं संस्कृतशब्दप्राचुर्यं च प्रदर्शयन्ति। व्याकरणेन सुसंस्कृतभाषा जनानां संस्कारप्रदायिनी भवति। पाणिनीयाष्‍टाध्‍यायीति नाम्नि महर्षिपाणिनेर् विरचना जगतः सर्वासां भाषाणां व्याकरणग्रन्थेष्वन्यतमा व्याकरणानां भाषाविदां भाषाविज्ञानिनां च प्रेरणास्‍थानम् इवास्ति। संस्कृतवाङ्मयं विश्ववाङ्मयेऽद्वितीयं स्थानम् अलङ्करोति। संस्‍कृतस्‍य प्राचीनतमग्रन्‍था वेदाः सन्‍ति। वेदशास्त्रपुराणेतिहासकाव्यनाटकदर्शनादिभिर् अनन्तवाङ्मयरूपेण विलसन्त्यस्त्येषा देववाक्। न केवलं धर्मार्थकाममोक्षात्मकाश् चतुर्विधपुरुषार्थहेतुभूता विषया अस्याः साहित्यस्य शोभां वर्धयन्त्यपि तु धार्मिकनैतिकाध्यात्मिकलौकिकवैज्ञानिकपारलौकिकविषयैरपि सुसम्पन्नेयं देववाणी। == इतिहासः == [[चित्रम्:Devimahatmya Sanskrit MS Nepal 11c.jpg|right|thumb|400px|संस्कृतस्य तालपत्रं ([[नेपाललिपिः]] प्रयुक्तम्)]] इयं भाषा न केवलं [[भारत|भारतस्‍यापि]] तु विश्वस्य प्राचीनतमा भाषेति मन्यते। इयं भाषा तावती समृद्धास्ति यत् प्रायः सर्वासु भारतीयभाषासु न्‍यूनाधिकरूपेणास्‍याः शब्‍दाः प्रयुज्‍यन्‍ते। अतो भाषाविदां मतेनेयं सर्वासां भाषाणां जननी मन्‍यते। पुरा संस्कृतं लोकभाषा बभूव जनाश्च संस्कृतेनावदन्।‌ इदानीं तु केवलं विद्वांसो वदन्ति॥ अस्याः संस्कृतभाषाया इतिहासः कालो वातिप्राचीनः। उच्यते यद् इयं भाषा ब्रह्माण्डस्यादि भाषा। अस्याश्च भाषाया व्याकरणम् अप्यतिप्राचीनम्। तद्यथा- ब्रह्मा बृहस्पतये बृहस्पतिरिन्द्रायेन्द्रो भरद्वाजाय भरद्वाजो वशिष्ठाय वशिष्ठ ऋषिभ्य इति संस्कृतभाषाया उत संस्कृतव्याकरणस्यातिप्राचीनत्वं दृश्यते। विश्‍वस्‍यादिमो ग्रन्‍थ[[ऋग्वेदः]] संस्‍कृतभाषायामेवास्ति। अन्‍ये च वेदा यथा [[यजुर्वेदः]] [[सामवेदः|सामवेदो]][[अथर्ववेदः|ऽथर्ववेद]]श्च संस्‍कृतभाषायामेव श्रूयन्ते। [[आयुर्वेदः|आयुर्वेद]][[धनुर्वेदः|धनुर्वेद]][[उपवेदः|गन्‍धर्ववेदा]][[अर्थशास्त्रम्|र्थशास्त्रा]]ख्याश्चत्‍वार [[उपवेदः|उपवेदा]] अपि संस्‍कृतेनैव विरचिताः॥ सर्वय् [[उपनिषत्|उपनिषदः]] संस्‍कृतय् उपनिबद्धाः । अन्‍ये ग्रन्‍थाः [[शिक्षा]] [[कल्पः|कल्पो]] [[निरुक्तम्|निरुक्तं]] [[ज्योतिषम्|ज्‍योतिषं]] [[छन्दः|छन्दो]] [[व्‍याकरणम्|व्‍याकरणं]] [[दर्शनम्]] [[इतिहासः]] [[पुराणम्|पुराणं]] [[काव्यम्|काव्‍यं]] शास्‍त्रं चेत्यादयः ॥ [[पाणिनि|महर्षिपाणिनिना]] विरचितो[[अष्‍टाध्‍यायी|ऽष्टाध्यायीति]] संस्‍कृतव्‍याकरणग्रन्थोऽधुनापि भारते विदेशेषु च भाषाविज्ञानिनां प्रेरणास्‍थानं वर्तते ॥ :वाक्यकारं वररुचिं भाष्यकारं पतञ्जलिम् | :पाणिनिं सूत्रकारं च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम् ॥ == लिपिः == [[लिपिः|लिपिर्]] वर्णादिनां बोधकं चिह्नम्। संस्‍कृतलेखनं पूर्वं [[सरस्‍वतीलिपिः|सरस्वतीलिप्या]] विविदे ‌| कालान्‍तरं [[ब्राह्मीलिपिः|ब्राह्मीलिप्या]] लिलिखिरे। तदनन्तरम् एतस्य लेखनं [[देवनागरी|देवनागर्याम्]] आरभ्यत। अन्‍यरूपान्‍तराण्यधोनिर्दिष्टानि सन्ति – [[असमियाभाषा|असमीयालिपिर्]] [[बाङ्गलालिपिः|बाङ्गलालिपिर्]] [[ओडियालिपिः]] [[शारदालिपिः|शारदालिपिस्]] [[तेलुगुलिपिः|तेलुगुलिपिस्]] [[तमिऴलिपिः|तमिऴलिपिर्]] [[ग्रन्थलिपिः|ग्रन्थलिपिर्]] [[यवद्वीप|यावाद्वीपलिपिः]] कम्‍बोजलिपिः [[कन्नडलिपिः|कन्नडलिपिर्]] [[नेपाललिपिः|नेपाललिपिर्]] [[मलयाळलिपिः|मलयाळलिपिर्]] [[गुजरातीलिपिः|गुजरातीलिपिर्]] इत्यादयः ॥ मूलतो यस्मिन् प्रदेशे या लिपिर्जनैर्मातृभाषां लेखितुमुपयुज्यते तस्मिन्प्रदेशे तयैव लिप्या संस्कृतमपि लिख्यते। पूर्वं सर्वत्रैवमेवासीत्। अत एव प्राचीना हस्तलिखितग्रन्थानेकासु लिप्या लिखिताः सन्ति । अर्वाचीने काले तु संस्कृतग्रन्थानां मुद्रणं सामान्यतो नागरीलिप्याऽदर्शि। नवीनकाले संस्कृतभाषालेखनार्थं देवनागरीलिपिरेव प्राय उपयुज्यते। == अक्षरमाला == अक्षराणां समूहो[[अक्षरमाला|ऽक्षरमालेत्यु]]च्यते। संस्कृतभाषाया लौकिकीयमक्षरमाला। अक्षरैर् एभिर्घटितमेव गैर्वाण्यां समस्तं पदजगत्। भाषा तावद्वाक्यरूपा; वाक्यानि पदैर्घटितानि, पदान्यक्षरैरारभ्यन्ते; अक्षराणि वर्णैरूपकल्पितानि। तथा घटादिपदार्थानां परमाणवेव भाषायोपादानकारणं वर्णाः। निरवत्रैकत्वव्यवहारार्हः स्फुटो नादो वर्णेति तस्य लक्षणम्। तत्र स्वयमुच्चारणार्हो वर्णः '''स्वरः'''; तदनर्हं '''व्यञ्जनम्'''। व्यञ्जनवर्णानां स्वयमुच्चारणाक्षमत्वात् तेष्वेकैकस्मिन्नपि प्रथमस्वरोऽकारो योजितः। तथा च वयमक्षराण्येव लिखामो न तु वर्णान्; अत एव चाक्षरमालेति व्यवहरामो न तु वर्णमालेति। अक्षराणि स्वराः व्यञ्जनानि चेति द्विधा विभक्तानि। स्वराक्षराणाम् उच्चारणसमयेऽन्येषां वर्णानां साहाय्यं नापेक्षितम्। '''स्वयं राजन्ते इति स्वराः'''। संस्कृतभाषायाः अक्षरमाला पट्टिकया प्रदर्श्यते – {{अक्षरमाला - संस्कृतम्}} ऌकारस्य प्रयोगोऽत्यन्तविरलः। अन्तिमौ अं, अः इति वर्णाव् अनुस्वारविसर्गौ स्तः। एतयोर् उच्चारणं स्वराक्षराणाम् अनन्तरमेव भवति। अनुस्वारविसर्गौ विहायान्यानि स्वराक्षराणि भाषाशास्त्रे '''अच्''' शब्देन व्यवह्रियन्ते। अनुस्वारविसर्गयोस् त्व् अचि, व्यञ्जनेषु चान्तर्भावः। यद्यप्यक्षराणां वर्णारारब्धत्वाद् वर्णानामेव लिपिभिर् विन्यासो न्याय्यः, तथापि व्यञ्जनानां स्वरपरतन्त्राणां स्वयमुच्चरितुमशक्यत्वाद् अक्षराणामेव लिपिसञ्ज्ञितानि चिह्नानि पूर्वैः कल्पितानि। यूरोपदेशीयास्तु स्वस्वभाषालेखने वर्णानेवोपयुञ्जते, न त्वक्षराणि। यथा 'श्री' इत्येकां लिपिं Sri इति तिसृभिर्लिखन्त्याङ्ग्लेयाः। अविभाज्यैको नादो '''वर्णः'''; केवलो व्यञ्जनसंसृष्टो वा स्वरैकोऽक्षरम् इति वर्णाक्षरयोर्भेदः। अनेन च केवलः स्वरो वर्णेत्यक्षरमिति च द्वावपि व्यपदेशवर्हतीति स्फुटम्। केवलं तु व्यञ्जनं वर्णैव। केवलैव स्वरा लिपिषु स्वस्वचिह्नैर्निर्दिश्यन्ते; व्यञ्जनसंसृष्टास्तु चिह्नान्तरैरेव लिख्यन्ते। :यथा – ::क् + अ = क ::क् + आ = का ::क् + इ = कि ::क् + ई = की ::क् + उ = कु ::क् + ऊ = कू ::क् + ऋ = कृ ::क् + ॠ = कॄ ::क् + ऌ = कॢ ::क् + ॡ = कॣ ::क् + ए = के ::क् + ऐ = कै ::क् + ओ = को ::क् + औ = कौ :::::इत्यादि। "क्" इतिवद् व्यञ्जनलिपिनामधो दक्षिणायता रेखा ताभ्यः स्वरांशपृथक्करणं सूचयति। यद्यपि लोके व्यवहारेष्वक्षरैरेवोपयोगस्थापि वैयाकरणाः वर्णैर्व्यवहरन्ति। अतश्च "क", "कि", "कु" इत्यादयः लिपयैकैकचिह्नात्मिकापि स्वरव्यञ्जनरूपवर्णद्वयघटिता। अक्षरमालायां परिगणितानां वर्णानां विभागे स्वरव्यञ्जनात्मना द्विविधो महाविभागोक्तैव। == स्वराः == अच्‌‌- स्वयं राजते इति स्वरः। स्वरा उच्चारणसमयदैर्घ्याधारेण ह्रस्वदीर्घप्लुता इति त्रिधा विभक्ताः। एकमात्रः स्वरो ह्रस्वो द्विमात्रो दीर्घस्त्रिमात्रः प्लुतश्च भवेयुः। दूर स्थितस्य पुरुषस्य आह्वानाय प्लुत उपयुज्यते। विसर्गः अर्द्धमात्रकः, जिह्वामूलीयोपध्मानियौ पादमात्रकौ च। उच्चारणकालमात्रानुसारेण स्वरास्तावत् त्रिविधाः – # एकया मात्रया अ, इ, उ इत्यादिवदुच्चार्यमाणो '''ह्रस्वः'''। # आ, ई, ऊ इत्यादिवद् द्वाभ्यामुच्चार्यमाणो '''दीर्घः'''। # आ३, ई३, ऊ३ इत्यादिवत् तिसृभिरुच्चार्यमाणः '''प्लुतः'''। '''ह्रस्वस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणम् एकमात्राकालेन भवति ते ह्रस्वस्वराः इति कथ्यन्ते। ते पञ्च सन्ति| तान् मूलस्वराः इति अपि कथयन्ति। ::अ इ उ ऋ ऌ '''दीर्घस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणं मात्राद्वयेन भवति ते दीर्घस्वराः इति कथ्यन्ते। ते अष्टौ सन्ति। ::आ ई ऊ ॠ (ॡ) ए ऐ ओ औ '''प्लुतस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणं मात्रात्रयेण भवति ते प्लुतस्वराः इति कथ्यन्ते। तान् एवं लिखन्ति । ::आ३ ई३ ऊ३ ऋृ३ ॡ३ ए३ ऐ३ ओ३ औ३ दूर स्थितस्य पुरुषस्य आह्वानाय प्लुत उपयुज्यते। उदाहरणानि: # आगच्छ कृष्णा३, अत्र गौः चरति। # भोः बाला३ आगच्छन्तु। व्यञ्जनान्तशब्दानां संबोधने तु शब्दस्य टेः प्लुतः कल्पनीयः (पदान्तव्यञ्जनात पूर्ववर्णः टिः)। यथा राजे३श्। [राजेश् इति हिन्दी नाम] * एषु ह्रस्वदीर्घाभ्यामेव पदानि घटितानि। प्लुतस्तु काक्कादिवद्वाक्यमात्रदृष्टः स्वरविकारः। अत एव च तस्य लिपिषु चिह्नानि न कल्पितानि। * स्वरेषु 'ऌ'कारोऽतीव विरलः – "कॢप्तम्", "कॢप्तिः" इत्येकस्य धातोः रूपेष्वेव दृष्टः। अस्य दीर्घः 'ॡ' कुत्रापि नोपयुज्यते। * ए, ओ एषां ह्रस्वः संभवन् देश्यभाषासु दृष्टोऽपि संस्कृते नापेक्ष्यते। परन्तु, संस्कृतभाषायां देश्यपदप्रयोगार्थं एषां ह्रस्वरूपम् आधुनिककाले उपयुज्यते। एकारस्य ह्रस्वरूपं देवनागर्यां "ऎ" इति लिख्यते। ओकारस्य ह्रस्वरूपं देवनागर्यां "ऒ" इति लिख्यते। * ए, ओ एतौ दीर्घौ एव! तत्-सवर्णौ ह्रस्व-वर्णौ एवं लिख्येते – ए, ओ । (दाक्षिणात्य-शब्दानां देवनागर्यां लेखने उपयुज्येते।) सङ्गीतशास्त्रप्रसिद्धं तारमन्द्रत्वभेदं निमित्तीकृत्य स्वराणां उदात्तः, अनुदात्तः, स्वरित इत्यन्यथापि त्रैविध्यमस्ति। [[चित्रम्:Rigveda MS2097.jpg|thumb|300x300पिक्सेल|[[ऋग्वेदः|ऋग्वेदस्य]] प्रथमं सूक्तम् - उदात्तोऽनुदात्तस्वरितचिह्नानिसहितम्]] अयमपि भेदः सूत्रकारवचनैरेवोच्यते – ::उच्चैरुदात्तः। नीचैरनुदात्तः। समाहारः स्वरितः। उच्चः स्वर '''उदात्तः'''; नीचो'''ऽनुदात्तः'''; उच्चनीचमिश्रितः '''स्वरितः'''। लिपिषु स्वराणामङ्कने बहव सन्ति सम्प्रदायाः। तत्र बह्वादृत एकोऽत्र विव्रीयते। – अनुदात्तस्यचिह्नमधस्तिरश्चीरेखा, स्वरितस्योपर्यूर्ध्वाधरा। अचिह्नितमक्षरमुदात्तम्। अनुदात्तेषु न सर्वाण्यङ्क्यन्ते। अपितु उदात्तात् स्वरिताद्वा पूर्वमेवाक्षरम्। पूर्वानुदातचिह्ननमाद्युदात्ते पदे कर्तुं न शक्यते। अतोऽनङ्कितमाद्यक्षरमुदात्तत्वेनैव ग्राह्यम्। अनुदात्तास्तु वाक्यप्रारम्भे सन्देहनिवारणाय यावदुदात्तदर्शनमङ्क्यन्ते। लिपौ वैदिकस्वराः इति लिख्यन्ते–<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/ShuklaYajurvedaMadhyandiniyaSamhitaChowkhambaOrientalia/mode/2up|title=Shuklayajurveda Samhita}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/ShatpathBrahmanISayanacharyaAndShriHariSwami/mode/2up|title=Shatapathabrahmana}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/cu31924023050325/mode/2up|title=Vedic grammar}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://epustakalay.com/writer/1464-shripa/|title=श्रीपाद दामोदर सातवळेकर - Shripad Damodar Satwalekar}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" | ! rowspan="3" |उदात्तः ! colspan="2" rowspan="3" |अनुदात्तः ! colspan="4" |स्वरितः ! colspan="4" |स्वरितः (सातवलेकरेण) |- ! colspan="2" |स्वतन्त्रः ! colspan="2" |आश्रितः ! colspan="2" |स्वतन्त्रः ! colspan="2" |आश्रितः |- !नोदात्ताग्रिमः !उदात्ताग्रिमः !अकुपितः !कुपितः !नोदात्ताग्रिमः !उदात्ताग्रिमः !अकुपितः !कुपितः |- |ऋगथर्ववेदयोः |अ | colspan="2" |अ॒ | colspan="8" |अ॑ |- |तैत्तिरीयशाखायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ | colspan="2" |अ॒ | colspan="4" |अ॑ अ᳚ | colspan="4" |अ॑ |- |मैत्रायणीसंहितायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ॑ | colspan="2" |अ॒ | colspan="2" |अ᳗ |अ᳔ |अ᳛ | colspan="2" |अ᳘ |अ᳖ |अ᳕ |- |काठकसंहितायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ॑ | colspan="2" |अ |अ᳗ |अ᳙᳙ | colspan="2" |अ᳝᳝ |अ᳘ |अ᳕ | colspan="2" |अ |- |शुक्लयजुर्वेदसंहतयोः |अ |अ॒ |अ᳘ |अ᳖ |अ᳕ | colspan="2" |अ॑ |अ᳖ |अ᳕ | colspan="2" |अ॑ |- |शतपथब्राह्मणे (शुक्लयजुर्वेदे) |अ᳘ | colspan="6" |अ | colspan="4" style="background-color:#D3D3D3;"| |} == अयोगवाहौ == {{मुख्यलेखः|अनुस्वारः|विसर्गः}} '''अनुस्वारः''' '''अर्ध-"म"कार'''सदृशाध्वनिरनुस्वारः। अं '''विसर्गः''' अः विसर्गापरपर्यायो विसर्जनीयः। '''अर्ध-"ह"कार'''सदृशः ध्वनिः। पदान्त-रेफस्योच्चारण विशेषः। '''चन्द्रविन्दु''' '''अर्ध-"न"कार'''सदृशः ध्वनिरनुस्वारः।अँ विसर्गादयो न स्वतन्त्रा वर्णाः; नैभिः किमपि पदमारभ्यते। स्वराणामन्तेषु कदाचिदुपलभ्यन्त इत्येव। अत एवैतेऽक्षरसमाम्नाये न पठिताः। == व्यञ्जनानि == व्यञ्जनवर्णाः सर्वे स्वराक्षरस्य साहाय्य्येनैव उच्चार्यन्ते। अक्षरमालायां स्वरस्य साहाय्य्येनैव व्यञ्जनानि प्रदर्शितानि। उदाहरणम्: क् + अ = क उच्चारणस्थानं अनुसृत्य व्यञ्जनानि अधोनिर्दिष्टरूपेण विभक्तानि #कवर्गः #चवर्गः #टवर्गः #तवर्गः #पवर्गः # अन्तस्थाः अथवा मध्यमाः # ऊष्माणः शुद्धव्यञ्जनानां लेखने अधः चिह्नं योजनीयम् (यथा क्, च्, म्)। व्यञ्जनेन सह प्रयोगार्थं अ इति अक्षरं विहाय अन्येषां स्वराणां कृते अपि भिन्नभिन्नानि चिह्नानि कल्पितानि। ==संयुक्ताक्षराणि== संयुक्ताक्षरं द्वित्राणां व्यञ्जनानां मिलितं रूपं संयुक्ताक्षरं भवति। उदा: क् + व = क्व क् + य = क्य व् + य = व्य '''कार्त्स्न्यं''' इत्यत्र पञ्चव्यञ्जनानां संयोगः अपि सम्भूतः। केषाञ्चन संयुक्ताक्षराणां लेखने भिन्ना रीति अस्ति। संयुक्ताक्षरस्य लेखने व्यञ्जनानां यथातथामेलनम् अपि कुत्रचित् भवेत् उदाः, कुक्कुरः, तत्त्वम् == उच्चारणशास्त्रम् == वर्णाभिव्यक्तिप्रदेशः उच्चारणस्थानं कथ्यते। शब्दप्रयोगसमये कायाग्निना प्रेरितः वायुः कण्ठादिस्थानेषु सञ्चरन् वर्णान् अभिव्यनक्ति। वर्णानाम् सप्त उच्चारणस्थानानि सन्ति – १. कण्ठः, २. जिह्वमूलं, ३. तालु ४. मूर्धा (शिरः), ५. दन्ताः, ६. ओष्ठौ, ७. नासिका॥ तद्यथा<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/PaniniyaShiksha/mode/2up|title=पाणिनीयशिक्षा}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/yagyavalkya-shiksha-swami-brahmamuni-vidya-martand|title=यज्ञवल्क्यशिक्षा}}</ref> – <div align="center"> {| class="wikitable" width="60%" style="border:none;" ! rowspan="6" |वर्णस्य उत्पत्तिस्थानानि ! rowspan="6" |वर्णानां संज्ञाः ! colspan="2" rowspan="5" |स्वराः ! colspan="4" rowspan="2" |व्यञ्जनानि !अनुनासिकाः !अन्तःस्थानि ! colspan="2" rowspan="2" |ऊष्माणः |- ! colspan="2" |द्रवाः |- ! colspan="4" rowspan="2" |स्पृष्टाः !स्पृष्टाः !ईषत्स्पृष्टाः ! colspan="2" |नमेस्पृष्टाः |- ! colspan="4" |अव्याहताः |- ! colspan="2" |श्वासाः ! colspan="4" |नादाः !श्वासाः !नादाः |- !ह्रस्वाः !दीर्घाः !अल्पप्राणाः !महाप्राणाः !अल्पप्राणाः !महाप्राणाः ! colspan="2" |अल्पप्राणाः ! colspan="2" |महाप्राणाः |- !कण्ठः !कण्ठ्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">आ</span> | colspan="5" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | rowspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अः<br />(विसर्जनीयः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ह्</span> |- !जिह्वमूलम् !जिह्वामूलीयाः | colspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">क्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ख्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | <span style="font-size: 130%;">ग्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">घ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ङ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ᳲक्<br />(जिह्वामूलीयः)</span> | rowspan="8" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | |- !तालु !तालव्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">इ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ई</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">च्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">छ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ज्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">झ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ञ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">य्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">श् </span> |- !मूर्धा !मूर्धन्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऋ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ॠ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ट्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ठ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ड् (ळ्)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ढ् (ळ्ह्)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ण्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> र्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ष्</span> |- !दन्ताः !दन्त्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऌ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">(ॡ)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">त्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">थ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">द्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ध्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">न्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ल् </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">स् </span> |- !ओष्ठौ !ओष्ठ्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">उ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऊ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">प्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">फ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ब्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">भ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">म्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">व् </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ᳲप्</span> <span style="font-size: 130%;">(उप</span><span style="font-size: 130%;">ध्मा</span><span style="font-size: 130%;">नीय</span><span style="font-size: 130%;">ः</span><span style="font-size: 130%;">) </span> |- !कण्ठतालु !कण्ठतालव्यौ | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ए ऐ</span> | colspan="7" rowspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> </span> |- !कण्ठोष्ठः !कण्ठोष्ठ्यौ | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ओ औ</span> |- !नासिका !नासिक्याः | colspan="6" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अं<br />(अनुस्वारः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अँय्य् अँव्व् अँल्ल्<br />(चन्द्रबिन्दुः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | |- |}</div> == उच्चारणभेदाः == देशभेदादुच्चारणभेदाः। यथा – यत्र दक्षिणभारतीयानां 'व’कारोच्चारणं सम्प्रदायस्तत्र बङ्गाः 'ब’कारमुच्चरन्ते। बवयोरभेदः, रलयोरभेदः, डळयोरभेद इत्यादिप्रपञ्चः सर्वेऽप्येवमुत्पन्नः। == संस्कृतभाषाप्रभावः == संस्कृतभाषायाः शब्दाः मूलरूपेण सर्वासु भारतीयभाषासु लभ्यन्ते। सर्वत्र भारते भाषाणामेकतायाः रक्षणमपि केवलं संस्‍कृतेनैव क्रियमाणम् अस्ति। अस्‍यां भाषायां न केवलं भारतस्‍य अपि तु निखिलस्‍यापि जगतः मानवानां कृते हितसाधकाः जीवनोपयोगिनः सिद्धान्‍ताः प्रतिष्‍ठापिताः सन्‍ति। इयमेव सा भाषा यत्र ध्‍वनेः लिपेश्‍च सर्वत्रैकरूपता वर्तते। [[मलयाळम्‌]], [[तेलुगु]], [[कन्नड]] इति इमाः दाक्षिणात्‍यभाषाः संस्‍कृतेन भृशं प्रभाविताः। <div align="center"> {| class="wikitable" width="60%" style="border:none;" |+तत्सम-तद्भव-समान-शब्दाः |- !संस्कृतशब्दः ![[हिन्दी]] ![[मराठीभाषा|मराठी]] ![[मलयाळम्]] ![[कन्नड]] ![[तेलुगु]] ![[ग्रीक]] ![[लेतिन]] ![[आङ्गलिक]] ![[जर्मन]] ![[बाङ्गला]] ![[फ़ारसी]] |- !मातृ |align="center"|माता |माता |align="center"|माताव् |align="center"| |align="center"|माता/मातृ |align="center"| |align="center"|मातेर |align="center"|मदर |align="center"|मुटेर |align="center"|माता, मातृ |align="center"|मादिर/मादर |- !पितृ |align="center"|पिता |पिता |align="center"|पिताव् |align="center"| |align="center"|पिता/पितृ/तन्ड्री |align="center"| |align="center"|पातेर |align="center"|फादर |align="center"|फ़ाटेर |align="center"|पिता, पितृ |align="center"|पिदर |- !दुहितृ |align="center"| दोहता | |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|डटर |align="center"| |align="center"|दौहित्रो | |- !भ्रातृ |align="center"|भाई, भ्राता |भाऊ |align="center"|भ्राताव् |align="center"| |align="center"|भ्राता |align="center"| |align="center"| |align="center"|ब्रदर |align="center"|ब्रुडेर |align="center"|भ्राता, भाई |align="center"|बिरादर |- !पत्तनम् |align="center"| पट्टन, पटना | |align="center"|पट्टणम् |align="center"| |align="center"|पट्टणम् |align="center"| |align="center"| |align="center"|प्लट |align="center"| | | |- !वैदूर्यम् |align="center"|लहसुनिया | |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"| |align="center"| |align="center"| | | | |- !सप्तन् |align="center"|सात् |सात |सप्तम् |align="center"| |align="center"|सप्त |align="center"| |align="center"|सेप्तम् |align="center"|सेभेन |align="center"|ज़ीबेन | | |- !अष्टौ |align="center"|आठ् |आठ |align="center"|एट्ट् |align="center"| |align="center"|अष्ट |align="center"|होक्तो |align="center"|ओक्तो |align="center"|एट |align="center"|आख़्ट | | |- !नवन् |align="center"|नौ |नऊ |align="center"|नवम् |align="center"| |align="center"|नवम/नव |align="center"|हेणेअ |align="center"|नोवेम् |align="center"|नाइन |align="center"|नोएन | | |- !द्वारम् |align="center"| द्वार |दार |align="center"|द्वारम् |align="center"| |align="center"|द्वारम् |align="center"| |align="center"| |align="center"|डोर |align="center"|टोर | | |- !नालिकेरः |align="center"|नारियल् |नारळ |align="center"|नाळिकेरम् |align="center"| |align="center"|नारिकेलम |align="center"| |align="center"| |align="center"|कोकोनट |align="center"|कोकोस्नुस्स | | |- |}</div> == वाक्यरचना == संस्‍कृते एकस्‍य धातो: रूपाणि अर्थकालानुसारेण दशसु लकारेषु भवन्‍ति । प्रत्‍येकलकारे प्रथमपुरुष:, मध्‍यमपुरुष:, उत्तमपुरुष: इति त्रय: पुरुषा: सन्‍ति, अपि च एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् इति त्रीणि वचनानि सन्ति। * [[उपसर्गाः]] * [[समासा:]] * [[धातुविमर्श:]] * [[व्‍याकरणम्]] * [[संस्कृतवाङ्मयम्]] अस्‍याः भाषायाः वैशिष्‍ट्‍यं नाम दण्डचिह्नम्‌। '''न वर्तते अत्र अन्‍यानि विरामचिह्नानि केवलं दण्डचिह्नमेव।'<nowiki/>''' एतदेव चिन्हं विधानं प्रश्‍नम्‌ उद्‍गारं च सूचयति। अत: एकस्‍यैव वाक्‍यस्‍य भिन्‍नान्‌ अर्थान्‌ प्राप्‍नुमः वयम्‌। उदाहरणार्थं वाक्‍यांशः एकः दीयते। अभ्‍युत्‍थानं च धर्मस्‍य नैव दृष्‍टं कदाचन इति एतस्‍य वाक्‍यस्‍य द्वौ अर्थौ स्‍त:॥ ==संस्कृतस्य शब्दनिर्माणसामर्थ्यम् == कृदन्तं, तद्धितं, समासाः एकशेषः तथा सनाद्यन्तधातुरूपाणि इति पञ्च नूतनशब्दनिर्माणस्य साधनानि अस्यां भाषायां सन्ति।एतैः साधनैः कोटिशः शब्दाः निर्मातुं शक्याः।अत्र कृदन्तस्य उदाहरणं पश्यामः <br> गमिधातुः (भ्वादिः परस्मै) गत्यर्थकः।तस्मात् धातोः एतावन्तः कृदन्त-शब्दाः सम्भवन्ति।एवं तद्धितान्ताः, समासाः एकशेषाः तथा सनाद्यन्तधातुरूपाणि इति एतेषां समावेशम् अत्र कुर्मः चेत् एकस्माद् धातोः निर्मितानां शब्दानां सङ्ख्या नूनं कोट्यधिकाः भविष्यति।<br> कृदन्तशब्दानाम् अत्र प्रातिपदिकम् उल्लिखितम्।<br> {| class="wikitable sortable" border="1" |- |गत |गतक |गति |गतिक |गत्वन् |- |गत्वर |गन्तव्य |गन्तृ |गन्त्रिका |गम |- |गमक |गमथ |गमन |गमनिका |गमनीय |- |गमयितृ |गमित |गमिन् |गमिष्ठ |गमिष्णु |- |गम्य |गम्यमान |गामिक |गामुक |गामिन् |- |अतिगम् |अतिग |अधिगम् |अधिगत |अधिगन्तृ |- |अधिगम |अधिगमन |अधिगम्य |अधिगमनीय |अनुगम् |- |अनुग |अनुगत |अनुगति |अनुगतिक |अनुगन्तव्य |- |अनुगम |अनुगमन |अनुगम्य |अनुगामिन् |अनुगामुक |- |अपगम् |अपग |अपगत |अपगम |अपगमन |- |अपिगम् |अभिगम् |अभिगत |अभिगन्तृ |अभिगम |- |अभिगमन |अभिगम्य |अभिगामिन् |अवगम् |अवगत |- |अवगति |अवगन्तव्य |अवगम |अवगमक |अवगमयितृ |- |अवगम्य |आगम् |आगत |आगति |आगन्तव्य |- |आगन्तु |आगन्तुक |आगम |आगमन |आगामिन् |- |आगमिष्ठ |आगमिक |आगमिन् |आगमुक |आजिगमिषु |- |उद्गम् |उद्गा |उद्गति |उद्गम |उपगम् |- |उपग |उपगत |उपगति |दुर्गम |निगम |- |निगमन |निर्गम |निर्गत |निर्गम् |निर्गमन |- |परागम् |परागत |परागन्तृ |परागम |परिगम् |- |परिग |परिगत |परिगन्तव्य |परिगम |परिगमन |- |परिगमिन् |परिगम्य |प्रगम् |प्रगम |प्रगत |- |प्रगमन |प्रगमनीय |प्रगामन |प्रगामिन् |प्रगे |- |प्रतिगम् |प्रतिगत |प्रतिगति |प्रतिगमन |विगम् |- |विगत |सङ्गम् |सङ्ग |सङ्गत |सङ्गम |- |सङ्गति |सङ्गथ |सङ्गमन |सङ्गमक |सङ्गमनीय |- |सङ्गमिन् |सङ्गिन् |सुगम | | |} == ध्येयवाक्यानि == अल्पाक्षरैः अनन्त, गाम्भीर्य, गहनार्थयुक्तानि तादृशध्येयवाक्यानि गुरुः इव, मित्रमिव, श्रेयोभिलाषी इव अस्मान् निरन्तरं प्रेरयन्ति। जीवनयाने सत्प्रदर्शनं कुर्वन्ति। सूत्र, मन्त्र, तन्त्र, सूक्ति, सुभाषितरूपेण असङ्ख्याकानि प्रेरणावाक्यानि सन्ति। तानि पठ्यमानाः जनाः नूतनोत्साहं, चैतन्यं, स्फूर्तिं च प्राप्नुवन्ति। उदाहरणरूपेण कानिचन ध्येयवाक्यानि पश्यामः – भारतप्रशासनादारभ्य अनेकप्राशासनिककार्यनिर्वहणसंस्थाः, प्रशासनिकतदितरविद्यासंस्थाः, स्वच्छन्दसेवाधार्मिकसांस्कृतिकसंस्थाः च विविधग्रन्थेभ्यः विविधसंस्कृतसूक्तीः ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य स्वस्वलक्ष्यसाधने प्रेरणां लभन्ते। एतत् संस्कृतभाषायाः औन्नत्यं प्रकटयति। * भारतमहाराज्येन “'''सत्यमेव जयते'''” इति मुण्डकोपनिषदः वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृतम्। भारतप्रशासनस्य राजमुद्रिकायाम् अङ्कितमिदं सर्वान् प्रेरयति। जनाः सर्वदा सत्यमार्गे जीवनं यापयेयुः इति भावेन एतद्वाक्यं स्वीकृतम्। * नेपालप्रशासनेन “'''जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी'''” इति मुण्डकोपनिषदः वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृतम्। * भारतस्य सर्वोन्नतन्यायालयस्य ध्येयवाक्यं “'''यतो धर्मः ततो जयः'''”इति महाभारतात् स्वीकृतम्। यत्र धर्मः वर्तते तत्र हि विजयः निश्चयः इत्यर्थः। * भारतस्य लोकसभायाम् अध्यक्षस्थानस्य उपरि लिखितम् अस्ति – “'''धर्मचक्रप्रवर्तनाय'''” इति । तेन धर्मबुद्ध्या सभा चालयितव्या इति प्रेरणां लभतामिति चिन्तयित्वा तद्वाक्यं स्थापितम्। * भारतस्य डाक्-तार् विभागस्य ध्येयवाक्यम् – “'''सेवा अस्माकं धर्मः'''” तदनुगुणतया उद्योगिनः अहर्निशं सेवारताः भवन्ति। * भारतीय रैल् विभागस्य वाक्यम् – “'''श्रम एव जयते'''”। श्रमजीविनः, कर्मकराः जनानां सुखयात्रार्थं कार्यं कुर्वन्ति। रैल् विभागं विजयमार्गे चालयन्ति च। * भारतस्य जीवनबीमानिगम् इति संस्था श्रीमद् भगवद्गीतायाः “'''योगक्षेमं वहाम्यहम्'''” इति वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य जनानां योग-क्षेमनिर्वहणार्थं व्यवस्थां करोति। * “'''नभः स्पृशं दीप्तम्'''” इति ध्येयवाक्यं भारतीय वायुसेना इति संस्थाया अस्ति। एतद् भगवद्गीतायाः एकादशाध्यायात् स्वीकृतम्। वायुसेनायाः शक्तिः दीप्तिः आकाशपर्यन्तं व्याप्तम् इत्यर्थं सूचयति एतद्वाक्यम्। * भारतीय नौ सेना “'''शं नो वरुणः'''” इति उपनिषद् मन्त्रं स्वीकृत्य प्रेरणां प्राप्नोति । जलाधिदेवस्य वरुणस्य अनुग्रहेण देशरक्षणकार्ये सर्वदा निमग्ना भवति। * आकाशवाणी “'''बहुजनहिताय बहुजनसुखाय'''” इति वाक्यानुगुणं जनानां हितार्थं, सुखार्थं, संगीत, साहित्य, सांस्कृतिकादि कार्यक्रमैः जनान् रञ्जयति। * दूरदर्शन् “'''सत्यं शिवं सुन्दरम्'''” इति सुन्दरसंस्कृतवाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य श्रव्य, दृश्यमाध्यमेन जनमनोरञ्जनकार्यक्रमान् योजयति। * राष्ट्रियविद्याभ्यासगवेषण-प्रशिक्षण परिषदः ध्येयवाक्यम् “'''असतो मा सद्गमय'''” इति वर्तते। * केन्द्रीयविद्यालयसङ्घटनम् इति केन्द्रसर्वकारस्य विद्याविभागस्य ध्येयवाक्यमस्ति “'''तत्त्वं पूषण्णपावृणु'''” इति ईशावास्योपनिषदः मन्त्रः। * ग्रामीणविद्यार्थीणां विद्याविकासार्थं केन्द्रसर्वकारेण संस्थापितानां नवोदयविद्यालयानां प्रेरणवाक्यम् “'''प्रज्ञानं ब्रह्म'''” इति महावाक्यम्। एतत् तैत्तिरीय -उपनिषदः उद्धृतम्। प्रज्ञानम् एव ब्रह्मस्वरूपम्। अतः ज्ञानं सम्पादनीयम्। * भारतराष्ट्रीयशास्त्रीयसंस्थया यजुर्वेदात् स्वीकृतं ध्येयवाक्यं तत् “'''हवयामि भर्गः सवितुर्वरेण्यम्'''”। * भारतीयपाळमार्गरक्षणबलः इत्यस्य प्रेरणवाक्यं “'''यशो लभस्व'''” इति। विधि नियमपालनेन कीर्तिं प्राप्नुहि इति स्फूर्तिं ददाति एतत् वाक्यम्। * इन्डियन् ऐक्स्प्रस् इति प्रसिद्ध आङ्ग्लवार्तापत्रिकायाः ध्येयवाक्यं “'''सर्वत्र विजयम्'''” इति। * विद्याभारती प्रमुखस्वच्छन्दविद्यासंस्था जातीयस्तरे नैकान् विद्यालयान् चालयति । तेषु विद्यालयेषु भारतविद्यापद्धत्या विद्याबोधनं कुर्वन्ति। तस्याः विद्यासंस्थायाः ध्येयवाक्यं “'''सा विद्या या विमुक्तये'''” इति उपनिषद्वाक्यम्। विद्या केवलम् उदरपोषणार्थं न संसारबन्धविमुक्तिरूपा मोक्षप्राप्ति एव। तादृशी विद्या आध्यात्मिकी विद्या एव, इति विद्यायाः परमार्थतत्त्वं ज्ञापयति एतद् ध्येयवाक्यम्। * न केवलं भारतदेशे, परन्तु विश्वे सुप्रसिद्ध -आध्यात्मिक तथा सेवासंस्था श्रीरामकृष्णमठः तत्मठस्य ध्येयवाक्यं “'''तन्नो हंसः प्रचोदयात्'''” परमात्मा बुद्धिं सत्यमार्गे प्रचोदयात् इत्यर्थः। श्री रामकृष्णपरमहंसगुरोः आशयान् विश्वव्याप्तान् कर्तुं स्वामी विवेकानन्देन स्थापित अयं मठः। * हरियानाराज्यस्य ध्येयवाक्यं “'''योगः कर्मसु कौशलम्'''” एतत् श्रीमद्भगवद्गीतायाः उद्धृतम्। * देहलीविश्वविद्यालयेन स्वीकृतं ध्येयवाक्यं “'''निष्ठा धृतिः सत्यम्'''”। ध्येयनिष्ठा, धैर्यं, सत्यं च एतत् त्रयम् अवश्यम् अनुष्ठेयम्। * आन्ध्रप्रदेशे विशाखपट्टणस्थ प्रसिद्ध -आन्ध्रविश्वकला परिषत् स्वध्येयवाक्यं “'''तेजस्विनावधीतमस्तु'''” इति उपनिषदः स्वीकृतम्। गुरुशिष्यौ तेजोवन्तौ भूत्वा मिलित्वैव अध्ययनं करणीयं परस्परं रक्षकौ भूत्वा सुखदुःखे सहैव अनुभवन्तौ द्वेषं विना अध्ययनम् अध्यापनञ्च करणीयमिति उपनिषदाम् आदेश अस्ति। * आन्ध्रप्रदेशस्थ उच्चमाध्यमिकशिक्षासंस्था इत्यस्य ध्येयवाक्यं “'''विद्यया अमृतमश्नुते'''” इत्यस्ति। * श्रीसत्यसाइमानितविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''सत्यं वद धर्मं चर'''” इति तैत्तरीय -उपनिषद्वाक्यम्। सत्यं भाषितव्यं, धर्मेण वर्तितव्यमिति च मानवस्य कर्तव्यं निर्दिष्टम् उपनिषदि। * आचार्यनागार्जुनविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् '''” इति उपनिषद्वाक्यम्। सत्ये सर्वधर्माः निहिताः। अतः सत्यपालनं सर्वैः अनुष्ठेयम् इति प्रेरणां प्राप्तुं तेन स्वीकृतम्। * केरळविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा'''” इत्यस्ति। * केरळराज्यस्य महात्मागान्धी विश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''विद्यया अमृतमश्नुते'''” इत्यस्ति। विद्यया मनुष्यः अमरत्वं प्राप्नोति । अतः सर्वः विद्यावान् भवेदिति उपनिषद्वाक्यं प्रेरयति। एवं बहुविध संस्कृतसूक्तयः अस्मान् निरन्तरं प्रेरयन्ति, एषा संस्कृतभाषायाः महिमा अस्ति। == अद्यत्वे संस्कृतभाषाया: स्थितिः == अद्यत्वे संस्कृतभाषा उन्नतस्थाने विद्यते। नैके जनाः संस्कृतभाषामधिगन्तुं प्रयतमानाः सन्ति। तत्प्रशंसायां न केवलम् जना: अग्रे भवन्ति अपि तु अनेके कार्यक्रमाः अपि प्रचलन्ति । परन्तु अपेक्षितपरिणामः नास्ति| ==संस्कृतं संवादभाषा == संस्कृतं संवादभाषा आसीत् अथवा न इति कश्चन प्रश्नः वारंवारम् उपस्थाप्यते। अस्य प्रश्नस्य पृष्ठभूमि: एवम् १८तमे शतके आङ्ग्लतत्त्वज्ञेषु केषाञ्चित् मतमेवम् आसीत् यत् संस्कृतं नाम कापि भाषा वस्तुत: नास्ति।एतत् ब्राह्मणानां कुटिलम् असत्यं प्रतिपादनं यत् संस्कृतं नाम प्राचीनतमा भाषा अस्ति इति। अन्य: एक आक्षेप: तदानीं कृतः यत् संस्कृतं नाम वैय्याकरणै: निर्मिता कृत्रिमा भाषा इति। एताभ्याम् आक्षेपेभ्यः जातः अयं तृतीयः आक्षेपः यत् ‘एषा भाषा संवादभाषा आसीत् अथवा केवलं शास्त्रिपण्डितानां लिखिता भाषा आसीत्?’ दैनन्दिने व्यवहारे उपयुक्ता भाषा आसीत् अथवा केवलं वाङ्मयनिर्माणार्थं ब्राह्मणै: हेतुत: निर्मिता जटिला कठिना गूढा च भाषा आसीत्? एतस्य आक्षेपस्य विचार: संस्कृतज्ञैः जनैः विविधै: अङ्गै: कृत:।सः एवम्- अ) ===भाषाशास्त्रदृष्ट्या – === १ प्रथमं वचनम् अनन्तरं लेखनम् इति नैसर्गिक: एष: नियम:।यत: वचनं निसर्गसिद्धं, लेखनं तु मनुष्यनिर्मितम् अत: कृत्रिमम्।अत: संस्कृतलेखनात् पूर्वं संस्कृतवचनं निसर्गत: एव सिद्धम्। २ स्वराघाता: संवादभाषायाम् एव सम्भवन्ति, न तु लिखितभाषायाम्। स्वराघातानां सम्यक् ज्ञानं मौखिकरूपेण एव शक्यम्।लेखने स्वराघातानां चिह्नानि दर्शयितुं शक्यानि परं तेषां स्वराणाम् उच्चारा: कथं करणीया: इति तु साक्षात् उच्चारेण एव ज्ञायते।संस्कृते विद्यमानम् अतिप्राचीनं साहित्यं नाम ऋग्वेद:।एतस्मिन् ऋग्वेदे अपि स्वराघाता: सन्ति। तर्हि संस्कृतं संवादभाषा न आसीत् इति वक्तुं कथं शक्यते ? वेदवाङ्मये स्वराघाता: आसन् अपि तु स्वरभेदेन अर्थभेद: अपि भवति स्म।एतत् तस्य उदाहरणद्वयम् – १ एकस्मिन् यज्ञे इन्द्रशत्रु: इति शब्दस्य उच्चारे पुरोहितेन हेतुत: परिवर्तनं कृतम्।तेन यजमान: अत्यन्तं विरुद्धं फलं प्राप्तवान् इति कथा प्रसिद्धा। २ असुरा: युद्धकाले हे अरय: हे अरय: इति देवान् सम्बोधयितुम् इच्छन्ति स्म।परं तेषाम् उच्चारा: अशुद्धा: आसन्।ते हेऽलय: हेऽलय: इति अवदन्।अशुद्धोच्चारेण तेषां पापां जातं, तेन तेषां युद्धे पराभव: अभवत्। भाषायां शब्दोच्चाराणां स्वराघातानां च महत्त्वम् एतावत् प्रतिपादितम् अस्ति। अत: संस्कृतं तदा उच्चारे आसीत् इति स्पष्टम्। भाषा स्वरबद्धा आसीत् एतदर्थम् इतोऽपि एकं प्रमाणं नाम पाणिनिना सङ्गीत-स्वरै: सह भाषास्वराणां सम्बन्ध: प्रतिपादित: अस्ति।भाषा संवादे आसीत् अत: एव एतत् शक्यम् अभवत्।अन्यथा या भाषा केवलं लेखने अस्ति, संवादे नास्ति तस्या: सङ्गीतस्वरै: सह सम्बन्ध: कथं भवेत् ? वेदस्य ६ अङ्गानि सन्ति।तेषु शिक्षा इति एकम् अङ्गम्।एतस्मिन् अङ्गे शब्दोच्चाराणां विस्तृत: गभीर: च विचार: अस्ति।शब्दोच्चाराणां सूक्ष्मातिसूक्ष्मा: भेदा: अत्र वर्णिता:। ३एष: मम अपराध: । एष: मम अपराध:? अस्मिन् वाक्यद्वये शब्दा: ते एव, तेषां क्रम: अपि स: एव।तथापि अर्थ: भिन्न:।एष: अर्थभेद: केवलम् उच्चारेण स्पष्ट: भवति।यस्यां भाषायाम् एकस्य एव वाक्यस्य केवलम् उच्चारभेदेन आशयभेद: भवति सा भाषा संवादभाषा अस्ति इति स्पष्टम्। पाश्चात्यभाषाशास्त्रज्ञानां मते संस्कृतभाषा युरोभारतीयभाषासमूह-अन्तर्गता।एतस्मिन् समूहे या: अन्या: भाषा: सन्ति तासां विषये एषा संवादभाषा आसीत् वा? इति आक्षेप: कदापि न भवति।अत: वयं पृच्छाम: संस्कृतस्य विषये एव एष: आक्षेप: किमर्थम्? अत: भाषाशास्त्रदृष्ट्या वयं निश्चयेन वक्तुं शक्नुम: यत् संस्कृतभाषा संवादभाषा आसीत् । आ) व्याकरणदृष्ट्या संस्कृतं वैय्याकरणै: कृत्रिमरीत्या निर्मिता भाषा अस्ति इति केचन पाश्चात्या: वदन्ति।यदि एवम् तर्हि संस्कृते नियमानाम् अपवादा: कथम्? वैकल्पिकं रूपं कथम्? या भाषा जनानां मुखे भवति तस्याम् एव अनियमितं रूपं भवन्ति, तस्याम् एव वैकल्पिकरूपाणि अपि सम्भवन्ति।अत: संस्कृतं नाम वैय्याकरणै: निर्मिता कृत्रिमा भाषा इति आरोप: निराधार:। भिन्नभिन्नशब्दानां भिन्न-भिन्नदेशेषु उच्चारणं कथं भवति इति एतस्मिन् विषये व्याकरणमहाभाष्ये नैकानि उदाहरणानि सन्ति यथा अनुनासिकस्य उच्चार: कथं करणीय: इति एतस्य उदाहरणम् एवम् - यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्रँ इत्यभिभाषाम् एतस्माद् उदाहरणात् स्पष्टं यत् सौराष्ट्रदेशे महिला: संस्कृतेन वदन्ति स्म। निरुक्ते २.२.८ तथा अष्टाध्याय्यां ४.१.१५७/४.१.१६० इत्यत्र अपि स्थानविशेषेण उच्चारभेद: सूचित:। डा. विण्टरनिट्झमहोदय: स्वनिरीक्षणं लिखति यत् पाणिनि: कात्यायन: तथा पतञ्जलि: इति एतेषां ग्रन्थेषु उच्चारितशब्दस्य एव विमर्श: प्राधान्येन विद्यते, न तु लिखितशब्दस्य। यास्क: पाणिनि: च वैदिकभाषात: उक्तिभाषाया: पार्थक्यं दर्शयितुम् उक्तिभाषाया: उल्लेखं भाषाशब्देन कुरुत:।(प्रत्यये भायायां नित्यम्।- पाणिनि:।३.२.१०८)(निरुक्तम् १.४.५.७/ १.२.६.७/ ) यदि एषा उक्तिभाषा नास्ति तर्हि पाणिनिसूत्रं ८.४.४८, तथा गणसूत्राणि १८,२०,२९ इति एतत् सर्वम् अनर्थकं स्यात्। पतञ्जलिना वैयाकरण-रथचालकयो: संवाद: वर्णित:(महाभाष्यम् २.४.५६)। संस्कृतशब्दा: सामान्यजनानां जीवनै: सह सम्बद्धा: एव इति तत्र दर्शितम्। अत: व्याकरणदृष्ट्या अपि संस्कृतं संवादभाषा आसीद् इति सिद्ध्यति। इ) === वाङ्मयदृष्ट्या === जगत: आद्यं वाङ्मयं नाम ऋग्वेद:।एतस्मिन् वेदे अपि संवादसूक्तानि सन्ति, यथा पुरुरवा-ऊर्वशीसूक्तम्, यमयमीसंवाद:, पणिसरमासंवाद:।अत: तदा अपि एषा भाषा संवादे आसीत् इति स्पष्टम्। वेदानाम् अनन्तरं सन्ति ब्राह्मणग्रन्था:।तेषु अपि संवादरूपेण एव विषयस्य प्रतिपादनं दृश्यते। ब्राह्मणग्रन्थानाम् अनन्तरं सन्ति उपनिषद्ग्रन्था:।उपनिषद्ग्रन्थेषु अपि गुरुशिष्ययो: प्रश्नोत्तराणि सन्ति।एवं संवादमाध्यमं तत्रापि अस्ति एव। चतुर्णां वेदानां संहिता:, ब्राह्मणग्रन्था: उपनिषद: इति सर्वं वैदिकं वाङ्मयम्।संस्कृतं संवादभाषा आसीत् इति एतदर्थम् उपरि उक्तानि सबलानि प्रमाणानि तत्र सन्ति। रामायणं तथा च महाभारतम् इति द्वौ इतिहासग्रन्थौ ।एतौ द्वौ अपि ग्रन्थौ कीर्तनरूपौ।विशेषत: महाभारतं व्यासमहर्षिणा वैशाम्पायानाय कथितं, वैशम्पायनेन सूताय कथितं सूतेन च जनमेजय-नृपाय कीर्तितम्।एषा सर्वा संवादपरम्परा खलु।यदा रामायणस्य अथवा महाभारतस्य व्याख्यानं प्रचलति स्म तदा श्रोतृवृन्दे पण्डिता: अपि आसन् तथा च सामान्या: जना: अपि आसन्।तेषां सर्वेषा संस्कृतश्रवणस्य निरन्तरम् अभ्यास: आसीत् अत: एव एतत् शक्यम् अभवत्। अस्माकं पवित्रा भगवद्गीता तु संस्कृतसंवादस्य उत्कृष्टम् उदाहरणम् । गीताया: उपसंहारे – राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादम् इमम् अद्भुतम्। केशवार्जुनयो: पुण्यं हृष्यामि च पुन: पुन:॥गीता १८.७६ इति सञ्जयस्य वचनम् अस्ति।<br> संस्कृतनाटकानि नाम एकम् प्रबलं प्रमाणम्।संस्कृतनाटकेषु प्राय: सर्वाणि पात्राणि संस्कृतेन वदन्ति।यानि पात्राणि अपभ्रष्टसंस्कृतेन वदन्ति तानि अपि अन्यस्य पात्रस्य संस्कृतं अनायासं जानन्ति।एते नाट्यप्रयोगा: उत्सवेषु समारोहेषु च भवन्ति स्म।तदा समाजस्य सर्वेभ्य: स्तरेभ्य: आगता: प्रेक्षका: तस्य आनन्दम् अनुभवन्ति स्म। अत: तदा संस्कृतं समाजस्य सर्वेषु आर्थिक-शैक्षिक-स्तरेषु संवादभाषा आसीत् इति निश्चितम्।<br> राजकुमाराणां शिक्षा संस्कृतभाषया आसीद् इति पञ्चतन्त्राद् ज्ञायते। मन्दबुद्धीनाम् अपि राजपुत्राणां शिक्षा यदि संस्कृतेन भवति स्म तर्हि सामान्यानां राजपुत्राणां शिक्षा संस्कृतेन एव आसीद् इति कैमुतिकन्यायेन सिद्धम्।<br> ===ई ऐतिहासिकदृष्ट्या – ===<br> युवान श्वाङ्ग: लिखति यद् वादनिर्णयाय चर्चा संस्कृतेन भवति।<br> कामसूत्रे लिखितं रसिक: संस्कृतं प्राकृतम् अपि वदतु।(का. सू. ४.२०) गणिका संस्कृतप्राकृते उभे अपि जानाति स्म। उभयभाषिणां रञ्जनाय एतद् आसीद् इति स्पष्टम्।आयुर्वेद:, ज्योतिषम्, तत्त्वज्ञानं, शिल्पशास्त्रं, गणितं, सङ्गीतम् इत्यादीनि शास्त्राणि गुरुशिष्यसंवादरूपेण एव लिखितानि सन्ति। समाजे या भाषा प्रचलति,तया एव भाषया शास्त्रग्रन्थानां लेखनं पाठनं च भवति।अत: ऐतिहासिकदृष्ट्या अपि संस्कृतं संवादभाषा आसीद् इति सिद्धम्। <br> एतै: सर्वै: प्रमाणै: सिद्धं यत् संस्कृतं संवादभाषा आसीत् इदानीमपि सा संवादे अस्ति इति तु प्रत्यक्षं वयं पश्याम:।प्रस्तुतसन्दर्भे म्याक्सम्युलरमहोदयस्य वचनम् एकम् स्मरणीयम्- ===निर्णय: === अतः अस्य वादस्य निर्णय: एवमेव यत्- <br> १ संस्कृतम् उक्तिभाषा आसीत्। <br> २ शिक्षिता: जना: तया भाषया वदन्ति स्म। <br> ३ अशिक्षिता: जना: यद्यपि तया सम्भाषणे असमर्था: अथवा अकुशला: तथापि श्रवणे अर्थावबोधे ते अवश्यं क्षमा: आसन्।<br> == संस्कृताभ्युद्धारणम् == संस्‍कृतभाषाया: साहित्‍यमतीव सरसं वर्तते । तथा अस्‍या: व्‍याकरणं नितान्तं व्‍यवस्‍थितम् अस्‍ति। संस्‍कृतसाहित्‍यं वैदिककालादारभ्‍य अद्यावधिपर्यन्तं सुललितं विराजते । वर्ण्‍यविषयाणां बाहुल्‍यात्‌ अस्‍या: भाषाया: शब्‍दकोष: अतिविशाल:। संस्कृतभाषया भाषमाणा: ग्रामा: बहवः सन्ति । कर्णाटके मत्तूरू, मध्यप्रदेशे झिरि इत्यादय: उदाहरणानि। * [[अभिनन्दन-वाक्यानि]] * == इमानि अपि पश्यन्तु == *[https://www.sanskritexam.com/2020/07/Learn-sanskrit.html संस्कृतभाषायाः वैज्ञानिकत्वम्] * [https://www.sanskritexam.com/ संस्कृतभाषायाः शिक्षणजालपुटम् (संस्कृत सीखें)] * [[संस्‍कृत भारती]] * [[सारस्वत-निकेतनम्]] * [[संस्कृतसम्बद्धलेखाः]] == बाह्यानुबन्धाः == *[https://web.archive.org/web/20090727183202/http://www.geocities.com/giirvaani/ गीर्वाणी - उदात्तसंस्कृतसाहित्यम् - परिभाषासहितम्] * [http://members.tripod.com/~sarasvati/alphabet.html Sanskrit Alphabet in Devanagari Script and Pronunciation Key] * [http://www.americansanskrit.com/athome/online01/alphabet.html The Sanskrit Alphabet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525224136/http://americansanskrit.com/athome/online01/alphabet.html |date=2006-05-25 }} * [http://www.uni-koeln.de/phil-fak/indologie/tamil/mwd_search.html Monier-Williams Dictionary - Searchable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050613082539/http://www.uni-koeln.de/phil-fak/indologie/tamil/mwd_search.html |date=2005-06-13 }} * [http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0000/ Monier-Williams Dictionary - Printable] * [http://samskritabharati.org/ संस्कृत-भारती] * [https://web.archive.org/web/20150801121843/http://jahnavisanskritejournal.in/ संस्कृत एवं संस्कृति के प्रचार-प्रसार हेतु समर्पित एक ऐसा स्थल है जिसके अन्तर्गत संस्कृत (ब्लाग), जाह्नवी (Sanskrit Online Journal) आदि की अन्विति की गयी है।] * [http://sanskritam.ning.com/ संस्कृत के प्रमुख श्रोत, गीत आदि] * संस्कृत ई-जर्नल * [http://sanskrit.gde.to/all_sa/ संस्कृत के अनेकानेक ग्रन्थ, देवनागरी में] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031209030726/http://sanskrit.gde.to/all_sa/ |date=2003-12-09 }} * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Sanskrit सहस्रों संस्कृत ग्रन्थ, अनेक स्रोतों से, अनेक इनकोडिंग में] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107022605/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Sanskrit |date=2010-11-07 }} * [http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm?/texte/texte2.htm#ind TITUS Indica] - Indic Texts == आधाराः == <references/> ‎ {{संस्कृतम्}} [[वर्गः:भारतीयभाषाः|संस्कृतम्]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:संस्कृतभाषा]] h6rd2gbk4bzepyl5a3dzpvr8571t10c 0 914 502093 491849 2026-11-08T05:17:34Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502093 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Coat of Arms of Slovenia.svg|right|120px]] [[चित्रम्:Flag of Slovenia.svg|right|200px|border]] [[File:EU-Slovenia.svg|thumb|right|300px]] '''स्लोवीनिया''' यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपूर्वदिशि विद्यमानः कश्चन देशः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * {{official website|http://www.vlada.si/en/}} * [http://www.stat.si/eng/ Statistical Office of the Republic of Slovenia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302073116/http://www.stat.si/eng/ |date=2015-03-02 }} * [http://www.bsi.si/html/eng/ Bank of Slovenia] ** [https://web.archive.org/web/20041014012108/http://bsi.si/html/eng/financial_data/index.html Financial data for Slovenia] * [http://www.slovenia-tourism.si/ Slovenia tourism homepage] [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] sqj1r9eykv2mer0b7n10pmiqhlt4ug0 0 918 502081 501786 2026-11-08T04:32:43Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502081 wikitext text/x-wiki *[[गणित-इतिहास:]] *[[आयुर्विज्ञान-इतिहास:]] *[[भौतिकी-इतिहास:]] *[[जीवविज्ञान-इतिहास:]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.aihs-iahs.org/ The official website of the International Academy of the History of Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322231834/http://www.aihs-iahs.org/ |date=2012-03-22 }} * [http://www.dhstweb.org/ The official website of the Division of History of Science and Technology of the International Union of History and Philosophy of Science] * [http://www.worldwideschool.org/library/catalogs/bysubject-sci-history.html A History of Science, Vols 1–4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991006233503/http://www.worldwideschool.org/library/catalogs/bysubject-sci-history.html |date=1999-10-06 }}, online text * [http://cwp.library.ucla.edu/ Contributions of 20th century Women to Physics ("CWP")] * [http://www.hssonline.org/ History of Science Society ("HSS")] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200915192429/https://hssonline.org/ |date=2020-09-15 }} * [https://web.archive.org/web/20170224204415/http://www.crhst.cnrs.fr/ The CNRS History of Science and Technology Research Center] in Paris (France). This center develop different websites about history of science & tech. : [https://web.archive.org/web/20210304161836/http://www.ampere.cnrs.fr/ Ampère and history of electricity], [http://www.lamarck.cnrs.fr Lamarck : works and heritage], [http://www.buffon.cnrs.fr Buffon Online], etc. and, recently, the netvibes portal [http://www.netvibes.com/HistoryOfScienceInFrance History Of Science In France] * [http://nobelprize.org/ The official site of the Nobel Foundation]. Features biographies and info on Nobel laureates * [http://www.imss.fi.it/ The Institute and Museum of the History of Science in Florence, Italy] * [http://trailblazing.royalsociety.org The Royal Society, trailblazing science from 1650 to date] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150818210315/http://trailblazing.royalsociety.org/ |date=2015-08-18 }} * [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] Free to view videos of scientists including Feynman, Perutz, Rotblat, Born and many Nobel Laureates. * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Science--Technology--and-Society/STS-002Toward-the-Scientific-RevolutionFall2003/CourseHome/index.htm Toward the Scientific Revolution] From MIT OpenCourseWare, class materials for the history of science up to and including Isaac Newton. * [http://www.gobiernodecanarias.org/educacion/3/Usrn/fundoro/default.htm Orotava Foundation for the History of Science, Canary Islands, Spain] The History of Science in Spain. Free contents (books, lectures and expositions) on History of Science and digital library. *[https://www.archives.ucar.edu/ National Center for Atmospheric Research (NCAR) Archives] * [http://www.bshs.org.uk/travel-guide/ British Society for the History of Science Travel Guide.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614062917/http://www.bshs.org.uk/travel-guide/ |date=2012-06-14 }} This site is for anyone interested in visiting places with ties to the history of science, technology and medicine, anywhere in the world. [[वर्गः:विज्ञानम्]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] funhg3okxmuolzwj65jk9bat93gzv2b 0 1010 502051 496569 2026-11-08T02:17:47Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502051 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतदेशे एकः ईशान्यराष्ट्रः}} {{Infobox state | name = पश्चिमबङ्गः | native_name = बङ्गराज्यम् | type = [[भारतस्य राज्यानि|राज्यम्]] | nickname = | image_skyline = [[सञ्चिका:West_Bengal_outline_shape.svg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|West Bengal]] | image_alt = | image_caption = | image_seal = | seal_alt = | image_map = India West Bengal locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[सञ्चिका:India_Map.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|भारत]] [[सञ्चिका:India-map-or.svg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=पश्चिमबङ्गस्य स्थानम्|पश्चिमबङ्गस्य स्थानम्]] | latd = | longd = | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | coordinates_region = | subdivision_type = राष्ट्रम् | subdivision_name = [[भारतम्]] | subdivision_type1 = प्रान्तः | subdivision_name1 = 'ईस्ट् ईन्डिया'/'पूर्वः भारतः' |established_title = स्थापनम् | established_date = सा.श. १९५६तमवर्षस्य नवेम्बरमासस्य प्रथमदिनम् । | parts_type = [[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलानि]] | parts_style = para | p1 = [[पश्चिमबङ्गस्य मण्डलानि]] १९ | seat_type = राजधानी | seat = [[कोलकाता|कलिकाता(कोलकाता)]] | seat1_type = महानगरम् | seat1 = कलिकाता(कोलकाता) <!-- [[Kozhikode]], [[Thrissur]], [[Kollam]], [[Kannur]] and [[Kottayam]] --> | government_footnotes = | leader_title = राज्यपालः | leader_name = श्री सी.वी. आनन्द बोस<ref>{{Cite web|title=बङ्गस्य नव राज्यपालः|url=https://www.ndtv.com/india-news/former-bureaucrat-dr-cv-ananda-bose-appointed-west-bengal-governor-3530397|website=www.ndtv.com}}</ref> | leader_title1 = मुख्यमन्त्रिणी | leader_name1 = श्रीमती [[ममता बन्दोपाध्याय्]] | leader_title2 = विधानसभा | leader_name2 = अद्वितीयाशासनसभा २९५स्थानानि । | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 88752 | area_note = | area_rank = त्रयोदशः | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes =<ref name="2011 pp tableA2">{{cite web |url= http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_wb.html |title= Area, population, decennial growth rate and density for 2001 and 2011 at a glance for West Bengal and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011: West Bengal |publisher= Registrar General & Census Commissioner, India |accessdate= 26 January 2012}}</ref> | population_total = 91347736 | population_as_of = सा.श.२०११तमकाले गणिता । | population_rank = चतुर्थम् | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone1 = [[भारतीयमानकसमयः|भा॰मा॰स॰]] | utc_offset1 = +०५:३० | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-WB]] | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] | blank_info_sec1 = {{decrease}} 0.625 (<span style="color:#fc0">medium</span>) | blank1_name_sec1 = HDI rank | blank1_info_sec1 = 19th (2005) | blank_name_sec2 = साक्षरता | blank_info_sec2 = 77.08%<ref name="2011 pp table3A2">{{cite web |url= http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_wb.html |title= Sex ratio, 0-6 age population, literates and literacy rate by sex for 2001 and 2011 at a glance for West Bengal and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011: West Bengal |publisher= Government of India:Ministry of Home Affairs |accessdate= 29 January 2012}}</ref> | blank1_name_sec2 = व्यावहरिकभाषा | blank1_info_sec2 = [[बाङ्गलाभाषा]] | website = [http://www.westbengal.gov.in/ westbengal.gov.in] | footnotes = {{note|leg|*}} २९४निर्वाचिताः १ अनुसूचितः}} '''पश्चिमबङ्ग'''([[बाङ्गलाभाषा|পশ্চিমবঙ্গ]]) भारतस्‍य पूर्वभागे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् अस्‍ति । अस्य राजधानी [[कोलकाता]] अस्ति। अत्रत्या जनसङ्ख्या ९,१०,००,००० अस्ति । बहुजनसङ्ख्यायुक्तेषु राज्येषु इदं चतुर्थस्थाने विद्यते । अस्य विस्तारः ३४,२६७ चतुरस्र कि.मी मितः अस्ति । एतत् राज्यं परितः [[नेपालम्]], भूटानम्, [[बाङ्गलादेशः]] विद्यन्ते । [[उड़ीसा|उत्कल/उड़ीसा]], [[झारखण्ड]], [[बिहारम्]], [[सिक्किम्]], [[असम|असमराज्यानि]] च परितः विद्यन्ते । अस्य राज्यस्य दक्षिणपार्श्वे गङ्गातीरप्रदेशः, उत्तरदिशि हिमालयपर्वतप्रदेशश्च विद्यते । ३ शतके बङ्ग राज्यस्य महान् भागः चक्रवर्तिना अशोकेन जितः आसीत् । ४ शतके अयं भागः गुप्तसाम्राज्येन वशीकृता । १८ शतके ब्रिटिश्जनानां शासनस्य आरम्भपर्यन्तम् इदं राज्यं बहुभिः सुल्तानपदवाचैः, समर्थहिन्दुराजैश्च शासितम् । १७५७ तमे वर्षे जाते प्लास्सीसङ्ग्रामस्य अनन्तरम् अयं प्रदेशः ब्रिटिश्-ईस्ट्-इण्डियासंस्थया वशीकृतः । तेषां राजधानीत्वेन कलिकाता(कोलकाता)नगरम् आसीत् । ब्रिटिश्जनानां सुदीर्घशासनस्य कारणतः पाश्चात्यशिक्षणं, वैज्ञानिकप्रगतिः, सांस्थिकशिक्षणं, धर्मस्य सामाजिकपरिवर्तनं च जातम् । ततः -बाङ्गला -नवोदयःजातः । १९४७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य अनन्तरम् इदं राज्यं द्विधा विभक्तम् - भारतस्य राज्यं पश्चिमबङ्ग, पूर्वबङ्ग यच्च आदौ पाकिस्थानस्य भागः आसीत् । १९७१ तमे वर्षे बाङ्गलादेशस्य भागः जातः । कृषिप्रधानराज्यमिदं भारतस्य गृहोत्पादने षष्ठे स्थाने विद्यते । दशकत्रयात् साम्यवादिसर्वकारः राज्यं शास्ति । कलिकाता(कोलकाता) भारतस्य 'सांस्कृतिकराजधानी' इति प्रसिद्धा । नोबेल्प्रशस्तिविजेता विश्वकवि रवीन्द्रनाथठाक्कुरः अत्रत्यः । सङ्गीतज्ञाः चित्रनिर्मापकाः कलाविदश्च बहवः विद्यन्ते अत्र । क्रिकेट्-सासर्-क्रीडाश्च अत्र आधिक्येन दृश्यते । == शब्दनिष्पत्तिः == 'बेङ्गोल / बाङ्गाला' इत्येतस्य शब्दस्य मूलम् अज्ञातम् । अयं शब्दः वङ्ग, बङ्गनामकात् पुरातनसाम्राज्यात् प्राप्तं स्यात् इति ऊह्यते । केषुचित् संस्कृतसाहित्येषु इदं नाम श्रूयते । == इतिहासः == पुरातत्वशोधकैः २०,००० वर्षेभ्यः पूर्वतनस्य शिलायुगस्य उपकरणानि प्राप्तानि सन्ति । अस्य प्रदेशस्य सभ्यतायाः विषये ४००० वर्षेभ्यः पूर्वतनः उल्लेखः दृश्यते -द्राविडः, टिबेटो-बार्मान्, अस्ट्रो-एशियाटिक्जनाः यदा अत्र निवसन्ति स्म तदानीन्तनं विवरणम् । आर्यजातिः आनुमानिक २५०० ख्रिस्टपूर्वाब्दे अत्र प्रवेशतिस्म | पौराणिक-उल्लेखानुगुणं वङ्गसाम्राज्यस्य भागः आसीत् अयं प्रदेशः । क्रि पू ७ शतके बिहार-बङ्गप्रदेशान् संयोज्य मगधसाम्राज्यं निर्मितम् आसीत् । महावीर-बुद्धयोः काले विद्यमानेषु चतुर्षु महासाम्राज्येषु इदम् अन्यतमं वर्तते । क्रि पू ३ शतके मौर्यसाम्राज्यस्य अशोकस्य काले मगधसाम्राज्यं बहु विस्तृतम् आसीत् । आफघानिस्थान-पार्शियाभागाः च मगधसाम्राज्ये योजिताः सन्ति । पुरातनग्रीक्जनैः कृतः अस्य प्रदेशस्य उल्लेखः क्रि पू १०० वर्षे उपलभ्यते - 'गङ्गारिदै' इति । इदं पदं बे ङ्गा ल स्य 'गङ्गाहृद्' इत्यस्मात् स्यात् इति भाति । बङ्गस्य सुवर्णभूम्या (बार्मा/ब्रह्मदेश, अधः थाइल्यान्ड्/ श्यामदेश्, अधः मालय्-उपद्वीप्, सुमात्रा) सह वाणिज्यसम्पर्कः आसीत् । महावंशस्य अनुगुणं वङ्गराजकुमारः विजयसिंहः लङ्कां जित्वा 'सिंहल'इति नामाङ्कनम् अकरोत् । ३ शतकात् ६ शतकपर्यन्तं मगधसाम्राज्यं गुप्तैः शास्यते स्म । प्रथमः स्वतन्त्रशासकः आसीत् शशाङ्कः (७ शतकम्) । अग्रिम ४०० वर्षाणि यावत् बौद्ध-पालवंशेन शासनं कृतम् । ततः किञ्चित् कालं यावत् हिन्दु-सेनावंशेन शासनं कृतम् । १२ शतके सूफिप्रचारकाणाम् आगमनेन बङ्गः इस्लाम्-मतस्य प्रवेशः जातः । == मण्डलानि== पश्चिमबङ्गलराज्ये १९ मण्डलानि सन्ति । {| border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 width=98% style="border:1px solid black" |- bgcolor=#f8dc17 ! width="10%" | सङ्केतः ! width="20%" | मण्डलम् ! width="20%" | केन्द्रम् ! width="20%" | जनसङ्ख्या (२००१) ! width="15%" | विस्तीर्णता(किमी²) ! width="15%" | सान्द्रता(प्रती किमी²) |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बीरभूम-मण्डलम्|बीरभूम-मण्डलम्]]|| [[सिउड़ि, पश्चिमबङ्गलराज्यम्|सिउड़ि]]|| ३०,१२,५४६|| ४,५४५|| ६६३ |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बाँकुड़ामण्डलम्|बाँकुड़ामण्डलम्]]|| [[बाँकुड़ा]]|| ३१,९१,८२२|| ६,८८२|| ४६४ |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बर्धमानमण्डलम्|बर्धमान]]|| [[बर्धमान]]|| ६९,१९,६९८|| ७,०२४|| ९८५ |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दार्जिलिंमण्डलम्|दार्जिलिं]]|| [[दार्जिलिं]]|| १६,०५,९००|| ३,१४९|| ५१० |- bgcolor=#F4F9FF | DD|| [[दक्षिण दिनाजपुरमण्डलम्|दक्षिण दिनाजपुरम्]]|| [[बालुरघाट]]|| १५,०२,६४७|| २,१८३|| ६८८ |- bgcolor=#F4F9FF | HG|| [[हुगळीमण्डलम्|हुगळी]]|| [[हुगळी/चुँचुड़ा]]|| ५०,४०,०४७|| ३,१४९|| १,६०१ |- bgcolor=#F4F9FF | HR|| [[हाओड़ामण्डलम्|हाओड़ा]]|| [[हाओड़ा|हाओड़ा]]|| ४२,७४,०१०|| १,४६७|| २,९१३ |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जलपाइगुड़िमण्डलम्|जलपाइगुड़ि]]|| [[जलपाइगुड़ि]]|| ३४,०३,२०४|| ६,२२७|| ५४७ |- bgcolor=#F4F9FF | KB|| [[कोचबिहारमण्डलम्|कोचबिहार]]|| [[कोचबिहार]]|| २४,७८,२८०|| ३,३८७|| ७३२ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कलकातामण्डलम्|कलकाता]]|| [[कलकाता]]|| ४५,८०,५४४|| १८५|| २४,७६० |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मालदहमण्डलम्|मालदा]]|| [[इंरेज बाजार]]|| ३२,९०,१६०|| ३,७३३|| ८८१ |- bgcolor=#F4F9FF | ME|| [[मेदिनीपुरमण्डलम्|मेदिनीपुर]]|| [[मेदिनीपुर]]|| ९६,३८,४७३|| १४,०८१|| ६८५ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[मुर्शिदाबादमण्डलम्|मुर्शिदाबाद]]|| [[बहरमपुर|बहरमपुर]]|| ५८,६३,७१७|| ५,३२४|| १,१०१ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नदियामण्डलम्|नदिया]]|| [[कृष्णनगर]]|| ४६,०३,७५६|| ३,९२७|| १,१७२ |- bgcolor=#F4F9FF | PN|| [[उत्तर २४ परगणामण्डलम्|उत्तर २४ परगणा]]|| [[बारासात, पश्चिमबङ्गलराज्यम्|बारासात]]|| ८९,३०,२९५|| ४,०९५|| २,१८१ |- bgcolor=#F4F9FF | PS|| [[दक्षिण २४ परगणामण्डलम्|दक्षिण २४ परगणा]]|| [[आलिपुर]]|| ६९,०९,०१५|| ९,९५५|| ६९४ |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुरुलियामण्डलम्|पुरुलिया]]|| [[पुरुलिया]]|| २५,३५,२३३|| ६,२५९|| ४०५ |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उत्तर दीनाजपुरमण्डलम्|उत्तर दीनाजपुर]]|| [[रायगञ्ज]]|| २४,४१,८२४|| ३,१८०|| ७६८ |} सम्‍बद्धा:-विषया: ==कलकाता== {{main|कलकाता}} [[कलकाता]] [[भारतम्|भारतदेशे]] स्थितेषु महानगरेष्बेकमस्ति । अस्य ३०० वर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । पूर्वदेशानां द्वारमिवास्ति एतत् कलकातानगरम् । एतन्नगरं पूर्वं [[भारतम्|भारतस्य]] राजधानी आसीत् । अत्र यात्रिकैः दर्शनीयानि अनेकानि स्थलानि सन्ति। एतन्नगरं वर्तमानकाले भारतवर्षस्य बृहत्तमं महानगरम् । ==हौराधूमशकटनिस्थानम्== एतत् भारतदेशे एव अत्यधिकविभागपूर्ण धूमशकटनिस्थानमस्ति । असङ्ख्याः जनाः अत्र गमनागमनं कुर्वन्ति । ==हौरासेतुः== हूग्लीनद्याः पारगमनाय सा.श.१९४३ तमे वर्षे एव निर्मितः रबीन्द्रसेतुः विविधकारणेन अत्यहभुतः अस्ति । तान्त्रिककुशलतायाः स्थानमस्ति । अस्य दीर्घता १५०० पादमिता विस्तारः ७१ पादमितः च स्तः । २७० पादोन्नते स्थले सेतुः निर्मितः अस्ति । अत्र वाहनसञ्चारार्थम् अष्टमार्गाः सन्ति । पादचारिणां कृत एव पादचरिमार्गौ स्तः । ==विद्यासागरसेतुः== नवीनः सेतुः विद्यासागर सेतुः । अयं १५२ अयसः बृहत्ताराणाम् आधारेण स्थितः । एषः सेतुः सुदृढः ८५ सहस्रजनानां भारन् वोढु समर्थः अस्ति । कोलकोता नगरे विद्यमानाना भवनेषु आङ्ग्लानां शैल्याः प्रभावः अस्ति । फेञ्जवातायनानि, वेनिषियन् ब्लौण्ड्स् वृत्ताकाराणि सोपानानि, अत्र भवनेषु दृश्यन्ते । प्रमुखमार्गोणाम नामानि अपि आङ्गलनामानि सन्ति । कानिचन नामानि उदानी परिवर्तितानि सन्ति । शतशः शिलामूर्तयः विक्टोरियासामरकस्य समीपे सङ्गृहीताः सन्ति । एत विक्टोरियन् इति वदन्ति विक्टोरिया स्मारकभवनं प्राचीनवस्तुसङ्ग्रहालयः इति प्रसिध्दम् । एषः सङ्ग्रहालयः सा.श.१९२१ तमे वर्षे आरब्धः। नगरे रौत्नहाल हैकोर्ट इण्डियाम्यूसिय इत्यादि आकर्षकाणि सन्ति । ==सस्योद्यानम्== सा.श.१७८६ तमे वर्षे स्थापितम् एतदुद्यानं १०८ हेक्तर् प्रदेशे विस्तारयुक्तमस्ति । अत्र ३० सहस्राधिकाः सस्यभेदाः सन्ति २५० वर्षप्राचीनं ९५ चतुरस्रमीटर् विस्तृतः प्रसिध्दः बटवृक्षः २६ मीटर् उन्नतः च अस्ति । अस्य परिधिः१२०० पादमिता एतत् सस्योद्यानं प्रतिदिनं सहस्रशः जनाः आगच्छन्ति । सस्योद्यानं सन्दृष्टुं प्रातः ९ वादनतः सायं ६ वादनपर्यन्तम् अवकाशः अस्ति शुष्कजातीयाः सस्यविशेषाः अपि अत्र सन्ति । ==इतरस्थानानि== [[कोलकाता]]नगरे दर्शनीयानि स्थानानि अन्यानि अपि सन्ति । तेषु पोर्टविलियम्, ईडन्गार्डन्, क्रीडाङ्गणम्, अलिपुरम् पाणिसङ्ग्रहोद्यानं, सितम्बरजैनदेवालयः (नाकोड् मसीदिप्रार्थनामन्दिरं ), षाहीदमीनार् (४८.१ मीटर उन्नत), बेलूरुमठः रबीन्द्रसरोवरः विरलातारामण्डल, ठाकूरसदन इत्यादि प्रमुखानि सन्ति । चान्दपाल् घाटतः हूग्लीनद्या नौकाविहाअः कर्तुं शक्यते इदानी विज्ञान अगर (Science City) मेट्रोधूम शकटप्रवासः सन्तोषकराः आकर्षणीयाः सन्ति । विमानमार्गः कोलकाता नगरस्य देशस्य विविधैः नगरैः विमानसम्पर्कः अस्ति । धूमशकटमार्गः – नगरे हौरा, सीलडानिस्थाने स्तः । देहली मुम्बयी चेन्नै अहमदाबादनगरैः साक्षात् धूमशकटयानानि सन्ति । वाहनमार्गः – [[बेङ्गळूरु]]तः १८८३ कि.मी । [[चेन्नै]]तः १६७५ कि.मी । मुम्बयीतः २०८१ कि.मी डार्जिलिङ्गतः १८९ कि.मी दूरे भवति । ==शान्तिनिकेतनविश्वविद्यालयस्थानम्== कोलकोतानगरतः घण्टात्रय यावत् प्रयाण कृत्वा शान्तिनिकेतन स्थल प्राप्तु शक्यते । अत्रैव विश्वकवि रवीन्द्रनाथठागूरः शान्तिनिकेतनविद्यालय सा.श. १९०१ तमे वर्षे प्रारम्भं कृतवान् । केवल पञ्चविद्यार्थिनः आसन् रवीन्द्रनाथ ठागुरमहोदयस्य् पिता महर्षि देवेन्द्रनाथ ठागूरमहोदयः विद्यालयस्य आधारशिला स्थापितवान् । सा.श.१९२१ वर्षसमये शाला एव विश्वभारती इति नाम प्राप्तवती । इदानी स्वतन्त्रविश्वविद्यालयः अन्ताराष्ट्रीयविद्यार्थिना मार्गदर्शनकेन्द्रमस्ति । सहस्रशः विद्यार्थिनः अत्र ज्ञान प्राप्तु आगच्छन्ति । विशाले आम्रवाटिकाया भव्यभवनानि रचितानि सन्ति । प्रकृत्या सह मानवविकासः भवतु इति रवीन्द्रनाथ ठागूरमहोदयस्य आशयः आसीत् । सः अतीव प्रकृतिप्रियः सः यत्र वसतिस्म तत्स्थान रवीन्द्रसदनम् इति प्रसिद्धम् । अत्र रवीन्द्रनाथठागूरमहोदयेन उपयुक्तानां वस्तूना सङ्ग्रहः कृतः अस्ति । अत्र नन्दलालबसु महोदयस्य चित्राणां सङ्ग्रहः अस्ति । रवीन्द्रनाथठागुरः स्वय चित्रकारः सङ्गीतज्ञः च आसीत् । रबीन्द्रसङ्गीतम् इति विशिष्टप्रकारस्य सङ्गीतम् एतेनैव आरब्धम् अस्ति । इदानीमत्र नृत्यबोधनमपि भवति । पूर्वकालतः अपि शान्तिनिकेतनम् उत्तमोद्देशान् सङ्कल्प्य स्थापितं विद्याकेन्द्रम् । इदानी जगत्प्रसिध्दमस्ति । वाहनमार्गः – कोलकोतातः १६३. कि.मी. धूमशकटमार्गः – भोल्पुरधूमशकटनिस्थानं समीपतमं भवति । ==भसमानं दार्जिलिं== प्राचीनकाले दुर्जयलिङ्गम् इति प्रसिद्धम् एतत् दार्जिलिं [[हिमालयः|हिमालयस्य]] सान्मुप्रदेशे सुन्दरं गिरिधामनगरम् । सुइजारल्यान्ड इव एतत् उत्तमं सुन्दरतमं चास्ति । उन्नतकाञ्चनजुङ्गा पर्वतः सानुप्रदेशे चायवाटिकानां मध्ये व्याप्तमेतत् स्थलम् । पूर्वम् आङलानां निदाघकालीनं वासस्थलमासीत् । इदानी प्रवासिनां स्वर्गः ति कथयन्ति । देशविदेशेभ्यः जनाः प्रतिदिनम् अत्रागच्छन्ति । ; पर्वतप्रदेशीयरैल्यानम्– डार्जिलिंस्य प्रवासः सिलगुरितः धूमशकटयानेन आरब्धः भवति । ८८ कि.मी. दूरस्य प्रवासे प्रतिघण्टाः १२ कि.मी. वेगे धूमशकटविशेषयानं पर्वतारोहणं करोति । एतत् धूमशकटयानं वनपर्वतमध्ये सुन्दरतया सविलासं वक्रमार्गेषु सुरङ्गमार्गेषु गच्छत् षड्घण्टावधौ डार्जिलिंप्रदेशं प्रापयति । पार्श्वे पर्वतशिखराणां वनानां प्रपातानां दर्शनं निरन्तरं भवति । मार्गे वक्रगतयः सन्ति । प्रयाणसमयः अतीवानन्ददायकः भवति । ;चायपर्णवाटिकाः – बटासियालूपप्रदेशे चायसस्यवाटिकाः सन्ति । कुरेसाङ् प्रदेशे लघुभवनानि सन्ति । अग्रेढूम इति स्थले सागरस्तरतः ८००० पादोन्नते स्थले धूमशकट् निस्थानमस्ति । एतत् विश्वे एव अत्युन्नतस्थले निर्मितं धूमशकटनिस्थानम् इति ख्यातमस्ति । अत्र प्रवासिजनाः भयकरे प्राकृर्तिकस्थले लोहमार्गम् आश्चर्येण पश्यन्ति । ==दर्शनीयान्यन्यस्थानानि== पद्मजानायिडु [[हिमालयः|हिमालयस्य]] मृगालयः, न्याचुरल् हिस्टरी म्युसियम्, लायिड्स् बोटानिकल् गार्डन्, [[हिमालयः|हिमालयस्य]] मौण्टेरियन् इन्स्टिट्यूट्, रङ्गीतव्याली, प्यासेञ्जररोपृवे, लेषाङ्गरेस् कोर्स् इत्यादि स्थानानि अपूर्वाणि सन्ति । जलदपारा प्रदेशे मृगवीक्षणाय अवकाशः अस्ति । अत्र रैनो, रायल् बेङ्गाल् टैगर, गजाः, वनमहिषाः इत्यादयः सन्ति । मिरिक् सरोवरः डार्जिलिङ्ग समीपे अस्ति । अत्र मत्स्यग्रहणं, नैकाविहारः पादचारणम् इत्यादिमनोरञ्जककार्याणाम् आनुकूल्यम् अस्ति । समीपे धूमप्रदेशे १५६ पादमिता बुध्दस्य प्रतिमा अस्ति । सिलगुरितः ५२. कि.मी. दूरे कालियपाङ्ग्र वीक्षणालयः अस्ति । पर्वतारोहणम्, जलसाहसक्रीडा इत्यादीनां कृते कुरेसाङ्ग् अतीव प्रसिध्दम् अस्ति । ३६ कि.मी । एतान् सञ्चलतां स्वर्गः इति कथयन्ति । डार्जिलिङ्ग् पर्वतारोहणस्य आनन्दप्राप्तये अतीवोत्तमं स्थलमस्ति । एप्रिल् मासतः ये अक्टोबरमासतः नवम्बरमासपर्यन्तकाले अत्रातीव परिसरः अतीव रमणीयः भवति । एतत्समये वृक्षेषु पुष्पाणि विकसन्ति । तुषारः अपि न भवति । पक्षिवीक्षणमपि अतीव मनमोहकं भवति । व्याघ्रपर्वतः ; एतत् तु अवश्यं दर्शनीयस्थलेषु अन्यतमः । इतः सूर्योदयदर्शनं वर्णनातीतं भवति । डार्जिलिङ्गतः १४ कि.मी. दूरे एतत्स्थानमस्ति । वाहनमार्गः कोलकोतातः ६८६ कि.मी. दूरे भवति । धूमशकटमार्गः – न्यूजपैगुरि – डार्जिलिङ्ग् यानम्, डार्जिलिङ्ग्मेलयानम्, सीलडानिस्थानतः प्रयाणस्य आरम्भः भवति । विमानमार्गः – बागदोग्राविमाननिस्थानं ९० कि.मी. सिलगुटितः लोकयानानि लघुवाहनानि प्रातः ६ वादनतः सायं ४ वादनपर्यन्त सञ्चरन्ति । दूर ८० कि.मी । वसति कृते अनेकानि उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति । ==सुन्दरबनं राष्ट्रियोद्यानम्== पश्चिमबङ्गालराज्ये गङ्गाब्रह्मपुत्रानद्योः अधोभागे लवणमिश्रितभूमौ एतत् उद्यानम् अस्ति । अस्य विस्तारः १३३० चतुरस्र कि.मी. भवति । प्रपञ्चे एव एतत् प्रदेशगभीरता प्रसिध्दा अस्ति । म्याङ्ग्रूव वनप्रदेशः एषः अतीव सुन्दरः अस्ति । अत्र ५४ द्वीपानि सन्ति । अनेक नद्यः अत्र सागरं प्रविशन्ति । सर्वतः जलमयप्रदेशः दृश्यते । पूर्व एतत् चोराणा लुण्ठकाना स्थानमासीत् । अधुना नौकाविहारः आह्लादकरः भवति । नामखान् रायडगी सोनाकाली नजाततः नौकायनव्यवस्था अस्ति । द्वीपानां दर्शन अतीवानन्दं जनयति । एतत् स्थलं व्याघ्रसंरक्षितप्रदेशः अस्ति । अत्र बङ्गालव्याघ्राणां दर्शनमपि भवति । अत्र वने कपयः वनसूकराः भल्लूकाः, जङ्गलक्यार् इत्यादि प्राणिनः सन्ति । अत्र जले १२० जातीयाः मीनाः सन्ति । मकराः कर्कटकाः सर्पाः अजगराः, विविधसर्पाः, कच्छपाः, कूर्माः च अत्र सन्ति । अत्र भगवतपुरं क्रकडैल प्राजेक्ट, जम्बूदीपः साजदेखालि, बूरिदाब्रि, व्याग्रयोजनाः, विरामद्वीपः, सोनाकाली इत्यादीनि द्वीपानि प्रसिद्धानि सन्ति । सागरएलेण्ड् प्रदेशे गङ्गानदी बङ्गालेष सागर प्रविशति । अत्र जनाः पुण्यस्नान कुर्वन्ति मकरसङ्क्रान्ति दिने लक्षाधिकजनाः अत्र पवित्र स्नान कुर्वन्ति । वाहनमार्गः - [[कोलकाता]]तः १७५ कि.मी. नौकया इतः ५ घण्टप्रवासः । वसतिकृते साज्ञिने कालिस्थले प्रवासीभवनम् अस्ति । सागरद्वीपे कुटीराः, वीक्षणगोपुराणि च सन्ति । सप्तम्बरमसतः मेमासपर्यन्तं दर्शनार्थम् सकालः अस्ति । गौसाबनगरतः ५० कि.मी । ==पाश्चिमबङ्गालराज्यस्य सागरतीराणि== ओरिस्सा राज्यसीमासमीपे एतत् रमणीयं सागरतीरमस्ति । एतत् अत्यन्तं सुन्दरं स्थलमस्ति । हूग्लीनदी अत्र सागरं प्रविशति । सूर्य किरणानां सागरतरङ्गेषु लीलाः दर्शनीयाः विविधवर्णेषु प्रतिफलन्ति । पार्श्वे तिन्त्रिणीवृक्षवाटिकाः सन्ति । सागरतीरे सञ्चारः आनन्दाय भवति । सुन्दरस्वच्छः प्रदेशः आरोग्यवर्धनाय उत्तमः अस्ति । अत्र जनाः तरणे आसक्ताः भवन्ति । सागरतरङ्गाः उपरि अधः गच्छन्तः प्रवासीजनान् आकर्षयन्ति । समीपे अनेकदेवमन्दिराणि सन्ति । जुलैमसतः मार्चपर्यन्तं सन्दृष्टुं सुकालः भवति । वाहनमार्गः – [[कोलकाता]]तः १८५ कि.मी. ६ घण्टाप्रयाणं भवति । अत्र वसति गृहाणि सन्ति । बक्काळि (फ्रेजर्गञ्ज, करसारगञ्जृ) हूग्लीनदीतः पूर्वदिशि १३२ कि,मी दूरे नदीतीरे एतत् निसर्गरमणीय स्थलमस्ति । प्रवासी जनानां अत्र नौकासञ्चारः साध्यः अस्ति तिन्त्रिणीवृक्षाणां मध्ये सञ्चारः सन्तोषकरः भवति । पादचारणं वक्काळितः फेजर गञ्ज पर्यन्त (२. कि.मी )कर्तुं शक्यते । ==धाकूरियसरः== नगरप्रदेशात् नैके जनाः अत्र विहारार्थम् आगच्छन्ति । सरस्तीरे जापानी जनैः निर्मितं बौद्धमन्दिरम् अस्ति । {{पश्चिमवङ्गराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः}} {{पश्चिमवङ्गराज्यस्य राज्यपालाः}} {{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}} ==सन्दर्भाः== {{reflist}} ==बाह्नानुबन्धाः== {{refbegin}} * [http://www.westbengal.gov.in/पश्चिमबङ्गालराज्यस्य अधिकृतं जालस्थानम् ।] * [http://mapsofindia.com/maps/westbengal/westbengallocation.htm भारतस्य मानचित्रे पश्चिमबङ्गालस्य स्थानम्] * [http://mapsofindia.com/maps/westbengal/h3s3202.htm पश्चिमबङ्गालस्य मण्डलानां मानचित्रम् ] * [http://mapsofindia.com/maps/westbengal/h3s3205.htm धूमशकटलोहमार्गस्य चित्रम्] * [http://www.123bharath.com/पश्चिमबङ्गालस्य वार्ताः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220161237/http://www.123bharath.com/%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%AC%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF |date=2025-02-20 }} {{refend}} [[वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यम्]] aau5bkzr7amqtl6255abqj9ds56iplj 0 1042 502052 498450 2026-11-08T02:27:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502052 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Portugal.svg|thumb|right|200px]] [[File:EU-Portugal.svg|thumb|right|300px]] '''पुर्तगाल''' यूरोपमहाद्वीपे पश्‍चिमक्षेत्रे एक: देश: अस्‍ति । == बाह्यसम्पर्काः == * [http://www.portugal.gov.pt/Portal/EN/ Portal do Governo] - Main governmental portal * [http://www.presidenciarepublica.pt/en/main.html Presidência da República] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050324012618/http://presidenciarepublica.pt/en/main.html |date=2005-03-24 }} - Official presidential site * [http://www.parlamento.pt/ingles/index.html Assembleia da República] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210084229/http://www.parlamento.pt/ingles/index.html |date=2008-02-10 }} - Official parliamentary site * [http://www.portugal.org Welcome to Portugal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713105624/http://www.portugal.org/ |date=2017-07-13 }} - All about Portugal * [http://www.portugalinsite.pt Portugal inSite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001081128/http://www.portugalinsite.pt/ |date=2004-10-01 }} - Portugal's official travel and tourism website * [http://www.cphrc.org.uk Contemporary Portuguese Political History Research Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218130601/http://cphrc.org.uk/ |date=2014-12-18 }} - History and politics * [http://www.ippar.pt IPPAR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614104456/http://www.ippar.pt/ |date=2006-06-14 }} - Monuments of Portugal * [http://www.euro2004.com Euro 2004] - Official Euro2004 site * [http://www.portugaltravelguide.com PortugalTravelGuide] - Tourism and holidays * [http://www.portugalia.org/ Portugalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050713073804/http://www.portugalia.org/ |date=2005-07-13 }} - Photos from Portugal * [https://web.archive.org/web/20220808102721/http://previsao.growiktionary.org/ Previsão do Tempo] - Weather forecast for Portugal [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] f2ku7q4l8zmq950glnl6d2v2elpy9to 0 1060 502017 499615 2026-11-07T23:37:39Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502017 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = Central African Republic |native_name = {{vunblist |''Ködörösêse tî Bêafrîka'' |''République centrafricaine''}} |common_name = the Central African Republic |image_flag = Flag of the Central African Republic.svg |image_coat = Coat of arms of the Central African Republic.svg |image_map = Central African Republic (orthographic projection).svg |image_map2 = Locator map of the Central African Republic.svg |national_motto = {{native phrase|fr|"Unité, Dignité, Travail"|italics=off}}<br/>{{small|"Unity, Dignity, Work"}} |national_anthem = {{native phrase|sg|[[La Renaissance|E Zingo]]|nolink=yes}}<br/>{{native phrase|fr|La Renaissance}}<br/>{{small|''The Renaissance''}}<br/><center> </center> |official_languages = [[Sango]] and [[African French|French]] |ethnic_groups = {{vunblist | [[Gbaya people|Baya]] | [[Banda people|Banda]] | [[Mandja people|Mandjia]] | [[Sara people|Sara]] | [[Fula people|Fulani]] | Mboum | [[M'Baka people|M'Baka]] | [[Yakoma people|Yakoma]] | others }} |ethinc_groups_year = |demonym = [[Demographics of the Central African Republic|Central African]] |capital = [[Bangui]] |latd=4 |latm=22 |latNS=N |longd=18 |longm=35 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Provisional government|Provisional]] [[republic]] formerly [[Dominant party system|Dominant party]] [[presidential republic]] |leader_title1 = {{small|[[List of heads of state of the Central African Republic and Central African Empire|Head of State of the Transition (Acting President)]]}} |leader_name1 = {{small|[[Catherine Samba-Panza]]}} |leader_title2 = {{nowrap|{{small|[[List of heads of government of the Central African Republic and Central African Empire|Acting Prime Minister]]}}}} |leader_name2 = {{small|[[André Nzapayeké]]}} |legislature = [[National Assembly (Central African Republic)|National Assembly]] (''{{small|suspended}}'') |sovereignty_type = [[Independence]] |established_event1 = from [[France]] |established_date1 = 13 August 1960 |established_date2 = 4 December 1976 |established_event2 = [[Central African Empire]] established |established_date3 = 21 September 1979 |established_event3 = Republic restored |area_km2 = 622,984 |area_sq_mi = 240,534 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 45th |area_magnitude = 1 E11 |percent_water = 0 |population_estimate = 4,422,000<ref name=unpop>{{cite journal |url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |title=World Population Prospects, Table A.1 |version=2008 revision |format=PDF |publisher=United Nations |year=2009 |accessdate=12 March 2009}}<br/>"Note: estimates for this country take into account the effects of excess mortality due to AIDS; this can result in lower life expectancy, higher infant mortality and death rates, lower population and growth rates, and changes in the distribution of population by age and sex than would otherwise be expected."</ref> |population_estimate_year = 2009 |population_estimate_rank = 124th |population_density_km2 = 7.1 |population_density_sq_mi = 18.4 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 223rd |population_census = 3,895,150 <!--unfpa.org--> |population_census_year = 2003 |GDP_PPP = $3.891 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=96&pr.y=12&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=626&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Central African Republic |publisher=International Monetary Fund |accessdate= 17 April 2013}}</ref> |GDP_PPP_year = 2012 |GDP_PPP_per_capita = $800<ref name=imf2/> |GDP_nominal = $2.172 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = 2012 |GDP_nominal_per_capita = $446<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini_year = 2008 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 56.3 <!--number only--> |Gini_ref =<ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 March 2011}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2011 |HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.343 <!--number only--> |HDI_ref = |HDI_rank = 179th |FSI = {{nowrap|101.97 {{increase}} 3.5}} |FSI_year = 2007 |FSI_rank = 11th |FSI_category = <span style="color:#f00;white-space:nowrap;">Alert</span> |currency = [[Central African CFA franc]] |currency_code = XAF |time_zone = [[West Africa Time|WAT]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +1 |drives_on = right<ref>[http://www.brianlucas.ca/roadside/ Which side of the road do they drive on?] Brian Lucas. August 2005. Retrieved 28 January 2009.</ref> |iso3166code = CF |calling_code = [[+236]] |cctld = [[.cf]] }} '''केन्द्रीय अफ्रीका गणराज्यम्''' अफ्रीकामहाद्वीपे विद्यमानः कश्चन देश: । ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== ; Overviews * [http://www.centrafrique.com Centrafrique.com] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1067518.stm Country Profile] from [[BBC News]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/car.htm Central African Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080727023147/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/car.htm |date=2008-07-27 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CF Key Development Forecasts for the Central African Republic] from [[International Futures]] ;Government * [http://www.centrafricaine.info Central African Republic Online] {{en icon}}/{{fr icon}} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/central-african-republic.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026201817/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/central-african-republic.html |date=2009-10-26 }} – [[Central Intelligence Agency]] ; News * [http://www.irinnews.org/Africa-Country.aspx?Country=CFA Humanitarian news and analysis from IRIN&nbsp;– Central African Republic] * [http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=caf Humanitarian information coverage on ReliefWeb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128174853/http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=caf |date=2011-01-28 }} * [https://web.archive.org/web/20140207055914/http://allafrica.com/centralafricanrepublic/ Central African Republic news headline links] from [[AllAfrica.com]] <!-- ; Directories * [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/centralafr.html Stanford University - Africa South of the Sahara: ''Central African Republic''] directory category * [http://www.kodro.net/ The Index on Africa - ''Central African Republic''] directory category * [http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Country_Specific/CAR.html University of Pennsylvania&nbsp;– African Studies Center: ''Central African Republic''] directory category * [http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Central_African_Republic/ Yahoo!&nbsp;– ''Central African Republic''] directory category --> ;Other * [http://www.hdptcar.net/ Central African Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122192217/http://hdptcar.net/ |date=2009-01-22 }} at ''Humanitarian and Development Partnership Team (HDPT)'' * Johann Hari in Birao, Central African Republic. [http://www.independent.co.uk/news/world/africa/inside-frances-secret-war-396062.html "Inside France's Secret War"] from ''[[The Independent]]'', 5 October 2007 [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] amvqc9n7yzej1op0l4o9q0v320lu8vo 0 1078 502096 492543 2026-11-08T05:20:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502096 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=जनुवरि २०१४}} [[File:Flag of Hungary.svg|thumb|right|200px]] [[File:EU-Hungary.svg|thumb|right|300px]] '''हंगरी''' मध्‍ययूरोपे अस्‍ति । अस्य राजधानी - [[बूडापेस्‍ट]] । अत्रत्या जनसंख्‍या - १२ मिलियन । == बाह्यसम्पर्कतन्तवः == * [http://www.hungary.com/corvinus/ History of Hungary - The Corvinus Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040215041148/http://www.hungary.com/corvinus/ |date=2004-02-15 }} * [http://cityguide.budapestrooms.com/hungary/history1.htm History of Hungary - Chronological Survey: 2500 BC - 2004 AD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040723051758/http://cityguide.budapestrooms.com/hungary/history1.htm |date=2004-07-23 }} * [http://www.ekormanyzat.hu/english Hungarian Government Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030803082419/http://www.ekormanyzat.hu/english/ |date=2003-08-03 }} - Main (governmental) portal * [http://www.kancellaria.gov.hu/index_e.html Kancellaria.gov.hu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031205050417/http://www.kancellaria.gov.hu/index_e.html |date=2003-12-05 }} - Official prime ministerial site * [http://www.parlament.hu/parl_en.htm House of the Nation] - Official parliamentary site * [https://web.archive.org/web/20040803004246/http://cityguide.budapestrooms.com/hungary/ Travel to Hungary Guide] * [http://www.hunmagyar.org/hungary/history/history.htm Hungarian History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040803211311/http://www.hunmagyar.org/hungary/history/history.htm |date=2004-08-03 }} (Hungarian Folk Dance Chamber Group) * [http://www.andkon.com/stuf/summer2003/summer.html Hungary in Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040610135154/http://andkon.com/stuf/summer2003/summer.html |date=2004-06-10 }} (Some pictures of Budapest and Hungarian towns) [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] d53cb1nrsla8t6ly2ko5c0ftk1ypzlz 0 1322 502006 493618 2026-11-07T22:58:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502006 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction <!-- See [[Wikipedia:WikiProject Indian cities]] for details --> | bgcolour = #F4C430 | native_name = उदयपुरम् | type = नगरम् | latd = 24.58 | longd = 73.68 | locator_position = right | state_name =राजास्थानम् | district = [[उदयपुरमण्डलम्]] | skyline = Udaipur-2.jpg | skyline_caption =सिटीप्यालेस्, उदयपुरम् | website = www.udaipur.nic.in | nickname = श्वेतनगरं तथा सरोवराणां नगरम् | leader_title = | leader_name = | nearest_city = [[अहमदाबाद]], [[कोटा, राजास्थानम्|कोटा]], [[जयपुरम्]], [[इन्दौर]] | altitude = 600 | population_as_of = | population_total = ५७१,१७८ | population_total_cite = | population_density = २४२ | area_magnitude = 2 | language_spoken = [[हिन्दी]], [[आङ्ग्लभाषा]], [[राजस्थानी]], [[मेवारी]] | area_total = 37 | postal_code = 313001/24 | vehicle_code_range = RJ-27 | area_telephone = 0294 | unlocode = | footnotes = }} '''उदयपुरं''' ({{lang-hi|उदयपुर}}, {{lang-en|Udaipur}}) [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्ये]] स्थितस्य [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुरमण्डलस्य]] केन्द्रम् अस्ति । [[राजस्थान]]राज्यस्य प्रमुखनगरेषु नगरमिदम् अन्यतमम् । इदं जलाशयानां, सरोवराणां च नगरम् इति प्रसिद्धम् अस्‍ति । उदयपुरं [[राजस्थान]]राज्यस्य नैऋत्यभागे स्थितम् अस्ति । श्वेतनगरम् इत्यपि नगरस्यास्य ख्यातिरस्ति । एतत् नगरं 'सिटि आफ् ड्रीम्स्', 'वेनिस् आफ् दि ईस्ट', 'सिटि आफ् दि लेक्स्', 'सिटि आफ् डान्', 'जुवेल् आफ् मेवाड' इत्यादिनामभिः अपि प्रसिद्धम् अस्ति । इतिहासानुसारं सिसोदियाराजपूतवंशीयः [[उदयसिंहः]] क्रिस्ताब्दे १५६८ तमे वर्षे एतन्नगरं निर्मापितवान् आसीत् । [[राणाप्रतापसिंहः|राणाप्रतापसिंहस्य]] जन्मस्थलम् एतत् प्राक् मेवाडराज्यस्य राजधानी आसीत् । [[भारतम्|भारतस्य]] सुन्दरनगरेषु अन्यतमम् अस्ति नगरमिदम् । नन्दनवनस्य खण्डः अत्र पतितः इव अस्ति इति कवयः इदं नगरं वर्णयन्ति । अरावलीपर्वतश्रेण्याः पार्श्वे विद्यमानं नगरमेतत् । अत्र त्रयः सरोवराः, अमृतशिलया निर्मितानि राजगृहाणि, हरितवाटिकाः, देवालयाः च सन्ति । ==राजगृहाणि== 'सिटी प्यालेस्' सरोवरे स्थितं प्रकाशमानवज्रमिव अस्ति । इदं राजगृहं [[लण्डन्]] इत्यस्य नगरस्य 'विण्ड्सन्' राजगृहसदृहशम् अस्ति इति विमर्शकाः वदन्ति । अत्र 'छोटी चित्रसाली मनकमहल्, मोतीमहल्, बारामहल् इत्यादीनि भवनानि वर्णमयैः वस्तुभिः, वर्णचित्रैः च पूर्णानि सन्ति । अनेकानाम् आङ्ग्लभाषाचित्राणां चित्रीकरणम् अत्र अभवत् । तेषु Octopussy, Jewel in the Crown प्रसिद्धनामद्वयम् । गोपुराणि आकर्षकानि सन्ति । राजगृहाणां प्रमुखः भागः वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । 'मोरचौक', 'रुबीमहल्', 'कृष्णविलास्', 'बारीमहल्' इत्यादयः विभागाः राजगृहे सन्ति । कृष्णविलासविभागे सूक्ष्मचित्राणि सन्ति । 'जनानामहल्' इत्यस्मिन् विभागे वर्णचित्राणि, 'मोतीमहल'विभागे दर्पणविशिष्टानि वस्तूनि, 'चीनीमहल'विभागे अलङ्कृतकरवस्तूनि, 'रूबीमहल'विभागे काचनिर्मितानि वस्तूनि च सन्ति । सरोवरे जगनिवासः, जगमन्दिरम् इति द्वीपद्वयमस्ति । जगनिवासराजगृहं क्रिस्ताब्दे १७५४ तमे वर्षे महाराणा [[जगतसिंहः-२]] निर्मापितवान् आसीत् । किन्तु तत् इदानीं उपाहारवसतिमन्दिरम् (Five Star Hotel) अस्ति । जगमन्दिरमपि इदानीं वैभवोपेतम् उपाहारवसतिगृहम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । ==प्रमुखाः सरोवराः== पिछोलसरोवरः षोडशे शतके एव प्रसिद्धम् आसीत् । महाराणा [[उदयसिंहः]] पिछोलसरोवरं जलबन्धद्वारा विस्तृतवान् आसीत् । 'बाडीपोल्' जलबन्धात् सरोवरस्य विस्तारः ४ कि.मी दीर्घः, ३ कि.मी विस्तृतः च अभवत् । राजगृहं वामपार्श्वे अस्ति । पिछोलसरोवरस्य उत्तरभागे फतेहसागरनामकः सरोवरः क्रिस्ताब्दे १६७८ तमे वर्षे निर्मितम् अभवत् । एतत् महाराणा [[जयसिंहः]] निर्मापितवान् । महाराणा [[फतेहसिंहः]] पुनरेकवारं अधिकवृष्टिकारणेन विनष्टं जलबन्धं पुननिर्मापितवान् । फतेहसागरः २४ कि.मी दीर्घः अस्ति । सदा स्वर्णवर्णैः प्रकाशमानाः एते सरोवराः [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्ये]] प्राकृतिकं सौन्दर्यं वर्धयन्ति । =='सहेलियों की बारी' उद्यानम्, वस्तुसङ्ग्रहालयः च== उदयपुरे क्रिस्ताब्दे १७१० -३४ वर्षावधौ निर्मितम् उद्यानमेतत् अतीव सुन्दरमस्ति । बालेभ्यः पारितोषिकरूपेण फतेसागरतीरे राजपुत्रैः उद्यानमेतत् निर्मितम् । अत्र तृणावृतप्रदेशाः, जलोत्सांसि, पादचरणमार्गः च आकर्षणीयः अस्ति । 'विक्टोरिया म्यूसियं', भारतीयलोककल्पसङ्ग्रहालयः, अहरवस्तुसङ्ग्रहालयः, सज्जननिवासः, उद्यानं, मृगालयः, श्र्वेतगुलाबपुष्पवाटिका इत्यादीनि आकर्षणीयानि स्थलान्यपि अत्र सन्ति । नेहरू-उद्यानं विहारस्थानमस्ति । ==देवालयाः== उदयपुरे जगदीशदेवालयः महाराणाजगतसिंहेन क्रिस्ताब्दे १६५१ तमे वर्षे निर्मापितम् । 'इण्डो आर्यन्'-शैल्या निर्मितः देवालयः एषः । अत्र [[विष्णुः|विष्णोः]] कृष्णशिलामूर्तिः आकर्षणीया अस्ति । उदयपुरसमीपे नाथद्वारदेवालयः (४८ कि.मी ), एकलिङ्गी (२२ कि.मी), रजकपुरजैनमन्दिरं (९६ कि.मी), रिषभदेव(६५ कि.मी), रणकपुरचौमुखमन्दिरं भव्यशिलाकलायुक्तम् आदिनाथाय अर्पितं च अस्ति । क्रिस्ताब्दे १४३९ तमे वर्षे निर्मितमेतत् २९ सभाङ्गणयुक्तं १४४४ स्तम्भयुक्तं च अस्ति । प्रत्येकोऽपि स्तम्भः भिन्नशिल्पकलायुक्तः अस्ति । समीपे नेमिनाथ-पार्श्वनाथ-सूर्य-अम्बामातादेवालयाः सन्ति । ==विमानमार्गः== राणाप्रतापविमाननिस्थानं २५ कि.मी दूरेऽस्ति । [[देहली]]-[[जयपुर]]-[[मुम्बई]]-[[अजमेर|अजमेरादि]]नगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । ==धूमशकटमार्गः== [[प्यालेस् आन् दि व्हील्स्]] इत्येतत् सुप्रसिद्धं रैलयानम् अस्ति । [[देहली]]-तः चेतक-एक्स्प्रेस् यानमस्ति । [[देहली]] हजरतनिजामुद्दीन-तः अपि रैलयानसम्पर्कः अस्ति । ==वाहनमार्गः== [[अहमदाबाद]]-[[मौण्ट् अबु]]-[[अजमेर]]-[[जोधपुरम्|जोधपुरादि]]नगरेभ्यः राष्ट्रियराजमार्गः - ८ द्वारा वाहनसम्पर्कः अस्ति । ==बाह्यानुबन्धाः== * [https://web.archive.org/web/20041023010004/http://cityresort.net/wel_udaipur.php जालगवाक्षः] [[वर्गः:राजस्थानस्य प्रमुखनगराणि]] io68j6et2ynnx08a0suqb1brsk7jx15 0 1394 502075 492441 2026-11-08T04:01:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502075 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state |Name = Utah |Fullname = State of Utah |Flag = Flag of Utah.svg |Flaglink = [[Flag of Utah|Flag]] |Seal = Seal of Utah (2011).svg |Map = Utah in United States.svg |Nickname = Beehive State |Demonym = Utahn or Utahan<ref>{{citation |title= Utah |edition= Online Dictionary |url= http://www.merriam-webster.com/dictionary/Utah |work= Merriam-Webster.com |publisher= [[Merriam-Webster]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20141104192514/http://www.merriam-webster.com/dictionary/utah |archive-date= 2014-11-04 |deadurl= no |accessdate= 2015-01-12 }}</ref> |Motto = Industry |Former = Utah Territory |Capital = [[Salt Lake City]] |LargestCity = capital |LargestCounty = [[Salt Lake County, Utah|Salt Lake County]] |LargestMetro = [[Salt Lake City metropolitan area|Salt Lake City]] |Governor = [[Gary Herbert]] (R) |Lieutenant Governor = [[Spencer Cox (politician)|Spencer J. Cox]] (R) |Legislature = [[Utah State Legislature|State Legislature]] |Upperhouse = [[Utah State Senate|State Senate]] |Lowerhouse = [[Utah House of Representatives|House of Representatives]] |Senators = [[Orrin Hatch]] (R)<br />[[Mike Lee (Utah politician)|Mike Lee]] (R) |Representative = [[Utah's 1st congressional district|1]]: [[Rob Bishop]] (R)<br />[[Utah's 2nd congressional district|2]]: [[Chris Stewart (politician)|Chris Stewart]] (R)<br />[[Utah's 3rd congressional district|3]]: [[Jason Chaffetz]] (R)<br />[[Utah's 4th congressional district|4]]: [[Mia Love]] (R) |PostalAbbreviation = UT |OfficialLang = English |AreaRank = 13th |TotalAreaUS = 84,899 |TotalArea = 219,887 |LandAreaUS = 82,144 |LandArea = 212,751 |WaterAreaUA = 2,755 |WaterArea = 7,136 |PCWater = 3.25 |PopRank = 33rd |2010Pop = 2,942,902 (2014 est) |DensityRank = 41st |2000DensityUS = 34.3 |2000Density = 13.2 |MedianHouseholdIncome = $50,614 |IncomeRank = 11th |AdmittanceOrder = 45th |AdmittanceDate = January 4, 1896 |TimeZone = [[Mountain Time Zone|Mountain]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Mountain Standard Time|−7]]/[[Mountain Daylight Time|−6]] |Longitude = 109° 3′ W to 114° 3′ W |Latitude = [[37th parallel north|37° N]] to [[42nd parallel north|42° N]] |WidthUS = 270 |Width = 435 |LengthUS = 350 |Length = 565 |HighestPoint = [[Kings Peak (Utah)|Kings Peak]]<ref>{{cite ngs |id= LO1058 |designation= Kings Peak Target |accessdate= October 24, 2011 }}</ref><ref name= USGS>{{cite web |url= http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |title= Elevations and Distances in the United States |publisher= [[United States Geological Survey]] |year= 2001 |accessdate= October 24, 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131109183109/http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-date= 2013-11-09 |dead-url= yes |deadurl= yes }}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |HighestElevUS = 13,518 |HighestElev = 4,120.3 |MeanElevUS = 6,100 |MeanElev = 1,860 |LowestPoint = [[Beaver Dam Wash]] at {{nobreak|[[Arizona]] border}}<ref name=USGS/><ref name=NAVD88/><ref>{{cite news |last= Arave |first= Lynn |title= Utah's basement—Beaver Dam Wash is state's lowest elevation |newspaper= Deseret Morning News |date= August 31, 2006 |url= http://www.deseretnews.com/article/645197370/Utahs-basement--Beaver-Dam-Wash-is-states-lowest-elevation.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20141104161305/http://www.deseretnews.com/article/645197370/Utahs-basement--Beaver-Dam-Wash-is-states-lowest-elevation.html |archive-date= 2014-11-04 |deadurl= yes |accessdate= 2015-01-12 }}</ref> |LowestElevUS = 2,180 |LowestElev = 664.4 |ISOCode = US-UT |Website = utah.gov }} '''यूटाह''' [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति. राजधानी - [[साल्‍ट लेक सिटी]] ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== ===General=== * {{dmoz |Regional/North_America/United_States/Utah}} ===Government=== * {{cite web | url = http://www.utah.gov/ | title = State of Utah | type = official Web site }}. * {{Cite journal | url = http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=UT | title = Energy Data & Statistics for Utah | publisher = DoE | place = [[United States of America|US]] }}. ===Military=== * {{Cite journal | url = http://www.ut.ngb.army.mil/html/ | place = UT | publisher = Army | title = National Guard | accessdate = 2015-01-12 | archivedate = 2011-06-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110620144756/http://www.ut.ngb.army.mil/html/ }}. * {{Cite journal | url = http://www.151arw.ang.af.mil/ | place = UT | title = Air National Guard | publisher = Air force | accessdate = 2015-01-12 | archive-date = 2015-10-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151021183307/http://www.151arw.ang.af.mil/ | deadurl = yes }}. ===Maps and demographics=== * {{Cite journal | contribution-url = http://collections.swco.ttu.edu/handle/10605/11464 | year = 1875 | contribution = County Map | place = [[Texas|TX]] | publisher = Texas Tech | title = Southwest Collection }}. * {{Cite journal | url = http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=49&StateName=Utah#.U8BO2vldUeo | title = Utah State Facts | publisher = USDA | accessdate = 2015-01-12 | archive-date = 2015-10-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151021183302/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=49&StateName=Utah#.U8BO2vldUeo | deadurl = yes }}. * {{Cite journal | url = http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=UT | publisher = USGS | title = Real-time, geographic, and other scientific resources of Utah }}. * {{Cite journal | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/49000.html | contribution = Utah | title = QuickFacts | place = The US | publisher = Census Bureau | accessdate = 2015-01-12 | archivedate = 2015-11-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151104074948/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/49000.html }}. *[[मार्मन आगम]] {{-}} {{America}} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] q77ztx80zebudsu792nsxjq6lv5n1yf 0 1447 502095 498578 2026-11-08T05:20:11Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502095 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg|right|150px]] [[चित्रम्:Flag of Switzerland (Pantone).svg|right|200px]] '''स्विटजरलैंड''' यूरोपमहाद्वीपे मध्‍यक्षेत्रे विद्यमानः देश: । स्विट्झर्ल्याण्ड् (जर्मन् ''श्वैट्स Schweiz'' फ्रेञ्च् ''सुवीस् Suisse'' इटालियन् ''स्वीट्सेरा Svizzera'') अधिकृततया स्विस् संयुक्तसंस्थानम् (ल्याटिन् भाषया ''कान्फे़डेराट्यो हेल्वेटिका'', अतः अस्य ISO राष्ट्र सङ्केतत्वेन CH एवं CHE इति स्वीकृतम् अस्ति ।) परितः भूप्रदेशेन आवृतः पर्वत प्रदेशः, जनसंख्या तावत् ( २००९ वर्षस्य ) ७.७ दशलक्षमिता, ४१,२८५ कि.मी विस्तीर्णम् अवाप्य स्थितं पश्चिमयुरोपप्रदेशस्य राष्ट्रमेतत् । स्विट्झर्ल्याण्ड् कयाण्टन् इति नाम्ना प्रसिद्धानि २६ राज्यानि अवाप्य संयुक्तगणराज्यमभवत् । ‘बर्न’ राज्यस्य अधिकारकेन्द्रम् । अस्य देशस्य द्वे जागतिके महानगरे नाम [[जिनीवा]], एवं [[ज्यूरिच्]] । स्विट्झर्ल्याण्ड्राष्टस्य प्रतिजनम् आयः GDP $ 67,384 अस्ति इत्यतः समग्रदेशीय-उत्पन्नस्य आधारेण विश्वस्य अत्यन्तसम्पन्नराष्ट्रेषु अन्यतमम् इति परिगणितम् अस्ति । ज्यूरिच् तथा जिनीवा नगरे अनुक्रमेण विश्वे द्वितीयं तथा तृतीयम् उन्नतजीवनश्रेण्या श्रेयाङ्किते नगरे स्तः । स्विट्झर्ल्याण्ड् देशस्य उत्तरे [[जर्मनी]], पश्चिमे [[फ्रान्स्]] , दक्षिणे [[इटली]] एवं पूर्वे [[लियेकटेन्स्टीन्]] ,तथा [[आष्ट्रिया]]देशः सीमारुपेण सन्ति । एषः देशः दीर्घकालात् अलिप्तनीतिं स्वनीतित्वेन स्वीकृतवान् अस्ति । १८१७तमवर्षात् एतेन देशेन कस्मिन् अपि युद्धे भागह् न स्वीकृतः अस्ति । [[रेड्क्रास्]], [[विश्ववाणिज्यसङ्घटना]] एवं यु.एन् सदृशानाम् सङ्घटनानाम् ऐरोप्यशाखासु एकां शाखाम् अवाप्य अनेकेषाम् अन्ताराष्ट्रियसङ्घटनानाम् आतिथेयत्वं प्राप्तवान् अस्ति । यद्यपि एतेन राष्ट्रेण ऎरोप्यराष्ट्रसङ्घस्य सदस्यत्वं न प्राप्तं . तथापि षेङ्गन् नियमानां बद्धता अस्ति । अनेन जर्मन्, फ्रेञ्च्, इटालियन्, तथा इति चतस्रः भाषाः राष्ट्रभाषारुपेण स्वीकृताः सन्ति । अतः एव स्विट्झर्ल्याण्ड् बहुभाषिकं राष्ट्रम् । राष्ट्रस्य औपचारिकं नाम जर्मन् भाषया Schweizerische Eidgenossensschatt फ्रेञ्च्अभाषया confederation Suisse इटालियन् भाषया confederazione Svizzera रोमन् भाषया confederaziun Svizra इति । साम्प्रदायिकतया स्विट्झर्ल्याण्ड् स्थापना तावत् १२९१तमवर्षस्य आगस्टमासस्य प्रथमदिनाङ्के अभवत् । अतः स्विट्झर्ल्याण्ड् देशस्य राष्ट्रियदिनं तस्मिन् दिने आचरन्ति । == स्विट्झर्ल्याण्ड् शब्दस्य व्युत्पत्तिः == स्विट्झर्ल्याण्ड् इति आङ्लनाम्नः स्विट्झर् इति भागः षोडशशतकात् नवदशशतकं यावत् स्विस्देशस्य कृते प्रयोगे आसीत् । इदानीं तत् पदं प्रयोगे नास्ति । तस्य एव रुपान्तरितं ’स्विट्झर’ पदं स्वीकृत्य संयुक्तपदं ‘स्विट्र्ल्याण्ड्’ पदं जातम् । आंग्लपदं स्विस्’ इति यत् तत्तु फ्रेञ्च्भाषया स्वीकृतं Suisse इत्यस्मात् । षोडषशतकात् प्रयोगे स्थितं गुणवाचकम् इदम् । जर्मन् भाषयाsuittes शब्दस्य अर्थः ‘दहनार्थंम् इति । [[सुडान्]] नगरं स्थापयितुम् अरण्यदहनं यत् कृतम् तस्य स्मरणार्थ एतत् पदं स्वीकृतं स्यात् । अनन्तर तदेव व्यापकं सत् वयाण्टन् प्रभुत्वे स्थितेषु सर्वप्रदेशेषु विस्तृतम् स्यात् । == नेपोलियन् युगः == १७९८ तमे वर्षे फ्रेञ्चक्रान्तिसेना स्विट्झर्ल्याण्ड् देशं वशीकृत्य एकीकृतसंविधानं तस्योपरि उपस्थापितवती । एषा राष्ट्रस्य शासनम् एकीकृतम् अकरोत् । तस्य परिणामेन कयाण्टन् व्यवस्था निष्कासिता । एवं मुल्हासन्, वाक्टेल्लिका,खातौ स्विट्झर्ल्याण्ड्तः पॄथक् जातौ ।‘ हेल्वेटिक् गणराज्यम्’ इति नाम्ना नूतनप्रभुत्वम् अपख्यातिम् अवाप्नोत् । अनेन शतकेभ्यः या संस्कृतिः आसीत् सा नष्टा अभवत् । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः केवलं फ्रेञ्चपराधीनराष्ट्रमभवत् । १७९८ तमे वर्षे निड्वाल्डेन संग्रामः सेनाशासनस्य विरोधे स्थानिकनिवासिनां स्पष्टम् उदाहरणं भवितुमर्हति । फ्रान्स् तथा तस्य विरोधिनां मध्ये यदा युध्दमारब्धम् तदा [[रशिया]] [[आष्ट्रिया]] सैनिकाः स्विट्झर्ल्याण्ड्देशं स्वाधीनं कृतवन्तः । १८०३ तमे वर्षे नेपोलियन् गणद्वयस्य प्रमुखः स्विस् राजकारणिनः अहुय प्यारिस् मध्ये सन्धानं कारितवान् । अनेन मध्यवर्तिशासनस्य आचरणम् अभूत् । स्विस् स्वायत्तता युक्तं १९ संयुक्तकयांटन् शासनस्य परिचयः अभवत् ।१८१५ तमे वर्षे वियेन्ना शासनम् स्विस् स्वातन्त्र्यं पुनः अस्यापयत् । ऎरोप्यशक्तयः स्विस् अलिप्तनीतिम् अन्ते स्वीकृतवन्तः । १८६० गेटा संग्रामस्यानन्तरं सन्धाने वलायिस्, न्ययाटेल् एवं जिनीवा कयांटन स्विस् वशे आगतम् ततः प्रभृति स्विट्झर्ल्याण्ड् देशस्य सीमा(व्यत्यस्ता न अभवत्) तथैव वर्तते । == स्विस् संयुक्तराष्ट्रम् == युरोप् देशस्य इतरे देशाः यदा क्रान्तिसंग्रामयोः मध्ये यदा श्रान्ताह् आसन् तदास्विस् जनाः अमेरिकाशैल्या प्रेरिताः सन्तः संयुक्तव्यवस्थायाः वास्तविकसंविधानरचने निमग्नाः आसन्। संविधानेन अनेन क्याण्टन् मध्ये स्थनीयसमस्यायाः परिहारस्य अधिकारः अपि प्रदत्तः । अन्ये सर्वे अधिकाराः केन्द्रसर्वकारस्य अधीने आसन् । राष्ट्रियसंसदं द्विधा विभज्य उन्नतगृहम् (upper house) एवं निम्नगृहम् (लोवरहौस्) इति विभज्य, संविधानस्य परिष्कारे जनाभिप्रायस्य सङ्ग्रहणम् अवश्यमिति नियमः कृतः । एकीकृतभारमापनस्य तथा मापनव्यवस्थायाः परिचायिता । १८५० तमे वर्षे स्विस् प्राङ्क् स्विस् संयुक्तदेशस्य एकैका नाण्यपध्दितिः इति स्वीकृतवन्तः । संविधानस्य ११ अनुच्छेदः विदेशीयानां कृते सेनासेवायाः निर्बन्धं करोति । १८८२ मध्ये उद्घाटितः गात्यर्ड शकटयानसुरङ्गमार्गः , टिकिनोतः दक्षिणक्याण्टन प्रति सम्पर्कं कल्पयति । संविधानस्य एकः प्रमुखः विधिः एवं वर्तते “यदि अनिवार्यं तर्हि सम्पूर्णतया संविधानं पुनः रचयितुं शक्यते इति । एषः विधिः जनसंख्यायाः आधिक्यानन्तरं तथा उद्यमक्रान्तेः परिणामतया आगतः । १८९१ तमवर्षात् आरभ्य अद्यपर्यन्तम् नैज प्रजाप्रभुत्वस्य दृढ-अंशान् स्वीकृत्य संविधानस्य परिष्कारः कृतः । == आधुनिकः इतिहासः == १७ शतकस्य आरम्भे प्रारब्धेन प्रवासोद्यमेन प्रमुखाः मूलभूतव्यवस्थाः निर्मिताः । द्वयोः अपि विश्वसमरयोः द्वे विश्व स्रेमरेऽपि, स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः न आक्रान्तः । प्रथमविश्वसमरे स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः लेनिन् (व्लाडिमिर इल्लियिच अल्यानोऽव् ) महोदयाय आश्रयम् अयच्छत् । १९१७ पर्यन्तम् सः अत्रैव अवसत् १९२० तमे वर्षे स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः “यस्य कस्यापि देशस्योपरि सेनाकार्याचरणे भागं न वहति” इति निबन्धनापूर्वकं जीनीवास्थिते ‘लीग् आफ नेशनस्” सङ्घटने प्रवेशं स्व्यकरोत् । द्वितीय विश्वसमरेऽपि स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः जर्मनीदेशेन आक्रान्तः न अभवत् । स्विट्झर्ल्याण्ड् आक्सिस् तथा मित्रदेशयोः मध्ये द्विपक्षीयगुप्तचारस्य सन्धानं जातम् आसीत् । १९४०तमवर्षस्य मे-जूनमासयोः स्विस् वायुसेना मित्रपक्षस्य तथा आक्सिस्देशस्य युध्दविमानैः साकं युध्दं कृत्वा, ११ लुप्टवाटिविमानानि अनाशयत् । प्रहय्यत । १९४५ तमे मार्चमासे , ४ दिनाङ्के बसेल् एवं ज्यूरिय नगरस्योपरि मित्रपक्षाणां कुख्यातः स्फोटकप्रहारः अभवत् । बर्न क्याण्टन् १९७९तमे वर्षे स्विसदेशस्य अधीनम् अभवत् । १९५९ तमे वर्षे स्विस् क्यांटन् मध्ये महिलानां कृते मतदानस्य अवसरः प्रदत्तः । किन्तु केन्द्रस्तरे १९७१ तमे वर्षे मतदानस्य अवसरः कल्पितः । बहुविरोधानन्तरम् अन्तिमक्याण्टन् अप्पेनजल- इन्नरहोण्डनमध्ये १९९० तमे वर्षे अवसरः प्रदत्तः । १९८७ तमे वर्षे एलिजबेत् कोप् ,केन्द्रकार्याङ्गस्य समित्याः प्रथमा महिला सदस्या भूत्वा, १९८९वर्षपर्यन्तम् कार्य निरूढवती । रुत ड्रेप्स् महोदयः १९९९ तमे वर्षे प्रथम अध्यक्षः बभूव । २००७ तमे वर्षे मिषेलिन् कल्मीरे द्वितीया अध्यक्षा अभवत् । सा स्वीये सचिवसम्पुटे /उच्चसमितौ द्वे महिले सदस्यत्वेन (सहोद्योगित्वेन) स्वीकृतवती । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः युरोप् शासनमण्डले १९६३ तमे वर्षे संयोजितः । १९९९ एप्रील १८ तमे दिने जनसमुदायः एवं कयाण्टन् राज्यानि सम्पूर्णं परिष्कृतं संविधानं स्वीकृतवन्तः । == राष्ट्रियताप्रदर्शनम् == २००२ तमे वर्षे स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः संयुक्त-राष्ट्र- सङ्घस्य पूर्ण प्रमाणेन सदस्यराष्ट्रम् अभवत् । अनेन [[व्याटिकन्]] एकम् एव संयुक्त-राष्ट्रसङ्घस्य सदस्यत्वम् अप्राप्तवत्सु अवशिष्टम् अभवत् । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः (EFTA) इ एफ टि ए स्थापकसदस्यराष्ट्रमस्ति। ऐरोप्य-आर्थिकवलयस्य सदस्यता एतेन देशेन न स्वीकृता अस्ति । १९९२तमवर्षस्य डिसेम्बरमासे इ इ ए (EEA) तिरस्कृतम् अभवत् । अनन्तरम् आर्थिकवलयस्य सदस्यताप्राप्तिविषये प्रयत्नोऽपि स्थगितः। इ.इ.ए विषये जनभिप्रायं पृष्टवत्सु एकैकं राष्ट्रम् अस्ति स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः । == राजकारणम् == १८४८ तमे वर्षे अङ्गीकृतं केन्द्रसंविधानम् आधुनिककेन्द्रराष्ट्रकल्पनायाः शासनाधारस्य मूलमासीत् । एतत् संविधानं तादृशविश्वव्यवस्थायां द्वितीयम् । १९९९ तमे वर्षे नूतन संविधानम् अङ्गीकृतं तथापि तस्मिन् केन्द्रव्यवस्थासम्वन्धेषु गमनार्हाः नूतनभेदाः न दृश्यन्ते । बर्न् नगरे स्विट्झर्ल्याण्ड् संयुक्त संसत् तथावं स्विस् केन्द्र समितिः (कार्याङ्गः) यत्र कार्य निर्वहति तत् सौधं केन्द्रप्रासाद इति नाम्ना निर्दिशन्ति । स्विस् संसदि द्वे सभे स्तः । प्रतिक्याण्टन्तः निर्देशानुसारं चिताः ४६ प्रतिनिधयः भवन्ति संस्था- समित्याम् । प्रत्येकक्यांटनजनसंख्याधारेण तः २०० सदस्यान् बिभ्रति राष्ट्रियसमितिः । प्रत्येकसभायाः सदस्यानाम् अवधिः ४ वर्षाणि । जनभिप्रायसंग्रहद्वारा शासनस्य विषये आक्षेपं कर्तुं, संविधाने परिवर्तनं कर्तुं अपि जनाः समर्थाः भवन्ति । अतः स्विट्झर्ल्याण्ड् नैजार्थे प्रजाप्रभुत्वराष्ट्रम् इति वक्तुं शक्यते । केन्द्रसमितिः केन्द्रसर्वकारं रचयति एवं केन्द्रं शासनं निर्दिशति । अतः केन्द्रव्यवस्थायाः नेतारः सन्तः सदस्याः कार्यं निर्वहति । एषा समितिः केन्द्रशासनसभायां निर्बाचितसप्तसहोद्योगिसदस्यान् चत्वारिवर्षाणि बिभर्ति । समितेः कार्यशैल्याः उपरि आसनसभायाः परिवीक्षणं भवति । सप्तसदस्येषु एकं केन्द्राध्यक्षरूपेण शासनसभा निर्वाचयति । अध्यक्षः सर्वकारस्य नेतृत्वं निर्वहति तथा प्रतिनिधिकं कार्यमपि करोति । अध्यक्षस्य कोपि विशिष्टः अधिकः अधिकारः नास्ति विभागस्य मुख्यस्थः भूत्वा कार्यं निर्वहति ।२००७ तमे वर्षे केन्द्र समितेः निर्वायने केन्द्र समित्याः सप्त सथानानि एवम् आसन् ।--------- * समाजवादिप्रजाप्रभुत्ववादिभ्यः -२ * उदारवादी प्रजाप्रभुत्ववादिभ्यः २ * स्विस् पीपल्स पार्टी -२ * क्रैस्तप्रजाप्रभुत्ववादिभ्यः-१ केन्द्र सर्वोय्य न्यायालयः इतर-उच्यन्यायालयस्य न्यायदानस्योपरि स्थितानाम् आक्षेपाणां निवेदनमात्रं परिशीलयति । न्यायादीशः केन्द्रशासनसभाद्वारा ६ वर्षाणां निमित्तं निर्वाचितः भवति । == नैजप्रजाप्रभुत्वम् == लेण्डस् जेमिनैड एतत् पुरातनशैल्याः प्रजाप्रभुत्वम् । इदानीं अपि क्याण्टन् द्वये प्रचलितमस्ति । स्विस् नागरिकाः इदानीं त्रयाणां स्तराणां न्यायव्याप्तेः आधीनाः भवन्ति । ते तु, गणः, कयाण्टन् एवं केन्द्रस्तरः । १७४८ तमवर्षस्य केन्द्रीयसंविधानेन नैजप्रजाप्रभुत्वव्यवस्था निरुपिता । पौर-अधिकाराः इति नाम्ना प्रख्याताः एते स्विस् प्रजाप्रभुत्वस्य प्रलेखाः सन्ति। संविधानात्मकशासनाधिकारस्य चालने तथा जनाभिप्रायसंग्रहणस्य अथवा उल्लेखस्य अधिकारं ददति । एतौ सांविधानिकनिर्णयान् परिवर्तयितुं समर्थौ । नागरिकाणां कश्चन समूहः राष्ट्रस्य जनाभिप्रायं संग्रह्य अङ्गीकृतशासनमेकम् अङ्गीकारानन्तरमपि शतदिनाभ्यन्तरे एव, ५०,००० विरोधिजनानां हस्ताक्षरं सङ्गृह्य आक्षेपान् कर्तुं शक्नोति । तदा राष्ट्रियस्तरे अभिप्रायसङ्ग्रहपूवकं बहुमतद्वारा शासनम् अङ्गीकुर्वन्ति अथवा तिरस्कुर्वन्ति । संविधानात्मकव्यत्ययः राष्ट्रिय- जनाभिप्रायद्वारा तथा प्रत्येकराज्यस्य (क्याण्टन्) आन्तरिक-अभिप्रायद्वारा अथवा उभयबहुमतद्वारा भवितुम् अर्हति । स्विझर्लेण्ड देशे २६ क्याण्टन् (राज्यानि) सन्ति । क्याण्टन् तेषां राजधान्यः च एवं सन्ति -- {| class="wikitable" |- ! क्र.सं !! क्याण्टन् !! राजधानी |- | १ || अर्गाव् ||आराव् |- | २ || अप्पेन्जेल् आस्सरहोडेन् || हेरिसाव् |- | ३|| अप्पेन् जेल् इन्नर् होडेन् || अप्पेन् जेल् |- | ४ || ग्रामीणम्- (बसेल्) || लीस्टल् |- | ५ || बर्न् || बर्न् |- |६ || फैबोर्ग्|| फैबोर्ग् |- | ७ || जिनीवा ||जिनीवा |- |८ || ग्लेरस्|| ग्लेरस् |- | ९ || ग्रावुबुण्डेन् || छुर् |- | १० || ज्युरा || डेल्माण्ट् |- | ११ || ल्यूसर्ने || ल्यूसर्ने |- | १२ || न्यूचाटेल् || न्यूचाटेल् |- | १३ ||निडवाल्डेन|| स्टान् |- | १४|| ओबवाल्डेन् ||सार्नेन् |- |१५|| स्काफ हासेन् || स्काफ हासेन् |- | १६ || सोलोथर्न् || सोलोथर्न् |- | १७|| सेण्ट्ग्यालेन् || सेण्ट्ग्यालेन् |- | १८ || थुर्गौ || फानफेल्ड् |- |१९ || टिकिनो || बेल्लिन् जोना |- | २० || यूरि|| आल्टडार्फ |- | २१ || वलायिस् || सियान् |- | २२||वाड् || उदाहरण |- | २३ || झुग् || लासन्ने |- | २४ || ज्यूरिच् || ज्यूरिच् |- |} स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे द्वौ पराधीनौ प्रदेशौ स्तः । तयोः बुसिङ्गेन् –[[जर्मनी]]देशस्य वशे अस्ति । क्याम्पियोने डि इटालिया –[[इटली]]वशे अस्ति । वोरार्ल् बर्ग् [[आष्ट्रिया]]देशस्य राज्यमासीत् । तत्र १९१९ तमे वर्षे मे २२ तमे दिनाङ्के कृतस्य जनाभिप्रायस्य सङ्ग्रहानुसारं ८०% तः अधिकजनाः स्वराज्यं स्विस् राष्ट्रे विलीनं भवतु इति प्रकटितवन्तः । तथापि एतत् विलीनम् आष्ट्रियासर्वकारेण, मित्रदेशैः, स्विस् उदारवादिभिः अन्यैश्च एषः प्रयत्नः निवारितः । == अन्ताराष्ट्रियसंस्थाः एवं विदेशिसम्बन्धाः == राष्ट्रस्यास्य अलिप्तनीतेः कारणतः अनेके अन्ताराष्टियसंस्थाः अत्र स्वपीठान् अत्र स्थापितवन्तः । १८६३ तमे वर्षे ‘रेड्क्रास्’ संस्था अत्र संस्थापिता । संस्थायाः साङ्घिककेन्द्रम् अस्मिन् देशे एव अस्ति । अस्य देशस्य [[जिनीवा]] नगरे ऐरोप्य- प्रसारणाकेन्द्रस्य प्रधानकार्यालयः अस्ति । जिनीवा नगरं, संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य द्वितीयं बृहत् केन्द्रम् । न केवलं तावत् संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य उपकार्यालयाः अपि जिनीवा नगरे विद्यन्ते । उदाहरणार्थं [[विश्व आरोग्य संस्था (WHO)]] [[अन्ताराष्ट्रियदूरसम्पर्क केन्द्रम्]], एवं अन्ये द्विशताधिक-अन्ताराष्ट्रियसंस्थानां कार्यालयाः अत्र विद्यन्ते ।यथा – [[अन्तराष्ट्रिय-ओलिम्पिक्-समितिः]], ज्यूरिच् मध्ये विद्यमानं [[अन्ताराष्ट्रीय-साङ्घिकपादकन्दुकक्रीडाकेन्द्रम् ((FIFA)]] , [[ऐरोप्यपादकन्दुकक्रीडाकेन्द्रम् (UEFA)]] अपि अत्रैव अस्ति । विश्व-आर्थिकविपण्याः प्रतिष्ठानं जिनीवा नगरे एव अस्ति । डावोस् मध्ये प्रचाल्यमाना वार्षिकीसभाकारणातः अस्य प्रसिध्दि सर्वत्र वरीवर्तते । अस्यां सभायां अन्ताराष्ट्रियप्रमुखव्यवहारान् तथा राजकीयप्रमुखान् एकत्र संयोज्ज्य आरोग्यपरिसरयोः विषये, विश्वस्य ज्वलन्तीनां समस्यानां च निवारणविषये च (परिहारस्य विषये वा) चर्चा प्रचलति । साम्प्रदायिकतया स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः अलिप्त राष्ट्रम् । सेना, राजकीयम् अथवा आर्थिकव्यवहारसम्बन्धि -मैत्रिकार्यात् दूरे एव तिष्ठति । स्वीझर्लेण्ड् देशस्य विस्तरणं यदा अभवत् ततः प्रभृतिः अलिप्तप्रमेतत् । २००२ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रसंघस्य पूर्ण प्रमाणस्य सदस्यत्वं स्वीकृतं अनेन तदपि जनाभिप्रायसङ्ग्रहद्वारा । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः जगति विद्यमानैः सर्वराष्ट्रैः साकं राजतान्त्रिकसम्बन्धम् अस्यापयत् । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशेन ऐरोप्य –राष्ट्रसङ्घस्य सदस्यत्वं एतावता अपि न स्वीकृतम् । == स्विस् शस्त्रसन्नध्दसैन्यम् == पदातिदलवायुदले एवम् उभयत्र अपि स्विस् सेनादलम्, प्रमुखतया आग्रहेण नियुक्तसैनिकैः व्याप्तम् अस्ति । वृत्तिपरसैनिकाः सेनादलस्य ५% माव्रं सन्ति । अन्ये सर्वे आग्रहेण नियुक्ताः । २० तः ३४ (विशेषसन्दर्भे ५०) वर्षवयोपरिमितेः नागरिकाः सन्ति । स्विझर्लेण्डभूप्रदेशेन आवृतम् अतः अत्र नौकासैन्यं नास्ति । तथापि सरोवर-प्रदेशानां रक्षणार्थं सेना रक्षणानौकाः उपयुज्यते । व्याटिकन् नगरस्य रक्षणं विहाय विदेशीयानां वा विदेशी सैन्यानां वा सेवा स्विस् नागरिकाणां कृते निषिद्धा अस्ति । स्विस् सैनिकाः शस्त्रास्त्राणि इतरवस्तूनि च स्वगृहे एव स्थापयेयुः इति निर्बन्धः विद्यते । एषः निर्बन्धः विवादात्मकः तथा अपायकारी च इति राजकीयपक्षाः स्वाभिप्रायं प्रकटितवन्तः सन्ति । सेनायां सेवाकरणं स्विस्सर्वपुरुषनागरिकाणां कृते अनिवार्यम् इति निर्बन्धः अस्ति । किन्तु स्त्रियः स्वयं प्रेरणया सेवां कर्तुम् अर्हन्ति । == वाणिज्यम् == स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः (आधुनिकः) विश्वे अत्यधिकप्रमाणस्य वैयक्तिकस्वायत्त-उदार-आर्थिकव्यवस्थां प्राप्तवान् अस्ति । अतः अत्र आर्थिकस्थिरता अत्र दृश्यते । [[ऐर्लेण्ड्देशः|ऐर्लेण्ड्देशं]] विहाय स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः उन्नत- ऎरोप्यश्रेयाङ्कम् , आर्थिकस्वातन्त्र्यं च व्यक्तेः सार्वजनिकसेवा द्वारा व्यापकतां प्राप्तवान् अस्ति ।, पाश्यात्यदेशानाम् ऎरोप्यदेशानां [[जापान|जापानस्य]] च अपेक्षया आर्थिकदृष्ट्या अधिकं जिडिपि (GDP) (प्रत्येकस्य व्यक्तेः आयः ) लब्ध्वा, लस्केंबर्ग् [[नार्वे]], [[कतार]], [[ऎसलेण्ड्]] ,[[ऐर्लेण्ड्देशः]] इत्येतेषाम् अवन्तरस्य षष्ठं (स्थानं) श्रेयाङ्कं प्राप्नोति । ग्रेटरज्यूरिच् प्रदेशे १.५.दशलक्षमिताः उद्योगिनः सन्ति । सहस्त्राधिक- संस्थाः अत्र विद्यन्ते । उन्नतस्तरस्य जीवनशैलीम् अत्र पश्यामः । एङ्गाडिन्खातसदृशन्यून-उद्यमवति आल्फैन्पर्वतप्रदेशे प्रवासोद्यमः आयस्य मुख्यं स्रोतः अस्ति । व्यक्तेः क्रयणसागर्थ्यानुसारं स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः विश्वे १५ श्रेयाङ्कम् आप्नोति । विश्व-आर्थिक-सङ्घटनायाः विश्वे १५तमं श्रेयाङ्कम् आप्नोति । विश्व-आर्थिक- सङ्घटनायाः विश्वस्पर्धात्मकता इति वृत्तानुसारं स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः विश्वे द्वितीयं श्रेयाङ्कं प्राप्नोति । २० तमे शतके स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः युरोप् खण्डस्य अत्यन्तम् आढ्यं राष्ट्रमासीत् । २००५ तमे वर्षे स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य मध्यमस्तरस्य कौटुम्बिक-आदायः ९५,००० (C.H.F) सि.एच्. एफ. इति परिगणितमासीत् । क्रयणसामर्थ्यानुसारम् एषः ८२,००० यु.एस् डालर्स्. (नवेम्बर् २००८ विनिमयमूल्यानुसारं) भवति । अतिधनिकस्य [[अमेरिका]]देशस्य संस्थानस्य [[क्यालिफोर्निया]]राज्यस्य समानम् एतत् । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः विश्वस्य ५० प्रतिशतं हस्तघटीनाम् उत्पादनं करोति (ओमेगा स्पीडमास्टर् नामिकयोः संस्थयोः चयनम् अपोलो कार्याचरणार्थं कृतम् आसीत् । ) स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः अनेकासां बृहत् अन्ताराष्ट्रियसङ्घटनानां मूलस्थानम् अस्ति । आयस्य अनुसारम् अतिबृहत् आर्थिकसङ्घटनाः तावत् ग्लेन्कोर् नेस्ले , नोवार्टिस्, हाफमन् ला-रोके, ए.बि.बि तथा अडेक्को इत्यादयः । गमनार्हाः अन्याः सङ्घटनाः तावत् - युबिएस् एजि(UBS AG), ज्युरिच् वाणिज्यसेवासंस्था, क्रेडित स्यूस्से, स्विस् रे स्वाच् समूहाः च । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः विश्वे अत्यन्तं समर्थम् आर्थिकं राष्ट्रम् इति श्रेयाङ्कितम् अस्ति । रासायनिकानि आरोग्यसम्बद्धानि औषधानि, मापन-उपकरणानि, सङ्गीत-उपकरणानि, स्थिरसम्पत्, वित्तकोशव्यवहारः, योगक्षेमव्यवहारः ,प्रवोसोद्यमः, अन्ताराष्ट्रियसंस्थाः स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य प्रमुखोद्यमाः सन्ति । अत्यन्तं अधिकतया निर्यातः नाम- * १ रासायनिकपदार्थाः ( ३४%) * २ यन्त्राणि/विद्युन्मान-उपकरणानि (२०.९%) * ३ निष्कृष्ट-मापन-उपकरणानि / हस्तघटीयन्त्राणि (१६.९%) निर्यातसेवाः निर्यातस्य १/३ भागमितं विनिमयं प्राप्नुवन्ति । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे ३.८ दशलक्षजनाः कार्यं कुर्वन्ति । अत्र निरुद्योगसमस्या अत्यन्तं न्यूना ।, निरुद्योग प्रमाणं तावत् २००० तमे वर्षे जूनमासे १.७ प्रतिशतम् आसीत् । २००४ तमे वर्षे सप्टेम्बर् मासे ३.९% अभूत् । विदेशिनागरिकाणां संख्या २००४ तमे वर्षे २२.७% आसीत् । कार्यनिरतप्रतिघण्टम् आयः २७.४४ डालर् आसीत् २००६ तमे वर्षे । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे स्वायत्तवलयस्य आर्थिकता विद्यते। पाश्चात्त्यमानदण्डस्यानुसारं न्यूनः करः विद्यते । आहत्य अभिवृद्धिशीलदेशेषु अत्यन्तं न्यूनः राजस्वसंग्रहः दृश्यते । उद्यमस्थापनं स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे सुलभं सुकरं च । उद्यमस्थापने १७८ राष्ट्रेषु स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य षोडशं स्थानम् । २००० तमे वर्षे आर्थिकसुधारणा नीतिरङ्गीकृता। ऎरोप्य् राष्ट्रसङ्घेन साकं सामरस्यं समासाधितम् । केवलं ३७ प्रतिशतं जनाः अत्र स्वकीयं गृहं प्राप्तवन्तः । युरोपराष्ट्रेषु एषा अत्यन्तं न्यूनसंख्या इति गमनीयो अंशः । उदारीकरणम् इ.यु राष्ट्रानुगुणं न्यूनम् । तथापि देशीयविक्रयणसामर्थ्यं विश्वे अत्युत्तमम् । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः ऎरोप्यमुक्तवाणिज्यसङ्घस्य (इ.एफ्,टि,ए) सदस्यराष्ट्रम् अस्ति। == शिक्षणं, विज्ञानं तन्त्रज्ञानञ्च == कतिचन प्रमुखाः स्विस् विज्ञानिनः एते सन्ति- [[लियोनार्ड् यूलर्]] (गणितम्) [[लूयिस् अगस्सिस्]] (हिमनदी शास्त्रे) [[अल्बर्ट ऐन्स्टायिन्]] (भौतशास्त्रे ), [[अगस्टे पिक्कार्ड्]] (वायुयानविज्ञाने ) च । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य संविधाने शालाशिक्षणव्यवस्था राज्यानाम् अधीनम् इति उक्तत्वात् वैविध्यमयं शिक्षणव्यवस्था अत्र दृश्यते । अत्र अनेकाः स्वायत्त- अन्ताराष्ट्रियशालाः, तथा सार्वजनिकशालाः अपि विद्यन्ते । २०,००० सहस्र जनाः १८ तः २२सप्राहान् यावत् वार्षिकसेनाप्राथमिकप्रशिक्षणे भागं वहन्त्ति । ‘सेनाXXI’ इति सेनासुधारणानियमानुसारम् आहत्य सैनिककर्मकराणां संख्या ४,००,००० तः २०,०००,०० जाता अस्ति । तेषु २,२००,०० जनाः सक्रियसेनाकार्यम् निर्वहन्ति । अन्ये सर्वे आरक्षितसेनाकर्मकराः इति परिगण्यते । == सेनायां MOWAG ईगल् शस्त्रयुक्तवाहनानि == स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य अखण्डताम् अलिप्रतां च रक्षयितुं एतावता समग्रतया त्रीणि शस्त्रसहितकार्याचरणानि विहितानि । * १ १८७० तमवर्षतः १८७१ तमवर्षपर्यन्तं ‘फ्रङ्कोप्रष्यन्’ युध्दसन्दर्भे प्रथमं कार्याचरणम् । * २ १९१४ तमवर्षस्य अगष्टमासे प्रथमविश्वसमरस्य प्रतिक्रयारुपेण द्वितीयं कार्याचरणम् । * ३ १९३९तमवर्षस्य सप्टेम्बरमासे आरब्धं तृतीयकार्याचरणम् तावत् जर्मनीदेशेन [[पोलेण्ड्]] उपरि कृतस्य आक्रमणस्य प्रत्याक्रमणमासीत् । तदा हेन्री ग्यूसेन सेनामुख्यस्थः आसीत् । अलिप्तनीतेः कारणात् अस्य देशस्य सेना, विदेशीयसेनाकार्ये भागं न वहति । तथापि कदाचित् शान्तिपालनानियोगेषु भागं स्वीकरोति । २००० तमवर्षात् सर्वे स्विस् रक्षणाविभागाः कृतक-उपग्रहाण्णाम् ‘ओनिकस्’ गुप्तचर- विवरणव्यवस्थाम् आप्नोति । शीतलसमरस्य अन्तिमेभागे सैनिक कार्याचरणम् त्यक्तुम् अथवा समग्रसेनासमूहमेव निषेधयितुं प्रयत्नाः आरब्धाः । अस्मिन् विषये १९८९तमे वर्षे नवेम्बर मासे २६ दिनाङ्के कृते जनाभिप्रायसङ्ग्रहणे एषः प्रयत्नः विफलः जातः । तथापि जनानां अभिप्रायः अस्मिन् विषये सकारात्मकः एव आसीत् । किन्तु पुनः ९/११प्रकरणे (अमेरिकादेशे विमानसङ्घट्टनेन यत् भवनद्वयं पातितं तत्) जनाभिप्राय- सङ्ग्रहणे ७७% जनाः पुनः सेनासमूहस्य निषेधविचारम् अधिकृत्य विरुध्दाभिप्रायं प्रकटितवन्तः । == भूगोलः == आल्फस् पर्वतश्रोण्याम् उत्तरदक्षिणदिग्भागे विस्तृतः स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः केवलं ४१,२८५ च कि.मी.(१५९४० च. मैल्) सीमितव्याप्रौ वैविध्यमयं विशालदृश्यं तथा हितकरं वातावरणम् आप्नोति । सर्वसामान्यजनसान्द्रता प्रति च कि.मी कृते २४० यावत् भवति । एतेन प्रमाणेन आहत्य ७.६ मिलियन् जनाः भवन्ति । राष्ट्रस्य दक्षिणे भागे जनसम्मर्दः तथा नास्ति । उत्तरभागे तथा दक्षिणस्य अन्तिमभागे अधिकजनसम्मर्दः वर्तते । अस्य प्रमुखं कारणं तावत् अत्र भागशः अरण्ययुक्तप्रदेशेन साकम् बृहत सरोवराणि सन्ति एवं आरोग्यकारकः पर्वत- प्रदेशाः सन्ति । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः त्रिविधमूलभूतलक्षणैर्युक्तः अस्ति । * दक्षिणे स्विस् आल्फस्. * मध्ये स्विस् पीठभूमिः अथवा ‘मध्यभूमिः । * उत्तरे ज्यूरा पर्वताः च आल्फस् पर्वताः राष्ट्रस्य ६०% विस्तीर्णम् अवाप्य राष्ट्रस्य दक्षिणार्धपर्यन्तं विस्तृताः सन्ति । स्विस् आल्फस् पर्वतश्रेण्यां उन्नतशिखरेषु, ४६३४ मीटर् औन्नत्यवान् (१५२०३पादमितः) डुपोर्स्विट्स् अत्यन्तम् उन्नतम्। पर्वतः एषः अनेकैः जलपातैः हिमनदीभिः असङ्ख्याकैः खातैः च युक्तः अस्ति । ऎरोप्यनदीषु प्रमुखाः टैन्, टोन्, इन्, आटे टिकिनो नद्यः इतः एव उद्भूय अन्ते जिनीवासरोवरं(लाकलेमन्) ज्य़ूरिच् सरोवरं, न्यूयटेल् सरोवरं, तथा कानस्टान्स् सरोवरं वा प्राप्नुवन्ति । अत्यन्तम् प्रसिध्दः पर्वतः तावत् वलायिस् प्रान्ते स्थितः ग्याट्टरहार्न (४४७८ मी), [[इटली]]सीमायां स्थितः पेन्नैन् आल्फस् च ।इतोपि उन्नताः पर्वताः अस्मिन् प्रदेशे सन्ति । ते तु डुपोरस्पिरस् (४६३४मी) डाम् (४५४५ मी) वेयिसहार्न्(४५०६ मी) च । आल्फस् भागे ७२ जलपाताः सन्ति । जुङ्गफ्राव् (४१५८ मी) ऎगर्, सदृशाः चित्रोपमाः अनेके खाताः अत्र प्रसिध्दाः सन्ति । आग्नेयदिशि प्रसिध्दः एङ्गाडिन् खातः अस्ति । बर्निना आल्फस् पर्वतस्य अत्युन्नत शिखरं तावत् पिजबर्निना (४०४९ मी.) . राष्ट्रस्य सम्पूर्णे विस्तीर्णे ३० प्रतिशतं यावत् विस्तृते राष्ट्रस्य उत्तरभागे अधिकजनसम्मर्दः विद्यते । मध्यभूमिः इति तस्य नाम । एषा उन्नतैः मुक्तैः , विशालदृश्यैः च मनोहारिणी अस्ति। । प्रदेशः एषः भागशः अरण्ययुक्तः , मुक्तशाद्वलयुक्तः, शाकफलोत्पादकः सन् पर्वतमयः अस्ति । अनेकानि बृहत् सरोवराणि अत्रैव सन्ति । स्विस् देशस्य अत्यन्त बृहत् नगराणि अस्मिन् भागे एव सन्ति । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य पश्चिमे स्थितं जिनीवा (लाक् लेमन् इति फ्रेञ्चभाषया) सरोवरमं बृहत् सरोवरं विद्यते । टोन् नदी जिनीवासरोवरस्य मुख्या उपनदी वर्तते । ==वातावरणम्== स्विस् वातावरणम् साधारणतया समशीतोष्णवातावरणम् । पर्वतस्य अग्रभागेषु अत्यधिकं शैत्यं, दक्षिणाग्रभागे आह्लादकरवातावरणं विद्यते । तथापि मध्ये वैविध्यम् अस्ति एव । ग्रीष्मकाले वातावरणं हितकरं भवति । ग्रीष्मकालः हितोष्णायुक्तः आर्द्रतायुक्तः भवति इत्यतः तदा तदा वर्षा भवति । अतः अत्र प्रशस्तानि शाद्वलानि भवन्ति । पर्वतप्रदेशे शैत्यकाले सूर्यस्य हिमवर्षीयाणां मध्ये च स्थित्यन्तरं भवति । निम्नप्रदेशः मेघैः अथवा तुषारैः आवृतः भवति । इटलीप्रदेशस्य आल्फस् पर्वतश्रेण्याः उपरिष्टात् ‘फान्’ इति किञ्चन प्रसिद्धं हितकरम् उष्णसहितं वातावरणम् वर्षस्य सर्वकाले वर्षाकालेऽपि सम्भवति । वलायिस् दक्षिणखातप्रदेशे शुष्कवातावरणं भवति । अत्र केसरवरं मद्यनिर्माणे उपयुज्ज्यमानानि द्राक्षाफलानि च वर्धन्ते। ग्रावुबण्डेन् प्रदेशेऽपि शुष्क- वातावरणं विद्यते। शैत्यकाले अधिकः हिमपातः भवति । आल्फस् पर्वतप्रदेशे आर्द्रपरिस्थितिः भवति । टिकिनो क्याण्टन् मध्ये आतपः भवति । तथापि तदा तदा बहुवर्षा अपि भवति । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य पूर्वभागस्यापेक्षया पश्चिमभागे अधिकं शैत्यं भवति तथापि पर्वतस्य उन्नतस्थानेषु वर्षस्य सर्वकाले अपि शीतं वातावरणम् अनुभवितुं शक्यते । हिमपातः वर्षस्य सर्वकाले समानरूपेण भवति । परन्तु ऋतुमवलम्ब्य किञ्चित् भेदः भवति । शरत्काले सामान्यतया अतिशैत्यं भवति । तथापि स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य वातावरणं प्रतिवर्षं व्यत्यस्तं भवति । अतः पूर्वसूचनादानं कष्टकरम् । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः अतिसूक्ष्मपरिसरे अस्ति । उन्नतपर्वतप्रदेशात् पृथक्भूताः अनेके सूक्ष्मखाताः अत्र सन्ति । एते एव अतिसूक्ष्मपरिसरस्य कारणीभूताः । पर्वतप्रदेशः अपि सूक्ष्मपरिसरम् आप्नोति एव । उन्नतप्रदेशाः एते विपुलैः सस्यप्रभेदैः युक्ताः सन्ति। एते प्रदेशाः सन्दर्शकैः प्राणिभिः च कष्टमनुभवन्ति च । इदानीं गृहे एव पशुनां पालनपोषणं भवति इत्यतः अरण्यनाशः न भवति । अतः स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य पर्वतप्रदेशस्य विम्नभागाः २००० (पाद) मी.तः ऊर्ध्वमपि सस्यप्रमेदैः व्यापृताः सन्ति । == शिक्षणम् == प्राथमिकशिक्षणाय कनिष्ठः आयुः षट् वर्षाणि इति निर्धारितम् अस्ति । प्राथमिकशिक्षणं पञ्चमकक्षापर्यन्तं भवति । साम्प्रदायिकशालासु २००० तमे वर्षे आंग्लभाषा एऐदम्प्राथम्येन विदेशिभाषारुपेण परिचायिता । माध्यमिक- शिक्षणस्य आरभ्भे छात्राणां सामर्थ्यानुसारं त्रिषु विभागेषु छात्राः विभक्ताः भवन्ति । बुध्दिमन्ताः छात्राः उन्नत- प्रशिक्षणं प्राप्य उन्नतशिक्षणाय ‘मतुरा’ र्थ सन्नध्दः भवन्ति । अन्ये स्वयोग्यतानुसारं शिक्षणं लभन्ते । ज्य़ूरिचमध्ये स्थापितं ETH ‘झेन्त्रम्’ क्यांपस् स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे एव प्रतिष्ठितः विश्वविद्यालयः अस्ति । अत्र [[अल्बर्ट् ऎनस्टैन्]] विद्याभ्यासं कृतवान् आसीत् । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे १२ विश्व विद्यालयाः सन्ति । तेषु दश विद्यालयेषु सामान्यतया अतान्त्रिकविषयान् एव बोधयन्ति । ज्य़ूरिच् विश्वविद्यालये २५,००० छात्राः सन्ति । केन्द्र सर्वकारेणस्थापितौ विद्यालयौ तावत् ज्यूरिच् मध्ये स्थापितः इ.टि.एच्. झड् विश्वविद्यालयः तथा लासन्ने नगरस्य इ.पि.एफ.एल् विश्वविद्यालयः । एतौ अन्ताराष्ट्रिय ख्यातेः विश्वविद्यालयौ। एतद् विहाय अत्र अनेके अन्वयिक विज्ञानविशविद्यालयाः अपि सन्ति । पदवीपूर्वस्य, तथा अनन्तरतनशिक्षणे विदेशिछात्राणां संख्यासु [[आष्ट्रेलिया]]देशस्य अनन्तरतनं तन्नाम द्वितीयम् अत्युन्नतस्थानं स्वीकरोति स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः । विश्वविख्यातः भौतशास्त्रस्य विज्ञानी आल्बर्ट् ऎनष्टैनस्य सापेक्षतासिध्दान्तस्य कृते प्रदत्तं नोबेल् पुरस्कारम् अतिरिच्य अनेके नोबेल् पुरस्काराः स्विस् विज्ञानिभिः स्वीकृताः सन्ति । तेषु व्लाडिमिर प्रिलाग् हेनरिक् आर्नैष्ट, रिचर्ड, आर्नेष्ट, एडमण्ड फिशर, राल्फ जिंकर न्यागेल् तथा कुर्ट वुत्रिच प्रमुखाः । आहत्य ११३ नोबेल् प्रशस्तिविजेतारः सन्ति । अत्रत्य काभिश्चित् संस्थाभिः अपि ९ वारं नोबेल-शान्तिपुरस्कारः प्राप्तः अस्ति । == जिनीवा एल्, एच्.सि विश्वस्य बृहत् सुरङ्गमार्गः == अणुभौतशास्त्रस्य संशोधनार्थ विश्वस्य अतिबृहत् सुरङ्गप्रयोगालयः जिनीवानगरे स्थापितः [[सी.इ.आर्.एन्]] । विश्वविज्ञानिभिः सद्यः एव बिग् ब्याङ्ग् सिद्धान्तस्य यः प्रयोगः कृतः सः अत्र एव । तस्य फलितांसः अपि २०१२ तमवर्षस्य जुलै चतुर्थदिनाङ्के घोषितः। तत्र हिग्स् बोसोन् नानकस्य देवकणस्य अस्तित्वं तैः अभिलक्ष्य अधिकृता घोषणा अपि प्रकटिता । तादृशम् अन्यत् प्रमुखं सांशोधनाकेन्द्रमस्ति पालषेरर संस्था । एतयोः प्रमुखः आविष्कारः नाम सागरस्य अन्तर्भागं गन्तुम् ब्याथिस्केप् तन्त्रज्ञानम् । नूतन लोकस्यैव परिचयः अनेन तन्त्रज्ञानेन अभवत् । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य बाह्याकाशप्रयोगालयः नामिका बाह्याकाशसंस्था अनेकेषु बाह्याकाशतन्त्रज्ञानकार्यक्रमेषु भागम् ऊढवती अस्ति । == मूलभूतसौकर्यव्यवस्था पर्यावरणं च == गसजेन् परमाणुशक्तिस्थावरं स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य चत्वारि स्थावरेषु अन्यतमम् । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः ५६% जलविद्युतशक्तिं, ३९% परमाणुविद्युत् शक्तिं, ५% साम्प्रदायिकशक्तिं विद्युत् उत्पादने स्विकरोति । अतः एतत् CO2 मुक्तविद्युतशक्ति-उत्पादनाजालम् अभूत । इन्धनोपयोगी सम्बन्धित सर्वविषयेषु दि स्विस् फेडरल् आफीस आफ् एनर्जी (एस्.एक्.ओ.ई) नियोगस्य दायित्वमस्ति । नियोगः एषः २०५० तमवर्षात् पूर्वम् इन्धनस्य उपयोगः इदानीन्तनस्य उपयोगस्य अर्धभागः भवेत् इति उद्देशेन २०००व्याट्समुदाययोजनां पुरस्करोति । लाट्स्बर्गरैलमार्गस्य अधः विद्यमानः नूतनः लाट्स्बर्गरैलमार्गः विश्वे एव अत्यन्तं दीर्घः तृतीयः रैलसुरङ्गमार्गः अस्ति ।एतत् क्यारस्बर्ग मूलसुरङ्गमार्गस्य तथा आल्फस् ट्रान्सिट् योजनायाः प्रवेशद्वारम् अस्ति । राष्ट्रियमार्गस्य उपयोगार्थं ४० स्विस् प्रांक् दत्त्वा ‘विग्नट्टे’ (राजस्व चीटिकाः ) क्रयणं करणीयं भवति । राष्ट्रिय -मार्गः १६३८ दीर्घः अस्ति । विस्तीर्णं तावत् ४१२९० कि.मी वर्तते । ज्यूरिचविमानस्थानकम् बृहत् अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकम्। २००७ तमे वर्षे २०. ८७ दशलक्षजनाः अत्र यात्रां कृतवन्तः । युरोविमानस्थानकं तथा बसेल् –म्यूल हौस् –पैरबर्ग क्रमशः द्वितीयं तृतीयं विमानस्थानकं भवतः । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य रैलमार्गः ५०६३ कि.मी दीर्घः अस्ति । प्रतिवर्षम् अत्र ३५० दशलक्षजनाः प्रयाणं कुर्वन्ति । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशेन त्याज्यसंस्करणस्य तथा तस्य पुनर्विनियोगस्य च विषये नियमाः कृताः सन्ति । अस्मिन् विषये सक्रियः अयम् सर्वकारः ६६% तः ९६% यावत् वस्तूनि संस्कृत्य तेषां पुनरुपयोगे सफलह् अस्ति । केषुचित् राज्येषु गृहत्याज्यवस्तूनां निर्वहणे धनं देयं भवति । धनं दत्त्वा स्यूतः स्वीकरणीयः । तत्रैव त्याज्याः सङ्गृह्यन्ते । नो चेत् २०० तः ५०० सि.एच्.एफ् पर्यन्तम् दण्डः विधीयते । == जनगणना == विदेशीनागरिकाणां तथा तात्कालिकविदेशीकार्मिकाणां जनसंख्या २२% अस्ति ।एते ऎराप्यदेशात् ६०% आगताः सन्ति । [[इटली]]देशस्य १७.३% [[जर्मनी]]देशीयाः १३.२% , [[सैबीरिया]] एवं माण्टेनिग्रोतः ११.५% पोर्चुगालतः ११.३% जनाः अत्र आगताः सन्ति । [[श्रीलङ्का]]देशात् [[तमिळु]]सन्त्रस्थाः अपि अत्र दृश्यन्ते । == स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य अधिकृतभाषाः == अनेकाः युरोपीयसंस्कृतयः स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य उपरि, अत्रत्यभाषायाः उपरि प्रभावम् अकुर्वन् । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे चतस्रः अधिकृतभाषाः सन्ति । ताः तु [[जर्मन्]] (६३.७%) उत्तरे पूर्वे एवं मध्यभागे, पश्चिमे [[फ्रेञ्च]]भाषिणः (२० तः २१%) दक्षिणे [[इटालियन्]] भाषिणः (६.५% तः ४.३% ) सन्ति । रोमांश् तथा रोमन् भाषा अल्पसंख्याकानां स्थानीयभाषारूपेण क्रमशः ५%, ६% च अस्ति । संयुक्तराष्ट्रियशासनानुसारं जर्मन्,फ्रेञ्च , इटालियन् रोमांशभाषा च अधिकृतभाषाः भवितुमर्हति । राष्ट्रियभाषया साकम् इतरराष्ट्रिय- भाषासु एका भाषा अनिवार्यतया शालासु अध्येतव्या भवति । == आरोग्यम् == २००६ तमवर्षस्य समीक्षानुसारं जीतितावधिः पुरुषाणां ७९ वर्षाणि, स्त्रीणां ८४ वर्षाणि । प्रपञ्चे एव एतत् अधिकं इति ज्ञायते । स्विस्प्रजाः अनिवार्यरूपेण सार्वत्रिक- आरोग्ययोगक्षेमाधीनाः भवन्ति । अनेन ते अनेकविध -आधुनिकवेद्यकीयसेवां प्राप्तुं शक्नुवन्ति । अत्रत्याम् आरोग्यसेवाव्यवस्थां सेवाकांक्षिणः बहुधा श्लाघन्ते । == नगरीकरणम् == राष्ट्रेस्मिन् ७५% जनाः नगरे बिवसन्ति । ७० वर्षेषु एव स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य ग्रामाः नगरीकृताः । २००० वर्षेषु भूप्रदेशे यानि परिवर्तनानि जातानि तदपेक्षया अधिकानि परिवर्तनानि १९३५ तमवर्षात् नगरीकरणेन जातानि सन्ति । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशस्य नगरजनसम्मर्दः अधिकः दृश्यते । जनसम्मर्दः प्रतिकि.मी. कृते ४५० वर्तते । अत्यधिक- जनसम्मर्दयुक्तानि मेट्रोपोल्नगराणि क्रमशः ज्यूरिच् , जिनीवा लासन्ने, बसल् एवं बर्न । ज्यूरिच् एवं जिनीवा नागरिकाणाम् उन्नतजीवनस्तरः शैली च विश्वे एव प्रसिध्दः वर्तते । == मतधर्मः == स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे क्रैस्तमतं प्रधानं मतम् । क्याथोलिक् (४२.८%) तथा प्रोटेस्टेण्ट(३५.३%) इति जनाः द्विधा विभक्ताः सन्ति । निर्वासिताः इल्साम् मतानुयायिनः (४.३%) सन्ति । तेषु प्रधानतया कसोवर्स् तथा तुर्काः सन्ति । तथैव पूर्वदेशीयाः अल्पसङ्ख्याकाः सम्प्रदायवादिनः (१.८%) मतानुयायिनः दृश्यन्ते । २००५ युरोबाटोमीटर् समीक्षणानुसारं ४८% आस्तिकाः, ३९% जनाः आत्मा, प्रेरणाशक्तिः इत्यादिषु विश्वासवन्तः सन्ति । ९% नास्तिकाः, ४% जनाः अज्ञेयवादिनः सन्ति । == साहित्यम् == जीन्- जाक्वेस् रवस्साव् नामकः न केवलं लेखकः अपि तु १८ तमशतकस्य प्रमुखः तत्वज्ञानी अपि आसीत् । साहित्यप्रकारस्य प्राचीनरुपाणि जर्मन् भाषायां सन्ति । स्विस् जर्मन् साहित्य क्षेत्रे अत्यन्तं प्रसिद्धौ जरेमियास् गथेल्स् (१७१७ तः १८५४ ) तथा गाटफ्रेड् केल्लर- (१८१९ तः १८९०) । २० तमशतकस्य स्विस् साहित्ये उत्कृष्टकृतयः नाम म्याक्स् फ्रिष्, (१९११-९१)तथा फ्रेड्रिक् ड्युरेनम्यार् (१९२१ तः ९०) इत्येतयोः कृती ‘दैफिसिकेर’ (दिफिसिसिस्स्) तथा दास् वर्सप्रचेन् (द प्लेडज्) । एते कृती २००१ तमे वर्षे हालिवुड् चलनचित्रे जाते । प्रसिध्दफ्रेञ्चसाहित्यकाराः नाम जीन्- जाक्वेस् रवस्साव् (१७२२-१७७८) तथा जर्मैने डि स्टील् (१७६६-१८१७) । अर्वाचीनलेखकेषु चार्ल्स् फर्डिनाण्ड रामुज् (१८७८ तः १९४७), ब्लेस् सेंड्रार्स् (पूर्वं फ्रेड्रिक् सासर् १८८७ -१९६१) प्रसिद्धौ स्तः । इटालियन् रोमांशभाषिकानाम् अपि अस्मिन् विषये योगदानं दृश्यते । तथापि एतेषां सङ्ख्या अल्पा एव । स्विस्भाषायाः सुप्रसिद्धा सहित्यकृतिः नाम ‘हैडी’ (बाल कृतिः) बालानां कृते रचितमिदम् । तस्य रचयित्री जोहान् स्वैरीव (१८२७-१९०१) महाभागा । == माध्यमः == स्विट्झर्ल्याण्ड्देशेन पत्रिकास्वातन्त्र्यं , मुक्त-अभिव्यक्ति स्वातन्त्र्यं च प्रदत्तम् अस्ति । स्विस्राष्ट्रियवार्ता, तिसृषुराष्ट्रिय- भाषासु, राजकीय-आर्थिक- सामाजिक- सांस्कृतिक- विषयसम्बन्धिविवरणम् दिनस्य सर्वसमयेषु प्रसारयन्ति । बहुप्रसिद्धा पत्रिका तावत्, जर्मन्भाषापव्रिका तजस् अन्विजर तथा न्य़ूये ज्युचेर् ग्लैटुङ्ग् (एन्, झेड् झेड्) फ्रेञ्चभाषया प्रकाश्यमाना लि टेंप्स् । स्थानीयवार्तापव्रिकाः सर्व नगरेषु सन्त्येव । सांस्कृतिकवैविध्यता बहुसांख्यिकपव्रिकायाः प्रसारणे कारणम् । स्विस् प्रसरणा संस्था रे बानुली एवं दूरदर्शनस्य कार्यक्रम निर्माणम् एवं प्रसारं निर्वहति । व्यापक तन्तुवाहक(केबल्) जालस्थसवृतात् स्विस् जनाः अन्यराष्ट्रस्य (राज्यस्य) कार्यक्रममपि वीक्षितुं समर्थाः भवन्ति । == क्रीडा == (स्कीयिंङ्) हिमक्रीडां पर्वतारोहणं च स्विस् जनाः तथा विदेशीयाः अपि बहु इच्छन्ति । उन्नतशिखराणि पर्वतारोहिणः विश्वस्य सर्वदेशेभ्यः आकर्षयन्ति । ‘हाट्रुट्’ अथवा पट्रौलिडेस् हिमनद्यां प्रयलिष्यमाणा हिमक्रीडास्पर्धा अन्ताराष्ट्रियप्रख्यातिं तनुते । स्विस् जनाः पादकन्दुकक्रीडामपि(फुट्बाल्) बहु इच्छन्ति । रोजर् फेडरर् टेन्निस् (उत्पीठिका कन्दुकक्रीडा) क्रिडायाम् अत्यद्भुतं साधनं कृतवान् अस्ति । == पुरातनमल्लयुध्दम् == पुरातनक्रीडास्यर्धासु मल्लयुध्दम् (अथवा श्विन् जेन्) अपि अन्यतमम् । पुरातनसाम्प्रदायिका कीडा एषा राष्ट्रियक्रीडा इत्यपि परिगणिता वर्तते । भारकन्दुकक्षेपणक्रीडा अपि अत्र जनप्रिया वर्तते । ८३.५ भारभूतस्य शिलायाः ‘उन् स्पन्नेन् स्टेन्’ इति कथयन्ति । == आहारः == स्विट्झर्ल्याण्ड्देशः बहुपाकपध्दतिम् अनुसरति । भक्ष्याः तावत् ‘फण्ड्यु’ राक्लेट्टे अथवा रोस्टी देशे सर्वत्र लभ्यन्ते । अनेकेषु प्रदेशेषु स्थानीय भोजनकलानुसारं वैविध्यं दृश्यते । साम्प्रदायिक-आहारपध्दत्यां क्षीरोत्पनानि, नवनीतसदृशं ‘ग्रूयरे’ अथवा एमेण्टल् अधिकतया उपयुज्ज्यते । स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे चाकलेहाः बहुजनैः इष्टं खाद्यम् । स्विस्देशे वैन् मुख्यतया जिनीवानगरे, टिकिनोनगरे च उत्पादयन्ति ।द्राक्षाक्षेत्राणि स्विट्झर्ल्याण्ड्देशे रोमकालात् अपि सन्त्येव। सुप्रसिध्दमद्यविधाः तावत् ‘चास्सेलास्’ , पिनोट् नायिर्’ च । टिकिनोमध्ये उत्पाद्यमानम् ‘मर्लोट्’ अपि प्रमुखं मद्यम् अस्ति । === संबद्घाः विषया: === == External links == * [http://www.admin.ch/ch/index.en.html The Federal Authorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050103025827/http://www.admin.ch/ch/index.en.html |date=2005-01-03 }} * [http://www.parlament.ch/poly/Framesets/E/Frame-E.htm The Swiss Parliament] * [http://www.bger.ch Federal Supreme Court] - (in German, French and Italian) * [https://web.archive.org/web/20041012055452/http://www.statistik.admin.ch/eindex.htm Swiss Statistics] - statistics from the Swiss Federal Statistical Office * [http://www.culturelinks.ch/ Culturelinks.ch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041125201523/http://www.culturelinks.ch/ |date=2004-11-25 }} - a portal giving access to Swiss culture websites * [http://www.swissworld.org Swissworld] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040626090054/http://www.swissworld.org/ |date=2004-06-26 }} - an encyclopedic presentation of the country by the Swiss Confederation * [http://www.about.ch/ About.ch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001003703/http://www.about.ch/ |date=2004-10-01 }} - another presentation of the country * [http://www.dhs.ch/ Historical Dictionary of Switzerland] - (in German, French and Italian) * [http://www.swissinfo.org/ Switzerland's news and information platform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510101728/http://www.swissinfo.org/ |date=2018-05-10 }} - maintained by the public Swiss Broadcasting Corporation (in 9 languages) * [http://www.are.ch Spatial Planning in Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020530020922/http://www.are.ch/ |date=2002-05-30 }} Website of Swiss Federal Office for Spatial Development (land-use planning, transportation, sustainable development) [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 79takbsnzksljep27m77ug4gwcg903q 0 1448 502092 481116 2026-11-08T05:15:57Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502092 wikitext text/x-wiki {| align=right |[[चित्रम्:Flag of Spain.svg|150px]] |[[चित्रम्:Spain topo.jpg|100px]] |- |colspan=2|[[चित्रम्:LocationSpain.png]] |} '''स्पेन्''' [[यूरोपखण्डः|यूनान्द्वीपे]] दक्षिणपश्‍चिमे विद्यमानः देशः । === संबद्घविषया: === == बाह्यसम्पर्काः == * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Spain commons] * [http://www.economist.com/countries/Spain/ Spain]: [[The Economist]] Country Briefings entry (current) * [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/sp.html Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060626032215/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/sp.html |date=2006-06-26 }}: [[CIA World Factbook]] entry (2003) * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html Spain]: US [[Library of Congress Country Studies]] entry (1988) * [http://www.spain.info/Portal/EN/Default.htm spain.info] Spain Tourist Information * [http://www.spanishcourses.info/countries/ES_EN.asp Information on Spain]- General information on Spain * [https://web.archive.org/web/20130117190615/http://www.administracion.es/ administracion.es] e-government Portal * [http://www.la-moncloa.es/webIngles/asp/inicio.asp La Moncloa.es] - Official governmental site * [http://www.mae.es Ministro de Asuntos Extranjeros] Ministry of Foreign Affairs * [http://www.congreso.es/ingles/area.htm Congreso de los Diputados] - Official site of the Congress of Deputies * [http://www.senado.es/home_i.html El Senado] - Official site of the Senate * [http://www.casareal.es/casareal/home2i.html Casa Real] - Official site of the Spanish Royal House * [http://www.ine.es/inebase/cgi/um?L=0 INEBase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912060511/http://www.ine.es/inebase/cgi/um?L=0 |date=2008-09-12 }} - National Institute of Statistics (Spanish) * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=EXT Ethnologue: EXT] * [http://www.proel.org/lenguas.html Proel.org] [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 7g585a1g1ezhrpga6nnmmh9r7gvvqaj 0 1529 502010 494266 2026-11-07T23:17:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502010 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name= कमलम् | image = Sacred_lotus_Nelumbo_nucifera.jpg | color=lightgreen | image_caption = |regnum = [[ओषधयः|ओषधिः]] |unranked_divisio = [[Flowering plant|Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |ordo = [[Proteales]] | familia = [[Nelumbonaceae]] | genus = ''[[Nelumbo]]'' | species = '''''N. nucifera''''' | binomial = ''Nelumbo nucifera'' | binomial_authority = [[Joseph Gaertner|Gaertn.]] | synonyms = * ''Nelumbium speciosum'' <small>[[Carl Ludwig Willdenow|Willd.]]</small> * ''Nelumbo komarovii'' <small>[[Alexander Alfonsovich Grossheim|Grossh.]]</small> * ''Nymphaea nelumbo'' }} {{भारतस्य राष्ट्रियद्योतकानि}} '''कमलम्''' किञ्चन पुष्‍पम् अस्‍ति। कमलं भारतस्‍य राष्‍ट्रियपुष्‍पम् अपि । पङ्के जातम् अपि इदं पङ्कहीनं स्‍वच्‍छं भवति । इदं सौन्‍दर्यस्‍य, कोमलताया:, निर्मलताया: शान्‍ते: च द्योतकं वर्तते । कमसस्यानि जले भवन्ति चेदपि बाहिः आनयामः चेत् पत्रेषु जलं लिप्तं न भवति । [[File:Lotus flower.JPG|left|thumb|'''मनोहरं कमलगुच्छम्''']] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20140722133537/http://www.ndsu.edu/pubweb/chiwonlee/plsc211/student%20papers/articles09/elizabeth%20larson/lotusflower/New%20Folder/Lotus%20flower.html कमलम्] {{Interwiki conflict}} [[वर्गः:पुष्पाणि]] [[वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] boer7m51bwq3csimrzuch2cv8vnswbj 0 2038 502065 498028 2026-11-08T03:33:43Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502065 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox writer | name ='''हिन्दीभाषायाः सरस्वती''' <br> ''' महादेवी वर्मा ''' | image = Ajkal mukhprishth1 cropped.png | imagesize = 300px | alt = महादेवी वर्मा इत्यस्याः ‘आजकल’-पुस्कतस्य मुखपृष्ठम् | caption = महादेवी वर्मा इत्यस्याः ‘आजकल’-पुस्कतस्य मुखपृष्ठम् | birth_date = {{Birth date|df=yes|1907|03|26}} | birth_place = [[फर्रुखाबादमण्डलम्]], [[उत्तरप्रदेशराज्यं]], [[भारतम्]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1987|09|11|1907|03|26}} | death_place = [[इलाहाबाद]], [[उत्तरप्रदेशराज्यं]], [[भारतम्]] | resting_place = | occupation = अध्यापिका, लेखिका | language = [[हिन्दीभाषा|हिन्दी]] | nationality = भारतीया | genre = गद्यानि, पद्यानि च | subject = [[गीतम्|गीतानि]], [[रेखाचित्रम्|रेखाचित्राणि]], संस्मरणानि, [[निबन्धः|निबन्धाः]] च | movement = छायावादः, रहस्यवादश्च | notableworks = यामा, कवितासङ्ग्रहश्च | spouse = स्वरूप नारायण वर्मा }} '''महादेवी वर्मा''' ({{IPA audio link|महादेवी वर्मा.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|m|ə|h|aː|d|ɛ|v|iː|_|v|ə|r|m|aː}}) ({{lang-hi|महादेवी वर्मा}}, {{lang-en|Mahadevi Varma}}) [[हिन्दीभाषा]]याः प्रतिभावातीषु कवयित्रीषु अन्यतमा । [[हिन्दीसाहित्यम्|हिन्दीसाहित्यस्य]] छायावादियुगस्य प्रमुखेषु चतुर्षु स्तम्भेषु प्रमुखस्तम्भत्वेन तस्याः गणना भवति <ref>{{harvnb|वर्मा|1985|pp=38-40}}</ref> । आधुनिकहिन्दीभाषायाः सर्वाधिकरचनात्मकशक्यत्याः उत्तमा कवयित्री सा ''आधुनिक[[मीराबाई|मीरा]]''त्वेन प्रसिद्धा अस्ति <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://literaryindia.com/Literature/Indian-Authors/mahadevi-verma.html |accessdate=2015-03-21 |archive-date=2007-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070321205859/http://literaryindia.com/Literature/Indian-Authors/mahadevi-verma.html |deadurl=yes }}</ref> । सूर्यकान्त-इत्याख्येन एकेन कविना तस्यै “हिन्दीभाषायाः विशालमन्दिरस्य [[सरस्वती|सरस्वत्याः]]” उपाधिः प्रदत्तः । महादेव्या स्वतन्त्रतायाः पूर्वतनस्य भारतस्यापि दर्शनं कृतम् आसीत्, तथा च स्वातन्त्र्योत्तरस्य भारतस्यापि सा साक्षिणी आसीत् । सा तासु कवियित्रीषु अन्यतमा आसीत्, याभिः व्यापकक्षेत्रे कार्यं कृत्वा भारतस्य आन्तरिकः हाहाकारः, जनानां रुदनं च अनुभूतम् । अतः व्यापकक्षेत्रे कार्यं कुर्वती सा अन्धकारं दूरीकर्तुं प्रयत्नम् अकरोत् <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.tadbhav.com/Mahadevi%20ka.htm#mahadevi |accessdate=2015-03-21 |archive-date=2007-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070922133831/http://www.tadbhav.com/Mahadevi%20ka.htm#mahadevi |deadurl=yes }}</ref> । न केवलं तस्याः काव्यानि, अपि तु तस्याः सामाजोन्नत्याः कार्याणि, महिलाजागृत्याः कार्याणि च जनान् प्रभावयन्ति । सा स्वमनसः पीडां सलीलं, शृङ्गारेण च उपास्थापयत् । अतः ''दीपशिखा''-इत्याख्ये पुस्तके पाठकाः, समीक्षकाः च अतिप्रभाविताः अभूवन् । सा 'खडी बोली'-इत्याख्यायां हिन्दीकवितायां कोमलशब्दावल्याः विकासम् अकरोत् । सा भाषा तावता केवलं [[व्रजभाषा|ब्रजभाषात्वेन]] एव प्रसिद्धा आसीत् । कोमलशब्दानां चयनार्थं तया समयानुकूलाः [[संस्कृत]]शब्दाः, [[वङ्गभाषा]]याः च अध्ययनं कृतम् । ततः चिताः शब्दाः हिन्द्यानुकूलरीत्या उपयुक्ताः । सा सङ्गीतज्ञा आसीत्, अतः तस्याः गीतेषु नादस्य, सौन्दर्यस्य, व्यञ्जनाशैल्याः च दुर्लभाः प्रयोगाः प्राप्यन्ते । यतो हि तया अध्यापनमाध्यमेन स्वकार्यजीविकायाः आरम्भः कृतः, अतः अन्तिमसमयं यावत् सा प्रयागमहिलाविद्यापीठस्य प्रधानाचार्यात्वेन सेवाम् अकरोत् । यद्यपि तस्याः बालविवाहः अभवत्, तथापि सा अविवाहितावत् जीवनम् अयापयत् । प्रतिभावती कवयित्री, गद्यलेखिका महादेवी वर्मा साहित्यस्य, सङ्गीतस्य उत्कृष्टा विदुषी आसीत् <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.taptilok.com/2006/01-03-2006/sahitya_Hindi_sahitya.html |accessdate=2015-03-21 |archive-date=2006-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060517185155/http://www.taptilok.com/2006/01-03-2006/sahitya_Hindi_sahitya.html |deadurl=yes }}</ref> । तेन सह सा कुशलिनी चित्रकर्त्री, सर्जनात्मकानुवादकर्त्री चासीत् । सा हिन्दीसाहित्यस्य महत्त्वपूर्णपुरस्कारं प्राप्तवती । भारतस्य साहित्यफलके महादेव्याः नाम ध्रुवतारकवत् देदीप्यमानम् अस्ति । विगतस्य अब्दस्य सर्वाधिकलोकप्रिया महिलासाहित्यकारत्वेन तस्याः बहुमानम् अभवत् <ref>{{cite book |last=वशिष्ठ |first= आर.के.|title= उत्तरप्रदेश (मासिक पत्रिका) अङकः - 7|year= 2002 |publisher= सूचना एवं जनसंपर्क विभाग, उ.प्र.|location= लखनऊ, भारतम्|id= |page= 24|editor: विजय राय|accessday= 27|accessmonth=अप्रैल|accessyear=१८-०३-२०१५}}</ref> । २००७ तमं वर्षं तस्याः जन्मशताब्दीवर्षत्वेन जनैः आचरितम् । == जन्म, परिवारश्च == १९०७ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/३/१९०७) दिनाङ्के प्रातः ८ वादने <ref name="राजकुमार">{{harvnb|सिंह|2007|pp=38-40}}</ref> [[भारतम्|भारतस्य]] [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशराज्ये]] [[फरुखाबादमण्डलम्|फरुखाबादमण्डले]] अभवत् । तस्याः परिवारे प्रायः २०० वर्षानन्तरम् प्रप्रथमवारं पुत्र्याः जन्म अभवत् । अतः गृहजनाः हर्षेण मुग्धाः अभूवन् । सा गृहस्य महादेवी अस्ति इति सर्वैः मन्यते स्म <ref name="राजकुमार"/> । अतः पुत्र्याः नामकरणं महादेवी कृतम् । तस्याः पितुः नाम गोविन्द प्रसाद वर्मा आसीत् । सः भागलपुरस्य महाविद्यालये प्राध्यापकः आसीत् । तस्याः मातुः नाम हेमरानी देवी आसीत् । हेमरानी देवी अतिधर्मपरायणा, कर्मनिष्ठा, भावसम्पन्ना, शाकाहारी महिला आसीत् <ref name="राजकुमार"/> । सा स्वविवाहस्य समये पितृगृहात् सिंहासनासीनस्य भगवतः मूर्तिम् आनयत् <ref name="राजकुमार"/> । सा प्रतिदिनम् अनेकाः होराः यावत् पूजनकार्ये निरता भवति स्म । सा [[रामायण]]स्य, [[गीता]]याः, [[विनयपत्रिका]]याः च नित्यं पारायणं करोति स्म । सा [[सङ्गीत]]क्षेत्रे अपि अत्यधिकरुचिं धरते स्म । तस्याः पत्युः गोविन्दस्य कानिच क्रियाकलापानि हेमरानीदेव्याः विपरीतानि आसन् । सः नास्तिकः, आखेटने अनुरक्तः, भ्रमणेच्छुकः, मांसाहारी च आसीत् । महादेव्याः मानसबन्धुषु [[सुमित्रानन्दन पन्त]]<nowiki/>-महोदयस्य, [[सूर्यकान्त त्रिपाठी]]-महोदयस्य च गणना भवितुं शक्नोति । सा आजीवनं [[रक्षाबन्धन]]पर्वणि तौ रक्षासूत्रं बध्नाति स्म <ref name="गंगाप्रसाद">{{harvnb|पांडेय|1968|p=10}}</ref> । सूर्यकान्तस्य अपर नाम निराला इति आसीत् । सः तस्याः अत्यधिकः निकटवर्ती आसीत्<ref>{{Cite web |title=Jo Rekhayen Kah Na Sakengi - by Mahadevi Verma |url=http://www.abhivyakti-hindi.org/sansmaran/2004/jo_rekhayen.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929151041/http://www.abhivyakti-hindi.org/sansmaran/2004/jo_rekhayen.htm |archive-date=2006-09-29 |accessdate=2026-02-05 |website=www.abhivyakti-hindi.org}}</ref><ref>{{cite news|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/msid-1575202.cms|title = महाकवि का बजट |publisher = नवभारत टाइम्स|date =7 फरवरी, 2007|accessmonthday = 30 मार्च |accessyear = 2007}}</ref> । == शिक्षणम् == महादेव्याः शिक्षणम् [[इन्दौर]]-नगरस्य 'मिशन'-विद्यालये आरभत । सा [[संस्कृतभाषा|संस्कृत]]स्य, आङ्ग्लभाषायाः, [[सङ्गीत]]स्य, [[चित्रकला]]याः च शिक्षणं गृहे एव प्राप्तवती । यतः तस्याः गृहे अध्यापकाः पाठयितुं गच्छन्ति स्म । महादेवी स्वविवाहे व्यस्ता अभवत्, अतः मध्ये सा किमपि अध्ययनं कर्तुं न शक्तवती । परन्तु विवाहोत्तरं १९१९ तमे वर्षे महादेवी [[इलाहाबाद]]-नगरस्य 'क्रास्थवेट'-महाविद्यालयं प्रविष्टा । महाविद्यालयस्य छात्रावासे एव सा निवसति स्म । १९२१ तमे वर्षे महादेवी अष्टमकक्षायां आप्रान्तं प्रप्रथमं स्थानं प्राप्तवती । तस्मिन्नेव काले तया स्वकाव्यरचनयाः आरम्भः कृतः । यदा सा सप्त वर्षीया आसीत्, तदारभ्य एव सा कविताः लिखतिस्म । १९२५ वर्षपर्यन्तं यदा सा 'मैट्रिक'कक्षायाम् उत्तीर्णा अभवत्, तदा सफलकवयित्रीत्वेन सा प्रसिद्धा जाता आसीत् (हो चुकी थी) । विभिन्नासु पत्रिकासु तस्याः कविताः प्रकाशिताः भवन्ति स्म । महाविद्यालये [[सुभद्रा कुमारी चौहान]] इत्यनया सह तस्याः घनिष्ठसख्यम् आसीत् । सुभद्रा कुमारी चौहान एकदा महादेव्याः हस्तं गृहीत्वा सखिषु कर्षयित्वा अनयत्, तत्र च अवदत्, “शृण्वन्तु, एषा कविताम् अपि लिखति” इति । १९३२ तमे वर्षे यावत् सा [[इलाहाबादविश्वविद्यालयः|इलाहाबादविश्वविद्यालयात्]] [[संस्कृतभाषा|संस्कृतविषयं]] स्वीकृत्य एम.ए-कक्षायाम् उत्तर्णा अभवत्, तावत् तस्याः द्वौ कवितासङ्ग्रहौ ''नीहार'', ''रश्मि'' च प्रकाशितौ जातौ आस्ताम् (हो चुके थे) । == वैवाहिकजीवनम् == [[१९१६]] तमे वर्षे तस्याः विवाहः [[बरेलीमण्डलम्|बरेलीमण्डलस्य]] समीपं 'नबाव गंज'-नामकस्य स्थलस्य निवासिना स्वरूप-नामकेन युवकेन सह अभवत् । तस्य सम्पूर्णं नाम स्वरूप नारायण वर्मा आसीत् । विवाहकाले सा दशम्यां कक्षायाम् अभ्यासं कुर्वती आसीत् । विवाहोत्तरं स्वरूपः 'इण्टर'-कक्षायै लखनऊ-वैद्यकीयमहाविद्यालयस्य छात्रावासे निवसति स्म । महादेवी इलाहाबाद-नगरस्य 'क्रास्थवेट'-महाविद्यालयस्य छात्रावासे निवसति स्म । महादेवी विवाहितजीवनात् विरक्ता आसीत् । विरक्ततायाः कारणं तु स्पष्टं नास्ति, परन्तु यत् किमपि कारणं स्यात् स्वरूप नारायण वर्मा इत्यनेन सह वैमनस्यं तु नासीत् इति स्पष्टम् अस्ति । तयोः सम्बन्धे माधुर्यम् आसीत् । उभौ कदाचित् पत्राचारेणापि वार्तालापं कुरुतः स्म । यदा कदा स्वरूपः इलाहाबाद-नगरं गच्छति स्म, तदा महादेवीं निश्चयेन प्राप्यते स्म । यद्यपि महादेवी स्वरूपम् पौनःपुन्येन कथयति स्म यत्, "भवान् द्वितीयविवाहं करोतु" इति, तथापि स्वरूपः कदापि द्वितीयविवाहं नाकरोत् । महादेव्याः जीवनं संन्यासिनीवत् आसीत् । सा आजीवनं श्वेतवस्त्राणि अधरत् । भूमौ शयनम् अकरोत्, कदापि दर्पणं नापश्यच्च । [[१९६६]] तमे वर्षे पत्युः मृत्योः अनन्तरम् अपि सा इलाहाबाद-नगरे एव स्थायिनिवासम् अकरोत् । == वृत्तिः == महादेव्याः कार्यक्षेत्रं लेखनं, सम्पादनम्, अध्यापनं च आसीत् । इलाहाबाद-नगरस्य प्रयागमहिलाविद्यापीठस्य विकासकार्ये तस्याः महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । तत् कार्यं महिलाशिक्षणक्षेत्रस्य उत्कृष्टं कार्यम् आसीत् । ततः सा प्रधानाचार्यात्वेन, कुलपतित्वेन च दायित्वम् अवहत् । १९३२ तमे वर्षे सा महिलानां स्थित्योल्लेखाय ‘चाँद’-नामिकायाः पत्रिकायाः सम्पादनं करोति स्म । १९३०, १९३२, १९३४, १९३६ वर्षेषु क्रमेण नीहार-कवितासङ्ग्रहः, रश्मि-कवितासङ्ग्रहः, नीरजा-कवितासङ्ग्रहः, सान्ध्यगीत-कवितासङ्ग्रहः च प्रकाशिताः अभूवन् । १९३९ तमे वर्षे तेषां चतुर्णां काव्यसङ्ग्रहाणां सङ्कलनं कृत्वा बृहदाकारकः 'यामा'-इत्याख्यः ग्रन्थः प्रकाशितः अभवत् । सा [[गद्यम्|गद्य]]-[[काव्यम्|काव्य]]-[[शिक्षणम्|शिक्षण]]-[[चित्रकला]]क्षेत्रेषु रचनात्मकानि कार्याणि अकरोत् । तस्याः अष्टादशसु (१८) रचनासु 'मेरा परिवार', 'स्मृति की रेखाएं', 'पथ के साथी', 'शृंखला की कड़ियाँ', 'अतीत के चलचित्र' प्रमुखाः रचनाः सन्ति । १९५५ तमे वर्षे महादेवी इलाहाबाद-नगरे 'साहित्यकार संसद-संस्थायाः स्थापनाम् अकरोत् । [[इलाचन्द्र जोशी]]-महोदयस्य सहयोगेन साहित्यकार-इत्याख्यस्य पत्रस्य सम्पादनस्य दायित्वम् ऊढम् । 'साहित्यकार' इति संस्थायाः मुखपत्रम् आसीत् । सा भारतीयमहिलानां कविसम्मेलनानि आरब्धवती <ref>{{cite book |last= |first= |title= सुधा (मासिक पत्रिका) |year=मई 1933 |publisher= |location=लखनऊ |id= |page= |accessday= 30|accessmonth= मार्च|accessyear= 2007}}</ref> । तस्याः प्रयासैः [[भारतम्|भारतगणराज्य]]स्य प्रप्रथमम् अखिलभारतवर्षीयकविसम्मेलनं १९३३ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य पञ्चदशे (१५) दिनाङ्के अभवत् । तस्य सम्मेलनस्य अध्यक्षपदं [[सुभद्रा कुमारी चौहान]] अवहत् । तस्य सम्मेलनस्य आयोजनं प्रयागमहिलाविद्यापीठे जातम् आसीत् <ref>{{cite book |last= |first= |title= चाँद (मासिक पत्रिका) |year=मई 1933 |publisher= |location=लखनऊ |id= |page= |accessday=30 |accessmonth= मार्च| accessyear=2007}}</ref> । महादेवी वर्मा हिन्दीसाहित्ये रहस्यवादस्य प्रवर्तिका अस्ति इति साहित्यक्षेत्रे मन्यते <ref>{{Cite web |title=Bookshelf: Mahadevi Verma |url=http://www.sawnet.org/books/authors.php?Verma+Mahadevi |archive-url=https://web.archive.org/web/20050226114315/http://www.sawnet.org/books/authors.php?Verma+Mahadevi |archive-date=2005-02-26 |accessdate=2026-02-05 |website=www.sawnet.org}}</ref> । महादेवी [[बौद्धधर्म|बौद्धधर्मेण]] अतिप्रभाविता आसीत् । [[महात्मा गान्धी]]-महाभागस्य प्रभावेण सा जनसेवायाः कार्यं प्रारब्धवती । तया [[झूसी]]-पत्तने जनसेवायाः कार्यं प्रारब्धम् । तया [[भारतीयस्वतन्त्रतासङ्ग्राम| भारतीयस्वतन्त्रतासङ्ग्रामे]]ऽपि सक्रियतया भागः ऊढः । १९३६ तमे वर्षे [[नैनीताल]]-पत्तनात् पञ्चविंशति (२५) कि.मी. दूरे रामगढ-नामकस्य लघुविभागस्य उमागढ-नामके ग्रामे महादेव्या गृहस्य निर्माणं कारितम् आसीत् । तस्य गृहस्य नाम 'मीरामन्दिरम्' आसीत् । यावत् सा तस्मिन् ग्रामे न्यवसत्, तावत् सा ग्रामे शिक्षणकार्यं, ग्रामविकासकार्यं चाकरोत् । तस्याः विशेषध्यानं महिलाशिक्षणे, महिलाऽऽर्थिकस्वनिर्भरतायां च आसीत् । अद्य तत् गृहं महादेवीसाहित्यसङ्ग्रहालयत्वेन प्रसिद्धम् अस्ति <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.kmvn.org/famouspersonalities.aspx |accessdate=2015-03-21 |archive-date=2007-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070519183244/http://www.kmvn.org/famouspersonalities.aspx |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.indradhanushindia.org/magazine/oct2007/13.htm |accessdate=2015-03-21 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011040938/http://indradhanushindia.org/magazine/oct2007/13.htm |deadurl=yes }}</ref> । विकासस्य शृङ्खलायाः मुख्यभागः स्त्रीमुक्तिः अस्ति इति तस्याः दृढविश्वासः आसीत् । अतः तया साहसेन, दृढतया च स्त्रीविरुद्धानां सामाजिकप्रथानां निन्दाः कृताः । तस्याः तत् कार्यं महिलामुक्तिवादत्वेन प्रसिद्धम् अभवत् <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.indiatogether.org/women/people/varma.htm |accessdate=2015-03-21 |archive-date=2002-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021019230033/http://www.indiatogether.org/women/people/varma.htm |deadurl=yes }}</ref> । महिलानां शिक्षणस्य, विकासस्य च कार्याणि, जनसेवायाः कार्याणि च तया कृतानि, अतः जनाः तां "समाजनिवर्तिका" इति कथयन्ति स्म <ref>{{Cite web |title=SKETCHES FROM MY PAST: Encounters with India’s Oppressed |url=https://womenunlimited.net/Catalogue/autobiographies_11.htm |accessdate=2026-02-05 |website=womenunlimited.net |language=en}}</ref> । तस्याः गद्यसाहित्ये पद्यसाहित्ये वा कुत्रापि पीडायाः, वेदनायाः दर्शनं न भवति, अपि तु गहनरोषस्य, परिवर्तनस्य अदम्याकाङ्क्षायाः, विकासं प्रति सहजाकर्षणस्य च गूढदर्शनं भवति <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.usm.maine.edu/wompo/Mahadevi-Verma.html |accessdate=2015-03-21 |archive-date=2007-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070316002425/http://www.usm.maine.edu/wompo/Mahadevi-Verma.html |deadurl=yes }}</ref> । == मृत्युः == महादेवी वर्मा स्वजीवनस्य अधिकांशं समयम् [[उत्तरप्रदेशराज्य]]स्य [[इलाहाबाद]]-नगरे अयापयत् । [[१९८७]] तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य एकादशे (११) दिनाङ्के रात्रौ ९:३० वादने इलाहाबाद-नगरे तस्याः देहान्तः अभवत् । == प्रमुखाः रचनाः == महादेवी कवयित्री तु आसीदेव, परन्तु तेन सह उत्कृष्टा गद्यलेखिका अपि आसीत् । अधः तस्याः रचनाः उल्लिखिताः सन्ति । === कवितासङ्ग्रहः === {| | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; १. नीहार (१९३०)<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; २. रश्मि (१९३२)<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; ३. नीरजा] (१९३४)<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; ४. सान्ध्यगीत (१९३६)<br /> | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;५. दीपशिखा (१९४२)<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;६. सप्तपर्णा (अनूदित-१९५९)<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;७. प्रथम आयाम (१९७४)<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;८. अग्निरेखा (१९९०)<br /> |} महादेव्याः अन्यानि अनेकानि काव्यसङ्कलानि अपि प्रकाशितानि सन्ति, येषु उपर्युक्ताभ्यः रचनाभ्यः चितानि गीतानि सन्ति । यथा - आत्मिका, परिक्रमा, सन्धिनी (१९६५), यामा (१९३६), गीतपर्व, दीपगीत, स्मारिका, नीलाम्बरा, आधुनिक कवि महादेवी आदीनि । === महादेव्याः गद्यसाहित्यम् === * '''रेखाचित्रम्''' अतीत के चलचित्र (१९४१), स्मृति की रेखाएं (१९४३) च * '''संस्मरणम्''' पथ के साथी (१९५६), मेरा परिवार (१९७२, (१९८३)) * '''चितानां भाषणानां सङ्कलनम् ''' सम्भाषण (१९७४) * '''निबन्धः''' शृंखला की कड़ियाँ (१९४२), विवेचनात्मक गद्य (१९४२), साहित्यकार की आस्था तथा अन्य निबंध (१९६२), संकल्पिता (१९६९) * '''ललितनिबन्धः''' क्षणदा (१९५६) * '''कथाः''' गिल्लू * '''संस्मरणानां, रेखाचित्रां, निबन्धानां च सङ्ग्रहः''' हिमालय-इत्याख्यं पुस्तकम् (१९६३), अन्येषु निबन्धेषु सङ्कलिताः स्मारिकाः, स्मृतिचित्राणि, सम्भाषणानि, दृष्टिबोधाः अपि सन्ति । हिन्दीभाषायाः प्रचाराय तया प्रयागे ‘साहित्यकारसंसदः’, रङ्गवाणीनाट्यसंस्थायाः च आरम्भः कृतः । === महादेव्याः बालसाहित्यम् === महादेवी वर्मा अनेकाः बालकविताः अलिखत्, तासां सङ्कलनानि अपि प्रकाशितानि अभूवन् । * ठाकुरजी भोले हैं * आज खरीदेंगे हम ज्वाला == समालोचना == 'आधुनिक गीत'काव्ये महादेव्याः स्थानं सर्वोपरि वर्तते । तस्याः कवितासु प्रेम्णः, पीडायाः, भावानां च तीव्रता आसीत् । अतः भाव-भाषा-सङ्गीतरूपिणी त्रिवेणी तस्याः गीतेषु प्रवाहिता भवति । महादेव्याः गीतेषु विद्यमानाः वेदनाः, प्रणयानुभूतयः, करुणाः, रहस्यवादाः च काव्यानुरागिणः आकर्षयन्ति । परन्तु रचनानाम् आलोचकानां मतानि सामान्यपाठकेषु दिग्भ्रान्तिं जनयन्ति । यतो हि केषाञ्चन आलोचकानां मतम् अस्ति यत्, महादेव्याः काव्यानि वैयक्तिकपीडायाः बोधं कारयति इति । तस्याः पीडा, वेदना, करुणा कृत्रिमा अस्ति इति । * [[आचार्य रामचन्द्र शुक्ल]] सदृशैः मूर्धन्यालोचकैः तस्याः वेदनायाः, अनुभूतीनां च सत्यतायाः विषये प्रश्नाः उत्पादिताः —{{Ref_label|शुक्ल|घ|none}} । अपरत्र * आचार्य [[हजारी प्रसाद द्विवेदी]] सदृशैः समीक्षकैः तस्याः काव्येषु समष्टिपरकत्वं मन्यते {{Ref_label|द्विवेदी|ङ|none}} । * ‘दीप’ (नीहार), मधुर मधुर मेरे दीपक जल (नीरजा), मोम सा तन गल चुका है इत्यादिषु कवितासु महादेव्याः ‘आत्मभक्षी दीप’-अभिप्रायः एव साक्षात् भवति इति शोमेर-नामकः आलोचकः कथयति । * सत्यप्रकाश मिश्र छायावादेन सह सन्बन्धितानां शास्त्रमीमांसायाः विषये कथयति यत्, ― “महादेव्याः वैदुष्ययुक्ताः तार्किकताः, तस्याः उदाहरणानि च छायावादस्य, रहस्यवादस्य च रचनाः पूर्ववर्तिकाव्यरचनाभ्यः विशिष्टाः सन्ति । तथा च ताः रचनाः अनेकेषु आयामेषु मानवीयसंवेदनाम् उपस्थापयन्ति । सत्यप्रकाशस्य स्पष्टमतम् अस्ति यत्, "महादेव्याः न कस्यापि उपरि भावसाम्यं, भावोपहरणम् इत्यादिविषये आरोपाः कृताः, अपि तु तया केवलं छायावादस्य स्वभावः, चरित्रं, स्वरूपं, विशिष्टता च वर्णिता अस्ति" इति <ref>{{cite web|first=साहित्य अकैडमी|url=http://www.tadbhav.com/Mahadevi%20ka.htm|title=महादेवी का सर्जन : प्रतिरोध और करुणा|work=press release|publisher=तद्भव|accessdate=२०/३/२०१५|archive-date=2007-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070922133831/http://www.tadbhav.com/Mahadevi%20ka.htm|deadurl=yes}}</ref> । * प्रभाकर श्रोत्रिय सदृशाः मनीषिणः कथयन्ति यत्, ये तस्याः गणनां पीडायाः, निराशायाः कवयित्रीषु कुर्वन्ति, ते न जानन्ति यत्, सा पीडानुभवे समान्यजेनेभ्यः कियती संवेदनशीला अस्ति, यया जीवनस्य सत्यतायाः बोधः भवति {{Ref_label|श्रोत्रिय|च|none}} । अत्र सत्यता अस्ति यत्, महादेव्याः काव्यसंसारः छायावादस्य परिधौ निहितः आसीत् । परन्तु तस्याः काव्यानि असम्पृक्तरीत्या दृश्यन्ते चेत्, महादेव्या सह अन्याय एव मन्यते । [[वङ्ग]]प्रदेशस्य अकालस्य समये १९४३ तमे वर्षे तया एकं काव्यसङ्कलनं प्रकाशितम् । वङ्गसम्बद्धा “बंग भू शत वंदना”-नामिका कविता अपि रचिता । तथैव चीन-देशस्य आक्रमणस्य विराधाय तया 'हिमालय'-नामकः काव्यसङ्ग्रहः अरि सम्पादितः । सः सङ्ग्रहः तस्याः युगबोधस्य प्रमाणम् अस्ति । गद्यसाहित्यक्षेत्रे अपि तया अनेकानि कार्याणि कृतानि । तस्याः आलोचनात्मकं साहित्यं काव्यवदेव महत्त्वपूर्णम् अस्ति । तस्याः संस्मरणानि भारतीयजीवनस्य संस्मरणानां चित्राणि सन्ति । चित्रकलाक्षेत्रे तस्याः योगदानं न दृश्यते, परन्तु जलरङ्गानाम् उपयोगेन ‘वॉश’-शैल्या निर्मतानि तस्याः चित्राणि अस्पष्टरङ्गाः, लयपूर्णरेखाः च कलायाः सुन्दरोदाहरणत्वेन परिगण्यन्ते । सा रेखाचित्राणि अपि अरचयत् । == पुरस्काराणि == <!--[[चित्रम्:Mahadevi gyanpeeth1.jpg|thumb|200px|right| [[मार्गरेट थैचर]]-महोदयायाः ज्ञानपीठपुरस्कारं स्वीकुर्वती महादेवी वर्मा]] [[चित्रम्:Mahadevidt.jpg|thumb|200px|right|डाकटिकट]] --> सा प्रशासनिक-अर्धप्रशासनिक-व्यक्तिगतसंस्थाभ्यः पुरस्काराणि प्रापत् । * १९४३ तमे वर्षे सा ‘मङ्गलाप्रसादपारितोषिकम्’ एवं ‘[[भारतभारती]]’-पुरस्कारं प्रापत् । स्वाधीनताप्राप्त्यनन्तरं १९५२ तमे वर्षे सा उत्तरप्रदेशविधानपरिषदः सदस्या अभवत् । १९५६ तमे वर्षे भारतसरकारः तस्याः साहित्यिकसेवानिमित्तं तस्यै ‘[[पद्मभूषण]]’-उपाधिम् अयच्छत् । १९७९ तमे वर्षे [[साहित्य अकादमी]]-संस्थायाः सदस्यतां प्राप्तवती सा प्रप्रथममहिला आसीत् <ref>{{cite web|first=साहित्य अकैडमी|url=http://www3.sahitya-akademi.org/|title=प्रप्रथमसदस्या|work=press release|publisher=साहित्य अकैडमी|accessdate=3 मार्च 2007|archive-date=2013-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233424/http://www3.sahitya-akademi.org/|deadurl=yes}}</ref> । १९८८ तमे वर्षे मरणोत्तरं [[पद्मविभूषण]]-उपाधिना भारतसरकारेण सा सम्मानिता अभवत् <ref name="गंगाप्रसाद"/> । * १९६९ तमे वर्षे [[विक्रमविश्वविद्यालयः]], १९७७ तमे वर्षे [[कुमाऊंविश्वविद्यालयः]] - [[नैनीतालमण्डलम्|नैनीताल]], १९८० तमे वर्षे [[देहलीविश्वविद्यालयः]], १९८४ तमे वर्षे [[बनारसहिन्दूविश्वविद्यालयः]] - [[वाराणसी]] च तस्यै डी.लिट-नामकेन उपाधिना सा सम्मानिता अभवत् । * पुरा महादेवी वर्मा ‘नीरजा’-इत्याख्यायै रचनायै १९३४ तमे वर्षे ‘सक्सेरिया'-पुरस्कारं, १९४२ तमे वर्षे ‘स्मृति की रेखाएँ’-इत्याख्यायै रचनायै ‘द्विवेदी'-पदकं प्रापत् । ‘यामा’-नामकस्य काव्यस्य सङ्कलनाय अपि [[ज्ञानपीठपुरस्कारम्|ज्ञानपीठपुरस्कारं]] प्रापत् <ref>{{cite web|first=ज्ञानपीठपुरस्कारः|title=ज्ञानपीठपुरस्कारः|url=http://www.webindia123.com/government/award/jnanpith.htm|work=press release|publisher= वेबइंडिया |accessdate=२१/०३/२०१५}}</ref> । भारतस्य पञ्चाशति ५० यशस्विनीषु महिलासु सा अन्तर्भवति <ref>{{cite web|first= इंदिरा |title= भारतस्य पञ्चाशत्सु ५० यशस्विमहिलासु स्थानम्|url=http://www.webindia123.com/government/award/jnanpith.htm|work=press release|publisher= आइकॉन बुक्स |accessdate=२१/०३/२०१५}}</ref> । * १९६८ तमे वर्षे सुप्रसिद्धेन भारतीयचलच्चित्रनिदेशकेन [[मृणाल सेन]] इत्यनेन अपि तस्याः संस्मरणार्थं ‘वह चीनी भाई’<ref>{{cite web|first= इंदिरा |title= वह चीनी भाई |url= http://www.abhivyakti-hindi.org/sansmaran/2001/chinibhai.htm|work=press release|publisher= अभिव्यक्ति |accessdate=२१/०३/२०१५}}</ref> इत्याख्यायाः महादेव्याः रचनायाः आधारेण वङ्गभाषायाम् एकस्य चलच्चित्रस्य रचना कृता । तस्य चलच्चित्रस्य नाम 'नील आकाशेर नीचे' आसीत् <ref>{{cite web|first= इंदिरा |title= नील आकाशेर नीचे |url= http://mrinalsen.org/neel_akasher_niche.htm |publisher= मृणाल सेन |accessdate=२१/०३/२०१५}}</ref> । * १९९१ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य षोडशे (१६) दिनाङ्के भारतस्य पत्राचारविभागः [[जयशङ्कर प्रसाद]]-महोदयेन सह तस्याः सम्माननं कुर्वन् २ रूप्यकाणां युगलचिटिकां प्राकाशयत् <ref>{{cite web|first= इंदिरा |title= भारतीय डाक |url= http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/M/MAHADEVI%20VERMA?PHPSESSID=fcb7e71cf6772341cae0bd9dabc9642f |publisher= इंडियनपोस्ट |accessdate=२१/०३/२०१५}}</ref> । == महादेव्याः योगदानम् == [[चित्रम्:map mahadevi.jpg|thumb|250px|'''महादेव्या सह सँल्लग्नानि कानिचन स्थलानि''']] साहित्ये महादेव्याः आविर्भावः तदा अभवत्, यदा 'खडीबोली'-भाषायाः आकारः परिष्कृतः भवति स्म । सा हिन्दीकवितायै ब्रजभाषायानुकूलान् कोमलशब्दान् संस्कृतभाषायाः, वङ्गभाषायाः च अन्विष्टवती । छन्दोभिः तया गीतरचनाक्षेत्रे नावीन्यं सृष्टम् । भारतीयदर्शनस्य वेदनाः स्वीकृत्या सह जनानां सम्मुखम् उपस्थापिताः । एवं सा भाषा-साहित्य-दर्शनेषु अतिमहत्त्वपूर्णानि कार्याणि अकरोत् । तस्याः कार्याणि भविष्यत्कालस्य जनान् अपि प्रैरयत् । शचीरानी गुर्टू-नामिका कवयित्री अपि अङ्ग्यकरोत् यत्, महादेव्याः कविताः सुसज्जितभाषायाः अनुपमोदाहरणम् अस्ति {{Ref_label|शचीरानी|छ|none}} इति । तस्याः गीतरचनायाः शैली, भाषा अतिविशिष्टा आसीत् । तथा च तया याः रचनाः कृताः, ताः सर्वाः सरलाः आसन् । तेन सह प्रतीकानाम्, उदाहरणानां च तया सुन्दररीत्या, स्वाभाविकरीत्या च प्रयोगः कृतः, येन विषयवस्तु पाठकानां नेत्रयोः सम्मुखं चित्रवत् प्रत्यक्षं भवति {{Ref_label|पालीवाल|ज|none}} । छायावादस्य काव्यानां समृद्धौ अपि तस्याः अमूल्यं योगदानं वर्तते । छायावादस्य काव्येषु प्रसादेन (गोविन्द प्रसाद) प्रकृतितत्त्वं स्थापितं, सूर्यकान्तेन (सूर्यकान्त त्रिपाठि निराला) तेषु काव्येष मुक्तछन्दः स्थापितं, सुमित्रानन्दनेन (सुमित्रनन्दन पन्त) च सुकोमलकलायै पोषकतत्वं स्थापितम् । छायावादस्य सम्पूर्णे कलेवरे (शरीरे) प्राणप्रतिष्ठायाः दायित्वं महादेव्या ऊढम् । भावात्मकतायाः एवम् अनुभूतेः च गहनता तस्याः काव्यानां प्रमुखविशेषता आसीत् । हृदयस्य सूक्ष्मातिसूक्ष्मभावानां तरङ्गान् सा मूर्त्तान् च कृत्वा तेषु अभिव्यञ्जनायाः छायावादिरसान् स्थापयति स्म । तस्याः सा कला एव तस्यै ‘महादेवी’त्वेन सम्मानं प्रयच्छति <ref>{{cite book |last=वांजपे |first= प्रो शुभदा |title= पुष्पक (अर्ध-वार्षिक पत्रिका) अंक-6|year= 2006 |publisher= कादम्बिनी क्लब |location= हैदराबाद, भारत|id= |page= 113|editor: डॉ॰ अहिल्या मिश्र |accessday= २३|accessmonth=अप्रैल|accessyear=२००७}}</ref> वे हिन्दी बोलने वालों में अपने भाषणों के लिए सम्मान के साथ याद की जाती हैं। उनके भाषण जन सामान्य के प्रति संवेदना और सच्चाई के प्रति दृढ़ता से परिपूर्ण होते थे। वे दिल्ली में [[१९८३]] में आयोजित तीसरे [[विश्व हिन्दी सम्मेलन]] के समापन समारोह की मुख्य अतिथि थीं। इस अवसर पर दिये गये उनके भाषण में उनके इस गुण को देखा जा सकता है।<ref>{{cite web |first= विश्व हिंदी सम्मेलन |title= समापनसमारोहः |url= http://www.vishwahindi.com/mahadeviji.htm |work= press release |publisher= विश्व हिंदी सम्मेलन |accessdate= २१/०३/२०१५ |archive-date= 2007-10-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071008182938/http://www.vishwahindi.com/mahadeviji.htm |deadurl= yes }}</ref> यद्यपि महादेवी अनेकेषाम् उपन्यासानां, कथानां, नाटकानां च रचनाम् अकरोत्, तथापि तस्याः लेखाः, निबन्धाः, रेखाचित्राणि, संस्मरणाणि, भूमिकाः, ललितनिबन्धाः उत्कृष्टताः आसन् । यतो हि तेषु तया ये गद्याङ्काः लिखिताः, ते श्रेष्ठतमगद्याङ्काः मन्यन्ते {{Ref_label|रामजी पांडे|झ|none}} । तेषु जीवनस्य सम्पूर्णवैविध्यं समाहितम् अस्ति । कल्पनात्मकविचारैः, काव्यानां च अवलम्बनम् अकृत्वैव रचनाकारः गद्ये किं किं स्थापयितुं शक्नोतीति पठनीयं चेत्, महादेव्याः रचनाः पठनीयाः । तस्याः गद्येषु विद्यमानायाः वैचारिकपरिपक्वतायाः वर्तमानकाले अपि प्रासङ्गिकता अनुभूयते {{Ref_label|राजेन्द्र उपाध्याय|ञ|none}} । समाजनिवर्तिका, नारस्वततन्त्रतायाः पक्षधरायाः तस्याः विचारेषु दृढतायाः, विकासस्य च अनुपमसामञ्जस्यं प्राप्यते । सामाजिकजीवनस्य गूढविषयान् बोधयन्ती तस्याः तीव्रदृष्टिः नारीजीवनस्य वैषम्यं, शोषणं च प्रप्रथमवारं समाजस्य सम्मुखम् अस्थापयत् । मौलिकरचनाकर्त्री सा सृजनात्मकम् अनुवादम् अपि करोति स्म । तस्याः प्रखरानुवादस्य दर्शनं ‘सप्तपर्णा’ (१९६०)-ग्रन्थे भवति । स्वस्याः सांस्कृतिकचेतनायाः आधारेण तया वेद-रामायण-थेरगाथा-अश्वघोष-कालिदास-भवभूति-जयदेवादीनां कृतीषु तादात्म्यं स्थापितम् । तथा च ३९ महत्त्वपूर्णान् अंशान् अवलम्ब्य हिन्दीभाषायाम् काव्यानुवादं कृत्वा प्रास्तौत् । ‘अपनी बात’-इत्याख्यां ६१ पृष्टात्मकं शोधपत्रं भारतीयमनीषा-संस्थायाम् उपस्थापितम् । तत् शोधपत्रं स्त्रीलेखनस्य, हिंदीभाषायाः समग्रचिन्तनस्य, ललितलेखनस्य च उपस्थापनं करोति <ref>{{cite web|first=साहित्यकुंज|title=भारतीय चिंतन परंपरा और ‘सप्तपर्णा’|url=http://www.sahityakunj.net/LEKHAK/Rishabhdeo/bhaarti_chintan_parmpra_saptprNaa_Alekh_mahadevi.htm|work=press release|publisher=साहित्यकुंज|accessdate=२१/०३/२०१५}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[हिन्दीसाहित्यम्]] * [[सुभद्रा कुमारी चौहान]] * [[ज्ञानपीठपुरस्कारः]] * [[भारतीयपत्रविभागः]] == टिप्पणी == <div style=font-size:90%;> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|स्तंभ|क|none}} छायावादस्य अन्ये त्रयः स्तम्भाः [[जयशङ्कर प्रसाद]], [[सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला]], [[सुमित्रानन्दन पन्त]] च । &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|निराला की पंक्तियाँ|ख|none}} हिन्दी के विशाल मंदिर की वीणापाणी, स्फूर्ति चेतना रचना की प्रतिमा कल्याणी ―[[निराला]] &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ग.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|सृजनगाथा|ग|none}} सा ब्रजभाषामाध्यमेन हिन्दीभाषायै कोमलतायाः, मधुरतायाः च मार्गं प्रशस्तम् अकरोत् । तथा च व्यष्टिमूलकानां मानवतावादिकाव्यानां प्रतिस्थापनम् अकरोत् । तस्याः गीतानां नादः, सौन्दर्यं च व्यञ्जनाशैल्याः दुर्लभोदाहरणम् अस्ति । ―निशा सहगल <ref>{{cite web|first=सृजनगाथा|title=हिन्दीभाषायाः सरस्वती – महादेवी वर्मा|url=http://www.srijangatha.com/march%2007/shesh-vishesh.hastakshar.mahadevivarma.htm|work=press release|publisher=सृजनगाथा|accessdate=२१/०३/२०१५|archive-date=2007-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070705085254/http://www.srijangatha.com/march%2007/shesh-vishesh.hastakshar.mahadevivarma.htm|deadurl=yes}}</ref> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''घ.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|शुक्ल|घ|none}} “वेदनायाः आधारेण तया हृदयस्य अनुभूतयः जनानां सम्मुखम् उपस्थापिताः । कुत्र वास्तविकानुभूतयः सन्ति ? कुत्र कल्पना अस्ति ? इति वक्तुं न शक्यते ।” ―[[आचार्य रामचन्द्र शुक्ल]] &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ङ.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|द्विवेदी|ङ|none}} “महादेव्याः ‘मैं’ संदर्भः सर्वेभ्यः अस्ति ।” सत्यता इयम् अस्ति यत्, महादेव्याः रचनाः व्यष्टेः समष्टिं प्रति नयन्ति । तस्याः पीडाः, वेदनाः, करुणाः, दुखवादः च विश्वकल्याणस्य कामनायां निहितः अस्ति । ―[[हजारी प्रसाद द्विवेदी]] &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''च.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|श्रोत्रिय|च|none}} वस्तुतः महादेव्याः अनुभूतेः, सर्जनस्य केन्द्रम् अश्रूणि न, अपि तु अग्निः वर्तते । यत् दृश्यमत् अस्ति, तत् अन्तिमं सत्यं नास्ति, परन्तु यत् अदृश्यम् अस्ति, तत् मूलं प्रेरकं वा सत्यम् अस्ति । महादेवी अलिखत्, “आग हूँ जिससे ढुलकते बिन्दु हिमजल के” अनेन सर्वं स्पष्टं भवति । इतोऽपि अस्पष्टता अस्ति चेत्, "मेरे निश्वासों में बहती रहती झंझावात/आँसू में दिनरात प्रलय के घन करते उत्पात/कसक में विद्युत अंतर्धान। ये आँसू सहज सरल वेदना के आँसू नहीं हैं" इत्यस्मिन् तु निश्चयेन तस्याः भावाः सुस्पष्टाः प्रत्यक्षाः वा भवन्ति ―[[प्रभाकर श्रोत्रिय]] <ref>{{cite web |first= जागरण |title= = महादेवी : आँसू नहीं आग है |url= http://ind.jagran.com/sahitya/Inner.aspx?idarticle=517&idcategory=5 |work= press release |publisher= जागरण |accessdate= २१/०३/२०१५ |archiveurl= https://web.archive.org/web/20130813224424/http://hindi.yahoo.com/ |archivedate= 2013-08-13 |deadurl= yes }}</ref> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''छ.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|शचीरानी|छ|none}} महादेव्याः कविताः सुसज्जितभाषायाः अनुपमोदाहरणम् अस्ति ―शचीरानी गुर्टू<ref>{{cite book |last=गुर्टू |first=शचीरानी |title= महादेवी वर्मा |year=|publisher=|location= |id= |page=4 |accessday=18|accessmonth=अप्रैल | accessyear=2007}}</ref> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ज.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|पालीवाल|ज|none}} महादेवी के प्रगीतों का रूप विन्यास, भाषा, प्रतीक-बिंब लय के स्तर पर अद्भुत उपलब्धि कहा जा सकता है। ―कृष्णदत्त पालीवाल<ref>{{cite book |last=पालीवाल |first=कृष्णदत्त |title= आजकल (मासिक पत्रिका) |year=2007 |publisher=प्रकाशन विभाग, सूचना भवन |location=सी जी ओ कॉम्पलेक्स, लोदीरोड, नई दिल्ली-110 003 |id= |page=15 |accessday=30 |accessmonth= मार्च| accessyear=2007}}</ref> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''झ.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|रामजी पांडे|झ|none}} महादेव्या गद्येषु अपि कवितायाः मर्मस्य अनुभूतिः जनिता । ‘गद्यं कवीनां निकषं वदन्ति’ इत्येताम् उक्तिं सा चरितार्थितवती । विलक्षणता तु अस्ति यत् न तु सा उपन्यासम् अलिखत्, न तु कथां, नैव नाटकानि, तथापि श्रेष्ठगद्यकारत्वेन प्रसिद्धा अस्ति । तस्याः ग्रन्थलेखने रेखाचित्रस्य, संस्मरणस्य, यात्रावृत्तस्य च आभासः भवति । तथा च सम्पादकीयं, भूमिकाः, निबन्धाः, अभिभाषणानि इत्यादीनां माध्यमेन जीवनस्य वैविध्यस्य ज्ञानं भवति । कल्पनात्मकविचारैः, काव्यानां च अवलम्बनम् अकृत्वैव रचनाकारः गद्ये किं किं स्थापयितुं शक्नोतीति पठनीयं चेत्, महादेव्याः रचनाः पठनीयाः । ―रामजी पांडेय<ref>{{harvnb|वर्मा|1997|p=113}}</ref> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ञ.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|राजेन्द्र उपाध्याय|ञ|none}} महादेव्याः गद्यानि जीवनस्य गहनानि गद्यानि सन्ति । 1956 तमे वर्षे लिखानि तस्याः गद्यानि अद्य 50 वर्षानन्तरम् अपि प्रासङ्गिकानि सन्ति । तत्र किमपि जीर्णत्वं नास्ति । ―राजेन्द्र उपाध्याय<ref>{{cite book |last=उपाध्याय |first=राजेन्द्र |title= आजकल (मासिक पत्रिका) |year=मार्च 2007 |publisher=प्रकाशन विभाग, सूचना भवन |location=सी जी ओ कॉम्पलेक्स, लोदीरोड, नई दिल्ली-110 003 |id= |page=66 |accessday=30 |accessmonth= मार्च| accessyear=2007}}</ref> </div> == उद्धरणम् == {{reflist|2}} === ग्रन्थसूची === <div style=font-size:90%;> {{col-begin}} {{col-2}} * {{Citation | last = वर्मा | first = धीरेन्द्र | year = 1985 | edition = तृतीय | title = हिन्दी साहित्य कोश, भाग प्रथम और दो | publisher = ज्ञानमंडल लिमिटेड | place = वाराणसी, भारत | isbn = <!--needed--> }}। * {{Citation | last = सिंह | first = नामवर | year = 2004 | title = छायावाद | publisher = राजकमल प्रकाशन | place = नई दिल्ली, भारत | isbn = 8126707356 }}। * {{Citation | last = शोमर | first = करीन | year = 1998 | title = Mahadevi Verma and the Chhayavad Age of Modern Hindi Poetry | publisher = ऑक्सफ़र्ड यूनिवर्सिटी प्रेस | place = संयुक्त राज्य अमेरिका | isbn = 978-0195644500 }}। {{col-2}} * {{Citation | last = सिंह | first = डॉ॰ राजकुमार | year = 2007 | title = विचार विमर्श — महादेवी वर्मा: जन्म, शैशवावस्था एवं बाल्यावस्था | publisher = सागर प्रकाशन | place = मथुरा | isbn = <!--needed--> }}। * {{Citation | last = पांडेय | first = गंगाप्रसाद | year = 1970 | title = महीयसी महादेवी | publisher = लोकभारती प्रकाशन | place = इलाहाबाद, भारत | isbn = <!--needed--> }}। * {{Citation | last = वर्मा | first = महादेवी | year = 1997 | title = अतीत के चलचित्र | publisher = राधाकृष्ण प्रकाशन | place = नई दिल्ली, भारत | isbn = 81-7119-099-5 }}। * {{Citation | last = पांडेय | first = गंगाप्रसाद | year = 1968 | title = महाप्राण निराला | publisher = लोकभारती प्रकाशन | place = इलाहाबाद, भारत | isbn = <!--needed--> }}। {{col-end}} </div> == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{commonscat|Mahadevi Verma|महादेवी वर्मा}} {{col-begin}}{{col-2}}<div style=font-size:90%;> ;जीवनी, निबन्धश्च * {{cite web |url=http://www.anubhuti-hindi.org/gauravgram/mahadevi/index.htm |title=महादेवी वर्मा |publisher=अनुभूति}} * {{cite web|url=http://www.jagran.com/sahitya/inner.aspx?idcategory=5&idarticle=954|title=माधुर्यभावस्य उपासिका महादेवी|publisher=जागरण|accessdate=2015-03-21|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928030716/http://www.jagran.com/sahitya/inner.aspx?idcategory=5&idarticle=954|deadurl=yes}} * {{cite web|url=http://www.srijangatha.com/march%2007/shesh-vishesh.hastakshar.mahadevivarma.htm|first=निशा|last=सहगल|title=हिन्दीभाषायाः सरस्वतीः महादेवी वर्मा|publisher=सृजनगाथा|accessdate=2015-03-21|archive-date=2007-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070705085254/http://www.srijangatha.com/march%2007/shesh-vishesh.hastakshar.mahadevivarma.htm|deadurl=yes}} * {{cite web|first=डॉ॰ बिमलेश|last=तेवतिया|url=http://www.taptilok.com/2006/16-07-2006/sahitya_sankala_ki.html|title=श्रृङ्खलायाः भागः : स्व-निर्मित संविधान|publisher=ताप्तीलोक|accessdate=2015-03-21|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326183233/http://www.taptilok.com/2006/16-07-2006/sahitya_sankala_ki.html|deadurl=yes}} * {{cite web|first=प्रो॰ ऋषभदेव|last=शर्मा|url=http://www.sahityakunj.net/LEKHAK/R/Rishabhdeo/bhaarti_chintan_parmpra_saptprNaa_Alekh_mahadevi.htm|title=भारतीयचिन्तनस्य परम्परा, ‘सप्तपर्णा’ च|publisher=साहित्य कुंज|accessdate=2015-03-21|archive-date=2007-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20071006171359/http://www.sahityakunj.net/LEKHAK/R/Rishabhdeo/bhaarti_chintan_parmpra_saptprNaa_Alekh_mahadevi.htm|deadurl=yes}} * {{cite web|first=डॉ॰ राजेन्द्र|last=गौतम|url=http://www.sahityakunj.net/LEKHAK/R/RajendraGautam/mahadevi_ke_kavya_mein_kranti_chetna.htm|title=महादेवी के काव्य में क्रांति-चेतना|publisher=साहित्य कुंज|accessdate=2015-03-21|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011132033/http://www.sahityakunj.net/LEKHAK/R/RajendraGautam/mahadevi_ke_kavya_mein_kranti_chetna.htm|deadurl=yes}}</div> {{col-2}}<div style=font-size:90%;> ;संस्मरणम् * {{cite web |last=वर्मा|first=महादेवी|url=http://www.abhivyakti-hindi.org/sansmaran/2001/chinibhai.htm|last=वर्मा|first=महादेवी|title=रेखाचित्र ‘वह चीनी भाई’|publisher=अभिव्यक्ति}} * {{cite web |last=वर्मा|first=महादेवी|url=http://www.abhivyakti-hindi.org/sansmaran/2004/jo_rekhayen.htm |title=संस्मरण ‘जो रेखाएं कह न सकेंगी’ |publisher=अभिव्यक्ति}} ;विविधम् * {{cite web|last= सी आर राजश्री|url= http://www.sahityakunj.net/LEKHAK/C/CRRajshree/mahadevi_rekhachitr_Alekh.htm|title= महादेवी की रचना 'गोरा और सोना पर आलेख|publisher= साहित्य कुंज|accessdate= 2015-03-21|archive-date= 2009-06-14|archive-url= https://web.archive.org/web/20090614201941/http://www.sahityakunj.net/LEKHAK/C/CRRajshree/mahadevi_rekhachitr_Alekh.htm|deadurl= yes}}</div> * {{cite web |last=वर्मा|first=महादेवी|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/news/cluster/2007/11/071119_bachchan_mahadevi.shtml|title=महादेवी वर्मा पर बीबीसी हिन्दी की खास पेशकश|publisher=बीबीसी हिन्दी}}</div> {{col-end}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:ज्ञानपीठप्रशस्तिभाजः]] [[वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५]] [[वर्गः:बालसाहित्यकाराः]] cckzthqv9ca0w1kwgdafdbq81fy9pkd 4 2179 501987 501986 2026-11-07T12:36:53Z Bijay Chaurasia 12536 /* समर्थनम् */ 501987 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{तलं गच्छतु}} {{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}} == प्रबन्धकाधिकारावेदनम् == विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति। इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति। कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते। भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]]) ===समर्थनम् === [[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ([[User:कोमलप्रसाद पोखरेल|कोमलप्रसाद पोखरेल]] ([[User talk:कोमलप्रसाद पोखरेल|चर्चा]]) १०:४६, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)) * गणेशपौडेलः सक्रियः गतिशीलश्च विकिपीडियाकार्यकर्ता अस्ति। सः संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकपदाय योग्यः समर्थश्च अस्ति। -- [[User:Janak Bhatta|Janak Bhatta]] ([[User talk:Janak Bhatta|चर्चा]]) १०:१७, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) *[[User:Bijay Chaurasia|Bijay Chaurasia]] ([[User talk:Bijay Chaurasia|चर्चा]]) १२:३६, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===विरोधः === ===तटस्थता === ===टिप्पणी === # एतादृशं किं कार्यमस्ति, यत्र वर्तमानप्रबन्धकाः कार्यं न कुर्वन्ति। # प्रबन्धकेभ्यः यदि किमपि कार्यम् उक्तं, तर्हि तैः न कृतम् इति कदापि जातं वा। यदि जातं, तर्हि किं सर्वैः प्रबन्धकैः तथा कृतं वा। # प्रबन्धकत्वस्य एव का आवश्यकता अस्ति, एतादृशं किं साधनीयम् अस्ति, यस्य कृते प्रबन्धकाधिकारस्य एव आवश्यकता अस्ति। # अत्र यादृशं सम्पादनं भवति, तत्र प्रबन्धकाः पर्याप्ताः सन्ति। पश्चात् किमर्थम् एषः नवीनः उपक्रमः। # अन्ये (विशेषतः प्रबन्धकाः @Shubha) महोदयस्य संस्कृतसम्बद्धं कार्यं पश्येयुः। भाषाशुद्धिः, व्यक्तिगतचर्चाः संस्कृते कुर्युः (वोट्सेप-माध्यमेन), लिखितेषु लेखेषु कति दोषाः सन्ति इत्यपि निरीक्षणं कुर्युः। एतत्सर्वं कृत्वा यदि समर्थनस्य सङ्कल्पः तथैव तिष्ठति, तर्हि एव उचितम्। दीर्घकालात् कार्यं करोति इति नात्र प्रबन्धकत्वप्राप्तेः आधारः स्यात् इति मे निवेदनम्। # यतो हि अहं गणेश-महोदयस्य मित्रम् अस्मि। कदाचित् तस्य वचनस्य विरोधं कर्तुं न शक्नोमि सद्यः। परन्तु अत्र चिन्तनस्य आवश्यकता अस्ति इति निश्चयेन अनुभवामि। यः (गणेशमहोदयः स्वयमपि) कोपि एतेषां सर्वेषां विषयाणां सतर्कं चर्चां कुर्यात्, पश्चात् अहं चिन्तयामि। # यदि अत्र चर्चां विना केवलं विभिन्नानां जनानां समर्थनेन एव प्रबन्धकत्वस्य कृते अग्रे गम्यते, तर्हि अहं विरोधाय अथवा सर्वेषां योगदानकर्तॄणां विश्लेषणं ज्ञातुं प्रवृत्तो भविष्ये। केवलं समर्थनं पर्याप्तं नास्ति, कारणं, कारणस्य पृष्ठे वास्तविकी भूमिः अपि आवश्यकी इति मे मतिः। # गणेश-महोदय... क्षम्यतां यदि भवतः मनोदुःखं जातम्। परन्तु भाषादृष्ट्या इतोपि भवता बहुकिमपि करणीयम् अस्ति। संस्कृतं पठतु, संस्कृते स्वयम् अनुवादं कृत्वा लेखान् लिखन्तु, ततः कामपि चर्चा योग्या भवेत्। # भवान् प्रबन्धकः भवेत् इति मे कामना अस्ति, अतः अत्र अहम् अवरोधं न जनयामि, अपि तु निष्पक्षतया मे दायित्वानां वहनं करोमि। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:१६, २ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===प्रबन्धकपदाय मम अभ्यर्थिता=== विकिपीडियायाः परम्परां, नीतिनियमांश्च अनुसृत्य अन्यैः सम्पादकैः सह विचारविनिमयं कृत्वा, परस्परं सहयोगं समन्वयं च विधाय कार्यं कर्तुं मम इच्छा अस्ति। विकिपीडिया कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः परियोजना नास्ति, अपितु सामूहिकप्रयत्नेन विकसितः मुक्तज्ञानकोशः अस्ति। अतः अस्य विकासस्य प्रधान कारणं सर्वेषां सम्पादकानां सहभागिता वर्तते। संस्कृतविकिपीडियायां कानिचन फलकानि तेषां शिक्षालेखनं (documentation) च, ज्ञानपेटिकादीनां (Infobox) निर्माणं तथा व्यवस्थापनं कर्तुं बहूनि प्राविधिककार्याणि करणीयानि सन्ति। मीडियाविकि-अन्तरफलकस्य (Interface) संस्कृतानुवादकार्यमपि अद्यापि पूर्णं न जातम्। अतः विकिपीडियायाः सम्पूर्णं दृश्यस्वरूपं संस्कृतमयं न भवति। कतिपयानि सन्देशानि संस्कृतभाषायां न लभ्यन्ते, तेषां स्थाने अन्यासां भाषाणां (अथवा Default fallback भाषा) सन्देशाः दृश्यन्ते। प्रणालीसन्देशानाम् अनुवादः अपूर्णः इति कारणेन सूचनाः, सावधानतासन्देशाः च अद्यापि आङ्ग्लभाषायां दृश्यन्ते। बहूनि लेखानि च श्रेणीवृक्षानुसारं (Category Tree) व्यवस्थितानि कर्तुं शेषाणि सन्ति। एतेषां कार्याणां सम्पादनं मम प्राथमिकतासु भविष्यति। अन्येषां प्राविधिकसमस्यानां समाधानाय मीडियाविकि-विकासकैः सह सम्पर्कं स्थापयित्वा आवश्यकं सहयोगं समन्वयं च करिष्यामि। स्वयंसेवकानां सम्मानः सहयोगश्च स्वस्य निजीसमयं व्ययीकृत्य विकिपीडियायाः विकासाय योगदानं कुर्वन्तः सर्वे स्वयंसेवकसम्पादकाः मम कृते सदैव सम्माननीयाः सन्ति। तेषां रुचिः, ज्ञानम्, अनुभवः, कार्यक्षमता च विकिपीडियायाः विकासे महत्त्वपूर्णाः सन्ति। अतः प्रत्येकः सम्पादकः स्वेच्छया स्वकीयक्षेत्रे कार्यं कर्तुं शक्नुयात्, तस्य कृते अनुकूलं वातावरणं च भवेत् इति मम प्रयासः भविष्यति। सम्पादकेषु कदाचित् मतभेदाः जायन्ते। एतत् स्वाभाविकम्। परन्तु तेषां समाधानं परस्परं सम्मानं कृत्वा शान्तिपूर्णचर्चया एव करणीयम्। व्यक्तिगतद्वेषः, पूर्वाग्रहः अथवा अधिकारप्रदर्शनं मतभेदस्य समाधानमार्गः न भवितुमर्हति। अन्येषां विचारान् श्रोतुं, नवीनानि विषयाणि ज्ञातुं तथा स्वकीयम् अनुभवम् अन्यैः सह विभक्तुं च अहं सदैव तत्परः अस्मि। नवीनसम्पादकानां स्वागतं, सक्रियसम्पादकानां प्रोत्साहनं तथा सर्वेषां सहभागितायाः अवसरप्रदानं समुदायस्य विकासाय आवश्यकम्। विकिपीडियायाः वास्तविकं सामर्थ्यं तस्यां योगदानं कुर्वत्सु स्वयंसेवकेषु एव निहितम् अस्ति। संस्कृतविकिपीडियायाः विस्तारः संस्कृतविकिपीडियायां मुख्यतः दक्षिण एशियाक्षेत्रात् योगदानं भवति इति दृश्यते। अस्मिन् क्षेत्रे संस्कृतभाषया सह ऐतिहासिकः, सांस्कृतिकः, भाषिकः च सम्बन्धः विद्यमानः अस्ति। अतः अत्रत्येषु बहुषु समुदायेषु संस्कृतभाषायाः प्रति विशेषः अनुरागः दृश्यते। यस्यां भाषायां जनाः स्वकीयत्वम् अनुभवन्ति, तस्याः विकासाय ते अधिकोत्साहेन कार्यं कुर्वन्ति। विकिपीडियायां योगदानं कुर्वन्तः सर्वे सम्पादकाः तत्तद्भाषायाः मातृभाषिणः भवन्ति इति नास्ति। अहमपि संस्कृतभाषायाः मातृभाषी न अस्मि तथापि संस्कृतभाषायाः प्रति मम महति अनुरागः अस्ति। अहं संस्कृतभाषां स्वमातरम् इव प्रेम्णा पश्यामि। सामान्यसम्पादकरूपेण संस्कृतभाषायाः प्रयोगं वर्धयितुं, विशेषतः संस्कृतविकिपीडियायां अधिकाधिकजनानां सहभागितां प्रोत्साहयितुं च दीर्घकालात् प्रयत्नशीलः अस्मि। अस्यैव प्रयत्नस्य भागरूपेण नेपालदेशस्य कोशीप्रदेशे बागमतीप्रदेशे च स्थितेषु प्रमुखसंस्कृतशिक्षणसंस्थानेषु विकिविस्तारकार्यशालाः आयोजिताः। उभयोः कार्यक्रमयोः आयोजनायां तथा कार्यान्वयने मम सक्रियः सहभागः आसीत्। संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापनं यत्र भवति तादृशेषु कानिचन शिक्षणसंस्थानेषु अपि कार्यशालानाम् आयोजनविषये चर्चा प्रचलति। विश्वस्य विभिन्नसमुदायैः सह संवादं कृत्वा संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं कर्तुं जनान् प्रेरयितुम् अपि अहं प्रयतमानः अस्मि। प्रबन्धकपदस्य दायित्वं प्राप्य एतानि कार्याणि अधिकसक्रियतया व्यवस्थितरूपेण च सम्पादयिष्यामि। मम दृष्टिकोण विकिपीडियायां प्रबन्धकपदं पारिश्रमिकयुक्तं पदं नास्ति। एतत् समुदायेन विश्वस्ताय व्यक्तये प्रदत्तम् अतिरिक्तं दायित्वम् अस्ति। प्रबन्धकः अन्यसम्पादकेभ्यः श्रेष्ठः अथवा उच्चपदस्थः अधिकारी न भवति। सः समुदायस्य सेवायै अतिरिक्तं कार्यभारं स्वेच्छया स्वीकुर्वन् स्वयंसेवकः एव भवति। मम अभ्यर्थितायाः उद्देश्यं वर्तमानप्रबन्धकानां अधिकारान् न्यूनीकर्तुं वा तेषां कार्यक्षेत्रे हस्तक्षेपं कर्तुं वा नास्ति। तादृशः कश्चिदपि अभिप्रायः मम नास्ति। विकिपीडियायां सम्पादनं कुर्वतः मम द्वाविंशतिवर्षीयस्य अनुभवस्य आधारेण अद्य अहं एतत् अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छामि। एतत् पदं प्राप्नोमि वा न प्राप्नोमि, मुक्तज्ञानस्य प्रसाराय मम उत्साहः योगदानं च यथापूर्वं भविष्यतः। स्वयंसेवीकार्येषु सर्वे जनाः सर्वदा समानं समयं दातुं न शक्नुवन्ति। यदा कस्यचित् समयः अनुकूलः भवति, तदा सः समुदायस्य हिताय अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छति चेत् तस्य इच्छायाः स्वागतं करणीयम्। एकस्य व्यक्तेः व्यक्तिगताभिप्रायात् अन्ये योगदानोत्सुकाः स्वयंसेवकाः निरुत्साहिताः न भवेयुः। समुदायस्य हिताय यः कोऽपि कार्यं कर्तुम् इच्छति, तस्मै योगदानस्य अवसरः देयः इति मम मतम्। सम्पादकीयकार्यं प्रबन्धकीयकार्यं च परस्परं सम्बद्धे स्तः, तथापि तयोः स्वरूपे किञ्चित् भेदः अस्ति। प्रबन्धकीयकार्ये भाषाज्ञानस्य महत्त्वं न निवारयितुं शक्यते। भाषायाः पर्याप्तज्ञानम् आवश्यकम्, किन्तु तेन सह विकिपीडियायाः नीतिनियमज्ञानम्, प्राविधिकदक्षता, प्रशासनिककार्याणाम् अनुभवः तथा सामुदायिकसमन्वयस्य क्षमता अपि आवश्यकी अस्ति। अत्यधिकलेखयुक्तायाः आङ्ग्लविकिपीडियायाः सर्वे प्रबन्धकाः आङ्ग्लभाषायाः मातृभाषिणः नासन्ति। प्रबन्धकस्य कार्यं केवलं भाषासम्पादनं नास्ति । तस्य प्राविधिककार्याणि, नीतिनियमानां पालनम्, विवादानां समाधानम् तथा समुदायस्य सहयोगः अपि महत्त्वपूर्णानि दायित्वानि सन्ति। मम भाषाज्ञानम्, विकिपीडियायां दीर्घकालीनः सम्पादन प्रबन्धन प्रशासकत्वेन कृतानि कार्यानुभवः, प्राविधिकविषयाणां ज्ञानम् तथा विविधविकिमिडियापरियोजनासु कार्यानुभवः च संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकस्य दायित्वं निर्वोढुं पर्याप्ताः भविष्यन्ति इति मम विश्वासः अस्ति। यत्र आवश्यकता भविष्यति तत्र अन्येषां अनुभवीसम्पादकानां परामर्शं स्वीकरिष्यामि, नवीनानि विषयाणि च ज्ञास्यामि। मुक्तज्ञानस्य दर्शनं सामूहिकसहभागिता च विकिपीडियायाः मूलभावनां न जानन्तः केचन जनाः चिन्तयेयुः यत् सर्वासु भाषासु विकिपीडियायाः लेखनं प्राध्यापकाः, पत्रकाराः, लेखकाः, समीक्षकाः तथा अन्ये विद्वांसः एव कुर्युः। परन्तु विकिपीडियायाः मूलदर्शनं एतादृशान् परम्परागतान् प्रतिबन्धान् अतिक्रम्य सर्वेभ्यः समानं योगदानावसरं ददाति। कस्यचित् व्यक्तेः शैक्षणिकयोग्यता, व्यवसायः, सामाजिकपृष्ठभूमिः अथवा बौद्धिकक्षमता कीदृशी अस्ति इति विचार्य तस्य योगदानं निषिद्धं न भवति। विषयविशेषज्ञस्य ज्ञानम् अवश्यमेव महत्त्वपूर्णम्, तथापि सामान्यजनानाम् अनुभवः तथा योगदानमपि ज्ञानविस्तारे मूल्यवान् भवति। एषा एव विकिपीडियायाः विशेषता, यया सा विश्वस्य जनानां साझा ज्ञानसम्पद् अभवत्। जिमी वेल्सेन सर्वैः सम्पादयितुं शक्यस्य मुक्तविश्वकोशस्य परिकल्पना न कृता अभविष्यत् चेत् विकिपीडिया अद्य एतादृशी विश्वव्यापिनी न अभविष्यत्। विश्वकोशग्रन्थाः केवलं सीमितसाधनसम्पन्नानां जनानाम् एव उपलब्धाः अभविष्यन्। सामान्यजनाः न सहजतया ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुयुः, न च स्वकीयम् अनुभूतं ज्ञानम् अन्यैः सह विभक्तुं शक्नुयुः। इतिहासे अपि सामूहिकप्रयत्नस्य महत्त्वं स्पष्टं दृश्यते। महात्मा गान्धी १९३० तमे वर्षे दाण्डीयात्रा तस्य एकस्य एव प्रयत्नः नासीत्। बी.पी. कोइरालायाः प्रजातन्त्रप्राप्तये कृतः सङ्घर्षः तस्य एकस्य एव प्रयासः नासीत्। एते उदाहरणे दर्शयतः यत् महत्कार्यस्य सफलता एकस्य व्यक्तेः ज्ञानात्, सामर्थ्यात् अथवा नेतृत्वात् एव न भवति। लक्ष्यप्राप्तये सामूहिकसहभागिता, सहयोगः तथा साझा प्रतिबद्धता आवश्यकी भवति। विकिपीडियायाः विकासोऽपि एतेन सिद्धान्तेन अभवत्। सामुदायिकनेतृत्वं परस्परसम्मानश्च [[विकिपीडिया:स्तम्भपञ्चकम्| विकिपीडिया आधारभूत सिद्धान्तानुसारेण]] विकिपीडियासमुदायस्य नेतृत्वं नाम सदस्येषु नियन्त्रणस्थापनं न, अपितु तेषां संरक्षणं, प्रोत्साहनं तथा सहयोगपूर्णवातावरणस्य निर्माणम् अस्ति। नेतृत्वदायित्वं धारयता व्यक्तिना समुदायस्य सदस्याणाम् अधिकाराः, सम्मानः तथा स्वतन्त्राभिव्यक्तिः संरक्षितव्याः। अतः संस्कृतविकिपीडियाम् अपि मुक्तं, समावेशी, सहिष्णुं सहयोगपूर्णं च समुदायं निर्मातुं वयं सर्वे प्रयतेमहि। विद्वांसः, सामान्यसम्पादकाः, भाषाविदः, प्राविधिकसम्पादकाः, अनुभवीसम्पादकाः तथा नवीनप्रयोगकर्तारः सर्वे समानसम्मानेन योगदानं कर्तुं शक्नुयुः। अहं प्रबन्धकपदं प्राप्नोमि चेत् अन्यैः सम्पादकैः सह मिलित्वा स्वयंसेवकरूपेण कार्यं करिष्यामि। विकिपीडियायाः नीतिनियमान् निष्पक्षतया, पारदर्शितया तथा समानभावेन अनुसरिष्यामि। व्यक्तिगतमतभेदान् प्रबन्धकीयाधिकारस्य प्रयोगस्य आधारं न करिष्यामि। समुदायस्य सहमतिम्, स्थापितनीतीः तथा विकिपीडियायाः मूलभावनां च अनुसृत्य दायित्वं निर्वक्ष्यामि। संस्कृतविकिपीडियायाः विकासः कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः प्रयासेन न सम्भवति। अस्य कृते संस्कृतप्रेमिणां, विषयविशेषज्ञानां, भाषाविदां, प्राविधिकज्ञानां तथा सामान्यस्वयंसेवकानां सामूहिकं योगदानम् आवश्यकम् अस्ति। मम अभ्यर्थिता अपि अस्मिन् सामूहिकप्रयत्ने अतिरिक्तदायित्वं स्वीकर्तुं मम इच्छायाः अभिव्यक्तिः अस्ति। समुदायः मयि विश्वासं कृत्वा एतत् दायित्वं ददाति चेत् सर्वैः सम्पादकैः सह सहयोगं कुर्वन् संस्कृतविकिपीडियायाः प्राविधिकसुधाराय, लेखानां गुणवत्तावर्धनाय, नवीनसम्पादकानां सहभागिताविस्ताराय तथा स्वस्थसामुदायिकवातावरणस्य निर्माणाय निष्ठया प्रयतिष्ये। मुक्तज्ञानम्, परस्परं सम्मानः, समानसहभागिता तथा सामूहिकसहयोगः एव अस्माकं साझा लक्ष्यं भवतु। अस्तु। [[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) ०८:४९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा। मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]] समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें। समिति की सहायता टीम के लिए, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५ == [[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]] :'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। <nowiki>[यूष्माकं भाषायाम्]</nowiki> उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः <nowiki>[यूष्माकं देशं विहाय]</nowiki> अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः। न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति। कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> २१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु == <section begin="announcement-content" /> योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति। यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])</bdi> १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC) </bdi> (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> 4w4rlivvxi8ymg4kgxrym66z75klzvp 501988 501987 2026-11-07T13:01:19Z Biplab Anand 11758 +समर्थन 501988 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{तलं गच्छतु}} {{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}} == प्रबन्धकाधिकारावेदनम् == विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति। इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति। कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते। भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]]) ===समर्थनम् === [[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ([[User:कोमलप्रसाद पोखरेल|कोमलप्रसाद पोखरेल]] ([[User talk:कोमलप्रसाद पोखरेल|चर्चा]]) १०:४६, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)) * गणेशपौडेलः सक्रियः गतिशीलश्च विकिपीडियाकार्यकर्ता अस्ति। सः संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकपदाय योग्यः समर्थश्च अस्ति। -- [[User:Janak Bhatta|Janak Bhatta]] ([[User talk:Janak Bhatta|चर्चा]]) १०:१७, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) *[[User:Bijay Chaurasia|Bijay Chaurasia]] ([[User talk:Bijay Chaurasia|चर्चा]]) १२:३६, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) * यतो हि गणेशपौडेलः कुशलप्रयोक्तृरूपेण संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं ददाति, तस्मात् अहं विकिपीडियायाः नीतिमार्गदर्शिकानुसारं प्रबन्धकत्वेन तस्य उत्तरदायित्वस्य समर्थनं करोमि। --[[User:Biplab Anand|Biplab Anand]] ([[User talk:Biplab Anand|चर्चा]]) १३:००, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===विरोधः === ===तटस्थता === ===टिप्पणी === # एतादृशं किं कार्यमस्ति, यत्र वर्तमानप्रबन्धकाः कार्यं न कुर्वन्ति। # प्रबन्धकेभ्यः यदि किमपि कार्यम् उक्तं, तर्हि तैः न कृतम् इति कदापि जातं वा। यदि जातं, तर्हि किं सर्वैः प्रबन्धकैः तथा कृतं वा। # प्रबन्धकत्वस्य एव का आवश्यकता अस्ति, एतादृशं किं साधनीयम् अस्ति, यस्य कृते प्रबन्धकाधिकारस्य एव आवश्यकता अस्ति। # अत्र यादृशं सम्पादनं भवति, तत्र प्रबन्धकाः पर्याप्ताः सन्ति। पश्चात् किमर्थम् एषः नवीनः उपक्रमः। # अन्ये (विशेषतः प्रबन्धकाः @Shubha) महोदयस्य संस्कृतसम्बद्धं कार्यं पश्येयुः। भाषाशुद्धिः, व्यक्तिगतचर्चाः संस्कृते कुर्युः (वोट्सेप-माध्यमेन), लिखितेषु लेखेषु कति दोषाः सन्ति इत्यपि निरीक्षणं कुर्युः। एतत्सर्वं कृत्वा यदि समर्थनस्य सङ्कल्पः तथैव तिष्ठति, तर्हि एव उचितम्। दीर्घकालात् कार्यं करोति इति नात्र प्रबन्धकत्वप्राप्तेः आधारः स्यात् इति मे निवेदनम्। # यतो हि अहं गणेश-महोदयस्य मित्रम् अस्मि। कदाचित् तस्य वचनस्य विरोधं कर्तुं न शक्नोमि सद्यः। परन्तु अत्र चिन्तनस्य आवश्यकता अस्ति इति निश्चयेन अनुभवामि। यः (गणेशमहोदयः स्वयमपि) कोपि एतेषां सर्वेषां विषयाणां सतर्कं चर्चां कुर्यात्, पश्चात् अहं चिन्तयामि। # यदि अत्र चर्चां विना केवलं विभिन्नानां जनानां समर्थनेन एव प्रबन्धकत्वस्य कृते अग्रे गम्यते, तर्हि अहं विरोधाय अथवा सर्वेषां योगदानकर्तॄणां विश्लेषणं ज्ञातुं प्रवृत्तो भविष्ये। केवलं समर्थनं पर्याप्तं नास्ति, कारणं, कारणस्य पृष्ठे वास्तविकी भूमिः अपि आवश्यकी इति मे मतिः। # गणेश-महोदय... क्षम्यतां यदि भवतः मनोदुःखं जातम्। परन्तु भाषादृष्ट्या इतोपि भवता बहुकिमपि करणीयम् अस्ति। संस्कृतं पठतु, संस्कृते स्वयम् अनुवादं कृत्वा लेखान् लिखन्तु, ततः कामपि चर्चा योग्या भवेत्। # भवान् प्रबन्धकः भवेत् इति मे कामना अस्ति, अतः अत्र अहम् अवरोधं न जनयामि, अपि तु निष्पक्षतया मे दायित्वानां वहनं करोमि। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:१६, २ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===प्रबन्धकपदाय मम अभ्यर्थिता=== विकिपीडियायाः परम्परां, नीतिनियमांश्च अनुसृत्य अन्यैः सम्पादकैः सह विचारविनिमयं कृत्वा, परस्परं सहयोगं समन्वयं च विधाय कार्यं कर्तुं मम इच्छा अस्ति। विकिपीडिया कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः परियोजना नास्ति, अपितु सामूहिकप्रयत्नेन विकसितः मुक्तज्ञानकोशः अस्ति। अतः अस्य विकासस्य प्रधान कारणं सर्वेषां सम्पादकानां सहभागिता वर्तते। संस्कृतविकिपीडियायां कानिचन फलकानि तेषां शिक्षालेखनं (documentation) च, ज्ञानपेटिकादीनां (Infobox) निर्माणं तथा व्यवस्थापनं कर्तुं बहूनि प्राविधिककार्याणि करणीयानि सन्ति। मीडियाविकि-अन्तरफलकस्य (Interface) संस्कृतानुवादकार्यमपि अद्यापि पूर्णं न जातम्। अतः विकिपीडियायाः सम्पूर्णं दृश्यस्वरूपं संस्कृतमयं न भवति। कतिपयानि सन्देशानि संस्कृतभाषायां न लभ्यन्ते, तेषां स्थाने अन्यासां भाषाणां (अथवा Default fallback भाषा) सन्देशाः दृश्यन्ते। प्रणालीसन्देशानाम् अनुवादः अपूर्णः इति कारणेन सूचनाः, सावधानतासन्देशाः च अद्यापि आङ्ग्लभाषायां दृश्यन्ते। बहूनि लेखानि च श्रेणीवृक्षानुसारं (Category Tree) व्यवस्थितानि कर्तुं शेषाणि सन्ति। एतेषां कार्याणां सम्पादनं मम प्राथमिकतासु भविष्यति। अन्येषां प्राविधिकसमस्यानां समाधानाय मीडियाविकि-विकासकैः सह सम्पर्कं स्थापयित्वा आवश्यकं सहयोगं समन्वयं च करिष्यामि। स्वयंसेवकानां सम्मानः सहयोगश्च स्वस्य निजीसमयं व्ययीकृत्य विकिपीडियायाः विकासाय योगदानं कुर्वन्तः सर्वे स्वयंसेवकसम्पादकाः मम कृते सदैव सम्माननीयाः सन्ति। तेषां रुचिः, ज्ञानम्, अनुभवः, कार्यक्षमता च विकिपीडियायाः विकासे महत्त्वपूर्णाः सन्ति। अतः प्रत्येकः सम्पादकः स्वेच्छया स्वकीयक्षेत्रे कार्यं कर्तुं शक्नुयात्, तस्य कृते अनुकूलं वातावरणं च भवेत् इति मम प्रयासः भविष्यति। सम्पादकेषु कदाचित् मतभेदाः जायन्ते। एतत् स्वाभाविकम्। परन्तु तेषां समाधानं परस्परं सम्मानं कृत्वा शान्तिपूर्णचर्चया एव करणीयम्। व्यक्तिगतद्वेषः, पूर्वाग्रहः अथवा अधिकारप्रदर्शनं मतभेदस्य समाधानमार्गः न भवितुमर्हति। अन्येषां विचारान् श्रोतुं, नवीनानि विषयाणि ज्ञातुं तथा स्वकीयम् अनुभवम् अन्यैः सह विभक्तुं च अहं सदैव तत्परः अस्मि। नवीनसम्पादकानां स्वागतं, सक्रियसम्पादकानां प्रोत्साहनं तथा सर्वेषां सहभागितायाः अवसरप्रदानं समुदायस्य विकासाय आवश्यकम्। विकिपीडियायाः वास्तविकं सामर्थ्यं तस्यां योगदानं कुर्वत्सु स्वयंसेवकेषु एव निहितम् अस्ति। संस्कृतविकिपीडियायाः विस्तारः संस्कृतविकिपीडियायां मुख्यतः दक्षिण एशियाक्षेत्रात् योगदानं भवति इति दृश्यते। अस्मिन् क्षेत्रे संस्कृतभाषया सह ऐतिहासिकः, सांस्कृतिकः, भाषिकः च सम्बन्धः विद्यमानः अस्ति। अतः अत्रत्येषु बहुषु समुदायेषु संस्कृतभाषायाः प्रति विशेषः अनुरागः दृश्यते। यस्यां भाषायां जनाः स्वकीयत्वम् अनुभवन्ति, तस्याः विकासाय ते अधिकोत्साहेन कार्यं कुर्वन्ति। विकिपीडियायां योगदानं कुर्वन्तः सर्वे सम्पादकाः तत्तद्भाषायाः मातृभाषिणः भवन्ति इति नास्ति। अहमपि संस्कृतभाषायाः मातृभाषी न अस्मि तथापि संस्कृतभाषायाः प्रति मम महति अनुरागः अस्ति। अहं संस्कृतभाषां स्वमातरम् इव प्रेम्णा पश्यामि। सामान्यसम्पादकरूपेण संस्कृतभाषायाः प्रयोगं वर्धयितुं, विशेषतः संस्कृतविकिपीडियायां अधिकाधिकजनानां सहभागितां प्रोत्साहयितुं च दीर्घकालात् प्रयत्नशीलः अस्मि। अस्यैव प्रयत्नस्य भागरूपेण नेपालदेशस्य कोशीप्रदेशे बागमतीप्रदेशे च स्थितेषु प्रमुखसंस्कृतशिक्षणसंस्थानेषु विकिविस्तारकार्यशालाः आयोजिताः। उभयोः कार्यक्रमयोः आयोजनायां तथा कार्यान्वयने मम सक्रियः सहभागः आसीत्। संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापनं यत्र भवति तादृशेषु कानिचन शिक्षणसंस्थानेषु अपि कार्यशालानाम् आयोजनविषये चर्चा प्रचलति। विश्वस्य विभिन्नसमुदायैः सह संवादं कृत्वा संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं कर्तुं जनान् प्रेरयितुम् अपि अहं प्रयतमानः अस्मि। प्रबन्धकपदस्य दायित्वं प्राप्य एतानि कार्याणि अधिकसक्रियतया व्यवस्थितरूपेण च सम्पादयिष्यामि। मम दृष्टिकोण विकिपीडियायां प्रबन्धकपदं पारिश्रमिकयुक्तं पदं नास्ति। एतत् समुदायेन विश्वस्ताय व्यक्तये प्रदत्तम् अतिरिक्तं दायित्वम् अस्ति। प्रबन्धकः अन्यसम्पादकेभ्यः श्रेष्ठः अथवा उच्चपदस्थः अधिकारी न भवति। सः समुदायस्य सेवायै अतिरिक्तं कार्यभारं स्वेच्छया स्वीकुर्वन् स्वयंसेवकः एव भवति। मम अभ्यर्थितायाः उद्देश्यं वर्तमानप्रबन्धकानां अधिकारान् न्यूनीकर्तुं वा तेषां कार्यक्षेत्रे हस्तक्षेपं कर्तुं वा नास्ति। तादृशः कश्चिदपि अभिप्रायः मम नास्ति। विकिपीडियायां सम्पादनं कुर्वतः मम द्वाविंशतिवर्षीयस्य अनुभवस्य आधारेण अद्य अहं एतत् अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छामि। एतत् पदं प्राप्नोमि वा न प्राप्नोमि, मुक्तज्ञानस्य प्रसाराय मम उत्साहः योगदानं च यथापूर्वं भविष्यतः। स्वयंसेवीकार्येषु सर्वे जनाः सर्वदा समानं समयं दातुं न शक्नुवन्ति। यदा कस्यचित् समयः अनुकूलः भवति, तदा सः समुदायस्य हिताय अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छति चेत् तस्य इच्छायाः स्वागतं करणीयम्। एकस्य व्यक्तेः व्यक्तिगताभिप्रायात् अन्ये योगदानोत्सुकाः स्वयंसेवकाः निरुत्साहिताः न भवेयुः। समुदायस्य हिताय यः कोऽपि कार्यं कर्तुम् इच्छति, तस्मै योगदानस्य अवसरः देयः इति मम मतम्। सम्पादकीयकार्यं प्रबन्धकीयकार्यं च परस्परं सम्बद्धे स्तः, तथापि तयोः स्वरूपे किञ्चित् भेदः अस्ति। प्रबन्धकीयकार्ये भाषाज्ञानस्य महत्त्वं न निवारयितुं शक्यते। भाषायाः पर्याप्तज्ञानम् आवश्यकम्, किन्तु तेन सह विकिपीडियायाः नीतिनियमज्ञानम्, प्राविधिकदक्षता, प्रशासनिककार्याणाम् अनुभवः तथा सामुदायिकसमन्वयस्य क्षमता अपि आवश्यकी अस्ति। अत्यधिकलेखयुक्तायाः आङ्ग्लविकिपीडियायाः सर्वे प्रबन्धकाः आङ्ग्लभाषायाः मातृभाषिणः नासन्ति। प्रबन्धकस्य कार्यं केवलं भाषासम्पादनं नास्ति । तस्य प्राविधिककार्याणि, नीतिनियमानां पालनम्, विवादानां समाधानम् तथा समुदायस्य सहयोगः अपि महत्त्वपूर्णानि दायित्वानि सन्ति। मम भाषाज्ञानम्, विकिपीडियायां दीर्घकालीनः सम्पादन प्रबन्धन प्रशासकत्वेन कृतानि कार्यानुभवः, प्राविधिकविषयाणां ज्ञानम् तथा विविधविकिमिडियापरियोजनासु कार्यानुभवः च संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकस्य दायित्वं निर्वोढुं पर्याप्ताः भविष्यन्ति इति मम विश्वासः अस्ति। यत्र आवश्यकता भविष्यति तत्र अन्येषां अनुभवीसम्पादकानां परामर्शं स्वीकरिष्यामि, नवीनानि विषयाणि च ज्ञास्यामि। मुक्तज्ञानस्य दर्शनं सामूहिकसहभागिता च विकिपीडियायाः मूलभावनां न जानन्तः केचन जनाः चिन्तयेयुः यत् सर्वासु भाषासु विकिपीडियायाः लेखनं प्राध्यापकाः, पत्रकाराः, लेखकाः, समीक्षकाः तथा अन्ये विद्वांसः एव कुर्युः। परन्तु विकिपीडियायाः मूलदर्शनं एतादृशान् परम्परागतान् प्रतिबन्धान् अतिक्रम्य सर्वेभ्यः समानं योगदानावसरं ददाति। कस्यचित् व्यक्तेः शैक्षणिकयोग्यता, व्यवसायः, सामाजिकपृष्ठभूमिः अथवा बौद्धिकक्षमता कीदृशी अस्ति इति विचार्य तस्य योगदानं निषिद्धं न भवति। विषयविशेषज्ञस्य ज्ञानम् अवश्यमेव महत्त्वपूर्णम्, तथापि सामान्यजनानाम् अनुभवः तथा योगदानमपि ज्ञानविस्तारे मूल्यवान् भवति। एषा एव विकिपीडियायाः विशेषता, यया सा विश्वस्य जनानां साझा ज्ञानसम्पद् अभवत्। जिमी वेल्सेन सर्वैः सम्पादयितुं शक्यस्य मुक्तविश्वकोशस्य परिकल्पना न कृता अभविष्यत् चेत् विकिपीडिया अद्य एतादृशी विश्वव्यापिनी न अभविष्यत्। विश्वकोशग्रन्थाः केवलं सीमितसाधनसम्पन्नानां जनानाम् एव उपलब्धाः अभविष्यन्। सामान्यजनाः न सहजतया ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुयुः, न च स्वकीयम् अनुभूतं ज्ञानम् अन्यैः सह विभक्तुं शक्नुयुः। इतिहासे अपि सामूहिकप्रयत्नस्य महत्त्वं स्पष्टं दृश्यते। महात्मा गान्धी १९३० तमे वर्षे दाण्डीयात्रा तस्य एकस्य एव प्रयत्नः नासीत्। बी.पी. कोइरालायाः प्रजातन्त्रप्राप्तये कृतः सङ्घर्षः तस्य एकस्य एव प्रयासः नासीत्। एते उदाहरणे दर्शयतः यत् महत्कार्यस्य सफलता एकस्य व्यक्तेः ज्ञानात्, सामर्थ्यात् अथवा नेतृत्वात् एव न भवति। लक्ष्यप्राप्तये सामूहिकसहभागिता, सहयोगः तथा साझा प्रतिबद्धता आवश्यकी भवति। विकिपीडियायाः विकासोऽपि एतेन सिद्धान्तेन अभवत्। सामुदायिकनेतृत्वं परस्परसम्मानश्च [[विकिपीडिया:स्तम्भपञ्चकम्| विकिपीडिया आधारभूत सिद्धान्तानुसारेण]] विकिपीडियासमुदायस्य नेतृत्वं नाम सदस्येषु नियन्त्रणस्थापनं न, अपितु तेषां संरक्षणं, प्रोत्साहनं तथा सहयोगपूर्णवातावरणस्य निर्माणम् अस्ति। नेतृत्वदायित्वं धारयता व्यक्तिना समुदायस्य सदस्याणाम् अधिकाराः, सम्मानः तथा स्वतन्त्राभिव्यक्तिः संरक्षितव्याः। अतः संस्कृतविकिपीडियाम् अपि मुक्तं, समावेशी, सहिष्णुं सहयोगपूर्णं च समुदायं निर्मातुं वयं सर्वे प्रयतेमहि। विद्वांसः, सामान्यसम्पादकाः, भाषाविदः, प्राविधिकसम्पादकाः, अनुभवीसम्पादकाः तथा नवीनप्रयोगकर्तारः सर्वे समानसम्मानेन योगदानं कर्तुं शक्नुयुः। अहं प्रबन्धकपदं प्राप्नोमि चेत् अन्यैः सम्पादकैः सह मिलित्वा स्वयंसेवकरूपेण कार्यं करिष्यामि। विकिपीडियायाः नीतिनियमान् निष्पक्षतया, पारदर्शितया तथा समानभावेन अनुसरिष्यामि। व्यक्तिगतमतभेदान् प्रबन्धकीयाधिकारस्य प्रयोगस्य आधारं न करिष्यामि। समुदायस्य सहमतिम्, स्थापितनीतीः तथा विकिपीडियायाः मूलभावनां च अनुसृत्य दायित्वं निर्वक्ष्यामि। संस्कृतविकिपीडियायाः विकासः कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः प्रयासेन न सम्भवति। अस्य कृते संस्कृतप्रेमिणां, विषयविशेषज्ञानां, भाषाविदां, प्राविधिकज्ञानां तथा सामान्यस्वयंसेवकानां सामूहिकं योगदानम् आवश्यकम् अस्ति। मम अभ्यर्थिता अपि अस्मिन् सामूहिकप्रयत्ने अतिरिक्तदायित्वं स्वीकर्तुं मम इच्छायाः अभिव्यक्तिः अस्ति। समुदायः मयि विश्वासं कृत्वा एतत् दायित्वं ददाति चेत् सर्वैः सम्पादकैः सह सहयोगं कुर्वन् संस्कृतविकिपीडियायाः प्राविधिकसुधाराय, लेखानां गुणवत्तावर्धनाय, नवीनसम्पादकानां सहभागिताविस्ताराय तथा स्वस्थसामुदायिकवातावरणस्य निर्माणाय निष्ठया प्रयतिष्ये। मुक्तज्ञानम्, परस्परं सम्मानः, समानसहभागिता तथा सामूहिकसहयोगः एव अस्माकं साझा लक्ष्यं भवतु। अस्तु। [[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) ०८:४९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा। मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]] समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें। समिति की सहायता टीम के लिए, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५ == [[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]] :'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। <nowiki>[यूष्माकं भाषायाम्]</nowiki> उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः <nowiki>[यूष्माकं देशं विहाय]</nowiki> अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः। न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति। कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> २१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु == <section begin="announcement-content" /> योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति। यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])</bdi> १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC) </bdi> (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> mjmdrptptpblrw155qghb9uqq7xoyuk 501989 501988 2026-11-07T15:20:02Z Ganesh Paudel 6561 /* टिप्पणी */ 501989 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{तलं गच्छतु}} {{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}} == प्रबन्धकाधिकारावेदनम् == विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति। इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति। कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते। भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]]) ===समर्थनम् === [[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ([[User:कोमलप्रसाद पोखरेल|कोमलप्रसाद पोखरेल]] ([[User talk:कोमलप्रसाद पोखरेल|चर्चा]]) १०:४६, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)) * गणेशपौडेलः सक्रियः गतिशीलश्च विकिपीडियाकार्यकर्ता अस्ति। सः संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकपदाय योग्यः समर्थश्च अस्ति। -- [[User:Janak Bhatta|Janak Bhatta]] ([[User talk:Janak Bhatta|चर्चा]]) १०:१७, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) *[[User:Bijay Chaurasia|Bijay Chaurasia]] ([[User talk:Bijay Chaurasia|चर्चा]]) १२:३६, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) * यतो हि गणेशपौडेलः कुशलप्रयोक्तृरूपेण संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं ददाति, तस्मात् अहं विकिपीडियायाः नीतिमार्गदर्शिकानुसारं प्रबन्धकत्वेन तस्य उत्तरदायित्वस्य समर्थनं करोमि। --[[User:Biplab Anand|Biplab Anand]] ([[User talk:Biplab Anand|चर्चा]]) १३:००, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===विरोधः === ===तटस्थता === ===टिप्पणी === # एतादृशं किं कार्यमस्ति, यत्र वर्तमानप्रबन्धकाः कार्यं न कुर्वन्ति। # प्रबन्धकेभ्यः यदि किमपि कार्यम् उक्तं, तर्हि तैः न कृतम् इति कदापि जातं वा। यदि जातं, तर्हि किं सर्वैः प्रबन्धकैः तथा कृतं वा। # प्रबन्धकत्वस्य एव का आवश्यकता अस्ति, एतादृशं किं साधनीयम् अस्ति, यस्य कृते प्रबन्धकाधिकारस्य एव आवश्यकता अस्ति। # अत्र यादृशं सम्पादनं भवति, तत्र प्रबन्धकाः पर्याप्ताः सन्ति। पश्चात् किमर्थम् एषः नवीनः उपक्रमः। # अन्ये (विशेषतः प्रबन्धकाः @Shubha) महोदयस्य संस्कृतसम्बद्धं कार्यं पश्येयुः। भाषाशुद्धिः, व्यक्तिगतचर्चाः संस्कृते कुर्युः (वोट्सेप-माध्यमेन), लिखितेषु लेखेषु कति दोषाः सन्ति इत्यपि निरीक्षणं कुर्युः। एतत्सर्वं कृत्वा यदि समर्थनस्य सङ्कल्पः तथैव तिष्ठति, तर्हि एव उचितम्। दीर्घकालात् कार्यं करोति इति नात्र प्रबन्धकत्वप्राप्तेः आधारः स्यात् इति मे निवेदनम्। # यतो हि अहं गणेश-महोदयस्य मित्रम् अस्मि। कदाचित् तस्य वचनस्य विरोधं कर्तुं न शक्नोमि सद्यः। परन्तु अत्र चिन्तनस्य आवश्यकता अस्ति इति निश्चयेन अनुभवामि। यः (गणेशमहोदयः स्वयमपि) कोपि एतेषां सर्वेषां विषयाणां सतर्कं चर्चां कुर्यात्, पश्चात् अहं चिन्तयामि। # यदि अत्र चर्चां विना केवलं विभिन्नानां जनानां समर्थनेन एव प्रबन्धकत्वस्य कृते अग्रे गम्यते, तर्हि अहं विरोधाय अथवा सर्वेषां योगदानकर्तॄणां विश्लेषणं ज्ञातुं प्रवृत्तो भविष्ये। केवलं समर्थनं पर्याप्तं नास्ति, कारणं, कारणस्य पृष्ठे वास्तविकी भूमिः अपि आवश्यकी इति मे मतिः। # गणेश-महोदय... क्षम्यतां यदि भवतः मनोदुःखं जातम्। परन्तु भाषादृष्ट्या इतोपि भवता बहुकिमपि करणीयम् अस्ति। संस्कृतं पठतु, संस्कृते स्वयम् अनुवादं कृत्वा लेखान् लिखन्तु, ततः कामपि चर्चा योग्या भवेत्। # भवान् प्रबन्धकः भवेत् इति मे कामना अस्ति, अतः अत्र अहम् अवरोधं न जनयामि, अपि तु निष्पक्षतया मे दायित्वानां वहनं करोमि। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:१६, २ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ::: धन्यवादः नेहल महोदय। भवतः जिज्ञासा अधोलिखितां मम अभ्यर्थिता प्रतिज्ञा सम्बोधयति इति अहं मन्ये। यदि अहं प्रबन्धकः अभविष्यम्, तर्हि भवता सह अन्यैः सम्पादकैः च सह मिलित्वा सम्वादं सहकार्यं च कृत्वा कार्यसम्पादनं कर्तुम् अर्हिष्यामि, यथा तत्पूर्वं कृतवान्। चिन्ता मास्तु। --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १५:१९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===प्रबन्धकपदाय मम अभ्यर्थिता=== विकिपीडियायाः परम्परां, नीतिनियमांश्च अनुसृत्य अन्यैः सम्पादकैः सह विचारविनिमयं कृत्वा, परस्परं सहयोगं समन्वयं च विधाय कार्यं कर्तुं मम इच्छा अस्ति। विकिपीडिया कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः परियोजना नास्ति, अपितु सामूहिकप्रयत्नेन विकसितः मुक्तज्ञानकोशः अस्ति। अतः अस्य विकासस्य प्रधान कारणं सर्वेषां सम्पादकानां सहभागिता वर्तते। संस्कृतविकिपीडियायां कानिचन फलकानि तेषां शिक्षालेखनं (documentation) च, ज्ञानपेटिकादीनां (Infobox) निर्माणं तथा व्यवस्थापनं कर्तुं बहूनि प्राविधिककार्याणि करणीयानि सन्ति। मीडियाविकि-अन्तरफलकस्य (Interface) संस्कृतानुवादकार्यमपि अद्यापि पूर्णं न जातम्। अतः विकिपीडियायाः सम्पूर्णं दृश्यस्वरूपं संस्कृतमयं न भवति। कतिपयानि सन्देशानि संस्कृतभाषायां न लभ्यन्ते, तेषां स्थाने अन्यासां भाषाणां (अथवा Default fallback भाषा) सन्देशाः दृश्यन्ते। प्रणालीसन्देशानाम् अनुवादः अपूर्णः इति कारणेन सूचनाः, सावधानतासन्देशाः च अद्यापि आङ्ग्लभाषायां दृश्यन्ते। बहूनि लेखानि च श्रेणीवृक्षानुसारं (Category Tree) व्यवस्थितानि कर्तुं शेषाणि सन्ति। एतेषां कार्याणां सम्पादनं मम प्राथमिकतासु भविष्यति। अन्येषां प्राविधिकसमस्यानां समाधानाय मीडियाविकि-विकासकैः सह सम्पर्कं स्थापयित्वा आवश्यकं सहयोगं समन्वयं च करिष्यामि। स्वयंसेवकानां सम्मानः सहयोगश्च स्वस्य निजीसमयं व्ययीकृत्य विकिपीडियायाः विकासाय योगदानं कुर्वन्तः सर्वे स्वयंसेवकसम्पादकाः मम कृते सदैव सम्माननीयाः सन्ति। तेषां रुचिः, ज्ञानम्, अनुभवः, कार्यक्षमता च विकिपीडियायाः विकासे महत्त्वपूर्णाः सन्ति। अतः प्रत्येकः सम्पादकः स्वेच्छया स्वकीयक्षेत्रे कार्यं कर्तुं शक्नुयात्, तस्य कृते अनुकूलं वातावरणं च भवेत् इति मम प्रयासः भविष्यति। सम्पादकेषु कदाचित् मतभेदाः जायन्ते। एतत् स्वाभाविकम्। परन्तु तेषां समाधानं परस्परं सम्मानं कृत्वा शान्तिपूर्णचर्चया एव करणीयम्। व्यक्तिगतद्वेषः, पूर्वाग्रहः अथवा अधिकारप्रदर्शनं मतभेदस्य समाधानमार्गः न भवितुमर्हति। अन्येषां विचारान् श्रोतुं, नवीनानि विषयाणि ज्ञातुं तथा स्वकीयम् अनुभवम् अन्यैः सह विभक्तुं च अहं सदैव तत्परः अस्मि। नवीनसम्पादकानां स्वागतं, सक्रियसम्पादकानां प्रोत्साहनं तथा सर्वेषां सहभागितायाः अवसरप्रदानं समुदायस्य विकासाय आवश्यकम्। विकिपीडियायाः वास्तविकं सामर्थ्यं तस्यां योगदानं कुर्वत्सु स्वयंसेवकेषु एव निहितम् अस्ति। संस्कृतविकिपीडियायाः विस्तारः संस्कृतविकिपीडियायां मुख्यतः दक्षिण एशियाक्षेत्रात् योगदानं भवति इति दृश्यते। अस्मिन् क्षेत्रे संस्कृतभाषया सह ऐतिहासिकः, सांस्कृतिकः, भाषिकः च सम्बन्धः विद्यमानः अस्ति। अतः अत्रत्येषु बहुषु समुदायेषु संस्कृतभाषायाः प्रति विशेषः अनुरागः दृश्यते। यस्यां भाषायां जनाः स्वकीयत्वम् अनुभवन्ति, तस्याः विकासाय ते अधिकोत्साहेन कार्यं कुर्वन्ति। विकिपीडियायां योगदानं कुर्वन्तः सर्वे सम्पादकाः तत्तद्भाषायाः मातृभाषिणः भवन्ति इति नास्ति। अहमपि संस्कृतभाषायाः मातृभाषी न अस्मि तथापि संस्कृतभाषायाः प्रति मम महति अनुरागः अस्ति। अहं संस्कृतभाषां स्वमातरम् इव प्रेम्णा पश्यामि। सामान्यसम्पादकरूपेण संस्कृतभाषायाः प्रयोगं वर्धयितुं, विशेषतः संस्कृतविकिपीडियायां अधिकाधिकजनानां सहभागितां प्रोत्साहयितुं च दीर्घकालात् प्रयत्नशीलः अस्मि। अस्यैव प्रयत्नस्य भागरूपेण नेपालदेशस्य कोशीप्रदेशे बागमतीप्रदेशे च स्थितेषु प्रमुखसंस्कृतशिक्षणसंस्थानेषु विकिविस्तारकार्यशालाः आयोजिताः। उभयोः कार्यक्रमयोः आयोजनायां तथा कार्यान्वयने मम सक्रियः सहभागः आसीत्। संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापनं यत्र भवति तादृशेषु कानिचन शिक्षणसंस्थानेषु अपि कार्यशालानाम् आयोजनविषये चर्चा प्रचलति। विश्वस्य विभिन्नसमुदायैः सह संवादं कृत्वा संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं कर्तुं जनान् प्रेरयितुम् अपि अहं प्रयतमानः अस्मि। प्रबन्धकपदस्य दायित्वं प्राप्य एतानि कार्याणि अधिकसक्रियतया व्यवस्थितरूपेण च सम्पादयिष्यामि। मम दृष्टिकोण विकिपीडियायां प्रबन्धकपदं पारिश्रमिकयुक्तं पदं नास्ति। एतत् समुदायेन विश्वस्ताय व्यक्तये प्रदत्तम् अतिरिक्तं दायित्वम् अस्ति। प्रबन्धकः अन्यसम्पादकेभ्यः श्रेष्ठः अथवा उच्चपदस्थः अधिकारी न भवति। सः समुदायस्य सेवायै अतिरिक्तं कार्यभारं स्वेच्छया स्वीकुर्वन् स्वयंसेवकः एव भवति। मम अभ्यर्थितायाः उद्देश्यं वर्तमानप्रबन्धकानां अधिकारान् न्यूनीकर्तुं वा तेषां कार्यक्षेत्रे हस्तक्षेपं कर्तुं वा नास्ति। तादृशः कश्चिदपि अभिप्रायः मम नास्ति। विकिपीडियायां सम्पादनं कुर्वतः मम द्वाविंशतिवर्षीयस्य अनुभवस्य आधारेण अद्य अहं एतत् अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छामि। एतत् पदं प्राप्नोमि वा न प्राप्नोमि, मुक्तज्ञानस्य प्रसाराय मम उत्साहः योगदानं च यथापूर्वं भविष्यतः। स्वयंसेवीकार्येषु सर्वे जनाः सर्वदा समानं समयं दातुं न शक्नुवन्ति। यदा कस्यचित् समयः अनुकूलः भवति, तदा सः समुदायस्य हिताय अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छति चेत् तस्य इच्छायाः स्वागतं करणीयम्। एकस्य व्यक्तेः व्यक्तिगताभिप्रायात् अन्ये योगदानोत्सुकाः स्वयंसेवकाः निरुत्साहिताः न भवेयुः। समुदायस्य हिताय यः कोऽपि कार्यं कर्तुम् इच्छति, तस्मै योगदानस्य अवसरः देयः इति मम मतम्। सम्पादकीयकार्यं प्रबन्धकीयकार्यं च परस्परं सम्बद्धे स्तः, तथापि तयोः स्वरूपे किञ्चित् भेदः अस्ति। प्रबन्धकीयकार्ये भाषाज्ञानस्य महत्त्वं न निवारयितुं शक्यते। भाषायाः पर्याप्तज्ञानम् आवश्यकम्, किन्तु तेन सह विकिपीडियायाः नीतिनियमज्ञानम्, प्राविधिकदक्षता, प्रशासनिककार्याणाम् अनुभवः तथा सामुदायिकसमन्वयस्य क्षमता अपि आवश्यकी अस्ति। अत्यधिकलेखयुक्तायाः आङ्ग्लविकिपीडियायाः सर्वे प्रबन्धकाः आङ्ग्लभाषायाः मातृभाषिणः नासन्ति। प्रबन्धकस्य कार्यं केवलं भाषासम्पादनं नास्ति । तस्य प्राविधिककार्याणि, नीतिनियमानां पालनम्, विवादानां समाधानम् तथा समुदायस्य सहयोगः अपि महत्त्वपूर्णानि दायित्वानि सन्ति। मम भाषाज्ञानम्, विकिपीडियायां दीर्घकालीनः सम्पादन प्रबन्धन प्रशासकत्वेन कृतानि कार्यानुभवः, प्राविधिकविषयाणां ज्ञानम् तथा विविधविकिमिडियापरियोजनासु कार्यानुभवः च संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकस्य दायित्वं निर्वोढुं पर्याप्ताः भविष्यन्ति इति मम विश्वासः अस्ति। यत्र आवश्यकता भविष्यति तत्र अन्येषां अनुभवीसम्पादकानां परामर्शं स्वीकरिष्यामि, नवीनानि विषयाणि च ज्ञास्यामि। मुक्तज्ञानस्य दर्शनं सामूहिकसहभागिता च विकिपीडियायाः मूलभावनां न जानन्तः केचन जनाः चिन्तयेयुः यत् सर्वासु भाषासु विकिपीडियायाः लेखनं प्राध्यापकाः, पत्रकाराः, लेखकाः, समीक्षकाः तथा अन्ये विद्वांसः एव कुर्युः। परन्तु विकिपीडियायाः मूलदर्शनं एतादृशान् परम्परागतान् प्रतिबन्धान् अतिक्रम्य सर्वेभ्यः समानं योगदानावसरं ददाति। कस्यचित् व्यक्तेः शैक्षणिकयोग्यता, व्यवसायः, सामाजिकपृष्ठभूमिः अथवा बौद्धिकक्षमता कीदृशी अस्ति इति विचार्य तस्य योगदानं निषिद्धं न भवति। विषयविशेषज्ञस्य ज्ञानम् अवश्यमेव महत्त्वपूर्णम्, तथापि सामान्यजनानाम् अनुभवः तथा योगदानमपि ज्ञानविस्तारे मूल्यवान् भवति। एषा एव विकिपीडियायाः विशेषता, यया सा विश्वस्य जनानां साझा ज्ञानसम्पद् अभवत्। जिमी वेल्सेन सर्वैः सम्पादयितुं शक्यस्य मुक्तविश्वकोशस्य परिकल्पना न कृता अभविष्यत् चेत् विकिपीडिया अद्य एतादृशी विश्वव्यापिनी न अभविष्यत्। विश्वकोशग्रन्थाः केवलं सीमितसाधनसम्पन्नानां जनानाम् एव उपलब्धाः अभविष्यन्। सामान्यजनाः न सहजतया ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुयुः, न च स्वकीयम् अनुभूतं ज्ञानम् अन्यैः सह विभक्तुं शक्नुयुः। इतिहासे अपि सामूहिकप्रयत्नस्य महत्त्वं स्पष्टं दृश्यते। महात्मा गान्धी १९३० तमे वर्षे दाण्डीयात्रा तस्य एकस्य एव प्रयत्नः नासीत्। बी.पी. कोइरालायाः प्रजातन्त्रप्राप्तये कृतः सङ्घर्षः तस्य एकस्य एव प्रयासः नासीत्। एते उदाहरणे दर्शयतः यत् महत्कार्यस्य सफलता एकस्य व्यक्तेः ज्ञानात्, सामर्थ्यात् अथवा नेतृत्वात् एव न भवति। लक्ष्यप्राप्तये सामूहिकसहभागिता, सहयोगः तथा साझा प्रतिबद्धता आवश्यकी भवति। विकिपीडियायाः विकासोऽपि एतेन सिद्धान्तेन अभवत्। सामुदायिकनेतृत्वं परस्परसम्मानश्च [[विकिपीडिया:स्तम्भपञ्चकम्| विकिपीडिया आधारभूत सिद्धान्तानुसारेण]] विकिपीडियासमुदायस्य नेतृत्वं नाम सदस्येषु नियन्त्रणस्थापनं न, अपितु तेषां संरक्षणं, प्रोत्साहनं तथा सहयोगपूर्णवातावरणस्य निर्माणम् अस्ति। नेतृत्वदायित्वं धारयता व्यक्तिना समुदायस्य सदस्याणाम् अधिकाराः, सम्मानः तथा स्वतन्त्राभिव्यक्तिः संरक्षितव्याः। अतः संस्कृतविकिपीडियाम् अपि मुक्तं, समावेशी, सहिष्णुं सहयोगपूर्णं च समुदायं निर्मातुं वयं सर्वे प्रयतेमहि। विद्वांसः, सामान्यसम्पादकाः, भाषाविदः, प्राविधिकसम्पादकाः, अनुभवीसम्पादकाः तथा नवीनप्रयोगकर्तारः सर्वे समानसम्मानेन योगदानं कर्तुं शक्नुयुः। अहं प्रबन्धकपदं प्राप्नोमि चेत् अन्यैः सम्पादकैः सह मिलित्वा स्वयंसेवकरूपेण कार्यं करिष्यामि। विकिपीडियायाः नीतिनियमान् निष्पक्षतया, पारदर्शितया तथा समानभावेन अनुसरिष्यामि। व्यक्तिगतमतभेदान् प्रबन्धकीयाधिकारस्य प्रयोगस्य आधारं न करिष्यामि। समुदायस्य सहमतिम्, स्थापितनीतीः तथा विकिपीडियायाः मूलभावनां च अनुसृत्य दायित्वं निर्वक्ष्यामि। संस्कृतविकिपीडियायाः विकासः कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः प्रयासेन न सम्भवति। अस्य कृते संस्कृतप्रेमिणां, विषयविशेषज्ञानां, भाषाविदां, प्राविधिकज्ञानां तथा सामान्यस्वयंसेवकानां सामूहिकं योगदानम् आवश्यकम् अस्ति। मम अभ्यर्थिता अपि अस्मिन् सामूहिकप्रयत्ने अतिरिक्तदायित्वं स्वीकर्तुं मम इच्छायाः अभिव्यक्तिः अस्ति। समुदायः मयि विश्वासं कृत्वा एतत् दायित्वं ददाति चेत् सर्वैः सम्पादकैः सह सहयोगं कुर्वन् संस्कृतविकिपीडियायाः प्राविधिकसुधाराय, लेखानां गुणवत्तावर्धनाय, नवीनसम्पादकानां सहभागिताविस्ताराय तथा स्वस्थसामुदायिकवातावरणस्य निर्माणाय निष्ठया प्रयतिष्ये। मुक्तज्ञानम्, परस्परं सम्मानः, समानसहभागिता तथा सामूहिकसहयोगः एव अस्माकं साझा लक्ष्यं भवतु। अस्तु। [[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) ०८:४९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा। मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]] समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें। समिति की सहायता टीम के लिए, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५ == [[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]] :'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। <nowiki>[यूष्माकं भाषायाम्]</nowiki> उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः <nowiki>[यूष्माकं देशं विहाय]</nowiki> अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः। न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति। कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> २१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु == <section begin="announcement-content" /> योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति। यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])</bdi> १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC) </bdi> (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> k4i3qayew9i7iaz5zsjlbmc3mydrsan 502102 501989 2026-11-08T07:13:23Z Nirjal stha 13384 /* समर्थनम् */ 502102 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{तलं गच्छतु}} {{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}} == प्रबन्धकाधिकारावेदनम् == विगतभ्यः २२ वर्षेभ्यः विकिपीडियायां सम्पादनं करोमि। संस्कृतविकिपीडियायां सक्रियसम्पादकः सन् अहम् आङ्ग्ल-नेपाली-संस्कृत-विकिपीडियासु तथा च विकिमीडिया-कॉमन्स्-मध्ये महत्त्वपूर्णं योगदानं कृतवान् अस्मि। अहं नूतनानां भाषासमुदायानां विकासार्थं तेषां भाषासु विकिपीडिया-निर्माणाय च सततं समर्थनं करोमि। साम्प्रतं संस्कृतविकिपीडियायां सामग्रीवर्धनार्थं जनानां सहभागितां च वर्धयितुं यते। एतदर्थं वयं विकि-प्रसारणं (Outreach) तथा च व्यक्तिगतमार्गदर्शनं (Person-to-person Mentorship) कुर्वन्तः स्मः। अस्मिन् प्रयासे संस्कृतविकिपीडियायाः प्रशासकैः सम्पादकैः च यत् समर्थनं दत्तं, तदर्थं तान् प्रति कार्तज्ञ्यं प्रकटयामि। तत् समर्थनम् एव अस्मान् प्रेरयति। इतः परं प्रबन्धकत्वेन (Sysop) दायित्वं प्राप्य अहं संस्कृतविकिपीडियायै अधिकं योगदानं दातुम् इच्छामि। अहं कतिपयवर्षेभ्यः नेपालीविकिपीडियायां प्रबन्धकत्वेन प्रशासकत्वेन च कार्यं कृतवान् अस्मि। तेन अनुभवेन प्रबन्धकीयकार्याणि सम्यक् जानामि, अतः संस्कृतभाषासमुदायस्य हिताय एतां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोमि इति मम विश्वासः अस्ति। कृपया मम प्रबन्धकाधिकारावेदनं समर्थयन्तु इति सविनयं निवेद्यते। भवदीय --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०६, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) ([[user:Ganesh Paudel|गणेश पौडेल]]) ===समर्थनम् === [[विशेषः:योगदानानि/~2026-58129-83|~2026-58129-83]] ([[सदस्यसम्भाषणम्:~2026-58129-83|वार्ता]]) १३:५३, ३१ अक्टोबर् २०२६ (UTC) एतावता विकिक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि कृत्वा विशेषसामर्थ्यं प्राप्तवान् अयं संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकः सन् अस्य जालपुटस्य अभिवर्धनं करोतु इति आशासे | - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०६:०२, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ([[User:कोमलप्रसाद पोखरेल|कोमलप्रसाद पोखरेल]] ([[User talk:कोमलप्रसाद पोखरेल|चर्चा]]) १०:४६, १ नवेम्बर् २०२६ (UTC)) * गणेशपौडेलः सक्रियः गतिशीलश्च विकिपीडियाकार्यकर्ता अस्ति। सः संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकपदाय योग्यः समर्थश्च अस्ति। -- [[User:Janak Bhatta|Janak Bhatta]] ([[User talk:Janak Bhatta|चर्चा]]) १०:१७, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) *[[User:Bijay Chaurasia|Bijay Chaurasia]] ([[User talk:Bijay Chaurasia|चर्चा]]) १२:३६, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) * यतो हि गणेशपौडेलः कुशलप्रयोक्तृरूपेण संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं ददाति, तस्मात् अहं विकिपीडियायाः नीतिमार्गदर्शिकानुसारं प्रबन्धकत्वेन तस्य उत्तरदायित्वस्य समर्थनं करोमि। --[[User:Biplab Anand|Biplab Anand]] ([[User talk:Biplab Anand|चर्चा]]) १३:००, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) * गणेशपौडेलमहोदयाय मम समर्थनम्। [[User:Nirjal stha|Nirjal stha]] ([[User talk:Nirjal stha|चर्चा]]) ०७:१३, ८ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===विरोधः === ===तटस्थता === ===टिप्पणी === # एतादृशं किं कार्यमस्ति, यत्र वर्तमानप्रबन्धकाः कार्यं न कुर्वन्ति। # प्रबन्धकेभ्यः यदि किमपि कार्यम् उक्तं, तर्हि तैः न कृतम् इति कदापि जातं वा। यदि जातं, तर्हि किं सर्वैः प्रबन्धकैः तथा कृतं वा। # प्रबन्धकत्वस्य एव का आवश्यकता अस्ति, एतादृशं किं साधनीयम् अस्ति, यस्य कृते प्रबन्धकाधिकारस्य एव आवश्यकता अस्ति। # अत्र यादृशं सम्पादनं भवति, तत्र प्रबन्धकाः पर्याप्ताः सन्ति। पश्चात् किमर्थम् एषः नवीनः उपक्रमः। # अन्ये (विशेषतः प्रबन्धकाः @Shubha) महोदयस्य संस्कृतसम्बद्धं कार्यं पश्येयुः। भाषाशुद्धिः, व्यक्तिगतचर्चाः संस्कृते कुर्युः (वोट्सेप-माध्यमेन), लिखितेषु लेखेषु कति दोषाः सन्ति इत्यपि निरीक्षणं कुर्युः। एतत्सर्वं कृत्वा यदि समर्थनस्य सङ्कल्पः तथैव तिष्ठति, तर्हि एव उचितम्। दीर्घकालात् कार्यं करोति इति नात्र प्रबन्धकत्वप्राप्तेः आधारः स्यात् इति मे निवेदनम्। # यतो हि अहं गणेश-महोदयस्य मित्रम् अस्मि। कदाचित् तस्य वचनस्य विरोधं कर्तुं न शक्नोमि सद्यः। परन्तु अत्र चिन्तनस्य आवश्यकता अस्ति इति निश्चयेन अनुभवामि। यः (गणेशमहोदयः स्वयमपि) कोपि एतेषां सर्वेषां विषयाणां सतर्कं चर्चां कुर्यात्, पश्चात् अहं चिन्तयामि। # यदि अत्र चर्चां विना केवलं विभिन्नानां जनानां समर्थनेन एव प्रबन्धकत्वस्य कृते अग्रे गम्यते, तर्हि अहं विरोधाय अथवा सर्वेषां योगदानकर्तॄणां विश्लेषणं ज्ञातुं प्रवृत्तो भविष्ये। केवलं समर्थनं पर्याप्तं नास्ति, कारणं, कारणस्य पृष्ठे वास्तविकी भूमिः अपि आवश्यकी इति मे मतिः। # गणेश-महोदय... क्षम्यतां यदि भवतः मनोदुःखं जातम्। परन्तु भाषादृष्ट्या इतोपि भवता बहुकिमपि करणीयम् अस्ति। संस्कृतं पठतु, संस्कृते स्वयम् अनुवादं कृत्वा लेखान् लिखन्तु, ततः कामपि चर्चा योग्या भवेत्। # भवान् प्रबन्धकः भवेत् इति मे कामना अस्ति, अतः अत्र अहम् अवरोधं न जनयामि, अपि तु निष्पक्षतया मे दायित्वानां वहनं करोमि। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:१६, २ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ::: धन्यवादः नेहल महोदय। भवतः जिज्ञासा अधोलिखितां मम अभ्यर्थिता प्रतिज्ञा सम्बोधयति इति अहं मन्ये। यदि अहं प्रबन्धकः अभविष्यम्, तर्हि भवता सह अन्यैः सम्पादकैः च सह मिलित्वा सम्वादं सहकार्यं च कृत्वा कार्यसम्पादनं कर्तुम् अर्हिष्यामि, यथा तत्पूर्वं कृतवान्। चिन्ता मास्तु। --[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १५:१९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) ===प्रबन्धकपदाय मम अभ्यर्थिता=== विकिपीडियायाः परम्परां, नीतिनियमांश्च अनुसृत्य अन्यैः सम्पादकैः सह विचारविनिमयं कृत्वा, परस्परं सहयोगं समन्वयं च विधाय कार्यं कर्तुं मम इच्छा अस्ति। विकिपीडिया कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः परियोजना नास्ति, अपितु सामूहिकप्रयत्नेन विकसितः मुक्तज्ञानकोशः अस्ति। अतः अस्य विकासस्य प्रधान कारणं सर्वेषां सम्पादकानां सहभागिता वर्तते। संस्कृतविकिपीडियायां कानिचन फलकानि तेषां शिक्षालेखनं (documentation) च, ज्ञानपेटिकादीनां (Infobox) निर्माणं तथा व्यवस्थापनं कर्तुं बहूनि प्राविधिककार्याणि करणीयानि सन्ति। मीडियाविकि-अन्तरफलकस्य (Interface) संस्कृतानुवादकार्यमपि अद्यापि पूर्णं न जातम्। अतः विकिपीडियायाः सम्पूर्णं दृश्यस्वरूपं संस्कृतमयं न भवति। कतिपयानि सन्देशानि संस्कृतभाषायां न लभ्यन्ते, तेषां स्थाने अन्यासां भाषाणां (अथवा Default fallback भाषा) सन्देशाः दृश्यन्ते। प्रणालीसन्देशानाम् अनुवादः अपूर्णः इति कारणेन सूचनाः, सावधानतासन्देशाः च अद्यापि आङ्ग्लभाषायां दृश्यन्ते। बहूनि लेखानि च श्रेणीवृक्षानुसारं (Category Tree) व्यवस्थितानि कर्तुं शेषाणि सन्ति। एतेषां कार्याणां सम्पादनं मम प्राथमिकतासु भविष्यति। अन्येषां प्राविधिकसमस्यानां समाधानाय मीडियाविकि-विकासकैः सह सम्पर्कं स्थापयित्वा आवश्यकं सहयोगं समन्वयं च करिष्यामि। स्वयंसेवकानां सम्मानः सहयोगश्च स्वस्य निजीसमयं व्ययीकृत्य विकिपीडियायाः विकासाय योगदानं कुर्वन्तः सर्वे स्वयंसेवकसम्पादकाः मम कृते सदैव सम्माननीयाः सन्ति। तेषां रुचिः, ज्ञानम्, अनुभवः, कार्यक्षमता च विकिपीडियायाः विकासे महत्त्वपूर्णाः सन्ति। अतः प्रत्येकः सम्पादकः स्वेच्छया स्वकीयक्षेत्रे कार्यं कर्तुं शक्नुयात्, तस्य कृते अनुकूलं वातावरणं च भवेत् इति मम प्रयासः भविष्यति। सम्पादकेषु कदाचित् मतभेदाः जायन्ते। एतत् स्वाभाविकम्। परन्तु तेषां समाधानं परस्परं सम्मानं कृत्वा शान्तिपूर्णचर्चया एव करणीयम्। व्यक्तिगतद्वेषः, पूर्वाग्रहः अथवा अधिकारप्रदर्शनं मतभेदस्य समाधानमार्गः न भवितुमर्हति। अन्येषां विचारान् श्रोतुं, नवीनानि विषयाणि ज्ञातुं तथा स्वकीयम् अनुभवम् अन्यैः सह विभक्तुं च अहं सदैव तत्परः अस्मि। नवीनसम्पादकानां स्वागतं, सक्रियसम्पादकानां प्रोत्साहनं तथा सर्वेषां सहभागितायाः अवसरप्रदानं समुदायस्य विकासाय आवश्यकम्। विकिपीडियायाः वास्तविकं सामर्थ्यं तस्यां योगदानं कुर्वत्सु स्वयंसेवकेषु एव निहितम् अस्ति। संस्कृतविकिपीडियायाः विस्तारः संस्कृतविकिपीडियायां मुख्यतः दक्षिण एशियाक्षेत्रात् योगदानं भवति इति दृश्यते। अस्मिन् क्षेत्रे संस्कृतभाषया सह ऐतिहासिकः, सांस्कृतिकः, भाषिकः च सम्बन्धः विद्यमानः अस्ति। अतः अत्रत्येषु बहुषु समुदायेषु संस्कृतभाषायाः प्रति विशेषः अनुरागः दृश्यते। यस्यां भाषायां जनाः स्वकीयत्वम् अनुभवन्ति, तस्याः विकासाय ते अधिकोत्साहेन कार्यं कुर्वन्ति। विकिपीडियायां योगदानं कुर्वन्तः सर्वे सम्पादकाः तत्तद्भाषायाः मातृभाषिणः भवन्ति इति नास्ति। अहमपि संस्कृतभाषायाः मातृभाषी न अस्मि तथापि संस्कृतभाषायाः प्रति मम महति अनुरागः अस्ति। अहं संस्कृतभाषां स्वमातरम् इव प्रेम्णा पश्यामि। सामान्यसम्पादकरूपेण संस्कृतभाषायाः प्रयोगं वर्धयितुं, विशेषतः संस्कृतविकिपीडियायां अधिकाधिकजनानां सहभागितां प्रोत्साहयितुं च दीर्घकालात् प्रयत्नशीलः अस्मि। अस्यैव प्रयत्नस्य भागरूपेण नेपालदेशस्य कोशीप्रदेशे बागमतीप्रदेशे च स्थितेषु प्रमुखसंस्कृतशिक्षणसंस्थानेषु विकिविस्तारकार्यशालाः आयोजिताः। उभयोः कार्यक्रमयोः आयोजनायां तथा कार्यान्वयने मम सक्रियः सहभागः आसीत्। संस्कृतस्य अध्ययनाध्यापनं यत्र भवति तादृशेषु कानिचन शिक्षणसंस्थानेषु अपि कार्यशालानाम् आयोजनविषये चर्चा प्रचलति। विश्वस्य विभिन्नसमुदायैः सह संवादं कृत्वा संस्कृतविकिपीडियायां योगदानं कर्तुं जनान् प्रेरयितुम् अपि अहं प्रयतमानः अस्मि। प्रबन्धकपदस्य दायित्वं प्राप्य एतानि कार्याणि अधिकसक्रियतया व्यवस्थितरूपेण च सम्पादयिष्यामि। मम दृष्टिकोण विकिपीडियायां प्रबन्धकपदं पारिश्रमिकयुक्तं पदं नास्ति। एतत् समुदायेन विश्वस्ताय व्यक्तये प्रदत्तम् अतिरिक्तं दायित्वम् अस्ति। प्रबन्धकः अन्यसम्पादकेभ्यः श्रेष्ठः अथवा उच्चपदस्थः अधिकारी न भवति। सः समुदायस्य सेवायै अतिरिक्तं कार्यभारं स्वेच्छया स्वीकुर्वन् स्वयंसेवकः एव भवति। मम अभ्यर्थितायाः उद्देश्यं वर्तमानप्रबन्धकानां अधिकारान् न्यूनीकर्तुं वा तेषां कार्यक्षेत्रे हस्तक्षेपं कर्तुं वा नास्ति। तादृशः कश्चिदपि अभिप्रायः मम नास्ति। विकिपीडियायां सम्पादनं कुर्वतः मम द्वाविंशतिवर्षीयस्य अनुभवस्य आधारेण अद्य अहं एतत् अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छामि। एतत् पदं प्राप्नोमि वा न प्राप्नोमि, मुक्तज्ञानस्य प्रसाराय मम उत्साहः योगदानं च यथापूर्वं भविष्यतः। स्वयंसेवीकार्येषु सर्वे जनाः सर्वदा समानं समयं दातुं न शक्नुवन्ति। यदा कस्यचित् समयः अनुकूलः भवति, तदा सः समुदायस्य हिताय अतिरिक्तं दायित्वं स्वीकर्तुम् इच्छति चेत् तस्य इच्छायाः स्वागतं करणीयम्। एकस्य व्यक्तेः व्यक्तिगताभिप्रायात् अन्ये योगदानोत्सुकाः स्वयंसेवकाः निरुत्साहिताः न भवेयुः। समुदायस्य हिताय यः कोऽपि कार्यं कर्तुम् इच्छति, तस्मै योगदानस्य अवसरः देयः इति मम मतम्। सम्पादकीयकार्यं प्रबन्धकीयकार्यं च परस्परं सम्बद्धे स्तः, तथापि तयोः स्वरूपे किञ्चित् भेदः अस्ति। प्रबन्धकीयकार्ये भाषाज्ञानस्य महत्त्वं न निवारयितुं शक्यते। भाषायाः पर्याप्तज्ञानम् आवश्यकम्, किन्तु तेन सह विकिपीडियायाः नीतिनियमज्ञानम्, प्राविधिकदक्षता, प्रशासनिककार्याणाम् अनुभवः तथा सामुदायिकसमन्वयस्य क्षमता अपि आवश्यकी अस्ति। अत्यधिकलेखयुक्तायाः आङ्ग्लविकिपीडियायाः सर्वे प्रबन्धकाः आङ्ग्लभाषायाः मातृभाषिणः नासन्ति। प्रबन्धकस्य कार्यं केवलं भाषासम्पादनं नास्ति । तस्य प्राविधिककार्याणि, नीतिनियमानां पालनम्, विवादानां समाधानम् तथा समुदायस्य सहयोगः अपि महत्त्वपूर्णानि दायित्वानि सन्ति। मम भाषाज्ञानम्, विकिपीडियायां दीर्घकालीनः सम्पादन प्रबन्धन प्रशासकत्वेन कृतानि कार्यानुभवः, प्राविधिकविषयाणां ज्ञानम् तथा विविधविकिमिडियापरियोजनासु कार्यानुभवः च संस्कृतविकिपीडियायाः प्रबन्धकस्य दायित्वं निर्वोढुं पर्याप्ताः भविष्यन्ति इति मम विश्वासः अस्ति। यत्र आवश्यकता भविष्यति तत्र अन्येषां अनुभवीसम्पादकानां परामर्शं स्वीकरिष्यामि, नवीनानि विषयाणि च ज्ञास्यामि। मुक्तज्ञानस्य दर्शनं सामूहिकसहभागिता च विकिपीडियायाः मूलभावनां न जानन्तः केचन जनाः चिन्तयेयुः यत् सर्वासु भाषासु विकिपीडियायाः लेखनं प्राध्यापकाः, पत्रकाराः, लेखकाः, समीक्षकाः तथा अन्ये विद्वांसः एव कुर्युः। परन्तु विकिपीडियायाः मूलदर्शनं एतादृशान् परम्परागतान् प्रतिबन्धान् अतिक्रम्य सर्वेभ्यः समानं योगदानावसरं ददाति। कस्यचित् व्यक्तेः शैक्षणिकयोग्यता, व्यवसायः, सामाजिकपृष्ठभूमिः अथवा बौद्धिकक्षमता कीदृशी अस्ति इति विचार्य तस्य योगदानं निषिद्धं न भवति। विषयविशेषज्ञस्य ज्ञानम् अवश्यमेव महत्त्वपूर्णम्, तथापि सामान्यजनानाम् अनुभवः तथा योगदानमपि ज्ञानविस्तारे मूल्यवान् भवति। एषा एव विकिपीडियायाः विशेषता, यया सा विश्वस्य जनानां साझा ज्ञानसम्पद् अभवत्। जिमी वेल्सेन सर्वैः सम्पादयितुं शक्यस्य मुक्तविश्वकोशस्य परिकल्पना न कृता अभविष्यत् चेत् विकिपीडिया अद्य एतादृशी विश्वव्यापिनी न अभविष्यत्। विश्वकोशग्रन्थाः केवलं सीमितसाधनसम्पन्नानां जनानाम् एव उपलब्धाः अभविष्यन्। सामान्यजनाः न सहजतया ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुयुः, न च स्वकीयम् अनुभूतं ज्ञानम् अन्यैः सह विभक्तुं शक्नुयुः। इतिहासे अपि सामूहिकप्रयत्नस्य महत्त्वं स्पष्टं दृश्यते। महात्मा गान्धी १९३० तमे वर्षे दाण्डीयात्रा तस्य एकस्य एव प्रयत्नः नासीत्। बी.पी. कोइरालायाः प्रजातन्त्रप्राप्तये कृतः सङ्घर्षः तस्य एकस्य एव प्रयासः नासीत्। एते उदाहरणे दर्शयतः यत् महत्कार्यस्य सफलता एकस्य व्यक्तेः ज्ञानात्, सामर्थ्यात् अथवा नेतृत्वात् एव न भवति। लक्ष्यप्राप्तये सामूहिकसहभागिता, सहयोगः तथा साझा प्रतिबद्धता आवश्यकी भवति। विकिपीडियायाः विकासोऽपि एतेन सिद्धान्तेन अभवत्। सामुदायिकनेतृत्वं परस्परसम्मानश्च [[विकिपीडिया:स्तम्भपञ्चकम्| विकिपीडिया आधारभूत सिद्धान्तानुसारेण]] विकिपीडियासमुदायस्य नेतृत्वं नाम सदस्येषु नियन्त्रणस्थापनं न, अपितु तेषां संरक्षणं, प्रोत्साहनं तथा सहयोगपूर्णवातावरणस्य निर्माणम् अस्ति। नेतृत्वदायित्वं धारयता व्यक्तिना समुदायस्य सदस्याणाम् अधिकाराः, सम्मानः तथा स्वतन्त्राभिव्यक्तिः संरक्षितव्याः। अतः संस्कृतविकिपीडियाम् अपि मुक्तं, समावेशी, सहिष्णुं सहयोगपूर्णं च समुदायं निर्मातुं वयं सर्वे प्रयतेमहि। विद्वांसः, सामान्यसम्पादकाः, भाषाविदः, प्राविधिकसम्पादकाः, अनुभवीसम्पादकाः तथा नवीनप्रयोगकर्तारः सर्वे समानसम्मानेन योगदानं कर्तुं शक्नुयुः। अहं प्रबन्धकपदं प्राप्नोमि चेत् अन्यैः सम्पादकैः सह मिलित्वा स्वयंसेवकरूपेण कार्यं करिष्यामि। विकिपीडियायाः नीतिनियमान् निष्पक्षतया, पारदर्शितया तथा समानभावेन अनुसरिष्यामि। व्यक्तिगतमतभेदान् प्रबन्धकीयाधिकारस्य प्रयोगस्य आधारं न करिष्यामि। समुदायस्य सहमतिम्, स्थापितनीतीः तथा विकिपीडियायाः मूलभावनां च अनुसृत्य दायित्वं निर्वक्ष्यामि। संस्कृतविकिपीडियायाः विकासः कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः प्रयासेन न सम्भवति। अस्य कृते संस्कृतप्रेमिणां, विषयविशेषज्ञानां, भाषाविदां, प्राविधिकज्ञानां तथा सामान्यस्वयंसेवकानां सामूहिकं योगदानम् आवश्यकम् अस्ति। मम अभ्यर्थिता अपि अस्मिन् सामूहिकप्रयत्ने अतिरिक्तदायित्वं स्वीकर्तुं मम इच्छायाः अभिव्यक्तिः अस्ति। समुदायः मयि विश्वासं कृत्वा एतत् दायित्वं ददाति चेत् सर्वैः सम्पादकैः सह सहयोगं कुर्वन् संस्कृतविकिपीडियायाः प्राविधिकसुधाराय, लेखानां गुणवत्तावर्धनाय, नवीनसम्पादकानां सहभागिताविस्ताराय तथा स्वस्थसामुदायिकवातावरणस्य निर्माणाय निष्ठया प्रयतिष्ये। मुक्तज्ञानम्, परस्परं सम्मानः, समानसहभागिता तथा सामूहिकसहयोगः एव अस्माकं साझा लक्ष्यं भवतु। अस्तु। [[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) ०८:४९, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा। मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]] समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें। समिति की सहायता टीम के लिए, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५ == [[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]] :'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। <nowiki>[यूष्माकं भाषायाम्]</nowiki> उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः <nowiki>[यूष्माकं देशं विहाय]</nowiki> अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः। न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति। कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> २१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु == <section begin="announcement-content" /> योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति। यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])</bdi> १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC) </bdi> (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:२९, ९ अक्टोबर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> 3u6s65axge358otf2q73jy8nqtmhd98 0 4273 502014 501172 2026-11-07T23:27:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502014 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info -->| name = काष्ठमण्डप महानगरपालिका | other_name = कान्तिपुरमहानगरम् | native_name = येँ देय्‌ <!-- in the native language Nepal Bhasa, please don't change to other names in Nepali or Hindi --> | settlement_type = नेपालदेशस्य मुख्यराजधानीनगरम् <!--For Town or Village (Leave blank for the default City) --> | motto = जिउ पौरख, जिउ गौरव, जिउ येँ | image_skyline = Kathmandu sites collage.jpg | imagesize = 300px | image_caption = उपरिष्टात् क्रमेण काष्ठमण्डपक्षेत्रस्य एकैकंकृत्य कलाः । काष्ठमण्डपदरवारक्षेत्रे अवस्थितः वालाजु एवं देगुतलेजुमन्दिरम् (दायाँ), [[पशुपतिनाथमन्दिरम्]] (बायाँ), [[बौद्धनाथः|बौद्धनाथस्तुप]](दायाँ), [[स्वयम्भूनाथमन्दिरम्]] (दायाँ), [[सिंहदरवारम्]], [[बागमती नदी]], [[बूढानीलकण्ठमन्दिरम्|बूढानीलकण्ठ]] | image_map = NepalKathmanduDistrictmap.png | mapsize = 300px | map_caption = | pushpin_map = Nepal | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Location in Nepal | pushpin_mapsize = 300 <!-- Location -->| subdivision_type = [[देशाः|देशः]] | subdivision_name = {{flag|Nepal}}<!--the name of the country--> | subdivision_type1 = विकासक्षेत्रम् | subdivision_name1 = मध्यमाञ्चलम् | subdivision_type2 = [[नेपालदेशस्य अञ्चलानि|अञ्चलम्]] | subdivision_name2 = [[बागमती अञ्चलम्]] | subdivision_type3 = [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | subdivision_name3 = [[काष्ठमण्डप]] | subdivision_type4 = मानवविकाससूचकाङ्कः | subdivision_name4 = {{increase}} ०.६५० <span style="color:#fc5;"> मध्यम</span> <ref>{{Cite web |title=An Overview of the Central Development Region (CR) |url=http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/0865FF03B159B9C1C1257980002F2D30/$file/Nepal_Central_Region_Overview_Paper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202202326/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/0865FF03B159B9C1C1257980002F2D30/$file/Nepal_Central_Region_Overview_Paper.pdf |archive-date=2012-02-02 |accessdate=2026-02-05 |website=www.internal-displacement.org}}</ref> <!-- Politics -->| government_footnotes = | leader_title = प्रमुखकार्यकारी अधिकृतः | leader_name = लक्षमणोsर्यालः | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | established_title = स्थापना<!-- Settled --> | established_date = ईशा पुर्वा ९०० तमेब्दे <ref name="History">{{cite web| accessdate=16 May 2010| url = http://www.kathmandu.gov.np/index.php?cid=4&pr_id=4|title=History}}</ref> | established_title2 = <!-- Incorporated --> | established_date2 = <!-- Area --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = ५०.६७ <!-- Population -->| population_as_of = २०१२ | population_footnotes = | population_note = जनसंख्या | population_total = ९,७५,४६३<ref>{{cite web|title=National Population Census 2011|url=http://census.gov.np/|publisher=National Planning Commission Secretariat, Central Bureau of Statistics (CBS), Government of Nepal|month=September|year=2011|accessdate=2015-02-08|archive-date=2012-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415130818/http://census.gov.np/|deadurl=yes}}</ref> | population_density_km2 = | population_metro = | population_density_metro_km2 = <!-- General information --> | timezone = [[नेपालदेशस्य प्रामाणिकः समयः|नेपालसमयः]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 27 | latm = 42 | latNS = N | longd = 85 | longm = 20 | longEW = E | coordinates_display = title | coordinates_type = type:city_region:NP | elevation_footnotes = | elevation_m = 1400 <!-- Area/postal codes & others -->| postal_code_type = पोस्टल कोड | postal_code = 44600 (GPO), 44601, 44602, 44604, 44605, 44606, 44608, 44609, 44610, 44611, 44613, 44614, 44615, 44616, 44617, 44618, 44619, 44620, 44621 | area_code = ०१ | website = [http://www.kathmandu.gov.np/ आधिकारिकं अन्तर्जालम्] | footnotes = }} '''काष्ठमण्डपः महानगरपालिका'''(नेपाली [[:ne:काठमाडौं महानगरपालिका|काठमाडौं महानगरपालिका]]) [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] राजधानी नगरम् अस्ति । उपदशलक्षाः अत्र निवसन्ति । नेपालस्य महत्तम [[महानगरपालिका|महानगरेषु]] अन्यतमम् अस्ति । अस्मिन् महानगरे ललितपुर-भक्तपुरनामिके भगिनिनगरे स्त । बहवः लघूनि नगराणि सन्ति । इदं नगरं नेपालस्य केन्द्रभागे १४०० मीटर्मिते कंसाकारिकायाम् उपत्यकायां शिवपुरि-फूल्चौक्-नागार्जुन-चन्द्रगिरिशिखराणां मध्ये विद्यते । काठ्माण्डूनगरं - काठ्माण्डू, ललितपुरम्, भक्तपुरम् इत्येतैः त्रिभिः मण्डलैः युक्तः अस्ति । देशे अत्यधिका जननिबिडता अत्रैव दृश्यते । पञ्चदशांशात्मिका जनसङ्ख्या विद्यते । काठ्मण्डू नेपालस्य राजधानीमात्रं न, इदं केन्द्रभागस्य (मध्यमाञ्चलस्य) प्रमुखकेन्द्रं वर्तते । केन्द्रभागः - भागमती, नारायणी, जनकपुरम् इत्येतैः त्रिभिः विभागैः युक्तः वर्तते । तस्मिन् काठ्मण्डू भागमतिविभागे अन्तर्भवति । जनाः हिन्दुधर्मस्य बौद्धमतस्य च अवलम्बिनः दृश्यन्ते अधिकतया । नेपालीभाषा बहुभिः उपयुज्यमाना भाषा । शिक्षितैः आङ्ग्लभाषा अवगम्यते । ९८% जनाः अक्षरज्ञाः सन्ति । 'युनेस्को'संस्थया काठ्मण्डु-उपत्यका (काठ्मण्डु-ललितपुर-भक्तपुरश्च) जागतिकपारम्परिकस्थलत्वेन परिगणिता अस्ति । ==नामनिष्पत्तिः== 'काठ्मण्डु' इत्येतत् नाम 'काष्ठमण्डप' इत्यतः निष्पन्नम् । 'मरुसत्तल ' इत्यपि प्रसिद्धम् इदं विशिष्टं मन्दिरं राजा लक्ष्मीनरसिङ्गमल्लेन १५९६ तमे वर्षे निर्मितम् । अट्टद्वयात्मकम् इदं समग्रं मन्दिरं काष्ठेन एव निर्मितम् अस्ति । इदं नगरं 'कान्तिपुरम्' इत्यपि निर्दिश्यते स्म । 'कान्तिः' इत्येतत् लक्ष्माः अपरं नाम । [[File:Kasthamandap.jpg|thumb|left|काष्ठमण्डपम्]] ==इतिहासः== पुरातत्त्वज्ञैः काठ्मण्डुप्रदेशे कृतेन गवेषणेन प्राचीनसंस्कृतेः अवशेषाः प्राप्ताः सन्ति । तेषु अन्यतमः अस्ति मालिगान्प्रदेशे दृष्टा क्रि श १८५ तमे वर्षे निर्मिता प्रतिमा । धण्डोचैत्ये कृतात् खननात् ब्राह्मीलिप्या युक्ता काचित् इष्टिका प्राप्ता अस्ति । इयं २००० वर्षप्राचीना इति विश्वस्यते पुरातत्त्वज्ञैः । [[File:Medbud BuddhaManjushri.jpg|thumb|right|मञ्जुश्री-बोधिसत्त्वः]] ===प्राचीनेतिहासः=== काठ्मण्डुनगरस्य प्राचीनेतिहासः पुराणसम्बद्धः । स्वयम्भूपुराणानुगुणम् इदं नगरं पूर्वं 'नागदहः' नामकः सरः आसीत् । इदं सरः मञ्जुश्री शुष्कीकृत्य तत्र मञ्जुपत्तनं निर्मितवती । तस्य राजा आसीत् धर्माकरः । नेपालीयानां वंशवृक्षस्य अध्येता गोपालराज् वन्सवली वदति यत् लिचचाविनां शासनात् पूर्वं इदं मण्डलं गोपालः, महिष्पालाः, आभिराः, किराताश्च अशासन् इति । प्राचीनोल्लेखाः अत्यल्पाः उपलभ्यन्ते । ===मध्यकालीनेतिहासः=== अस्मिन् समये काठ्मण्डुनगरस्य शासकाः आसन् लिच्छविजनाः मल्लाश्च । नगरस्य वर्धनम् अस्मिन् काले एव अधिकतया जातम् । बहवः ऐतिहासिकानि मन्दिराणि, आश्रमाः भवनानि च अस्मिन् एव काले निर्मितानि । इदं नगरं भारत-चीनदेशयोः वाणिज्यस्य केन्द्रभूतम् आसीत् । लिच्छवियुगे इदं नगरं द्विधा विभक्तम् आसीत् - कोलिग्राम् (यम्बु/थःने) दक्षिण-कोलिग्राम् (येङ्गाल्/क्वःने) च इति । अग्रे गुणकमदेव एतद्वयं संयोज्य मञ्जुश्रीस्य खड्गाकारकं नगरं निर्मितवान् । नगरं परितः अष्ट मातृका सहितं सेनावासाः रचिताः आसन् । अजिमाः एतेषां नायकाः आसन् । नगरं सम्पदः देव्याः कान्ते नाम्ना कान्तिपुरम् इति नामाङ्कितम् आसीत् । मानगृह-कैलासकूटभवन-भद्रादिवासभवन-इत्यादीनां भवनानाम् उल्लेखः कृताः दृश्यन्ते तदानीन्तनैः यात्रिकैः संन्यासिभिश्च । सप्तमशतकस्य लिच्छविराजस्य अंशुवर्मणः प्रासादस्य कैलासकूटभवनस्य उल्लेखः प्रसिद्धेन चैनीयात्रिकेण झुवाङ्ग्जाङ्गेन कृतः दृश्यते । अग्रे मल्लयुगः आरब्धः । तदा काठ्मण्डु - कान्तिपुर-ललितपुर-भक्तपुर-कीर्तिपुरनामकैः चतुर्भिः नगरैः युक्तम् आसीत् । एतेषां मण्डलानां मध्ये कला-शिल्प-वाणिज्यादिषु विषयेषु महती स्पर्धा भवति स्म इत्यनेन सर्वत्र महती प्रगतिः दृष्टा । विविधाः कलाविदः कलाप्रचाराय देशे विदेशे च बहु अटन्ति स्म । एषियाखण्डस्य बहुत्र तैः कलाप्रचारः कृतः । सार्वजनिकभवनानां, मन्दिराणां निर्माणे, नीतिसंहितायाः सज्जीकरणे, नाटकादीनां लेखने, जनसम्मर्दप्रदेशेषु तस्य प्रदर्शने च स्वयं राजानः एव आसक्तिं प्रदर्शयन्ति स्म । राज्ञः प्रतापमल्लस्य शिलालेखेषु भारत-टिबेट्-चैना-पर्शिया-युरोप्-इत्यादिभ्यः देशेभ्यः प्राप्तानि चिन्तनानि उल्लिखितानि दृश्यन्ते । तन्त्राख्यान, हरमेखला (वैद्यकीयम्), मूल्देवशशिदेव (धर्मः), अमरकोशः इत्यादयः ग्रन्थाः अस्मिन् युगे एव रचिताः । अस्मिन् युगे निर्मितानि प्रसिद्धानि भवनानि - कठ्मण्डु दर्बार् स्क्वेर्, पाटन् दर्बार् स्क्वेर्, भक्तपुर् दर्बार् स्क्वेर्, कीर्तिपुरस्य भूतपूर्व दर्बार्, न्यातपोल, कुम्भेश्वर, कृष्णमन्दिरं च । ===आधुनिकेतिहासः=== मल्लशासनात् अनन्तरं गोखसाम्राज्यस्य उदयः आधुनिकयुगस्य आरम्भकालः । काठ्माण्डु तेषां राजधानी आसीत् । नव-अट्टयुक्तं बसन्तपुरभवनम् इत्यादीनि नेपालीशिल्पकलायुक्तानि नूतनानि भवनानि निर्मितानि । प्रतिवेशिदेशैः सह जातात् निरन्तरयुद्धात् वाणिज्यं कुण्ठितं जातम् । ग्रेट्ब्रिटन्देशस्य विरुद्धं फ्रान्स्देशेन सह भीमसेनथापेन कृतस्य सन्धेः कारणतः नूतनसेना व्यवस्थापिता जाता । ब्रिटीश्विरुद्धनीतिः ब्रिटीश्परं जातं राणस्य शासनकाले । तदा एव विदेशीशिल्पकलायाः प्रगतिः अत्र दृष्टा । अस्य कालस्य प्रमुखानि भवनानि सन्ति - सिंहदर्बार्, कैसर्महल्, शीतल्निवास्, प्राचीननारायणहितिप्रासादः च । 'न्यूरोड्' इत्येषः अस्मिन् युगे निर्मितः आधुनिकवाणिज्यमार्गः । ==भूगोलम्== काठ्मण्डुनगरं काठ्मण्डु-उपत्यकायाः वायव्यदिशि विद्यते । अस्य विस्तारः अस्ति ५०.६७ चतरस्रकिलोमीटर्मितम् । समुद्रतीरात् सामान्यम् औन्नत्यं विद्यते १३५० मीटर्मितम् । नगरस्य दक्षिणभागे ललितपुरम्, नैरुत्यदिशि कीर्तिपुरम्, पूर्वदिशि मध्यपुरम्, अन्यासु दिक्षु विविधाः ग्रामाः विद्यन्ते । नगरे अष्ट नद्यः प्रवहन्ति यासु बागमती, विष्णुमती, धोबिखोला, मनोहरा, हनुमन्त्, तुकुचा च मुख्याः सन्ति । एतासां नदीनाम् उगमस्थानरूपाः पर्वताः १५००-३००० मीटर्मिते औन्नत्ये विद्यन्ते । अत्र अधिकतया ओक्, एल्म्, बीच्, मापल् वृक्षाः दृश्यन्ते । नेपालदेशे पञ्च विभिन्नवातावरणयुक्ताः प्रदेशाः निर्दिष्टाः सन्ति । तेषु काठ्मण्डु-उपत्यका उष्णवातावरणयुक्तः (१२००-२३०० मीटर्-औन्नत्यम्) प्रदेशः इति निर्दिश्यते यत्र वातावरणं हितकरं भवति । उष्णकाले अत्र २८^०-३०^० सेण्टिग्रेड्मितं भवति । शैत्यकाले १०.१^० सेण्टिग्रेड्मितम् उष्णं भवति । ==आर्थिकता== भारत-टिबेट्देशयोः मार्गे काठ्मण्डुनगरस्य वाणिज्यं वर्धितम् । टिबेट्नगरे लासायां तेषां वाणिज्यं प्रसिद्धम् आसीत् । तेषाम् अन्याः वृत्तयः नाम कृषिः, काष्ठकार्यम्, वयनम्, कौलालं च । नेपालीयलोक्तकागदस्य पश्मिनाराङ्कवाणां च वाणिज्याय काठ्मण्डु प्रसिद्धं वर्तते । नेपालस्य औद्योगिक-वाणिज्यकेन्द्रमस्ति काठ्मण्डु । इदं बहूनां संस्थानां वित्तकोषाणां सङ्घटनानां च मुख्यकेन्द्ररूपेण विद्यते । नगरस्य आर्थिकतायां वाणिज्यस्य २१%, उत्पादनस्य १९%, कृषेः ९%, शिक्षणस्य ६%, परिवहनस्य ६%, उपाहारमन्दिरस्य ५% भागः भवति । नेपालस्य धनिकाः बहवः अत्र यद्यपि निवसन्ति नगरस्य अधिकांशाः जनाः निर्धनाः सन्ति । {{Wide image|Kathmandu Valley panorama.jpg|900px|स्वयम्भुनाथचैत्यात् काठ्मण्डु-उपत्यकायाः मनोहरं दृश्यम्}} ==प्रवासोद्यमः== नेपालदेशे प्रवासोद्यमः १९५० तमे वर्षे आरब्धः । ततः देशस्य राजनैतिकी स्थितिः सम्पूर्णतया परिवर्तिता । जगता सह सम्बन्धः आरब्धः । १९५६ तमे वर्षे वैमानिकव्यवस्था आरब्धा, काठ्मण्डु-राक्सर्-एतयोः मध्ये राष्ट्रियमुख्यमार्गः निर्मितः । नेपालदेशः अन्तर-राष्ट्रिय-प्रवासोद्यमसंस्थासु सदस्यत्वं प्राप्नोत् । नगरस्य अधिकांशानां जनानां प्रवासोद्यमः एव जीविका । हिन्दु-बौद्ध-यात्रिणः अत्रत्यानि पशुपतिनाथ, कैलासनाथ-महादेव-प्रतिमा(जगतः अत्युन्नतः शिवमूर्तिः), स्वयम्भुनाथ, बौद्धनाथ, बुधनीलकण्ठ-इत्यादीनां स्थलानां दर्शनाय आगच्छन्ति । यात्रिणां सङ्ख्या निरन्तरं वर्धमाना दृश्यते । हिमालयस्य प्राकृतिकसौन्दर्यं देशस्य वैभवपूर्णा सांस्कृतिकी सम्पत्तिश्च अस्य उद्यमस्य यशस्वितायै प्रमुखाः हेतवः । ==सर्वकारः पौरव्यवस्था च== काठ्मण्डुमहानगरं पञ्चधा विभक्तम् अस्ति - केन्द्र-पूर्व-उत्तर-नगर-पश्चिमभागाः इति । पौरशासनाय नगरमिदं ३५ निर्वहणपाल्यत्वेन विभक्तम् । नगरपालिकायाः निर्वहणाय १७७ निर्वाचितसदस्याः २० नियुक्तसदस्याः च भवन्ति । वर्षे द्विवारम् अस्याः गोष्ठी प्रचलति यस्याम् अभिवद्ध्यै अपेक्षिताः निर्णयाः स्वीकरिष्यन्ते । [[File:Newari_Girls.jpg|right|thumb|left|नेवारिजनाः]] ==जनसङ्ख्या== अत्रत्या जनसङ्ख्या अस्ति ६,७१,८४६ (२००१ जनगणतेः आधारेण) । पूर्वारभ्य नेवारजनाः अत्र अधिकाः सन्ति । ९,१५,०७१ - २०११ तमे वर्षे । १३,१९,५९७ जनसङ्ख्या भवेत् इति ऊह्यते २०२१ तमे वर्षे । जनसङ्ख्यायाः वर्धनानुगुणं भूविस्तारः अपि चिन्त्यमानः अस्ति । ==संस्कृतिः== [[File:Stone carving in Kathmandu.jpg|thumb|upright|शिल्पकलाकृतिः]] ===कलाः=== काठ्मण्डु-उपत्यका कला-शिल्पकलानाम् आगारम् इति उच्यते । काष्ठ-शिला-धातु-इत्यादिभिः निर्मिताः शिल्पकलाः मन्दिरेषु, स्तूपेषु, चैत्यासु, प्रासादेषु च दृश्यन्ते । देवतानां कलाकृतयः मार्गेषु, गृहेषु च दृश्यन्ते । एताः कलाः बहु पूर्वारभ्य विद्यते स्म चेदपि जगति तस्य प्रसारः १९५० तमवर्षात् अनन्तरं जगतः कृते देशस्य द्वाराणि यदा उद्घाटितानि तदा एव जातः । ===सङ्ग्रहालयाः=== दि न्याषनल् सङ्ग्रहालयः, दि न्याचुरल् हिस्टरि सङ्ग्रहालयः, हनुमन्धोक-प्रासाद-समुच्चयः, कैसर्-ग्रन्थालयः, दि पटान् सङ्ग्रहालयः, राष्ट्रिय-कलाशाला, नेपाल्-फैन्-आर्ट्-ग्यालरि, नेपाल्-आर्ट्-कौन्सिल्-ग्यालरि इत्यादयः काठ्मण्डुनगरे विद्यमानाः केचन सङ्ग्रहालयाः । ===सङ्गीतम्=== नेपालदेशे काठ्मण्डु सङ्गीतनृत्यानां केन्द्रं वर्तते । 'गुन्ला' इत्येषः साम्प्रदायिकः सङ्गीतोत्सवः । नेवारसङ्गीतस्य उगमस्थानमस्ति काठ्मण्डुनगरम् । नेपाले विद्यमानाः सर्वे सङ्गीतप्रकाराः अत्र द्रष्टुं शक्याः । १९७० तमे वर्षे बहवः हिप्पिजनाः अत्र आगत्य राक् राल् सङ्गीतस्य परिचयम् अकारयन् । ==धर्मः== [[File:Hanuman Dhoka1.jpg|right|thumb|left|हनुमान्धोकामन्दिरम्]] ===हिन्दुधर्मः=== काठ्मण्डुनगरे विद्यमानाः बहवः देवालयाः अतीव प्राचीनाः विद्यन्ते । पशुपतिनाथदेवालयः, चाङ्गुनारायणदेवालयः (प्राचीनतमः), काष्ठमण्डपं च प्रमुखानि सन्ति । बज्रयोगिनीदेवालयः, दक्षिणकालीदेवालयः, गुह्येश्वरीदेवालयः, शोभाभगवतीमन्दिरं च अन्ये देवालयाः । काठ्मण्डुनगरे प्रवहति बागमतिनदी हिन्दुभिः बौद्धैः च पवित्रा मन्यते । ===बौद्धधर्मः=== [[File:IMG 0361 Kathmandu Bodnath.jpg|right|thumb|बौद्धनाथः]] काठ्मण्डु, तत्र विद्यमानाः स्तूपाः च नेवार्-टिबेटन्-बौद्धानां महत्त्वपूर्णाः सन्ति । बौद्धमतं संस्कृतेन आचर्यते इति निर्देष्टुं योग्यम् एकमेव स्थलं नाम काठ्मण्डु । अत्रत्यौ राजकुमारी भृकुटी-कलाकारः अरनिको च टिबेट्देशे बौद्धमतस्य प्रचारकार्ये बहु प्रमुखं पात्रम् अवहताम् । शाक्यमुनिवंशजाः अत्रैव न्यवसन् इति विश्वस्यते । १९६० तमात् वर्षात् शाश्वत-टिबेटीयबौद्धानां सङ्ख्या अवर्धत । ५० बौद्धविहाराः वर्तन्ते । अन्ताराष्ट्रिय-बौद्ध-अकाडमि, कोपन्-विहारः, अमिताबविहारः, थार्लाम्-विहारश्च उल्लेखार्हाः । ===अन्यानि मतानि=== सिक्खजनानां गुरुद्वारं कुपुण्डोल्प्रदेशे विद्यते । काठमण्डु-उपत्यकायां ३०० बहैमतस्य बहामन्दिराणि विद्यन्ते । ४.२% जनाः यवनाः सन्ति । क्रैस्तानां सङ्ख्या अत्यल्पा - ०.४५% । तथापि काठ्मण्डुनगरे एव १७० क्रैस्तमन्दिराणि वर्तन्ते । [[File:Dasarath Rangasala Stadium.jpg|thumb|right|दशरथ-रङ्गसाल-क्रीडाङ्गणम्]] ==क्रीडाः== पादकन्दुकक्रीडा, क्रिकेट्क्रीडा च युवानां प्रिया वर्तते । आल्-नेपाल्-फुट्बाल्-असोसियेषन्-इत्यस्य मुख्यः कार्यालयः काठ्मण्डुनगरे वर्तते । दशरथ-रङ्गसाल-क्रीडाङ्गणम् अन्ताराष्ट्रिय-पादकन्दुक-क्रीडाङ्गणं वर्तते । क्रिकेट्क्रीडा युवानां बहु प्रिया जायमाना अस्ति । कीर्तिपुरे अन्ताराष्ट्रिय-क्रिकेट्-क्रीडाङ्गणं वर्तते । ==बाह्यशृङ्खला== * [http://www.oopslite.com/project/digitalkathmandu.html Digital Kathmandu 3d flyer navigator software by OOPSLite Technologies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119120041/http://www.oopslite.com/project/digitalkathmandu.html |date=2012-01-19 }} * [http://www.asianart.com/articles/jaya/index01_12.html A Kushan-period Sculpture from the reign of Jaya Varma-, AD 184/185 Kathmandu, Nepal]. * [http://www.asianart.com/articles/jaya/index.html A Kushan-period Sculpture from the reign of Jaya Varman, AD 185. Kathmandu, Nepal] Updated but shortened version of previous entry * [http://www.flickr.com/photos/ghintang/sets/72157622848750032/ Kathmandu Sights and Scenes] * [http://www.kathmanduhotel-link.com/destination_guide Kathmandu Destination Guide from whl.travel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522052512/http://www.kathmanduhotel-link.com/destination_guide |date=2010-05-22 }} * [http://www.NepaloPedia.com/default.aspx?TOUR=DurbarSquare/Virtual Tour of Nepal] * [http://www.thecosmosphere.com/hippies-kathmandu/ Hippies in Kathmandu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224072343/http://www.thecosmosphere.com/hippies-kathmandu/ |date=2012-02-24 }} * [http://www.thecosmosphere.com/gateway-to-himalaya/ Vintage footage of Kathmandu]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20180905053316/http://kathmandu.im/ I am Kathmandu] Directory of Places in the Kathmandu Valley {{नेपालदेशस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:बागमतीप्रदेशस्य नगरपालिकाः]] 7xonv86qdrlq3xvo7ohg8ws7qexswam 0 5258 502070 499174 2026-11-08T03:52:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502070 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} [[चित्रम्:Yajna1.jpg|thumb|यज्ञप्रक्रिया]] '''मीमांसादर्शनं''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} ({{IPAc-en|ˈ|m|iː|m|ɑː|n|s|ɑː}})) ({{lang-hi|मीमांसा}}, {{lang-en|Mīmāṃsā}}) [[भारतीयदर्शनशास्त्रम्|भारतीयदर्शनेषु]] अन्यतमम् । इदं दर्शनं मूलतः अनीश्वरवादि दर्शनमस्ति । यद्यपि कतिपये विचारका मीमांसादर्शनं दर्शनरूपेण स्वीकर्तुं विवदन्ते तथापि वेदानां कर्मपरताव्याख्यां धर्मस्वरूपविचारं च दृष्ट्वाऽमुष्य दर्शनस्वरूपे आपत्तिर्नास्ति । इतरदर्शनेष्विव मीमांसादर्शनेऽपि आत्मतत्त्वस्य विचारो विहितः । अतो यथा उत्तरमीमांसायाम् अर्थात् वेदान्ते आत्मेश्वरयोः प्रतिपादनात् दार्शनिकता स्थिरीक्रियते तथा पूर्वमीमांसायामपि तादृशविवेचनात् दार्शनिकताऽवश्यमेव स्वीकार्या । ''मन्'' धातोर्निष्पन्नो ''मीमांसा'' शब्दः पूज्यविचार-यथार्थवस्तुरूप-अनुसन्धानादिषु अर्थेषु गृह्यते । [[वेदः|वेदस्य]] कर्मसिद्धान्तानुगतव्याख्या मीमांसादर्शनस्य प्रधानलक्ष्यमस्ति । दर्शनशास्त्रे वेदस्य रूपद्वयं प्रसिद्धमस्ति –कर्मकाण्डः ज्ञानकाण्डश्चेति । ज्ञानकाण्डः उत्तरमीमांसाया विषयोऽस्ति, यत्र वेदस्य ज्ञानपरकं विश्लेषणं कृतम् । किन्तु कर्मकाण्डः पूर्वमीमांसायाः विषयो वर्तते, अतः '''पूर्वमीमांसा''' एव कर्ममीमांसा इत्यपि कथ्यते । मीमांसदर्शने वेदविहितं कर्म एव [[धर्मः|धर्म]]रूपेण प्रतिपादितम् । तदेव इहलौकिकानां पारलौकिकानां च सुखानां साधनमस्ति । यदा कर्म एव सुखदुःखयोः मूलकारणं भवति तदा तस्य सूक्ष्मविश्लेषणकारकं शास्त्रं कर्ममीमांसैव उपयुक्तं प्रतीयते । मीमांसादर्शनम् अतिप्राचीनम् अस्ति । ब्राह्मणग्रन्थैः उपनिषद्ग्रन्थैश्च सूचितं भवति यत् प्राक्तनैः ऋषिभिः अनेकेषु अस्पष्टविषयेषु युक्तियुक्ताः विचाराः प्रस्तुताः । ते कर्ममीमांसाया आधारतत्त्वरूपाः सन्ति । मीमांसादर्शनस्य सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं तत्त्वं धर्मविचारोऽस्ति । धर्मस्य आधारशिला कर्मकाण्डम् आधारीकृत्य तिष्ठति । उत्तरमीमांसाम् अतिरिच्य [[चार्वाकदर्शनम्|चार्वाक]]-[[जैनदर्शनम्|जैन]]-[[बौद्धदर्शनम्|बौद्धैः]] वैदिककर्मकाण्डस्य खण्डनं कृतम् । आत्मनो नित्यता इतरवैदिकदर्शने यथा स्वीक्रियते तथैवात्रापि अभीष्टा वर्तते । मीमांसादर्शनस्य मतानुसारं मृत्यूत्तरमपि [[आत्मा]] स्वकीयानां शुभाशुभकर्मणां फलानि प्राप्नोति । मीमांसायां 'स्वर्ग' नामकस्य स्वतन्त्रतत्त्वस्य व्याख्या कृताऽस्ति । यतो हि वैदिककर्मकाण्डेषु प्रवृत्तेर्मूलाधारः स्वर्ग एवास्ति । मृत्योरनन्तरं स्वर्गप्राप्तिर्भवति । स्वर्गः कः? अस्मिन् विषये तत्राेक्तम् - यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषाेपनीतं च तत् सुखं स्वःपदास्पदम् ।। इति । एतत्कृते 'अपूर्व'स्य सिद्धिरपि मीमांसकैः कृता यतो हि कर्मणि तु जीवितावस्थायामेव क्रियन्ते, किन्तु स्वर्गादीनां प्राप्तिर्मृत्योरनन्तरं भवति । कर्मणि सम्पन्ने सति तदुत्पन्नम् अपूर्वम् आत्मनि अवतिष्ठते तदेव च मृत्योरनन्तरं स्वर्गादि प्रापयति । [[चित्रम्:Yagya at Old Durga Mandir of Banaras 1.jpg|thumb|दुर्गापूजा]] जीवनस्वर्गयोरन्तराले कर्मकाण्डजन्यम् अपूर्वमेव सेतुरूपमस्ति । अपूर्वमेव पापपुण्ययोराशयः वर्तते । [[वेदः]] कर्मविधानं करोति । वेदाः अपाैसरुषेयाः सन्ति । अतस्तत्र काम-क्राेध-लाेभ-माेह-मात्सर्यादयः पुरूषदाेषा न सन्ति । अतः वेदविहितं कर्म एव [[धर्मः]] । अयमेव मीमांसायाः मान्यः सिद्धान्तोऽस्ति । मीमांसा स्वीकरोति यत् इदं जगत् सत्यमेव अस्ति । अस्य मिथ्यात्वं निराधारकल्पना वर्तते । मीमांसाशास्त्रस्य सूत्रमारः महर्षिः [[जैमिनिः]] । अस्मिन् शास्त्रे धर्मानुष्ठानेनैव अभिमतफलसिद्धिर्भविष्यतीति मतम् । अत्र वैदिकयज्ञानामेव मुख्यधर्मत्वं स्वीक्रियते । धर्मानुष्ठानं तु श्रुतिस्मृतिपुराणद्यनेकधर्मग्रन्थेषु प्रसिद्धमस्ति । धर्मस्य लक्षणं किम् ? धर्मे प्रमाणं किम् । इत्यादिशङ्कानां समाधानं पूर्वमीमांसाशास्त्रादेव सिद्धं भवति । एतच् शास्त्रं षाेडशाध्यायात्मकं वर्तते । तत्र द्वादशाध्यायाः प्रसिद्धाः सन्ति । प्रत्येकस्मिन् अध्याये चत्वारः पादाः विलसन्ति । परं तृतीयेध्याये अष्टाै पादाः सन्ति, एवमेव षष्ठे दशमे च । == मीमांसाशास्त्रपरिचयः == द्वादशाध्यायेषु प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रमाणविचारः कृतः । द्वितीये मन्त्राणामर्थवादविचारः प्रस्तुतः । तृतीये मन्वादिस्मृतीनामेवमाचारभूतविषयाणां प्रामाण्यविवेचन कृतम् । चतुर्थे उद्भिद- चित्रादि नामधेयानां प्रामाण्यविचारः सम्पादितः । द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे पादे कर्मभेदचिन्तानामुपयुक्तः उपोद्घातः, द्वितीये धातुभेदाः एवं पुनरुक्त्यादिकर्मभेदानां वर्णनम् तृतीये कर्मभेदप्रामाण्याऽपवादानां प्रस्तुतीकरणम्, चतुर्थे नित्यकाम्यकर्मणां प्रयोगे भेदनिरूपणमिति द्वितीयाध्याये विचारिताः । तृतीयाध्याये अष्टौ पादाः सन्ति । प्रथमपादे अङ्गत्वबोधकेषु षट् प्रमाणेषु श्रुतेः विचारः कृतः । द्वियीये लिङ्गविचारः, तृतीये वाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां विचारः, चतुर्थे निवीतोपवीतत्त्वादिषु अर्थवादत्वविधित्वादीनां निर्णयहेतुभूतानां श्रुत्यादीनां विरोधपरिहारात्मको विचारः , पञ्चमे प्रतिपत्तिकर्मविचारः प्रतिपत्त्यर्थः भवति-उपयुक्तद्रव्यस्य विनियोगः इति । षष्ठे –अनारभ्याधीतविचारः, सप्तमे- बहुप्रधानोपकारकप्रयाजादिकर्मणां विचारः, अष्टमे पादे यजमानेन क्रियमाणस्य कर्मणः विचारः इति एते अष्टौ विचाराः तृतीयाध्याये विचारिताः दृश्यन्ते । चतुर्थाध्यायस्य् प्रथमे पादे –प्रधानभूतस्य दध्यानयनस्य आमिक्षाप्रयोजनमित्यादि प्रधानस्य प्रयोक्तृत्वादिविचारः, द्वितीये –अप्रधानभूतानि यानि, यथा –वत्सापाकरणम् अनेन शाखाच्छेदे उपयोगः इत्यादि तेषां कर्मणां प्रयोक्तृत्वेन प्रदर्शनात्मकौ विचारः तृतीये –‘जुहू पर्णमयी ’ इत्यादि अपापश्लोकश्रवणादीनां कर्मणां भावाभावविचारः चतुर्थे राजसूययागगतत्वेन अक्षद्यूतादिगौणाङ्गानां विचारः प्रस्तुतः । पञ्चमाध्यायस्य प्रथमे पादे –[[वेदः|श्रुतेः]] क्रमः, श्रुत्यादिषु कर्मविचारस्यावश्यकत्वमपि संक्षेपेण प्रतिपादितम् । द्वितीये – क्रमविशेषाणाम् एवम् अनेकेषु पशुषु एकैकधर्मसमापनमित्यादिविचाराः प्रस्तुताः । तृतीये –वृध्यवृद्धिविचारः साधितः । चतुर्थे –श्रुत्यादि षट्प्रमाणानां पूर्वपूर्वप्राबल्यात्मको विचारः सम्पादितः । षष्ठाध्यायस्य अष्टौ पादाः विलसन्ति । तत्र प्रथमे पादे –कर्मणः अधिकारविषयिकी चर्चा प्रस्तुता । अर्थात् अन्धत्वादि इन्द्रियरहितानां पुरुषाणां यागादिषु नाधिकारः, किन्तु चक्षुष्मान् इत्यादि इन्द्रिययुक्तानां जनानामेव कर्मस्वधिकारः इति विस्तृतः विचारः कृतः । द्वितीये –अधिकारिणः कृते धर्मविचारः तृतीये –मुख्यस्य प्रतिनिधिभूतस्यान्यस्य ग्रहणं कदा कुत्र स्वीकर्तव्यमित्यादयः विषयाः, चतुर्थे –कर्मणः अनुष्ठानविषये कस्य लोपः भवितुं शक्यते ? इति विचारः, पञ्चमे षष्ठे च कालादिवैगुण्ये सति प्रायश्चित्तविचारः, सप्तमे-अदेयविषयस्य प्रस्तावः, अष्टमे लौकिकाग्नौ कदा इन्धनस्य सम्पादनं कर्तव्यम् ? इत्येते विषयाः उपन्यस्ताः । सप्तमाध्यायस्य प्रथमे –समानमित्यादि प्रत्यक्षवचनात् अतिदेशविचारः, द्वितीये –अतिदेशशेषवाक्यानां विवेचनम्, तृतीये अग्निहोत्रनाम्ना अतिदेशस्य निर्णयः , चतुर्थे –लिङ्गादीनामतिदेशविचारः इति सप्तमाध्यायः प्रस्तुतः । अष्टमाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रत्यक्षवचनानामभावेऽपि स्पष्टलिङ्गैः अतिदेशविचारः , तथा द्वितीये अस्पष्टलिङ्गैः अतिदेशस्य विचारः तृतीये –प्रबललिङ्गेभ्यः अतिदेशस्य विचारः एवं चतुर्थे अतिदेशवाक्यानामपवादस्य वर्णनं प्रस्तुतम् । नवमस्य प्रथमे ऊहस्य विचारः, मन्त्रस्थितानां देवतालिङ्गसंख्यादिवाचकशब्दानां मध्ये तत्तद्देवतालिङ्गादिपरिवर्तनसम्पादनात्मकः ऊहः उच्यते । द्वितीये साममन्त्रस्य ऊहविचारः, तृतीये –मन्त्रादीनामूहविचारः, चतुर्थे मन्त्राणामूहप्रसङ्गकाले आगतानामन्येषां विषयाणां विचारः प्रस्तुतः । दशमाध्यायस्य प्रथमे पादे- बाधस्य हेतुभूताः ये लोपाः तेषां विधानं विहितम् । द्वारलोपस्तु अयं भवति यत् यत्र वेदिनिष्पादनार्थं द्वारत्वेन विहितमुत्खननमित्यादि कर्मणः अभावः तत्र उत्खननात्मकं कर्म बाधितं भवति, एवमेव यत्र धान्यवितुषीकरणात्मकं कर्म न सम्पाद्यते तत्र अवधातः, एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यः । द्वितीये पादे – तस्यैव द्वारलोपस्य विचारः अनेकैः उदाहरणैः विस्तारेण कृतः । तृतीये तु बाधस्य कार्यकारणत्वं प्रदर्शितम् । यथा प्रकृतिभूतयागे [[ऋत्विजः]] परिग्रहत्वेन गवाऽश्वादीनां दक्षिणा कार्यत्वेन विहिता, विकृतिभूतयागे तु यागस्य दक्षिणारूपेण केवलं धेनुर्विहिता । अस्मिन् यागे प्रकृतिवत् प्राप्तायाः अश्वादिदक्षिणायाः कार्यरूपायाः तस्याः बाधः विहितः इत्यादि । चतुर्थे यत्र बाधः कारणत्वेन न तिष्ठति तत्र समुच्चयानुष्ठानस्य विचारः, पञ्चमे –बाधस्य प्रसङ्गे ग्रहादीनां विचारः षष्ठे –बाधप्रसङ्गे सामविषयाणां विचारः, सप्तमे –बाधप्रसङ्गे इतरसामान्यविषयाणां विचारः, एवमष्टमे- बाधस्य उपयुक्तानां नञर्थानां विचारः इत्यष्टौ विचाराः अत्र सम्यक् प्रतिपादिताः । एकादशाध्याये तन्त्रात्मको विचारः प्रस्तुतः । एककालानुष्ठानेन यस्य सिद्धिः तत्तन्त्रमित्युच्यते, अथवा अनेकैः उद्देश्यैः सम्पत्स्यमानस्य एकस्य कर्मणः एकवारानुष्ठानात्मकतन्त्रमित्युच्यते । अध्यायस्यास्य प्रथमे पादे –तन्त्रस्योपोद्घातः द्वितीये –तन्त्रमित्युच्यते । अध्यायस्यास्य प्रथमे पादे –तन्त्रस्योपोद्घातः द्वितीये –तन्त्र-आवापयोः विचारः , तृतीये-तन्त्रस्य लक्षणात्मको विचारः चतुर्थे –विस्तृतः आवापविचारः इत्यध्यायः सम्पादितः । द्वादशाध्याये प्रसङ्ग-तन्त्री –निर्णय- समुच्चय –विकल्पानां विचारः प्रस्तुतः । प्रथमे पादे प्रसङ्गस्य विचारः द्वितीये –तन्त्रिनिर्णययोः विचारः । साधारणधर्माः तन्त्रत्वेन कथ्यन्ते, यस्मिन् एते धर्माः सः तन्त्री भवति । तृतीये समुच्चयविचारः, चतुर्थे-विकल्पस्य विचारः इति प्रस्तुतोऽयमध्यायः । द्वादशलक्षणात्मके अस्मिन् शास्त्रे तृतीय-षष्ठ-दशमाध्यायेषु (३-६-१०) अष्टौ पादाः सन्ति इत्ययं विशेषः दरीदृश्यते । एवं धर्मानुष्ठानविषये प्रमाणभूतस्य द्वादशलक्षणी इत्याख्यस्य मीमांसाशास्त्रस्य सामान्यः परिचयः । वेदोक्तधर्मानुष्ठानजिज्ञासवः मीमांसात्मकविषयविशेषान् अस्मात् ग्रन्थाद् धारयन्ति इति मे मतिः । == मीमांसाशास्त्रस्य प्रयोजनवत्त्वम् == "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः"<ref>मीमांसासूत्रम्, १-१-२</ref> इत्यस्मात् सूत्रात् “ अन्वाहार्थे च दर्शनात्”<ref>मीमांसासूत्रम्, १२-४-४७</ref> इत्यन्तं महर्षिणा जैमिनिना प्रणीतं मीमांसाशास्त्रं भवति । एतच्छास्त्रं आरम्भणीयमथवा अनारम्भणीयमित्यस्याः शङ्कायाः उत्थापकत्वेन एतद्वाक्यं भवति यत् "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः” इति । ननु अत्र विहितः अध्ययनविधिः दृष्टार्थः उत अदृष्टार्थः ? यदि अध्ययनविधिः अदृष्टार्थत्वेन मन्यते तर्हि विचारशास्त्रस्यास्य आरम्भणे आवश्यकत्वं नास्ति यतो हि वेदाध्ययने गुरुमुखानूच्चारणात्मकं कर्म अध्ययनमित्युच्यते । वेदमन्त्रोच्चारणेन न काऽपि दृष्टार्थस्य सिद्धिः भविष्यति, एवं विधिशास्त्रं निरर्थकमित्यपि आपतेत् । तस्माद् विधिशास्त्रस्य स्वर्गादिसाधनवत्त्वं यददृष्टं तत् फलत्वेन उच्यते । एतददृष्टम् अनुमानादिप्रमाणेन कल्प्यते । एवं स्वर्गरूपादृष्टफलं, केवलपाठमात्रेणैव सिद्धि चेत् मीमांसाशास्त्रारम्भणे नास्ति कश्चिदुपयोगः । यदि भवति अध्ययनविधेः दृष्टफलं, तदानीमर्थज्ञानं न सिध्यति । विधेः अनुकूलत्वेन विचारशास्त्रस्यास्य आवश्यकत्वात् शास्त्रमेतत् आरम्भणीयं भवति । यदि अध्ययनविधेः अर्थावबोधात्मकं दृष्टफलं न मुख्यं, स्वर्गादिरूपफलमेव तस्य मख्यमित्युच्यते तर्हि पाठरूपा ध्ययनविधिना एव स्वर्गफलं सिध्यति । अनेनापि हेतुना विचारशास्त्र स्याऽनपेक्षितत्वात् एतन्मीमांसाशास्त्रं न आरम्भणीयमिति आगते पूर्वपक्षे सिद्धान्ती समाधत्ते । ''स्वाध्यायोऽध्येतव्यः'' इत्यत्र वर्तमानेन तव्यप्रत्ययेन अभिधाभावनायाः बोधो जायते । तव्यप्रत्ययेन विहितं विधानं विध्यर्थे भवति । विध्यर्थः एव भावना इति गीयते । भावना द्विविधा अभिधाभावना आर्थिभावना चेति कथ्यते । अभिधीयते अर्थः अनेन इति व्युत्पत्त्या शब्दस्यैव अभिधा इति व्ययहारः । अभिधाभावना एव शाब्दीभावना अथवा प्रेरणा इत्युच्यते । उद्देश्यत्वेन यत्र पुरुषप्रवृत्तिः सा आर्थीभावना इति भण्यते । शाब्दीभावना इयं तव्यप्रत्ययस्य वाच्यभूता भवति, यतः "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः” इति वाक्यश्रवणेन अध्ययने मम प्रवृत्तिः बोध्यते इति स्वयमेव प्रतीतिरुत्पद्यते । यस्य वाक्यस्य श्रवणं कथं विहितं, तदनु तद्वाक्यस्यार्थः नियमेन प्रतीयते इति शब्दश्रवणेन तव्य इत्यस्य वाच्यभूता प्रवृत्तिः भवति इति सिद्धम् । अनया शाब्दीभावनया एव अध्ययने स्वर्गादिफलप्रयुक्तेषु यागादिषु पुरुषस्य प्रवृत्तिरुत्पद्यते । अस्याः प्रवृत्तेः नाम आर्थीभावना इति । यतः इयं पुरुषस्य अर्थरूपे प्रयोजने योजयति । इयमार्थिभावना तव्यप्रत्ययस्य वाचकरूपा भवति । उद्देश्यत्वेन यत्र पुरुषप्रवृत्तिः इति वाक्ये वर्तमानोद्देश्यपदेन सुखदुःखादयः नोच्यन्ते, किन्तु साध्यं यत् तदुच्यते । यत्र कियायाः फलमस्ति तदिति विवेकः । [[वेदः]] अनादिः नित्यः सिद्धश्च । अतः अयं [[वेदः]] साध्यः न भवति, अर्थात् उद्देश्यत्वेन तव्यप्रत्ययः एकः एव । शाब्दीभावनायाः आश्रयः तव्यप्रत्ययः पुरुषाश्रयः आर्थिभावना इति विवेकः । यस्मिन् क्रियाफलं तिष्ठति तत् उद्देश्यत्वेन भण्यते । एतदुद्देश्यं चतुर्धा भिद्यते – उत्पत्तिः प्राप्तिः विकारः , संस्कारश्चेति । तत्र उत्पत्तिः –कुलालस्य क्रियानुसारं घटस्योत्पत्तिर्जायते । गमनक्रियया देशान्तरस्य प्राप्तिः । पाकक्रियया तण्डुले अन्नात्मको विकारः । लाक्षारससेचनेन कर्पासबीजे गुणाधानद्वारा एकः संस्कारः उदेति । उद्देश्यत्वेन विहिताः इमे चत्वारः वेदे न सिध्यन्ति । यतः वेदस्य नित्यत्वाभ्युपगमात् अध्ययनप्रवृत्त्या तस्योप्तत्तिर्न भवति । स [[वेदः]] विभुः इति हेतोः तस्य प्राप्तिर्नास्ति । वेदे कृताध्ययनेन तस्मिन् न कोऽपि विकारः जायते । अध्ययनेन वेदस्य संस्कारः नोत्पद्यते । तस्मात् एतत् सिद्धं यत् वेदाध्ययनयोः उक्तेषु चतुर्षु कोऽपि आर्थिभावनायाः उद्वेश्यत्वेन भवितुं न शक्यते इति । उद्देश्यं विना भावनायाः व्यर्थत्वमापद्येत्, तदर्थमुद्देश्यत्वेन अर्थावबोधः अवश्यं स्वीकर्तव्यो भवति । यद्येवं नाङ्गीक्रयते, अध्ययनविधेः व्यर्थता स्यात् । अतः अध्ययनविधिसामर्थ्येन तस्य फलम्, अर्थज्ञानं तु केव्लाध्ययनेन न सिध्यति । अर्थज्ञानसम्पादनाय शास्त्रस्य अपेक्षा अस्तिम् । एकस्मिन्नेव कर्मणि कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं पुरुषस्य सामर्थ्यवत्त्वात्, एतत्कर्म एवमेव सम्पादनीयमिति कर्मानुष्ठाने एकस्य नियमस्य अपेक्षा अस्ति । तादृशीमपेक्षात्मिकामाकांक्षां एतन्मीमांसाशास्त्रं पूरयति । अर्थनिर्धारणे शास्त्रस्यास्य महान् उपयोगः अस्ति । तस्मात् अवश्यमेव एतन्मीमांसाशास्त्रमारम्भणीयमिति । यद्यप्यध्ययनविधेः विश्वजिन्न्यायानुग्रहेण स्वर्गफलं भवितुं शक्यते, तथापि तस्यार्थः स्वर्गफलं न भवति । यतः स्वर्गफलमदृष्टात्मकं भवति । सभ्मवति दृष्टफलकत्वे अदृष्टफलकल्पनाया अन्याय्यत्वम् इति वाक्यानुसारं सति दृष्टफले कुतः अदॄष्टफलं कल्पनीयम् ? सूक्ष्मदृष्टया एतदत्र आलोचनीयम् –स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यत्र अपूर्वनियमविध्योः अपूर्वविधिः न भवतीति कृत्वा नियमविधिः स्वीक्रियते । अयं नियमविधिः गुरुमुखात् अध्ययनं बोधयन् लिखितपाठेन अध्ययनं निवारयन् च दृष्टफलत्वेन तिष्ठति । अस्मात् नियमबलादेव अध्ययनं नियमविधेः दृष्टफल न भवति इति कारणेन अगत्या अवान्तरापूर्वरूपमदृष्टफलमस्य अध्ययनस्य कल्प्यते । तथा च वेदस्य सामान्याध्ययनेन श्रोत्रियत्वसम्पादनात्मकं दृष्टं फलं, तस्यैव वेदस्य अर्थसम्पादनात्मक मीमांसाशास्त्रस्य विषयाध्ययनेन अदृष्टात्मकं विशेषफलं लभ्यते इत्यतः “ स्वाध्यायोऽध्येतव्यः इति वाक्यं दृष्टादृष्टफलजनकत्वेन तिष्ठति इति दिक् । == कुमारिलमतानुसारमधिकरणविवेचनम् == पूर्वमीमांसायां "अथातो धर्मजिज्ञासा”<ref>जैमिनिसूत्रम्, १-१-१</ref> इति सूत्रेण प्रथमाधिकरणमारभ्यते । अवान्तरप्रकरणस्य नाम अधिकरणमिति । अधिकरण पञ्चावयवात्मकं भवति । यथा – :'''विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरः ।''' :'''सङ्गतिश्चेति पञ्चाङ्गं प्राञ्चोऽधिकरणं विदुः ॥ इति ।।''' विशयः नाम संशयः । यमुद्दिश्य विचारः क्रियते सः विषयः विषये यज्ज्ञानं प्रकारद्वयेन न स्पष्टीक्रियते सः भवति संशयः । प्रकारद्वये एकः भावरूपः, अन्यः अभावरूपः । कोटिद्वये वादी यस्मिन् पक्षे स्वमतमुपस्थापयति सः पूर्वपक्षः । प्रतिवादिनः पूवपक्षखण्डनात्मकः । सिद्धान्तः नाम उत्तरपक्षः । सङ्गतिः त्रिविधात्मिका भवति – अधिकरणसङगतिः, पादसङ्गतिः, अध्यायसङ्गतिश्चेति । सङ्गतेः स्वरूपमेवं भवति-अयं विचारोऽस्मिन्नधिकरणे, अस्मिन् पादे, अस्मिन्नध्याये कर्तव्यत्वेन यद्विहितं तत्समुचितम् इति एवं प्रकारात्मकः विचार एव सङ्गतिरित्युच्यते । भाट्टास्तु –सङ्गतिमधिकरणाङ्गत्वेन मन्यन्ते । ते तु सङ्गतिस्थाने उत्तरमिति अङ्गत्वेन स्वीकरिष्यन्ति । निर्णयोत्तरयोः अयं भेदः यत् उत्तर वादिमतस्य खण्डनमात्रं भवति, न तु सिद्धान्तः । यथा जात्युत्तरं तद्वत् । निर्णयः एव सिद्धान्तो भवतीति । एतेषां मतानुसारमयं श्लोकः – :'''विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरः ।''' :'''निर्णयश्चेति पञ्चाङ्गं शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥''' इति । एतेषां न्यायानुसारं –विषयः, संशयः, पूर्वपक्षः उत्तरपक्षः, निर्णयः इति अधिकरणस्य पञ्चावयवाः । एवं पञ्चावयवात्मकस्य अधिकरणस्य स्वाध्यायोऽध्येतव्यः इत्यादिश्रुतिपठितं वेदाध्ययनं विचाराङ्गत्वेन विषयः भवति इति आचार्यस्य कुमारिलस्याभिप्रायः । एतन्मतस्यैव भट्टमतमथवा आचार्यमतमिति लोके व्यवहारः । == गुरुमतपदौचित्यविचारः == एवमेव "गुरुमतम्” इत्युक्ते प्रभाकरस्य । अत्र कारणमेतद् भवति एकवारं प्रभाकरः गुरुणां सकाशे अधीयनः आसीत् । समये च तस्मिन् एकस्यां फक्किकायां वर्तमानायां “ तत्र तु नोक्तम्, अत्रापि नोक्तमतः पौनरुक्त्यम्,’ इत्यस्मिन् विषये गुरोः संशयः समजनि । 'तत्र तु' इत्यस्य तात्पर्यमेतदस्ति –तस्मिन्नपि प्रकरणे वाक्यमेतद् नोक्तम्, प्रकरणे अस्मिन्नपि वाक्यमेतद् नोक्तम्, तस्मात् पुनः उक्तं भवति इति सति पौनरुक्त्यं कथमिति प्रभाकरेण पृष्टे विषयेऽस्मिन् गुरुभिरपि विचारः कृतः । यदि एतद न कुत्रापि भणितं पूर्वापरत्वेन तर्हि तस्य पुनरुक्तत्वं कथमागमिष्यति ? पुनरुक्तदोषस्तु अत्र जायते यत्र पूर्वमेकवारं प्रतिपाद्य तदैवान्यत्र प्रतिपाद्यत्वेन स्वीक्रियते इति तु दृष्टः । सत्येवमत्र का गतिः । इति मनः कोटिद्वयमध्यवर्ति अभूत् । ते गुरवः स्थानान्तरं गत्वा चिन्तितुमारभन्त । एतच्छ्रुत्वा झटिति शिष्यः प्रभाकरः तस्मिन् वाक्ये एवं पदपरिच्छेदं कृतवान् । यथा –तत्र तुना –तुशब्देन उक्तम्. अत्र अपिना-अपिशब्देन उक्तम, अतः पौनरुक्त्यमिति । एवं विकल्पितं वाक्यं दृष्ट्वा गुरोः सन्देहः निवारितः । तदा ते शिष्यानपृच्छन्, -केन एवं पदव्यत्यासः कृतः ? इति । तदा प्रभाकरस्य नाम श्रुत्वा गुरुः परमसन्तोषमवाप्य –“त्वमेव गुरुः” इति तं व्यपदिदेश । तदानीमारभ्य सः प्रभाकरः गुरुरिति प्रथां प्राप । तस्य मतं भवति गुरुमतमिति । एवं मीमांसाशास्त्रे मतद्वयम् –एकमाचार्यमतम्, अन्यद् गुरुमतमिति इदानीं प्रभाकरमतानुसारमधिकरणं विवेचयामः == प्रभाकरमतानुसारमधिकरणविवेचनम् == ''अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीत'' इति श्रुत्यनुसारं विधेय विषयत्वेन अध्यापनं प्रतीयते इति प्रभाकरमतम् । अन्येषां मते तु श्रुतिः अध्यापनस्यैव विधानं भवति इत्यन्यदेतत् । विधेः एव नियोगः इति संज्ञा । यस्मिन् प्रति नियोगः अर्थात् विधानं करिष्यते सः नियोज्यः इत्युच्यते । अतः नियोगः नियोज्यस्यापेक्षां करोति । तर्हि निजोज्यपदार्थः कः ? आचार्यत्वप्राप्तये यः भवति सः एव नियोज्यशब्दार्थः । अत्र कारणं तु उपनयीत इत्यत्र उपपूर्वक –नीधातोः विधिपूर्वकं स्वसमीपे शिष्यस्य नयनमेव अर्थत्वेन उच्यते । यतः उपनयीत इत्यात्मनेपदप्रयोगेन आचार्यस्य कर्मप्रतीतिरेव बोध्यते । आचार्यकर्मकरणे यः इच्छावान् सः नियोज्यः भवितुं शक्यते । उपनयने यः नियोज्यत्वेन नियुक्तो भवति सः एव अध्ययनेऽपि नियोज्यत्वेन तिष्ठति अर्थात् उपनयनपूर्वकाध्ययनकरणे एव अध्यापके एकप्रकारस्य संस्कारस्योत्पत्तिः भवति । स एव संस्कारः आचार्यशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं भवति । अनेन निमित्तेन सः आचार्य इति कथने योग्यः इति । “ अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीत" इति श्रुत्यर्थं प्रतिपादयन् नियोगः कः ? नियोज्यः कः ? इत्यादि विषयसम्पादनेन आचार्यः प्रभाकरः अधिकरणमारचयति । == श्रुत्यादीनां प्रामाण्यविचारः == श्रुत्यादयः षट् वेदोक्तार्थनिर्णये प्रमाणानि भविष्यन्ति । तत्र सूत्रम् –“श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्”<ref>जैमिनीसूत्रम्- ३-३-१४</ref> इति मन्त्रदेवताहविरादिद्रव्याणां विनियोगः कुत्र कर्तव्यः ? इतीमामाकाक्षां निर्धारयन्ति श्रुत्यादिषट्प्रमाणानि प्रवर्तन्ते । इमानि षट् एकस्मिन् काले अथवा सर्वदा एकत्र प्रावर्तिष्यन्त् तर्हि अनवस्था स्यात् । अतः पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् इत्युक्तम् । यत्र प्रमाणद्वयस्य सन्निपातः तत्र पूर्वापेक्षया अपरं प्रमाणं दुर्बलमित्युच्यते । एतत्क्रमानुसारं सर्वेषां प्रमाणानां निर्णायकत्वेन मुख्यत्वेन च श्रुतिरेव अन्तिमत्वेन तिष्ठति । अस्याः अपेक्षया अन्ये लिङ्गादयः सर्वे दुर्बलाः भविष्यन्ति । श्रुतिः द्विप्रकारात्मिका अस्ति – एका साक्षात् पठिता, अन्या अनुमिता । प्रथमस्योदाहरणम् –ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते इति । अत्र देवतासम्बन्धी या ऋक् तस्याः गार्हपत्याग्नि उपस्थाने विनियोगः इति पुरोडाशस्य सदनं करोति इति । वाक्यमेतद् श्रुतिसमूहेषु न कुत्रापि प्राप्यते । "श्योनं ते सदनं कृणोति”<ref>तै० ब्रा० ३-६</ref> इति ब्राह्मणवाक्यानुसारं मन्त्रार्थं दृष्ट्वा अनेन लिङ्गात्मकज्ञापकबलेन मन्त्रार्थानुसारं मन्त्रविनियोगं कुर्वन्त्याः श्रुतेरस्याः अनुमानं क्रियते । अर्थप्रकाशनसामर्थ्यत्मकं यत् तल्लिंगमित्युच्यते । लिंगमेतत् श्रुत्यनुसारं भवति । लिंगमपि द्विविधम्-साक्षाद्, दृश्यमानम्, अनुमितं चेति । साक्षाद् दृश्यमानं लिंगं नाम 'श्योनं ते' इति पुरोडाशस्य सदनं करोति इति भवति । अनुमितलिंगस्योदाहरणम् –“ देवस्य त्वा सवितु प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां जुष्टं निर्वपामि” (ते० स० १-१ ४ ) इति वाक्यम् । आकांक्षायोग्यतादिवशेन परस्परान्वितार्थपदानां यः समूहः तत् वाक्यमित्युच्यते । 'देवस्य त्वा' इति वाक्ये 'अग्नये जुष्टम्' इति भागस्यास्य निर्वापरूपात्मकार्थप्रकाशनसामर्थ्यं प्रत्यक्षत्वेन दृष्टम् तेन एकवाक्येन अवशिष्टभागस्य अनेन वाक्यप्रमाणबलेन अर्थप्रकाशनसामर्थ्यमनुमीयते । तेन समुदितलिङ्गेन देवस्य त्वेति निर्वपति इति श्रुतेः अनुमानं क्रियते इति श्रुतेरपेक्षया लिंगं दुर्बलम् । लिंगास्यानुमापकवाक्यमपि द्विविधम्-साक्षादनुमितभेदेन वाक्यस्य साक्षादुदाहरणं 'देवस्य त्वा' इति । अन्यस्योदाहरणम् –“समिधो यजति” इत्यस्यां श्रुतौ इष्टविशेषनिर्देशाभावात् यागेनानेन कस्याः भावना करणीया ? इत्याकांक्षायाम्, एवमेव 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग भावयेत्’ > इत्यस्मिन्नपि वाक्य कथं भावयेत् इत्याकांक्षायाम् इमे द्वे आकांक्षे यत्र प्रतिपादिते स्तः तत्प्रकरणम् भवतीति हेतोः तदेवात्र वाक्यद्वयस्य प्रमाणं भवति । प्रकरणमेतद् द्वयोस्तयोः एकवाक्यतां सम्पादयति । अर्थात् प्रकारणेन अनुमीयते तयोः एकवाक्यतात्मकः अर्थावबोधः , इति कृत्वा "समिधो यजति” इति वाक्यं लिङ्गापेक्षया दुर्बलम् । उभयाकांक्षा यत्र तत्प्रकरणमित्युच्यते । एतदपि द्विविधम्-साक्षात् श्रुतम्, अपरमनिमितं चेति । प्रथमस्योदाहरणं पूर्वमेव प्रतिपादितम् । द्वितीयस्य- 'ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्’ (तै० स० २-२-११) इत्यादिना इष्टविधानं क्रियते । "इन्द्राग्नी रोचना दिवः (तै० सं ४-२-११)इत्यादि मन्त्रानुसार यथासंख्यपाठानुरोधेन यथाक्रमं विनियोगोऽपि उक्तः । एवं तत्तद्वाक्यं तत्तत्स्थानविशेषेण एकवाक्यत्वं भजते इत्यतः स्थानानुमानेन प्रकरणार्थः निश्चीयते । एवं प्रकरणार्थः वाक्ये, वाक्यं लिङ्गे लिंङ्ग श्रुतौ इति परम्परया प्रकरणार्थस्य विनियोगात् वाक्यापेक्षया प्रकरणं दुर्बलं भवति । उभयाकांक्षायाः अनुमापकं स्थानप्रमाणमपि द्विविधम्-साक्षादेकम्, अन्यत् समाख्यया अनुमितं चेति । समाख्या नाम योगबलम् अर्थात् अन्वर्थता इत्युच्यते । स्थानस्य साक्षादुदाहरणं प्रकरणे प्रतिपादितम् । अन्यानुमितस्योदाहरणम् –हौत्रम्, औद्गात्रम् इत्यादि । होतुरिदं हौत्रम् इति योगबलेन हौत्रादिसमाख्यया यल्लब्धं कर्म तत् होतुः पुरुषस्य अनुष्ठानयोग्यमिति अनुमीयते । समाख्या सम्बन्धप्रयुक्ता एव भवति । असन्निहितपुरुषेण सह सम्बन्धाभावात्, सम्बन्धप्रयुक्ता एव भवति । असन्निहितपुरुषेण सह सम्बन्धाभावात्, सम्बन्धस्य सिद्ध्यर्थं सन्निधिपाठरूपक्रमस्य कल्पना क्रियते । अनुमानेन पाठक्रमे सिद्धे सति तेन उभयाकांक्षायाः अनुमानं क्रियते । तेनानुमानेन एकवाक्यतायाः सिद्धिः इति हेतोः षट् प्रमाणेषु अन्तिमत्वेन दुर्बला भवति इयं समाख्या । तस्मात् समाख्या स्थाने अन्तर्भवति, स्थानं प्रकरणे अन्तर्भवति, प्रकरणं वाक्येऽन्तर्भावं भजते, वाक्यं लिङ्गे स्वात्मानमर्पयति, लिङ्गं स्वस्वरूपं श्रुत्या स्वीकरोति इत्यतः जैमिनिना उक्तम् – “ श्रुतिलिङ्ग वाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्” इति श्रुतिः वेदरूपः इत्युच्यते । ==प्रामाण्यवादविचारः== प्रमाणानां यः भावः अर्थात् धर्मविशेषः अस्ति तदेव प्रामाण्य मित्युच्यते । यथार्थानुभवः प्रमाणमित्युच्यते । एतद् प्रमाणं प्रमा इत्यपि कथ्यते । यथार्थानुभवे वर्तमानः यः विशेषधर्मः तस्य प्रामाण्यमिति कथनात् एतत् प्रमात्वं , प्रमाणत्वमित्यादिशब्दैः व्यपदिश्यते । भावाभावभेदेन विरुद्धत्वेन अप्रमात्वमप्रमाणत्वमित्यपि कथ्यते । प्रामाण्यकारणत्वेन यः वादः अस्ति तस्य "प्रामाण्यवादः” इति नाम । अयं वादः द्वेधा व्यवह्रियते –जननकारणविषयकः, ज्ञापककारणविषयकश्चेति । यस्मिन् कार्यस्योत्पत्तिः भवति सः वादः जननकारणविषयकः ।ज्ञापक- कारणविषयस्तु यस्मिन् कार्यज्ञानं सम्पाद्यते सः इति । प्रामाण्यस्य कारणं भवति-स्वतः परतश्चेति । यत्र स्वतः परतश्चेति संशयः तत्र वादारम्भो भवति । स्थिते एवं के स्वतः प्रामाण्यं स्वीकुर्वन्ति , के परतः प्रामाण्यमभ्युपगच्छन्ति इति ज्ञापनाय भवत्ययं श्लोकसन्दर्भः :'''प्रमाणत्वाप्रमाणात्वे स्वस्तः सांख्याः समाश्रिताः ।''' :'''नैयायिकास्ते परतः सौगताश्चरमं स्वतः ॥''' :'''प्रथमं परतः प्राहुः प्रामाण्यं वेदवादिनः ।''' :'''प्रमाणत्वं स्वतः प्राहुः परतश्चाप्रमाणताम् ॥''' इति । सांख्याः प्रमाणत्वाप्रमाणत्वयोः जन्म स्वतः इति, नैयायिकाः परतः इति, बौद्धास्तु अप्रामाण्यस्य जन्म स्वतः प्रामाण्यस्य परतः इति । वेदवादिनः मीमांसकास्तु प्रामाण्यं स्वतः अप्रामाण्यं परतः इति स्वस्व मतमुपस्थापयन्ति । एतेषां विस्तारः खण्डनमण्डनात्मको विचारः ग्रन्थान्तरादवलोकनीयः । स्वतः प्रामाण्यं युक्तियुक्तं भवति । यतः प्रामाण्यस्य स्वतः सिद्धत्वं एतद् भवति यत् विज्ञानसामग्रीजन्यम् एवं तद्भिन्नहेत्वजन्यमिति । अयं भावः –येन सामग्रीवशेन विज्ञानमुत्पद्यते, तेनैव वर्तमानं प्रामाण्यमपि उत्पन्नं भवति । प्रामाण्योत्पत्तौ गुणमथवा दोषाभावं विहाय अन्यः हेतुः न कोऽपि तिष्ठति । दोषास्तु प्रमायाः प्रतिबन्धकमात्रत्वेनोच्यन्ते । अयं मीमांसकाभिमतः प्रामाण्यवादविचारः । सततं प्रामाण्ये मीमांसामतानुसारमनुमाने – विवादास्पद प्रामाण्यं पक्षत्वेन स्वीक्रियते, विज्ञानसामग्रीजन्यं तद्भिन्नहेतुना यदजन्यं तत् साध्यत्वेन स्वीक्रियते, अप्रमायाः अनाश्रयत्वं हेतुत्वेन तिष्ठति, घटादि-प्रमासदृशः दृष्टान्तः भवति इति विवेचनीयम् । एवं विध्यर्थवादमन्त्रनामधेयात्मकैः चतुर्भिः भागैः विभक्तः वेदः धर्मविषये स्वतः प्रामाण्यं भवति । अज्ञातार्थज्ञापकः यः वेदमन्त्रः सः विधिर्भवति । यथा “ अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः” इति । प्रशंसा अथवा निन्दापरकस्य वेदवाक्यस्य अर्थवादः इति संज्ञा । यथा – “वायुर्वे क्षेपिष्ठा देवता” इति वायोः स्तुतिद्वारा “ वायव्यं श्वेतमालभेत” इति विधेः प्रशंसां करोति । एवमेव "सोऽरोदीत्, यदरोदीत्, तद् रुद्रस्य रुद्रत्वम्" इति विधेः प्रशंसां करोति । एवमेव “ सोऽरोदीत्, यदरोदीत्, तद् रुद्रस्य रुद्रत्वम्” अनेन वाक्येन रजतस्य निन्दाबोधनं जायते । प्रयोग समवेतार्थस्मारकत्वेन यद वेदवाक्यं सः मन्त्रः भवति । यथा – श्येनं ते सदनं कृणोमि इति । अस्य मन्त्रस्य उपयोगः पुरोडाशस्य सुखकराशयद्वारा यज्ञादिकर्मणि भवति । अर्थस्मरणं मन्त्रेणैव कार्यम् इति हेतोः मन्त्रस्यापि आम्नायत्वमुक्तम् । नामनिर्देशपूर्वकं यागस्य विधानं यत् तन्नामधेयत्वेन कथ्यते । यथा –“श्येनेनाभिचरन् यजेत, उद्भिदा यजेत पशुकामः” इत्यादयः । एते चत्वारः क्रियापरकाः इति हेतोः एतेषां चतुणांमपि आम्नायत्वं सिद्धम् । मीमांसकाः वेदवादिनः इति हेतोः जैमिनिनोक्तम् – आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्” (जै० सू० १-२-१) इति । वेदस्य स्वतः प्रामाण्यमेतैः आचार्यैरेव साधितम् इत्यतः वेदार्थमीमांसारूपमेतद् मीमांसादर्शनं भवति । ==वेदस्यापौरुषेयत्वविचारः== इमे ग्रन्थात्मकाः वेदाः अग्न्यादिप्राणविधवेदाः इव अपौरुषेयाः भवन्तीति मीमांसकाः । तत्र पौरुषेयत्वं नाम प्रमाणान्तरेण अर्थमुपलभ्य रचितत्वम् तत् वेदे नास्ति । अतः अयं वेदः अपौरुषेयः इति । अनेनैव कारणेन वेदस्य स्वतः प्रामाण्यमपि सिध्यति । पुरुषसम्बन्धसम्भाविताः भ्रम-प्रमाद-विप्रलिप्सादयः अप्रमाण्यहेतवः ये ते वेदे न मिलिष्यन्ति । वेदस्य ब्रह्मस्वरूपत्वात् तस्मिन् वेदे प्रतिपादितः वेदनारायण एव पुरुषः जीवः इति च वक्ष्यमाणत्वात् वेदस्यापौरुषेयत्वं सिद्धमिति एतेषां सिद्धान्तः । ईश्वरकृताः वेदाः” इति वैशेषिकाः नैयायिकाः वेदान्तिनश्च भणन्ति । तत्र कारणम्-कण्ठताल्वाद्यभिधातजन्य –वर्णारूपाणां वेदानामपोरुषेयत्वासम्भवात् इति । ब्रह्मणः स्वासोच्छ्वासरूपेण वेदानामुत्पत्तिः इति श्रूयते । आप्तोक्तत्वे यया प्रामाण्यं तथा तेषां वेदानां प्रामाण्यमुत्पद्यते । भवति ऋङ्मन्त्रः – :'''तस्माद्यज्ञात्सर्बहुतः ॠचः सामानि जज्ञिरे ।''' :'''छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥''' : - (ऋ० सं० १०-३०३) इति एवमुपनिषदि- यो ब्राह्मणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै (श्वे० उ० ६-१८) इति च भवति न्यायसूत्रमपि – मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्मात् (न्या० सू० २-१-६३) इति । एवमादिभ्यः मन्त्रोपनिषद्वाक्येभ्यः ईश्वरकृतत्वम् ईश्वरप्रोक्तत्वं वा वेदस्य स्पष्टमिति एतेषामाशयः । अत्रेदमवधार्यम् । वेदः पौरुषेयो वा अपौरुषेयो वा इति विशिष्य न चिन्तनीयम् । यतः कीदृशाः अपि ते ज्ञान-विज्ञानराशयः सन्ति । गुणैकपक्षपातिभिः विद्वद्भिः तेषामर्थानुसन्धानपूर्वकमध्ययनमवश्यं कर्तव्यमेव । तैरैव वेदैः पुनरपि वयं पुरा इव जगतः गुरुत्वं प्राप्तुं ज्ञातु च शक्नुमः इदानीमित्यविस्मरणीयम् । ईश्वरस्य निः श्वासरूपेण स्थिताः वेदाः पौरुषेयाः इति स्त्यपि लौकिक पुरुषनिर्मितत्वाभावमात्रेण अपौरुषेयाः भवन्ति । यतः ब्रह्मणः लौकिकपुरुषवत् जननमरणधर्मौ न स्तः । ईश्वरः अनादिः इत्युक्तत्वात् वेदोऽपि अनादिरिति स्वयमेव सिद्धम् । अत एव वेदाः निर्दोषाः प्रामाणिकाश्च इत्यतः मीमांसाशास्त्रे वेदस्यापौरुषेयत्वं सिद्धम् । ==वेदस्य स्रष्टा ब्रह्म== ईश्वरः एव सम्पूर्णस्य जगतः सृष्टेः कारणरूपो भवति । तेनैव निर्मितं भवति इदं जगत् । यथा –लोके कुलालः घटस्य निर्माता भवति, घटनिर्माणात् पूर्वं तद्विषयकचिन्तां मनसि कृत्वा तज्ज्ञानं बुद्धौ सम्यगवधार्य अनन्तरं घटं निर्मास्यति एव परमात्मा प्राणिनां धर्माधर्मपुरस्सरं वेदोक्तरीत्या सृष्टिं करोति । यद्यपि वेदस्यापौरुषेयत्वमेव सिध्यति तथापि साक्षाद्वेदेनैव सृष्टयादयः न जायन्ते । अतः वेदस्य स्वतः अपौरुषेयत्वं ब्रह्मणा श्वासोच्छ्वासमुखेन प्रणीतत्वात् पौरुषेयत्वं च सिध्यतः । वेदस्य पौरुषयत्वमपि ब्रह्मणः नित्यत्वात् अपौषेयत्वं च सिध्यतः वेदस्य पौरुषतत्वमपि ब्रह्मणः नित्यत्वात् अपौरुषेयत्वमेव भजते जन्मनाशराहित्यात् । सत्वप्राणिनां धर्माधर्माः बुध्यादयश्च परमात्मनि वर्तन्ते । अयमीश्वरः तेषां धर्माधर्मानुसारेण चराचरप्राणिनां सृष्टिं करोति । तेषां भरणार्थं वेदानां निर्माणं करोति । यथा लोके पिता पुत्रमुत्पादयति, अनन्तरं तस्मै हिताय ज्ञानं बोधयति, तेन ज्ञानेन अहितानां कर्मणां परिहारं कर्तुं तस्य् शिक्षां ददाति तथा परमेश्वरः जीवानामिष्टप्राप्तेः अनिष्टपरिहारार्थं च वेदानां सृष्टिं करोति । किं च जीवानां सुकृत-दुष्कृतकर्मणां फलमीश्वरः ददाति । पूर्वमीमांसायां तु कर्म स्वतः अपूर्वोत्पादनद्वारा स्वस्य फलं ददाति इत्यभ्युपगम्यते । ईश्वरः इत्येको वर्तते वा न वा इत्यत्र एतेषां मीमांसा नास्ति । वेदान्तदर्शने परब्रह्म इत्येकम् अनन्तमनादि अस्तीत्यभ्युपगम्यते, तद वेदस्य् निर्मातृ भवति इति च पूर्वोत्तरमीमांसयोः अभेदः । किञ्च मीमांसानये वेदः अपौरुषयः, तेनैव सृष्टयादिकर्मजातं चाल्यते इत्युच्यते । कर्मणः मुख्यत्वं प्राबल्यत्वं च दातुं मतमेतदङ्गीक्रियते । यदा बौद्धानां चार्वाकाणां च मतस्य बाहुल्यमासीत् तदा तत्तन्मतं खण्डयितुम् एवं वेदोक्तकर्मानुष्ठाने जनानुरागमाक्रष्टुम् आचार्याः कुमारिलभट्टापादाः कर्मणः एवं मुख्यत्वं ददुः । शारीरकमीमांसकास्तु ब्रह्मणः जगत्सृष्टिं, तस्य जगतः सृष्टयर्थं, सृष्टिगताना जीवानां च वेदस्योपयोगः वेदस्तु यथावत् ब्रह्मणा निर्मितः –धाता यथा पूर्वमकल्पयत् (ॠ० स० १०-१६०-३) इत्यादि श्रुतेः इति वदन्ति । अतः ईश्वरापेक्षया वेदः पौरुषयः जीवापेक्षया वेदः अपौरुषेय एवेति अभ्युपगम्यते । यदि जीवापेक्षया वेदः पौरुषेयो भवति तर्हि जीवगतधर्माः ये भ्रमप्रमादादयः एते वेदेऽपि अवश्यं सम्भवेयुः । वेदे तु न तथा दृश्यते । तस्मात् वेदस्य सृष्टृ ब्रह्म इति सिध्यति । == वेदस्य नित्यत्वविचारः == भगवता परमर्षिणा जैमिनिना अभिप्रेतं यत् अर्थेन सह शब्दस्य सम्बन्धो भवति, अयं सम्बन्धः औत्पत्तिकरूपेण नित्यो भवति, न तु कृत्रिमः साङ्केतिको वा । तस्य नित्यत्वं स्वाभाविकमित्युच्यते । अतः एव विधिवाक्योत्पन्नज्ञानमबाधितं सत् सत्यं भवति वेदशब्दाः अज्ञातविषयाणां ज्ञानं जनयन्ति, अतः ते स्थायिनः भवन्ति । उच्चारणात् पूर्वं शब्दः अव्यक्तावस्थायां तिष्ठति, उच्चारणेन ते एव अव्यक्तभूताः शब्दाः व्यक्ताः भविष्यन्ति । अतः शब्दो नित्यः । उत्पन्ने शब्दे करणरूपक्रिया न सम्भवति । उच्चारणानन्तरमपि शब्दः तथैव तिष्ठति, किन्तु अव्यक्तावस्थायाम्, तदा तस्य नाशः न हि भवति । तस्माद् वेदो नित्यः इति । वेदशब्दानां नित्यत्वात् शब्दैः प्रतिपाद्यमाना देवता अपि नित्या एव भवति । एतेन देवतानामपि नित्यत्वं स्थापितं भवति । == देवतानामेकत्वविचारः == ऋग्वेदे प्रतिपादिताः अनेके देवतात्मानः एकस्यैव परमात्मनः स्वरूपभूताः भवन्ति । 'एकं सद्विप्राः बहुधा वचन्त्यगिंन यमं मातशिखानमाहुः । (ऋ० सं० १-२२-१६) इति श्रुतेः । ऋग्वेदे वर्गत्रयात्मकाः देवताः भवन्ति । तेषां वर्गाणां नाम-पृथिवी, अन्तरिक्षं , द्योः इति । एतेषु पृथिव्याः देवता – अग्निः, अन्तरीक्षस्य देवता –इन्द्रः अथवा वायुः द्युलोकस्य देवता –सूर्यः इति । एतेषां त्रयाणां मध्ये सम्बन्धस्य वर्तमानत्वात् पृथिवी-अन्तरिक्षं द्योः एते त्रयः एकीभूताः भवन्ति । यद्यपि एताः देवताः स्वस्वकर्मानुसारेणा त्रिषु नामसु प्रसिद्धाः अथापि वस्तुतः एते त्रयः एकस्मिन्नेव परमात्मनि अन्तर्भवन्ति । तथा च वाक्यम् – “तासां महाभाग्यात् एकैकस्यापि बहूनि नामधेयानि भवन्ति” इति । यास्कोऽपि निरुक्ते लिखति- “नरराष्ट्रमिव" इति । यथा एकस्यैव राज्ञः कृते सर्व राष्ट्रं भवति, तद्वत् एकस्य परमात्मनः कृते सर्वं भवति । सर्वं परमात्मस्वरूपमित्यर्थः । चोक्तमुपनिषदि – एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा” (श्वे० उ० ६-११) इति निरुक्तेऽपि –एकस्यात्मनोऽन्ये देवाः प्रत्यङ्गानि भवन्ति इत्याम्नातं भवति । तस्मात् सर्वे देवाः एकस्यैव परमात्मनः स्वरूपभूताः भवन्ति । तस्य आत्मनः ज्ञानायैव सर्वाः वेदान्तोपनिषच्छुतयः वेदश्च प्रभवन्ति इत्यतः एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं सिध्यतीति एतदेव मोक्षतत्त्वमित्युच्यते । == मीमांसादर्शने ज्ञानसमीक्षा == मीमांसादर्शनेऽपि प्रमाजन्यस्य ज्ञानस्य प्रामाण्यं स्वीकृतमस्ति । मीमांसायाः प्रमाणलक्षणमस्ति -`कारणदोषबाधकज्ञानरहितं गृहीतग्राहि ज्ञानं प्रमाणम्’ इति । अर्थात् भ्रमरहितस्य संशयरहितस्य च अज्ञातस्य वस्तुनोऽनुभवः प्रमा कथ्यते । मीमांसादर्शने प्रमाणानां संख्या षट् वर्तते । यद्यपि प्रभाकरः पञ्चैव प्रमाणानि स्वीकरोति तथापि कुमारिलभट्टमते षट् प्रमाणानि स्वीकृतानि-प्रत्यक्षम अनुमानम्, उपमानम्, शब्दः, अर्थापत्तिः, अनुपलब्धिश्चेति । दर्शनेषु प्रत्यक्षानुमानयोः सन्दर्भे प्रायेण विवादो नास्ति । यद्यपि अनुमानप्रमाणविषये मीमांसकाः पञ्चावयववाक्यानि नैव स्वीकुर्वन्ति तथापि प्रतिज्ञाहेतूदाहरणनीति त्रीण्येव वाक्यानि परार्थानुमाने प्रतिपादयन्ति । मीमांसायाम् उपमानमपि भिन्नमस्ति । तथाहि तत्र उपमितिः आप्तवाक्यस्य स्मरणपूर्विका भवति, दृष्टवस्तुनः सादृश्यात् स्मृतवस्तुनः सादृश्यमनुमाय पदार्थज्ञानमत्र विधीयते अतः मीमांसोक्ते उपमानप्रमाणे शब्दानुमानयोः अपि संयोगोऽस्ति । मीमांसादर्शने शब्दप्रमाणस्यापि महत्त्वमस्ति । वाक्येन शब्दप्रमाणेन वा प्रायेण वेदवाक्यानि गृहीतानि सन्ति, किन्तु लौकिकवाक्यान्यपि आप्तेन कथितानि चेत् तेषां प्रामाण्यं स्वीक्रियते । मीमांसादर्शने वाक्यं द्वेधा प्रतिपादितम् सिद्धार्थकं विधायकं चेति । वेदेषु उपनिषद्वाक्यानि सिद्धार्थकानि सन्ति यानि च ब्रह्मणः स्वरूपादेः प्रतिपादकानि वर्तन्ते । अपराणि विधायकानि विधिवाक्यानि ब्राह्मणादिषूक्तानि सन्ति । तानि विधिवाक्यानि विनियोगवाक्यरूपेणापि प्राप्यन्ते । तानि सर्वाणि प्रमाणम् । मीमांसामतानुसारेण वेदप्रतिपादितं वस्तु कर्मरूपमस्ति न तु ज्ञानरूपम् यतो हि मीमांसादर्शने ज्ञानबोधकानां वाक्यानां तात्पर्यमपि विधिबोधकत्वमेवाभिमतम् । विहि तकर्माणि धर्मरूपाणि सन्ति, धर्मस्य प्रतिपादनं च मीमांसाया मूलभूतम् उद्देश्यं वर्तते । धर्मस्य विशेषता इयमस्ति यत् वेदविहितत्वात् तेषां प्रामाण्यं स्वीक्रियते । एवं चेत् वेदानां स्वतः प्रामाण्यम् अस्ति। वेदानां प्रामाण्यस्य प्रतिपादनमपि मीमांसायाः मुख्यं लक्ष्यमस्ति । मीमांसोक्तमतेन वेदाः नित्याः सन्ति । नित्यत्वादेव ते अपौरुषेयाः सन्ति अर्थात् वेदाः कस्यापि पुरुषस्य कृतिर्नास्ति । ऋषिभिः ऋचां दर्शनं कृतं, अतस्ते वेदानां रचयितारो न वर्तन्ते, ते केवलं मन्त्रदृष्टारः सन्ति । मीमांसामते वेदानां कर्त्ता ईश्चरो नास्ति । वेदे लोके च आप्तत्वात् शब्दप्रामाण्यमस्ति । शब्दो नित्यो वर्तते । शब्दोच्चारणं शब्दोत्पत्तिर्नास्ति । यतोहि उच्चारणात् पूर्व शब्दो विद्यमान आसीत् । यदि शब्दोऽनित्यः स्यात् तदा उच्चारणभेदेन तस्यानेकानि रूपाणि स्युः, किन्तु एकस्य शब्दस्य एकमेव कारणं भवति । शब्दस्य अर्थेन सह सम्बन्धोऽपि स्वाभाविक एवास्ति, कृत्रिमो नास्ति । अयमेवापौरुषेयो वेदो धर्मे प्रमाणम् अस्ति । मीमांसकानाम् अवधारणा वर्तते यत् वेदस्य विषयः पञ्चधा वर्तते-विधिवाक्यानि, मन्त्रवाक्यानि, फलवाक्यानि, अर्थवादवाक्यानि, निषेधवाक्यानि चेति । क्रियाप्रवर्तकानि वाक्यानि विधिवाक्यानि सन्ति । मंत्रवाक्यानि यज्ञानुष्ठानेऽर्थस्मरणकारीणि भवन्ति । यज्ञानां नामानि फलवाक्यानि नामधेयानि सन्ति । निषिद्धकर्मभ्यो निवर्तकानि निषेधवाक्यानि जायन्ते पदार्थानां गुणदोषविवेचनपूर्वकं स्तुतिनिन्दापरकाणि वाक्यानि अर्थवादवाक्यानि कथ्यन्ते । विधिविचारो मीमांसायाः मुख्यविषयो वर्तते । विधि श्चतुर्धाऽभिमता – # [[उत्पत्तिविधिः]] # [[विनियोगविधिः]] # [[अधिकारविधिः]] # [[प्रयोगविधिश्च]] कर्मणः स्वरूपस्य प्रतिपादयिता विधिः उत्पत्तिविधिरस्ति । अङ्गभूतानां प्रधान भूतानां च प्रज्ञानां सम्बन्धबोधकानि वाक्यानि विनियोगविधिरस्ति । कर्मोत्पन्नफलस्य स्वामित्वं या प्रतिपादयति सा अधिकारविधिर्भवति । प्रयोगस्य शीघ्रतां या व्यनक्ति सः प्रयोगविधिः कथ्यते । === अर्थापत्तिः === कस्याप्यर्थस्य अन्यार्थं विना सिद्धौ असति तस्य सिद्धये पदार्थान्तरस्य कल्पना अर्थापत्तिर्भवति । यथा 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते, इत्यादौ भोजनाभावे पीनत्वं सिद्धं नास्ति । अत्र दिवाभोजनस्य अभावोऽस्ति, पीनत्वसिद्धये तदतिरिक्तस्य रात्रिभोजनस्य कल्पना क्रियते । इदमेवार्थापत्तिप्रमाणम् । प्रत्यक्षानुमानशब्देस्वस्यान्तर्भावोऽसम्भ्व आसीत् अतः स्वतंत्रप्रमाणरूपेणेदं स्वीकृतम् । अर्थापत्तिर्द्विविधा प्रतिपादिता-श्रुतार्थापत्तिः दृष्टार्थापत्तिश्च । === अनुपलब्धिः === अभावपदार्थस्य ज्ञापकं प्रमाणम् अनुपलब्धिर्भवति । यथा 'इह भूतले घटो नास्ति’ । मीमांसायां प्रमाणानां स्वतः प्रामाण्यं स्वीकृतमस्ति, अर्थात् ज्ञानस्य प्रामाणिकतां निर्धारयितुं ज्ञातेतरस्य कस्यापि साधनस्य आवश्यकता नास्ति । ज्ञानं प्रमाण्येन सहैव आविर्भूतं भवति । अतः मीमांसायां ज्ञानस्य स्वतः प्रामाण्यमेवाभीष्टम् अस्ति । दृष्टिकोणस्य भेदात् भ्रमज्ञानमुत्पद्यते । यथा 'इदं रजतम्’ इत्यादौ 'इदं’ पदेन प्रत्यक्षदृष्टस्य पदार्थस्य 'रजतम्’ इत्यनेन अनुमितमात्रस्य पदार्थास्य 'रजतम्’ इत्यनेन अनुमितमात्रस्य पदार्थान्तरस्य भेदकत्वं न प्रतीयते, दृष्टिभेदात् रजतस्य मिथ्याप्रतीतिर्जायते । इयमेव अख्यातिरस्ति । == प्रमेयतत्त्वसमीक्षा == मीमांसादर्शने पदार्थानां निर्धारणसम्बन्धे ऐकमत्यं नास्ति । कुमारिलभट्टाः केवलं पञ्चैव पदार्था इति स्वीकुर्वन्ति-द्रव्यम्, गुणः,कर्म, सामान्यम्,अभावश्च । द्रव्याण्यपि भट्टमते एकादश सन्ति । नवद्रव्यातिरिक्तं तमसः शब्दस्य चापि द्रव्यत्वं तेन प्रतिपादितम् । प्रभाकरः अष्टौ पदार्थान् स्वीकरोति । तन्मतानुसारेण अष्टौ पदार्थाः एवमुक्ताः –[[द्रव्यं]], [[गुणः]], [[कर्म]], [[सामान्यम्]], परतन्त्रता, शक्तिः सादृश्यं, संख्या चेति । एषु परतन्त्रता समवायस्यैव रूपान्तरमस्ति शक्तिसादृश्ययोः पदार्थतत्वं नूतनपरिकल्पनाऽस्ति । मुरारिमिश्राः चतुरः पदार्थान् स्वीकरोति । तन्मते चत्वारः पदार्था एवं प्रकारेण ग्राह्याः –धर्मिविशेषः, धर्मविशेषः, आधारविशेषः, प्रदेशविशेषश्च । जगतः सम्बन्धे मीमांसकविचारणा पृथगेवास्ति । जगत् तस्मिन्नेव रूपे सत्यमस्ति, यस्मिन् रूपे तद् अस्माकं ज्ञानेन्द्रियाणां विषयो भवति । संसारः इन्द्रियविषयरूपोऽस्ति अथवा भोगायतन- भोगसाधन-योग्या दिरूपेण संसारस्य अवस्थितिर्विद्यते । जगद् अनादि अनन्तं चास्ति । केषांचन मीमांसकानां दृष्टौ जगतो मूलं परमाणुरस्ति । कृतकर्मणाम् अपूर्वस्य फलोन्मुखे सति अणुसंयोगात् जगद् उत्पद्यते । मीमांसकमते परमाणुः प्रत्यक्षदृष्टं सूक्ष्मकणं विद्यते न तु नैयायिकमते यथा अलौकिकप्रत्यक्षस्य विषयः । एवं मीमांसायाः सृष्टिक्रमः स्थूलोऽस्ति किन्तु यः परमाणुवादं न स्वीकुर्वन्ति, तेषां दृष्टौ जगत् उत्पत्तिविनाशाभ्यां रहितं नित्यतत्त्वमस्ति अतः मीमांसकमते जगतः विनाशो न भवति । शक्तिसिद्धान्तोऽपि मीमांसकानां स्वतन्त्रकल्पनाऽस्ति । तदनुसारं कार्यस्योपादाने शक्तिनामकः पदार्थो विद्यते यस्य सद्भावाद् एव कार्योत्पत्तिर्भवति, अन्यथा वह्नौ दाहकत्वशक्तेरभावे यथा स्वरूपमात्रेण दाहकत्वं न सम्भवति । यथा वा चन्द्रकान्तो मणिः वह्नेर्दाहकत्वाभावात् स्वरूपतः वह्निमान् अपितु दाहकत्वरहितो भवति । इतरदार्शनिकैरस्य मतस्य पूर्णतया खण्डनं कृतम् । == आत्मविचारः == आत्मैव कर्म कर्त्ता भोक्ता चास्ति । ज्ञान-इच्छा-सुख-दुःख –प्रयत्नादि विशेषगुणानाम् अधिकरणम् आत्मैवास्ति । अयं आत्मा व्यापकोऽपि प्रतिशरीरं भिन्नोऽस्ति । मीमांसका आत्मनि परिमाणरूपिणं कर्म स्वीकुर्वन्ति । अस्मिन् मते आत्मा जडो बोधात्मकश्चास्ति । यतो हि स्वप्ने आत्मनो विषयैः सह सम्पर्कस्य अभावात् आत्मनि चैतन्यस्याप्यभावो भवति, किन्तु इन्द्रियार्थसन्निकर्षे सति चैतन्यमाविर्भवति । आत्मनो ज्ञानम् आत्मसंवित्तिद्वारा जायते इति कुमारिलभट्टस्य मतमस्ति । एतदनुसारं आत्मा ज्ञानस्य कर्त्ता कर्म च युगपद भवति । प्रभाकर इदं न स्वीकरोति । प्रभाकरमतेन प्रत्येकं वस्तुज्ञाने तेनैव ज्ञानेन आत्मज्ञानमपि कर्तृत्वेन प्रकाशितं भवति । आत्मैव अहंप्रत्ययस्य विषयो वर्तते । == कर्ममीमांसा == धर्मतत्त्वस्य व्याख्या मीमांसाया मुख्यो विषयः वर्तते । अत एव कस्यापि प्रयोजनविशेषस्य कृते वेदप्रतिपादितः यागादि धर्म एव कर्म कथ्यते । इष्टसाधनताया ज्ञानेनैव धर्मे प्रवृत्तिर्भवति, किन्तु प्रभाकरमते यज्ञयागादीनि अनुष्ठानानि कर्त्तव्यत्वेन विहितानि सन्ति, न तु इष्टसाधनतया । एवं कुमारिलमतात् प्रभाकरमतस्य भेदो वर्तते तथापि प्रभाकरस्य वैचारिकः पक्षः समुचितः प्रतिभाति । तदनुसारेण कर्मानुष्ठानं निष्कामकर्मणो दृष्टिकोणेनैव अनुष्ठेयम् । अनेन निष्कामेन सकामेन वा कर्मणा 'अपूर्व' पदार्थस्योत्पत्तिर्भवति । वस्तुतो वेदविहितस्य कर्मणः सम्पादनमेव मानवजीवनस्योद्देश्यमस्ति । अस्मादुत्पन्नम् अपूर्वमेव स्वर्गस्य प्रापकमस्ति । अर्थात् निष्कामधर्माचरणेन आत्मज्ञानेन च प्राणिनां सञ्चितकर्माणि नश्यन्ति । येन जननमरणयोः क्रमोऽवरुध्यते, जीवश्च शाश्वतसुखे लीनो भवति । == मीमांसादर्शने ईश्वरविचारः == यद्यपि मीमांसादर्शने ईश्वरतत्त्वम् अभीष्टं नास्ति, तथापि कर्मफलदायकं किमपि अचेतनं तत्त्वं न भवितुं शक्नोति । स्वर्गादिफलानां प्रदाता तु यज्ञोऽस्ति । तथापि यज्ञपतिरूपेण ईश्वरः स्वीकर्त्तुं शक्यते । अत एव अर्थसंग्रहकारः मोक्षावस्थायां –‘कर्मफलाभावो तदैव भवति यदा कर्मफलसमर्पणं भवेत्’ इति श्रुत्यर्थमगवत्य सर्वकर्मफलानाम् ईश्वराय समर्पणनैव मोक्षो भवतीति उल्लेखं कृतवान् । 'सेश्वरमीमांसा’ नामकस्य ग्रन्थस्यापि इदमेवोद्देश्यमस्ति । प्रभाकरविजयेऽपि स्पष्टरूपेण ईश्वरोऽभिमतः । तथापि मीमांसकानाम् ईश्वर्ः श्रुतिसिद्धौ वर्तते, न तु अनुमानसिद्धः । सूत्रकारेण भाष्यकारेण च एतद्विषये चर्चा न कृता । == मीमांसादर्शने मोक्षविचारः == मीमांसादर्शने जगता सह आत्मनः सम्बन्धस्य नाशः मोक्षोऽभिमतः । अस्य मतस्यानुसारेण आत्मा शरीरेण युक्तो भूत्वा एव बाह्यविषयाणाम् उपभोगं करोति । अनेन सम्बन्धेन आत्मा संसारसमुद्रे निमग्नोऽस्ति । अत एव भोगायतनं शरीरं भोगसाधनम् इन्द्रियं भोगविषयाः पदार्थाश्च अभिमताः । एभिस्त्रिभिः आत्मनः आत्यन्तिकम् एकान्तिकं वा सम्बन्धविच्छेद एव मोक्षोऽस्ति । मीमांसकमते आत्मनि चैतन्यं स्वाभाविकं नास्ति । मोक्षस्य प्रारंभिककाले सुखदुः खादीनां पूर्णविनाशो जायते स चात्मा स्वविशुद्धस्वरूपेऽवतिष्ठति । निवृत्तिमूलकतायां स्वीकृतायामपि मीमांसकमते मोक्षप्राप्त्यर्थं नित्यनैमित्तिकम् अनुष्ठानम् अपेक्षितमस्ति । काम्य-निषिद्ध-कर्मणाम् अनुष्ठानं मोक्षस्य साधनं नास्ति । नित्यनैमित्तिककर्मणां सम्पादनेन सह आत्मज्ञानरूपि सहकारि कारणमेव मोक्षस्य प्रधानं साधनं वर्तते । एवं मीमांसा कर्त्तव्यशास्त्रस्य दृष्टिकोणेन ज्ञानकर्ममसुच्चयस्य पक्षपातिनी अस्ति । अात्मविषयकबाेधस्य दृढत्वं तु वेदान्तनिषेवणेन सम्पादनीयमिति वार्त्तककाराणां कुमारिलभट्टपादानां निर्देशाे वर्तते । ==मीमांसादर्शनस्य आचार्यपरम्परा== मीमांसासूत्राणां रचना महर्षिणा जैमिनिना विहिता । जैमिनेः स्थितिकालः ईस्वीपूर्व ३६० वर्षाणि स्वीक्रियते । प्रसिद्ध इतिहासविद् युधिष्ठिरमीमांसकः जैमिनेः समयः विक्रमपूर्व ३००० वर्षाणीति प्रमाणयति । मीमांसासूत्राणां रचना षोडशसु अध्यायेषु विहिता तथापि जैमिनीयमीमांसा 'द्वादशलक्षणी’ नाम्ना प्रसिद्धाऽस्ति । अवशिष्टाश्चत्वारोऽध्यायाः 'सङ्कर्षणकाण्ड’ इति नाम्ना प्रसिद्धाः वर्तन्ते । कतिपये विद्वांसो वदन्ति यदेते चत्वारोध्यायाः जैमिनेः रचना नास्ति । जैमिनिकृतसूत्राणां संख्या २६४४ मन्यते । जैमिनीयसूत्रस्य प्रथमाध्याये धर्मलक्षणं प्रमाणनिरूपणं च प्रतिपादितमस्ति । द्वितीयाध्याये धर्मभेदो निरूपितः । तृतीयाध्याये अङ्गत्वं चतुर्थाध्याये प्रयोज्यप्रयोजकभावश्च प्रस्तुतः । पञ्चमाध्याये क्रिमिनिरूपणमस्ति, यज्ञाधिकारिणो वर्णनमपि अस्मिन्नेवाध्याये प्राप्यते । षष्ठाध्यायेऽपि अधिकारिवर्णनमस्ति । सप्ताष्टमयोरध्याययोरतिदेशो वर्तते । नवमाध्याये ऊहनिरूपणमस्ति । एवमेव एकादशाध्याये तन्त्रं, द्वादशाध्याये च प्रसङ्गो निरूपितः । [[चित्रम्:Homa kundam.JPG|thumb|होमकुण्डम्]] यद्यपि आचार्यो जैमिनि मीमांसायाः सूत्रकारो वर्तते तथापि स आदि आचार्यो नास्ति यतोहि तेन स्वकृते मीमांसासूत्रे मीमांसादर्शनस्य अनेकेषां पूर्वाचार्याणां नामानि उल्लिखितानि । तदनुसारेण जैमिनेः पूर्वमीमांसायाः अष्टौ प्रसिद्धाः आचार्याः अभूवन् – # [[आत्रेयः]] # [[आश्मरथ्यः]] # [[कार्ष्णाजिनिः]] # [[बादरिः]] # [[ऐतिकायनः]] # [[कामुकायनः]] # [[लाबुकायनः]] # [[आलेखनः]] मीमांसासूत्राणां वृत्तिकारेषु उपवर्षाचार्यः सर्वप्राचीनो मन्यते । अनेन मीमांसासूत्रस्य षोडशाध्यायेषु वृत्तिर्विरचिता । अस्य आचार्यस्य स्थितिकालः ईस्वीपूर्व द्वितीयशताब्द्यां मन्यते । अस्य आचार्यस्य समकालिकः कश्चित् भवदासनामकोऽप्याचार्य आसीत् । अनेनापि मीमांसासूत्राणां वृत्तिर्विरचिता । मीमांसासूत्रेषु आचार्य शबरस्वामिनो भाष्यम् उपलभ्यते । तद् यद्यपि उपलब्धमस्ति । भाषाविषययोः पूर्वं व्याख्यानस्य दृष्ट्या शाबरभाष्यस्य महत्त्वं शाङ्करभाष्यतुल्यं स्वीक्रियते । इदं शाबरभाष्यं द्वाद्वशाध्ययेष्वेव लिखितमस्ति । अस्य स्थितिकालः ईस्वी द्वितीयशताब्दी अस्ति । शबरस्वामिनोऽनन्तरं आचार्यभर्त्तृमित्रस्य 'तत्त्वशुद्धि’ रित्याख्या वृत्तिरपि मीमांसासूत्रेषु उपलभ्यते । कालान्तरे कुमारिलभट्टेन अस्य आलोचना विहिता । शबरस्वामिनः उपरान्तं मीमांसादर्शने कुमारिलभट्टस्य प्रसिद्धिः श्रूयते । कुमारिलभट्टेन मीमांसासूत्रस्य प्रथमाध्यायम् अधिकृत्य तर्कपादे श्लोकवार्त्तिकस्य रचना विहिता । शेषभागम् अधिकृत्य तन्त्रवार्तिकमप्यनेन विरचितम् । अस्यैव आचार्यस्य दुपटीकाग्रंथोऽपि प्राप्यते । कुमारिलभट्टस्य स्थितिकालः सप्तमशताब्द्याः अन्तिमभागे अष्टमशताब्द्याः प्रारम्भे च मन्यते । कुमारिलभट्टस्य शिष्यः आचार्यो मण्डनमिश्रोऽपि मीमांसायाः प्रसिद्धो विद्वान् आसीत् । शंकरद्विग्विजयग्रन्थस्य उल्लेखानुसारं शास्त्रार्थे शङ्कराचार्येण पराजितो भूत्वाऽयं सुरेश्वराचार्यनाम्ना शङ्कराचार्यस्य शिष्यतां गृहीतवान् । मण्डनमिश्रस्य अनेकाः रचनाः सन्ति-विधिविवेकः, भावनाविवेकः विभ्रमविवेकः मीमांसा-सूत्रानुक्रमणी च । उम्बेकाचार्योऽपि कुमारिलभट्टस्य शिष्य आसीत् । सः भावनाविवेकस्य टीकां श्लोकवार्तिकस्य तात्पर्यटीकां च रचितवान् । अयमपि कुमारिलमतानुयायी अवर्तत, किन्तु एतदितिरिक्ताः पार्थसारथि-मिश्र-माधवाचार्य –खण्डदेवादयः भाट्टमतानुयायिनोऽवर्तन्त । पार्थसारथिविरचिता 'शास्त्रदीपिका’ मीमांसादर्शनस्य अद्वितीया कृतिरस्ति । तर्करत्नं, न्यायरत्नाकरः, न्यायरत्नमाला चापि अस्य रचनाः सन्ति । शास्त्रदीपिकायां रामकृष्णभट्टस्य मुक्तिरनेहप्रपूरणी मयुखमालिका चेति टीकाद्वयं प्राप्यते । माधवाचार्यः वेदभाष्यकारस्य सायणस्य अग्रज आसीत् । अस्य रचनासु न्यायमालाविस्तरः सेश्वरमीमांसा च प्रसिद्धे स्तः । खण्डदेवमिश्रः भाट्टमते नव्यमतस्य आचार्योऽस्ति । अनेन भाट्टकौस्तुभः भाट्टदीपिका चेति गन्थद्वयं विरचितम् । 'भाट्टरहस्यम्’ अस्य शाब्दबोधविषयिणी प्रौढा कृतिरस्ति । खण्डदेवस्य स्थितिकालः चतुदर्शशताब्द्यां मन्यते विश्वेश्वरभट्टः अप्पयदीक्षितः आपदेव इत्यादयः आचार्याः खण्डदेवस्य समकालिका आसन् । षोडशशताब्द्यां नारायणभट्टः, लौगाक्षिभास्करः, शङ्करभट्टः, अन्नंभट्टः, रामेश्वरसूरिश्च मीमांसादर्शनस्य उल्लेखनीया आचार्या अभूवन् । प्रभाकरमिश्रोऽपि कुमारिलभट्टस्यैव शिष्य आसीत्, किन्तु गुरुमतापेक्षया भिन्नमतमयं प्रतिपादितवान् । अत एव प्रभाकरमतं गुरुमतनाम्ना पृथक् रूपेण प्रसिद्धमस्ति । गुरूपदं प्रभाकराय कुमारिलभट्टेनैव प्रदत्तमासीत् । प्रभाकरेण शाबरभाष्यम् अधिकृत्य स्वतन्त्राः टीका विरचिताः । 'बृहती’ टीकाऽस्य प्रकाशिता उपलभ्यते । प्रभाकरमतस्य प्रतिष्ठापकेषु आचार्येषु शालिकनाथः प्रमुखेऽविद्यत । शालिकनाथस्य टीकाद्वयं प्राप्यते ऋजुविमलाटीका, दीपशिखा टीका च । प्रकरणपञ्चिका नाम्नी मौलिकी रचनाऽपि शालिकनाथस्य कृतिः वर्तते । गुरुमतस्यैव आचार्यो महोदधिः वर्तते स्म । 'नयविवेकस्यकर्त्ता भवदासोऽपि प्रभाकरस्यैव मतं समर्थितवान् । अस्य कालो दशमशताब्दी मन्यते । नयविवेकमधिकृत्य कालान्तरे वरदराजेन नयविवेकदीपिका, शङ्करमिश्रेण पञ्चिका, दामोदरेण नयविवेकालङ्कारश्चेति ग्रन्थाः विरचिताः । प्रभाकरविजयस्य रचयिता नन्दीश्वरोऽपि अस्यैव मतस्य आचार्य आसीत् । अस्य कालः त्रयोदशशताब्दी मन्यते । रामानुजाचार्यस्य तन्त्ररहस्यमपि प्रभाकरमतस्य सुप्रसिद्धः ग्रन्थोऽस्ति । प्रभाकरस्य पश्चात् मुरारिमिश्रस्य महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते । अस्य द्वौ ग्रन्थौ उपलभ्येते –त्रिपादीनीतिनयः एकादशाध्यायाधिकरणं च । मुरारिमिश्रस्य स्थितिकालः द्वादशशताब्दी स्वीक्रियते । ==दर्शनप्रतिपादकाः== * [[जैमिनिः]] * [[उपवर्षः]] * [[शबरस्वामी]] * [[कुमारिलभट्टः]] * [[प्रभाकरमिश्रः]] * [[मण्डनमिश्रः]] * [[उम्वेकभट्टः]] * [[शालिकनाथः]] * [[वाचस्पतिमिश्रः]] * [[पार्थसारथिमिश्रः]] * [[माधवाचार्यः]] * [[अप्पय्यदीक्षितः]] ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | [http://www.sanskrit.nic.in राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्] || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित<br /> 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- | [https://web.archive.org/web/20131001185739/http://rsvidyapeetha.ac.in/ राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्] ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरूपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | [http://www.slbsrsv.ac.in श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम] || [[देहली]] || बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया,<br /> नव देहली -११००१६ |- | [https://web.archive.org/web/20210302011410/https://www.swarnavalli.in/ श्री राजराजेश्वरी संस्कृत विद्यालयः स्वरणवल्ली] || [[शिरसि |कर्नाटक ]] || |} == सम्बद्धाः लेखाः == * [[योगदर्शनम्]] * [[न्यायदर्शनम्]] * [[दर्शनशास्त्रम्]] * [[वैशेषिकदर्शनम्]] ==सन्दर्भः== <references/> ==बाह्यानुबन्धः== *[http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/6_sastra/3_phil/mimamsa/jaimsutu.htm Purva Mimamsa Sutras of Jaimini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609165015/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/6_sastra/3_phil/mimamsa/jaimsutu.htm |date=2007-06-09 }} *[http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/hindu/ascetic/mimamsa.html Overview of World Religions entry] * [http://www.shastranethralaya.org/LecturePurva.html Complete Lectures on Purva Mimamsa Sutras of Jaimini at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911153658/http://www.shastranethralaya.org/LecturePurva.html |date=2016-09-11 }} [[वर्गः:मीमांसादर्शनम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:दर्शनानि]] skczme2w4cl4p9hdzn1xv2yy3os7q7r 0 5577 502003 500058 2026-11-07T22:47:05Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502003 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = आशा भोंसले | Img = Asha Bhosle - still 47160 crop.jpg | Img capt = | Img_size = 200px | Landscape = | Background = solo_singer | Birth_name =आशा मङ्गेशकर | Alias = आशा दीदी | Born = {{Birth date and age|df=yes|1933|9|8}}<br>[[पुणे]] | Died = | Origin = भारतीया | Instrument = | Voice_type = | Genre = | Occupation = गायिका | Years_active = | Label = | Associated_acts = | Current_members = | Past_members = | Notable_instruments = }} '''आशा भोंसले ''' इति अनुपमां भारतीयगायिकां प्रन्तीयभेदेन आषा, आशा भोसले, आशा भोस्ले, इत्यादिभिः नामभिः अभिजानाति ।<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0080427/ऐएंडिबि एन्टी] उत्तरभारतस्य साम्प्रदायानुग्णम् जनाः एताम् आशाजी इति व्यवहरन्ति ।</ref> ({{lang-hi|आशा भोसले}}) अस्याः जन्म क्रि.श.१९३३ तमवर्षस्य सेप्टम्बर् मासस्य अष्टमे दिने अजयत । एषा भारतीयबहुभाषाणां ख्याता गायिका अस्ति । मूलभूतरूपेण एषा [[हिन्दीभाषा]]याः चलच्चित्रस्य निपथ्यगायिका इति सुप्रसिद्धा अस्ति ।<ref name="britannica">{{cite book|author=Gulzar; Nihalani, Govind; Chatterji, Saibal|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse_p6q3|year=2003|publisher=Popular Prakashan|isbn=8179910660|pages=532–533}}</ref><ref name="monopolity">{{cite web|title=Only the best preferred|url=http://www.hindu.com/2001/05/18/stories/09180701.htm|date=18 May 2001|author=Gangadhar, v.|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=22 July 2009|archive-date=23 August 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030823024402/http://www.hindu.com/2001/05/18/stories/09180701.htm|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite book|title=The Garland Encyclopedia of World Music|year=2000|author=Arnold, Alison|publisher=Taylor & Francis|isbn=0824049462|pages=420–421}}</ref> अस्य वृत्तिजीवनं क्रि.श.१९४२तमे वर्षे आरब्धम्। तस्याः वृत्तेः एव षष्ट्यब्दम् अभवत् । सामान्यतः १००० हिन्दीचलच्चित्रस्य नेपथ्यगानानि गीतवती । अपि च अनेकानि गीतगुच्छार्थं गीतवती । भरते अन्यदेशेषु च अस्याः अगणिताः गानगोष्ट्यः अभवन् ।<ref> {{cite web | url=http://www.imdb.com/name/nm0080427/ | title=IMDB entry | publisher=IMDB | accessdate=28 March 2009 }}</ref><ref>{{cite web|title=An evergreen voice|date=26 September 2003|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=12 August 2010|url=http://www.hindu.com/fr/2003/09/26/stories/2003092602000700.htm|archive-date=2 October 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20031002012621/http://www.hindu.com/fr/2003/09/26/stories/2003092602000700.htm|deadurl=yes}}</ref> आशा भोंस्ले अन्यायाः भारतीयनेपथ्यगयिकायाः [[लता मङ्गेश्कर]] इत्यस्याः सहोदरी अस्तु । इयम् अस्याः सुमधुरकण्ठस्य कारणेन प्रसिद्धा अभवत् ।<ref name="britannica" /><ref>{{cite web|title=Chords & Notes|url=http://www.hindu.com/mp/2008/06/07/stories/2008060752910500.htm|author=V.L|publisher=[[The Hindu]]|date=7 June 2008|accessdate=11 August 2010|archive-date=7 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107231200/http://www.hindu.com/mp/2008/06/07/stories/2008060752910500.htm|deadurl=yes}}</ref><ref>विश्वसङ्गीतम् : ल्याटिन् नार्त् अमेरिका, केरेबियन् भाराम्, एषिया फेसिपिक्, सिमन् ब्राटन् मार्क्स् एलिङ्ग्ट्न्, रिचर्ड् ट्रिलो रचनम् । क्रि.श.२०००</ref> लतायाः गानेषु चलच्चित्रसङीतम्, गाज़ल्, भजनानि, साम्प्रदायिकभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतम्, जानपादगीतानि, कव्वाली, रवीन्द्रगीतानि, नझ्रल्गीतानि, पाप्गीतानि, च गानं भवति । एषा [[अस्सामीभाषा]], [[हिन्दीभाषा]] [[उर्दूभाषा]], [[तेलुगुभाषा]], [[मराठीभाषा]], [[बङ्गालीभाषा]], [[गुजरातीभाषा]], [[पञ्जाबीभाषा]], [[तमिळुभाषा]], [[आङ्ग्लभाषा]], [[रष्यन्भाषा]], [[छेक्भाषा]], [[नेपाळीभाषा]], [[मलैभाषा]], [[मलयाळंभाषा]], इत्यादिषु १८भाषासु गीतानि गीतवती ।<ref name="who'swho">दि इण्टर् न्याषनल् व्यूस् व्हूस् व्हु क्रि.श. २००४, युरोपा प्रकाशनम्, रौट् लेज़् ।</ref> क्रि.श.२००६तमे वर्षे आशा भोंसले ''अहं सामान्यतः १२०००गीतानि गीतवती '' इति स्वयम् अवदत् ।<ref>({{cite web | author=Jyothi Venkatesh | url=http://www.vashi2panvel.com/Navi-Mumbai-News/item/196/catid/26 | title=Asha Bhosle: Sa Re Ga Ma… | publisher=Vashi2Panvel.com | accessdate=3 May 2006 | quote = I would like to state humbly that I am the only singer who has sung the maximum number of songs – 12,000. If you sing one song a day, you can humanly sing 365 songs a year and 3650 songs in ten years. In around 60 years of my career I could sing 12,000 songs because there were times I had sung even four songs a day. }}</ref> नैकानि अन्यमूलानि अपि एतत् वचनम् एव प्रमाणीकुर्वन्ति ।<ref name="who'swho" /><ref>{{cite web |url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld7.htm |title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 7 |author=Raju Bharatan |publisher=[[Rediff.com]] |date=23 August 2006 |accessdate=28 April 2007 |quote = Asha Bhosle it is, in fact, who occupies pride of place --- she is all set to complete 13,000 songs. And that must rate as the highest in Indian cinema -- Guinness or no Guinness. }}</ref> प्रपञ्चस्य उन्नताभिलेखप्रमाणितम् अन्ताराष्ट्रियसंस्था वर्ड्स् रेकार्ड् अक्यादमी । क्रि.श.२००९तमवर्षः सेप्टेम्बर् मासे आशा भोंसले एव प्रपञ्चे एव अत्यधिकगीतानां गायिका (गानमुद्रणम्) इति उदघोषयत् ।<ref>{{cite web | url = http://www.worldrecordsacademy.org/entertainment/most_recorded_artist-world_record_set_by_Asha_Bhonsle_90336.htm | title = Most Recorded Artist-world record set by Asha Bhonsle | accessdate = 4 January 2010 | date = 3 September 2009 }}</ref> ==जीवनेतिहासः== आशा भोंसले मुम्बैप्रान्तस्य नाम अद्यतनस्य [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] साङ्ग्लीनगरात् बहिः गोर् इति लघुग्रामः अजायत । एषा दीननाथ मङ्गेश्कर् इति सङ्गीतविदुषः पुत्री । एषः रङ्गभूमेः कलावित् । तत्र शास्त्रीयगायकत्वेन सेवां कृतवान् । अस्य कुटुम्बः पूर्वं पुण्यपत्तने (पुणेनगरे) आसीत् । कालक्रमेण [[कोल्हापुरम्|कोल्हापुरं]] गत्वा क्रमेण मुम्बै आगतः । एषा अस्याः सहोदरी [[लता मङ्गेष्कर्]] च कुटुम्बनिर्वहणे पितुः सहाय्यं कर्तुं चलच्चित्रार्थं नटनं गीतगनं कर्तुं आरब्धवत्यौ । आशायाः प्रथमचलच्चित्रं यत्र अस्याः गानम् (चला चला नव् बला) अस्ति तत् माझा बल् (क्रि.श.१९४२) इति मराठी चलच्चित्रम् । अस्य गीतस्य रचयिता दत्त दव्जेकर् कृतवान् । ''सावन् आयाः '' इति चलच्चित्रे ''सावन् आया'' इति गीतगानेन अस्याः हिन्दिभाषाचलच्चित्रं प्रवेशः अभवत् ।<ref name="rediff_70">{{cite web |url=http://ia.rediff.com/movies/2003/sep/05ms1.htm |title=Asha, 70 years, 70 landmarks |date=8 September 2003 |accessdate=11 November 2006 }}</ref> एषा आशा स्वस्य १६तमे वयसि ३१वर्षस्य गणपत् राव् भोसले इत्यनेन सह प्रधाव्य तेन परिणीता अभवत् । गणपदरावः तु अस्याः सहोदर्याः लतायाः वैयक्तिककार्यदर्शी आसीत् । अतः विवाहः विफलः आभवत् । श्वशुरगृहे अस्याः नितराम् अवमानिता अभवत् । विवाहस्य कतिपयवर्षानन्तरं भोंसले आशा क्रि.श.१९६०तमे वर्षे शङ्काभावेन गणपतिरावेन गृहात् बहिष्कृता ।<ref>{{cite web|url=http://www.harmonyindia.org/hportal/VirtualPageView.jsp?page_id=950|title=Only Asha: Asha Bhosle|accessdate=2012-03-01|archive-date=2010-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215113312/http://harmonyindia.org/hportal/VirtualPageView.jsp?page_id=950|deadurl=yes}}</ref> तस्मिन् काले तस्याः उदरे तयोः तृतीयपुत्रः उदरे पुत्रु हस्तयोः आसन् । सा स्वस्याः कुटुम्बनिर्वहणार्थं चलच्चित्रार्थं नेपथ्यगानम् अनुवर्तितवती । तस्मिन् समये गीता दत्, शंषाद् बेगम् [[लता मङ्गेष्कर्]] इत्यादयः बृहत्परियोजनायाः चलच्चित्रार्थं गायन्ति स्म । तदा एतैः त्यक्तगीतानि आशा भोंसले स्वीकरोति स्म । अपि च ब्याण्ड् गर्ल्स्, व्याम्प्स् गोष्टिषु गायति स्म अथवा द्वितीयस्तरस्य चलच्चित्रस्य कृते अपि गायाति स्म । क्रि.श.१९५०तमे काले अन्यनेपथ्यगायकानाम् अपेक्षया अधिकगीतानि गीतावती । अस्याः आरम्भिकगीतानां स्वरसंयोजनम् ए.आर्.खुरेशी, सज्जद् हुसेन्, गुलाम् महम्मद इत्यादयः कृतवन्तः । एतेषु अधिकानि गीतानि यशसि विफलानि प्राप्नुवन् ।<ref name="rediff_70" /> सजद् हुस्सेन् इत्यनेन स्वरसंयोजितस्य दिलिपकुमारेण नटितस्य सङ्ग्दिल् (क्रि.श.१९५२तमे वर्षे) चलच्चित्रार्थम् आशा गानं गीतवती यत् जनप्रशंसाम् आप्नोत् । अस्य परिणामरूपेण क्रि.श.१९५२तमे वर्षे बिमल् राय् भोंसले इत्यस्य निदेशनस्य ''परिणीता '' इति चलच्चित्रत्रे गातुम् अवकाशं प्राप्तवती । तदनन्तरं ''बूट् पालिष् '' (क्रि.श.१९५४) चलच्चित्रार्थं [[मोहम्मद रफी]] महोदयेन सह ''नन्ने मुन्ने बच्चे '' गीतवती । एतत् गीतम् अस्याः अनुपमां कीर्तिं आनयत् । क्रि.श.१९५६तमे वर्षे [[ओ. पि. नैयरः]] सङ्गीतनिदेशितस्य सि.ऐ.डि. चलच्चित्रस्य नेपथ्यगानस्य अवकाशं प्राप्तवती । अस्याः वृत्तिजीवने एषः सदवसरः महत्तरं परिवर्तनम् आनयत् । क्रि.श. १९५७तमे वर्षे बि.आर्.चोपड महोदयस्य ''नया दौर् '' इति चलच्चित्रार्थं साहिर् लुधियान्वी इत्यनेन रचितं '' माङ्ग् के साथ तुम्हारा '' इति गीतं स्वीयस्वरसंयोजनेन रफी महोदयेन सह गीतवती । एषा आशा स्वस्य वृत्तिजीवने कृता प्रथमा महोपलब्धिः । अनेन सह साथी हात् बदाना, उदेन् जब् झल्वें तेरी, इत्यादीनि गीतानि तस्यः प्रसिद्धिं आनयन् । जनप्रियाभिनेत्रीणां कृते इदं प्रथमतया गीतानि गीतवती । चलच्चित्रस्य निर्मापकः बि.आर्.चोपडा महोदयः दौर् चित्रस्य यशः स्मरन् अग्रिमचलच्चित्रस्य गीतगानार्थम् अवकाशं प्रकल्पितवान् । अग्रे आशा भोंसले तस्य ''वक्त् '', ''गुम्राह् '', ''हम्राज़् '', ''आद्मि और् इन्सान् '', ''डूण्ड् '' इत्यादीनां चलच्चित्राणां गीतानि गीत्वा प्रसिद्धिम् आपन्ना । आषायाः नायरस्य च संश्रयः अनेकेषां मधुरगानानां लोकार्पणस्य हेतुः अभवत् । कालक्रमेण अस्मिन् वर्णरञ्जितक्षेत्रे स्वपादौ प्रत्यस्थापयत् । किन्तु कालान्तरेण क्रि.श. १९७०तमे वर्षे वृत्तिक्षेत्रे उभावपि परस्परं विमुखौ अभवताम् । क्रि.श.१९६६तमे वर्षे आर्.डि.बर्मन् इत्यस्य सङ्गीतनिदेशनस्य प्रथमयशस्वि "तीसरी मञ्झिल् " चलच्चित्रे आशायाः कार्यं जनप्रियम् अभवत् । अस्य सहभागित्वेन क्रि.श.१९७०तमदशके अनेकानि जनप्रियगीतानि चलच्चित्रक्षेत्राय अर्पितानि । <ref>{{cite web|title=Asha Unplugged over the years|url=http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-3457219,prtpage-1.cms|date=8 September 2008|author=Malani, Gaurav|publisher=[[Indiatimes]]|accessdate=22 July 2009|archive-date=12 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912143433/http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-3457219,prtpage-1.cms|deadurl=yes}}</ref> कालक्रमेण हेलन् इत्यस्याः नृत्याङ्गनायाः नर्तनार्थं आशा चलच्चित्रगीतानि विविधानां स्वरसंयोजकानां मार्गदर्शने गीतवती । एतेयोः संसर्गितायाः कानिचन गीतानि "पिया तू..(कारावान् चित्रस्य)", ओ हसीना झुल्फोवाली..(तीसरी मंझिल्), "ये मेरा दिल् (डान्) " इत्यादीनि । क्रि.श. १९८०तमे वर्षे उन्मादगायिका(पाप् क्रूनर्) इति स्थिरं गुरुत्वं प्राप्तवती ख्यातया अभिनेत्र्या नटितस्य 'उम्रावो जान् 'इति चलच्चित्रस्य "दिल् चीज़् क्या है", "इन् आकों कि मस्ती के", "ये क्या जग है दोस्तो " "जुस्त् जु जिस्कि थी" इत्यादीनि गीतानि अस्य प्रसिद्धिम् अवरधयत् । गझल् गानं तस्य राष्ट्रियपुरस्कारम् आनयत् । क्रि.श. १९९५तमे वर्षे ६२वर्षवयसः आशा भोंसले रङ्गीला इति चलच्चित्रे उर्मिळा माटोण्डकर् इत्यस्याः कृते नेपथ्यगानं कृतवाती । तत्र "तनहा तन्हा ", "रङ्ग् रङ्ग् रङ्गीलरे " इत्यादीनां विशेषलक्षणयुक्तानां गीतानां गायनेन अस्य कीर्तिशिखरम् इतोऽपि अवर्धत । क्रि.श.२००५तमे वर्षे स्वस्य ७५वर्षे वयसि अस्यः कण्ठमधुर्येण आगतानि "चन्द्रमुखी " इति [[तमिळुभाषा]]याः चलच्चित्रस्य गीतानि, खातस्य अभिनेतुः सल्मान् खानस्य "लक्कि " चलच्चित्रस्य गीतानि अत्यधिकतया विक्रीतानि । ==गानस्य सङ्गीतनिदेशकाः== *ओ.पि.नय्यर् - अशायाः ओङ्कार प्रसाद नायर् (नय्यर्) इत्यनेन सङ्गीतनिदेशकेन सह साहचर्यं तु बालिवुड् (भारतस्य हिन्दिभाषाचलच्चित्रजगतः इदं नाम) जगति प्रसिद्धः । अयं कश्चित् महान् स्वसंयोजकः आशायाः प्रतिभां संलक्ष्य अवकाशं प्रकल्पितवान् । क्रि.श.१९५२तमे वर्षे चम् चमा चम् गानस्य ध्वनिमुद्रणावसरे ओ.पि.नय्यरः प्रथवमारम् आशायाः सन्दृष्टवान् ।<ref> {{cite web | url=http://music.indya.com/features/index.html | title=Asha Bhosle was the best person I ever met, An interview with O.P. Nayyar | publisher=Indya.com | accessdate=11 November 2005 }} </ref> क्रि.श.१९५४तमे वर्षे प्रथमावकाशम् आशा नय्यरस्य "माङ्गु" इति चलच्चित्रे प्राप्तवती । तदनन्तरं क्रि.श.१९५६तमे वर्षे पुनः अस्य "सि.ऐ.डि. " चित्रस्य गीतानि गीत्वा वृत्तिजीवने नवं परावर्त्नं प्राप्तवती । अस्य "नया दौर् " इत्यस्मिन् चलच्चित्रानन्तरम् एतयोः युग्मं बहुविश्रुतम् अभवत् । क्रि.श.१९५९तमवर्षे ओ.पि.नय्यरेण सह सभावं वृत्तिपरतया च आत्मानं क्षेत्रे अनुस्थापितवती । *खय्याम् - आशायाः प्रतिभाम् अभिज्ञातवन् अन्येकः अयं सङ्गीतनिदेशकः खय्याम् । सः क्रि.श.१९४८तमे वर्षे स्वस्य "बिवि " इति चलच्चित्रे अवकाशं कल्पितवान् । क्रि.श.१९५०तमदशके तस्य "दर्द ", "फिर् सुबह होगी ", "उम्रावो जान् " चलच्चित्रेषु अवकाशं दत्त्वा अस्याः प्रतिभां सम्मानितवान् । *रविः- चलच्चित्रगानानां स्वरसंयोजकः रविः, आशा मम अतिप्रियगिकासु अन्यतमा इति वदति स्म । क्रि.श.१९५०तमे वर्षे अस्य "वचन्" इति सर्वप्रथमे चलच्चित्रे आशा गीतवती । "चन्दमाम दूर् के" चलच्चित्रस्य मधुरगीतम् एकेन एव दिनेन भारतस्य युवमातॄणां प्रियम् अभवत् । "घराना", "गृहस्ती", "काजल्", "फूल् औप् पत्थर्" इत्यादिषु चलच्चित्रेषु भजनानि गातुं रविः अवकाशं दत्तवान् । तदानीन्तने काले अन्ये ख्याताः स्वरसंयोजकाः एतां निम्नस्तरस्य गीतानि गातु आह्वयन्ति स्म । आशा भोंस्ले रविः च अनेकानि गीतध्वनिमुद्रणानि कृतवन्तौ । तेषु प्रसिद्धेन गायकेन [[किशोरकुमारः|किशोरकुरारेण]] सह गीतं "कथ् माने बिल्ली " "तोरा मन् दर्पण्" अतिप्रसिद्धनि अभवन् । अनेन सह कृतनानि चलच्चित्राणि एवं भवति । वख्त, चौदवी का चान्द्, गुम्राह्, बहु बेटी, चैना टौन्, आद्मी और् इन्सान्, डूण्ड्. अम्राज्, काजल् इत्यदीनि ।<ref name="rediff_70" /> *सचिन् देव बर्मन् - अयं बालिवुड् जगतः प्रख्यातेषु स्वरसंयोजकेषु अन्यतमः । एतस्य प्रिया गायिका [[लता मङ्गेश्कर्]] किन्तु तया सह केनचित् कारणेन विरसः उप्तन्नः ।<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema">{{cite book | last = Khubchandani | first = Lata | editor = [[Gulzar (lyricist)|Gulzar]], [[Govind Nihalani]], Saibal Chatterjee | title = Encyclopaedia of Hindi Cinema | url = https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse_p6q3 | year = 2003 | publisher = Popular Prakashan | isbn = 8179910660 | pages = 486–487 }}</ref> तस्मिन् काले एस्.डि.बर्मन् महोदयः गीतानि गातुं आशाम् आहूतवान् । अनयोः युग्मम् अनेकानि मधुरगीतानि लोकाय आर्पयत् । यथा.. काला पानि, काला बाज़ान्, इन्सान् जाग् उठा, लाजवन्ति, सुजाता, तीन् देवियाँ, इत्यादीनि चलच्चित्राणि । क्रि.श.१९६२ वर्षे किशोर् कुमारेण, महम्मद रफिना, सहा गीतानि चलच्चित्रगानानि प्रसिद्धानि अभवन् । क्रि.श.१९६२तमे वर्षे बिमल् राय् इत्यस्य बान्दनि चित्रस्य "अब् के बरस्.. " गीतम् एताम् आशां नेपथ्यागायिकाम् अकरोत् । क्रि.श.१९६७तमे वर्षे तनुजा इत्यभिनेत्र्याः अभिनयस्य ज्युवेल् थीफ् चित्रस्य "रात् अकेली है" गानं जनान् उन्मत्तान् अकरोत् । * राहुल् देव् बर्मन् - अर्.डि.बर्मन् इत्येव खातः (ए.के.ए.पञ्चम) क्रि.श.१९६६तमे काले प्रसिद्धः चलच्चित्रसङ्गीतज्ञः । पुत्रद्वयस्य मातुः आशायाः सन्दर्शनम् अनेन सह अभवत् । एतयोः युग्मेन "तीसरी मंज़िल् " इति यशस्वि चलच्चित्रम् अभवत् । क्याबरे, राक्, डिस्को, गझल्, भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतम् इत्यादीनि गीतानि कृतवन्तौ । क्रि.श.१९७०तमे वर्षे एतेयोः पाश्चिमात्यशैल्याः गीतानि क्रान्तिमेव अकुर्वन् । क्रि.श.१९७१तमे वर्षे हेलन् अभिनीतस्य कारवान् "पिया तू अब् तो आजा ", हरे राम हरे कृष्णा चित्रस्य "दम् मारो दम् ", क्रि.श.१९७२तमे वर्षे लोकार्पितस्य अप्ना देश् इति चित्रस्य " दुनिया में..'' क्रि.श.१९७३तमे वर्षे लोकार्पितस्य यादों की बारात् इति चित्रस्य " चुरा लिया है..''इत्यादीनि गीतासि प्रचण्डं याशः प्राप्नुवन् । क्रि.श.१९८०तमे दशके पञ्चमस्य आशायाः च सहयोगेन कानिचन चलच्चित्रसङ्गीतानि प्रसिद्धानि अभवन् । तानि यथा इज़ाज़त् चित्रस्य "मेराकुच् सामान्," "खालि हात् शाम् आयी है", "खत्रा खत्रा", सागर् चित्रस्य ओ "मारिया" ख्यातानि अभवन् । तत्रापि अस्याः " मेरा कुच् सामान् " गानस्य राष्ट्रियपुरस्कारः अपि प्राप्तवती । वृत्तिसम्बन्धः प्रीत्या परिवर्तितः बूत्वा तम् अनुरागेण बब्स् इति आव्ययन्ती क्रि.श. १९८०तमे वर्षे तमेव पतिरूपेण प्राप्तवती । आर्.डि.बर्मन् महोदयः कानिचन बङ्गाळिगीतानि अपि गायितवान् । :* इळयराजः - दक्षिणभारतीयचलच्चित्रस्वरसंयोजकेषु अग्रगण्यः [[इळयराजः]] क्रि.श. १९८०तमे वर्षे स्वस्य गीतानि गातुम् आशां प्रार्थयत् । इदं प्रथमतया [[तमिळुभाषा]]याः "मून्द्रं पिरायि " इति चलच्चित्रे गीतवती । अस्य चित्रस्य हिन्दीभाषान्तरे अपि एषा गीतानि गीतवती । क्रि.श. १९९०तमवर्षपर्यन्तम् एतयोः युग्मं यशस्विकार्यणि अकरोत् । क्रि.श.१९८७तमे वर्षे लोकार्पितस्य "एङ्ग ऊरु पाटुक्कारन् "इति चित्रस्य ''शेन्बगामे'' इति गीतम्, क्रि.श. २०००तमे वर्षे लोकार्पिते [[कमलहासन्]] अभिनयस्य इळयराजस्य सङ्गीते "हे राम्" इति चित्रस्य शीर्षिकागीतम्, " जन्मों कि ज्वाला " इति हिन्दीचलच्चित्रे गझल् गायकेन[[हरिहरन्]] महोदयेन सह गीतं गानं च प्रसिधानि अभवन् । :*ए.आर्.रेहमान् - एषः क्रि.श. १९९४तमे वर्षे स्वस्य स्वरसंयोजनस्य '' रङ्गीला '' चलच्चित्रे गातुम् आशायै अवकाशं दत्तवान् । अस्य प्रसिद्धानि गीतानि यथा.. " रङ्गीला रे ", "तन्हा तन्हा "इत्यादीनि । अस्य एव स्वरसंयोजनस्य "तक्षक् " चलच्चित्र्स्य "मुझे रङ्ग् दे ", "लगान्" इति चलच्चित्रस्य [[उदित् नारायणः|उदितनारायणेन]] सह गीतं "राधा कैसे न जले ", "ताल " चित्रस्य " कही आग् लगे ", "दौड् " चलच्चित्रस्य [[के.जे.येसुदासः|के.जे.येसुदासेन]] सह गीतं "ओ भंवरे " क्रि.श.१९९९तमे वर्षे लोकार्पितस्य " इरुवर् " इति तमिळुभाषा चित्रस्य "वेनिल्ला वेनिल्ला " गीतं, क्रि.श.२००४तमे वर्षे आगतस्य " मीनक्षी " तमिळुभाषाचित्रस्य " दु्वान् दुवान् " गीतं च सुप्रसिद्धानि अभवन् ।<ref name="rediff_70" /> :*जयदेवः - एस्.डि.बर्मन् इति सङ्गीतज्ञस्य सहायकः अयं जयदेवः स्वतन्त्रः भूत्वा स्वरसंयोजनम् आरब्धवान् । तदा एषः आशायै अपि गातुम् आहूतवान् । क्रि.श.१९६१तमे वर्षे "हम् दोनो ", क्रि.श.१९६२तमे वर्षे "मुजे जीने दो ", क्रि.श.१९७१तमे वर्षे "दो बून्द पानी " इत्यादिषु जयदेवस्य चलच्चित्रेषु गीतानि गीतवती । क्रि.श.१९७१तमे वर्षे एतत् युग्मं नकेवलं चलच्चित्रगीतानि अपि च भक्तिगीतानि गझल् गीतानि अपि अकरोत् । जीवनस्य सङ्कटकाले सहयमाचरितवान् जयदेवः इति तस्य विषये आशायः महादरः आसीत् । तस्य मरणानन्तरं तेन कृतार्धकार्यं सम्पूरयन्ती "सुराञ्जली " इति गीतगुच्छं लोकार्पितवती । :*शङ्कर् जै किशन् - अयं बालिवुड् स्वरसंयोजकः अल्पकालम् अनया आशया सह कर्यम् अकरोत् । क्रि.श.१९६८तमे वर्षे अस्य सङ्गीतसंयोजने "शिकार् " इति चलच्चित्रार्थम् आशा गीतानि गीतवती । अस्मिन् " परदे में रहने दो" इति गीरार्थं द्वितीयवारं फिल्मफेर् पुरस्कारं प्राप्तवती । ''अन्दाज़्'' इति चलच्चित्रे ''ज़िन्दगि एक सफर है सुहाना'' इति गीतं विशिष्टशैल्या गीतवती प्रसिद्धं चाभवत् । क्रि.श.१९७०तमे वर्षे राजकपूरस्य निर्माणस्य अभिनयस्य च ''मेरा नाम जोकर्'' इति चलच्चित्रे गनस्य अवकाशः प्राप्तः । :* अनु मलिक् - क्रि.श.१९८४तमे वर्षे ''सोनि महिवाल् '' इति अस्य प्रथमचलच्चित्रे एव आशा अवकाशं प्राप्तवती । अस्य स्वरसंयोजकस्य संयोजनेन ''फिल् हाल्'' इति चलच्चित्रस्य शीर्षिकागीतं, ''बाज़िगर् चित्र्स्य '' '' किताबे बहुत सी...'' गीतं, ''या दिन् '' इति चित्रे ''जब् दिल् मिले'' गीतम् च अनया गीतानि सार्वकालिकमधुराणि अभवन् । क्रि.श. १९५०- ६०तमवर्षाणां मध्ये अनुमलिकस्य पितुः संयोजने अपि गीतवती ।<ref>{{cite web | url=http://www.musicalnirvana.com/ghazal/asha_articles.html | title=Articles on Asha Bhosle &mdash; A voice for all seasons: Taken from Girija Rajendran's article for the Hindu | accessdate=3 May 2006 | archive-date=16 November 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061116131006/http://www.musicalnirvana.com/ghazal/asha_articles.html | deadurl=yes }}</ref> ==व्यक्तिगतजीवनम्== भोंसले आशायाः गृहं [[मुम्बै]] महानगरस्य दक्षिणभगए पेद्दर् इति मार्गे प्रभातकुञ्ज् इति गृहस्तोमे अस्ति । तस्याः त्रीणि अपत्यानि पञ्च पौत्राः सन्ति । ज्येष्ठः पुत्रः हेमन्त भोंसले विमानस्य चालकत्वेन कार्यं कृतवान् । सङ्गीतनिदेशकः अपि भूत्वा कानिचनदिनानि कार्यं कृतवन् । अस्य अनुजा आशायाः पुत्री वर्षा इति नमान्विता ''दि सण्डे अब्सर्वर्'', '' रेडीप् '' इति पत्रिकयोः लेखिका रूपेण कार्यं कृतवती । आशायाः कनीयः पुत्रः आनन्द भोंसले चलच्चित्रस्य निर्देशनं शिक्षितवान् । मातुः कार्यदर्शित्वेन सहाय्यम् आचरति । पौत्रः चैतन्यः सङ्गीतक्षेत्रे एव परिश्रमं कुर्वन् अस्ति । इयं पाकनिपुणा अपि अस्ति । भर्तुः भोजनार्थं स्वयं पचति । बालिवुड् प्रमुखाः तस्याः कडायि घोस्ट् अपि च बिर्यानि सर्वदा इच्छन्ति । गोवा शैल्याः ''पाया करि'', सूपः च बालिवुड् ख्यातस्य कपूर् कुटुम्बे जनप्रियपाकः आसीत् । कदाचित् एषा... यदि अहं सङ्गीतस्वरसाम्राज्ञी न अभविष्यत् तदा पाकज्ञा भवामि स्म इति कस्मिंश्चित् दूरदर्शनसन्दर्शने अवदत् । आशा यशस्विनी होटेल् उद्यमिनी अपि अस्ति । अस्याः नाम्नि एव दुबै कुवैत् च देशयोः भोजनालयाः सन्ति । <ref>{{cite web | url=http://www.menumagazine.co.uk/archive/dec04/asha_bhosle.html | title=Yet Another 'First' National Chain Planned | publisher=Menu magazine | accessdate=11 November 2005 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20051023164800/http://www.menumagazine.co.uk/archive/dec04/asha_bhosle.html | archivedate=23 October 2005 | deadurl=yes }}</ref> पेशस्विनी श्वेतशाटिकाः आशायै अधिकं रोचते । वज्राभरणानि अपि अस्याः अतीव प्रियाणी । एषा अनुकरणकलावती अपि अस्ति । नूर् जहाँ, लतामङ्गेश्कर् गुलाम् अलि इत्यादीनां कण्ठस्य नुकरणमपि करोति । सद्यः काले गानं होटेल् उद्यमः अपि च आत्मकथनलेखने मग्ना अस्ति । <ref>{{cite web | author=Chhibber, Kavita | url=http://www.kavitachhibber.com/asha_bhosle.html | title=Kavita Chhibber's interview with Asha Bhosle | accessdate=3 May 2006 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20051227124536/http://www.kavitachhibber.com/asha_bhosle.html | archivedate=27 December 2005 | deadurl=yes }}</ref> ==प्रशस्तिपुरस्काराः== :*फिलं फेर् प्रशस्तयः - आश भोंसले १८वारम् अत्युत्तमगायिका इति फिल्म् फेर् पुरस्कारार्थं नामनिदेशनं सप्तवारं पुरस्कारं च प्राप्तवती ।<ref name="Awards to Asha">[http://www.asha-bhonsle.com/awards/आशा भोंसले प्रशस्तयः]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Asha-Bhosle.com. अक्टोबर् क्रि.श.२००७तमे दिने पुनःसम्पादितम् ।</ref> एषा स्वस्य प्रथमां प्रशस्तिं क्रि.श.१९६७तमे वर्षे प्राप्तवती । क्रि.श.१९७९तमे वर्षे स्वस्य सहोदर्या [[लता मङ्गेश्कर्|लतया]] स्पर्धितवती । अपि च लतायाः नाम न निदिष्टं भवेत् इति सूचितवती । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे "रङ्गीला " चलच्चित्रस्य गानार्थं विशेषा प्रशास्तिः प्राप्ता । क्रि.श.२००१तमे वर्षे आजीवोपलब्धेः कृते फिल्मफेर् प्रशस्तिं प्राप्तवती । :*फिल्म् फेर् प्रशस्तिभूषितानि गीतानि चित्राणि च । प्राप्तिवर्षः गानम् चलच्चित्रम् *क्रि.श.१९६७: "गरीबों कि सुनो " (''दस् लाख्'') *क्रि.श.१९६९: "परदे में रहने दो " (''शिकार्) *क्रि.श.१९७२: "पिया तू अब् तो आजा" (''कारवान्'') *क्रि.श.१९७३: "दम् मारो दम्" (''हरे राम हरे कृष्णा'') *क्रि.श.१९७४: "होने लगी है रात्" (''नैना'') *क्रि.श.१९७५: "चैन् से हम को कभी " (''प्राण जाये पर् वचन् न जाये '') *क्रि.श.१९७९: "ये मेरा दिल् " (''डान्'') :*अन्यप्रशस्तयः । *क्रि.श.१९८७: नैण्टिगेल् आफ् एषिया प्रशस्तिः । यु.के स्थितया इण्डो पाक् असोसियेषन् संस्थया ।<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.१९८९: [[लता मङ्गेश्कर्]] प्रशस्तिः । ([[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशस्य]]सर्वकारेण<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.१९९७: स्क्रीन् विडियोकान् प्रशस्तिः ।('जानं समाझा करो ' गीतगुच्छार्थम् ।)<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.१९९७: एम्.टी.वी. प्रशस्तिः। (''जानं समाझा करो " गीतगुच्छार्थम् ।).<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.१९९७: चानल् वि.प्रशस्तिः (''जानं समाझा करो " गीतगुच्छार्थम् ।).<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.१९९७: दयावति मोदि प्रशस्तिः<ref>[http://portal.unesco.org/ci/photos/showphoto.php/photo/3770 ].portal.unesco.org.</ref> *क्रि.श.१९९९: [[लता मङ्गेश्कर्]] प्रशस्तिः ।([[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रस्य]]सर्वकारेण *क्रि.श.२०००: सिङ्गर् अफ् दि मिलेनियम् (दुबै) *क्रि.श.२०००: झी गोल्ड् बालिवुड् अवार्ड्(''तक्षक्'' चित्रस्य''मुझे रङ्ग् दे '' गीतार्थम्) *क्रि.श.२००१: एम्.टी.वी. प्रशस्तिः।( ''कम्बक्त् इष्क्'' चित्रार्थम्) *क्रि.श.२००२: बिबिसि आजीवनोपलब्धिः (यु के प्रधानमन्त्री टोनि ब्लेर् इत्यस्मात् स्वाकृतम् ।). *क्रि.श.२००२: अत्युत्तमा नेपथ्यगायिका इति झी सिने पुरस्कारः (''लगान्'' चित्रस्य ''राधा कैसे न जले ''गानार्थम्) *क्रि.श.२००२: झी सिनि विशेषपुरस्कारः । *क्रि.श.२००२: स्क्रीन् विडियोकान् प्रशस्तिः (''लगान्'' चित्रस्य ''राधा कैसे न जले '' गानार्थम्) *क्रि.श.२००२: स्यान्सूय् मूवी प्रशस्तिः (''लगान्'' चित्रस्य ''राधा कैसे न जले '' गानार्थम्) *क्रि.श.२००३: भारतीयचलच्चित्रक्षेत्राय दत्तयोगदार्थं स्वरालयः येसुदासप्रशस्तिः<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.२००३: फेडरेशन् आफ् इण्दियन् चेम्बर् आफ् कामर्स् एण्ड् इण्डस्ट्री तः ''लिविंग् लेज़ेण्ड् प्रशस्तिः'' ।<ref>भयानि विराल् । [http://www.redhotcurry.com/entertainment/bollywood/march_2004/living_legends.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928192435/http://www.redhotcurry.com/entertainment/bollywood/march_2004/living_legends.htm |date=2011-09-28 }}. redhotcurry.com.</ref> *क्रि.श.२००५: एम्.टी.वी इम्मीस् ,'' आज् जाने कि जिद् न करो''गानार्थम् अत्युत्तमगायिकाप्रशस्तिः ।<ref>[http://www.mtvindia.com/immies/05/index.html २००५ जिताः]</ref> *क्रि.श.२००५: सङ्गीतस्य अत्यन्तं सम्पन्नजनः।<ref>[http://www.mtvindia.com/styleawards२००६/stylehistory.php इतिहासः :मोस्ट् स्पेशलिस्ट् पीपल् इन् म्यूज़िक् ]</ref> :* सम्माननानि । * १९९७तमे वर्षे उस्ताद् अलि अब्कर् खान् इत्यनेन सह " लिगेसि " इति गीतगुच्छे गानार्थम् आशायः ग्र्यामी प्रशास्तिं प्राप्तवती । भारतदेशस्य प्रथमा गायिका अभवत् या एतां प्रशस्तिभाजनम् । * [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] सप्तदशमी राज्यप्रशस्तिः प्राप्ता । * भारतीयचलच्चित्रजगते प्रदत्तम् अनुपमं योदानं परिगणय्य क्रि.श. २०००तमे वर्षे दादा साहेब फल्के प्रशस्तिः आशायै दता ।<ref name="Awards to Asha" /> * अमरावती जलगांव विश्वविद्यालययोः डक्टरेट् उपधिना भूषिता आशा भोंसले । * कलायाम् अत्यधिकोपलब्ध्यर्थे "दि फ्रीडी मर्क्युरी प्रशस्तिः " प्रदत्ता । * बर्मिङ्ग् ह्याम् फिल्म् फेस्टिवल् क्रि.श. २००२तमे वर्षे अस्याः विशेषा गानगोष्ठी अभवत् । * [[भारतम्|भारतस्य]] सर्वकारेण [[पद्मविभूषणप्रशस्तिः]] प्रदत्ता ।[http://www.hindustantimes.com/storypage/storypage.aspx?id=2ceefc34-8f58-47ab-b358-ee7a5630f4a7&amp;MatchID1=4628&amp;TeamID1=1&amp;TeamID2=6&amp;MatchType1=1&amp;SeriesID1=1165&amp;MatchID2=4621&amp;TeamID3=3&amp;TeamID4=4&amp;MatchType2=2&amp;SeriesID2=1164&amp;PrimaryID=4628&amp;Headline=Tendulkar%2c+Tata%2c+Mittal+get+top+civilian+honour ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221222707/http://www.hindustantimes.com/storypage/storypage.aspx?id=2ceefc34-8f58-47ab-b358-ee7a5630f4a7&MatchID1=4628&TeamID1=1&TeamID2=6&MatchType1=1&SeriesID1=1165&MatchID2=4621&TeamID3=3&TeamID4=4&MatchType2=2&SeriesID2=1164&PrimaryID=4628&Headline=Tendulkar%2C+Tata%2C+Mittal+get+top+civilian+honour |date=2008-12-21 }} * गतेषु ५०वर्षेषु से एन् एन् वाहिन्याः श्रेष्ठेषु २०गायकेषु अन्यतमा । [http://www.indianexpress.com/news/asha-bhosle-on-top-20-music-icons-list/657007/ ][http://www.indianexpress.com/news/asha-bhosle-on-top-20-music-icons-list/657007/ ] [http://www.hindustantimes.com/Asha-Bhosle-among-top-20-music-icons/H1-Article1-583088.aspx ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514005535/http://www.hindustantimes.com/Asha-Bhosle-among-top-20-music-icons/H1-Article1-583088.aspx |date=2011-05-14 }} ;चलच्चित्रस्य राष्ट्रियप्रशस्तयः । *क्रि.श.१९८१: ''दिल् चीज़् क्या है '' (''उम्रावो जान्'' ) *क्रि.श.१९८६: ''मेरा कुच् सामान्'' (''इज़ाझत्'' ) :*गौरवपुरस्कारः *क्रि.श.१९९८ - विशेषा प्रशस्तिः(''रङ्गीला) *क्रि.श.२००८ - फिलं फेर् आजीवोपलब्धिपुरस्कारः । ==उल्लेखाः== {{reflist|2}} ==विशेषाध्ययनम्== * {{cite book | last = Cakrabarti | first = Atanu | title = Āśā Bhom̐śale, jībana o gāna | publisher = Madela Publishing House | location = [[Kolkata]] | year = 1999 | oclc = 42764343 | isbn = 978-8176160407 | language = Bengali }} * {{cite book | last = Ciṭakārā | first = Mukeśa | title = Āśā Bhoṃsale : gāne, kôrḍsa, aura svaralipi | publisher = Music Books | location = [[Delhi]] | year = 2006 | oclc = 71351425 | isbn = 978-8189511005 | language = Hindi }} ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=124110521 कथाः] *[[प्रसिद्धभारतीयानाम् आवली]] {{भारतस्य नेपथ्यगायकाः}} {{Authority control}} [[वर्गः:चलच्चित्रगायकाः]] rtjwmzw3h4tgl2fuse8vimnusdqrvzv 0 9154 502008 486859 2026-11-07T23:14:01Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502008 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Kangaroo | color=lightgreen | Temporal range = Early [[Miocene]] - Present | image = Kangaroo and joey03.jpg | image_caption = [[Eastern grey kangaroo|Eastern Grey Kangaroo]] | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | infraclassis = [[Marsupialia]] | ordo = [[Diprotodontia]] | familia = [[Macropodidae]] | genus = ''[[Macropus]]'' | subgenus = ''[[Macropus (subgenus)|Macropus]]'' and ''[[Osphranter (subgenus)|Osphranter]]'' }} '''कंगारू''' आस्ट्रेलिया-देशे स्तनधारी पशुः अयं बाहुल्येन प्राप्यते । आस्ट्रेलिया-देशस्य राष्ट्रियपशुरपि एषः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://kango.anu.edu.au/ The Kangaroo Genome Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201220130/http://kango.anu.edu.au/ |date=2008-12-01 }} at [[Australian National University]] * [http://www.abc.net.au/ozfossil/megafauna/fauna/fauna.htm Prehistoric mammals] * [http://www.youtube.com/watch?v=2lCKc8tURtc&feature=related Video of Kangaroo giving Birth] * [https://web.archive.org/web/20150207194415/http://panique.com.au/trishansoz/animals/kangaroo.html Kangaroo] [[वर्गः:प्राणिनः]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] tlmqhcqyel8rxfw4qwwqxuc1o6asnks 0 10577 502029 500551 2026-11-08T00:26:09Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502029 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement | name = चमोलीमण्डलम् | native_name = Chamoli District | other_name = land of forts | settlement_type = चमोली जिला | image_skyline = Badarinath nehal.jpg | image_alt = चमोलीमण्डलम् | image_caption = '''चमोलीमण्डले स्थितं बदरीविशालमन्दिरम्''' | image_map = | pushpin_map = India Uttarakhand | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = [[भारतम्|भारते]] [[उत्तराखण्ड|उत्तराखण्डे]] चमोलीमण्डलस्यावस्थितिः | latd = 30.42 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 79.33 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | established_title = <!-- Established --> | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = राज्यम् | subdivision_name1 = [[उत्तराखण्डः]] | subdivision_type2 = उपमण्डलानि | subdivision_name2 = [[चमोली]], पोखरी, कर्णप्रयाग, थराली, गैरसैंण | subdivision_type3 = विस्तारः | subdivision_name3 = ७,६१३ च.कि.मी. | subdivision_type4 = जनसङ्ख्या(२०११) | subdivision_name4 = ३,९१,६०५ | timezone1 = भारतीयमानसमयः(IST) | utc_offset1 = +५:३० | blank_name_sec2 = लिङ्गानुपातः | blank_info_sec2 = पु.-५०%, स्त्री.-४९% | blank2_name = साक्षरता | blank2_info = ८२.६५% | blank3_name = भाषाः | blank3_info = गढवाली, [[हिन्दी]], [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लं]] च | website = http://chamoli.nic.in/ | footnotes = }} '''चमोलीमण्डलम्''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|t|ʃ|ə|m|oː|l|ɪ|m|ə|n|d|ə|l|ə|m}}) ({{lang-hi|चमोली जिला}}, {{lang-en|Chamoli District}}) [[उत्तराखण्ड]]राज्यस्य [[गढवालविभागः|गढवालविभागे]] स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गोपेश्वर इति नगरम् । चमोलीमण्डलं वन्यजीवन-स्थापत्यकला-प्राकृतिकदृश्यादिभ्यः प्रख्यातमस्ति । अस्य land of forts इति नामान्तरमस्ति । == भौगोलिकम् == चमोलीमण्डलस्य विस्तारः ७,६१३ च.कि.मी.-मितः अस्ति । [[उत्तराखण्ड]]राज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि [[उत्तरकाशीमण्डलम्|उत्तरकाशीमण्डलं]], [[चीनदेशः]] च, दक्षिणदिशि [[बागेश्वरमण्डलम्]], [[अल्मोडामण्डलम्|अल्मोडामण्डलं]] च, पूर्वदिशि [[पिथौरागढमण्डलम्|पिथौरागढमण्डलं]], पश्चिमदिशि [[रुद्रप्रयागमण्डलम्]] अस्ति । == जनसङ्ख्या == [[चित्रम्:Chamoli chart.png|left|250px]] चमोलीमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ३,९१,६०५ अस्ति । अत्र १,९३,९९१ पुरुषाः, १,९७,६१४ स्त्रियः, ५२,१६१ बालकाः (२७,६०९ बालकाः, २४,५५२ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ५.७४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०१९ अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.६५% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ८९.२०% स्त्री - ६०.५६% अस्ति । == उपमण्डलानि == अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ [[चमोली]] २ पोखरी ३ कर्णप्रयाग ४ थराली ५ गैरसैंण । == वीक्षणीयस्थलानि == === बदरीनाथः === भारतस्य प्रसिद्धेषु चतुर्धामसु अन्यतमः बदरीनाथः चमोलीमण्डले राराजते । नर-नारयणयोः सङ्गमस्थलमेतत् प्रतिवर्षं लक्षशः भक्तान् आकर्षयति । धर्मशास्त्रानुसारम् अस्य प्रदेशस्य नाम विशालपुरी इत्यपि अस्ति । अतः अस्य नामान्तरं बदरीविशालः इति । बदरीनाथमन्दिरं स्थापत्यकलायाः अद्भुतोदाहरणमस्ति । मन्दिरस्य मुख्यद्वारस्य नाम सिंहद्वारम् इति । पौराणिककथानुसारमस्य मन्दिरस्य स्थापना सत्ययुगे अभूत् । अत एव अस्य धाम्नः उल्लेखः बहुषु प्रमुखेषु धर्मग्रन्थेषु प्राप्यते । मन्दिरे चतुर्भुजस्य [[विष्णु|विष्णोः]] कृष्णवर्णीया लघ्वी मूर्तिरस्ति । भगवतः [[विष्णु|विष्णोः]] पूजा भवति अत्र । अत्र भगवान् बदरीविशालः पद्मासनस्थः अस्ति । भगवतः मूर्तेः सुवर्णमुकुटः वज्रेण शोशुभ्यते (be very splendid) । अत्र अन्यानां देवी-देवतानामपि मूर्तयः सन्ति । नारायणः, उद्धवः, कुबेरः, नारदः, लक्ष्मीः चात्र विराजन्ते । === 'हेमकुण्ड साहिब' गुरुद्वारम् === [[सिक्ख]]सम्प्रदायस्य पवित्रं हेमकुण्डसाहिब-गुरुद्वारं हिमालयस्य उन्नते पर्वते स्थितमस्ति । दुष्प्राप्यं हेमकुण्डगुरुद्वारं १५,००० पादः उद्यते शिखरे स्थितमस्ति । ग्रीष्मकाले तत्र लक्षशः भक्ताः गच्छन्ति । === भविष्यबदरी === सुबैन-पत्तनात् सप्तदश (१७) कि.मी. दूरे जोषीमठे स्थितमस्ति भविष्यबदरीमन्दिरम् । [[धौलीगङ्गा]]नद्याः तीरे स्थितमस्त्येतन्मन्दिरम् । [[धौलीगङ्गा]] इति नाम तु गङ्गायाः शुभ्रजलत्वादस्ति । धौली अर्थात् श्वेतः, अत्र गङ्गां श्वेतगङ्गा इत्यपि कथयन्ति जनाः । === गोपीनाथमन्दिरम् === गोपेश्वर-नगरात् दश (१०) कि.मी. दूरे स्थितमस्ति गोपीनाथमन्दिरम् । मन्दिरस्योपरि बृहत् स्तूपः (dome) अस्ति । मन्दिरस्य चतुर्विंशतिः (२४) द्वाराणि सन्ति । द्वादशेऽब्देऽस्य मन्दिरस्य स्थापनाभूदिति इतिहासे उल्लेखः प्राप्यते । === रूद्रनाथ: === सर्वतः हिमाच्छादितानि गिरिशिखराणि सन्ति । गोपेश्वर-नगरात् एकविंशतिः (२१) कि.मी. दूरे स्थितमस्ति रूद्रनाथमन्दिरम् । भगवतः [[शिवः]] पूजा भवति अत्र । अत्र भगवान् रुद्रावताररूपेण पद्मासनस्थः अस्ति । अस्मिन् मण्डले अन्यानि वीक्षणीयानि स्थलानि सन्ति । यथा – औली, त्रिसुल गिरी, नंदा: देवी राष्ट्रियोद्यानम्, नीलकंठ:।{{Geographic location |Centre = चमोलीमण्डलम् |North = [[उत्तरकाशीमण्डलम्|उत्तरकाशीमण्डलं]], [[चीनदेशः]] |South = [[बागेश्वरमण्डलम्]], [[अल्मोडामण्डलम्]] |East = [[पिथौरागढमण्डलम्]] |West = [[रुद्रप्रयागमण्डलम्]] }} <br /> == सम्बद्धाः लेखाः == [[चमोली गोपेश्वरम्]] == बाह्यानुबन्धः == http://chamoli.nic.in/ https://web.archive.org/web/20140701190740/http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/chamoli.php http://www.euttaranchal.com/tourism/chamoli.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407070622/http://www.euttaranchal.com/tourism/chamoli.php |date=2014-04-07 }} http://www.okuttarakhand.com/chamoli-district/ http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Chamoli-District {{उत्तराखण्डस्य मण्डलानि}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि]] leka8uzhvu81g5ss9erqqk9vkvuc9vw 0 10578 502030 489863 2026-11-08T00:26:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502030 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement | name = चम्पावतमण्डलम् | native_name = Champawat District | other_name = | settlement_type = चम्पावत जिला | image_skyline = Baleshwarmahadev.jpg | image_alt = चम्पावतमण्डलम् | image_caption = '''चम्पावतमण्डलस्य बालेश्वरशिवमन्दिरम्''' | image_map = | pushpin_map = India Uttarakhand | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = [[भारतम्|भारते]] [[उत्तराखण्ड|उत्तराखण्डे]] चम्पावतमण्डलस्यावस्थितिः | latd = 29.32 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 80 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | established_title = <!-- Established --> | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = राज्यम् | subdivision_name1 = [[उत्तराखण्डः]] | subdivision_type2 = उपमण्डलानि | subdivision_name2 = चम्पावत, बाराकोट, लोहाघाट, पाटी, पूर्णागिरि | subdivision_type3 = विस्तारः | subdivision_name3 = १,७८१ च.कि.मी. | subdivision_type4 = जनसङ्ख्या(२०११) | subdivision_name4 = २,५९,६४८ | timezone1 = भारतीयमानसमयः(IST) | utc_offset1 = +५:३० | blank_name_sec2 = लिङ्गानुपातः | blank_info_sec2 = पु.-५०%, स्त्री.-४९% | blank2_name = साक्षरता | blank2_info = ७९.८३% | blank3_name = भाषाः | blank3_info = कुमाँउनी, गढवाली, [[हिन्दी]], [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लं]] च | website = http://champawat.nic.in/ | footnotes = }} '''चम्पावतमण्डलम्''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|t|ʃ|h|ə|m|p|aː|v|ə|t|ə|m|ə|n|d|ə|l|ə|m}}) ({{lang-hi|चम्पावत जिला}}, {{lang-en|Champawat District}}) [[उत्तराखण्ड]]राज्यस्य [[कुमाऊं]]विभागे स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति [[चम्पावत]] इति नगरम् । चम्पावतमण्डलम् आकर्षकमन्दिर-स्थापत्यकला-प्राकृतिकदृश्यादिभ्यः प्रख्यातमस्ति । चान्दवंशीयराजानां दुर्गाः अपि वीक्षणीयाः सन्ति अत्र । == भौगोलिकम् == चम्पावतमण्डलस्य विस्तारः १,७८१ च.कि.मी.-मितः अस्ति । [[उत्तराखण्ड]]राज्यस्य दक्षिणभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि [[उत्तराखण्ड]]राज्यस्य द्वे मण्डले स्तः । ते क्रमेण [[अल्मोडामण्डलम्|अल्मोडा]]-[[पिथौरागढमण्डलम्|पिथौरागढ]]मण्डले । अस्य दक्षिणदिशि [[उधमसिंहनगरमण्डलम्|उधमसिंहनगरमण्डलं]], पश्चिमदिशि [[नैनितालमण्डलम्|नैनितालमण्डलं]], पूर्वदिशि [[नेपालदेशः]] अस्ति । अस्मिन् मण्डले सप्त नद्यः प्रवहन्ति । ताः यथा - [[लधिया]], [[कालीनदी|काली]], [[लोहावती]], [[लोदिया]], [[रतिया]], [[पुनार]], [[कुटाकर]] । == जनसङ्ख्या == [[चित्रम्:Chanpawat.png|left|250px]] चम्पावतमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) २,५९,६४८ अस्ति । अत्र १,३१,१२५ पुरुषाः, १,२८,५२३ स्त्रियः, ३७,०२८ बालकाः (१९,७६६ बालकाः, १७,२६२ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १४७ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १४७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १५.६३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९८० अस्ति । अत्र साक्षरता ७९.६३% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ८९.२०% स्त्री - ६०.५६% अस्ति । == उपमण्डलानि == अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ [[चम्पावत]] २ बाराकोट ३ लोहाघाट ४ पाटी ५ पूर्णागिरि । == वीक्षणीयस्थलानि == बालेश्वरमन्दिर-शनिमन्दिर-नागनाथमन्दिर-मीठारीठासाहिब-'श्यामातल पञ्चेश्वर'-देवीधुरा-लोहाघाट-'अब्बोट माउण्ट्'-पूर्णागिरिमन्दिरेत्यादीनि स्थानानि वीक्षणीयानि सन्ति । === बालेश्वरमन्दिम् === अस्य मन्दिरस्य स्थापना दशमे, द्वादशे वा अब्दे अभूत् । चान्दवंशीयराजानां शासनकोलेऽस्य निर्माणमभूत् इति इतिहासे उल्लेखोऽस्ति । स्थापत्यकलायाः उत्तमोदाहरणमेतन्मन्दिरं भगवतः [[शिव]]स्य अद्भुतमन्दिरमस्ति । === [[शनि]]मन्दिरम् === चम्पावतमण्डलस्य मौराडीग्रामे स्थितमस्त्येतन्मन्दिरम् । अस्य नामान्तरमस्ति मनोकामनामन्दिरम् इति । भक्तानां मतमस्ति यत्, तस्मिन् मन्दिरे स्थितस्य [[शनि]]देवस्य दर्शनमात्रेण भक्तानां मनोकामनाः सिध्यन्त्येव इति । अतिरमणीयमेतन्मन्दिरं प्राकृतिकसौन्दर्यायापि प्रसिद्धमस्ति । === नागनाथमन्दिरम् === [[उत्तराखण्ड]]स्य [[कुमाऊं]]विभागस्य पुरातनतमेषु मन्दिरेषु अस्य मन्दिरस्य गणना भवति । अस्य मन्दिरस्य वास्तुकला बहु पुरातना अस्ति । भक्ताः, वास्तुकलासंशोधकाः, पर्यटकाः च मन्दिरं गच्छन्ति । === मीठा-रीठा साहिब === [[सिक्ख]]जनानां मुख्यधार्मिकस्थलेषु अन्यतममस्ति एतत् । [[चम्पावत]]-नगरात् द्विसप्ततिः (७२) कि.मी. दूरे स्थितमस्ति एतत् गुरुद्वारम् । अत्र [[लोदिया]]-[[रतिया]]नद्योः सङ्गमः अस्ति । गुरुद्वारं परितः ‘रीठा’-नामकवृक्षाः रोपिताः सन्ति । ‘रीठा’-वृक्षस्य स्वादः तिक्तः (Bitter) भवति । किंवदन्ती अस्ति यत्, [[सिक्ख]]सम्प्रदायस्य प्रथमगुरुः [[गुरुनानकः|नानक]] अत्र आगतवान् आसीत् । [[गुरुनानकः|सिक्खाद्यगुरुः]] यदा ‘रीठा’-वृक्षम् अस्पृशत्, तदा तस्य स्वादः मधुरः अभूत् । ततः सर्वे एतत् गुरुद्वारं मीठा-रीठा साहिब इति कथयन्ति । अस्य गुरुद्वारस्य समीपे धीरनाथमन्दिरमस्ति । [[वैशाखमास]]स्य [[पूर्णिमा]]दिने तत्र उत्सवस्यायोजनं भवति । === पूर्णागिरिमन्दिरम् === पूर्णागिरौ स्थितमस्ति, अतः अस्य नाम पूर्णागिरिमन्दिरमिति । [[कालीनदी|कालीनद्याः]] तीरे स्थितमेतत् देवीमन्दिरं [[चम्पावत]]-नगरात् द्विनवतिः (९२) कि.मी. दूरेऽस्ति । [[नवरात्रम्|नवरात्र]]स्य समये अत्र विशेषपूजा भवति । === श्यामातल === अत्र श्यामातलनामकः तडागः अस्ति । [[चम्पावत]]-नगरात् षड्पञ्चाशत् (५६) कि.मी. दूरे स्थितः अस्ति एषः तडागः । एतत् स्थानं [[स्वामिविवेकानन्द]]स्य आश्रमत्वादपि प्रख्यातमस्ति । तडागस्य प्राकृतिकसौन्दरं यथा मनमोहकमस्ति, तथैव आश्रमस्य वातावरणं मनमोहकं, शान्तिदायकं चास्ति । === पञ्चेश्वरमन्दिरम् === [[कालीनदी|काली]]-[[सरयू (उत्तराखण्डः)|सरयू]]नद्योः सङ्गमस्थले स्थितमस्ति एतत् [[शिव]]मन्दिरम् । [[महाशिवरात्रि]]समये तत्र लक्षशः भक्ताः दर्शनाय गच्छन्ति । {{Geographic location |Centre = चम्पावतमण्डलम् |North = [[अल्मोडामण्डलम्]], [[पिथौरागढमण्डलम्]] |East = [[नेपालदेशः]] |South = [[उधमसिंहनगरमण्डलम्]] |West = [[नैनितालमण्डलम्]] }} == बाह्यानुबन्धः == http://champawat.nic.in/ http://www.mapsofindia.com/maps/uttaranchal/districts/champawat.htm https://web.archive.org/web/20131113034338/http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/champawat.php http://dcchp.uk.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208001301/http://dcchp.uk.gov.in/ |date=2014-02-08 }} {{उत्तराखण्डस्य मण्डलानि}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि]] o4uvolu7o8i74g5jysim8yb2v8xm7ic 0 10806 502054 488733 2026-11-08T03:03:08Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502054 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बुलढाणामण्डलम् | native_name =Buldana District | other_name = बुलढाणामण्डलम् जिल्हा | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = Buldhana in Maharashtra (India).svg | image_alt = | image_caption = ''' महाराष्ट्रराज्ये बुलढाणामण्डलम्''' | established_title = <!-- Established --> | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = जिल्हा | subdivision_name1 = [[ बुलढाणामण्डलम्]] | subdivision_type2 = उपमण्डलानि | subdivision_name2 =[[बुलढाणा]], खामगाव, चिखली, सङ्ग्रामपूर, सिन्दखेड-राजा, देउळगाव-राजा, नान्दुरा, मेहकर, मोताळा, मलकापूर, लोणार, जळगाव-जामोद, शेगाव | subdivision_type3 = विस्तारः | subdivision_name3 = ९६४० च.कि.मी. | subdivision_type4 = जनसङ्ख्या(२०११) | subdivision_name4 = २५,८६,२५८ | government_type = | governing_body = | leader_title = मण्डलसङ्गाहकः <br>(District Collector) | leader_name = | timezone1 = भारतीयमानसमयः(IST) | utc_offset1 = +५:३० | website = http://buldhana.nic.in | footnotes = }} [[चित्रम्:Cotton sheti.jpg|thumb|right|300px|कार्पाससस्यानि]] [[चित्रम्:Lonar Crater Aug 2011.jpg|thumb|right|300px|लोणार सरोवर:]] [[चित्रम्:Shegaw.jpg|thumb|right|200px|शेगाव स्थानम्]] '''बुलढाणामण्डलं''' ({{lang-mr|बुलढाणा जिल्हा}}, {{lang-en|Buldhana District}}) [[महाराष्ट्र]]राज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं [[बुलढाणा]] इत्येतन्नगरम् । बुलढाणामण्डलं 'शेगाव' इति गजाननमहाराजस्य समाधिस्थलाय आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धम् । [[अमरावतीमण्डलम्|अमरावती]] इति [[महाराष्ट्र]]राज्यप्रशासनविभागे अन्तर्भूतं मण्डलमिदं । ==भौगोलिकम्== बुलढाणामण्डलस्य विस्तारः ९६४० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि [[अकोलामण्डलम्|अकोलामण्डलं]], [[वाशिममण्डलम्]], [[अमरावतीमण्डलम्|अमरावतीमण्डलं]] च, पश्चिमदिशि [[जळगावमण्डलम्]], [[औरङ्गाबादमण्डलम्|औरङ्गाबादमण्डलं]] च, उत्तरदिशि [[मध्यप्रदेशराज्यम्]]‌, दक्षिणदिशि [[जालनामण्डलम्]] अस्ति । अस्मिन् मण्डले [[तापी]], [[गोदावरीनदी|गोदावरी]], [[पूर्णा]] इत्येताः मुख्याः नद्यः प्रवहन्ति । == कृषि: उद्यमा: == अस्य मण्डलस्य अर्थव्यवस्थाया: प्रमुखाङ्गं कृषि: । कार्पास:, यवनाल:(ज्वारी), [[गोधूम:]], तण्डुल:, 'बाजरी', कलाय:, किण:(मका), इक्षु: इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य सस्योत्पादनानि सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् कृषि: वर्षाजलावलम्बिता वर्तते । मण्डलेऽस्मिन् कार्पासोत्पादनं प्रायश: सर्वत्र भवति अत: कार्पासावलम्बिताः हस्तोद्यमा: प्रचलन्ति । सहकारी-शर्करोत्पादन-उद्यमा: प्रचलन्ति अत्र । अत्र 'घोङ्गडी' इति आच्छादनप्रकारनिर्माणं, लघु-खाद्यतैलनिर्माणोद्यमा: इत्यादय: कृष्यवलम्बिता: लघु-उद्यमा: सन्ति । ==जनसङ्ख्या== बुलढाणामण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) २५,८६,२५८ अस्ति । अस्मिन् १३,३७,५६० पुरुषा:, १२,४८,६९८ महिला: च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे २६८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २६८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १५.९३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४६ अस्ति । अत्र साक्षरता ७६.१४% अस्ति । == ऐतिहासिकं किञ्चित् == लोणार सरोवरविषये पुराणग्रन्थेषु 'बैरजतीर्थ' इत्यनेन नाम्ना उल्लेखोऽस्ति इति कथ्यते । प्राचीने कुन्तलप्रदेशे अयं परिसर: समाविष्ट: । मण्डलेऽस्मिन् [[मौर्य साम्राज्यम्|मौर्य]]-[[सातवाहन]]-बहमनी-[[मोघलसाम्राज्यम्|मुघल]]-[[मराठासाम्राज्यम्|मराठाराजानाम्]] आधिपत्यमासीत् । आङ्लाधिपत्यम् अपि अत्रस्थै: जनै: अनुभूतम् । बेरार-प्रान्तविभाजनं भूत्वा मण्डलमिदं स्थापितम् । ==उपमण्डलानि== अस्मिन् मण्डले त्रयोदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि- * खामगाव * चिखली * सङ्ग्रामपूर * सिन्दखेड राजे * देउळगाव राजे * नान्दुरा * [[बुलढाणा]] * मेहकर * मोताळा * मलकापूर * लोणार * जळगाव-जामोद * शेगाव == लोकजीवनम् == मण्डलेऽस्मिन् ग्रामेषु निवसन्त: जना: बहव: सन्ति । तेभ्य: आरोग्य-शिक्षण-व्यसनमुक्ति: इत्यादीनां सुविधानां योजना: प्रचलन्ति । मण्डलेऽस्मिन् काश्चन सामाजिकसंस्था: अपि कार्यरताः सन्ति, या: जनजातीनां विकासार्थं यतन्ते । सहकारिगणेभ्य: विद्युच्छक्त्त्युत्पादनकेन्द्रम्, उद्यमा: च सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् बालाजी-मन्दिरम्, देऊळगावराजे, चिखली-पिम्पळगाव, शेगाव इत्येतेषु स्थानेषु यात्रा: प्रचलन्ति । तेभ्य: ज्ञायते यत् अत्रस्था: जना: उत्सवप्रिया: सन्ति । == व्यक्तिविशेषा: == मण्डलमिदं केषाञ्चन विभूतिनां जन्म-कार्यस्थं वा वर्तते । तेषु केचन - शेगाव इत्यस्मिन् स्थाने गजाननमहाराजस्य समाधिस्थलम् अस्ति । गजानन महाराज शेगाव स्थानम् आगत्य जनै: सह वासं करोति स्म । केचन ग्रामवासिन: तं गुरुस्थानेऽपि मन्यन्ते । अत: आत्यन्तिकश्रद्धया भक्तजनै: शेगाव ग्रामे तस्य मन्दिरं, समाधिस्थलं च निर्मापितम् । <br> शिवाजीमहाराजस्य माता राज्ञी जिजाबाई इत्यस्या: जन्मस्थानमस्मिन् मण्डले वर्तते । == वीक्षणीयस्थलानि == * खामगाव इत्यत्र औद्योगिक-विक्रयणकेन्द्रम् * सिन्दखेड राजे इत्यत्र शिवाजीमहाराजस्य माता जिजाबाई इत्यस्या: निवासस्थानं * मेहेकर इत्यत्र बालाजीमन्दिरम् * शेगाव इत्यत्र गजाननमहाराजस्य समाधिस्थलम् * नागझरी इत्यत्र गोमाजीमहाराजस्य श्रीक्षेत्रं * देऊळगावराजे इत्यत्र बालाजीमन्दिरम्, तत्र अश्विनमासे यात्रा प्रचलति । * [[लोणार सरोवर]]:, धार गोमुखं च * सैलानी बाबा 'दर्गाह्' * मेहकर इत्यत्र स्वामि-विवेकानन्द आश्रमः * नान्दुरा इत्यत्र हनुमानमन्दिरम् ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.buldanadarshan.com बुलढाणामण्डलसङ्केतस्थलम्] * [http://www.mumbainet.com/cityinfo/buldhana.htm बुलढाणामण्डलमानचित्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060326063611/http://www.mumbainet.com/cityinfo/buldhana.htm |date=2006-03-26 }} * [http://www.lonarcrater.com/ लोणार सरोवर:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927113526/http://www.lonarcrater.com/ |date=2011-09-27 }} * [http://www.jnvbuldana.org/ जवाहर नवोदय विद्यालय:, शेगाव, बुलढाणामण्डलम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928132007/http://www.jnvbuldana.org/ |date=2007-09-28 }} * [http://www.kvkbuldhana.org/ कृषि-विज्ञानकेन्द्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217110323/http://kvkbuldhana.org/ |date=2014-12-17 }} * [https://web.archive.org/web/20060326063611/http://www.mumbainet.com/cityinfo/buldhana.htm स्वामी विवेकानन्द आश्रम, मेहकर] {{महाराष्ट्र मण्डलाः}} [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि]] 843ftbvx6tp401wztcy43sm9lipw4pc 0 11148 502009 492899 2026-11-07T23:14:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502009 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |type = मण्डलम् |native_name = कडपामण्डलम् |skyline = YSR Kadapa District Montage 2.png |skyline_caption = कडपामण्डलम् |area_total = 15379 |latd = 14.5 |longd = 78.7 |locator_position = right |state_name = आन्ध्रप्रदेशः |official_languages = [[तेलुगुभाषा]], [[उर्दूभाषा]] |abbreviation = |Vehicle code = AP 04 |Collector = V. अनिलकुमारः |population_total = 2601797 |population_as_of = 2001 |population_density = 169 |website = kadapa.info |footnotes = }} '''कडपामण्डलम्''' (Kuddapah District) आंध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलमस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रः [[कडपा]] नगरम् । ==इतिहासः== स्वातन्त्र्यात्पूर्वं १८०० तमवर्षात् आङ्ग्लेयाधीने अवर्ततेदं मण्डलं कडपा । १९६० तमे वर्षे आविष्कृतम् । प्रान्तमिदं पूर्वं [[सातवाहनसाम्राज्यम्|शातवाहनैः]], [[चालुक्यवंशः|चालुक्यैः]],[[चोळवंशः|चोलैः]], [[राष्ट्रकूटवंशः|राष्ट्रकूटिभिः]], [[काकतीयैः]], [[विजयनगरसाम्राज्यम्|विजयनगरराजैः]], [[गण्डिकोटा]] कडपा [[मैसूरु|मैसूरुपालकैः]], [[नैजां]] नवाब् जनैः च पालितमिदं मण्डलम् । ==भौगोलिकम्== मण्डलेस्मिन् ३२-३७% भूभागः अरण्येन विस्तृतः । वेलिगोण्डा, लङ्कमलः, शेषाचलपर्वतश्रेण्यः वर्तन्ते । मदनपल्ली अरण्यप्रान्ते रक्तचन्दनम् उपलभ्यते । ==कृषिः वाणिज्यं च== सुधाशिलाः, सीसं, हेमलैट् इत्यादि खनिजसम्पद् वर्ततेऽत्र । मङ्गम्पेटप्रान्ते बैरैट्निधिः वर्तते । प्रोद्दुटूरु, कडपाप्रान्तयोः पारिश्रामिककेन्द्राणि वर्तन्ते । कडपाप्रान्ते पारिश्रामिकपरिकराणां परीक्षाकेन्द्रमपि अस्ति । माधवरप्रान्ते वस्त्रवयन केन्द्राणि सन्ति । भूभागेऽस्मिन् पादभागः सेद्यार्थम् उपयुज्यते । कर्नूलु, कडपा कुल्याभ्यः, मैदुकूरु, चेय्यूरु, पुलिवेन्दुल इत्यादि जलसेतुभिः, श्रीशैलदक्षिणकुल्याभ्यः च सस्यार्थं जलदानं प्रचलति । मुद्दनूरु अङ्गारविद्युत्केन्द्रद्वारा विद्युतः दानम् । ==वीक्षणीयस्थलानि== पदकविता पितामहस्य श्रीमतः ताल्लपाक अन्नमाचार्यस्य जन्मभूमिः ताल्लपाकः ग्रामः, सिध्दय्यामठः, श्रीश्रीश्रीपोतुलूरिवीरब्रह्मेन्द्रस्वामिमठः, पुष्पगिरिमठः गण्डिकोटवेम्पल्ले च प्रमुखपर्याटककेन्द्राणि वर्तन्ते । मण्डलेस्मिन् महाविद्यालयाः श्रीवेङ्कटेश्वरविश्वविद्यालयपरिधौ प्रचाल्यन्ते । ==तालुकाः== {| width=50% | *[[कडपा]] *[[चेन्नूरु]] *[[खाजीपेट]] *[[पेण्ड्ल्मर्रि]] *[[चिन्तकोम्मदिन्ने]] *[[रायचोटि]] *[[चिन्नमण्डेम्]] *[[सुण्डुपल्लि]] *[[सोम्बेपल्लि]] *[[वीरबल्ले]] *[[लक्किरेड्डिपल्लि]] | *[[चेक्रायपेट्]] *[[गालिवीडु]] *[[रामापुरम्]] *[[कमलापुरम्]] *[[एर्रगुण्ट्ल्]] *[[वीरपुनायनि पल्ले]] *[[रैल्वेकोडूरु]] *[[चिट्वेलु]] *[[ओबुलवारिपल्ले]] *[[पुल्लम्पेट]] *[[राजम्पेट]] | *[[नन्दलूरु]] *[[पेनगलूरु]] *[[सिद्दवटम्]] *[[ओण्टिमिट्ट]] *[[अट्लूरु]] *[[बद्वेलु]] *[[गोपवरम्]] *[[पोरुमामिल्ल]] *[[नरसापुरम्]] *[[बि.कोडूरु]] *[[ब्रह्मङ्गारि मठम्]] | *[[जम्मलमडुगु]] *[[पेद्दमुडियम्]] *[[मैलवरम्]] *[[मुद्दनूरु]] *[[कोण्डापुरम्]] *[[पुलिवेन्दुल]] *[[सिंहाद्रिपुरम्]] *[[लिङ्गाल]] *[[तोण्डूरु]] *[[वेम्पल्लि]] *[[वेमुल]] | *[[प्रोद्दुटूरु]] *[[वल्लूरु]] *[[राजुपालेम्]] *[[चापाडु]] *[[मैदकूरु]] *[[दुव्वूरु]] |} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.kadapaonline.net An exclusive informatic portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221215148/http://kadapaonline.net/ |date=2012-02-21 }} *[http://www.kadapa.info Largest Viewed Website of Kadapa district] *[http://www.kadapa.nic.in Website about Kadapa district] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301155656/http://kadapa.nic.in/ |date=2012-03-01 }} * [http://www.hoparoundindia.com/andhra-pradesh/kadapa-attractions/ameen-peer-dargah.aspx Ameen Peer Dargah] * [https://web.archive.org/web/20231004004642/http://live.iencyclopedia.org/2009/05/kadapa.html?m=0 Additional Info] {{Geographic location |Centre = कडपामण्डलम् |North = |Northeast = [[प्रकाशमण्डलम्]] |East = [[नेल्लूरुमण्डलम्]] |Southeast = |South = [[चित्तूरुमण्डलम्]] |Southwest = |West = [[अनन्तपुरमण्डलम्]] |Northwest = [[कर्नूलुमण्डलम्]] }} {{आन्ध्रप्रदेशराज्यम्}} [[वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि]] 28wds924yn6jp4d9cvpi2tnxbwsklx8 0 11303 502025 480250 2026-11-08T00:16:41Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502025 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy | Name = Ankle | Latin = articulatio talocruralis | GraySubject = 95 | GrayPage = 349 | Image = Ankle en.svg | Caption = Lateral view of the human ankle | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = | MeshName = Ankle+joint | MeshNumber = A02.835.583.378.062 | DorlandsPre = a_64 | DorlandsSuf = 12161605 }} [[चित्रम्:Mall lat w.jpg|thumb|left|200px|मानवपादस्य गुल्फः]] [[चित्रम्:Ankle highlighted.png|thumb|left|200px]] अयं गुल्फः अपि [[शरीरम्|शरीरस्य]] किञ्चन अङ्गम् अस्ति । अयं गुल्फः आङ्ग्लभाषायां Ankle इति उच्यते । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * {{cite web | url = http://www.gla.ac.uk/ibls/US/fab/tutorial/anatomy/anklet.html | title = The Ankle | publisher = University of Glasgow | year = 2007 | accessdate = March 2010 | archive-date = 2009-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090303111129/http://www.gla.ac.uk/ibls/US/fab/tutorial/anatomy/anklet.html | deadurl = yes }} * {{cite web | url = http://www.podiatrytoday.com/article/4627 | title = How To Diagnose Lateral Ankle Injuries | first1 = Remy | last1 = Ardizzone | first2 = Ronald L. | last2 = Valmassy | publisher = Podiatry Today | date = October 2005 | accessdate = March 2010 }} * {{cite web |url = http://orthoinfo.aaos.org/menus/foot.cfm |title = Foot & Ankle |first = Steven L. (ed) |last = Haddad |publisher = Your orthopaedic connection (American Academy of Orthopaedic Surgeons) |accessdate = March 2010 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100323145859/http://orthoinfo.aaos.org/menus/foot.cfm |archivedate = 23 March 2010 <!--DASHBot--> |deadurl = yes}} [[वर्गः:शरीरस्य अवयवाः]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[अक्षि]] * [[अङ्गुली]] * [[अङ्गुष्ठः]] * [[अनामिका]] qi46mqhzuwb2m9dkx5kru0q8biktg0i 0 11366 502045 501676 2026-11-08T02:05:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502045 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''न्यायदर्शनं''' (Nyaya) [[भारतीयदर्शनशास्त्रम्|भारतीयदर्शनेषु]] अन्यतमम् । वैदिकदर्शनेषु न्यायशास्त्रस्यापि गणना विधीयते । प्राचीनैरप्युक्तं यत् आन्वीक्षिकी सर्वासां विद्यानां मूलमस्ति । [[काव्यमीमांसा]]याः लेखकः [[राजशेखरः|राजशेखरोऽपि]] कौटिल्यसम्मतान् विद्याभेदान् आन्वीक्षिकी-त्रयीवार्त्ता-दण्डनीतिसंज्ञाभिरभिहितवान् । स्वयं [[कौटिल्यः]] आन्वीक्षिकीं सर्वासां विद्यानां प्रदीपभूतां सर्वेषां कार्याणाम् उपायरूपां, सर्वेषां धर्माणां आश्रयरूपां च प्रतिपादितवान् । फलतः विद्यायाः आन्वीक्षिकीत्याख्यं रूपं स्वरूपं न्यायशास्त्रस्य प्रतिपादनाय परमोपयोगि अस्ति ।<br /> प्रमाणैः पदार्थानां परीक्षणं न्याय उच्यते । एवञ्चेत् न्यायविद्यायाः प्रतिपादनमेव न्यायदर्शनस्य प्रयोजनमस्ति । केषाञ्चन विदुषां मतानुसारेण न्यायशास्त्रे अनुमानस्य प्राधान्यमस्ति अत एव '''पञ्चावयववाक्यं न्यायः''' इत्यपि उक्तिर्व्यवहृता दृश्यते । तेन सिद्ध्यति यत् न्यायशास्त्रे अनुमानस्य विश्लेषणं सर्वाधिकमहत्वपूर्णमस्ति । आन्वीक्षिकी न्यायेन कथं साम्यम् आदत्ते इत्यस्मिन् सन्दर्भे इदं वक्तुं शक्यते यत् प्रत्यक्षदृष्टानां शास्त्रश्रुतानां च विषयाणां तात्त्विकस्वरूपस्य ज्ञापयित्री विद्या आन्वीक्षिकी भवति इति। व्युत्पत्त्यनुसारं तु '''प्रत्यक्षागमाभ्याम् ईक्षितस्य अन्वीक्षणं यस्यां सा आन्वीक्षिकी''' इति स्वीक्रियते । न्यायस्य प्रतिपाद्यमपि एवंविधमेवास्ति, अतः उभयोः साम्यमस्ति ।<br /> न्यायविद्यायाः मूलस्रोतसः कालनिर्णयस्य दृष्ट्या इदं तु सम्भवं नास्ति यत् अमुककालेऽस्य शास्त्रस्योत्पत्तिः संजाता, किन्तु [[उपनिषदः|उपनिषत्सु]] विशेषतो बृहदारण्यके स्मृतिज्ञानचर्चायां तर्कस्योपस्थापना दृश्यते । तेन अनुमीयते यत् उपनिषत्कालात्पूर्वमेव न्यायस्य प्रारम्भिकं स्वरूपं तर्करूपेण वादविद्यारूपेण वा समुद्भूतम् । '''आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः''' इति वचनद्वारा श्रवणेन सह मननस्यापि उपदेशो विहितः । मननं पुनः तर्कानुकूलं उपयोगि भवितुं शक्नोति । एवमेव मीमांसादर्शने मूलतः श्रौतकर्मणः प्रसङ्गे विरोधपरिहारस्य कृते तर्कपद्धतेराश्रयो गृहीतः । पदार्थानां परिकल्पनायाः आश्रयभूताः उपनिषदः एव इत्यपि तत्र सूचितम् । तेन स्पष्टीभवति यद् वैदिकसाहित्यमेव न्यायदर्शनस्य मूलस्रोतो विद्यते । तदेव च तदुत्पत्तेः तत्परिकल्पनाया वा आधारोऽस्ति । अर्थात् न्यायशास्त्रम् अर्वाचीनं नास्ति प्रत्युत वैदिकसाहित्ये तदीयप्रतिपाद्यस्य मूलरूपेण विद्यमानतया यथा [[वेदः|वेदानां]] प्राचीनता मन्यते तथैव न्यायशास्त्रस्य प्राचीनताऽसन्दिग्धाऽस्ति । ==इतिहासः== प्रारम्भे न्यायदर्शनं [[मीमांसा]]दर्शनस्य अत्यधिकं सन्निकटम् अवर्तत, किन्तु कालान्तरे [[वैशेषिकदर्शनम्|वैशेषिकसिद्धान्तेः]] सह घनिष्ठतावशात् न्यायवैशेषिकौ समानरूपेण लक्ष्यानुयायिनौ अभवताम् । ऐतिहासिकदृष्ट्या इस्वीपूर्वपञ्चमशताब्दीतः वर्तमानं यावत् अस्य दर्शनस्य अस्तित्वं स्पष्टरूपेण दृश्यते । तथापि सहस्रद्वयवर्षेभ्यः अस्य शास्त्रस्य इतिहासः अविच्छिन्नोऽस्ति । अस्यां दीर्घकालावधौ न्यायस्य विकासोः द्विधा दृश्यते-प्रमेयमीमांसारूपेण, प्रमाणमीमांसारूपेण च ।<br /> प्रमेयमीमांसा न्यायशास्त्रस्य प्रारम्भिकचरणे पदार्थतत्त्वालोचनदृष्ट्या समुदिता आसीत् अतः यस्मिन् न्यायशास्त्रे प्रमेयमीमांसायाः प्रतिपादनं प्रमुखरूपॆण वर्तते सः प्राचीनो न्यायः कथ्यते । प्रमाणमीमांसा कालान्तरे न्यायस्य प्रतिपाद्ये समाविष्टा, अतः यत्र प्रमेयमीमांसापेक्षया प्रमाणमीमांसायाः प्रामुख्यं वर्तते सः नव्यन्याय इत्युच्यते । प्राचीनन्यायतः नव्यन्यायपर्यन्तं न्यायस्य विकासकालो वर्तते । नव्यन्यायस्य पश्चात् न्यायस्य क्षेत्रे क्रमशः पतनस्यैव कालः समागतः । अस्मिन् विकासकाले न्यायविद्यायाः प्रतिष्ठापका ये आचार्या अभूवन् तेषां योगदानं वस्तुतोऽविस्मरणीयमस्ति । तत्त्वबुभुत्सोकथावादः। ==पदार्थ-प्रमाणानि== न्यायशास्त्रं पदार्थज्ञानस्य उपस्थापकमस्ति । पदार्थज्ञानात्पूर्वं ज्ञानस्य प्रक्रिया बोद्धव्या भवतीति विचार्य न्यायशास्त्रे प्रथमं ज्ञानस्य स्वरूपं प्रतिपादितम् । प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्त-अवयव-तर्क-निर्णय-वाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-च्छल-जाति-निग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानात् मोक्षः <ref>"प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्त-अवयव-तर्क-निर्णय-वाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-च्छल-जाति-निग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानात् निश्रेयसाधिगमः", -न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-१ । </ref> भवति इति न्यायसूत्रकारस्य महर्षिगौतमस्य प्रतिपादनमस्ति । न्यायमतेन ज्ञानं प्रत्येकं वस्तुनः प्रकाशकमस्ति । तेनैव पदार्थस्य यथार्थज्ञानं भवति । ज्ञानं च द्विविधं भवति‌- स्मृतिरूपम् अनुभवरूपं च । ज्ञातविषयकं ज्ञानं स्मृतिर्भवति किन्तु अनुभवस्तु पदार्थसाक्षात्कारेण संभवति । अनुभवोऽपि द्विधा वर्तते-अयथार्थानुभवः यथार्थानुभवश्च । अयथार्थानुभवस्तु तर्क-संशय-विपर्ययरूपो भवति । यथार्थानुभवश्च यथार्थं ज्ञानमेव प्रामाणिकं मन्यते । भारतीयदर्शनेषु ज्ञानस्य प्रामाण्यविषये मतभेदो वर्तते । केचन दार्शनिकाः ज्ञानस्य स्वतः प्रामाण्यं स्वीकुर्वन्ति किन्तु कतिपयाः अपरे परतः प्रामाण्यं प्रतिपादयन्ति । न्यायदर्शने ज्ञानस्य परतः प्रामाण्यं स्वीकृतमस्ति । कस्यापि पदार्थस्य ज्ञानाय इच्छा यत्नश्च आवश्यकौ स्तः । प्रवृत्तेः साफल्ये एव ज्ञानस्य प्रामाण्यं निर्धार्यते । इदमेव न्यायशास्त्रस्य समर्थप्रवृत्तिजनकत्वं कथितम् । न्यायशास्त्रिणां मतमस्ति यत् ज्ञानस्य स्वतः प्रामाण्यं स्वीकर्त्तुं नैव शक्यते, यतः तस्यां दशायां ज्ञानस्य प्रामाण्ये सन्देह एव नोत्पद्यते इति। प्रमाभेदात् प्रमाणभेदो न्यायमते स्वीक्रियते । प्रत्यक्षप्रमा, अनुमितिप्रमा, उपमितिप्रमा, शाब्दप्रमा चेति प्रमायाः चत्वारो भेदा भवन्ति । प्रत्यक्षप्रमाद्वारा प्रत्यक्षज्ञानं भवति अतः तस्यां क्रियायां प्रत्यक्षप्रमा स्वीक्रियते । अनुमितिजन्यं ज्ञानम् अनुमानं भवति । उपमितिजन्यं ज्ञानम् उपमानं भवति । शाब्दप्रमाजन्यं ज्ञानं शब्दप्रमाणेन गृह्यते । एवं प्रमाणचतुष्टयम् उपपद्यते । ===प्रमाणम्=== यथार्थज्ञानस्य कारणीभूतं प्रमाणम् । प्रमीयते अनेनेति करणार्थाभिधानो हि प्रमाणशब्दः । चत्वारि प्रमाणानि प्रसिद्धानि । '''प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि'''<ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-३ </ref> इति सूत्रम् । प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, उपमानम्, शब्दम्, इति । ==== प्रत्यक्षम् ==== प्रमाणेषु आदिमं प्रमाणं प्रत्यक्षम् । '''इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्''' <ref> न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-४</ref>इति सूत्रम् । इन्द्रियस्य अर्थेन सन्निकर्षात् यज्ज्ञानम् उत्पद्यते तत्प्रत्यक्षम् । उदाहरणम्- घटप्रत्यक्षे, इन्द्रियस्य चक्षुरिन्द्रियस्य अर्थेन घटेन सह सन्निकर्षात् ’अयं घटः’ इति प्रत्यक्षं ज्ञानम् उत्पद्यते । प्रत्यक्षम् अव्यपदेशम्, अव्यभिचारि, व्यवसायात्मकम् भवेत् । ==== अनुमानम् ==== '''अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतोदृष्टं च'''<ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-५ </ref> इति सूत्रम् । अथ तत्पूर्वकम् इत्यनेन लिङ्गलिङ्गिनोः सम्बन्धदर्शनं लिङ्गदर्शनं च अभिसम्बध्यते । स्मृत्या लिङ्गदर्शनेन च प्रत्यक्षः अनुमीयते । *पूर्ववत् - यत्र कारणेन कार्यम् अनुमीयते तत् पूर्ववदनुमानम् । यथा मेघोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति । *शेषवत् - यत्र कार्येण कारणमनुमीयते तत् । पूर्वोदकविपरीतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं शीघ्रतरत्वं च दृष्ट्वा स्रोतसः अनुमीयते भूता वृष्टिरिति। *सामान्यतोदृष्टम्- व्रज्यापूर्वकम् अन्यत्र दृष्टस्य अन्यत्र दर्शनमिति । रामेश्वरे दृष्टस्य ज्ञानेशस्य तिरुपतौ दर्शनेन , तस्य गमनम् अनुमीयते । ==== उपमानम् ==== प्रज्ञातेन सामान्यात् प्रज्ञापनीयस्य प्रज्ञापनम् उपमानम् इति । प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुपमानम् <ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-६ </ref> इति सूत्रम् । उपमितिकरणम् उपमानम् इति तर्कसङ्ग्रहे उक्तम् । गोः सादृश्यं गवि पश्यन् कश्चित् वदति, गोसदृशः गवयः इति । एवं चन्द्र एव मुखम् इत्यत्रापि । प्रसिद्धस्य चन्द्रस्य सादृश्यं मुखे पश्यन् वदति । ==== शब्दप्रमाणम् ==== '''आप्तोपदेशः शब्दः'''<ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-७ </ref> इति सूत्रम् । आप्तः नाम यथार्थवक्ता । ईश्वरादयः आप्ताः । ===प्रमेयम्=== '''आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्''' <ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-९ </ref> इति सूत्रम्। आत्मा, शरीरम्, इन्द्रियम्, अर्थः, बुद्धिः, मनः, प्रवृत्तिः, दोषः, प्रेत्यभावः, फलम्, दुःखम्, अपवर्गः च प्रमेयाः । ===संशयः=== '''समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः''' <ref> न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-२३ </ref> इति सूत्रम् । एकस्मिन् धर्मिणि नानाधर्माभासः । समानधर्मोपपत्तेर्विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः । यथा स्थाणुपुरुषयोः समानं धर्ममारोहपरिणाहौ पश्यन् पूर्वदृष्टं च तयोर्विशेषं बुभुत्समानः किंस्विदित्यन्यतरं नावधारयति । संशयबुद्धिः स्थाणुर्वा पुरुषो वा इति भवति । ===प्रयोजनम्=== '''यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम्''' <ref> न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-२४ </ref> इति सूत्रम् । यदुद्दिश्य यस्मिन् कार्ये मनुष्यः प्रवृत्तो भवति तत् प्रयोजनमिति भण्यते । प्रयोजनं द्विधा विभज्यते दृष्टमदृष्टं चेति । *दृष्टफलम् - अवधातात् तुषविमोकः । *अदृष्टफलम् - स्वर्गफलमदृष्टमिति व्यवहारः । ===दृष्टान्तः=== '''लौकिकपरोक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः''' <ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-२५ </ref> इति सूत्रम् । व्याप्तिज्ञापनस्थलं दृष्टान्तः इति व्यवहारः । यत्र यत्र धूमः तत्र तत्र वन्हिः इति व्याप्तिः । अस्य उदाहरणत्वेन महानसः व्याप्तिज्ञापनत्वेन स्वीक्रियते । अतः महानसं व्याप्तिज्ञापनस्थलं भवति । स च महानसः दृष्टान्तः भवति । दृष्टान्तः द्विविधः साधर्म्यवैधर्म्यरूपेण । *धूमेनाग्निसाधने यः महानसदृष्टान्तः भवति सः साधर्म्यभूतः, अस्यैवानुमानस्य जलं सरोवरः वैधर्म्यदृष्टान्तः इति । ===सिद्धान्तः=== '''तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः'''<ref> न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-२६ </ref> इति सूत्रम् । यः अर्थः प्रमाणेन सिद्धः भवति सः सिद्धान्तः । सिद्धान्तः चतुर्विधः सर्वतन्त्रः, प्रतितन्त्रः, अभ्युपगमः, अधिकरणसिद्धान्तश्चेति । उदाहरणम् - पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि सन्ति । इमानि सकलशास्त्रकारैः अभ्युपगतत्वात् नास्त्यत्र विरोधः । ===अवयवः=== '''प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः '''<ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-३२</ref> इति सूत्रम् । परार्थानुमानान्तर्गतावयवानामन्यतमस्य अवयवः इति कथनम् । परार्थानुमाने पञ्चावयवाक्यानि सन्ति । तानि यथा प्रतिज्ञातहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि इति । ===तर्कः=== '''अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः''' <ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-१-४० </ref> इति सूत्रम् । व्याप्यारोपेण व्यापकारोपकस्तर्कः इति तर्कस्य लक्षणम् । यथा धूमः अग्निव्याप्यः एवम् अग्निः धूमव्यापकः। ===निर्णयः=== '''विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः''' <ref>न्यायसूत्रम्,गौतमः, १-१-४१ </ref> इति सूत्रम् । तर्कविषये खण्डनमण्डनात्मकद्वारा यस्य समीचीनार्थस्य निश्चयः भवति सः निर्णयः इति अभ्युपगम्यते । अयं चतुर्विधः साक्षात्कृतिः, अनुमितिः, उपमितिः, शब्दः इति । ===वादः=== '''प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः''' <ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-१ </ref> इति सूत्रम् । यः तर्केण अथवा प्रमाणद्वारा स्वपक्षसाधनाय एव परपक्षखण्डनं यस्यां शास्त्रचर्चायामुपयुज्यते, किञ्च स्वीकृतः सिद्धान्तः अविरुद्धः एव उपनयादिभिः पञ्चावयवैः वाक्यैः उत्पन्नश्च भविष्यति सः वादः । ===जल्पः=== '''यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः''' <ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-२</ref> इति सूत्रम् । परपक्षखण्डनेन स्वपक्षसिध्यनन्तरमपि छलजातिनिग्रहस्थानानां प्रयोगः यत्र कृतो भवति सः जल्प इति भण्यते । ===वितण्डा=== '''स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा'''<ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-३</ref> इति सूत्रम् । वचनात् पूर्वोक्तः यः जल्पः यदा स्वपक्षस्थापनाहीनो भवति स एव वितण्डावादः इति । स्वपक्षस्थापनं न करोति अपितु केवलं परपक्षखण्डने एवास्य मुख्या प्रवृत्तिः । ===छलम्=== '''वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम्''' <ref>न्यायसूत्रम्,गौतमः, १-२-१० </ref> इति सूत्रम् । छलमेतत् त्रिविधं<ref>"तत्त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं च" -न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-११ </ref> वाक्छलम्, सामान्यच्छलम्, उपचारच्छलम् इति । ===जातिः=== '''साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः''' <ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-१८</ref> इति सूत्रम् । साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां यस्य साध्यस्य अनुपपत्तिः सा जातिरित्युच्यते । जातिः चतुर्विंशतिप्रकारात्मिका भवति । यथा-साधर्म्यसमः, वैधर्म्यसमः, उत्कर्षसमः, अपकर्षसमः, वर्ण्यसमः, अवर्ण्यसमः, साध्यसमः, विकल्पसमः, प्राप्तिसमः, अप्राप्तिसमः, प्रसङ्गसमः, प्रतिदृष्टान्तसमः, अनुपपत्तिसमः, संशयसमः, प्रकरणसमः, हेतुसमः, अर्थापत्तिसमः, अविशेषसमः, उपपत्तिसमः, उपलब्धिसमः, अनुपलब्धिसमः, नित्यसमः, अनित्यसमः, तथा कार्यसमः इति । ===निग्रहस्थानम्=== '''विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम्''' <ref>न्यायसूत्रम्, गौतमः, १-२-१९</ref> इति सूत्रम् । निग्रहस्थानं खलु पराजयप्राप्तिः । वादी अथवा प्रतिवादी यस्मिन् स्थाने येन प्रतिपादनेन स्वपक्षपराजितत्वं मन्यते तत्स्थानं निग्रहस्थानं इति कथ्यते । निग्रहस्थानं द्वाविंशतिभेदेन उपन्यस्तं भवति न्यायशास्त्रे । तानि भवन्ति- प्रतिज्ञाहानिः, प्रतिज्ञान्तरम्, प्रतिज्ञाविरोधः, प्रतिज्ञासंन्यासः, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरम्, निरर्थकम्, अविज्ञातार्थम्, अपार्थकम्, अप्राप्तकालम्, न्यूनम्, अधिकम्, पुनरुक्तम्, अननुभाषणम्, अज्ञानम्, अप्रतिभा, विक्षेपः, मतानुज्ञा, पर्यनुयोज्योपेक्षणम्, निरनुयोज्यानुयोगः, अपसिद्धान्तः, हेत्वाभासः इति । ==विषयाः== ==='''प्रत्यक्षप्रमाणम्'''=== इन्द्रियस्य पदार्थेन सह सन्निकर्षात् यत् ज्ञानं भवति तत् प्रत्यक्षज्ञानं भवति अतः तत्र प्रत्यक्षप्रमाणं स्वीक्रियते । इदं पञ्चभिः ज्ञानेन्द्रियैः मनसा च सह सम्बन्धात् षड्विधं भवति । एषु पञ्चज्ञानेन्द्रियाणां स्वस्वविषयैः सह सम्बन्धात् यः प्रत्यक्षो भवति सः सविकल्प उच्यते, मनःसंयोगेन जायमानः प्रत्यक्षस्तु निर्विकल्पो भवति । इमावेव प्रत्यक्षस्य प्राधान्येन द्वौ भेदौ स्तः । ===='''सविकल्पं प्रत्यक्षम्'''==== ज्ञानेन्द्रियाणां विषयाः शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्ध-गुणाः सन्ति । गुणाः द्रव्येषु समवायसम्बन्धेन तिष्ठन्ति । तत्तद्द्रव्यरूपेण अर्थेन यदा सम्बद्धस्य ज्ञानेन्द्रियस्य संन्निकर्षो भवति तदा तस्मादुत्पन्नं ज्ञानं सविकल्पं भवति । अर्थात् नामजात्यादियुक्तानां पदार्थानां ज्ञानं सविकल्पं कथ्यते । ===='''निर्विकल्पं प्रत्यक्षम्'''==== निर्विकल्पं प्रत्यक्षं मानसप्रत्यक्षमपि कथ्यते । यदा नामजात्यादिरहितस्य पदार्थस्य प्रत्यक्षं भवति तदा तत् निर्विकल्पं भवति । अर्थात् लौकिकज्ञानातिरिक्तम् अलौकिकं ज्ञानं निर्विकल्पम् उच्यते । यति हिंसः मनसा आत्मनः संयोगात् जायमाना अलौकिकी अनुभूतिः ज्ञानेन्द्रियैः व्यक्ता न भवति, किन्तु निर्विकल्पज्ञानात्मिका प्रतीतिः जायते । विशेषेणायं योगिनां प्रत्यक्षस्य विषयोऽस्ति । ==='''सन्निकर्षः'''=== प्रत्यक्षम् अवगन्तुं सन्निकर्षस्य ज्ञानमप्यावश्यकं भवति । ‘सन्निकर्ष’ सम्बन्धविशेषं द्योतयति । इन्द्रियेण अर्थस्य सम्बन्धरूपः सन्निकर्षः षड्विधो भवति । तद्यथा- (१) संयोगः (२) संयुक्त-समवायः (३) संयुक्तसमवेतसमवायः (४) समवायः (५) समवेतसमवायः (६) विशेषणविशेष्य-भावश्चेति । संयोगसंनिकर्षः घटादिपदार्थानां प्रत्यक्षे भवति । संयुक्तसमवायसनिकर्षः घटादिपदार्थेषु विद्यमानस्य रूपादेः प्रत्यक्षे भवति । संयुक्तसमवेतसमवायः सन्निकर्षः रूपत्वादिधर्मस्य प्रत्यक्षे भवति । समवायः सन्निकर्षः शब्दस्य प्रत्यक्षे भवति । समवेतसमवायश्च पुनः शब्दत्वजातेः प्रत्यक्षे भवति । विशेषण-विशेष्यभावश्च घटादिपदार्थानाम् अभावस्य साक्षात्कारे भवति । ==='''अलौकिकसन्निकर्षः'''=== अलौकिकसन्निकर्षस्तु त्रिधा भवति (१) सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिः (२) ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्तिः (३) योगजप्रत्यासत्तिश्च । एषु सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिरेव व्याप्तिग्रहणादौ कार्ये व्याभिचारादिदोषान् अपाकरोति । यथा हि ‘यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निः’ इत्युदाहरणे धूमनिष्ठस्य धूमत्वस्यापि धूमज्ञानकाले एव प्रत्यक्षो भवति अतः धूमत्वज्ञाने सति त्रैकालिकधूमानां ज्ञानं भवेत् किन्तु तन्न भवति अपितु वर्तमानकालिकस्यैव घूमस्य ज्ञानं भवति, यतो हि सामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्या सर्वेषां भूतभविष्यद्वर्तमानकालिकानां धूमानां ज्ञानात् वर्तमानकालिक-इतरकालिकधूमज्ञानानां व्यभिचारो न भवति यतो हि चक्षुरिन्द्रियेण धूमस्य प्रत्यक्षो वर्तमानमेव बोधयति । ज्ञानलक्षणा प्रत्यासत्तिस्तु चक्षुरिन्द्रियाणां तत्तद्विषयैः सह सम्बन्धाभावेऽपि पूर्वानुभूतस्य संस्कारवशाद् पुनर्ज्ञानं जनयति । यथा '''सुरभि चन्दनम्''' इत्यादौ चन्दनस्य प्रत्यक्षश्चक्षुरिन्द्रियेण भवति । सुरभेः ग्रहणं न पुनः चक्षुरिन्द्रियस्य विषयः । तत्तु घ्राणेन्द्रियस्य विषयोऽस्ति । किन्तु दूरस्थेऽपि घ्राणेन्द्रिये केवलं चक्षुषा चन्दनदर्शनमात्रेण तस्य सुरभेः ज्ञानं सहजरूपेण जायते यतोहि ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्या चन्दनस्य सुरभेः यः पूर्वानुभवो विहितस्तस्य संस्कारः चक्षुःसन्निकर्षमात्रेऽपि ज्ञातुरन्तःकरणे तिष्ठति । स च अलौकिकत्वात् अयं सन्निकर्षोऽलौकिकसन्निकर्षो वर्तते । परोक्षस्याथवा सूक्ष्मस्य पदार्थस्य ज्ञानं इन्द्रियार्थसन्निकर्षेण नैव संभवति । तथापि परमाणुतः महत्पर्यन्तं पदार्थानां प्रत्यक्षं लोकैर्विधीयते । किन्तु इदं प्रत्यक्षं सामान्यजनेभ्यः सम्भवं नास्ति । अयं सन्निकर्षस्तु योगिजनेभ्य एव सुलभो वर्तते । यतो हि योगिनो विना इन्द्रियार्थसन्निकर्षं सूक्ष्मतमान् महत्तमान् च पदार्थान् हस्तामलकं साक्षात् कुर्वन्ति । इदं ज्ञानं योगजसन्निकर्षेणैव सम्भवमस्ति । अत एवायमपि अलौकिकसन्निकर्षः वर्तते । अत्र ध्यानमेवैकमात्रं साधनं भवति न त्विन्द्रियादिकम् अतः इन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षवत् अस्य प्रत्यक्षो न भवति । निर्विकल्पकसमाधावपि ध्यानबलेनैव धारणायाः स्थिरत्वात् परतत्त्वसाक्षात्कारो भवति, अतः सोऽपि अलौकिकं प्रत्यक्षमेव ज्ञातव्यम् । ==='''अनुमानप्रमाणम्'''=== यः पदार्थः परोक्षः अदृष्टः सूक्ष्मो वा भवति, तस्य पदार्थस्य ज्ञानम् अनुमानप्रमाणेन विधीयते । येन हेतुना परोक्षवस्तुनो यथार्थानुभवो जायते स परोक्षप्रतिपादकः हेतुः यत्र वर्तते तत्प्रमाणमनुमानमिति ज्ञातव्यम् । हेतुना हेतुमतः ज्ञानमिदं वर्तते । हेतुर्लिङ्गसंज्ञयाऽपि व्यवह्रियते । लिङ्गेन लिङ्गिनो ज्ञाने या प्रक्रिया भवति सा लिङ्गपरामर्शाख्या कथ्यते, अतः लिङ्गपरामर्शोऽनुमानं भवतीति नैयायिकैः उक्तम् ।<br /> लिङ्गपरामर्शो व्याप्तिबलेन अर्थबोधम् उपपादयति । अतः लिङ्गं व्याप्तिबलेन अर्थगमकं भवति । व्याप्तिस्तु साहचर्यनियमो भवति, यथा '''यत्र यत्र वह्निस्तत्र तत्र धूमः''' इति । धूमदर्शनात् व्याप्तिस्मरणपूर्वकं पर्वतादौ वह्नेरनुमानं क्रियते, तेन पर्वतेऽदृष्टस्य वह्निपदार्थस्य सत्ता सिद्ध्यति । इदमेव स्वार्थानुमानम् । इदमेव अनुमानं यदि प्रथमानुमात्रा अन्यस्य कृते पञ्चावयववाक्यैः कार्यते तदा तत्परार्थानुमानं भवति । पदार्थानुमानस्य प्रक्रियायां पञ्च वाक्यानि प्रयुञ्जते, यथा-<br /> (१) प्रतिज्ञावाक्यम् – पर्वतो वह्निमान्<br /> (२) हेतुवाक्यम् – धूमवत्त्वात् <br /> (३) उदाहरणवाक्यम् – यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निर्यथा महानसे <br /> (४) उपनयवाक्यम् – पर्वतेऽपि धूमसत्त्वाद् वह्निरेव <br /> (५) निगमनवाक्यम् – धूमसत्त्वाद वह्निसत्त्वे पर्वतो वह्निमान् इति सुनिश्चितं भवति । <br /> अनुमानस्य प्रमुखे द्वे अङ्गे भवतः व्याप्तिः पक्षधर्मता च । व्याप्त्या विशिष्टस्य हेतोः पक्षे सत्तैव पक्षधर्मताऽस्ति अयमेव परामर्शः । अनुमाने हेतुदर्शनं त्रिवारं भवति । प्रथमवारं महानसे धूमदर्शनं भवति, द्वितीयवारं पर्वते धूमदर्शनं भवति, तृतीयवारमपि तत्रैव पर्वते पूर्वगृहीतव्याप्तिस्मरणेन वह्निसंसक्तस्य धूमस्य दर्शनं भवति । ==आचार्यपरम्परा== ==='''आचार्यगौतमः'''=== न्यायशास्त्रस्य मूलसूत्राणां प्रणयनं महर्षिणा [[गौतमः|गौतमेन]] कृतम् । गौतमस्यैवापरं नाम अक्षपाद इत्यासीत् । अस्य निवासस्थानविषये स्थितिकालविषये च विदुषाम् ऐकमत्यं नास्ति । इतिहासविदां मतानुसारं गौतमस्य जन्मभूमिः मिथिला आसीत् । दार्शनिकविचारधारणां पौर्वापर्यदृष्ट्या आचार्य गौतमस्य स्थितिः बौद्धानां शून्यवादस्य पश्चात् स्वीकरणीया प्रतीयते यतो हि आचार्यगौतमेन न्यायसूत्रे क्वचित् शून्यवादस्य खण्डनं विहितम् । यदि एवं मन्यते तदा गौतमस्य स्थितिकालः ईस्वीपूर्वतृतीयशताब्दी सिद्ध्यति । पाश्चात्यविद्वान् डा. छज्जूरामशास्त्री विद्याभूषणः गौतमस्य कालः षष्ठशताब्द्यामासीदीति स्वीकरोति । गौतमस्य न्यायसूत्रमेव न्यायदर्शनस्य मूलम् आधारग्रन्थोऽस्ति । न्यायसूत्रे पञ्च अध्यायाः सन्ति । प्रत्येकम् अध्यायः आह्निकद्वये विभक्तोस्ति ।न्यायसूत्रस्य प्रतिपाद्ये षोडशपदार्थानाम् उद्देश-लक्षण-परीक्षाश्च प्रस्तु्ताः सन्ति । ==='''आचार्य वात्स्यायनः'''=== न्यायसूत्रमवलम्ब्य वात्स्यायनेन ऋषिणा न्यायभाष्यस्य रचना कृता । वात्स्यायनस्य भाष्येण विज्ञायते यत् अस्मत्पूर्वमपि न्यायसूत्रेषु भाष्यग्रन्था विरचिताः आसन् । वात्स्यायनेन तेभ्यः उद्धरणान्यपि प्रस्तुतानि । अयं वात्स्यायनः कामसूत्रस्य कर्तुर्वात्स्यायनात् भिन्नः आसीत् । अस्य अपरं नाम पक्षिलस्वामिन् इत्यासीत् । वाचस्पतिमिश्रेण न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायाः प्रारम्भे वात्स्यायनस्य कृते पक्षिलस्वामिन् इति नाम्नः प्रयोगो विहितः ।<br /> आचार्य उद्योतकरः- न्यायवार्तिककारो उद्योतकरोऽपि न्यायशास्त्रस्य आचार्येषु लब्धप्रतिष्ठ आसीत् । बौद्धदार्शनिकस्य दिङ्नागस्य प्रबलान् आक्षेपान् अयं खण्डितवान् । अतः कालान्तरे धर्मकीर्तिना दिङ्नागस्य तेषां दोषानां परिहारो विहितः, ये हि उद्योतकरेण उपस्थापिता आसन् । धर्मकीर्तेः स्थितिकालः सप्तमशताब्दी वर्तते, अतः उद्योतकारस्य कालः सप्तशताब्द्याः पूर्वं स्वीक्रियते । ==='''वाचस्पतिमिश्रः'''=== वाचस्पतिमिश्रः मिथिलानिवासी आसीत् । अस्य स्थितिकालविषये विवादो नास्ति यतो हि एतद्विरचिते न्यायसूचीनिबन्धग्रग्रन्थे ग्रन्थस्य रचनाकालः ९८९ विक्रमसंवत्सरः उल्लिखितः । अनेन उल्लेखेन वाचस्पतिमिश्रस्य स्थितिकालः नवमशताब्द्या स्वीकर्तुं शक्यते । वाचस्पतिमिश्रेण उद्योतकरस्य न्यायवार्तिकं विषयीकृत्य तात्पर्यटीकाया रचना कृता । अस्याः टीकायाः महत्त्वं न्यायशास्त्रे पर्याप्तं गण्यते । अस्याम् अनेकत्र बौद्धमतानां सूक्ष्मा गभीरा च समालोचना विहिता । न्यायशास्त्रमतिरिच्य सांख्य-योग-मीमांसा-वेदान्तादिष्वपि वाचस्पतेः रचनाः प्राप्यन्ते । वाचस्पतिमिश्र एव तात्पर्याचार्य नाम्ना प्रसिद्धम् अलभत । ==='''जयन्तभट्टः'''=== कालक्रमेण न्यायदर्शनस्य आचार्येषु जयन्तभट्टस्य स्थितिकालः वाचस्पतिमिश्रस्य अनन्तरं निर्धार्यते । कादम्बरीकथासारग्रन्थे प्राप्तेन उल्लेखेन विज्ञायते यत् जयन्तभट्टस्य प्रपितामहः शक्तिस्वामि काश्मीनरेशस्य ललितादित्य-मुक्तापीडस्य अमात्यः आसीत् । एतदाधारेण प्रायशः जयन्तभट्टस्य स्थितिकालः नवमशताब्द्या उत्तरार्द्धे स्थिरीक्रियते किन्तु जयन्तभट्टः वाचस्पतिमिश्रात् पूर्वमेव बभूव यतो हि न्यायकणिकायां वाचस्पतिमिश्रः जयन्तभट्टस्य उल्लेखं करोति । जयन्तभट्टस्य सुप्रसिद्धा रचना न्यायमञ्जरी वर्तते । प्रमुखेषु सूत्रेषु आलोचनात्मकटीकारूपेण न्यायमञ्जर्याः प्रतिपाद्यं पर्याप्तम् उपयोगि रुचिकरं च प्रतीयते । गङ्गेश उपाध्यायेन जयन्तः “जरन्नैयायिक” इति संज्ञया कथितः । ==='''भासर्वज्ञः'''=== न्यायशास्त्रस्य क्षेत्रे प्रकरणग्रन्थानां रचनाकारेषु अयम् आद्य आचार्योऽस्ति । मूलतः प्रकरणग्रन्थशैल्याः प्रवर्तक एवासौ आसीत् । अस्य स्थितिकालः नवम शताब्द्या स्वीक्रियते । प्रो. धर्मेन्द्रनाथशास्त्रिणा लिखितं यत् यदि न्याय-कलिका जयन्तमभट्टस्यैव कृतिरस्ति तदा तु अष्टमशताब्द्या उत्तरार्द्धे भासर्वज्ञस्य स्थितिः स्वीकर्तुं शक्यते । भासर्वज्ञस्य सुप्र-सिद्धा रचना '''न्यायसारः''' इत्यस्ति । अत्र प्रमाणमीमांसायाः प्राधान्यमस्ति । एनमाधारीकृत्यैव कालान्तरे नव्यन्यायस्य प्रणयनं विहितमस्ति गङ्गेश उपाध्यायेनापि भासर्वज्ञस्य शैल्या एवानुकरणं कृतम् । ==='''उदयनाचार्यः'''=== न्यायशास्त्रस्य क्षेत्रे सर्वाधिकग्रन्थानां कर्त्तृरूपेण उदयनाचार्यस्य व्यक्तित्वं स्मरणीयमस्ति । उदयनाचार्यस्य स्थितिकालः दशमशताब्द्यां स्वीक्रियते यतो हि अस्य लक्षणावलीग्रन्थे ग्रन्थरचनाकालस्योल्लेखोऽस्ति, उदयनाचार्यस्य न्यायकुसुमाञ्जलिः, आत्मतत्त्वविवेक-न्यायवार्तिकतात्पर्य-परिशुद्धिश्च प्रसिद्धा न्यायशास्त्रीया रचनाः सन्ति । उदयनाचार्येण वैशेषिकशास्त्रस्यापि ग्रन्था रचिता यतोहि अस्य कालः न्यायवैशेषिकयोः सन्धिकालः आसीत् । अस्य रचनासु न्यायकुसुमाञ्जलिस्तु न्यायदर्शनस्य मुकुटमणिरेव वर्तते यतो हि अस्यां कृतौ ईश्वरबाधकतर्काणां खण्डपूर्वकम् ईश्वरसाधकयुक्तीनाम् अपूर्वं प्रदर्शनमस्ति । ==='''गङ्गेश उपाध्यायः'''=== आचार्यो गङ्गेश उपाध्यायः नव्यन्यायस्य प्रणेता आसीत् अस्य जन्म मिथिलायाम् अभवत् । '''तत्त्वचिन्तामणि''' रीत्याख्यो ग्रन्थः गङ्गेश उपाध्यायस्य कालजयी कृतिरस्ति । अस्या माध्यमेन प्राचीनन्यायस्य धारा नव्यन्याये प्रवर्तिता । अस्मादेव कारणात् गङ्गेश उपाध्यायः नव्यन्यायस्य तर्कपूर्णां प्रस्तुतिं कर्त्तुम् अक्षमत । फलतः नव्यन्या-यस्य भाषागतं वैशिष्ट्यमपि पूर्वापेक्षया उल्लेखनीयम् आसीत् । गङ्गेश उपाध्यायस्य स्थितकालः श्रीहर्षपक्षधरमिश्रयोर्मध्ये निर्धार्यते अतः त्रयोदशताब्दी निश्चितो भवति, तथापि प्रो. धर्मेन्द्रनाथ शास्त्रिणो मतेन गङ्गेश उपाध्यायः द्वादशशताब्द्यां बभूव, यतो हि एकादशशताब्द्या उत्तरार्धादेव नव्यन्यायस्य युगः प्रारभ्यते । गङ्गेश उपाध्यायस्य अनन्तरं न्यायशास्त्रस्य क्षेत्रे ह्रासस्य युगो जायते । अस्मिन् युगे गङ्गेश उपाध्यायस्य पुत्रेण वर्धमान उपाध्यायेन कुसुमाञ्जलिं चिन्तामणिं न्यायलीलावतीं च विषयीकृत्य आलोकटीका विरचिता । पक्षधरमिश्रेण आलोकटीकाया विस्तारो विहितः । पक्षपरस्य शिष्येण रुद्रदत्तमिश्रेण कुसुमाञ्जलिप्रकाशं तत्त्वचिन्तामणिं चाधिकृत्य प्रकाशटीका विरचिता । पञ्चदशशताब्द्यां न्यायशास्त्रस्य प्रसारः बङ्गालप्रदेशोऽपि अभवत् । बङ्गालीयविदुषां नव्यन्यायस्य क्षेत्रे अविस्मरणीयं योगदानमस्ति अतः तेषां कालः '''नव्यन्यायस्य स्वर्णयुग''' नाम्ना प्रसिद्धिमभजत । षोडशशताब्द्याः आरम्भे वासुदेव-सार्वभौमः नव्यन्यायस्य सुप्रसिद्धः आचार्योऽभवत् । अस्य शिष्यैः रघुनाथ-रघुनन्दन-कृष्णानन्दप्रभृतिभिः नव्यन्यायस्य पर्याप्तं प्रचारः प्रसारश्च विहितौ । ==='''रघुनाथशिरोमणिः'''=== अस्य जन्म षोडशशताब्द्यां सञ्जातः । तात्कालिकेषु विद्वत्सु अद्वितीयेन अनेन शिरोमणिरित्यु-पाधिः सम्प्राप्तः । रघुनाथशिरोमणिना तत्त्वचिन्तामणिं विषयीकृत्य दीधितिटीका विरचिता । नैयायिकेषु अन्यतमः अयम्। ==='''मथुरानाथ तर्कवागीशः'''=== मथुरानाथः रघुनाथशिरोमणेः प्रधानशिष्य आसीत् । अनेन स्वगुरोः दीधितिटीकामवलम्ब्य माथुरी टीका लिखिता । आलोक-चिन्तामणि-दीधितिप्रभृतिटीकाश्च लक्ष्यीकृत्य अनेन पुनः गूढार्थप्रकाशिनी रहस्यख्याश्च प्रटीकाः विरचिताः । ==='''जगदीशभट्टाचार्यः'''=== रघुनाथशिरोमणेः दीधितिटीकां विषयीकृत्य जागदीशी नाम्ना प्रटीका जगदीशभट्टाचार्येण विरचिता । जगदीशभट्टाचार्योऽपि नवद्वीपस्य तात्कालिकः प्रधानो नैयायिक आसीत् । अस्य स्थितिकालः सप्तदशीशताब्दी इत्यस्ति । अस्य विदुषोऽन्या रचना शब्दशक्तिप्रकाशिका वर्तते या हि न्यायशास्त्रे अद्यापि अद्वितीया कृतिर्मन्यते । ==='''गदाधरभट्टाचार्यः'''=== रघुनाथशिरोमणेः दीधितिटीकामवलम्ब्य गादाधरीनाम्ना प्रटीका गदाधरभट्टाचार्येण विरचिता । आत्मतत्त्वविवेकं, तत्त्वचिन्तामणिं चापि विषयीकृत्य अनेन स्वतंत्रटीकाग्रन्था रचिताः । अस्य कृतित्वसन्दर्भे एषा जनश्रुतिरस्ति यदनेन नव्यन्यायविषये द्वीपञ्चाशद् ग्रन्थानां रचना विहिता । व्युत्पत्तिवादः, शक्तिवादश्चापि गदाधरस्यैव रचनाद्वयं वर्तते । यद्यप्येतदुपरान्तमपि नव्यन्यायस्य ग्रन्थरचनायाः कार्यं धारावाहिकरूपेण सञ्जातम् तथापि प्रचारप्रसारयोरभावे न्यायशास्त्रस्य दुरूहता समृद्धाऽभवत् अतः कालान्तरे न्यायस्य विकासोऽवरुद्धः । ==नव्यन्यायः== न्यायदर्शनं द्विविधम् । प्राचीनन्यायः नव्यन्यायः इति । नव्यन्यायस्य विवरणम् अत्र विद्यते ।<br /> '''द्रव्यं गुणस्तथाकर्म सामान्यं सविशेषकम्।'''<br /> '''समवायस्तथाभावः पदार्थाः सप्तकीर्तिताः॥'''<br /> अनया कारिकया ज्ञायते सप्तपदार्थाः सन्ति इति । अत्र कश्चन प्रश्नः, शक्तिसादृश्याद्याः अतिरिक्ताः पदार्थाः सन्ति इत्यतः सप्तैव पदार्थाः कथम् ? तत्तत्पदार्थनिष्ठशक्तीनां तत्तत्पदार्थेष्वन्तर्भाव इति नास्ति शक्तिरतिरिक्तः कश्चित् पदार्थः । एवं सादृश्यं हि नाम तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम्, यथा- ’चन्द्रवन्मुखम्’ इत्यत्र चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगताऽह्लादकत्वादिमत्त्वं मुखे चन्द्रसादृश्यम् । एवञ्च भिन्नत्वं= भेदः, तस्य अन्योन्याभावे अन्तर्भावः । आह्लादकत्वस्य सुखरूपत्वेन गुणान्तर्भावः । एतदाद्यतिरिक्तस्य च सादृश्यस्याऽभावात् न पदार्थान्तरत्वमिति दिक् । ===पदार्थाः=== {| class="wikitable" |- | द्रव्यम् || गुणः || कर्म |- | सामान्यम् || विशेषः || समवायः |- |अभावः || |} ====द्रव्याणि==== न्यायनये नव (९) द्रव्याणि उक्तानि । अत्र पूर्वपक्षिणां मिमांसकानां प्रश्नः, तमसः दशमद्रव्यत्वमाशङ्क्य कथं नवैव इति ? अयमत्र पूर्वपक्षसङ्ग्रहः-<br /> '''तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत् ।'''<br /> '''प्रसिद्धद्रव्यवैधर्म्यात् नवभ्यो भेत्तुमर्हति ॥''' इति चेत्, <br> तमो आलोकाभावः एव । अतः अस्य अभावे अन्तर्भावः इति । अत्र कारिकाया एवं निरूपितम् अस्ति तमसो दशमद्र'''व्यं''' न इति, तद्यथा-<br /> '''आलोकाभाव एवेदं तमो द्रव्यं न तु स्वयम् ।'''<br /> '''नील-क्रिया-प्रतीतिस्तु भ्रान्तिरेव मन्यताम् ॥''' इति {| class="wikitable" |- | पृथिवी || आपः || तेजः |- | वायुः || आकाशः|| कालः |- | दिक् || आत्मा || मनः |} ====गुणाः==== न्यायनये चतुर्विंशतिः (२४) गुणाः उक्ताः सन्ति । {| class="wikitable" |- | रूपम् || रसः || गन्धः || स्पर्शः |- | संख्या || परिमाणः || पृथक्त्वम् || संयोगः |- | विभागः || परत्वम् || अपरत्वम् || गुरत्वम् |- | द्रवत्वम् || स्नेहः || शब्दः || बुद्धिः |- | सुखम् || दुःखम् || इच्छा || द्वेषः |- | प्रयत्नः || धर्मः || अधर्मः || संस्कारः |} ====कर्माणि==== न्यायनये पञ्चकर्माणि उक्तानि । *उत्क्षेपणम् *अपक्षेपणम् *आकुञ्चनम् *प्रसारणम् *गमनम् ====सामान्यम्==== *परम् *अपरम् ==== विशेषाः ==== *विशेषाः अनन्ताः । ====समवायः==== *समवायस्तु एकः एव । ====अभावः==== *प्रागभावः *प्रद्ध्वंसाभावः *अत्यन्ताभावः *अन्योन्याभावः == । == {| class="wikitable" | valign="top" |ग्रन्थकारः (रचयिता) | valign="top" |ग्रन्थस्य नाम |- | valign="top" |'''महर्षिः गौतमः (अक्षपादः)''' | valign="top" |न्यायसूत्रम् |- | valign="top" |'''महर्षिः वात्स्यायनः (पक्षिलस्वामी)''' | valign="top" |न्यायभाष्यम् |- | valign="top" |'''उद्योतकरः''' | valign="top" |न्यायवार्तिकम् |- | valign="top" |'''वाचस्पतिमिश्रः''' | valign="top" |न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका, न्यायसूचीनिबन्धः |- | valign="top" |'''उदयनाचार्यः''' | valign="top" |न्यायवार्तिकतात्पर्यपरिशुद्धिः, न्यायकुसुमाञ्जलिः, आत्मतत्त्वविवेकः (बौद्धधिक्कारः) |- | valign="top" |'''जयन्तभट्टः''' | valign="top" |न्यायमञ्जरी |- | valign="top" |'''केशवमिश्रः''' | valign="top" |तर्कभाषा |- | valign="top" |'''अन्नम्भट्टः''' | valign="top" |तर्कसङ्ग्रहः |- | valign="top" |'''विश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्यः''' | valign="top" |भाषापरिच्छेदः (कारिकावली), न्यायसिद्धान्तमुक्तावली |- | valign="top" |'''गङ्गेसोपाध्यायः''' | valign="top" |तत्त्वचिन्तामणिः |- | valign="top" |'''वर्धमानोपाध्यायः''' | valign="top" |तात्पर्यपरिशुद्धिप्रकाशः |} ==दार्शनिकाः== न्यायदर्शनस्य सुप्रसिद्धाः दार्शनिकाः । # [[गौतमः]] # [[वात्स्यायनः]] # [[उद्योतकरः]] # [[जयन्तभट्टः]] # [[वाचस्पतिमिश्रः]] # [[भासर्वज्ञः]] # [[उदयनाचार्यः]] # [[गङ्गेशः उपाध्याय]] # [[वर्धमानः उपाध्याय]] # [[पक्षधरमिश्रः]] # [[वासुदेवसार्वभौमः]] # [[पद्मनाभमिश्रः]] # [[रघुनाथशिरोमणिः]] # [[जानकीनाथभट्टाचार्यः]] # [[कणादः]] # [[जगदीशः तर्कालङ्कार]] # [[गदाधरः भट्टाचार्य]] # [[अन्नम्भट्टः]] # [[विश्वनाथः]] ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>https://web.archive.org/web/20131001185739/http://rsvidyapeetha.ac.in/ ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, नवदेहली -११००१६ |} ==आधाराः== <references/> {{wikisourcecat|न्यायशास्त्रम्}} ==बाह्यानुबन्धः== * [http://www.nalanda.demon.co.uk/doctrine.htm Nyaya doctrine at the Darshana Indian Philosophy site.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050311003637/http://www.nalanda.demon.co.uk/doctrine.htm |date=2005-03-11 }} * [http://logic2005.hss.iitb.ac.in/pdfs/VVSSarma_Tutorial.pdf Indian Systems of Logic (Nyaya): A Survey: Prof. V.V.S. Sarma]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.shastranethralaya.org/LectureNyaya.html Lectures on Sri Annam Bhatta's Tarka Sangraha and Other Works on Nyaya Shastra at Shastranethralaya. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907074845/http://www.shastranethralaya.org/LectureNyaya.html |date=2013-09-07 }} [[वर्गः:न्यायदर्शनम्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:दर्शनानि]] lsv3ygmg6txlgdfa4dffrlhgtfi9uhi 0 11555 502020 493782 2026-11-07T23:51:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502020 wikitext text/x-wiki [[File:Bihar district location map Gaya.svg|thumb|250px|गया]] '''गया''' [[बिहारराज्यम्|बिहारस्य]] द्वितीयं महानगरम् । गयामण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति । गया बिहारस्य राजधान्याः पाट्नायाः १०० कि मीटर्मिते दूरे विद्यते । फल्गुनद्याः ([[रामायणम्|रामायणे]] 'निरञ्जन' इति निर्दिष्टम्) तीरे विद्यमानम् इदं नगरं [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]]-[[बौद्धदर्शनम्|बौद्ध]]-[[जैनदर्शनम्|जैनधर्मा]]नुयायिनां पवित्रं स्थानम् । इदं नगरं परितः तिसृषु दिक्षु पर्वताः (मङ्गलगौरी, शृङ्गस्थानम्, राम्शिला, ब्रह्मयोनी) चतुर्थदिशि (पूर्वा) नदी प्रवहति । प्राकृतिकपरिसरेण, पुरातनभवनैः, निबिडमार्गैश्च युक्तम् अस्ति । ==हिन्दुधर्मदृष्ट्या== 'गया'इत्येतत् नाम पौराणिकदृष्ट्या गयासुरमूलम् । गयनामकः कश्चन पवित्रः असुरः आसीत् । देवाः तस्योपरि यज्ञस्य अनुष्ठानं कर्तुं तस्य देहं गृहीतवन्तः स्म किन्तु देहस्य कम्पनकारणेन यज्ञस्यानुष्ठानं सम्भवं नासीत्। सर्वे देवाः तस्योपरि स्थिताः अभवन् किन्तु कम्पनस्य विरामं नाभवत्। तदा गदाधारी भगवान् [[विष्णुः]] स्वस्य पादं तदुपरि संस्थाप्य गयासुरम् स्थिरमकरोत् । गयासुरस्य देहस्य यः कम्पनमस्ति, तस्य तुलनम् आत्मना सह कर्तुं शक्यन्ते। कथनमस्ति यत् बाह्य सुख-दुःखेभिः आत्मा न कम्पनीयः। आधुनिक विज्ञाने अस्य रूपं इलेक्ट्रान - फोनोन अन्योन्यक्रियारूपेण द्रष्टव्यमस्ति। फोनोनाः बाह्य सुख-दुःखेभिः तुल्याः सन्ति ये इलेक्ट्रानसंज्ञकं विद्युदावेशं स्वपथात् विचलितं कुर्वन्ति। ग्रेफीन संज्ञकः नवीन पदार्थः अस्य विचलनक्रियातः मुक्तमस्ति। गयासुरस्य विशिष्टं सामर्थ्यम् आसीत् यत् तं दृष्टवतां स्पृष्टवतां सर्वेषां पापानि सः हरति स्म । अतः एव तस्य मरणस्य अनन्तरं बहु जनाः तत्र गत्वा पूर्वजानां श्राद्धक्रियां तस्य शरीरस्य उपरि कुर्वन्ति, ततः पूर्वजाः पापमुक्ताः भवेयुः इति । देवताः प्रतिज्ञातवन्तः आसन् यत् गयासुरस्य मरणस्य अनन्तरं तदीये शरीरे ताः वासं कुर्वन्ति इति । गयायाः पर्वतप्रदेशे बहूनां देवतानां मन्दिराणि विद्यन्ते । रामशिला-मङ्गलगौरी-शृङ्गस्थानम्-ब्रह्मयोनिषु विद्यमानानां देवमन्दिराणां प्रति गमनाय सोपानानि निर्मितानि सन्ति । गयायां तिथ्यनुसारेण श्राद्धकरणस्य विशिष्टा पद्धतिः अस्ति, यस्य निदर्शनं [https://web.archive.org/web/20170903164004/http://vipin110012.tripod.com/pur_index28/shraadh1.htm अन्यत्र] उपलब्धमस्ति। [[File:Vishnupadh Temple.jpg|left|thumb|150px|विष्णुपादमन्दिरम्]] ==गयायां तीर्थस्थानानि== गयायां तीर्थस्थानानि प्राकृतिकस्थानानि सन्ति अधिकांशतः । फल्गुनद्याः तीरे घट्टाः मन्दिराणि च विद्यन्ते । अञ्जीरवृक्षाः, अक्षयवटः, अमरः वटवृक्षः च पवित्राः मन्यन्ते । मङ्गलगौरीमन्दिरे वृत्ताकारकौ उभौ शिलाखण्डौ दृश्यतः । तौ भगवतः [[शिवः|शिवस्य]] प्रथमपत्न्याः सतीदेव्याः स्तनयुगलं सङ्केतयतः । अत्रत्यः अतिप्रसिद्धः देवालयः नाम विष्णुपादमन्दिरम् । फल्गुनदीतः विष्णोः पादचिह्नानि असिताश्मसु सुविद्धानि सन्ति । विष्णुः स्वस्य पादं गयासुरस्य वक्षसि संस्थाप्य तं संहृतवान् यत् तत् द्योतयति । गयावालपण्डाः इति कथ्यमानाः ब्राह्मणाः अत्र साम्प्रदायिकार्चकाः । अधुना दृश्यमानं मन्दिरम् इन्दोरस्य नायिकया देवी अहल्या बाई होळ्करवर्यया १८ शतमाने निर्मितम् । बौद्धसम्प्रदायिनः विष्णुपादमन्दिरे विद्यमानानि पदचिह्नानि बुद्धस्य पदचिह्नानि इति मन्यन्ते । पूर्वजेभ्यः मुक्तिप्राप्त्यर्थं पिण्डदानम् अत्र क्रियते इत्यनेन हिन्दुभिः गयाक्षेत्रं पवित्रं मन्यते । [[रामायणम्|रामायणे]] इदम् उल्लिखितं यत् पितृपक्षे पिण्डदानाय [[सीता|सीतया]] सह [[रामः]] अत्र यदा आगतः आसीत् तदा अश्रद्धायाः प्रदर्शनाय सीतया फल्गुनदी शप्ता आसीत् इति । शापस्य कारणतः फल्गुनदी शुष्का जाता । अत्र विशालस्थले मृत्तिकावशेषमात्रं दृश्यते । तदा एव सीतया [[वटवृक्षः]] अमरत्वेन अनुगृहीतः वर्तते । अतः एव अयं वृक्षः '''अक्षयवटः''' इति प्रसिद्धः । अन्येभ्यः वटवृक्षेभ्यः वर्षे एकदा शुष्काणि पर्णानि पतन्ति, किन्तु अयं वृक्षः सर्वदा तिष्ठति हरिद्वर्णपत्रपूर्णः । [[File:Mahabodhi Temple Bodh Gaya Bihar India.jpg|left|thumb|150px|महाबोधिमन्दिरम्, बोधगया]] बौद्धानां कृते गया पवित्रा यतः ब्रह्मयोनिपर्वते [[गौतमबुद्धः|बुद्धः]] सहस्रं कृषकान् उद्दिश्य अदित्तपरियायसुट्टम् (अग्निपूजनम्) अपाठयत् यस्य श्रवणावसरे एव ते सर्वे प्रबोधिताः जाताः । तस्मिन् समये अयं पर्वतः गयाशिषा इति कथ्यते स्म । ==यवनानां पवित्रस्थानानि== गयां परितः यवनानां बहूनि पवित्रस्थानानि वर्तन्ते । ===अता हुसैन् फानि मन्दिरम्=== अता हुसैन् फानि ख्रिस्टि कश्चन ख्रिस्टिस्तरीयः [[सूफीमतम्|सूफि]]सन्तः । अयं महात्मना मोहम्मदेन अत्र आगत्य इस्लाम्मतं बोधनीयम् इति आदिष्टः आसीत् । सः १९ शतकस्य मध्यभागे अत्र आगत्य स्थितवान् । अधुना अस्य स्मारकमन्दिरं गयायाः हृदयभागे रामसागरस्य खाङ्कामार्गे विद्यते । श्रद्धावन्तः सर्वे अत्र गमिष्यन्ति । ===जमायवनमन्दिरम्=== जमामन्दिरं बिहारस्य बृहत्तमं यवनमन्दिरम् । इदं गयानगरस्य हृदयभागे वर्तते । शतवर्षपुरातनं मन्दिरम् इदम् । षबिना (रम्झान्पर्वणः २७ तमस्य रात्रेः विशेषपूजा) तबिघ् इत्यादीनां विषये इदं प्रसिद्धं वर्तते । [[File:DargahBithoShrif1.JPG|thumb|right|200px|बीथो शरीफ्स्मारकम्]] ===बीथो शरीफ्स्मारकम्=== मुख्यनगरतः १० कि मी दूरे गया-पाट्नामार्गे स्थितं बीथो शरीफ् इत्येतत् किञ्चन मुख्यं यात्रास्थलं वर्तते । ख्रिस्टिया-अष्रफिया स्तरीयः हझरत् मख्डूम् सयद् षा दुर्वेष् अश्रफ् १९ शतके अत्र आगतः । इदं स्मारकं फल्गुनद्याः तीरे स्थितमस्ति । बहुभिः यवनैः अन्यैः च अत्र गम्यते । षाबान्मासस्य (हिज्रि दिनदर्शिका) ९ -१२ दिनेषु प्रतिवर्षं हझरत् मख्डूम् दुर्वेश् अष्रफ् उत्सवः आचर्यते । ==इतिहासः== ===प्राचीनेतिहासः=== प्राचीनेतिहासे अस्य क्षेत्रस्य उल्लेखः गौतमबुद्धस्य प्रबोधनदिनात् दृश्यते । गयानगरतः ११ कि मी दूरे [[बुद्धगया]] वर्तते यत्र बुद्धेन साक्षात्कारः प्राप्तः । तदारभ्य गयां परितः विद्यमानानि स्थानानि (रज्गिर्, नलन्दा, वैशाली, पाटलीपुत्रम्) प्राचीनजगतः ज्ञानकेन्द्राणि जातानि । मौर्यवंशानां पालनावसरे एतानि केन्द्राणि विशेषतया प्रवृद्धानि जातानि । तदा गया [[मगधदेश:|मगधस्य]] भागः आसीत् । ===आधुनिकेतिहासः=== क्रि श १८१० तमे वर्षे गयानगरं द्विधा विभक्तम् आसीत् । एकत्र पुरोहितानां वसतिः आसीत् । सः प्रदेशः गया इति कथ्यते स्म । वणिजः न्यायवादिनः यत्र निवसन्ति स्म सः प्रदेशः इलहाबाद् इति निर्दिश्यते स्म । अग्रे इदं साहेब्गञ्ज् इति निर्दिष्टम् । इदं प्रसिद्धस्य डा अनुग्रह नरैन् सिंहस्य जन्मस्थानम् आसीत् । अयं बिहारस्य प्रथमः उपमुख्यमन्त्री वित्तमन्त्री च आसीत् । महान् राष्ट्रवादी किशन्-आन्दोलनस्य नायकः स्वामी सहजानन्दसरस्वती गयायाः नेयमत्पुरे कञ्चन आश्रमं निर्मितवान् यच्च स्थलम् अग्रे बिहारस्य स्वातन्त्र्यान्दोलनस्य केन्द्रं जातम् । तस्य सहवर्ती आसीत् परिहासस्य वीरकेशवार्सिङ्गः । किशन्-आन्दोलनस्य नायकः पण्डितः यदुनन्दनशर्मा अस्मिन् आश्रमे निवसति स्म इत्यतः [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्]]पक्षस्य प्रमुखाः नायकाः सर्वे तस्य दर्शनाय अत्र अचिराद् आगच्छन्ति स्म । शर्मा गयायाः कृषकाणाम् अविरोधनायकः आसीत् । [[भारतम्|भारतस्य]] [[भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः|स्वातन्त्र्यान्दोलनाय]] गयया महत् पात्रं निरूढम् । तदवसरे १९२२ तमे वर्षे अत्र सम्पन्ने अखिलभारतीयकाङ्ग्रेस्संगोष्ठ्यां [[महात्मा गान्धी|महात्मा गान्धिः]], [[राजेन्द्र प्रसाद|डा राजेन्द्रप्रसादः]], डा अनुग्रहनारायणसिंहः, [[सरदार वल्लभभाई पटेल|सर्दार्पटेलः]], [[मौलाना अबुल् कलाम् आजाद्|मौलाना आज़ाद्]], [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरु]], श्री कृष्णसिंहादयः भागम् अवहन् । अस्याः अध्यक्षः आसीत् देशबन्धुः चित्तरञ्जनदासः । ==जनसङ्ख्याशास्त्रम्== २००१ तमस्य वर्षस्य भारतीयजनगणतेः अनुगुणं गयायाः जनसङ्ख्या ३,९४,५६० । पुरुषाः ५३%, महिलाः ४७% विद्यन्ते । अक्षरज्ञाः ६८%, अक्षरज्ञाः पुरुषाः ७४%, अक्षरज्ञाः महिलाः ६०% । गतेषु चतुर्षु वर्षेषु गयायाः अक्षरज्ञानां सङ्ख्या ७५% जाता । अस्य कारणm अधुनातनः मुख्यमन्त्री श्री नितीशकुमारः । नगरे हिन्दवाः यवनाः च आधिक्येन निवसन्ति । ==मधुराणि== बहूनां मधुराणां मूलस्थानमस्ति गया । तिल्कुट्, केसरीपेडा, लाय्, अनार्सा च बिहार्-झार्खण्ड् इत्यादिषु प्रदेशेषु प्रसिद्धानि अत्रत्यानि मधुराणि । तिल्कुट् इत्येतत् तिलेन गुढेन च निर्मीयते । केसरीयपेडा क्षीरस्य मण्डेन केसरेण च निर्मीयते । ==बाह्यसम्पर्कतन्तवः== * [http://puranastudy.ultimatefreehost.in/pur_index9/pva8.htm गयोपरि पुराणानां संदर्भाः]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Wikivoyage|Gaya}} [[वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] op7wknglh2vqo1kx8knkvh6m14hhngy 0 11875 502007 489514 2026-11-07T23:00:52Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502007 wikitext text/x-wiki {{Infobox Anatomy |Name = Stomach |Latin = Ventriculus ([[Greek language|Greek:]] Gaster) |GraySubject = 247 |GrayPage = 1161 |Image = Stomach_diagram.svg |Caption = The stomach is located in the centre of the human body. |Image2 = Illu stomach.jpg |Caption2 = '''Diagram from [http://training.seer.cancer.gov/ss_module07_ugi/unit02_sec02_anatomy.html cancer.gov]:<BR>'''* 1. [[Body of stomach]]<BR>* 2. [[Fundus (stomach)|Fundus]]<BR>* 3. [[Anterior wall]]<BR>* 4. [[Greater curvature of the stomach|Greater curvature]]<BR>* 5. [[Lesser curvature of the stomach|Lesser curvature]]<BR>* 6. [[Cardia]]<BR>* 9. [[Pyloric sphincter]]<BR>* 10. [[Pyloric antrum]]<BR>* 11. [[Pyloric canal]]<BR>* 12. [[Angular notch]]<BR>* 13. [[Gastric canal]]<BR>* 14. [[Rugal folds]]<BR><BR>[[Work of the United States Government]] |Precursor = [[Foregut]] |System = [[Digestive system]] |Artery = [[Right gastric artery]], [[left gastric artery]], [[right gastro-omental artery]], [[left gastro-omental artery]], [[short gastric arteries]] |Vein = [[Right gastric vein]], [[left gastric vein]], [[right gastro-omental vein]], [[left gastro-omental vein]], [[short gastric veins]] |Nerve = [[Celiac ganglia]], [[vagus]]<ref>{{GeorgiaPhysiology|6/6ch2/s6ch2_30}}</ref> |Lymph = [[Celiac lymph nodes]]<ref>{{NormanAnatomy|stomach}}</ref> |MeshName = Stomach |MeshNumber = A03.556.875.875 |Dorlands = seven/000100936 |DorlandsID = Stomach }} [[चित्रम्:Stomach_diagram.svg|right|उदरम्]] उदरं मनुष्यशरीरस्य कश्चन भाग: अस्ति। अस्मिन् अस्माभि: सेवित: आहार: जीर्ण: भवति। उदरे HCl अम्लम् अस्ति। अम्लं क्रिमीन् हन्ति जीर्णीकरणे उपकरोति च। यदि उदरे अम्लता प्रवृद्धा भविष्यति तर्हि उदरव्रणाः सम्भवेत् । पचनादनन्तरं भोजनं लघ्वन्त्रं याति। गोषु चत्वारि उदराणि भवन्ति। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.enotes.com/nursing-encyclopedia/stomach "Stomach" article from the Encyclopedia of Nursing & Allied Health, from enotes.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100217045219/http://www.enotes.com/nursing-encyclopedia/stomach |date=2010-02-17 }} * [http://www.med.uiuc.edu/m1/biochemistry/TA%20reviews/sam/AminoAcids.htm Digestion of proteins in the stomach or tiyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310213747/http://www.med.uiuc.edu/m1/biochemistry/TA%20reviews/sam/AminoAcids.htm |date=2007-03-10 }} * [https://web.archive.org/web/20091027033803/http://uk.geocities.com/bacterial_ed/bacteria_and_food.htm Site with details of how ruminants process food] * [https://web.archive.org/web/20210312011150/http://www.rahulgladwin.com/noteblog/gastroenterology/gastric-blood-supply.php Medical diagram of gastric blood supply] [[वर्गः:शरीरस्य अवयवाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[अक्षि]] * [[अङ्गुली]] * [[अङ्गुष्ठः]] * [[अनामिका]] fk37lt2t45t17hvsw07dcd6uq7qfp30 0 12002 502027 491347 2026-11-08T00:20:39Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502027 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = गौः | color = rgb(211,211,164) | status = DOM | image = Hampi, Karnataka, India (6158687587).jpg | image_width = 250px | image_caption = कर्णाटकप्रदेशे कश्चन गौः | regnum = [[जन्तवः]] | phylum = [[Chordate|Chordata]] | subclassis = [[Theria]] | infraclassis = [[Eutheria]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Artiodactyla]] | familia = [[Bovidae]] | subfamilia = [[Bovinae]] | genus = ''[[Bos]]'' | species = ''B. taurus'' | binomial = '''''Bos taurus''''' | binomial_authority = [[Ludwig Heinrich Bojanus|Bojanus]], 1827<ref name=MSW3>{{MSW3 Artiodactyla|id=14200690|heading=''Bos taurus primigenius''}}</ref> | subspecies = '' B. t. primigenius'', <br />''B. t. indicus'' | trinomial = ''Bos taurus primigenius'', <br />''Bos taurus indicus'' | synonyms = ''Bos primigenius'', <br />''Bos indicus'' | range_map = Bovine range-2013-14-02.png | range_map_caption = Bovine range }} [[File:NeloreCattle.jpg|thumb|गौः]] गोविषये वाचसपत्यकोशे एवं विवरणं प्राप्यते - गो – (पुं / स्त्री) स्वनामख्याते पशुभेदे। गच्छत्यनेन गम- करणे डो। वृषस्य यानसाधनत्वात्। स्त्रीगव्याश्च दानद्वारा स्वर्गगतिसाधनत्वाच्च तथात्वम्। गतिसाधनतया तस्य तथार्थत्वयोगेन यौगिकत्वेपि योगरूढत्वम्। -वाचस्पत्य:। गोभेदा: - दशविधा: गाव: बृहद्विष्णुपुराणे उत्तरखण्डे १५० तमेध्याये – प्रथमा गौरकपिला द्वितीया गौरपिङ्गला। तृतीया रक्तकपिला चतुर्थी नीलपिङ्गला। पञ्चमी शुक्लपिङ्गाक्षी षष्ठी तु शुक्लपिङ्गला। सप्तमी चित्रपिङ्गाक्षी अष्टमी बभ्रुरोहिणी। नवमी श्वेतपिङ्गाक्षी दशमी श्वेतपिङ्गला॥ तादृशास्तेऽप्यनड्वाहा: ...॥ -वाचस्पत्य:। भारतीयानां श्रद्धाबिन्दुषु गौ: एकं महत्त्वपूर्णं स्थानम् अलङ्करोति । भारतीया: गा: मातृत्वेन पश्यन्ति, पालयन्ति च । न केवलं दुग्धदातृत्वेन गवां मातृत्वम् । बहुविधदिव्यगुणानां निलय: भवति गौ: । गवि गव्ये च दिव्यत्वम् अस्ति । तादृशगाव: दुग्धदानयन्त्राणि नैव । ता: राष्ट्रसौभाग्यदायिन्य: । परोपकारगुणेन गोतुल्यजन्तु: नान्य: अस्ति भूतले । [[File:Cow near Bhopal India 01.jpg|350px|भारतीया: गौः]] वीथीषु अटन्ती लब्धेन तृणेन, पर्णेन अवकरेण वा, मानवेन अनावश्यकम् इति त्यक्तेन पदार्थेन वा स्वोदरं प्रपूर्य परेद्यवि अमृतसदृशं क्षीरं ददाति गौ: । गोक्षीरं, तदुत्पन्नानि, गोमूत्रं, गोमयम् - एवं गव्यं सर्वमपि समाजपोषकं भवति । ‘गो - उत्पन्नानि’ सम्पद्वृद्धिकराणि । उक्तं च - ‘‘धेनु: सदनं रयीणम् ।’’ (गो: सम्पदां निलय:) इति । प्राचीनकाले समाजस्य सुखसम्पद: स्तरं गणयितुं तत्रत्या: गाव: प्रमाणम् आसन् । धार्मिककार्यक्रमेषु अन्नदानसन्दर्भे सर्वप्रथमं गवे भोजनं दत्त्वा - ‘‘गावो मे मातर: सन्तु पितर: सन्तु गोवृषा: । ग्रासमुष्टि मया दत्तां प्रतिगृह्णन्तु मातर: ॥ इति कथनसम्प्रदाय: अस्ति । ‘धेनुर्माता परमशिवा,’ गावो विश्वस्य मातर:’, गोब्राह्मणेभ्य: शुभमस्तु नित्यम् । लोका: समस्ता: सुखिनो भवन्तु’ इति च वदन्त: भारतीया: गवां शुभं कामयन्ते । गवां गव्यानां च दिव्यगुणा: एव एतादृशश्रद्धाया: कारणं स्यात् । गव्यपदार्थम् उपयुज्य अद्य बहूनि वैज्ञानिकसंशोधनानि अपि अभवन् । गवां गव्यानां च विषये ईषदत्र दृष्टि प्रसारयाम: । भारतीयगाव: [[File:Sugar cane.jpg|thumb|अन्ड्वान्]] गोषु भारतीयगवां स्वभावे किञ्चिद् वैशिष्ट्यमस्ति । भारतीयगाव: सामान्यवातावरणवैपरीत्यं सोढुं शक्नुवन्ति । आतपे वृष्टौ अटित्वापि ता: आरोग्यवत्य: एव भवन्ति । विदेशीयगवां (जर्सीत्यादिसन्ततीनां) रोगनिरोधकशक्ति: न्यूना । महिष्यादिभ्य: गाव: अधिकक्रियाशीला: भवन्ति । गोवत्स: जन्मन: घण्टानन्तरमेव चलितुं प्रभवति । दिनत्रयाभ्यन्तरे एव उत्साहेन कूर्दति । महिषीवत्स: अपि घण्टानन्तरमेव चलितुं प्रभवति ; किन्तु मासपर्यन्तमपि स: मन्द: एव भवति । षष्ट्यधिकगवां मध्ये त्यक्त: अपि गोवत्स: स्वमातरम् अन्वेष्टुं कष्टं नानुभवति । महिषीवत्सस्तु 20महिषीणां मध्ये त्यक्त: अपि स्वमातरं सुलभतया परिचेतुं न शक्नोति इति वदन्ति । गवां किमपि नामकरणं कृत्वा प्रतिदिनम् आह्वयाम: चेत् ता: झटिति प्रतिस्पन्दन्ते । प्रात: चारणार्थं पे्रषिता: गाव: सायं निश्चिते समये स्वयमेव स्वस्थानं प्रत्यागच्छन्ति । महिषीणां नियतरूपेण एवं न भवति इति श्रूयते । गोसम्बन्धीनि (गोविकारा:) सर्वाणि अपि अत्यन्तम् उपयोगीनि इति पुनर्वक्तव्यं नास्ति । तथापि तेषाम् उपयोगविषये संक्षिप्त: परिचय: अत्र दत्त: अस्ति - #[[गोक्षीरम्]] #[[दधि]] #[[तक्रम्]] #[[नवनीतम्]] #[[घृतम्]] #[[गोमूत्रम्]] #[[गोमयम्]] #[[पञ्चगव्यम्]] गोविषयकं किञ्चन सुभाषितं स्मर्तुमत्र योग्यं प्रतिभाति - ‘‘ स्पृष्टाश्च गाव: शमयन्ति पापं संसेविताश्चोपनयन्ति वित्तम् । ता एव दत्तास्त्रिदिवं नयन्ति गोभिर्न तुल्यं धनमस्ति किञ्चित् ॥ इति । वस्तुत: सत्यमिदम् । विविधगुणानाम् आगरभूतानां गवां सेवा राष्ट्रस्य अभ्युदयहेतु: । न केवलं पुण्यदृष्ट्या गाव: संरक्षणीया: ; राष्ट्रियकर्तव्य-बुद्ध्या च ता: संरक्षणीया: । राष्ट्रहितकारिण्य: गोमातर: किमर्थं दुग्धयन्त्रमिव द्रष्टव्या: ? गोरक्षाविषये सर्वकारेण किमर्थं सार्वत्रिकनियमा: न निरूपिता: ? देशे बहुत्र प्राणिवधकेन्द्राणि सन्ति । प्रत्यहं तत्र बहव: गाव: नीयन्ते । अत्यन्तं क्रौर्येण तासां वध: प्रचलति । गोवंशद्वारा बहुविधभौतिकलाभान् प्राप्नुवतां, तासां धार्मिकं महत्त्वं ज्ञातवताम् अस्माकं भारतदेशे गोवधनिषेध: नियमेन घोषणीय: इति किं पुन: प्रतिपादनीयम् ? गवामपि सुखदु:खानुभूतिसामर्थ्यमस्ति, मन:, हृदयं चास्ति इति न विस्मर्तव्यम् । मूकप्राणिनाम् इति तेषामुपरि क्रौर्यप्रदर्शनं न युक्तम् । यदि बहूपकारिणी गौ: मानवस्य पुरत: मुखमुद्घाट्य ‘‘क्षीरमलमूत्रादिकं मदीयं सर्वस्वं समाजाय । समाजाय दातुं किमस्ति भवदीयम् ?’’ इति पृच्छति तर्हि उत्तररूपेण किं वा वदेत् मानव: ? स्मृतिकारै: तु गोहत्या पातकत्वेन परिगणिता । गोदानस्य महत्फलं वर्णितं स्मृतिग्रन्थेषु । बहूनां पापकर्मणां प्रायश्चित्तरूपेण ‘गोसेवा’ विहिता । भोजनसमये यदि गवाम् आक्रन्दनध्वनि: श्रूयते तर्हि भोजनं तत्रैव स्थगयित्वा आदौ गाव: विचारणीया: इति वदन्ति केचन सम्प्रदायविद:। गोमयस्य उपरि मानवेन मलमूत्रादिकं न विसर्जनीयम् इति मनुना नियम: विहित: । गोमयविषये एव एतादृशी श्रद्धा चेत् गो: विषये कियती श्रद्धा धारणीया ! महाराजेन दिलीपेन स्वयंकृतस्य गोविषयकापराधस्य प्रायश्चित्तरूपेण गोसेवा कृता । गोरक्षार्थं भगवान् गोपालकृष्ण: श्रीकृष्ण: कालियमर्दनं चकार, गोवर्धनगिरिं च उद्धृतवान् । [[File:Sacred cow2.jpg|thumb|22opx|गवि देवताः]] अद्य न केवलं गोरक्षा, भारतीयगोसन्ततिरक्षा अपि करणीया अस्ति । गोचारणाभूमय: संरक्षणीया: । एतस्यां दिशि भारतीयै: अस्माभि: गम्भीरतया चिन्तनीयमस्ति । ॥ गाव: सन्तु सन्तुष्टा: ॥ '''गौः''' मङ्गलदर्शना । सा प्रकृत्या आकारेण च परमा साध्वी भवति । तस्याः सखुराः चत्वारः पादाः भवन्ति । तस्याः पुच्छं लम्बं, सरलं शृङ्गयुगलं, शोभने विशाले च नेत्रे दीर्घौ कर्णौ भवन्ति । अस्याः धेनुः इति नामान्तरम् अस्ति । ::: '''भुक्त्वा तृणानि शुष्कानि पीत्वा तोयं जलाशयात् ।''' :::'''दुग्धं ददति लोकेभ्यो गावो विश्वस्य मातरः॥''' भारतीयाः गाः मातरम् इव अर्चयन्ति । गवि ३३कोटिदेवताः निवसन्ति इति भारतीयानां विश्वासः । गावः बहूपयोगाय भवन्ति । गोक्षीरं तज्जन्यपदार्थनाम् उपयोगं मानवः बहोः कालात् कुर्वन् अस्ति । धेनवः कृषकस्य जीवनाड्यः भवन्ति । कषीवलः गोमयगोमूत्रभ्याम् उत्तमं दोहदं निर्मीय कृषिकर्म कृत्वा देशाय निर्विषम् अन्नं ददाति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20140604074809/http://www.aipl.arsusda.gov/kc/cowfacts.html Cow facts] * [http://a-z-animals.com/animals/cow/ गौः] [[वर्गः:प्राणिनः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] nr852gpqt3db0nso0itfcm9pzeookh2 0 12291 501997 479867 2026-11-07T22:12:25Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 501997 wikitext text/x-wiki {{Infobox nuclear weapons test | name = Operation Sandstone | image = AbombOperationSandstoneApril1948.png | caption = Sandstone X-Ray | alt = An atomic explosion lights up the night sky over a coral atoll | country = United States | test_site = [[Eniwetok]] | period = April-May 1948 | number_of_tests = 3 | test_type = Atmospheric tests | device_type = Fission | max_yield = 49 kt | summary = [[List of nuclear weapons tests of the United States|United States Nuclear weapons tests]] | previous_series = [[Operation Crossroads]] | next_series = [[Operation Ranger]] }} [[Image:Fission bomb assembly methods.svg|left|250px|thumb|अण्वस्त्रविन्यासः]] प्रपञ्चे सर्वे [[जन्तवः|प्राणिनः]] सुखमेव इच्छन्ति । तत् प्राप्तुं बहुविधप्रयत्नं कृत्वा अन्ते दुःखसागरे निमज्जिताश्च भवन्ति । अण्वस्त्रस्य विषयेऽपि अन्या स्थितिः इति न । प्रपञ्चरहस्यस्य अन्वेषणस्य सृष्टितः पौराणिकत्वम् अस्ति । अन्विष्य अन्विष्य पदार्थैः एव प्रपञ्चनिर्मितिः इति अवगतम् । अग्रे तन्मात्राभिः इति ततः अणुभिः इति च निर्णीतम् । ततः अपि शास्त्रं बहूदूरं अग्रे गतम् । इदानीं शास्त्रस्य गमनं दृष्ट्वा एतत् अवसानं भारतीयम् आध्यात्मिकशास्त्रम् एव प्रविशति इति चिन्तयामि । अणुरेव प्रपञ्चाधारः इति चिन्तनं विश्वपरिणामि जातम् । यद्यपि भारते बहोः कालात्पूर्वमेव [[कणादः|कणाद]]स्य ततः पूर्वं वेदस्य च काले एव अणुविज्ञानम् आसीत् तथापि तस्य संहारात्मकचिन्तनं पाश्चार्यैः कृतम् । आधुनिकवैज्ञानिकमण्डले १८०३ तमे वर्षे जोण्-डाल्ट्टन्महाशयस्य सिध्दान्तः बहिरागतः । सः अणुः वैज्ञानिकक्षेत्रे नवजागरणं कारितवान् । नील्स्बोर्महाशयः अणोः चित्रं कथमिति निर्दिष्टवान् यतः बोरमातृका इति प्रसिद्धमस्ति । एकं केन्द्रमस्ति । तत्परितः [[एलेक्ट्रोन्|इलक्ट्रोण्]] इति अनेककणाः भ्रमन्ति । तत् चित्रम् एवं विधमासीत् । किन्तु पाश्चात्काले गोलीयरीत्या एव ते भ्रमन्ति न तु निश्चितपथे इति निर्णयः च जातः । इत्थम् अनेकमस्तिष्कैः प्रवर्तननिरतैः भूत्वा अणोः विभजनं संयोजनं च साध्यमिति शास्त्रज्ञाः ज्ञातवन्तः । १२४५ जुलै १६ प्रथमः अणुविस्फोटः अमेरिकायां जातः । अस्य परमभीकरमुखम् १९४५ आगस्ट ६ सोमवासरे लोकैः दृष्टम् । तद्दिने आसीत् सार्धद्विलक्षजनानाम् आवासभूम्यां जापानदेशस्य हिरोषिमा नगरे [[अमेरिका संयुक्त संस्थानः|अमेरिकादेश]]स्य करालहस्तेन अण्वस्त्रं विस्फोटितम् । तेन ७८१५० जनाः मारिताः सहस्त्रशः जनाः मृतप्रायाश्च जाताः । एतावतां रक्तं पीत्वापि अतृप्तः सः राक्षसः दिनत्रयानन्तरम् इत्युक्ते आगस्ट ९ दिनाङ्के नागसाक्किमध्ये द्वितीयम् अण्वस्त्रप्रयोगं कारितवान् येन ८४००० जनाः मृत्युं गताः । तस्य अनेकगुणिताः जनाः नरकयातनामनुभवन्तः अर्धजीवाः अभवन् । ततः आरभ्य अद्यावधि तस्य अणुप्रसारस्य तेजोधूलिनिपातस्य विकरणज्वालापातस्य आघाततः पूर्णतया न मुक्ताः तद्देशीयाः मानवाः । एतावत् अनुभूयापि विकसितराष्ट्राणि इति कथ्यमानानि मात्सर्यबुद्ध्या ब्रह्मास्त्रकल्पस्य अण्वस्त्रस्य निर्माणे विक्रयणे च व्यग्राणि सन्ति । आयुधविपण्या एव जीवनं कार्यमिति ते चिन्तयन्ति इति तु समाधानकाङ् क्षिणां समग्रमानवानां पन्थाह्वानम् । एतां विपदं पूर्वमेव अस्मदृषीश्वराः ज्ञातवन्तः स्युः । अत एव ते आत्मानमपि अणुकल्पं प्रकल्पयन् [[कठोपनिषत्|कठोपनिषदि]] वदति अणोरणीयान् महतो महीयान् इति । तत्तु पारमार्थिकम् । अत्यन्तसूक्ष्मवस्तुतः अतिमहत्तमा शक्तिः जायते निग्रहानुग्रहशक्तिः । उपयोक्तृणां संस्कारस्यानुगुणं तस्य निग्रहानुग्रहस्वभावः । अत्यन्तप्रयोजनम् एतत् अणुविज्ञानं समग्रमानवराशेः पुरोगतये शान्तजीवनाय च उपयोक्तुं शक्यते । सर्वमेखलासु अणुशक्तेः प्रयोजनं कार्यम् । यथा जीवराशेः वैषम्यं न भवेत् । तदर्थम् परिश्रमशीलाः भवेयुः शास्त्रकाराः । [[Image:nagasakibomb.jpg|thumbnail|right|250px|जपान् देशस्य उपरि अण्वस्त्रप्रयोगः]] चिकित्सासम्प्रदाये अणुविज्ञानस्य प्रयोगः बहुप्रयोजनकरः ऎसोट्टोप् नामकं विभिन्नकणं ततः स्फुरन्तः प्रकाशरश्मयः इत्यादीनां साहाय्येन मनुष्याणां सस्यानां वर्धनं रोगः इत्यादि निर्णेतुम् शक्यते । यन्त्रागारस्थयन्त्राणां नियन्त्रणं चालनं च अणुशक्त्या अपि शक्यते । [[कृषिः|कृषि]]कार्ये वैद्युतोत्पादने च रेडियो ऎसोट्टोप् इत्यादीनामुपयोगः न लघुतरः । फोसिल् इत्यस्य कालनिर्णयार्थम् इतिहासकाराणामपि अस्य उपयोगः अस्ति । बृहन्नौका, अन्तर्वाहिनी इत्यादीनां चालनेऽपि अणुविज्ञानं प्रयोजनप्रदम् । एतादृशकार्यार्थम् अमेरिकाराष्ट्रस्य प्रोजक्ट्प्लोषर्, पोजकट्कारियर्, इत्यादयः पध्दतयः अन्येषाम् अपि मार्गदर्शिकाः एव । हिरोषिमा नागसाकि सम्भवाः पुनः न भवेयुः । अणुशक्तिः समाधानकार्याय एव भवेत् । तदर्थमेव लोकराष्ट्राणि प्रयत्नं कुर्वन्तु । अत्यल्पवस्तुनि विद्यमाना राक्षसीया शक्तिः मनुष्यैः जागरिता अस्ति । अणुविज्ञानस्य धनात्मकशक्तेः वर्धनं न कृतं चेदपि ऋणात्मकता न किञ्चिदपि पोषणीया । समस्तजीवजालस्य क्षेमैश्वर्याय ज्ञानं प्रवर्तयतु, नो चेत् एतत् जीवस्य कणिकामपि नाशयेत् । तन्निवारणाय सांस्कृतिकराष्ट्रस्य एव लोकनेतृत्वं भवेदिति सुस्पष्टम् । एतादृशे पश्चात्तले एव लोकसमाधानाय मार्गदीपं प्रोज्वलत् भारतमपि अणुविस्फोटम् अकरोत् ।अण्वस्त्रस्य निर्माणे भारतेनापि शक्तिः सम्पादिता अस्ति । भारतस्य प्रप्रथमाणुविस्फोटः १९७५ मध्ये कृतः । एषः अणुविस्फोटः लोकस्यैव दृष्टिपरिवर्तनाय कारणीभूतम् अस्ति । बहुधा एतत् प्राधान्यमर्हति लोके अद्वितीयः चारचक्षुः इति मन्यमानेन अमेरिकादेशेनापि एतस्य स्फोटनस्य सज्जीकरणं तावत्पर्यन्तं ज्ञातुं न शक्तं यावत् प्रधानमन्त्रिणा [[अटलबिहारीवाजपेयी|वाजपेयि]]ना [[दूरदर्शनम्|दूरदर्शने]] प्रख्यापनं कृतम् । अनेन भारतस्य रह्स्यसंरक्षणसामर्थ्यं नेतृत्वकौशलं च स्फुटीकृतम् । साम्राज्यत्वशक्तेः प्रतिरोधशक्तिः नास्ति इति चिन्ताऽपि अपगता । शक्तिमन्तः सन्ति लोके धर्मपालनाय इति यदा बोधः भवति तदा दुष्टशक्तयः अधर्मप्रवृत्तौ मान्द्यम् आतन्वन्ति । राष्ट्रं परितः कुटिलदुर्भूतानां सञ्चारः अस्ति । यथावसरं ते राष्ट्रस्य बाधां कर्तुम् एकमात्रदृष्टयः च सन्ति । अतः स्वरक्षानिमित्तं मन्त्रसाधनापूतं सुदर्शनकवचं भारतेन धृतम् इत्यत्र अन्येषां विमतस्य अधिकारः नास्ति । यदि विप्रतिपत्तिं प्रकटयति तर्हि अपि तत्तृणमस्माकं धीरदेशाभिमानिनाम् अमृतपुत्राणां मातृसेवातत्पराणाम् । अतः भारतस्य अणुस्फोटः कुटिलशक्तीनां मस्तके स्फोटायितः भवतु । लोकराष्ट्राणां संरक्षकस्थानं जगद्गुरुभारतस्य भवतु । लोकाः समस्ताः सुखिनो भवन्तु इति वेदमन्त्राशयः साक्षादनुभूतः भवतु । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20011128105653/http://www.cdi.org/nuclear/database/nukestab.html Current World Nuclear Arsenals] has estimates of nuclear arsenals in the respective countries. ===सामान्यम्=== * [http://nuclearweaponarchive.org/ Nuclear Weapon Archive from Carey Sublette] is a reliable source of information and has links to other sources and an informative [http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq0.html FAQ]. * The [http://fas.org Federation of American Scientists] provide solid information on weapons of mass destruction, including [http://fas.org/nuke/ nuclear weapons] and their [http://www.fas.org/nuke/intro/nuke/effects.htm effects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061028051350/http://www.fas.org/nuke/intro/nuke/effects.htm |date=2006-10-28 }} * [http://alsos.wlu.edu/ Alsos Digital Library for Nuclear Issues]—contains many resources related to nuclear weapons, including a historical and technical overview and searchable bibliography of web and print resources. * [http://www.newscientist.com/channel/mech-tech/nuclear Everything you wanted to know about nuclear technology]—Provided by ''[[New Scientist]]''. * [http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=nuclear+weapons&search_crit=title&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Nuclear weapons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610135151/http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=nuclear+weapons&search_crit=title&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form |date=2008-06-10 }} * Video archive of [http://sonicbomb.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=39 US, Soviet, UK, Chinese and French Nuclear Weapon Testing] at [http://www.sonicbomb.com sonicbomb.com] * [http://www.nuclearmuseum.org/ The National Museum of Nuclear Science & History (United States)]—located in Albuquerque, New Mexico; a Smithsonian Affiliate Museum ===ऐतिहासिकः=== * [http://www.atomicarchive.com/History/mp/index.shtml The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209155804/http://www.atomicarchive.com/History/mp/index.shtml |date=2009-02-09 }} at AtomicArchive.com * [http://www.lanl.gov/history/ Los Alamos National Laboratory: History] (U.S. nuclear history) * [http://www.pbs.org/wgbh/amex/bomb/ ''Race for the Superbomb''], PBS website on the history of the H-bomb * [http://www.nv.doe.gov/library/photos/default.htm U.S. nuclear test photographs] from the DOE Nevada Site Office * [http://www.nv.doe.gov/library/films/default.htm U.S. nuclear test film clips] from the DOE Nevada Site Office * [http://www.voshn.com Recordings of recollections of the victims of Hiroshima and Nagasaki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322065839/http://www.voshn.com/ |date=2021-03-22 }} [[वर्गः:भौतिकविज्ञानम्]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] bvtb1yky1ozgf5vao6j2lyf1y6tle9y 0 12322 502080 480901 2026-11-08T04:22:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502080 wikitext text/x-wiki [[File:London collage.jpg|thumb|right|लण्डन्नगरम्]] '''लण्डन्''' ({{lang-en|London}}) [[संयुक्त अधिराज्य|संयुक्ताधिराज्यस्य]] [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लेण्डदेशस्य]] राजधानी अस्ति। पुरातनकाले नगरस्य नाम ''लोण्डिनियम्'' आसीत्।<ref>{{cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|title=Roman|publisher=The [[Museum of London]]|accessdate=7 June 2008|archive-date=22 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622181424/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|deadurl=}}</ref> नगरस्य जनसंख्या ७५५६९०० अस्ति।<ref>{{Cite document | title=T 08: Selected age groups for local authorities in the United Kingdom; estimated resident population; Mid-2007 Population Estimates | work=www.statistics.gov.uk | publisher=[[Office for National Statistics]] | date=21 August 2008 | url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Mid_2007_UK_England_%26_Wales_Scotland_and_Northern_Ireland%20_21_08_08.zip | format=XLS | accessdate=26 January 2009 | ref=harv | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090129052325/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Mid_2007_UK_England_%26_Wales_Scotland_and_Northern_Ireland%20_21_08_08.zip | archivedate=29 January 2009 | deadurl=yes }}</ref> ==आधाराः== {{reflist}} [[वर्गः:संयुक्त अधिराज्यः|लन्डन्]] [[वर्गः:इंग्लन्ड्|लन्डन्]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] m21m5i1rr4yz9javwzkmn62shg8gf0t 0 12393 502048 492533 2026-11-08T02:13:43Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502048 wikitext text/x-wiki {{ ज्ञानसन्दुक पुस्तकम्| name = पद्मपुराणम् | title_orig = | translator = | image = | image_caption = गीताप्रेस गोरखपुरस्य आवरणपृष्ठम् | author = [[वेदव्यासः]] | illustrator = | cover_artist = | country = [[भारतम्]] | language = [[संस्कृतम्]] | series = [[पुराणम्]] | subject = [[विष्णुः]] [[भक्तिहः]] | genre = [[वैष्णवग्रन्थः]] | publisher = | pub_date = | english_pub_date = | media_type = | pages = ५५,००० श्लोकाः | isbn = | oclc = | preceded_by = | followed_by = }} '''पद्मपुराणम्''' (Padma Purana) अष्टादशसु [[महापुराणानि|महापुराणे]]षु अन्यतमम् अस्ति | अस्मिन् पुराणे पञ्च खण्डाः सन्ति - सृष्टिखण्डः, भूमिखण्डः, स्वर्गखण्डः, पातालखण्डः, उत्तरखण्डः च | 'क्रियायोगसार'नामिका भक्तितत्वनिरूपकः खिलभागः अपि अस्मिन् विद्यते | == निरूपिताः विषयाः == * [[श्राद्धम्|श्राद्ध]]तत्त्वमीमांसा * [[चन्द्रवंशः|चन्द्रवंश]]निरूपणम् * पुष्करतीर्थमाहात्म्यम् * दुर्गाव्रतादिविषयाः * स्कन्दस्य जन्मविवाहादिविषयाः * पतिव्रतामाहात्म्यम् * शाकुन्तलकथा * [[रामायणम्]] * राधाजन्माष्टमीपूजाफलम् * कार्त्तिकमासे दीपदानस्य फलम् ==अन्तर्विषयाः== ===सृष्टिखण्डः=== सृष्टिखण्डः [[भीष्मः|भीष्म]]-पुलस्त्ययोः संवादरूपेण वर्तते | प्रसिद्धयात्रास्थलस्य पुष्करतीर्थस्य माहात्म्यम् अत्र वर्णितम् अस्ति | ===भूमिखण्डः=== अस्मिन् खण्डे [[भूमिः|भूमेः]] भौगोलिकं विवरणम् अस्ति | पृथोः ययातेः च कथानकं वर्तते | प्राज्ञाः वदन्ति यत् अत्र उपलभ्यमानानि भौगोलिकानि ऎतिहासिकानि च विवरणानि विश्वासयोग्यानि सन्ति इति | ===स्वर्गखण्डः=== स्वर्गखण्डे [[ब्रह्माण्डम्|ब्रह्माण्डस्य]] उगमः विस्तृतरूपेण वर्णितः अस्ति | [[तीर्थक्षेत्राणि|तीर्थक्षेत्रा]]णां महत्त्वम् अत्र दर्शितम् अस्ति | [[जम्बूद्वीपः|जम्बूद्वीप]]स्य भौगोलिकविस्तारः लक्षणानि च स्पष्टतया अत्र निरूपितानि सन्ति |पर्वतनद्यादीनां विवरणम् अत्र प्राप्तुं शक्नुमः | प्राचीनकालीनभारतीयानां विषये अपि इतः वयं ज्ञातुं शक्नुमः | ===पातालखण्डः=== पातालखण्डे [[उग्रश्रवः]] ऋषिगणम् उद्दिश्य भगवतः [[विष्णुः|विष्णोः]] अवतारिणः रामस्य कथाम् अवदत् |अस्मिन् भगवतः [[कृष्णः|कृष्ण]]स्य जीवनविषयः अपि उपवर्णितः अस्ति | षोडशाध्यायैः युक्तः अयं पातालखण्डः [[शिवगीतम्]] इत्यपि प्रसिद्धः अस्ति | ===उत्तरखण्डः=== उत्तरखण्डे शिवपार्वत्योः संवादः दृश्यते | विषयस्तु [[धर्मः|धर्म]]स्य मूलतत्त्वानि | अत्र [[विष्णुसहस्रनाम]] अपि विभिन्नप्रकारेण दत्तः अस्ति | ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-padma-purana The Padma Purana] English translation by N. A. Deshpande, 1951 (includes glossary) *[https://web.archive.org/web/20160725151513/http://www.bharatadesam.com/spiritual/padma_purana.php Summary of Padma Purana] *[http://texts.00.gs/Padma_Purana,_1.htm Padma Purāna, 1st part - List of vocabulary terms] *[http://texts.00.gs/Padma_Purana,_2-3.htm Padma Purāna, 2nd & 3rd parts - List of vocabulary terms] *[http://texts.00.gs/Padma_Purana,_4-6.htm Padma Purāna, 5th & 6th parts - List of vocabulary terms] {{Puranas}} [[वर्गः:पुराणानि|पद्मपुराणम्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 9qdgnqh1wlkttvb1e2xxce22d9wezjq 0 13050 501994 493425 2026-11-07T22:10:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 501994 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = अजन्तागुहाः | Image = [[Image:Ajanta Caves, India, Panoramic view of Ajanta basalt cliffs and caves.jpg|250px|The Ajanta Caves]] | State Party = {{flagicon|India}}[[भारतम्]] | Type = सांस्कृतिकम् | Coordinates = {{coord|20.552377|75.700436|region:IN_type:landmark_source:dewiki}} | Criteria = i, ii, iii, vi | ID = २४२ | Region = एषियापेसिफिक् | Year = सा.श.१९८३ | Session = सप्तमं | Link = http://whc.unesco.org/en/list/242 | locmapin = [[भारतम्]] | latitude = २०.५५२३७७ | longitude =७५.७००४३६ }} ==इतिहासः== जगत्प्रसिद्धाः अजन्तागुहाः [[महाराष्ट्रम्|महाराष्ट्रस्य]] [[औरङ्गाबाद्]]नगरतः १०० कि.मी. परिमिते द्वरे सन्ति । गुहा शब्दस्य श्रवणमात्रेण आश्चर्यभावः कुतूहलं च उद्भवेत् विशेषतः बालेषु । अजन्तागुहानां दर्शनेन सः भावः न उद्भवेत् । यतः क्रि.पू.२०० वर्षे निर्मिताः एताः गुहाः बौद्धभिक्षुणां निवासस्थानानि आसन् । ते साधनेतरावधौ चित्रशिल्पकलाभिः गुहानाम् अन्तर्भागाणाम् अलङ्करणे रताः भवन्ति स्म । सहजतया एव कलाकृतयः [[गौतमबुद्धः|बुद्ध]]स्य पूर्वजीवनसम्बद्धाः पूर्वजन्मसम्बद्धाः च भवन्ति स्म । सर्वासु अपि कलाकृतिषु धार्मिकच्छाया परिद्दश्यते स्म् । भिक्षुभिः उपयुक्तानां वर्णादीनाम् उत्कृष्टताया: कारणतः शताधिकानां वर्षाणाम् अनन्तरम् अपि तत्रत्याः कलाकृतयः नावीन्ययुक्ताः इत्येव भान्ति । वर्णाः नशयमानाः सन्ति इति यदा लक्षितं तदा प्राचीनकलाकृतयः रक्षणीयाः एव इति महान् प्रयासः आचरितः । ब्रिटीश-आखेटकैः एताः गुहाः १८१९ तमे वर्षे अभिज्ञाताः । ईस्ट्-इण्डियाकम्पनीजनैः एतासां कलाकृतीनां प्रतिकृतिप्राप्तये प्रयासः कृते । अत्र ३० गुहाः सन्ति । तासु ५ गुहाः ‘चैत्यगृहणि’ इति निर्दिश्यन्ते । अवशिष्टाः ‘विहाराः’ ‘आश्रमाः’ इति वा निर्दिश्यन्ते । घनशिलाभ्यः एताः गुहाः उत्खाताः स्युः इति भाव्यते । प्रवेशद्वाराणि तु उत्कृष्टाभिः कलाकृतिभः विशेषतः अलङ्कृतानि द्दश्यन्ते । ‘एताः अजन्तागुहाः [[बौद्धदर्शनम्|बौद्ध]]मतीयायाः कलायाः अत्युत्कृष्टाश्रयभूताः’ इति वर्णयन्त्या युनेस्कोसंस्थया १९८३ तमे वर्षे एतासां गुहानां विवरणं जागतिकानां पारम्परिकाणां स्थलानाम् आवल्यां योजितम् अस्ति । ==गुहादेवालयाः== [[एल्लोरागुहाः|एल्लोरा]], अजन्ता इत्यादिषु गुहादेवालयेषु स्थितानि भितिचित्राणि भवतां मनः आकृष्टवन्ति स्युः एव । कठिनासु अपि शीलासु एताः गुहाः कथं निर्मिताः स्युः इति आश्चर्यं स्यात् खलु भवताम् । भवन्तः कदाचित् वा विहाराय समुद्रतीरं गतवन्तः स्युः एव खलु ? जलक्रीडायाः अनन्तरं सिकताभिः नीडादिकं रचितवन्तः स्युः अपि । तदवसरे भवद्भिः आदौ सिकताराशिः निर्मितः स्यात् । ततः प्रकोष्ठादयः निर्मिताः स्युः सिकतानाम् अपनयनेन । एवमेव निर्मियन्ते शिलागुहाः अपि । शीलागुहासु मन्दिरस्य निर्माणम् अपि एतेनैव क्रमेण भवत् । इष्टिकायाः उपरि इष्टिकानां स्थापनं तत्र न भवति । भारते शिलाकर्तनपुरस्सरं गुहादीनां निर्माणस्य आरम्भः अभवत् २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् । आदौ पर्वतस्थायाः शिलायाः उपरि निर्मीयमाणायाः रचनायाः बाह्यं रुपं रेखया चित्र्यते । ततः अनपेक्षितान् भागान् अपनीय रचनानिर्माणं क्रियते । आदौ ऊर्ध्वभागस्य (छ्देः) निर्माणं भवति, ततः अवशिष्टाः भागाः निर्मीयन्ते । [[केरळम्|केरल]][[मुम्बई|मुम्बयी]]प्रभृतिषु स्थलेषु द्दश्यमानाः गुहाः १९०० वर्षेभ्यः पूर्वं रचिताः । परस्पराभिमुखतया रचिताः अत्रत्याः स्तम्भाः चित्ताकर्षकाः सन्ति । अनपेक्षितान् शिलाभागान् ये अपनयन्ति ते प्रायः भवन्ति वृत्तिनिपुणाः । एवं हि विश्वस्यते यत् एल्लोरास्थं कैलासमन्दिरं निर्मितवान् शिल्पी प्रायः स्वयमपि न जानति स्म यत् मया निर्मितं मन्दिरम् एवम् अपूर्वं भवेत् इति । ==अजन्ता– उन्नतकलास्थानम्== विश्वविख्यातं कलाकेन्द्रं बौद्धानां श्रेष्ठं स्थानम् अजन्तागुहासु अस्ति । बहुवर्षाणि यावत् अज्ञातमेव एवासीत् । क्रिस्ताब्दे १८१९ तमे वर्षे आङ्गलाधिकारिणः मृगयां कर्तुम् एतत्प्रदेशम् आगतवन्तः । तदा अज्ञातम् एतत्स्थलं कुतूहलकारि सञ्जातम् । अपूर्वम् एतत्स्थानं ते अधिकारिणः सम्यक् दृष्ट्वा सर्वेषा दर्शनाय व्यवस्थां कृतवन्तः । [[महाराष्ट्रम्|महाराष्ट्रराज्ये]] [[औरङ्गाबाद्]]नगरसमीपे जलगां प्रदेशस्य निकटे पर्वतप्रदेशे वने एतदपूर्वं स्थानम् अस्ति देवनिर्मिते प्रकृतिमन्दिरे मानवनिर्मितं कल्पस्थानं सौन्दर्यावासस्थानमस्ति । पूर्वं बौद्धसंन्यासिनः अत्र गुहासु मोक्षसाधनाय कार्याणि कुर्वन्तः अत्र एव निवासं कृतवन्तः । क्रमशः एकैका गुहा निर्मिता अभवत् । अत्र स्तम्भेषु द्वारेषु भित्तिषु च अपूर्वा शिल्पकलाकृतिः मनोहारिणी अस्ति । प्रायशः क्रिस्ताब्दे द्वितीये शतके तथा अष्टमे शतके निर्मितम् अद्भुतकलादर्शकस्थानम् एतदस्ति । बौद्धगुहाः अतिप्राचीनाः वर्णचित्रयुक्ताः सन्ति । आहत्य २९ गुहाः अत्र सन्ति । षट्सु गुहासु आकर्षकाणि चित्राणि रचितानि सन्ति । बौद्धपुराणविषयाः वर्णचित्रेषु दर्शिताः सन्ति । बुद्धस्य जीवनविशेषाः पूर्वजन्मकथाः (जातककथाः ) विविधरीत्या चित्रिताः सन्ति । प्रथमा गुहा प्राचीना विशिष्टा च अस्ति । अत्र सिद्धार्थस्य गृहत्यागसमयस्य चित्रणमस्ति । सिद्धार्थः पद्मपाणिः किरीटधारी च अस्ति । द्वारे एव यक्षदम्पती काशिराजनागराजस्य च चित्राणि सन्ति । प्रत्येका गुहापि भारतीयसंस्कृतेः प्रतीकास्ति । सर्वत्र प्रकृतिपूजां पश्यामः । सप्तमी गुहा बुद्धविहारः अस्ति ।१९ तम्यां गुहायां बुद्धस्य आकर्षकयुक्ताः बृहन्मूर्तयः सन्ति । गुहासुन्दरीणां केशालङ्कारः वस्त्राभरणानि मनमोहकानि सन्ति । गुहासु चित्रविषयाः जातककथाधारिताः सन्ति । अजन्तागुहासु बुद्धस्य पूजास्थाने प्रकृतिः, शिल्पकला, चित्रकला च दर्शनीयाः सन्ति । चित्रेषु जीवप्रपञ्चस्य दर्शनं भवति । वृक्षाः तरवः विकसत्कुसुमानि, विविधाः पक्षिणः, सुन्दरमृगाः, गम्भीराः गजाः, सुन्दराः अलङ्कृतमण्डपाः, गृहाणि, महाद्वाराणि, राजगृहाणि, एतेषु क्रीडन्तः ध्यानस्थाः जीवविशेषाः, एतेषां मध्ये ध्यानस्यः बुध्ददेवः दृश्यते । उत्तरभित्यां स्थितं बोधिसत्वपद्यपाणेः चित्रं विश्वे एव अतिसुन्दरचित्रमिति विख्यातमस्ति । अन्यचित्रे इम्मडिपुलकेशिः पार्सिराजदूताय राजसभाङ्गणे दर्शनं यच्छन् अस्ति । एषा चित्रशाला, चित्रकलोपासनाकेन्द्रं सौन्दर्योपासकानाम् अपूर्वं स्थानं पवित्रस्थलं चासीत् । ==वाहनमार्गः== [[औरङ्गाबाद्|औरङ्गाबादतः]] १०६ कि.मी । जलगांतः ६० कि.मी । फर्दापुर समीपेऽस्ति । अत्र सोमवासरे राष्ट्रीयविरामदिनेषु च प्रवेशावकाशः नास्ति । मार्गर्दर्शकाः सन्ति । गुहासु प्रकाशः विपुलः नास्ति । अतः करदीपः (Torch) आवश्यकः । ==वीथिका== <gallery> File:Ellora cave16 003.jpg|एल्लोरा गुहा १६। Image:Cave 01 porch.jpg|प्रथमा गुहा File:Indien ajanta2.jpg|अजन्तगुहा २। File:Ajanta cave no. 9 2010.jpg|नवमी गुहा File:Aurangabad - Ajanta Caves (55).JPG|द्वितीयगुहायाः वर्णचित्राणि । </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः== <!--NO MORE CANVAS GURU SPAM LINKS. THEY ARE DELETED AS SOON AS THEY ARE INSERTED--> *[http://ajantacaves.co.in Ajanta Caves, Ellora Caves, Aurangabad Caves] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525123043/http://ajantacaves.co.in/ |date=2017-05-25 }} * Ajanta: Written in the Stone. Documentary by Laurence Castle based on Walter Spink's finding. *[http://www.youtube.com/watch?v=YZsAbzR1-vk] * Ajanta: Some Kind of Miracle. Documentary by Laurence Castle, the history of Ajanta. *[www.youtube.com/watch?v=S8I6YXGcRKI] *[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/2008-01/india-ancient-art/interactive-map.html National Geographic feature] *[http://www.travelmag.co.uk/article_1525.shtml An essay on Ajanta Caves from the online travel magazine travelmag.co.uk (May 10, 2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223013753/http://www.travelmag.co.uk/article_1525.shtml |date=February 23, 2010 }} *[http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/images/Videos/AJANTA.wmv Video of the caves MTDC site] *[http://whc.unesco.org/en/list/242/ Ajanta Caves in UNESCO List] *[http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Ajan&col=pays&country=Inde&genre=%&cd=7353-3123-1417:7353-3123-1416:7353-3123-1405&cdindex=1 "Ajanta", Jacques-Edouard Berger Foundation, World Art Treasures (choose French or English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927003211/http://www.bergerfoundation.ch/wat4/museum1?museum=Ajan&col=pays&country=Inde&genre=%&cd=7353-3123-1417:7353-3123-1416:7353-3123-1405&cdindex=1 |date=2007-09-27 }} *[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000106400.htm Frontline Article On Ajanta Paintings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080329115804/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000106400.htm |date=2008-03-29 }} *[http://www.indiamonuments.org/Ajanta.htm Photographs of the Ajanta caves-paintings and sculpture, IndiaMonuments.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331092426/http://www.indiamonuments.org/Ajanta.htm |date=2008-03-31 }} *[http://travel2.nytimes.com/2006/11/05/travel/05caves.html Article on Ajanta from the Travel section of the New York Times (November 5, 2006)] *[http://www.india-picture.net/Ajanta photos of the Ajanta caves ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303212740/http://www.india-picture.net/Ajanta |date=2007-03-03 }} *[http://picasaweb.google.com/tmilind/AjantaCaves/ Photographs] *[http://www.youtube.com/watch?v=STZanUq7mrI Video Travelogue on Ajanta Cave Temples] *[http://www.pem.org/library/collections/offen The Herbert Offen Research Collection of the Phillips Library at the Peabody Essex Museum] *[https://web.archive.org/web/20131006095638/http://www.wondermondo.com/Countries/As/India/Maharashtra/Ajanta.htm Ajanta Caves - rock cut Buddhist temples | Wondermondo] *[http://www.world-heritage-tour.org/asia/south-asia/india/ajanta/map.html '''''360 degree virtual tour of Ajanta caves'''''] {{प्राचीनभारतीयशिल्पकला}} {{भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि}} [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि]] [[वर्गः:औरङ्गाबादमण्डलस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] <!-- The below are interlanguage links. --> ea9cf6yhlpoxto8imo5vwu7rjduvxgt 0 13090 502066 492535 2026-11-08T03:33:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502066 wikitext text/x-wiki [[File:RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg|thumb|'राजा'-रविवर्मणा चित्रितः महाराणाप्रतापः]] अस्माकं पूर्वजानां स्मरणम् अस्मभ्यम् अद्भुतकार्यकरणे प्रेरणां ददाति । ये पुरुषाः स्वजीवने विशिष्टं महत्कार्यं चक्रुः ते एव भविष्यति काले जनैः संस्मर्यन्ते । तेषां जीवनघटनाः अन्येभ्यः शिक्षाप्रदाः दिक्प्रदर्शकाश्च भवन्ति । [[भारतम्|भारतभूमिः]] कर्मभूमिः त्यागभूमिः इति च स्वदेशीयैः विदेशीयैश्च ग्रन्थेषु बहुधा वर्ण्यते ।{{Sfn|राणा|2014|p=45}} इयं [[सनातनधर्म:|सनातनभूमिः]] धन्या यस्याः प्रतिपदं श्रेष्ठनरनारीणां जीवनगाथाभिः प्रतिध्वन्यते । भारतीयेतिहासे केचन तपसा ज्ञानेन ग्रन्थग्रथनेन प्रसिद्धिमापन्नाः । एते ऋषयः, मुनयः, दार्शनिकाः कवयः इत्यादिनामभिः आख्यायन्ते ।{{Sfn|शर्मा|2002|p=65-76}} अन्ये केचन शौर्येण त्यागेन देशप्रेम्णा वा आचन्द्रार्कं कीर्तिम् आर्जयन् । [[ब्राह्मणः|ब्रह्मेण]] तेजसा केचन भूमिम् इमां भूषयामासुः । अपरे वीराः क्षात्रेण ओजसा भारतभूमेः धर्मं संस्कृतिं जनताञ्च संररक्षुः । तादृशेषु अन्यतमः '''राणाप्रतापसिंहः''' ।<ref>[https://infohindi.com/maharana-pratap-ki-jivani-biography-mah/ "महाराणा प्रताप की जीवनी Biography of Maharana Pratap in Hindi"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515025136/https://infohindi.com/maharana-pratap-ki-jivani-biography-mah/ |date=2021-05-15 }}. ''InfoHindi.com'' (अंग्रेज़ी में). 2016-06-06. अभिगमन तिथि 2020-11-24.</ref> [[भारतम्|भारतस्य]] पश्चिमस्यां दिशि सहस्त्राधिकवर्षेभ्यः आक्रमणं भवति स्म । इमं देशं बहुसम्पदा भरितमिति मन्वानाः वैदेशिकाः तां सम्पदम् आत्मसात् कर्तुम् आगच्छन्ति स्म । तथैव वाणिज्यार्थमपि आगच्छन्ति स्म । तद्विंरुद्धं राजस्थानप्रदेशे राजपुत्राः आक्रमकानां प्रतिरोधाय महान्तं प्रयत्नं चक्रुः । एतेषां राजपुत्राणां शौर्यगाथाः महिलानां त्यागनिष्ठाः च अद्यापि यूनः स्वदेशकार्ये प्रेरयन्ति ।{{Sfn|मुनि|1980|p=134-135}} ==जन्म, साधनञ्च== 'मेवाड' इति स्थानं [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थाने]] अत्यन्तं प्रसिद्धमासीत् । तत् स्थानं तत्र उत्पन्नानां शूरराजानां शौर्येण आत्माहुत्या च महतीं प्रसिद्धिम् आप ।{{Sfn|राणा|2014|p=32}} अत्रत्ये सिसीदियावंशे बाप्परावलः राणाहमीरः, राणासांगा प्रभृतयः शूराः जन्म लेभिरे । एतस्मिन्नेव पुण्यवंशे महाराणाप्रतापसिंहः किस्ताब्दीयचत्वारिंशदुत्तरपञ्चदशशततमे (१५४०) वर्षे जातः ।<ref>{{Cite book | last = दास | first = पूजा | title = Maharana Pratap: The Invincible Warrior | year = 2018 | url = https://books.google.com/books?id=IPYmvwEACAAJ&newbks=0&hl=en | isbn = 9789386228963 }}</ref> तस्य पिता उदयसिंहः । तस्मिन् समये बहवो राजानः [[मोघलसाम्राज्‍यम्|मोगलचक्रवर्तिभिः]] सह आयुध्य पराजयम् अनुभूय तानेव दिल्लीश्वरान् भावयन्ति स्म । केचन तेषामेव सेवया आत्मनः धन्यान् मेनिरे । तस्मिन् काले [[अकबरः]] [[देहली|देहल्यां]] शासनं करोति स्म । स अन्यराजेषु विद्यमानं परस्परकलहम् एव उपयुज्य आत्मनः शक्तिम् अवर्धयत । तेन वशीकृताः केचन राजानः तस्य सेवायां रताः आसन् । देशरक्षणार्थं सर्वदा बद्धपरिकरेषु राजपुत्रेष्वेव स्वकर्तव्यविरतेषु का कथा अन्येषां राज्ञाम् ? सर्वथा भरतभूमिः वैदेशिकपदाक्रान्ता दास्यदूषिता च आसीत् ।<ref>Webdunia. [https://hindi.webdunia.com/indian-history-and-culture/history-of-maharana-pratap-in-hindi-115052100030_4.html "मेवाड़ का वीर योद्धा महाराणा प्रताप | history of maharana pratap in hindi"]. ''hindi.webdunia.com''. [http://hindi.webdunia.com/indian-history-and-culture/history-of-maharana-pratap-in-hindi-115052100030_1.html मूल] से 2019-08-07 को पुरालेखित. अभिगमन तिथि 2020-11-24.</ref> इत्थम् अन्धतमसे सर्वत्र व्याप्ते राणाप्रतापः दीपशिखेव आत्मगौरवस्य मूर्तिरिव तस्मिन् कालखण्डे भ्राजते स्म । यद्यपि प्रतापस्य पिता उदयसिंहः प्रतापी राजा आसीत्, किन्तु तस्य दुर्बलतायाः कारणेनैव [[चित्तौडगढ|चित्तौड]]- मेवाडादिस्थानानि अन्यवशानि अभूवन् । पितुरनन्तरं सिंहासनम् अधिरुढः राणाप्रतापः हस्तच्युतानां प्रमुखानाम् एतेषां स्थानानां विषये पुनः प्राप्तिमार्गविषये च चिन्तयितुम् आरेभे । प्रथमं सः गण्यानां सभाम् आकारितवान् ।<ref>[http://m.sanjeevnitoday.com/history/today-the-birth-anniversary-of-maharana-pratap-hero-of-the-gallantry/20190509/251425 "आज वीरता के महानायक महाराणा प्रताप की जयंती"]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''www.sanjeevnitofay.com''. अभिगमन तिथि 9 May 2019.</ref> तत्र तेषां पुरतः यावत्पर्यन्तं चित्तौडस्थानं पुनः न प्राप्स्यामि तावत्पर्यन्तं स्वर्णरजतादिपात्रेषु भोजनं न करिष्यामि, मृदुशयने न शयिष्ये, राजप्रासादे न वत्स्यामि इति प्रतिज्ञां स्वीकृतवान् । तदानीं [[हल्दीघाटी|हल्दीघाटप्रदेशे]] वैरिभिः सह घोरं युद्धं सम्बभूव । वैरिणां सैन्यं समुद्रोपमम् आसीत् । प्रतापः रणरङ्गे घोरम् अयुध्यत ।{{Sfn|शर्मा|2002|pp=78-97}} किन्तु पूर्णजयं प्राप्तुं नाशक्तम् । स्वस्य आप्तस्य अश्चस्य चैतकाख्यस्य साहाय्यं सः सर्वदा पाप्तवान् । तेन सः आपदः आत्मानं रक्षितुं शक्तः आसीत् । अरण्यगुहाप्रदेशेषु उषित्वा स्वसङ्कल्पसिद्धये सैन्यसङ्ग्रहणम् उपाक्रमत् ।{{Sfn|राणा|2014|p=98}} [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|left|उदयपुरे विद्यमानः महाराणाप्रतापस्य प्रतिमा]] ==कष्टपरम्परा== यदा राणाप्रतापसिंहः अरण्ये वसति स्म तदा तस्य परिवारः महत्कष्टम् अनुबभूव ।{{Sfn|राणा|2014|pp=78-83}} एकत्र सर्वदा वैर्याक्रमणशङ्का अन्यत्र आहाराभावात् पुत्रकलत्राणां कष्टपरम्परा अतीव वेदनाकरी बभूव । एकस्मिन् दिने राणाप्रतापस्य पत्नी अरण्यतृणजूर्णेन रोटिकाः सज्जीकृत्य सर्वेभ्यः किञ्चित् - किञ्चिद्भागं दत्तवती । स्वपुत्र्यै अपि रोटिकां दत्त्वा "तस्याः अर्धमेव खादित्वा अवशिष्टमर्धं परेद्युः भक्षणार्थं रक्ष " इति सूचितवती । स्वप्रियदुहितुः परेद्युः आहारः लप्स्यते वा न वा इति शङ्कया प्रेममयी माता तथावोचत् । एतादृशं दारुणं कारुण्यपूर्णञ्च जीवनं सर्वेऽपि परिवारः व्यतीयाय । बहुभ्यः दिनेभ्यः पर्याप्ताहारस्य अलाभात् क्षुधिता बालिका तदानीमेव रोटिकां खादितुम् आरेभे ।{{Sfn|मुनि|1980|p=135}} तावति काले कुतश्चित् अकस्मादागतः कश्चन अरण्यमार्जालः बालिकायाः ह्स्तात् रोटिकामाकृष्य कुत्रचित् अधावत् । बालिका महता दुःखेन आक्रन्दितुम् उपचक्रमे । एतत् करुणापूर्णं दृश्यम् अवलोक्य कठोरहृदयस्य प्रतापस्यापि मनः अद्रवत् । कष्टपरम्परायाः अपि काचन सीमा भवेत् । मानवस्य सहनशक्तिः मितियुता वर्तते । राणाप्रतापसदृशोऽपि पुरुषः एतद्दारुणं दृश्यं दृष्ट्वा सन्धिं प्रस्तोतुमनाः आसिदिति श्रूयते । सन्धिपत्रमपि प्रेषितवानिति केचन वदन्ति । किन्तु स्वीकृतां प्रतिज्ञां स्मरन् नानाविधं कष्ट्म् अनुभवन्नपि दृढमनस्को भूत्वा पुनः सैन्यशक्तिं वर्धयितुकामः [[सिन्धूनदी|सिन्धुनदीप्रदेशं]] जगाम ।{{Sfn|राणा|2014|pp=167-189}} तत्र कार्यनिष्ठान् वीरराजपुत्रान् एकीकृत्य स्वसङ्कल्पसिद्ध्ये प्रायतत । तदैव एकस्मिन् दिने राजस्थानसीमाप्रान्तम् अतीत्य यदा रणाप्रतापः गच्छन्नासीत् तदा एकः वृद्धः आजगाम । सैन्यसङ्ग्रहणं तत्प्रशिक्षणञ्च बहुवित्तव्ययसाध्यं कार्यम् । महता दारिद्र्येण परितप्यमानस्य प्रतापस्य इदमेव बहुचिन्ताकारणम् आसीत् । कथञ्चित् स्वसङ्कल्पसिद्ध्ये सः कुत्रापि गन्तुं सिद्धस्सन् राजस्थानसीमामतीत्य जिगमिषुरासीत् । एनमुदन्तं श्रुत्वा भामाशाहनामा सः वृद्धः किमपि महत्कार्यं कर्तुं कालः समायातः इति भावितवान् ।{{Sfn|मुनि|1980|p=136}} सः राणाप्रतापस्य पूर्वजानाम् आस्थाने अमात्यः आसीत् । सः बहुधनमपि अर्जितवान् । सः प्रतापम् उवाच -"प्रभो अहं भवद्वंशस्य सेवकः, मम हस्ते प्रभूतं धनं विद्यते । तेन भवान् पञ्चविंशतिसहस्त्रसैनिकान् द्वादंशवर्षपर्यन्तं पालयितुं प्रभविष्यति" इति । तदा प्रतापः प्रोवाच "नैतद्धनं स्वीकर्तुम् अहम् इच्छामि । कुत्रापि गत्वा धनं सङ्ग्रहिष्यामि" इति ।{{Sfn|शर्मा|2002|pp=190-198}} तदा भामाशाहः प्रावोचत् "नैतद्धनं परकीयम् । देशरक्षणार्थं मया अर्जितमिदं धनं यदि सहायकं भवति तर्हि मम जीवनं सार्थकं भवेत्" इति । वृद्धस्य भामाशाहस्य वचनं श्रुत्वा आनन्देन राणाप्रतापस्य मनः कृतज्ञतापूर्णं बभूव सः तद् बहुधनं सम्प्राप्य सैन्यशक्तिसङ्ग्रहकार्यं प्रारेभे । तदानीम् अन्यतोऽपि वित्तं प्राप्तम् । तत्सर्वम् उपयुज्य सः महासैन्यं रचयामास ।{{Sfn|राणा|2014|p=198-201}} ==सङ्घर्षः== मेवाडराज्यस्य मुख्यसङ्घर्षः मुघलसेनया सह आसीत् । प्रतापस्य शासनावधौ [[अक्बरः|'अकबर']]इति नामकः मुधलसम्राट् आसीत् । प्रतापस्य २५ वर्षाणां शासनकाले अकबरस्य सेनया सह अनेकवारं युद्धम् अभवत् । मुख्यं युद्धं हल्दीघाटीस्थाने अभवत्, अतः एव एतत् 'हल्दीघाटीयुद्धम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति ।{{Sfn|शर्मा|2002|p=456}} तत् युद्धम् ईश्वीयीये १५७६ तमे वर्षे २९ तमे दिनाङ्के प्रारब्धम् । अस्मिन् युद्धे प्रतापः 'चेतक'इति नामकम् अश्वम् आरुह्य बहु शौर्यं प्रदर्शितवान् । प्रतापस्य सेना पर्वतीययुद्धेषु बहुकुशला आसीत् । अतः एव मुघलसेनायाः बहु क्षतिः अभवत् । स्थानीयजनानां विरोधस्य कारणेन मुधलसेना परावर्तिता । प्रतापस्य सैनिकाः वीराः साहसयुक्ताः च आसन् । प्रतापः अपि दृढनिश्चयवान् आसीत् । यद्यपि ईश्वरीयं १५८५ तमं वर्षं यावत् अकबरस्य सेनया सह प्रतापस्य वारं-वारं युद्धम् अभवत् । तथापि प्रतापः कदापि पराजयं न स्वीकृतवान् ।<ref>[https://m-hindi.webdunia.com/indian-history-and-culture/history-of-maharana-pratap-in-hindi-115052100030_1.%7D%7D "History of Maharana Pratap"]. ''m-hindi.webdunia.com''. अभिगमन तिथि 2020-12-07.</ref> ==मरणम्== प्रतापः स्वजन्मस्थानमेव परित्यज्य गतवानिति तस्य शत्रवः परिहासरताः आसन् । इतः परं पुनः स योद्धम् आगच्छेदिति स्वप्नेऽपि ते न चिन्तयन्ति स्म ।{{Sfn|राणा|2014|p=416}} किन्तु महाराणाप्रतापः तेषां निरीक्षां मिथ्यां कृत्वा पराक्रन्तां स्वकीयराज्यसीमाम् अपूर्वेण पराक्रमेण स्वाधीनां कर्तुम् अभ्यपतत् । हस्तच्युतान् राज्यस्य भूप्रदेशान् एकस्य अनन्तरमम् एकमिति क्रमेण जित्वा वैरिहृदये भीतिम् उत्पादयामास । 'मोही', 'गोगुन्दा', 'माण्डल', 'उदयपुरम्', 'पिण्डवाडा' इत्यादयः प्रमुखाः आसन् । १५८५ तमे वर्षे प्रतापः 'चावण्ड'नामकं स्थानं स्वराजधानीं कृतवान् । तत्र परिश्रमेण सुव्यवस्थां स्थापितवान् । तस्मिन् काले 'चावण्ड'स्थानं भवननिर्माणकलायाः, ललितकलायाः, वाणिज्यस्य, विद्यायाः च प्रमुखं स्थानम् आसीत् । तत्र [[संस्कृतम्|संस्कृतसाहित्यस्य]] लेखनं अपि विद्वद्भिः कृतम् । एतावति काले एव महतीं कष्टपरम्पराम् अनुभूय जर्जरितः तस्य देहः ततः परमपि महान्तं श्रमम् अनुभवितुं समर्थः नासीत् । जयमालायाम् एकैकशः तस्य ग्रीवायां विराजमानायामपि [[चित्तौडगढमण्डलम्|चित्तौडजयमाला]] तस्य कण्ठं नालञ्चकार इति अतृप्तिरासीत् । किन्तु देहपरित्यागकाले आत्मना प्रशिक्षितान् यूनः दृष्ट्वा तैः चित्तौडप्राप्तिविषये प्रदत्ते आश्वासने विश्वस्य निश्चिन्तः सन् १५९५ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १९ दिनाङ्के सः परमात्मनि लीनः सम्बभूव ।{{Sfn|शर्मा|2002|pp=321-323}}<ref>[https://web.archive.org/web/20190526095402/http://sahityapreetam.com/blog/eka-maha-na-va-ra-ya-tha-thha-janana-yaka-maha-ra-nae-pa-rata-pa-maharana-pratap "एक महान वीर योद्धा – जननायक महाराणा प्रताप "]. ''www.sahityapreetam.com''. [http://sahityapreetam.com/blog/eka-maha-na-va-ra-ya-tha-thha-janana-yaka-maha-ra-nae-pa-rata-pa-maharana-pratap मूल] से 26 मई 2019 को पुरालेखित. अभिगमन तिथि 26 May 2019.</ref> == उद्धरणम् == <references /> == अधिकवाचनाय == * {{Cite book | last = राणा | first = भवन सिंह | year = 2014 | title = महाराणा प्रताप | url = https://books.google.co.in/books?id=Y6YlAwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=maharana+pratap+in+hindi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=1&sa=X&ved=2ahUKEwj1iMe71onuAhXLeisKHabkDBgQ6AEwAHoECAQQAg | publisher = Newbooks Publications | isbn = 9789350838693 }} * {{Cite book | last = मुनि | first = लाल | year = 1980 | title = अकबर | isbn = 9780706910766 | page = 134-136 }} * {{Cite book | last = शर्मा | first = श्री राम | year = 2002 | title = Maharana Pratap: A Biography | isbn = 9788178710051 | url = https://books.google.com/books?id=3twgPwAACAAJ | publisher = Hope India Publications }} [[वर्गः:१५४० जननम्]] [[वर्गः:१५९७ मरणम्]] [[वर्गः:भारतीयराजाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:राजस्थानस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:भारतीयदेशभक्ताः]] [[वर्गः:ऐतिहासिकराजाः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:परिशीलनीयानि]] [[वर्गः:महाराणाप्रतापः]] r8ab53m3hnem52ybgaqr6ty9rt07ny1 0 13674 502064 492372 2026-11-08T03:31:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502064 wikitext text/x-wiki {{Merge from|मलैमहादेश्वराद्रिः}} {{Infobox settlement | name = मलेमहदेश्वरबेट्ट | native_name = | native_name_lang = ಮಲೆ ಮಹದೇಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟ | other_name = | nickname = | settlement_type = नगरम् | image_skyline = M_M_Hills.JPG | image_alt = | image_caption = महादेश्वरदेवालयः | latd = 12 | latm = 1 | lats = 50.73 | latNS = N | longd = 77 | longm = 35 | longs = 34.65 | longEW = E | subdivision_type = राष्ट्रम् | subdivision_name = {{flag|भारतम्}} | subdivision_type1 = ऱाज्यम् | subdivision_name1 = [[कर्नाटकरज्यम्]] | subdivision_type2 = मण्डलम् | subdivision_name2 = [[चामराजनगरमण्डलम्]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषाः | demographics1_title1 = अधिकृत | demographics1_info1 = [[कन्नडभाषा]] | timezone1 = भारतीय सामान्यकालमानम् | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = समीपस्तम् नगरम् | blank1_info_sec1 = कोल्लेगलम् | website = {{URL|www.mmhills.com}} | footnotes = }} [[चित्रम्: M_M_Hills.JPG|thumb|250px|महदेश्वरदेवालयः]] '''मलेमहदेश्वरबेट्ट''' (Male Mahadeshwara Hills) [[कर्णाटक]]राज्यस्य [[चामराजनगरमण्डलम्|चामराजनगरमण्डले]] विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् । एषः पर्वतः ३२०० पादपरिमितोन्नतः पर्वतपङ्क्तियुक्तः । अत्रत्यः आराध्यदेवः अस्ति '''श्रीमलेमहदेश्वरः''' । एषः लिङ्ग्गाकारः । शासनानाम् आधारेण एतस्य नाम महदेश्वरः इति । १४-१५ शतकेषु श्रेष्ठयोगिनः अस्मिन् प्रदेशे आसन् । एते परशिवस्य अवतारपुरुषाः इति जनानां विश्वासः अस्ति । एते अत्र तपः कृत्वा सिद्धपुरुषाः जाताः । एतेषां सिद्धपुरुषाणां वनवासिनः अजपालकाः व्याधाः च भक्ताः आसन् । एतेषां स्मरणार्थं देवस्थानं निर्मितम् अस्ति । ते सर्वे अत्रैव लिङ्गैक्यतां प्राप्तवन्तः इति इतिहासः । एतत् तीर्थस्थानं प्रति कर्णाटक-तमीलनाडुराज्यतः सहस्रशः भक्ताः आगच्छन्ति । दर्शनं कुर्वन्ति । [[टिप्पुसुल्तान्]] [[मैसूरुओडेयर]] प्रभृतयः देवालयाय अपरिमितं दानं कृतवन्तः सन्ति । ==मार्गसूची== :[[मैसूरु]]तः २६० कि.मी । :मेट्टूरुतः ४० कि.मी । == बाह्यानुबन्धाः == *[http://theloapers.blogspot.in/2011/08/38-mm-hills-br-hills-shivanasamudra.html मलेमहदेश्वरबेट्ट ] *[https://web.archive.org/web/20130504091139/http://travel2karnataka.com/mahadeswara.htm कर्नाटकयात्रा] *[http://www.mmhills.com/ मलेमहदेश्वरबेट्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130404075602/http://www.mmhills.com/ |date=2013-04-04 }} *[http://drcnr.blogspot.com/2004/05/indian-folk-epics-story-of-madeshwara.html कथः] *[http://www.indiantemplesportal.com/karnataka/mahadeshwara-temple-mysore.html/ देवालयः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060322141850/http://www.indiantemplesportal.com/karnataka/mahadeshwara-temple-mysore.html |date=2006-03-22 }} [[वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] mdbnr9tyb92dukjf9kdzqaxv20pmoh1 0 13724 502026 492370 2026-11-08T00:18:03Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502026 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Gokak Falls.jpg|thumb|300px|'''गोकाकजलपातः''']] '''गोकाकजलपातः''' (Gokak Falls) [[कर्णाटक]]राज्ये [[बेळगावीमण्डलम्|बेळगावीमण्डले]] विद्यमानः कश्चन जलपातः । बेळगावीमण्डलकेन्द्रतः ७२ कि.मी.दूरे गोकाक् पत्तनमस्ति । ततः ७ कि.मी.दूरे एव [[कर्णाटक]]स्य नयागरा इति कथ्यमाना गोकाकजलपातः दृश्यते । तत्र [[घटप्रभा]] नदी १८० मी. गहने कन्दरे पतति । एतस्याः वैशाल्यं १७६ मीटर्मितम् । जलपातस्य उच्चघोषः कर्णकुहरं बाधते । एषः जलपातः वर्षाकाले केवलं गर्जति ग्रीष्मकाले क्षीणजलः भवति । अगाधा जलराशिः निसर्गोत्कीर्णात् शिलाकन्दरात् कूर्दति । अस्य जलपातस्य सौन्दर्यम् आस्वादयितुं, ग्रामजनानां सौकर्याय च अत्र १७७ मी. दीर्घः दोलासेतुः निर्मितः । इतः वीक्षणाय अधिकं धैर्यम् आवश्यकं भवति यतः नद्याः प्रवाहस्य बलाधिक्यात् जलपातः भयानकः अस्ति । नदीजले कुत्रापि स्नानस्य जलखेलनस्य धैर्यं न प्रदर्शनीयं यतः जलप्रवाहस्य वेगः तावान् अस्ति । यः स्पृशति सः निमग्नः भवति एव । जूनमासतः अक्टोबरमासपर्यन्तं जलपातस्य वीक्षणार्थं सुकालः । अधोभागे जलविद्युदुत्पादनस्य केन्द्रम् अस्ति । बहुकालपर्यन्तम् एषः जलपातः अदृष्टः एव आसीत् । कयामल् नाम आङ्गलाधिकारी मृगयार्थम् आगतः जलपतनशब्दं श्रुत्वा अत्र अगतवान् । अतीवसुन्दरं जलपातं दृष्ट्वा बहुसन्तुष्टः अभवत् । [[घटप्रभा]]नद्या निसर्गनिर्मितः जलपातः भारतीयनयागराजलपातः इति ख्यातः अस्ति । १७६ मीटरोन्नतप्रदेशात् १८० पादविस्तृतवक्रप्रदेशतः जलं पतति । त्रिकिलोमीटर्दूरतः एव जलपातशब्दश्रवणं भवति । पुरतः यदा [[सूर्यः]] आगच्छति तदा इन्द्रधनुषः निर्माणम् अतीव सुन्दरं भवति । जलधारासु वर्णविन्यासः अपूर्वः भवति । जलं कार्पासः इव अधः पतति । परितः वनप्रदेशः वृक्षाः सुन्दरवातावरणं च आकर्षकाणि सन्ति । वृक्षेषु पक्षिणां कलरवः सदा भवति । अत्रैव समीपे नदीतरणाय कृतः २०१ मीटरदीर्घः तोलनसेतुः अस्ति । क्रिस्ताब्दे [[१८८७]] तमे वर्षे अयोरज्जुभिः निर्मिता इयं सेतुः इदानीमपि कार्यरता अस्ति । वर्षकाले एव जलपातदर्शनं मनोहरम् । प्रतिदिनं जनाः सहस्रशः आगच्छन्ति । जलबन्धकारणात् सर्वदा जलं भवति । तथापि विशेषतः ग्रीष्मकाले जलम् अल्पं पतति । अस्य जलपातस्य विशेषः नाम अत्र प्रस्तरभङ्गेन एतस्य जलपातस्य सृष्टिः अभवत् । शिलाः उपरितनेन भारेण भग्नाः भूत्वा ताः द्विधा विभक्ताः भवन्ति । एकः भागः अधः अपसरति । नद्याः जलम् उपरिष्टात् अधः अपसृतं भागं प्रति कूर्दति इति कारणेन अत्र जलपातः रचितः अस्ति । अतः एतस्य विशालता अधिका अस्ति । [[चित्रम्:Gokak Falls-Hanging Bridge.jpg|left|250px|thumb|'''दोलासेतुः''']] ==मार्गः== ===धूमशकटमार्गः=== [[पुणे]]-[[हुब्बळ्ळी]]मार्गे गोकाकधूमशकटनिस्थानम् अस्ति । ततः १५.कि.मी. । ===वाहनमार्गः=== [[बेळगावी]]तः ५८ कि.मी. । [[बेङ्गळूरु]]तः ५३६ कि.मी. । [[बेळगावी]]तः प्रति पञ्चदशनिमेषेषु एकं वाहनं गच्छति । समीपस्थं विमाननिस्थानम् – बेळगावी ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.karnatakaholidays.com/gokak-falls.php गोकाक् जलपातः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614045847/http://www.karnatakaholidays.com/gokak-falls.php |date=2018-06-14 }} * [https://web.archive.org/web/20140731005818/http://travel2karnataka.com/gokak.htm गोककजलपातः] [[वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः]] [[वर्गः:कर्णाटकस्य भूविस्मयाः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:परिशीलनीयानि]] t0tw9q4rn50i70t1t00zdgu7fujksoy 0 13760 502012 493645 2026-11-07T23:22:25Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502012 wikitext text/x-wiki [[File:Kallatagiri 1.jpg|Kalhatti Falls / ಕಲ್ಹತ್ತಿ ಜಲಪಾತ|250px|right]] [[कर्णाटक]]स्य [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळूरुमण्डलस्य]] चिक्कमगळूरुमण्डलस्य केम्मण्णगुण्डिप्रदेशे एषः जपपातः अस्ति । बीरूरुनगरस्य लिङ्गदहळ्ळितः केम्मण्णुगुण्डिगमनमार्गे १०कि.मी.पूर्वम् एव दृश्यते । मुख्यमार्गतः १कि.मी दूरे काननमधे [[भद्रा]]नद्याः जलराशिः १५०पादपरिमिते कन्दरे कूर्दति । अस्य जलपातस्य काळहस्तिजलपातः, आनेतीर्थम् इति नामान्तरम् अस्ति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20111130084915/http://www.karnataka.com/tourism/water-falls/kalhatti-falls.html Kalhatti Falls on Karnatak.com] * [http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=380 World Waterfall Database Entry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611074954/http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=380 |date=2011-06-11 }} [[वर्गः:कर्णाटकस्य जलपाताः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] kdf10cizac6825oyreq5fliz7bgm1q6 0 14118 502071 493649 2026-11-08T03:53:14Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502071 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मुरुडेश्वरम् | image_skyline = Joggo 125.jpg | image_alt = | image_caption = किञ्चन दृश्यम् | latd = 13.35 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 74.4845 | longm = | longs = | longEW = E | subdivision_type = राष्ट्रम् | subdivision_name = {{flag|भारतम्}} | subdivision_type1 = राज्यानि | subdivision_name1 = [[कर्णाटकराज्यम्]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = उत्तरकन्नड | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = संस्थापनम् | established_date = 1997 | founder = | named_for = | parts_type = | parts = | seat_type = | seat = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="cens">{{cite web|title=Know India - Karnataka|url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=KA|publisher=Government of India|accessdate=6 December 2010}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषाः | demographics1_title1 = अधिकृत | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = भाष्यमानाः भाषाः | demographics1_info2 = [[कन्नडभाषा]] | timezone1 = भारतीय सामान्यकालमानम् | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = पत्रालयकूटसंख्या | postal_code = 581 350 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KA-UD]] | registration_plate = KA-47 | blank1_name_sec1 = समुद्रतटः | blank1_info_sec1 = {{Convert|98|km|mi}} | blank2_name_sec1 = बृहत्नगरम् | blank2_info_sec1 = उडुपीनगरम् | blank3_name_sec1 = [[Human sex ratio|Sex ratio]] | blank3_info_sec1 = 1130 पु/स्त्री | blank4_name_sec1 = साक्षरतापरिमाणम् | blank4_info_sec1 = | blank5_name_sec1 = | blank5_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = | footnotes = }} [[File:Murudeshwar 1.jpg|thumb|'''मुरुडेश्वरस्य विहङ्गमदर्शनम्''']] [[File:Murudeshwara Temple.JPG|left|thumb|250px|'''मुरुडेश्वरदेवालयः''']] '''मुरुडेश्वरं''' (Murudeshwar) [[कर्णाटक]]राज्यस्य [[उत्तरकन्नडमण्डलम्|उत्तरकन्नडमण्डले]] भाट्कळ-उपमण्डले [[सागरः|समुद्र]]मध्ये विद्यमानं किञ्चन [[तीर्थक्षेत्रम्]] । भट्कळतः १५ कि.मी.दूरे एतद् अस्ति । [[होन्नावर]]–[[भट्कळ]]योः मध्ये विद्यमानात् सपदशसङ्ख्यायाः राष्ट्रियराजमार्गात् १ कि.मी. दूरे एषः देवालयः शोभते । कर्णाटकस्य प्रभासपुण्यक्षेत्रेषु अतिसुन्दरम् अस्ति मुरुडेश्वरम् । मृडः ईश्वरः प्रादेशिकभाषया मुरुडेश्वरः इति ख्यातः । सागरतीरे स्थितं मुरुडेश्वरम् अद्वितीयप्रवासिस्थानम् अस्ति । [[कर्णाटक]]स्य [[कन्याकुमारी]] इत्यपि प्रसिद्धम् अस्ति । प्रतिदिनम् सहस्रशः जनाः अत्र आगच्छन्ति सागरे स्नानं कुर्वन्ति च । मुरुडेश्वरं पूर्वं द्वीपः आसीत् । निसर्गसुन्दरः नित्यहरिद्वर्णयुक्तः च अस्ति । मुरुडेश्वरदेवालयस्य जीर्णोद्धारसमये [[द्वीपः|द्वीपस्य]] वाहनमार्गः निर्मितः । अतः इदानीं द्वीपकल्पना न भवति । किन्तु सागरतरङ्गाः अत्र एतस्य द्वीपत्वं तदा तदा स्मारयन्ति । सुन्दरः [[सागरः|सागर]]तीरप्रदेशः अत्र अस्ति । '''कन्दुकगिरिः कन्दुकपर्वतः कोटेगुड्ड्''' इत्यदीनि नामानि अस्य द्वीपस्य महत्वं सूचयन्ति । पूर्वभागे मुरुडेश्वरदेवालयः अस्ति । देवालयस्य पृष्ठभागतः समुद्रदर्शनम् आनन्दाय भवति । '''कन्दुकपर्वतः''' ८ हेक्टर् प्रदेशे व्याप्तः सन् सुन्दरवृक्षैः पूर्णः प्रवासिजनानाम् आकर्षकः च अस्ति । पर्वतस्य उपरि [[शिवः|शिवस्य]] आधुनिकमूर्तिः स्थापिता अस्ति । उन्नता मूर्तिः एषा बहुदूरतः अपि द्रष्टुं शक्या अस्ति । सागरतीरस्य पश्चिमभागः अतीव आकर्षकः अस्ति । अत्र सूर्यास्तसमयः अत्यन्तं दर्शनयोग्यः भवति । दक्षिणभागे सागरतरङ्गाः वेगेन आगच्छन्ति । शिलपर्वतम् अभिगच्छन्ति । एतत् अतीव अपायकारकं स्थानम् इति सूचितम् अस्ति । सागरतीरे देवालयस्य वामभागे विहारस्थानम् अस्ति । सर्वे जनाः अत्र जलक्रीडासक्ता स्नानासक्ताः भवन्ति । मुरुडेश्वरसागरतीरे नौकाविहारस्य व्यवस्था अस्ति । सुदूरे कश्चन द्वीपः विद्यते । मुरुडेश्वरदेवालयः कलाकेन्द्रसमानः अस्ति । ३०० शिल्पिनः दशवर्षाणि यावत् निरन्तरं कार्यं कृत्वा मन्दिरनिर्माणं कृतवन्तः । महाद्वारं, स्तम्भाः, मुखमण्डपः, सभामण्डपः च अतीव सुन्दराः सन्ति । अत्रत्यानि शिल्पानि अनर्घ्यरत्नानि । ==पौराणिकी कथा== [[File:Sree Murudeswara Temple wall picture 01.JPG|thumb|'''भूकैलासः-पुराणकथा''']] रावणः भूमौ प्रतिष्ठापितम् आत्मलिङ्गं खण्डशः कृत्वा पञ्चदिशासु प्राक्षिपत् इति कथा श्रूयते । तेषु एकम् आत्मलिङ्गकणं मुरुडेश्वरः इति ख्यातम् इति पुराणकथा । पूर्वस्यां दिशि पर्वतशृङ्खला पश्चिमदिशि समुद्रघोषः एवम् अस्य सौन्दर्यं वर्णनातीतम् । समुद्रतटस्य अनतिदूरे वर्तमाने कन्दुकगिरिः इति ख्याते प्रस्तरशैले मुरुडेश्वरदेवालयः निर्मितः । प्राचीनः एषः देवालयः पाण्डवैः निर्मितः इत्यपि प्रतीतिः अस्ति । भट्कळस्य राजा [[भट्टप्पनायकः]] क्रि.श.चतुर्दशे शतके अस्य मन्दिरस्य जीर्णोद्धारं कृतवान् इति आलेखः अस्ति । [[स्कन्दपुराणम्|स्कन्दपुराणे]] अपि मुरुडेश्वरस्य उल्लेखः कृतः । मुरुडेश्वरक्षेत्रम् इदानीम् आधुनिकीकृतम् अस्ति । महाशिवभक्तः महोद्यमी [[आर्.एन्.शेट्टि]]महोदयः देवालयस्य परिसरस्य च सौन्दर्यं वर्धयितुं बहुव्ययं कृतवान् कुर्वन् अपि अस्ति । अस्य मार्गदर्शनेन मन्दिरस्य प्रवेशद्वारे २५० पादपरिमितोन्नतः विमानगोपुरः निर्मितः । मन्दिरस्य पृष्ठभागे अनन्या १५० पादपरिमिता अत्युन्नता तपोनिरतशिवस्य मूर्तिः निर्मिता । देवालयस्य आवरणे [[गणेशः|गणपतेः]], [[पार्वती|पार्वत्याः]], [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयस्य]], [[हनुमान्|हनूमतः]], [[सुब्रह्मण्यः|सुब्रह्मण्यस्य]] च लघुमन्दिराणि सन्ति । अस्मिन् तीर्थक्षेत्रे [[काकतीर्थः]], [[जठायुतीर्थः]], [[भीमतीर्थः]], [[कुम्भतीर्थः]] इत्येते निर्झराः प्रवहन्ति । मन्दिरस्य अनतिदूरे विशाला पुष्करिणी अस्ति । भक्ताः अत्र स्नात्वा देवदर्शनं प्राप्नुवन्ति । अस्मिन् सरसि वर्षे द्विवारं '''तेप्पोत्सवः''' आचर्यते । ==जीर्णोद्धारः== [[File:Murudeshwara raja gopura HDR, Jul 2012.jpg|thumb|left|२० आट्टायुक्तस्य देवालयस्य गोपुरस्य दृश्यम् ।]] क्रि.श.२००८ तमे वर्षे द्राविडशैल्या निर्मितः विमानगोपुरः अतीव सुन्दरः विशिष्टः च । अस्मिन् गोपुरे २० अट्टाः सन्ति यत्र गमनागमनं कल्पितमस्ति । आरोहणावरोहणार्थं उन्नयिन्याः व्यवस्था कल्पिता । १८ अट्टतः सूर्यास्तस्य दृश्यं नयनमनोहरम् । किन्तु अत्र एकस्मात् वातायनात् एव सर्वैः द्रष्टव्यं भवति अतः जनसम्मर्दः भवति । इतः उपरि नवदशं विंशतितमं च अट्टं गन्तुम् अनुमतिः नास्ति । सोपानमार्गः चेदपि तेन गन्तुम् अवसरः न दीयते । मन्दिरस्य पार्श्वे समुद्रतटे एकं महावसतिगृहम् अस्ति । यात्रर्थिनः स्वद्रव्यव्ययेन अत्र सुखेन वस्तुं शक्नुवन्ति । ==मार्गः== राजधानीतः [[बेङ्गळूरु]]तः प्रतिरात्रं सर्वकारीयानि असर्वकारीयानि लोकयानानि सन्ति । मुरुडेश्वरपत्तने तु आवासभोजनादीनां सुव्यवस्था अस्ति एव । रेल् यानेन गन्तव्यं चेत् [[मङ्गळूरु]] गत्वा ततः [[गोवाराज्यम्|गोवा]]गमनस्य कोङ्कणरेल् मार्गेण मुरुडेश्वरस्थानके अवतीर्य किञ्चित् दूरं कार्यानेन त्रिचक्रिकया वा गमनेन मुरुडेश्वरपत्तनं प्राप्तुं शक्नुवन्ति । बेङ्गळूरुतः स्वकीयेन यानेन गन्तुम् इच्छन्ति चेत् ३८०कि.मी. दूरं, १०होरावधेः प्रवासः भवेत् । ===धूमशकटमार्गः=== कोङ्कणधूमशकटमार्गे मुरुडेश्वरनिस्थानमस्ति । ===वाहनमार्गः=== [[मुम्बयी]]-[[तिरुवनन्तपुरम्]] राष्ट्रियराजमार्गे (सं १७) मुरुडेश्वरनिस्थानम् अस्ति । ==समीपस्थानि स्थानानि== समीपे विद्यमानानि [[इडुगुञ्जी]], [[कोल्लूरु]], [[गोकर्णम्]] [[याणम्|याणं]], [[सोन्दा]], [[बनवासी]], [[शिरसि]] इत्यादीनि [[उत्तरकन्नडमण्डलम्|उत्तरकन्नडमण्डलस्य]] सुन्दराणि प्रेक्षणीयानि स्थानानि विद्यन्ते । ==योग्यकालः== नवेम्बर् मासतः जनेवरीमासपर्यन्तं प्रवासार्थं योग्यकालः । ==बाह्यानुबन्धाः== *[http://www.karnatakatourism.org/Coastal_Murudeshwar.htm मुरुडेश्वरम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120417210838/http://www.karnatakatourism.org/Coastal_Murudeshwar.htm |date=2012-04-17 }} *[http://www.murudeshwar.org मुरुडेश्वरम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301070937/http://murudeshwar.org/ |date=2021-03-01 }} *[http://www.dancewithshadows.com/travel/murudeshwar-travel-vacation.asp मुरुडेश्वरदर्शनम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101025085923/http://www.dancewithshadows.com/travel/murudeshwar-travel-vacation.asp |date=2010-10-25 }} *[https://web.archive.org/web/20250425115559/http://manipal.info/placestovisit.html/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF] *http://picasaweb.google.com/vijayakumar.lakshmichem/RecentlyUpdated?feat=directlink *[http://www.karnatakatourism.org/sites/des_west_pril_murudeshwar.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207062150/http://www.karnatakatourism.org/sites/des_west_pril_murudeshwar.html |date=2008-12-07 }} {{कर्णाटकस्य तीर्थक्षेत्राणि}} [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि]] 7o9dyzvtchhz0bjfvxs0tu6h6bj0bq7 0 14483 501996 498609 2026-11-07T22:12:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 501996 wikitext text/x-wiki {{ Infobox settlement | name = अट्लाण्टिक्-महासागरः | image_skyline = | image_caption = अट्लाण्टिक्-महासागरः }} [[File:Atlantic Ocean.png|thumb|300px|right|उत्तर महासागरः]] [[File:Faro, Puerto de la Cruz, Tenerife, España, 2012-12-13, DD 01.jpg|thumb|300px|right]] '''अट्लाण्टिक्-महासागरः''' पृथिव्याः द्वितीयः वृहत्तमः महासागरः । अस्य आयतनम् अस्ति १०६.४ मिलियन् वर्गकिलोमीटर् (४१.१ मिलियन् वर्गमैल्) । अयं महासागरः पृथिव्याः एक-पञ्चमांशस्थलं यावत् व्यापृतः अस्ति । अट्लाण्टिक्-महासागरस्य पश्चिमदिशि [[उत्तर अमेरिका]] तथा [[दक्षिण अमेरिका]] अस्ति । पूर्वदिशि [[यूरोप्]] तथा [[अफ्रिका]] वर्तते । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20140403000000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zh.html%7CWorld Factbook Entry] * {{dmoz|Science/Environment/Water_Resources/Oceans|Oceans}} * [http://www.cartage.org.lb/en/themes/geoghist/histories/history/hiscountries/A/atlanticocean.html www.cartage.org.lb] * [http://www.wdl.org/en/item/10081 "Map of Atlantic Coast of North America from the Chesapeake Bay to Florida"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508173734/http://www.wdl.org/en/item/10081/ |date=2014-05-08 }} from 1639 via the [[World Digital Library]] [[वर्गः:सागराः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] h9e5t5dkf7zcm39gmlmhsepk3lzsu3k 0 14495 502001 498129 2026-11-07T22:40:04Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502001 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=फ़ेब्रुवरि २०१४}} {{prettyurl|Buzkashi}} '''अश्वारोहक्रीडा (बजकशि)'''(Buzkashi,Kokpar)[[अफगानस्थान|अफ्घानिस्थानदेशस्य]] साम्प्रदायिका क्रीडा वर्तते ।<br> [[चित्रम्:Buzkashi sport in the Balkh province.jpg|thumb|right|200px|अश्वारोहक्रीडा(बजकशि)(Buzkashi,Kokpar)]] अश्वारोहक्रीडा '''अतीवभयानकम्''' अस्ति । एषा क्रीडा [[ईरान|इरान्देशस्य]] प्रसिद्धा '''पोलो'''(Polo)क्रीडायाः समानं वर्तते । परन्तु, पोलो क्रीडायां '''काष्ठकन्दुकेन''' क्रीडन्ति । अश्वारोहक्रीडायां '''शिरोरहितस्य अजस्य मृतशरीरेण''' क्रीडन्ति । पश्चिमचीनायां (Western China) ताजिकीयाः जनाः ''शियाङ्ग्''(Xinjiang)प्रदेशे अश्वस्य स्थाने '''याक्'''(Yak)प्राणिनम् आरुह्य क्रीडन्ति । इयम् अफगानवासिनां वीरता-साहस-हठानां स्वरूपं प्रस्तौति । =='''कथं क्रीडनीयम्?'''== अस्याः क्रीडायाः क्रीडारीतिः अतीव विचित्रा वर्तते । यथा, एकम् अतीव विस्तृतं प्राङ्गणं भवति । मध्ये एकः '''गर्त्तः''' खन्यते । तस्मिन् गर्ते '''अजस्यशिशोः शवः''' स्थाप्यते । अश्वारोहिणां ''दलद्वयं'' प्राङ्गणे समागच्छतः । कश्चन सङ्केतात् परं प्रतिदले विद्यमानाः ''षट्तः पञ्चदश''परिमिताः क्रीडलवाः तस्माद् गर्ताद् वत्सशवं निस्सार्य पुनर्गर्ते पातयितुं चेष्टन्ते । तदर्थं परस्परं शवस्य निस्सारणे धारणे गर्तं प्रति प्रापणे पातने च सङ्घर्षणे निरताः भवन्ति । ग्रहणप्रदानानि च सम्पद्यन्ते । एतस्मिन् ''घातप्रत्याघाताः'' अपि जायन्ते । अश्वानां सञ्चालने धावने पतिताः आश्वारोहिणः तेषां खुरैः आहताः भूत्वा ''रक्तलिप्ताः'' भग्नाङ्गाः चापि भवन्ति । ''कदाचित् प्राणानपि त्यजन्ति'' । <br> एषा क्रीडा '''उत्तर-अफ्घानिस्थाने''','''मध्यएशियाखण्डे'''च प्रसिद्धा वर्तते । एनां क्रीडां अधिकतया अधो लिखितेषु प्रदेशेषु क्रीडन्ति, *कजकीयाः(कजक्स्) (Kazakhs) *अफ्घानीयाः(अफ्घन्स्) (Afghans) *उज्बेकीयाः(उज्बेक्स्) (Uzbeks) *हजरीयाः(हजरस्) (Hazaras) *ताजिकीयाः(ताजिक्स्) (Tajiks) *किर्गीयाः(किर्गिज्) (Kyrgyz) *टर्कीयाः(टर्क्मेन्स्) (Turkmens) *पस्टुनीयाः(पस्टुन्स्) (Pashtuns) अयं क्रीडोत्सवः प्रतिवर्षम् ''अक्टोबर्मासस्य १५ दिने'' ''शाहजाहिरशाह''स्य जन्मदिवसे काबुल्देशे(Kabul) समायोज्यते । बजकशि क्रीडार्थं प्रयोज्याः '''अश्वाः महार्घाः''' भवन्ति । प्रायः '''पञ्चसहस्रमुद्रातः''' इतोपि अधिकमूल्यवन्तः भवन्ति । ==वीथिका== <gallery> Buzkashi Game.jpg|अश्वारोहक्रीडा(बजकशि)(Buzkashi,Kokpar) १ Afghan Game Buzkashi.jpg|अश्वारोहक्रीडा(बजकशि)(Buzkashi,Kokpar) २ Horse.gif|अश्वस्य धावनशैली </gallery> ==आधारः== अभिनवक्रीडातरंगिणी * [http://pocketcultures.com/2013/03/08/what-is-the-kazakh-sport/ What is the biggest Kazakh sport?] * [https://web.archive.org/web/20241205104257/http://www.silkroadadventures.info/en/Kazakhstan/18Culture/9Theinformation-16.html Kokpar Kazakhs] * [http://www.theodorekaye.com/buzkashi/#1 Photo-essay on Buzkashi in Tajikistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924005240/http://www.theodorekaye.com/buzkashi#1 |date=2014-09-24 }} *[http://photo.mellbin.com/Afghanistan/Afghanistan-Buskashi/6361204_xWGx9#401941958_bH7ox Afghanistan Buzkashi Pictures] * [http://www.afghan-web.com/sports/buzkashi.html Afghanistan Online: Afghan National Sport (Buzkashi)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027000537/http://www.afghan-web.com/sports/buzkashi.html |date=2005-10-27 }} * [http://www.afghan-network.net/Culture/buzkashi.html Afghan Sport: Buzkashi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324160802/http://www.afghan-network.net/Culture/buzkashi.html |date=2014-03-24 }} * [http://www.escapeartist.com/efam29/buzk.html The Fierce Afghani Game of Buzkashi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051003214152/http://www.escapeartist.com/efam29/buzk.html |date=2005-10-03 }} * [http://www.zamparelli.us/ Buzkashi In Mazar-e-Sharif] * [http://seanbaby.com/news/buzkashi.htm Buzkashi - Afghanistan's Lovable National Sport] * [http://www.youtube.com/watch?v=9IVToMmlLhk Kok boru video from YouTube] * [http://guneyturkistan.com/ Kok boru video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061128001746/http://www.guneyturkistan.com/ |date=2006-11-28 }} * [http://www.markseager.com/Buzkashi/index.html Mark Seager's Buzkashi Documentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106114447/http://www.markseager.com/Buzkashi/index.html |date=2010-01-06 }} * [http://www.afghanembassy.net/buz.php Afghan Embassy in Australia] * [http://www.tofel.eu/en/buzkashi/ Pictures of buzkashi in Afghan Pamirs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521104308/http://www.tofel.eu/en/buzkashi/ |date=2013-05-21 }} [[वर्गः:चालनक्रीडाः]] [[वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] a92rz3h4p8tqqy0m1lyz3lg4netv8ni 0 14658 502099 485027 2026-11-08T05:21:10Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502099 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site |WHS = हम्पी |Image = [[Image:Hampi virupaksha temple.jpg|250px|हम्पी]] |State Party = [[भारतम्]] |Type = सांस्कृतिकम् |Criteria = (i)(iii)(iv) |ID = 241 |Region = [[List of World Heritage Sites in Asia and Australasia|Asia-Pacific]] |Year = 1986 |Danger = 1999&ndash;2006 |Session = 10th |Link = http://whc.unesco.org/en/list/241 }} [[कर्णाटक]]स्य [[बळ्ळारीमण्डलम्|बळ्ळारीमण्डले]] विद्यमानं पम्पाक्षेत्रम् ('''हम्पी''') होसपेटे (०८३९४) [[विजयनगरसाम्राज्यम्|विजयनगरसाम्राज्यस्य]] राजधानी । ज्ञानस्य पीठं, सांस्कृतिकस्थानं धार्मिकं च क्षेत्रम् । पम्पाक्षेत्रम् आधुनिककाले हम्पी इति प्रसिद्धम् अस्ति । दक्षिणकाशी इति च गौरवेण जनाः कथयन्ति । श्रीकृष्णदेवरायादीनां विजयनगरराजानां प्रशासनं वैभवोपेतम् आसीत् । [[File:Virupaksha temple at Pattadakal.jpg|thumb|'''हम्पी विरूपाक्षदेवालयः''']] श्री [[विद्यारण्यः|विद्यारण्येन]] स्थापितं विजयनगरसाम्राज्यं कर्णाटके साहित्यिकधार्मिकप्रशासनिकदृष्टया च अत्यन्तम् उत्तमम् आसीत् । पापपरिहारकं तीर्थक्षेत्रमिति च यात्रिकानाम् आकर्षकम् एतत् स्थानं [[तुङ्गभद्रा]]नदीतीरे अस्ति । हम्पीति शब्दस्य स्मरणेन प्राचीनस्य वैभवोपेतस्य विजयनगरसाम्राज्यस्य सुन्दरकल्पना मनसि भवति । पम्पाक्षेत्रं पूर्वं विजयनगरमिति ख्यातम् विजयनगरसाम्राज्यस्य राजधानी आसीत् । [[तुङ्गभद्रा]]नदीतीरे स्थितम् एतत् स्थानं कर्णाटकेतिहासे एव महत्त्वपूर्णं स्थानम् आवहति । इदानीमपि हम्पीक्षेत्रं विशिष्टमेव अस्ति । अत्र स्थितानां मातङ्गमौल्यवन्तहेमकूटपर्वतानां पौराणिकः आधारः अस्ति । शिलाशासनानुसारम् एतत् पम्पाक्षेत्रम् । अस्य होसपट्टण, विरूपाक्षपुर, हस्तिनापति,हम्पे, कुञ्जरकोण, विद्यानगर इत्यादिनामानि सन्ति । विजयनगरे अनेकराजवंशीयाः प्रशासनं कृतवन्तः । तैः निर्मितानि भवनानि देवालयाः विग्रहाः सर्वे २० चतुरस्र. कि.मीटरप्रदेशे व्याप्तानि सन्ति सप्तप्रावाराः पूर्वमासन् । शतशः देवालयाः राज्ञां निवासाः भवनानि नृत्यागाराः गोपुराणि सौधाः च अत्र आसन् । विरूपाक्षबजार् इति विपण्याः नाम आसीत् । दोड्डरस्तेप्रदेशे २४० पादमितः दीर्घः, १०३ पादविस्तृतः रत्नस्वर्णमौक्तिकानां वाणीज्यव्यवहाराः प्रचलन्ति स्म । देशविदेशीयाः वणिजः अत्र अगच्छन्ति स्म । विदेशीयाः अत्रत्यं वाणिज्यादिकं दृष्ट्वा स्वयात्राकथनेषु लिखितवन्तः सन्ति । ==विरूपाक्षमन्दिरम्== श्री[[विरूपाक्षदेवालयः]] अधुना प्रमुखम् आकर्षणकेन्द्रम् अस्ति । श्रीविरूपाक्षम् पम्पापतिः इति च कथयन्ति । देवालयस्य मुख्यद्वारे गोपुरम् अस्ति । १७० पादपरिमितोन्नतं गोपुरम् कलायुक्तं वैशिष्ट्यपूर्णं च अस्ति । पूर्वं धार्मिकाध्यात्मिकविषये अत्र [[व्यासरायः|व्यासरायस्वामिनः]] [[व्यासकूटः]], पुरन्दरकनकदासादिदासवरेण्यैः युक्तः [[दासकूटः]] च आस्ताम् । श्रीव्यासरायस्वामी धार्मिकक्षेत्रे अत्युत्तमं कार्यं कृतवान् । आधुनिककालेऽपि प्रतिदिनम् अत्र सहस्रशः जनाः देशीयाः विदेशीयाः च दर्शनार्थम् आगच्छन्ति। विजयविट्टलमन्दिरस्य पुरतः विद्यमानः शिलारथः (कल्लिन रथ) अतिप्रसिद्धः अस्ति । पार्श्वे इतरमण्डपानि सन्ति । विस्तरे प्रदेशे निर्मितम् एतत् [[तुङ्ग्भद्रा]]नदीतीरे सुन्दरप्राङ्गणे अस्ति । तुङ्गभद्रानदीतीरे पुरन्दरमण्डपम् आकर्षकम् अस्ति । तुङ्गभद्रानदीस्नानं च अत्र सुलभम् अस्ति । बहुषु प्रदेशेषु भग्नशिलाकलाकृतयः दर्शनगोचराः भवन्ति इति यात्रिकानां दुःखकारणम् अस्ति । हम्पी क्षेत्रं चतुर्दशं कि.मीटर् विस्तीर्णे व्याप्तं प्राचीनमन्दिरैः स्मारकैः कलाकृतिभिः च विशिष्टम् अस्ति । हम्पीप्रदेशे इदानीम् अत्यन्तं दर्शनीयं नाम विरूपाक्षमन्दिरम् । अत्र पम्पापतिः श्री विरूपाक्षः आराध्यः अस्ति । मन्दिरस्य गोपुरम् अतीवोन्नतं तन्नाम १६५ पादपरिमितम् अस्ति । देवालयस्य आवरणम् १३०x३२० चतुरस्रपादपरिमितम् अस्ति । विरूपाक्षमन्दिरावरणे पम्पावत्याः गणपतेः च लघु मन्दिराणि सन्ति । देवालयस्य आवरणे पम्पाम्बिकामन्दिरम् अस्ति पार्श्वे सरः रमणीयम् अस्ति । विरूपाक्षमन्दिरे एकत्र प्राकारे गोपुरस्य छाया विपरीता दृश्यते एषः विषयः विस्मयजनकः अस्ति । देवालयस्य पुरतः राजमार्गः विस्तृतः अस्ति । पार्श्वे एकं सुन्दरं तटाकम् अस्ति । समीपे [[तुङ्गभद्रा]]नदी प्रवहति । अनेके स्मारकाः विविधानि मूर्तिरहितमन्दिराणि शिल्पकलावैभवं प्रदर्शयन्ति । प्रमुखतया [[विजयविठ्ठलमन्दिरम्|विजयविठ्ठलमन्दिरं]] हजारराममन्दिरं यन्त्रोद्धारकः, प्राणदेवः, उग्रनरसिंहः वीरभद्रः सर्षपगणपतिः च दर्शनीयानि सन्ति । कमलमहल्, चक्रतीर्थं, राज्ञीनां स्नानगृहं महानवमीदिब्ब, पुरन्दरमण्डपः, गजशाला, तुलाभारमण्डपम् इत्यादिषु सर्वेषु स्थलेषु कलाचातुर्यं पश्यामः । हम्पीक्षेत्रं सर्वत्र शिल्पकलावैभवं प्रदर्शयति । विठलमन्दिरे गोपुराणि संयुक्तस्तम्भाः शिलास्तम्भाः च अपूर्वाः सन्ति । शिलास्तम्भेषु सङ्गीतध्वनिः निस्सरति । पार्श्वे एकः रथः शिलानिर्मितः अस्ति चक्राणि अपि शिलामयानि सन्ति । विश्वप्रसिद्धम् अद्वितीयमिदम् । महानवमीदिब्ब इति किञ्चित् विशालम् मुक्तसभाङ्गणम् अस्ति । ८०x८०x२२ पादघनाकारकम् एतत् । अत्र शिलासु अतीवसुन्दरचित्राणि सन्ति । मृगयाचित्राणि नृत्यभङ्ग्यः पौराणिकचित्राणि दर्शनीयानि सन्ति । नवरात्रिसमये अत्र विविधा कार्यक्रमाः भवन्ति स्म । कमलमहल् एकम् सुन्दरं शिल्पमस्ति । हिन्दुमुस्लिम् शैलियुक्तम् एतत् द्विस्तरीयं च शिल्पमेतत् । गजशाला, राज्ञीनां स्नानगृहाणि, हजाररामदेवालयः, तुलाभारमण्डपः, सर्षपगणपतिः ३२ पादपरिमितः, चणकगणपतिः १८ पादपरिमितः, दण्डनायकनिवासाः इत्यादि दर्शकानाम् आश्चर्यं जनयन्ति । अत्र समीपे तुङ्गभद्रातीरे पुरन्दरदासमण्डपः अतीव सुन्दरः शिलामण्डपः अस्ति । समीपे एव कमलापूरे वस्तुसङ्ग्रहालयः दर्शनीयः अस्ति । हम्पीप्रदेशे [[कन्नडविश्वविद्यालयः]] स्थापितः अस्ति । होसपेटेनगरसमीपे दर्शनीयः [[तुङ्गभद्राजलाशयः]] अस्ति । अत्र सूर्यास्तदर्शनम् अतीव सन्तोषाय भवति । सुन्दरम् उद्यानं सङ्गीतोत्सांसि अत्र रचितानि सन्ति । जलाशये नौकाविहारः अपि साध्यः अस्ति । हम्पीक्षेत्रे शिला एव सर्वं कथयति इति विशेषज्ञाः वदन्ति । ==मार्गः== ===वायुमार्गः=== समीपविमाननिस्थानानि [[बळ्ळारी]] [[हुब्बळ्ळी]] [[बेळगावी]] [[बेङ्गळूरु]] । ===धूमशकटमार्गः=== गुन्तकल्- हुबळ्ळीमर्गे होसपेटेनिस्थानम् अस्ति । ततः २० कि.मी । ===वाहनमार्गः=== होसपेटेनगरपर्यन्तं सर्वतः सम्पर्कः अस्ति । [[बेङ्गळूरु]]तः ३४० कि.मी ।[[हुब्बळ्ळी]]तः १५० कि.मी । वसतेः कृते होसपेटे नगरे उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति । <gallery perrow="4"> Image:Hampi aug09 22.jpg |विरूपाक्षमन्दिरस्य गोपुरम् Image:Hampi aug09 56.jpg |अञ्जनाद्रिपर्वतात् दृश्यमानानि क्षेत्राणि Image:Hampi aug09 111.jpg |हेमकूटसमुच्चयः Image:Hampi Walls.jpg |प्राचीननगरस्य अवशेषाणि Image:Hampi aug09 226.jpg |कमलमहल् Image:Hampi aug09 243.jpg |भूम्यन्तर्गतमन्दिरस्य सोपानरूपी जलाशयः Image:Hampi aug09 234.jpg |गजशाला Image:Hampi_chariot.jpg |शिलारथः Image:Old man in front of a temple in Hampi.JPG|विठ्ठलमन्दिरस्य भग्नगोपुरम् Image:Sunset Hampi.jpg|हम्प्याः सूर्यास्तः File:Hampi temples.jpg|हम्पिमन्दिराणि File:WatchTower.JPG|दर्शनगोपुरम् File:Kamalmahal.JPG|कमलमहल् File:Narasimha Vigrah.JPG|उग्रनरसिंहः </gallery> ==Scenery== {{Wide image|Hampi7-gimped-small.jpeg|1024px|<center>मातङ्गपर्वतात् स्वीकृतं हम्पीक्षेत्रस्य हृदयङ्गमं दृश्यम्</center>}} ==बाह्यानुबन्धाः== * [https://web.archive.org/web/20250415225003/http://www.kaladarshana.com/sites/%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80 - विजयनगरस्य स्थापत्यशास्त्र] * [http://whc.unesco.org/sites/241 हम्पी - UNESCO World Heritage Site] * [http://www.karnataka.com/tourism/hampi/कर्नाटकरज्ये हम्पी ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि}} [[वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि]] [[वर्गः:कर्णाटकस्य ऐतिहासिकस्थानानि]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] 6ze8uq77h3yvsnmmfc98lhmy9efpks3 0 15642 501998 499201 2026-11-07T22:15:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 501998 wikitext text/x-wiki [[File:Shri Shankaracharya.jpg|thumb|150px|[[शङ्कराचार्यः]]]] '''अद्वैतवेदान्तः''' ([[:en:ISO 15919|ISO 15919]]: ''Advaitavēdāntaḥ'') [[भारतीयदर्शनशास्त्रम्|दर्शनेषु]] अन्यतमः। न द्वैतम् अद्वैतम् । [[ज्ञानम्|ज्ञानस्य]] चरमस्थितिरेव अद्वैतमित्युच्यते । [[शङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्याणाम्]] आगमनात् प्रागपि अद्वैतसिद्धान्तः आसीत् । परन्तु शङ्कराचार्याणाम् आगमनानन्तरं प्रसिद्धिं गतम् एतत् दर्शनम् । अस्य मतस्य प्रवर्तकः [[शङ्कराचार्यः]] । अद्वैतदर्शनं [[शङ्कराचार्यः]] [[प्रस्थानत्रयम्|प्रस्थानत्रयेण]] [[श्रुतिः|श्रुति]] [[स्मृतयः|स्मृति]] [[सूत्रम्|सूत्रैः]] समर्थितवान् अस्ति। अतः अस्य दर्शनस्य "शाङ्करदर्शनम्" इत्यपि प्रसिद्धिः अस्ति। अस्मिन् दर्शने जीवब्रह्मणोः ऐक्यं प्रतिपादयन्ति। प्रपञ्चे जीवभावङ्गतस्य विवेकिनः प्रत्येकपुरुषस्य धर्मार्थकाममोक्षाख्याः चत्वारः पुरुषार्थाः सन्ति । चतुर्षु एतेषु आद्यास्त्रयः पाञ्चभौतिकेऽस्मिन् प्रपञ्चे भौतिकस्य जीवस्य कृते इहफलभोगत्वेन विहिताः भवन्ति । अन्तिमः मोक्षः परमसुखात्मकः इति कथनात् अयं परमपुरुषार्थः भवति । चतुर्णामेतेषां चतुर्वर्गत्वेन व्यवहारः। वर्गचतुष्टये आद्यास्त्रयः तत्तत्पुरुषमत्यनुसारम् उत्पन्नत्वात् एतेषाम् अनित्यत्वम् उच्यते । अन्तिमत्वेन निर्विशेषात्मकं सुखं प्राप्यते इत्यतः [[मोक्षः]] नित्यः इति शास्त्रेषु गीयते। नित्यभूतस्यास्य मौक्षस्वरूपस्य प्राप्त्यर्थं विभिन्नाः दर्शनकाराः भिन्नभिन्नप्रकारेण स्वमतं व्याचक्षुः । वेदान्तशास्त्रे केवलमात्मस्वरूपं प्रतिपाद्यते इति हेतोः मुमुक्षुः वेदान्तशास्त्रपठनश्रवणमननादिषु प्रवृत्तो भवति । तस्मात् एतत् शास्त्रं सर्वेषां शास्त्राणां शिरोमणिभूतं भवति । अस्मिन्नपि शास्त्रे [[आत्मा|आत्मनः]] स्वरूपप्रतिपादनं महता विस्तरेण प्रतिपादितमस्ति । यत्र समस्तवेदमन्त्राणां लक्ष्यत्वेन अन्तिमं तत्त्वमेकं वर्णितं भवति तत् वेदान्तशास्त्रमित्युच्यते ।<br /> [[उपनिषदः|उपनिषन्मन्त्रसमूहस्यापि]] [[वेदान्तः]] इति संज्ञा, यतः समस्तवेदानां परमलक्ष्यात्मकं तत्त्वमुपनिषन्मन्त्रेषु निगदितमस्ति । परिदृश्यमानस्य चराचरात्मकस्य सकलप्रपञ्चस्य सृष्टिकर्तृत्वेन मूलकारणं यद् [[ब्रह्म]], तस्य सम्पूर्णं विवेचनात्मकं ज्ञानमुपनिषत्स्वेव लभ्यते, एवमन्यत्र न प्राप्यते । अतः वेदानामन्तिमं रहस्यमुपनिषदि कथितत्वात् [[उपनिषदः|उपनिषत्]] वेदान्तत्वेन आद्रियते । उक्तं च वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणम् इति । परन्तु उपनिषत्सु अत्यन्तरहस्यत्वेन गूढतमभावाः सन्तीति कृत्वा उपनिषदर्थं सर्वैः ज्ञातुं न शक्यते । सर्वेषां सम्यगवबोधनाय परमकारुणिकः वेदव्यासः उपनिषत्सारभूतानाम् अर्थान् एकीकृत्य सूत्ररूपेण प्रणिनाय । यानि इदानीं गीयन्ते ब्रह्मसूत्राणि अथवा वेदान्तसूत्राणि इति । ब्रह्मसूत्रात्मकः भागः अत्यल्पः, अथापि महत्वपूर्णः इति कृत्वा एतेषां सूत्राणां व्याख्याने आहत्य एकादशजनाः स्वजन्म समर्पितवन्तः । ==तत्त्वानि== अद्वैतवेदान्तस्य तत्त्वानां निरूपणे वैशिष्ट्यम् अस्ति । ब्रह्मतत्त्वमेव परमार्थः । अस्य परमार्थस्य भिन्नपरमार्थः नास्तीत्यतः एव अद्वैतसिद्धान्तः इति विख्यातः अस्ति । '''ब्रह्मसत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः''' इति अस्य सिद्धान्तः । तर्हि जगत्, जीवः नास्ति किम् ? एतौ न परमार्थौ । केवलम् अध्यासेन भासेते । अतस्मिन् तद् बुद्धिः अध्यासः इति । वेदान्तनये अपि तत्त्वानि भविष्यन्ति । तद्यथा- ब्रह्म, सगुणब्रह्म, निर्गुणब्रह्म, सोपाधिकः, सर्वज्ञः, परमेश्वरः, जीवः, जीवस्वरूपम्, आत्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वम्, जीवात्म-परमात्मनोः ऐक्यम्, तयोः जीवात्मपरमात्मनोः अभेदप्रतिपादनम्, मायोपाधिना ईश्वरः, अविद्योपाधिना जीवः इति प्रतिपादनम्, अविद्या, माया उपाधिः, संसारस्य अनादित्वम्, सृष्टिः, जगत्, सृष्टिविषये ब्रह्मणः उपादानकारणत्वम्, निमित्तकारणत्वम्, प्रपञ्चमिथ्यात्वम्, जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याद्यवस्थानां प्रतिपादनम्, स्वप्नदृष्टान्तः, पञ्चमहाभूतानां विवेचनम्, पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि, एवमन्तःकरणस्योत्पत्तिः, पञ्चकर्मेन्द्रियाणि, तथा प्राणस्योत्पत्तिः, स्थूलशरीरम्, लिङ्गशरीरम्, कारणशरीरम्, सत्तात्रैविध्यम्, ब्रह्मणि पञ्चभूतानां लयः, सृष्टेः पूर्वं ब्रह्मणः स्वरूपप्रतिपादनमित्यादीनि तत्त्वानि प्रतिपादितानि, एवं तेषां तत्त्वानां स्वरूपविवेचनमपि सम्यक् प्रसाधितम् । ==मुख्यविषयाः== ===सृष्टिप्रक्रिया कारणवादः च=== ब्रह्म मायोपाधिना सहितः ईश्वरो भूत्वा जगतः सृष्टेः कारणीभूतः अस्ति । जगतः सृष्टिः इच्छापूर्विका<ref>बहुस्यां प्रजायेय- छान्दोग्योपनिषत् ६.२.३</ref> । अस्यां सृष्टिप्रक्रियायां ईश्वरः निमित्तकारणम् भवति । ईश्वरस्य सङ्कल्पेनैव आदौ [[आकाशः|आकाशस्य]] समनन्तरं क्रमशः [[वायुः|वायोः]], [[तेजः|तेजसः]], [[जलम्|जलस्य]], [[पृथिवी|पृथिव्याः]] च पञ्चभूतानां सृष्टिः अभवत् ।<ref>तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः॥ <br> आकाशाद्वायु वायोरग्निः, अग्नेरापः, अद्भ्यः पृथिवी, पृथिया ओषधयः । तैत्तिरीयोपनिषत् (ब्रह्मानन्दवल्ली)१.१</ref> एतेषु आकाशे शब्दगुणः, वायौ शब्दः स्पर्शश्च, तेजसि [[शब्दः]], [[स्पर्शः]], रूपञ्च, जले शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसश्च, पृथिव्यां शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, गन्धः च गुणाः भवन्ति । एतानि पञ्चभूतानि मायया सहितानि । ===सत्यत्वं ख्यातवादः च=== ज्ञानानां विषये दार्शनिकाः विवेचितवन्तः । पञ्चविधख्यातयः निरूपिताः सन्ति । आख्यातिः, असत्ख्यातिः, आत्मख्यातिः, अन्यथाख्यातिः, अनिर्वचनीयख्यातिः च । [[मीमांसा|मीमांसकानाम्]] आख्यातवादः, माध्यमिकबौद्धानाम् असत्ख्यातिवादः, योगाचार्याबौद्धानाम् आत्मख्यातिवादः, [[न्यायदर्शनम्|तार्किकानाम्]] अन्याथाख्यातिवादः, अद्वैतिनाम् अनिर्वचनीयख्यातिवादः च । [[माया]] सत्, असत्, सदसत्, इति निर्वचनं न शक्यते । अतः अनिर्वचनीयम् अस्ति [[माया]] । मायायाः स्वरूपं [[शङ्कराचार्यः]] विवेकचूडामणौ वर्णितवान् अस्ति । <br> :'''सन्नप्यसन्नप्युभयात्मिका नो''' ::'''भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो''' । :'''साङ्गाप्यनङ्गाप्युभयात्मिका नो''' ::'''महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा ॥''' इति ===मोक्षस्वरूपम्=== चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्षाख्यः अन्यतमः । [[मोक्षः]] आत्मनः सहजस्वरूपम् । स्वाभाविकतया जीवः नित्यशुद्धबुद्धमुक्तः । मोक्षः प्राप्यः उत्पाद्यः वा न । बृहदारण्यकोपनिषदः [[शाङ्करभाष्यम्|शाङ्करभाष्यस्य]] [[सुरेश्वराचार्यः]] व्याख्यानं कृतवान् । तस्मिन् मुक्तेः स्वरूपम् निरूपितवान् <ref>राजसूनोः स्मृतिप्राप्ता व्याधभावो निवर्तते ।<br> कथैवमात्मनोऽज्ञस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यतः ॥ (बृहदारण्यकोपनिषद्-भाष्यम्, सुरेश्वराचार्यस्यवार्तिका २.१.२०)</ref>, कश्चित् राजकुमारः बाल्ये व्याधकुले प्रवृद्धः। कालान्तरे नाहं व्याधः राजकुमारोऽहम् इति ज्ञातवान् । तथैव, जीविः '''तत्त्वमसि''' इत्यादिभिः महावाक्यैः अज्ञाननिवृत्तिं सम्प्राप्य, जीवब्रह्मणोः अभेदं ज्ञात्वा च स्वस्वरूपभवनम् मोक्षः । सहजस्वरूपस्य अज्ञानावरणनिवृत्तिः एव वेदान्तस्य लक्ष्यम् इति शङ्कराचार्यः प्रतिपादितवान् अस्ति ।<ref>अस्य अनर्थहेतोः प्रहाणाये आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते ॥ "ब्रह्मसूत्र-शाङ्कराभाष्यम्", उपोद्घातः (अध्यासप्रकरणम्)</ref> ब्रह्मणः अपरोक्षज्ञानमेव मोक्षसाधनम् । ब्रह्मज्ञानं श्रवणात् अनुभवे पर्यवसतं भवति<ref>अनुभवावसानत्वात् भूतविषयेत्वाच्छ ब्रह्मज्ञानस्य । "ब्रह्मसूत्र-शाङ्कराभाष्यम्" १.१.२</ref>। ब्रह्मणः विषये श्रुत्याद्याः, अनुभवाः च प्रमणभूताः । ब्रह्मज्ञानं मोक्षसाधनम् न तु शाब्दज्ञानम् इति [[शङ्कराचार्यः]] उल्लिखति । तत् एवम्, <br> :न गच्छति विनापानं व्याधिताषधिशब्दतः । ::विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते ॥<ref>विवेकचूडामणिः, श्लोकसंख्या-६२</ref> ===[[माया]]=== [[अविद्या]], अनिर्वचनीया च या सा [[माया]] । या मा सा [[माया]] इत्यपि कथयन्ति । मा नाम त्रिकालेश्वपि न विद्यते किन्तु अस्ति इति भाति । यद्यपि आत्मनः एकत्वे अन्यत् सर्वं मिथ्या इति सिध्यति तथापि संक्षेपेण तस्य मिथ्यास्वरूपस्यापि उपवर्णनं भवति । तथा हि- दृश्यप्रपञ्चः बुद्ध्यादयश्च मिथ्याभूताः इति अस्मिन् वेदान्तशास्त्रे प्रतिपाद्यते । अद्वितीयः सः परमात्मा स्वशक्त्या विचित्ररूपेण परिदृश्यमानम् अमुं प्रपञ्चं सृजति, अनन्तरं च सृष्टं सर्वं जगत् स्वात्मनि विलीनं करोति । प्रपञ्चस्य जन्मनाशौ भवतः इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् अभ्युपगतत्वात् दृश्यमानः प्रपञ्चः मिथ्या भवति । ===[[अविद्या]]=== अविद्यायाः अस्तित्वे किं प्रमाणम् ? समाधानत्वेन "अहमज्ञः, मामन्यं च न जानामि" इत्यादि सांव्यवहारिकं वचनमेव अविद्यायाः सत्त्वे प्रमाणं भवति इत्युच्यते । ===[[ब्रह्म]]=== जीवब्रह्मणोः एकता उच्यते, जीवस्तु ज्ञातः ब्रह्म तु न ज्ञातम्, अज्ञाते ब्रह्मणि कथमेकता? यदि [[ब्रह्म]] ज्ञातुमित्युच्यते तर्हि किं प्रमाणम् ? इति विचारे पूर्वपक्षी वदति, ननु ब्रह्मज्ञाने प्रत्यक्षं न प्रमाणम् । यतः ब्रह्मणः अतीन्द्रियत्वात् । अतीन्द्रियं न कदापि प्रत्यक्षीक्रियते। प्रत्यक्षानुमानोपमानानां प्रमाणानां ब्रह्म विषयत्वाभावात् इमानि ब्रह्मणि ब्रह्मसाधने न क्षमन्ते । अन्तिममागमप्रमाणमस्त्येव । तेन ब्रह्मणः अस्तित्वे ब्रह्मस्वरूपज्ञाने प्रमाणत्त्वमस्त्त्येव । श्रुतिभिः ब्रह्म आगमगम्यत्वेनोक्तम् । ===[[अध्यासः]]=== अध्यासो नाम "अतस्मिंस्तद्बुद्धिः" इति भाष्यकारस्य वचनम् । तद्यथा- पुत्रभार्यादिषु विकलेषु सकलेषु वा अहमेव विकलः सकलो वेति बाह्यधर्मान् अध्यस्यति । स्थूलोऽहम्, कृशोऽहम्, गौरोऽहम्, तिष्ठामि इत्यादि देहधर्मान् स्वात्मनि अध्यस्यति । ==अवस्थाः== जीवस्य जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्तिः इति तिस्रः अवस्थाः सन्ति। एवमेव व्यवहारावस्था, विचारावस्था, विज्ञानावस्था इति दशाभेदेन भिद्यन्ते अवस्थाः। * "व्यवहारावस्था"- जाग्रदवस्था एव व्यवहारावस्था भवति। अस्यां प्रमाणप्रमेयान् अनुस्रुत्य कार्यकारणपुण्यपापस्वर्गदुःखगुरुशिष्यबन्धमोक्षादिविषयाः निरूपिताः दृश्यन्ते। * "विचारावस्था"-विचारावस्था चित्तशुद्धिम्, वैराग्यम्, विवेकञ्च सम्पादयति। विवर्तमार्गाय अर्हताप्राप्तये अस्याः विचारावस्थायाः आवश्यकता अस्ति। एषा स्वप्नसदृशावस्था भवति। साधकः व्यवहारं सर्वमपि स्वप्नसदृशम् इति भावयति। साधकस्य उपयुक्ता श्रेष्ठावस्था भवति। कुतः चेत् प्रपञ्चः मायामयः इति दृढं भवति अस्याम् अवस्थायाम्। *"विज्ञानावस्था"- एषा अवस्था सुषुप्तावस्थायाः सदृशी भवति। गाढनिद्रायां प्रपञ्चस्वप्नौ न भवतः एव सर्वमपि मिथ्यारूपेण भवन्ति। केवलम् आत्मानुभवः भवति। अमुं विषयं [[गौडपादाचार्यः]] एव निरूपितवान् अस्ति, '''न निरोधो न चोत्पत्तिः न बद्धो न च साधकः।'''<br> '''न मुमुक्षुः न वै मुक्तः इत्येषा परमार्थतः॥''' ==अद्वैतपीठानि== {| class="wikitable" |- !शिष्याः<br>(lineage) !दिक् !पीठानि !महावाक्यानि !वेदः !सम्प्रदायः |- |[[पद्मपादाचार्यः]] !पूर्वा |गोवर्धनपीठम् |प्रज्ञानं ब्रह्म (''Consciousness is Brahman'') |[[ऋग्वेदः]] |भोगावल(Bhogavala) |- |[[सुरेश्वराचार्यः]] !दक्षिणम् |श्रुङ्गेरी शारदापीठम् |अहं ब्रह्मास्मि (''I am Brahman'') |[[यजुर्वेदः]] |भूरिवल (Bhūrivala) |- |[[हस्तामलकाचार्यः]] !पश्चिमा |द्वारकापीठम् |तत्त्वमसि (''That thou art'') |[[सामवेदः]] | कितवल(Kitavala) |- |[[तोटकाचार्यः]] !उत्तरम् |ज्योतिर्मठपीठम् |अयमात्मा ब्रह्म (''This Atman is Brahman'') |[[अथर्ववेदः]] |नन्दवल(Nandavala) |} ==प्रमाणानि== अद्वैतवेदान्ते ६ प्रमाणानि सन्ति। तानि, *प्रत्यक्षप्रमाणम् *अनुमानप्रमाणम् *उपमानप्रमाणम् *आगमप्रमाणम् *अर्थापत्तिप्रमाणम् *अनुपलब्धिप्रमाणम् ==मुख्यांशाः== * निरपेक्षज्ञानं नाम शुद्धचैतन्यम्, अतः इदं शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावयुक्तं भवति। * आत्मप्रकाशात् अन्तःकरणस्य विकारः एव वृत्तिज्ञानं भवति। अस्य व्यावहारिकवस्तूनां ग्रहणयोग्यता भवति। इदं पारमार्थिकसत्यं न भवति। * ज्ञानं स्वयं प्रकाशः भवति। परप्रकाशः न भवति। अतः ज्ञानं स्वतःप्रमाणं भवति। * अद्वैते प्रत्यक्षादिनि ६ प्रमाणानि सन्ति। * नानात्वभावनया संसारी भवति। [[ब्रह्मा]]त्मैक्यज्ञानेन मुक्तः भवति। *ब्रह्मसाक्षात्कारः एव मोक्षः। मोक्षः कर्मणः असाध्यः। कर्म उत्पाद्यः, आप्य, विकार्यम् च भवति। मोक्षस्तु अनुत्पाद्यः, अनाप्य, अविकार्यञ्च भवति। * निष्कामकर्म चित्तशुद्धिकरणे सहायकं भवति। निष्कामकर्मणे कर्मबन्धः न भवति। * ज्ञानसम्पादनमेव लक्ष्यं भवति। * शमदमउपरतितितिक्षासमाधानश्रद्धादयाः "शमादिषट्केन व्यवह्रियते” । * साधकाय श्रवणमनननिधिध्यासनानि अपेक्ष्यन्ते। एतैः क्रमेण मुक्तः भवति। आत्मानन्दः उत ब्रह्मानन्दः एव मुक्तिः भवति। ==ग्रन्थाः== {| class="wikitable" |- ! ग्रन्थनाम!! कर्ता !! कालः |- | [[ब्रह्मसूत्राणि]] || बादरायणः || ४०० क्रि.श |- | [[माण्डूक्योपनिषत्कारिका]] || गौडपादः || ६०० क्रि.श |- | [[भामती]]|| वाचस्पतिमिश्रः || ८५० क्रि.श |- | [[पञ्चपादिका]] || पद्मपादाचार्यः || ८५० क्रि.श |- | [[आत्मबोधव्याख्यानम्]] || पद्मपादाचार्यः || ८५० क्रि.श |- | [[इष्टसिद्धिः]]|| विमुक्तात्म || ८२० क्रि.श |- | [[संक्षेपशारीरकम्]] || सर्वज्ञात्म || ८५० क्रि.श |- | [[खण्डनखण्डखाद्यम्]] || श्रीहर्षः || १२ शतकम् |- | [[पदार्थतत्त्वनिर्णयः]] || गङ्गापुरि भट्टारकः || १० उत ११ शतकम् |- | [[खण्डनखण्डखाद्यम्]] || श्रीहर्षः || १२ शतकम् |- | [[तत्त्वप्रदीपिका]] || चित्सुखः || १३ शतकम् |- | [[वेदान्तसारः]] || सदानन्दः || १५ शतकम् |- | [[सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहः]] || अप्पय्यदीक्षितः || १६ शतकम् |- | [[अद्वैतसिद्धिः]]|| मधुसूधनसरस्वती || १६ शतकम् |- | [[वेदान्तपरिभाषा]] || धर्मराजाध्वरिः || १६ शतकम् |- | [[सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्]] || कृष्णानन्दः || १७ शतकम् |- | [[तत्त्वकौस्तुभम्]] || भट्टोजिदीक्षितः || १७ शतकम् |- | [[आभोगः]] || लक्ष्मीनृसिंहः || १७ शतकम् |- | [[अद्वैतब्रह्मसिद्धिः]] || सदानन्दः काश्मीरक || १८ शतकम् |- | [[स्वराज्यसिद्धिः]] || गङ्गाधरसरस्वती || १९ शतकम् |} ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>https://web.archive.org/web/20131001185739/http://rsvidyapeetha.ac.in/ ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६ |} ==वहदत अल-उजुद== [[वहदत अल-उजुद]]स्य सूफी-अवधारणा अद्वैत-वेदान्त-ग्रन्थे दावितस्य विश्वदृष्टेः समीपस्थः अस्ति जियौर रहमान-अज्मी इत्यस्य उत्पत्तिः हिन्दुधर्मस्य वेदान्त-दर्शनात् अभवत् इति दावान् करोति, यत् इब्न-अरबी-इत्यनेन भारत-भ्रमणानन्तरं स्वपुस्तके लिखितम् खलीफा अल मामुनस्य शासनकाले अरबीभाषायां अनुवादितः मक्काविजयः, मंसूरहल्लाजः च भारतस्य अनेकयात्रायां एतस्याः अवधारणायाः विषये लिखितवन्तौ भारतयात्रायाः अनन्तरं बगदाद्-देशं प्रत्यागत्य हल्लाजः लिखितवान् ध्याने वदन्ति انا الحق ("अनाल हक") "अहमेव सत्यम्", यत् सः भारतयात्रायां महावाक्यदर्शनात् गृहीतवान् "अहं ब्रह्मस्मि" इत्यस्मात् एकं वाक्यम्। सूफी धर्मशास्त्रज्ञः मार्टिन् लिन्सः कथयति यत्, राजकुमारः दारा शिको (मृत्युः १६१९) मुगलसम्राट् शाहजहानस्य सूफीपुत्रः आसीत् । सः अवदत् यत् हिन्दुनां सूफीधर्मः अद्वैतवेदान्तः च शब्दभेदं विहाय समानाः सन्ति। ==सम्बद्धलेखाः== *[[अद्वैतवेदान्तस्य ग्रन्थाः]] *[[शङ्कराचार्यः]] ==आधाराः== <references/> ==बाह्यानुबन्धः== * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Advaita_Vedanta|अद्वैतवेदान्तः}} ‎ [[वर्गः:अद्वैतदर्शनम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:दर्शनानि]] [[वर्गः:वेदान्तः]] aq7jrv1gxyq5yoxa5555bfzvhq1qxgd 4 15816 501992 501837 2026-11-07T20:32:20Z MediaWiki message delivery 10391 /* WikiRefine Campaign Starts Today – Join the 15-Day Improvement Drive! */ नवीनविभागः 501992 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{तलं गच्छतु}} {{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}} [[वर्गः:प्रकीर्णसभायाः पृष्ठानि]] == Help panel question on [[:मेघ-संगणनम्|मेघ-संगणनम्]] (१४:०१, ३ डिसेम्बर् २०२५) == how to uploade this in sanskrit wikipedia --[[User:2410512DeekshithaG|2410512DeekshithaG]] ([[User talk:2410512DeekshithaG|चर्चा]]) १४:०१, ३ डिसेम्बर् २०२५ (UTC) == <section begin="announcement-header" />The Call for Feedback: Board of Trustees elections is now closed <section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" />:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback is now closed|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback is now closed|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Call for Feedback is now closed}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The [[m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections|Call for Feedback: Board of Trustees elections]] is now closed. This Call ran from 10 January and closed on 16 February 2022. The Call focused on [[m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Discuss Key Questions#Questions|three key questions]] and received broad discussion [[m:Talk:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Discuss Key Questions|on Meta-wiki]], during meetings with affiliates, and in various community conversations. The community and affiliates provided many proposals and discussion points. The [[m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections/Reports|reports]] are on Meta-wiki. This information will be shared with the Board of Trustees and Elections Committee so they can make informed decisions about the upcoming Board of Trustees election. The Board of Trustees will then follow with an announcement after they have discussed the information. Thank you to everyone who participated in the Call for Feedback to help improve Board election processes. Thank you, Movement Strategy and Governance<br /><section end="announcement-content" /> [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) ०८:२१, ५ मार्च् २०२२ (UTC) == UCoC Enforcement Guidelines Ratification Vote Begins (7 - 21 March 2022) == The ratification of the [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] (UCoC) [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|enforcement guidelines]] has started. Every eligible community member can vote. For instructions on voting using SecurePoll and Voting eligibility, [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voter_information|please read this]]. The last date to vote is 21 March 2022. '''Vote here''' - https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:SecurePoll/vote/391 Thank you, [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) १७:१५, ७ मार्च् २०२२ (UTC) == CIS-A2K Newsletter February 2022 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Hope you are doing well. As you know CIS-A2K updated the communities every month about their previous work through the Newsletter. This message is about February 2022 Newsletter. In this newsletter, we have mentioned our conducted events, ongoing events and upcoming events. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Launching of WikiProject Rivers with Tarun Bharat Sangh|Wikimedia session with WikiProject Rivers team]] * [[:m:Indic Wikisource Community/Online meetup 19 February 2022|Indic Wikisource online meetup]] * [[:m:International Mother Language Day 2022 edit-a-thon]] * [[c:Commons:Pune_Nadi_Darshan_2022|Wikimedia Commons workshop for Rotary Water Olympiad team]] ; Ongoing events * [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon March 2022|Indic Wikisource Proofreadthon March 2022]] - You can still participate in this event which will run till tomorrow. ;Upcoming Events * [[:m:International Women's Month 2022 edit-a-thon|International Women's Month 2022 edit-a-thon]] - The event is 19-20 March and you can add your name for the participation. * [[c:Commons:Pune_Nadi_Darshan_2022|Pune Nadi Darshan 2022]] - The event is going to start by tomorrow. * Annual proposal - CIS-A2K is currently working to prepare our next annual plan for the period 1 July 2022 – 30 June 2023 Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/February 2022|here]]. Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 08:58, 14 March 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Pune Nadi Darshan 2022: A campaign cum photography contest == Dear Wikimedians, Greetings for the Holi festival! CIS-A2K is glad to announce a campaign cum photography contest, Pune Nadi Darshan 2022, organised jointly by Rotary Water Olympiad and CIS-A2K on the occasion of ‘World Water Week’. This is a pilot campaign to document the rivers in the Pune district on Wikimedia Commons. The campaign period is from 16 March to 16 April 2022. Under this campaign, participants are expected to click and upload the photos of rivers in the Pune district on the following topics - * Beauty of rivers in Pune district * Flora & fauna of rivers in Pune district * Religious & cultural places around rivers in Pune district * Human activities at rivers in Pune district * Constructions on rivers in Pune district * River Pollution in Pune district Please visit the [[:c:commons:Pune Nadi Darshan 2022|event page]] for more details. We welcome your participation in this campaign. Thank you [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०७:१९, १५ मार्च् २०२२ (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Universal Code of Conduct Enforcement guidelines ratification voting is now closed == : ''[[metawiki:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote/Closing message|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[metawiki:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote/Closing message|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Vote/Closing message}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Greetings, The ratification voting process for the [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|revised enforcement guidelines]] of the [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] (UCoC) came to a close on 21 March 2022. '''Over {{#expr:2300}} Wikimedians voted''' across different regions of our movement. Thank you to everyone who participated in this process! The scrutinizing group is now reviewing the vote for accuracy, so please allow up to two weeks for them to finish their work. The final results from the voting process will be announced [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|here]], along with the relevant statistics and a summary of comments as soon as they are available. Please check out [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voter information|the voter information page]] to learn about the next steps. You can comment on the project talk page [[metawiki:Talk:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|on Meta-wiki]] in any language. You may also contact the UCoC project team by email: ucocproject[[File:At_sign.svg|link=|16x16px|(_AT_)]]wikimedia.org Best regards, [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) ०९:५४, २३ मार्च् २०२२ (UTC) == Announcing Indic Hackathon 2022 and Scholarship Applications == Dear Wikimedians, we are happy to announce that the Indic MediaWiki Developers User Group will be organizing [[m:Indic Hackathon 2022|Indic Hackathon 2022]], a regional event as part of the main [[mw:Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] taking place in a hybrid mode during 20-22 May 2022. The event will take place in Hyderabad. The regional event will be in-person with support for virtual participation. As it is with any hackathon, the event’s program will be semi-structured i.e. while we will have some sessions in sync with the main hackathon event, the rest of the time will be upto participants’ interest on what issues they are interested to work on. The event page can be seen on [[m:Indic Hackathon 2022|this page]]. In this regard, we would like to invite community members who would like to attend in-person to fill out a [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc1lhp8IdXNxL55sgPmgOKzfWxknWzN870MvliqJZHhIijY5A/viewform?usp=sf_link form for scholarship application] by 17 April, which is available on the event page. Please note that the hackathon won’t be focusing on training of new skills, and it is expected that applications have some experience/knowledge contributing to technical areas of the Wikimedia movement. Please post on the event talk page if you have any queries. [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:३१, ७ एप्रिल् २०२२ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&oldid=23115331 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K Newsletter March 2022 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Hope you are doing well. As you know CIS-A2K updated the communities every month about their previous work through the Newsletter. This message is about March 2022 Newsletter. In this newsletter, we have mentioned our conducted events and ongoing events. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Wikimedia session in Rajiv Gandhi University, Arunachal Pradesh|Wikimedia session in Rajiv Gandhi University, Arunachal Pradesh]] * [[c:Commons:RIWATCH|Launching of the GLAM project with RIWATCH, Roing, Arunachal Pradesh]] * [[c:Commons:Pune_Nadi_Darshan_2022|Wikimedia Commons workshop for Rotary Water Olympiad team]] * [[:m:International Women's Month 2022 edit-a-thon]] * [[:m:Indic Wikisource Proofreadthon March 2022]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Relicensing & digitisation of books, audios, PPTs and images in March 2022|Relicensing & digitisation of books, audios, PPTs and images in March 2022]] * [https://msuglobaldh.org/abstracts/ Presentation on A2K Research in a session on 'Building Multilingual Internets'] ; Ongoing events * [[c:Commons:Pune_Nadi_Darshan_2022|Wikimedia Commons workshop for Rotary Water Olympiad team]] * Two days of edit-a-thon by local communities [Punjabi & Santali] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/March 2022|here]]. Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 09:33, 16 April 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Extension of Pune Nadi Darshan 2022: A campaign cum photography contest == Dear Wikimedians, As you already know, [[c:Commons:Pune_Nadi_Darshan_2022|Pune Nadi Darshan]] is a campaign cum photography contest on Wikimedia Commons organised jointly by Rotary Water Olympiad and CIS-A2K. The contest started on 16 March on the occasion of World Water Week and received a good response from citizens as well as organisations working on river issues. Taking into consideration the feedback from the volunteers and organisations about extending the deadline of 16 April, the organisers have decided to extend the contest till 16 May 2022. Some leading organisations have also shown interest in donating their archive and need a sufficient time period for the process. We are still mainly using these topics which are mentioned below. * Beauty of rivers in Pune district * Flora & fauna of rivers in Pune district * Religious & cultural places around rivers in Pune district * Human activities at rivers in Pune district * Constructions on rivers in Pune district * River Pollution in Pune district Anyone can participate still now, so, we appeal to all Wikimedians to contribute to this campaign to enrich river-related content on Wikimedia Commons. For more information, you can visit the [[c:Commons:Pune_Nadi_Darshan_2022|event page]]. Regards [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 04:58, 17 April 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Join the South Asia / ESEAP Annual Plan Meeting with Maryana Iskander == Dear community members, In continuation of [[m:User:MIskander-WMF|Maryana Iskander]]'s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Chief Executive Officer/Maryana’s Listening Tour| listening tour]], the [[m:Special:MyLanguage/Movement Communications|Movement Communications]] and [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance|Movement Strategy and Governance]] teams invite you to discuss the '''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2022-2023/draft|2022-23 Wikimedia Foundation Annual Plan]]'''. The conversations are about these questions: * The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia 2030|2030 Wikimedia Movement Strategy]] sets a direction toward "knowledge as a service" and "knowledge equity". The Wikimedia Foundation wants to plan according to these two goals. How do you think the Wikimedia Foundation should apply them to our work? * The Wikimedia Foundation continues to explore better ways of working at a regional level. We have increased our regional focus in areas like grants, new features, and community conversations. How can we improve? * Anyone can contribute to the Movement Strategy process. We want to know about your activities, ideas, requests, and lessons learned. How can the Wikimedia Foundation better support the volunteers and affiliates working in Movement Strategy activities? <b>Date and Time</b> The meeting will happen via [https://wikimedia.zoom.us/j/84673607574?pwd=dXo0Ykpxa0xkdWVZaUZPNnZta0k1UT09 Zoom] on 24 April (Sunday) at 07:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1650783659 local time]). Kindly [https://calendar.google.com/event?action=TEMPLATE&tmeid=MmtjZnJibXVjYXYyZzVwcGtiZHVjNW1lY3YgY19vbWxxdXBsMTRqbnNhaHQ2N2Y5M2RoNDJnMEBn&tmsrc=c_omlqupl14jnsaht67f93dh42g0%40group.calendar.google.com add the event to your calendar]. Live interpretation will be available for some languages. Regards, [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) १०:२१, १७ एप्रिल् २०२२ (UTC) == New Wikipedia Library Collections Available Now - April 2022 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL owl says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] has free access to new paywalled reliable sources. You can these and dozens more collections at https://wikipedialibrary.wmflabs.org/: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/128/ Wiley]''' – journals, books, and research resources, covering life, health, social, and physical sciences * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/125/ OECD]''' – OECD iLibrary, Data, and Multimedia​​ published by the Organisation for Economic Cooperation and Development * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/129/ SPIE Digital Library]''' – journals and eBooks on optics and photonics applied research Many other sources are freely available for experienced editors, including collections which recently became accessible to all eligible editors: Cambridge University Press, BMJ, AAAS, Érudit and more. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: log in today! <br>--The Wikipedia Library Team १३:१७, २६ एप्रिल् २०२२ (UTC) :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=23036656 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Samwalton9@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Call for Candidates: 2022 Board of Trustees Election == Dear community members, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees elections]] process has begun. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Announcement/Call_for_Candidates|Call for Candidates]] has been announced. The Board of Trustees oversees the operations of the Wikimedia Foundation. Community-and-affiliate selected trustees and Board-appointed trustees make up the Board of Trustees. Each trustee serves a three year term. The Wikimedia community has the opportunity to vote for community-and-affiliate selected trustees. The Wikimedia community will vote to elect two seats on the Board of Trustees in 2022. This is an opportunity to improve the representation, diversity, and expertise of the Board of Trustees. Kindly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Apply to be a Candidate|submit your candidacy]] to join the Board of Trustees. [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) ०९:००, २९ एप्रिल् २०२२ (UTC) == CIS-A2K Newsletter April 2022 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, I hope you are doing well. As you know CIS-A2K updated the communities every month about their previous work through the Newsletter. This message is about April 2022 Newsletter. In this newsletter, we have mentioned our conducted events, ongoing events and upcoming events. ; Conducted events * [[:m:Grants talk:Programs/Wikimedia Community Fund/Annual plan of the Centre for Internet and Society Access to Knowledge|Annual Proposal Submission]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Digitisation session with Dakshin Bharat Jain Sabha|Digitisation session with Dakshin Bharat Jain Sabha]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Wikimedia Commons sessions of organisations working on river issues|Training sessions of organisations working on river issues]] * Two days edit-a-thon by local communities * [[:m:CIS-A2K/Events/Digitisation review and partnerships in Goa|Digitisation review and partnerships in Goa]] * [https://www.youtube.com/watch?v=3WHE_PiFOtU&ab_channel=JessicaStephenson Let's Connect: Learning Clinic on Qualitative Evaluation Methods] ; Ongoing events * [[c:Commons:Pune_Nadi_Darshan_2022|Wikimedia Commons workshop for Rotary Water Olympiad team]] ; Upcoming event * [[:m:CIS-A2K/Events/Indic Wikisource Plan 2022-23|Indic Wikisource Work-plan 2022-2023]] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/April 2022|here]]. Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 15:47, 11 May 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <section begin="announcement-header" />Wikimedia Foundation Board of Trustees election 2022 - Call for Election Volunteers<section end="announcement-header" /> == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/2022/Call for Election Volunteers}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' The Movement Strategy and Governance team is looking for community members to serve as election volunteers in the upcoming Board of Trustees election. The idea of the Election Volunteer Program came up during the 2021 Wikimedia Board of Trustees Election. This program turned out to be successful. With the help of Election Volunteers we were able to increase outreach and participation in the election by 1,753 voters over 2017. Overall turnout was 10.13%, 1.1 percentage points more, and 214 wikis were represented in the election. There were a total of 74 wikis that did not participate in 2017 that produced voters in the 2021 election. Can you help increase the participation even more? Election volunteers will help in the following areas: * Translate short messages and announce the ongoing election process in community channels * Optional: Monitor community channels for community comments and questions Volunteers should: * Maintain the friendly space policy during conversations and events * Present the guidelines and voting information to the community in a neutral manner Do you want to be an election volunteer and ensure your community is represented in the vote? Sign up [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/About|here]] to receive updates. You can use the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Strategy and Governance/Election Volunteers/About|talk page]] for questions about translation.<br /><section end="announcement-content" /> [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) १०:३१, १२ मे २०२२ (UTC) == CIS-A2K Newsletter May 2022 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, I hope you are doing well. As you know CIS-A2K updated the communities every month about their previous work through the Newsletter. This message is about May 2022 Newsletter. In this newsletter, we have mentioned our conducted events and ongoing and upcoming events. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Punjabi Wikisource Community skill-building workshop|Punjabi Wikisource Community skill-building workshop]] * [[:c:Commons:Pune_Nadi_Darshan_2022|Wikimedia Commons workshop for Rotary Water Olympiad team]] ; Ongoing events * [[:m:CIS-A2K/Events/Assamese Wikisource Community skill-building workshop|Assamese Wikisource Community skill-building workshop]] ; Upcoming event * [[:m:User:Nitesh (CIS-A2K)/June Month Celebration 2022 edit-a-thon|June Month Celebration 2022 edit-a-thon]] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/May 2022|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscibe this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 12:23, 14 June 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=18069678 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == June Month Celebration 2022 edit-a-thon == Dear Wikimedians, CIS-A2K announced June month mini edit-a-thon which is going to take place on 25 & 26 June 2022 (on this weekend). The motive of conducting this edit-a-thon is to celebrate June Month which is also known as pride month. This time we will celebrate the month, which is full of notable days, by creating & developing articles on local Wikimedia projects, such as proofreading the content on Wikisource if there are any, items that need to be created on Wikidata [edit Labels & Descriptions], some June month related content must be uploaded on Wikimedia Commons and so on. It will be a two-days long edit-a-thon to increase content about the month of June or related to its days, directly or indirectly. Anyone can participate in this event and the link you can find [[:m: June Month Celebration 2022 edit-a-thon|here]]. Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 12:46, 21 June 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Propose statements for the 2022 Election Compass == : ''[[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Propose statements for the 2022 Election Compass}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hi all, Community members are invited to ''' [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass|propose statements to use in the Election Compass]]''' for the [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees election.]] An Election Compass is a tool to help voters select the candidates that best align with their beliefs and views. The community members will propose statements for the candidates to answer using a Lickert scale (agree/neutral/disagree). The candidates’ answers to the statements will be loaded into the Election Compass tool. Voters will use the tool by entering in their answer to the statements (agree/neutral/disagree). The results will show the candidates that best align with the voter’s beliefs and views. Here is the timeline for the Election Compass: * July 8 - 20: Community members propose statements for the Election Compass * July 21 - 22: Elections Committee reviews statements for clarity and removes off-topic statements * July 23 - August 1: Volunteers vote on the statements * August 2 - 4: Elections Committee selects the top 15 statements * August 5 - 12: candidates align themselves with the statements * August 15: The Election Compass opens for voters to use to help guide their voting decision The Elections Committee will select the top 15 statements at the beginning of August. The Elections Committee will oversee the process, supported by the Movement Strategy and Governance (MSG) team. MSG will check that the questions are clear, there are no duplicates, no typos, and so on. Regards, Movement Strategy & Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee'' [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) ०८:२२, १२ जुलै २०२२ (UTC) == CIS-A2K Newsletter June 2022 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Hope you are doing well. As you know CIS-A2K updated the communities every month about their previous work through the Newsletter. This message is about June 2022 Newsletter. In this newsletter, we have mentioned A2K's conducted events. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Assamese Wikisource Community skill-building workshop|Assamese Wikisource Community skill-building workshop]] * [[:m:June Month Celebration 2022 edit-a-thon|June Month Celebration 2022 edit-a-thon]] * [https://pudhari.news/maharashtra/pune/228918/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AC%E0%A4%B3%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%9A-%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A8-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A4-%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%A4/ar Presentation in Marathi Literature conference] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/June 2022|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscibe this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 12:23, 19 July 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Board of Trustees - Affiliate Voting Results == :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Announcing the six candidates for the 2022 Board of Trustees election}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear community members, '''The Affiliate voting process has concluded.''' Representatives from each Affiliate organization learned about the candidates by reading candidates’ statements, reviewing candidates’ answers to questions, and considering the candidates’ ratings provided by the Analysis Committee. The shortlisted 2022 Board of Trustees candidates are: * Tobechukwu Precious Friday ([[User:Tochiprecious|Tochiprecious]]) * Farah Jack Mustaklem ([[User:Fjmustak|Fjmustak]]) * Shani Evenstein Sigalov ([[User:Esh77|Esh77]]) * Kunal Mehta ([[User:Legoktm|Legoktm]]) * Michał Buczyński ([[User:Aegis Maelstrom|Aegis Maelstrom]]) * Mike Peel ([[User:Mike Peel|Mike Peel]]) See more information about the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Results|Results]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Stats|Statistics]] of this election. Please take a moment to appreciate the Affiliate representatives and Analysis Committee members for taking part in this process and helping to grow the Board of Trustees in capacity and diversity. Thank you for your participation. '''The next part of the Board election process is the community voting period.''' View the election timeline [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022#Timeline| here]]. To prepare for the community voting period, there are several things community members can engage with, in the following ways: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|Read candidates’ statements]] and read the candidates’ answers to the questions posed by the Affiliate Representatives. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Questions_for_Candidates|Propose and select the 6 questions for candidates to answer during their video Q&A]]. * See the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|Analysis Committee’s ratings of candidates on each candidate’s statement]]. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Community Voting/Election Compass|Propose statements for the Election Compass]] voters can use to find which candidates best fit their principles. * Encourage others in your community to take part in the election. Regards, Movement Strategy and Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee'' [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) ०९:००, २० जुलै २०२२ (UTC) == Movement Strategy and Governance News – Issue 7 == <section begin="msg-newsletter"/> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Movement Strategy and Governance News'''</span><br> <span style="font-size:120%; color:#404040;">'''Issue 7, July-September 2022'''</span><span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7|'''Read the full newsletter''']]</span> ---- Welcome to the 7th issue of Movement Strategy and Governance newsletter! The newsletter distributes relevant news and events about the implementation of Wikimedia's [[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives|Movement Strategy recommendations]], other relevant topics regarding Movement governance, as well as different projects and activities supported by the Movement Strategy and Governance (MSG) team of the Wikimedia Foundation. The MSG Newsletter is delivered quarterly, while the more frequent [[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Updates|Movement Strategy Weekly]] will be delivered weekly. Please remember to subscribe [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/MSG Newsletter Subscription|here]] if you would like to receive future issues of this newsletter. </div><div style="margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; background:#fffff; border:2px solid #808080; border-radius:4px; font-size:100%;"> * '''Movement sustainability''': Wikimedia Foundation's annual sustainability report has been published. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A1|continue reading]]) * '''Improving user experience''': recent improvements on the desktop interface for Wikimedia projects. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A2|continue reading]]) * '''Safety and inclusion''': updates on the revision process of the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A3|continue reading]]) * '''Equity in decisionmaking''': reports from Hubs pilots conversations, recent progress from the Movement Charter Drafting Committee, and a new white paper for futures of participation in the Wikimedia movement. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A4|continue reading]]) * '''Stakeholders coordination''': launch of a helpdesk for Affiliates and volunteer communities working on content partnership. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A5|continue reading]]) * '''Leadership development''': updates on leadership projects by Wikimedia movement organizers in Brazil and Cape Verde. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A6|continue reading]]) * '''Internal knowledge management''': launch of a new portal for technical documentation and community resources. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A7|continue reading]]) * '''Innovate in free knowledge''': high-quality audiovisual resources for scientific experiments and a new toolkit to record oral transcripts. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A8|continue reading]]) * '''Evaluate, iterate, and adapt''': results from the Equity Landscape project pilot ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A9|continue reading]]) * '''Other news and updates''': a new forum to discuss Movement Strategy implementation, upcoming Wikimedia Foundation Board of Trustees election, a new podcast to discuss Movement Strategy, and change of personnel for the Foundation's Movement Strategy and Governance team. ([[:m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Newsletter/7#A10|continue reading]]) </div><section end="msg-newsletter"/> [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) १२:५८, २४ जुलै २०२२ (UTC) == Vote for Election Compass Statements == :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Vote for Election Compass Statements}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear community members, Volunteers in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees election]] are invited to '''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass/Statements|vote for statements to use in the Election Compass]]'''. You can vote for the statements you would like to see included in the Election Compass on Meta-wiki. An Election Compass is a tool to help voters select the candidates that best align with their beliefs and views. The community members will propose statements for the candidates to answer using a Lickert scale (agree/neutral/disagree). The candidates’ answers to the statements will be loaded into the Election Compass tool. Voters will use the tool by entering in their answer to the statements (agree/neutral/disagree). The results will show the candidates that best align with the voter’s beliefs and views. Here is the timeline for the Election Compass: *<s>July 8 - 20: Volunteers propose statements for the Election Compass</s> *<s>July 21 - 22: Elections Committee reviews statements for clarity and removes off-topic statements</s> *July 23 - August 1: Volunteers vote on the statements *August 2 - 4: Elections Committee selects the top 15 statements *August 5 - 12: candidates align themselves with the statements *August 15: The Election Compass opens for voters to use to help guide their voting decision The Elections Committee will select the top 15 statements at the beginning of August Regards, Movement Strategy and Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee'' [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) ०७:०४, २६ जुलै २०२२ (UTC) == Delay of Board of Trustees Election == Dear community members, I am reaching out to you today with an update about the timing of the voting for the Board of Trustees election. As many of you are already aware, this year we are offering an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Community_Voting/Election_Compass|Election Compass]] to help voters identify the alignment of candidates on some key topics. Several candidates requested an extension of the character limitation on their responses expanding on their positions, and the Elections Committee felt their reasoning was consistent with the goals of a fair and equitable election process. To ensure that the longer statements can be translated in time for the election, the Elections Committee and Board Selection Task Force decided to delay the opening of the Board of Trustees election by one week - a time proposed as ideal by staff working to support the election. Although it is not expected that everyone will want to use the Election Compass to inform their voting decision, the Elections Committee felt it was more appropriate to open the voting period with essential translations for community members across languages to use if they wish to make this important decision. '''The voting will open on August 23 at 00:00 UTC and close on September 6 at 23:59 UTC.''' Best regards, Matanya, on behalf of the Elections Committee [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) ०७:४३, १५ आगस्ट् २०२२ (UTC) == CIS-A2K Newsletter July 2022 == <br /><small>Really sorry for sending it in English, feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Hope everything is fine. As CIS-A2K update the communities every month about their previous work via the Newsletter. Through this message, A2K shares its July 2022 Newsletter. In this newsletter, we have mentioned A2K's conducted events. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Partnerships with Marathi literary institutions in Hyderabad|Partnerships with Marathi literary institutions in Hyderabad]] * [[:m:CIS-A2K/Events/O Bharat Digitisation project in Goa Central library|O Bharat Digitisation project in Goa Central Library]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Partnerships with organisations in Meghalaya|Partnerships with organisations in Meghalaya]] ; Ongoing events * Partnerships with Goa University, authors and language organisations ; Upcoming events * [[:m:CIS-A2K/Events/Gujarati Wikisource Community skill-building workshop|Gujarati Wikisource Community skill-building workshop]] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/July 2022|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscibe this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 15:10, 17 August 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=18069678 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2023: Initial conversations == Dear Wikimedians, Hope all of you are doing well. We are glad to inform you to restart the conversation to host the next WikiConference India 2023 after WCI 2020 which was not conducted due to the unexpected COVID-19 pandemic, it couldn't take place. However, we are hoping to reinitiate this discussion and for that we need your involvement, suggestions and support to help organize a much needed conference in February-March of 2023. The proposed 2023 conference will bring our energies, ideas, learnings, and hopes together. This conference will provide a national-level platform for Indian Wikimedians to connect, re-connect, and establish their collaboration itself can be a very important purpose on its own- in the end it will empower us all to strategize, plan ahead and collaborate- as a movement. We hope we, the Indian Wikimedia Community members, come together in various capacities and make this a reality. We believe we will take learnings from earlier attempts, improve processes & use best practices in conducting this conference purposefully and fruitfully. Here is a survey [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfof80NVrf3b9x3AotDBkICe-RfL3O3EyTM_L5JaYM-0GkG1A/viewform form] to get your responses on the same notion. Unfortunately we are working with short timelines since the final date of proposal submission is 5 September. We request you please fill out the form by 28th August. After your responses, we can decide if we have the community need and support for the conference. You are also encouraged to add your support on [[:m:WikiConference_India_2023:_Initial_conversations|'''this page''']], if you support the idea. Regards, [[User:Nitesh Gill|Nitesh Gill]], [[User:Nivas10798|Nivas10798]], [[User:Neechalkaran|Neechalkaran]], ०६:३९, २४ आगस्ट् २०२२ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&oldid=23115331 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == 2022 Board of Trustees Community Voting Period is now Open == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting period is now open}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear community members, The Community Voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022|2022 Board of Trustees election]] is now open. Here are some helpful links to get you the information you need to vote: * Try the [https://board-elections-compass-2022.toolforge.org/ Election Compass], showing how candidates stand on 15 different topics. * Read the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|candidate statements]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Affiliate_Organization_Participation/Candidate_Questions|answers to Affiliate questions]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Apply to be a Candidate|Learn more about the skills the Board seeks]] and how the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|Analysis Committee found candidates align with those skills]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Campaign_Videos|Watch the videos of the candidates answering questions proposed by the community]]. If you are ready to vote, you may go to [[Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2022|SecurePoll voting page]] to vote now. '''You may vote from August 23 at 00:00 UTC to September 6 at 23:59 UTC.''' To see about your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Regards, Movement Strategy and Governance ''This message was sent on behalf of the Board Selection Task Force and the Elections Committee''<br /><section end="announcement-content" /> [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) १२:४०, २६ आगस्ट् २०२२ (UTC) == The 2022 Board of Trustees election Community Voting is about to close == :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting is about to Close| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting about to Close|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/The 2022 Board of Trustees election Community Voting is about to Close}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, The Community Voting period of the 2022 Board of Trustees election started on August 23, 2022, and will close on September 6, 2022 23:59 UTC. There’s still a chance to participate in this election. If you did not vote, please visit the [[Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2022|SecurePoll voting page]] to vote now. To see about your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. If you need help in making your decision, here are some helpful links: * Try the [https://board-elections-compass-2022.toolforge.org/ Election Compass], showing how candidates stand on 15 different topics. * Read the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|candidate statements]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Affiliate_Organization_Participation/Candidate_Questions|answers to Affiliate questions]]. *[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Apply to be a Candidate|Learn more about the skills the Board seek]] and how the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2022/Candidates|Analysis Committee found candidates align with those skills]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Campaign_Videos|Watch the videos of the candidates answering questions proposed by the community]]. Regards, Movement Strategy and Governance<section end="announcement-content" /> [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) १३:१५, १ सेप्टेम्बर् २०२२ (UTC) == Revised Enforcement Draft Guidelines for the Universal Code of Conduct == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello everyone, The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee#Revisions Committee|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines Revisions committee]] is requesting comments regarding the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|'''Revised Enforcement Draft Guidelines for the Universal Code of Conduct (UCoC)''']]. This review period will be open from '''8 September 2022 until 8 October 2022.''' The Committee collaborated to revise these draft guidelines based on input gathered from the community discussion period from May through July, as well as the community vote that concluded in March 2022. The revisions are focused on the following four areas: # To identify the type, purpose, and applicability of the UCoC training; # To simplify the language for more accessible translation and comprehension by non-experts; # To explore the concept of affirmation, including its pros and cons; # To review the balancing of the privacy of the accuser and the accused The Committee requests comments and suggestions about these revisions by '''8 October 2022'''. From there, the Revisions Committee anticipates further revising the guidelines based on community input. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Find the Revised Guidelines on Meta]], and a [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|comparison page in some languages.''']] Everyone may share comments in a number of places. Facilitators welcome comments in any language on the Revisions Guideline Talk Page. Comments can also be shared on talk pages of translations, at local discussions, or during conversation hours. There are planned live discussions about the UCoC enforcement draft guidelines. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Conversation hours|'''Conversation hours''']] The facilitation team supporting this review period hopes to reach a large number of communities. If you do not see a conversation happening in your community, please organize a discussion. Facilitators can assist you in setting up the conversations. Discussions will be summarized and presented to the drafting committee every two weeks. The summaries will be published [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Drafting committee/Digests|here]].<section end="announcement-content" /> ''~ On behalf of the UCoC project team''. [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) ११:५०, १३ सेप्टेम्बर् २०२२ (UTC) == WikiConference India 2023: Proposal to WMF == Hello everyone, We are happy to inform you that we have submitted the [[:m:Grants:Conference/WikiConference_India_2023|Conference & Event Grant proposal for WikiConference India 2023]] to the Wikimedia Foundation. We kindly request all the community members to go through the proposal -- including the community engagement survey report, program plan, venue and logistics, participation and scholarships, and the budget, and provide us with your suggestions/comments on the [[:m:Grants_talk:Conference/WikiConference_India_2023|talk page]]. You can endorse the proposal in the [[:m:Grants:Conference/WikiConference_India_2023#Endorsements|endorsements section]], please do add a rationale for supporting this project. According to the timeline of the Conference and Event Grants program, the community can review till 23 September 2022, post that we will start integrating all the received feedback to make modifications to the proposal. Depending on the response of community members, an IRC may be hosted next week, especially if there are any questions/concerns that need to be addressed. We reopened the survey form and if you are still interested in taking part in the survey and you have something in mind to share or want to become a part of the organizing team, please <span class="plainlinks">[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfof80NVrf3b9x3AotDBkICe-RfL3O3EyTM_L5JaYM-0GkG1A/viewform fill out the form]</span> so we all can work together. Let us know if you have any questions. Regards, [[:m:User:Nitesh Gill|Nitesh Gill]], [[:m:User:Nivas10798|Nivas10798]], [[:m:User:Neechalkaran|Neechalkaran]], ०७:३६, १९ सेप्टेम्बर् २०२२ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&oldid=23719531 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K Newsletter August 2022 == <br /><small>Really sorry for sending it in English, feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Hope everything is fine. As CIS-A2K update the communities every month about their previous work via the Newsletter. Through this message, A2K shares its August 2022 Newsletter. In this newsletter, we have mentioned A2K's conducted events. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Relicensing of Konkani & Marathi books|Relicensing of Konkani & Marathi books]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Inauguration of Digitised O Bharat volumes on Wikimedia Commons by CM of Goa state|Inauguration of Digitised O Bharat volumes on Wikimedia Commons by CM of Goa state]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Meeting with Rashtrabhasha Prachar Samiti on Hindi Books Digitisation Program|Meeting with Rashtrabhasha Prachar Samiti on Hindi Books Digitisation Program]] ; Ongoing events * Impact report ; Upcoming events * [[:m:CIS-A2K/Events/Gujarati Wikisource Community skill-building workshop|Gujarati Wikisource Community skill-building workshop]] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/August 2022|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscibe this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 06:51, 22 September 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K Newsletter September 2022 == <br /><small>Really sorry for sending it in English, feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Hope everything is well. Here is the CIS-A2K's for the month of September Newsletter, a few conducted events are updated in it. Through this message, A2K shares its September 2022 Newsletter. In this newsletter, we have mentioned A2K's conducted events. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Meeting with Ecological Society & Prof Madhav Gadgil|Meeting with Ecological Society & Prof Madhav Gadgil]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Relicensing of 10 books in Marathi|Relicensing of 10 books in Marathi]] * [[:m:Grants:APG/Proposals/2020-2021 round 2/The Centre for Internet and Society/Impact report form|Impact report 2021-2022]]4 * [[:m:CIS-A2K/Events/Gujarati Wikisource Community skill-building workshop|Gujarati Wikisource Community skill-building workshop]] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/September 2022|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscibe this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १२:४३, १५ अक्टोबर् २०२२ (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K Newsletter October 2022 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Hope everything is well. CIS-A2K's monthly Newsletter is here which is for the month of October. A few conducted events are updated in the Newsletter. Through this message, A2K wants your attention towards its October 2022 work. In this newsletter, we have mentioned A2K's conducted and upcoming events. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Meeting with Wikimedia France on Lingua Libre collaboration|Meeting with Wikimedia France on Lingua Libre collaboration]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Meeting with Wikimedia Deutschland on Wikibase & Wikidata collaboration|Meeting with Wikimedia Deutschland on Wikibase & Wikidata collaboration]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Filmi datathon workshop|Filmi datathon workshop]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Wikimedia session on building archive at ACPR, Belagavi|Wikimedia session on building archive at ACPR, Belagavi]] ; Upcoming event * [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022|Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022]] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/October 2022|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscibe this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:४८, ७ नवेम्बर् २०२२ (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022 == ''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translate it'' [[File:Wikisource-logo-with-text.svg|frameless|right|100px]] Dear Proofreader,<br> Thank you and congratulation to you for your participation and support last year. The CIS-A2K has been conducted again this year [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022|Online Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022]] to enrich our Indian classic literature in digital format. <u>'''WHAT DO YOU NEED'''</u> * '''Booklist:''' a collection of books to be proofread. Kindly help us to find some books in your language. The book should not be available on any third-party website with Unicode formatted text. Please collect the books and add our [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Book list|event page book list]]. You should follow the copyright guideline described [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Book list|here]]. After finding the book, you should check the pages of the book and create [[:m:Wikisource Pagelist Widget|<nowiki><pagelist/></nowiki>]]. *'''Participants:''' Kindly sign your name at [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Participants|Participants]] section if you wish to participate in this event. *'''Reviewer:''' Kindly promote yourself as administrator/reviewer of this proofreadthon and add your proposal [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Participants#Administrator/Reviewer|here]]. The administrator/reviewers could participate in this Proofreadthon. * '''Some social media coverage:''' I would request to all Indic Wikisource community members, please spread the news to all social media channels, we always try to convince your Wikipedia/Wikisource to use their SiteNotice. Of course, you must also use your own Wikisource site notice. * '''Some awards:''' There may be some award/prize given by CIS-A2K. * '''A way to count validated and proofread pages''':[https://indic-wscontest.toolforge.org/ Indic Wikisource Contest Tools] * '''Time ''': Proofreadthon will run: from 14 November 2022 00.01 to 30 Novemeber 2022 23.59 (IST) * '''Rules and guidelines:''' The basic rules and guideline have described [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Rules|here]] * '''Scoring''': The details scoring method have described [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022/Rules#Scoring_system|here]] I really hope many Indic Wikisources will be present this time. Thanks for your attention<br/> [[User:Jayanta (CIS-A2K)|Jayanta (CIS-A2K)]]- 9 November 2022 (UTC)<br/> Wikisource Program officer, CIS-A2K <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Jayanta_(CIS-A2K)/Indic_VP&oldid=24046141 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2023: Program submissions and Scholarships form are now open == Dear Wikimedians, We are really glad to announce that '''[[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]''' has been successfully funded and it will take place from '''3 to 5 March 2023'''. The theme of the conference will be '''Strengthening the Bonds'''. We also have exciting updates about the Program and Scholarships. The applications for scholarships and program submissions are open now! You can find the form for submission '''[[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|here]]''' and for program you can go '''[[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|here]]'''. For more information and regular updates please visit the Conference [[:m:WikiConference India 2023|Meta page]]. If you have something in mind you can write on [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. ‘‘‘Note’’’: Scholarship form and the Program submissions will be open from '''11 November 2022, 00:00 IST''' and the last date to submit is '''27 November 2022, 23:59 IST'''. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:०८, १० नवेम्बर् २०२२ (UTC) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Invitation to join the Online Indic Wikisource meetup (12th November 2022) == Hello fellow Wikisource enthusiasts! We are the hosting the [[Indic Wikisource Community/Online meetup 12 November 2022|Indic Wikisource Community Online meetup]] on '''12 November 2022 7:30 PM IST'''. The objectives are below. * Participate in [[m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022]] book collection. * Queries regarding [[m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022]] * Suggestions/opinions/reviews anything are welcome regarding the Contest procedure. * Gift and prizes for the contest selection. If you are interested in joining the meeting, kindly leave a message on '''jayanta@cis-india.org''' and we will add you to the calendar invite. Meanwhile, feel free to check out [[:m:Indic Wikisource Community/Online meetup 12 November 2022|the page on Meta-wiki]] and suggest any other topics for the agenda. Thanks for your attention<br/> [[User:Jayanta (CIS-A2K)|Jayanta (CIS-A2K)]]<br/> Wikisource Program officer, CIS-A2K <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Jayanta_(CIS-A2K)/Indic_VP&oldid=24046141 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Jayantanth@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2023: Extension of Program submissions and scholarship deadline == Hello, wonderful Wikimedians, As you already know, the program and scholarship applications for [[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]] are open. Although today is the last date to submit the [[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|program]] and [[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|scholarship]] applications, we would like to inform you that we are extending the deadline to '''14 December 2022'''. The deadline has been extended to ensure our community members have more time to apply and ensure we are able to receive a diverse spread of applications. Please let us know if you have any queries by posting them on the [[:m:Talk:WikiConference India 2023|conference talk page]]. Thank you! [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ११:५३, २७ नवेम्बर् २०२२ (UTC) Regards, WCI 2023 Core organizing team. <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Movement Charter: South Asia Regional Consultation == Dear community members, As many of you are aware, the Movement Charter regional consultations have begun. The [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|MCDC]] seeks community feedback about three sections of the Movement Charter: # [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Preamble|Preamble]] # [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Values & Principles|Values & Principles]] # [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Roles & Responsibilities|Roles & Responsibilities]] (''intentions statement'') '''How can you participate?''' You can participate by joining the regional consultation for South Asia on '''2 December 2022''' (Friday) from '''14:00 to 15:30 UTC''' (7:30 PM to 9:00 PM IST) on '''Google Meet'''. Kindly [https://calendar.google.com/calendar/event?action=TEMPLATE&tmeid=NDMzczA0bWdwY2lpN3I2Mm5tYXA3b29hYXAgY19vbWxxdXBsMTRqbnNhaHQ2N2Y5M2RoNDJnMEBn&tmsrc=c_omlqupl14jnsaht67f93dh42g0%40group.calendar.google.com '''add the event to your calendar''']. Other ways to share feedback are: # Fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/743832 survey]. # Write on the Meta Talk pages: [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Preamble|Preamble]], [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Values & Principles|Values & Principles]], [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content/Roles & Responsibilities|Roles & Responsibilities]] (''intentions statement'') # Write on the Movement Strategy Forum: [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-preamble/2284 Preamble], [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-values-principles/2285 Values & Principles], [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-roles-responsibilities-statement-of-intent/2286 Roles & Responsibilities] (''intentions statement'') # Email MCDC at [mailto:movementcharter@wikimedia.org movementcharter@wikimedia.org] If you want to learn more about the Movement Charter, its goals, why it matters, and how it impacts your community, a 12-minute recording of one of the “Ask Me Anything about Movement Charter” sessions is available [[c:File:Ask_Me_Anything_on_Movement_Charter,_Introduction_by_Érica_Azzellini,_English,_Nov_12,_2022.webm|here]]. Thanks for your time and interest. [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) १४:१९, २८ नवेम्बर् २०२२ (UTC) == WikiConference India 2023 Open Community Call and Extension of program and scholarship submissions deadline == Greetings Wikimedians, Thank you for supporting Wiki Conference India 2023. We are humbled by the number of applications we have received and hope to learn more about the work that you all have been doing to take the movement forward. In order to offer flexibility, we have recently extended our deadline for the Program and Scholarships submission- you can find all the details on our [[:m:WikiConference India 2023|Meta Page]]. COT is working hard to ensure we bring together a conference that is truly meaningful and impactful for our movement and one that brings us all together. With an intent to be inclusive and transparent in our process, we are committed to organizing community sessions at regular intervals for sharing updates and to offer an opportunity to the community for engagement and review. Following the same, we are hosting the first Open Community Call on the 3rd of December, 2022. We wish to use this space to discuss the progress and answer any questions, concerns or clarifications, about the conference and the Program/Scholarships. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call * '''[WCI 2023] Open Community Call''' * '''Date''': 3rd December 2022 * '''Time''': 1800-1900 (IST) * '''Google Link''': https://meet.google.com/cwa-bgwi-ryx Furthermore, we are pleased to share the email id of the conference contact@wikiconferenceindia.org which is where you could share any thoughts, inputs, suggestions, or questions and someone from the COT will reach out to you. Alternatively, leave us a message on the Conference [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १५:५८, २ डिसेम्बर् २०२२ (UTC) On Behalf of, WCI 2023 Core organizing team. <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K Newsletter November 2022 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Hope everything is well. CIS-A2K's monthly Newsletter is here which is for the month of November. A few conducted events are updated in the Newsletter. Through this message, A2K wants your attention towards its November 2022 work. In this newsletter, we have mentioned A2K's conducted and upcoming events. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Wikibase orientation session in Pune Nagar Vachan Mandir library|Digitisation & Wikibase presentation in PNVM]] * [[:m:Indic Wikisource Community/Online meetup 12 November 2022|Indic Wikisource Community/Online meetup 12 November 2022]] * [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022|Indic Wikisource proofread-a-thon November 2022]] ; Upcoming event * [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|Indic Wiki Improve-a-thon 2022]] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/November 2022|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscibe this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 16:28, 7 December 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Indic Wiki Improve-a-thon 2022 == <br /><small>Apologies to not write in your language.</small> Dear Wikimedians, Glad to inform you that CIS-A2K is going to conduct an event, Indic Wiki improve-a-thon 2022, for the Indic language. It will run from 15 December to 5 January 2023. It will be an online activity however if communities want to organise any on-ground activity under Improve-a-thon that would also be welcomed. The event has its own theme '''Azadi Ka Amrit Mahatosav''' which is based on a celebration of the 75th anniversary of Indian Independence. The event will be for 20 days only. This is an effort to work on content enrichment and improvement. We invite you to plan a short activity under this event and work on the content on your local Wikis. The event is not restricted to a project, anyone can edit any project by following the theme. The event page link is [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. The list is under preparation and will be updated soon. The community can also prepare their list for this improve-a-thon. If you have question or concern please write on [[:m:Talk:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०७:३१, १२ डिसेम्बर् २०२२ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2023: Revised Conference Dates & Program-Scholarship Submission Reminder == <small>Please feel free to translate into your language.</small> Dear Wikimedians, We want to inform you that due to specific reference to conference operational and logistical challenges, we had to revise the conference dates. The new dates for [[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]] are '''28, 29, and 30 April 2023''' (Friday to Sunday), Hyderabad, India. The new dates have been finalized after a thorough check to avoid any overlaps or challenges. '''Reminder''': The last date for [[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|Program]] and [[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|Scholarships]] submission is '''14 December 2022, 11:59 pm IST'''. For any questions and support, reach out to contact@wikiconferenceindia.org or leave a message on the conference talk page. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:१७, १२ डिसेम्बर् २०२२ (UTC) <small> Nivas & Nitesh (On behalf of the WCI 2023 organizing team). </small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2023:Open Community call on 18 December 2022 == Dear Wikimedians, As you may know, we are hosting regular calls with the communities for [[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]. This message is for the second Open Community Call which is scheduled on the 18th of December, 2022 (Today) from 7:00 to 8:00 pm to answer any questions, concerns, or clarifications, take inputs from the communities, and give a few updates related to the conference from our end. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call. * [WCI 2023] Open Community Call * Date: 18 December 2022 * Time: 1900-2000 [7 pm to 8 pm] (IST) * Google Link: https://meet.google.com/wpm-ofpx-vei Furthermore, we are pleased to share the telegram group created for the community members who are interested to be a part of WikiConference India 2023 and share any thoughts, inputs, suggestions, or questions. Link to join the telegram group: https://t.me/+X9RLByiOxpAyNDZl. Alternatively, you can also leave us a message on the [[:m:Talk:WikiConference India 2023|Conference talk page]]. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०८:०३, १८ डिसेम्बर् २०२२ (UTC) <small> On Behalf of, WCI 2023 Organizing team </small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K Newsletter December 2022 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Hope everything is well. CIS-A2K's monthly Newsletter is here which is for the month of December. A few conducted events are updated in the Newsletter. Through this message, A2K wants your attention towards its December 2022 work. In this newsletter, we have mentioned A2K's conducted and upcoming events/activities. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Launching of GLAM projects in Aurangabad|Launching of GLAM projects in Aurangabad]] * [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022/Online Meetup 10 Dec 2022|Online Meetup 10 Dec 2022 (Indic Wiki Improve-a-thon 2022)]] * [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|Indic Wiki Improve-a-thon 2022]] ; Upcoming event * Mid-term Report 2022-2023 Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/December 2022|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscibe this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १६:४३, ७ जनवरी २०२३ (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Upcoming vote on the revised Enforcement Guidelines for the Universal Code of Conduct == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, In mid-January 2023, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] will undergo a second community-wide ratification vote. This follows [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|the March 2022 vote]], which resulted in a majority of voters supporting the Enforcement Guidelines. During the vote, participants helped highlight important community concerns. The Board’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] requested that these areas of concern be reviewed. The volunteer-led [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Revisions Committee]] worked hard reviewing community input and making changes. They updated areas of concern, such as training and affirmation requirements, privacy and transparency in the process, and readability and translatability of the document itself. The revised Enforcement Guidelines can be viewed '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|here]]''', and a comparison of changes can be found '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|here]]'''. '''How to vote?''' Beginning '''January 17, 2023''', voting will be open. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|This page on Meta-wiki]]''' outlines information on how to vote using SecurePoll. '''Who can vote?''' The '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|eligibility requirements]]''' for this vote are the same as for the Wikimedia Board of Trustees elections. See the voter information page for more details about voter eligibility. If you are an eligible voter, you can use your Wikimedia account to access the voting server. '''What happens after the vote?''' Votes will be scrutinized by an independent group of volunteers, and the results will be published on Wikimedia-l, the Movement Strategy Forum, Diff and on Meta-wiki. Voters will again be able to vote and share concerns they have about the guidelines. The Board of Trustees will look at the levels of support and concerns raised as they look at how the Enforcement Guidelines should be ratified or developed further. On behalf of the UCoC Project Team,<section end="announcement-content" /> [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) १०:३४, ८ जनवरी २०२३ (UTC) == Voting Opens on the Revised Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''{{subst:more languages}}'' Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|voting period]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|revised Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] is now open! Voting will remain open for two weeks and will close at '''23:59 UTC''' on '''January 31, 2023'''. Please visit the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|'''voter information page''']] for voter eligibility information and details on how to vote. For more details on the Enforcement Guidelines and the voting process, see our [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|previous message]]. On behalf of the UCoC Project Team, <section end="announcement-content" /> [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) १२:३५, १७ जनवरी २०२३ (UTC) == CIS-A2K Newsletter January 2023 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Hope everything is well. CIS-A2K's monthly Newsletter is here which is for the month of December. A few conducted events are updated in the Newsletter. Through this message, A2K wants your attention towards its January 2023 tasks. In this newsletter, we have mentioned A2K's conducted and upcoming events/activities. ; Conducted events * [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|Indic Wiki Improve-a-thon 2022]] * [[:m:Growing Local Language Content on Wikipedia (Project Tiger 2.0)/Writing Contest/Community Training 2022|Project Tiger 2.0 Training]] * [[:m:Grants:Programs/Wikimedia Community Fund/Annual plan of the Centre for Internet and Society Access to Knowledge/Midpoint Report|Mid-term Report 2022-2023]] ; Upcoming event * [[:d:Wikidata:WikiProject India/Events/International Mother Language Day 2023 Datathon|International Mother Language Day 2023 Datathon]] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/January 2023|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscibe this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:११, १२ फेब्रवरी २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == International Mother Language day 2023 Datathon == <small>Apologies to write in English.</small> Dear all, Hope you are doing well. CIS-A2K is going to organise [[:d:Wikidata:WikiProject India/Events/International Mother Language Day 2023 Datathon|International Mother Language day 2023 Datathon]] on the occasion of and to celebrate International Mother language Day. The datathon will be from 21st February to 28 February 2023. During the week, we will contribute to Wikidata to add labels, descriptions, Aliases, items or properties and references to the statements. You can go through the given page link, add yourself and become a part of the event. During the datathon, we will finalise a day and organise a one or two-hour online session with a Wikidata expert to learn advanced tactics. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:४९, १६ फेब्रवरी २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[metawiki:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[metawiki:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[metawiki:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # Sayant Mahato (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[metawiki:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[User:Uncitoyen|Uncitoyen]] ([[User talk:Uncitoyen|चर्चा]]) २२:१५, १९ फेब्रवरी २०२३ (UTC) == Reminder: International Mother Language day 2023 Datathon == Dear all, The International Mother Language Day 2023 Datathon will start tomorrow (after a few hours at 00:01 am) till 28 February. To contribute please add your name [[:d:Wikidata:WikiProject India/Events/International Mother Language Day 2023 Datathon|here]]. We will contribute to Wikidata to add labels, descriptions, Aliases, items or properties and references to the statements. We have created the outreach dashboard to track the activities. [https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/International_Mother_Language_Day/International_Mother_Language_Day_2023_Datathon Here] is the link. There will be an online session on Sunday. The session will be for 1:30 hrs. Please block your calendar for 4:00 to 5:30 pm. Jinoy will be there for a training session to introduce basics and the tools like 'TABernacle', 'QS' and 'Mix n Match' that can be used for adding labels and improving the existing WD item for newbies. Please reach out if you have any questions or concerns at program@cis-india.org. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १६:५८, २० फेब्रवरी २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Community feedback-cycle about updating the Wikimedia Terms of Use starts == <section begin="announcement-content" /> : ''[[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello community members, [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Wikimedia Foundation Legal Department]] is organizing a feedback-cycle with community members to discuss updating the Wikimedia Terms of Use. [[foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|The Terms of Use (ToU)]] are the legal terms that govern the use of websites hosted by the Wikimedia Foundation. We will be gathering your feedback on a draft proposal from February through April. The draft will be translated into several languages, with written feedback accepted in any language. This update comes in response to several things: * Implementing the Universal Code of Conduct. * Updating project text to the Creative Commons BY-SA 4.0 license. * Proposal for better addressing undisclosed paid editing. * Bringing the Terms of Use in line with current and recently passed laws affecting the Wikimedia Foundation, including the European Digital Services Act As part of the feedback cycle two office hours will be held: the first on 2 March and the second on 4 April. For further information, please consult: * The [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|proposed update of the ToU by comparison]] * The page for your [[metawiki:Talk:Terms of use|feedback]] * Information about [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|the office hours]] On behalf of the Wikimedia Foundation Legal Team,<section end="announcement-content" /> [[User:CSinha (WMF)|CSinha (WMF)]] ([[User talk:CSinha (WMF)|चर्चा]]) ०८:१८, २२ फेब्रवरी २०२३ (UTC) == CIS-A2K Newsletter Feburary 2023 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Hope everything is well. CIS-A2K's monthly Newsletter is here which is for the month of February. A few conducted events are updated in the Newsletter. Through this message, A2K wants your attention towards its February 2023 tasks and towards upcoming events. In this newsletter, we have mentioned A2K's conducted and upcoming events/activities. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Digitization & Documentation of Cultural Heritage and Literature in Meghalaya|Digitization & Documentation of Cultural Heritage and Literature in Meghalaya]] * [[:d:Wikidata:WikiProject India/Events/International Mother Language Day 2023 Datathon|International Mother Language Day 2023 Datathon]] * Wikidata Online Session ; Upcoming event * March Month Activity on Wikimedia Commons * [[:m:CIS-A2K/Events/Hindi Wikisource Community skill-building workshop|Hindi Wikisource Community skill-building workshop]] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/February 2023|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 04:50, 8 March 2023 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Women's Month Datathon on Commons == <small>Please help us to translate the message.</small> Hello Wikimedians, Hope you are doing well. CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have planned an online activity for March. The activity will focus on Wikimedia Commons and it will begin on 21 March and end on 31 March 2023. During this campaign, the participants will work on structure data, categories and descriptions of the existing images. We will provide you with the list of the photographs that were uploaded under those campaigns, conducted for Women’s Month. You can find the event page link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event and make it successful. There will be at least one online session to demonstrate the tasks of the event. We will come back to you with the date and time. If you have any questions please write to us at the event [[:m:Talk:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|talk page]] Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:४९, १२ मार्च् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Women's Month Datathon on Commons Online Session == Dear Wikimedians, Hope you are doing well. As we mentioned in a previous message, CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have been starting an online activity for March from 21 March to 31 March 2023. The activity already started yesterday and will end on 31 March 2023. During this campaign, the participants are working on structure data, categories and descriptions of the existing images. The event page link is [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event. There is an online session to demonstrate the tasks of the event that is going to happen tonight after one hour from 8:00 pm to 9:00 pm. You can find the meeting link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons/Online Session|here]]. We will wait for you. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:३६, २२ मार्च् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K Newsletter March 2023 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, There is a CIS-A2K monthly Newsletter that is ready to share which is for the month of March. A few conducted events and ongoing activities are updated in the Newsletter. Through this message, A2K wants your attention towards its March 2023 tasks and towards upcoming events. In this newsletter, we have mentioned A2K's conducted and ongoing events/activities. ; Conducted events * [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|Women's Month Datathon on Commons]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons/Online Session|Women's Month Datathon on Commons/Online Session]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Hindi Wikisource Community skill-building workshop|Hindi Wikisource Community skill-building workshop]] * [[:m:Indic Wikisource Community/Online meetup 25 March 2023|Indic Wikisource Community Online meetup 25 March 2023]] ; Ongoing activity * [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon April 2023|Indic Wikisource proofread-a-thon April 2023]] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/March 2023|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १०:३०, १० एप्रिल् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation’s 2023-2024 Annual Plan and Upcoming Community Conversations == Hi Everyone, The [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024 draft annual plan] of the Wikimedia Foundation applicable from July 2023 to June 2024 has been published and is '''open for feedback'''. ''While the entire annual plan is available in multiple languages, a [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024 short summary] is available in close to 30 languages including many from the region.'' '''Two-Way Planning/Conversations''' Since last year, the Foundation has prioritized [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2022-2023/Two-Way_Planning two-way planning] with communities by asking community members to share their goals for the coming year. We are hosting [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Collaboration a series of calls/discussions] across various time zones to collaborate across the movement, for South Asia-based communities; # In-person session during [https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2023/Program WikiConference India], on the 28th of April with the attendees of the conference. (recording to be uploaded on meta). # '''Virtual Discussion on the 30th of April, 2023 (0600 UTC)- Join Us!''' We would like to invite you all to participate in the '''virtual discussion on the 30th of April''' where [https://wikimediafoundation.org/profile/lisa-seitz-gruwell/ Lisa Seitz Gruwell, Chief Advancement Officer, and Deputy to the Chief Executive Officer] would be sharing and discussing the plans with the movement. '''Call Details''' '''Virtual Discussion''' (Via Zoom) '''Date''': 30th April 2023 (Sunday) '''Time''': 0600 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1682834411 ZoneStamp]) [https://diff.wikimedia.org/event/30th-april-annual-planning-call/ Diff Calendar Link] Look forward to seeing you on the call. Please add the above details to your [https://diff.wikimedia.org/event/30th-april-annual-planning-call/ respective calendars], and do get in touch with me if you have any further questions. [https://meta.wikimedia.org/wiki/User:RASharma_(WMF) Rachit Sharma (WMF)] <small>Sent using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०४:२९, २५ एप्रिल् २०२३ (UTC)</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=24930250 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:SGill (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K Newsletter April 2023 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Greetings! CIS-A2K has done a few activities in the month of April and CIS-A2K's monthly Newsletter is ready to share which is for the last month. A few conducted events and ongoing activities are updated in the Newsletter. In this newsletter, we have mentioned A2K's conducted and ongoing events/activities. ; Conducted events * [[:m:Indic Wikisource proofread-a-thon April 2023|Indic Wikisource proofread-a-thon April 2023]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Wikimedia session on building archive at ACPR, Belagavi|CIS-A2K/Events/Wikimedia session on building archive at ACPR, Belagavi]] ; Ongoing activity * [[:c:Commons:Mula Mutha Nadi Darshan 2023|Mula Mutha Nadi Darshan 2023]] Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/April 2023|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०७:५०, १५ मे २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Mula Mutha Nadi Darshan 2023 campaign cum photography contest == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> Dear Wikimedians, Greetings! CIS-A2K has started the Mula Mutha Nadi Darshan 2022 campaign cum photography contest on Wikimedia Commons from 15 May to 30 June. The aim of the contest is to document the Mula & Mutha rivers along with their tributaries in the Pune district on Wikimedia Commons in the form of images and videos. You can see more specific topics in the [[c:Commons:Mula Mutha Nadi Darshan 2023/Rivers & Topics|Rivers and Topics]] section. In this campaign, partner organisations like, Jeevitnadi, Ecological Society, Samuchit Enviro Tech, Nisarg Sevak, National Society for Clean Cities etc. are actively participating. We are eager to see your contributions in this contest. For sign-up and upload please visit [[:c:Commons:Mula Mutha Nadi Darshan 2023|Mula Mutha Nadi Darshan 2023]]. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०५:१९, १७ मे २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == The upcoming calls conducted by A2K for or with communities == <small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate it into your language.</small> Dear Wikimedians, We are excited to announce the launch of the [[:m:CIS-A2K/Events/India Community Monthly Engagement Calls|A2K Monthly Engagement Call]], a series of interactive sessions aimed at fostering collaborative learning within the Wikimedia community. The motive behind starting the series of interactive sessions is to bring the community together to discuss and interact about important topics. The first Monthly Engagement call will start with [[:m:Grants:Knowledge Sharing/Connect|Let’s Connect]] which is an initiative to create an open and safe learning space for all Wikimedians to share and learn different skills with other peers and to add value and contribute collectively to the community. The first call in this series, organized and hosted by CIS-A2K, will take place on [[:m:CIS-A2K/Events/India Community Monthly Engagement Calls/June 3, 2023 Call|June 3, 2023]], from 6:00 PM to 7:00 PM (IST). One more announcement is about, on June 5, 2023, as we celebrate Environment Day, A2K is planning to engage communities and community members in discussions about potential activities for the month of June. These activities will involve capturing images of the environment, uploading them to Wikimedia Commons, and adding existing photos to articles on Wikipedia. We would love to invite Wikimedians to collaborate and join us in planning this activity on Sunday, May 28, 2023, from 11:00 am to 12:00 pm. Call details are below: * '''Preparatory Call for June Month Activity''' * '''Sunday, May 28 · 11:00 am – 12:00 pm''' * Time zone: Asia/Kolkata * '''Video call link''': https://meet.google.com/rsy-nhsk-upp Thank you [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०८:२५, २५ मे २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K Newsletter May 2023 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Greetings! We are pleased to inform you that CIS-A2K has successfully completed several activities during the month of May. As a result, our monthly newsletter, which covers the highlights of the previous month, is now ready to be shared. The newsletter includes updates on the conducted events and ongoing activities, providing a comprehensive overview of A2K's recent endeavours. We have taken care to mention both the conducted and ongoing events/activities in this newsletter, ensuring that all relevant information is captured. ; Conducted events * Preparatory Call for June Month Activity * Update on status of A2K's grant proposal ; Ongoing activity * [[:c:Commons:Mula Mutha Nadi Darshan 2023|Mula Mutha Nadi Darshan 2023]] ; Upcoming Events * Support to Punjabi Community Proofread-a-thon Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/May 2023|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Invitation to join at WikiConverse India Call - June 24th, 2023 == <small>Apologies to write in English please help us to translate the message in your language</small> Greetings! WikiConverse India is a new initiative that A2K is working on to improve collaboration among communities in India. WikiConverse India aims to initiate and foster dialogue within the Indian language Wikimedia community on various topics that are important for the growth of the Wikimedia movement. Currently, we are conducting regular calls as part of this initiative. For the month of June, this call will be scheduled on June 24th, 2023, from 6:00 PM to 7:30 PM IST. A2K will invite Indian participants from recent international conferences, namely the Wikimedia Hackathon and EduWiki Conference, to share their important takeaways specifically relevant to India. To join the WikiConverse India Call, You can find the call details below: * WikiConverse India Call, June 24th, 2023 * Saturday, June 24 · 6:00 – 7:30pm IST * Video call link: https://meet.google.com/qcm-rrac-qzk If you have any questions, please write to a2k@cis-india.org. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:२९, १६ जून् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Reminder: Invitation to Join WikiConverse India Call == <small>Apologies for writing in English</small> Hello all, As we informed you earlier, CIS-A2K has begun a new initiative to improve collaboration among communities in India. WikiConverse India aims to initiate and foster dialogue within the Indian language Wikimedia community on various topics that are important for the growth of the Wikimedia movement. Currently, we are conducting regular calls as part of this initiative. For the month of June, this call will be scheduled for June 24th, 2023, today at 6:00 PM. The call meta page is already prepared and you can find it [[:m:CIS-A2K/Events/WikiConverse India Calls/Takeaways of Indian Wikimedians from EduWiki Conference & Hackathon|here]]. The call details are here to join us: * '''Topic''': WikiConverse India Call * '''Time''': Jun 24, 2023 06:00 PM India * '''Join Zoom Meeting''': https://us06web.zoom.us/j/88637468034?pwd=MUVBVm1MVXlYNm1OTjZCNGpsM3R2dz09 * '''Meeting ID''': 886 3746 8034 ** '''Passcode''': 874408 We hope you can find some time to join us and listen to the amazing stories and learning experiences from the speakers. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १०:०१, २४ जून् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K Newsletter June 2023 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Greetings! We are pleased to inform you that CIS-A2K has successfully completed several activities during the month of June. As a result, our monthly newsletter, which covers the highlights of the previous month, is now ready to be shared. We have taken care to mention the conducted events/activities in this newsletter, ensuring that all relevant information is captured. ; Conducted events * Community Engagement Calls and Activities ** India Community Monthly Engagement Calls: 3 June 2023 call ** Takeaways of Indian Wikimedians from EduWiki Conference & Hackathon ** Punjabi Wikisource Proofread-a-thon * Skill Development Programs ** Wikidata Training Sessions for Santali Community * Indian Community Need Assessment and Transition Calls * Partnerships and Trainings ** Academy of Comparative Philosophy and Religion GLAM Project ** Wikimedia Commons sessions with river activists ** Introductory session on Wikibase for Academy of Comparative Philosophy and Religion members Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/June 2023|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०७:२७, १७ जुलै २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Announcement of Train the Trainer 2023 and Call for Scholarship == Dear all, We are excited to announce the reactivation of the [[:m:CIS-A2K/Events/Train the Trainer Program|Train the Trainer (TTT)]] initiative by CIS-A2K in 2023. TTT aims to empower Indian Wikimedians like you with essential skills to support Wikimedia communities effectively. Through this program, we seek to enhance your capacity, encourage knowledge sharing, identify growth opportunities, and enable a positive impact on the communities you serve. The [https://forms.gle/GynAYyGzoNXh4VM26 scholarship application] period is from ‘‘‘1st to 14th August 2023’’’. Unfortunately, we regretfully cannot consider applications from non-Indian Wikimedians due to logistical and compliance-related constraints. The event is scheduled for the end of September or the beginning of October 2023, and final dates and venue details will be announced soon. We encourage your active participation in [[:m:CIS-A2K/Events/Train the Trainer Program/2023|TTT 2023]] and welcome you to apply for scholarships via the provided form. For inquiries, please contact us at a2K@cis-india.org or nitesh@cis-india.org. We look forward to your enthusiastic involvement in making Train the Trainer 2023 a resounding success! Regards, Nitesh (CIS-A2K) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Help panel question on [[:सदस्यः:2240732medha/प्रयोगपृष्ठम्|सदस्यः:2240732medha/प्रयोगपृष्ठम्]] (१२:५७, ७ आगस्ट् २०२३) == hello how can i open a new sandbox to create new article --[[User:2240732medha|2240732medha]] ([[User talk:2240732medha|चर्चा]]) १२:५७, ७ आगस्ट् २०२३ (UTC) == Reminder for TTT Scholarship and announcement about Event dates == Dear all, We wanted to remind you about the Scholarship form for the [[:m:CIS-A2K/Events/Train the Trainer Program/2023|Train the Trainer 2023 program]] and also provide you with the event dates. We encourage you to apply for scholarships to participate in Train the Trainer 2023, as it offers a valuable opportunity for you to actively contribute to your language communities. The scholarship form is accessible [https://forms.gle/GynAYyGzoNXh4VM26 here], and the submission window will remain open until 14th August 2023. If you are genuinely interested in promoting knowledge sharing and community empowerment, we strongly encourage you to fill out the form. (Please note that we won't be able to consider applications from Wikimedians based outside of India for TTT 2023.) The Train The Trainer program will take place on 29th, 30th September, and 1st October 2023. This program provides you an opportunity to enhance your leadership and community-building skills. Thank you for your attention. <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K Newsletter July 2023 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Greetings! We are pleased to inform you that CIS-A2K has successfully completed several activities during the month of July. As a result, our monthly newsletter, which covers the highlights of the previous month, is now ready to be shared. We have taken care to mention the conducted events/activities in this newsletter, ensuring that all relevant information is captured. ; Conducted events * Wikibase session with RIWATCH GLAM * Wikibase technical session with ACPR GLAM * Wikidata Training Sessions for Santali Community * An interactive session with some Wikimedia Foundation staff from India ; Announcement * Train The Trainer 2023 Program Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/July 2023|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Thank you [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १६:२३, ८ आगस्ट् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Invitation to the Indic Community Monthly Engagement Call on September 8, 2023 == Dear Wikimedians, A2K is excited to invite you to the third call of the [[:m:CIS-A2K/Events/Indic Community Monthly Engagement Calls|Indic Community Monthly Engagement Calls]] initiative scheduled for September 8, 2023, where A2K is hosting “Learning Clinic: Collective learning from grantee reports in South Asia” by Let’s Connect. This event is designed to foster collaboration and knowledge-sharing among community members interested in the region's progress, grantees, potential grantees, and Regional Fund Committee members. The dedicated meta page is [[:m:CIS-A2K/Events/Indic Community Monthly Engagement Calls/September 8, 2023 Call|here]]. Here are the details: * Date: September 8th * Time: 6:00 PM - 7:30 PM IST * Language: English * Facilitation: Jessica Stephenson (WMF - Let’s Connect), Pavan Santhosh (CIS-A2K), Chinmayee Mishra (Let’s Connect working group) * Duration: 1.5 hours * Zoom Link: [https://us06web.zoom.us/j/82712474511?pwd=YUF3SE8yeWpWK0I0Z2QzQW9HN2x5dz09 Zoom Link] You can find detailed information on the given meta page. We look forward to meeting you there tomorrow. :) Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ११:०१, ७ सेप्टेम्बर् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Announcing Indic Wikimedia Hackathon 2023 and Invitation to Participate == Dear Wikimedians, The [[:m:Indic_MediaWiki_Developers_User_Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is happy to announce '''Indic Wikimedia Hackathon 2023 on 16-17 December 2023 in Pondicherry, India'''. The event is for everyone who contributes to Wikimedia’s technical spaces code developers, maintainers, translators, designers, technical writers and other related technical aspects. Along with that, contributors who don't necessarily contribute to technical spaces but have good understanding of issues on wikis and can work with developers in addressing them can join too. You can come with a project in mind, join an existing project, or create something new with others. The goal of this event is to bring together technical contributors from India to resolve pending technical issues, bugs, brainstorm on tooling ideas, and foster connections between contributors. We have scholarships to support participation of contributors residing in India. The '''scholarship form can be filled at https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd_Qqctj7I87QfYt5imc6iPcGPWuPfncCOyAd_OMbGiqxzxhQ/viewform?usp=sf_link and will close at 23:59 hrs on 15 October 2023 (Sunday) [IST].''' Please reach out to contact{{@}}indicmediawikidev.org if you have any questions or need support. Best, Indic MediaWiki Developers UG, ०४:४०, ४ अक्टोबर् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&oldid=25696853 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Image Description Month in India: 1 October to 31st October == <small>Apologies for writing in English.</small> Dear everyone, We're excited to invite you to the [[:m:CIS-A2K/Events/Image Description Month in India|Image Description Month India]] description-a-thon, set to take place from October 1st to October 31st, 2023. During this event, we'll be focusing on improving image-related content across Wikimedia projects, including Wikipedia, Wikidata, and Wikimedia Commons. To stay updated and get involved, please visit our dedicated event page [[:m:CIS-A2K/Events/Image Description Month in India|event Page]]. Your active participation will be instrumental in enhancing Wikimedia content and making it more accessible to users worldwide. Thank you :) [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १४:३५, ५ अक्टोबर् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Newsletter for September 2023 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, In September, CIS-A2K successfully completed several initiatives. As a result, A2K has compiled a comprehensive monthly newsletter that highlights the events and activities conducted during the previous month. This newsletter provides a detailed overview of the key information related to our endeavors. ; Conducted events * Learning Clinic: Collective learning from grantee reports in South Asia * Relicensing and Digitisation workshop at Govinda Dasa College, Surathkal * Relicensing and Digitisation workshop at Sayajirao Gaekwad Research Centre, Aurangabad * Wiki Loves Monuments 2023 Outreach in Telangana * Mula Mutha Nadi Darshan Photography contest results and exhibition of images * Train The Trainer 2023 Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/September 2023|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १५:५२, १० अक्टोबर् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Newsletter for October 2023 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, In the month of October, CIS-A2K achieved significant milestones and successfully concluded various initiatives. As a result, we have compiled a comprehensive monthly newsletter to showcase the events and activities conducted during the preceding month. This newsletter offers a detailed overview of the key information pertaining to our various endeavors. ; Conducted events * Image Description Month in India * WikiWomen Camp 2023 ** WWC 2023 South Asia Orientation Call ** South Asia Engagement * Wikimedia Commons session for Birdsong members * Image Description Month in India Training Session Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/October 2023|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०५:२५, ७ नवेम्बर् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Community Needs Assessment Form == In late November, A2K hosted a significant call as part of [[:m:CIS-A2K/Events/WikiConverse India Calls/2023 A2K Needs Assessment Event|WikiConverse India discussions]], aiming to understand the diverse needs of Indian Communities! We deeply appreciate the active participation of every community member, as your valuable suggestions and opinions will be instrumental in shaping A2K's future initiatives. To enrich this collaborative effort, we've crafted a [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFfRvf844FKb1La0UC7fXHzofxrZorpr3QjDGJL1a0iOgXyQ/viewform form]. Your responses will provide key components for a broader needs assessment, offering profound insights into the community's suggestions and guiding A2K’s future plans. We invite you to invest just a few precious minutes in sharing your thoughts, ideas, efforts, and impactful initiatives! If you have any doubts or queries, feel free to reach out to nitesh@cis-india.org. Thank you for being an integral part of our vibrant community! Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०८:४४, ५ डिसेम्बर् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Enhancing Your Wikimania 2024 Scholarship Application: Community Call and Volunteer Support == Dear Wikimedians, I hope this message finds you well. A2K is excited to share news about an upcoming A2K initiative to support Indian Wikimedians in the Wikimania 2024 scholarship process. ;Community Call with Experienced Wikimedians: Join the community call on December 9, 2023, featuring experienced Indian Wikimedians. Gain insights into the Wikimania scholarship process, key application elements, and participate in a Q&A session. ;Volunteer Committee: A dedicated volunteer committee will assist applicants through Zoom Room Support Sessions, offering one-on-one discussions, personalized feedback, and application enhancement strategies. For more details and to register: * Community Call Meta page: [[:m:CIS-A2K/Events/Indic Community Monthly Engagement Calls/December 9, 2023 Call|link]] * Date: 9 December 2023 * Time: 6:00 PM to 7:30 PM IST We invite your active participation and look forward to your engagement in this community call. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०६:५०, ७ डिसेम्बर् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report for November 2023 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, CIS-A2K wrapped up several initiatives in November, and we've compiled a detailed monthly newsletter highlighting the events and activities from the past month. This newsletter provides a comprehensive overview of key information regarding our diverse endeavors. ; Conducted events * Heritage Walk in 175 year old Pune Nagar Vachan Mandir library * 2023 A2K Needs Assessment Event * Train The Trainer Report Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/November 2023|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०५:५४, ११ डिसेम्बर् २०२३ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report for December 2023 == <br /><small>Please feel free to translate it into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, In December, CIS-A2K successfully concluded various initiatives, and we have curated an in-depth monthly newsletter summarizing the events and activities of the past month. This newsletter offers a comprehensive overview of key information, showcasing our diverse endeavors. ; Conducted events * Digital Governance Roundtable * Indic Community Monthly Engagement Calls: Wikimania Scholarship Call * Indic Wikimedia Hackathon 2023 * A2K Meghalaya Visit Highlights: Digitization and Collaboration * Building Bridges: New Hiring in CIS-A2K * Upcoming Events ** Upcoming Call: Disinformation and Misinformation in Wikimedia projects Please find the Newsletter link [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/December 2023|here]]. <br /><small>If you want to subscribe/unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०६:५४, १२ जनवरी २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report for January 2024 == <br /><small>Feel free to translate into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, In January, CIS-A2K successfully concluded several initiatives, and we are pleased to present a comprehensive monthly newsletter summarizing the events and activities of the past month. This newsletter provides an extensive overview of key information, highlighting our diverse range of endeavors. ; Conducted Events * Roundtable on Digital Cultures * Discussion on Disinformation and Misinformation in Wikimedia Projects * Roundtable on Digital Access You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/January 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १९:१७, ९ फेब्रवरी २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report for February 2024 == <br /><small>Feel free to translate into your language.</small> [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, In February, CIS-A2K effectively completed numerous initiatives, and we are delighted to share a detailed monthly newsletter encapsulating the events and activities from the previous month. This newsletter offers a thorough glimpse into significant updates, showcasing the breadth of our varied undertakings. ; Collaborative Activities and Engagement * Telugu Community Conference 2024 * International Mother Language Day 2024 Virtual Meet * Wiki Loves Vizag 2024 ; Reports * Using the Wikimedia sphere for the revitalization of small and underrepresented languages in India * Open Movement in India (2013-23): The Idea and Its Expressions Open Movement in India 2013-2023 by Soni You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/February 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १४:१२, १८ मार्च् २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == CIS-A2K announcing Community Collaborations program == <small>Please feel free to translate this into your preferred language.</small> Dear Wikimedians, Exciting news from A2K! We're thrilled to announce that CIS-A2K is now seeking proposals for collaborative projects and activities to advance Indic Wikimedia projects. If you've got some interesting ideas and are keen on co-organizing projects or activities with A2K, we'd love to hear from you. Check out all the details about requirements, process, timelines, and proposal drafting guidelines right [[m:CIS-A2K/Community Collaboration|here]]. We're looking forward to seeing your proposals and collaborating to boost Indic Wikimedia projects and contribute even more to the open knowledge movement. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १४:२५, १८ मार्च् २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report for March 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, A2K is pleased to present its monthly newsletter for March, highlighting the impactful initiatives undertaken by CIS-A2K during the month. This newsletter provides a comprehensive overview of the events and activities conducted, giving you insight into our collaborative efforts and engagements. ; Collaborative Activities and Engagement * [[Commons:Wiki Loves Vizag 2024|Wiki Loves Vizag: Fostering Open Knowledge Through Photography]] ; Monthly Recap * [[:m:CIS-A2K/Events/She Leads|She Leads Program (Support)]] * [[:m:CIS-A2K/Events/WikiHour: Amplifying Women's Voices|WikiHour: Amplifying Women's Voices (Virtual)]] * [[:m:Wikimedia India Summit 2024|Wikimedia India Summit 2024]] * [[:m:CIS-A2K/Institutional Partners/Department of Language and Culture, Government of Telangana|Department of Language and Culture, Government of Telangana]] ; From the Team- Editorial ; Comic You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/March 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १२:१७, ११ एप्रिल् २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report for April 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We are pleased to present our monthly newsletter for April, highlighting the impactful initiatives undertaken by CIS-A2K during the month. This newsletter provides a comprehensive overview of the events and activities conducted, giving you insight into our collaborative efforts and engagements. * In the Limelight- Chandan Chiring ; Monthly Recap * [[Commons:Tribal Culture Photography Competition]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Indic Community Monthly Engagement Calls/April 12, 2024 Call]] * [[:m:CIS-A2K/Events/2024/Wikipedia training to Indian Language educators|Wikipedia Training to Indian Language educators]] * [[:m:Wiki Explores Bhadrachalam]] * Wikimedia Summit ; From the Team- Editorial ; Comic You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/April 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १६:२२, १४ मे २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WMF’s Annual Plan Draft (2024-2025) and Session during the South Asia Open Community Call (SAOCC) == Hi Everyone, This message is regarding the [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025|Wikimedia Foundation’s Draft Annual Plan for 2024-2025]], and in continuation of [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/XER6M7X2LPMRVI4N5MPXMZ5G4UUMBIQR/ Maryana’s email]; inviting inputs from members of the movement. The entire annual plan is available in multiple languages and a shorter summary is available in close to 30 languages including many from South Asia; and open for your feedback. We invite you all to a session on the Annual Plan during 19th May's [:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call (SAOCC)]], in line with the [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Collaboration|collaborative approach]] adopted by the foundation for finalizing Annual Plans. The discussion will be hosted by members of the senior leadership of the Wikimedia Foundation. Call Details (Please add the details to your respective calendars) * [https://meet.google.com/ffs-izis-bow Google Meeting] ** Date/Time: 19th May 2024 @ 1230-1400 UTC or 1800-1930 IST You can add any questions/comments on Etherpad [https://etherpad.wikimedia.org/p/South_Asia_Community_Call]; pre-submissions welcomed. Ps: To know more about the purpose of an Annual Plan, please read our [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan#Frequently_Asked_Questions_(FAQ) listed FAQs]. Look forward to seeing you on the call. Best [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १६:३५, १४ मे २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=24930250 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Technology Summit (WTS) 2024 - Scholarships == ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' <br> [[metawiki:3rd_Wikimedia_Technology_Summit_(WTS_2024)|Wikimedia Technology Summit (WTS) 2024]] is focused on using technology to enhance inclusivity across Wikipedia and its associated projects. We aim to explore strategies for engaging underrepresented communities and languages while also strengthening the technical foundation. By fostering collaboration between developers, users, and researchers, we can unite our efforts to create, innovate, and advance the technology that drives open knowledge. <br> We invite community members residing in India who are interested in attending WTS 2024 in person to apply for scholarships by July 10, 2024. The summit will be held at IIIT Hyderabad, India, in October 2024. <br> To apply, please fill out the application form by clicking [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeoO22CuLXrNzL10rJ2guQsxuVtgJAP82EUYuZyBI46nPAHWw/viewform this link]]. <br> On behalf of the WTS 2024 Scholarship Committee : [[User:Kasyap|Kasyap]] ([[User talk:Kasyap|चर्चा]]) ०९:०१, ११ जून् २०२४ (UTC) == A2K Monthly Report for May 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We are pleased to present our May newsletter, showcasing the impactful initiatives undertaken by CIS-A2K throughout the month. This edition offers a comprehensive overview of our events and activities, providing insights into our collaborative efforts and community engagements. ; In the Limelight: Openness for Cultural Heritage ; Monthly Recap * Digitisation Workshop * [[Commons:Tribal Culture Photography Competition]] * [[:m:CIS-A2K/Events/Wiki Technical Training 2024|Wiki Technical Training]] ; Dispatches from A2K ; Coming Soon * Future of Commons Convening You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/May 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १२:३६, २७ जून् २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Help panel question on [[:सदस्यः:2341266sneha/प्रयोगपृष्ठम्|सदस्यः:2341266sneha/प्रयोगपृष्ठम्]] (१७:०३, ३ जुलै २०२४) == how to save my essay as a draft --[[User:2341266sneha|2341266sneha]] ([[User talk:2341266sneha|चर्चा]]) १७:०३, ३ जुलै २०२४ (UTC) == A2K Monthly Report for June 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We are excited to share our June newsletter, highlighting the impactful initiatives undertaken by CIS-A2K over the past month. This edition provides a detailed overview of our events and activities, offering insights into our collaborative efforts and community engagements and a brief regarding upcoming initiatives for next month. ; In the Limelight- Book Review: Geographies of Digital Exclusion ; Monthly Recap * [[:m:CIS-A2K/Events/Wiki Technical Training 2024|Wiki Technical Training]] * Strategy discussion (Post-Summit Event) ; Dispatches from A2K * Future of Commons ;Coming Soon - Upcoming Activities * Gearing up for Wikimania 2024 * Commons workshop and photo walk in Hyderabad ; Comic You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/June 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०६:२३, २६ जुलै २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Train-the-Trainer (TTT) 2024: Call for Applications == ''Apologies for writing in English, please feel free to post this into your language.'' Dear Wikimedians, We are thrilled to announce the 9ninth iteration of the Train-the-Trainer (TTT) program, co-hosted by CIS-A2K and the Odia Wikimedians User Group. TTT 2024 will be held from October 18-20, 2024, in Odisha. This event aims to enhance leadership and training skills among active Indian Wikimedians, with a focus on innovative approaches to foster deeper engagement and learning. ; Key Details: * Event Dates: October 18-20, 2024 * Location: Odisha, India * Eligibility: Open to active Indian Wikimedians * Scholarship Application Deadline: Thursday, August 15, 2024 We encourage all interested community members to apply for scholarships. Please review the event details and application guidelines on the [[:m:Meta page|Meta page]] before submitting your application. Apply Here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeshY7skcMUfevuuzTr57tKr_wwoefrJ9iehq6Gn_R8jl6FmA/viewform Scholarship Application Form] For any questions, please post on the [[:m:Talk:CIS-A2K/Events/Train the Trainer Program/2024|Event talk page]] or email nitesh@cis-india.org. We look forward to your participation and contributions! Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १०:४५, ३१ जुलै २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Reminder: Apply for TTT 2024 Scholarships by August 22 == Dear Wikimedians, '''Important Reminder''': The scholarship application deadline has been extended till Thursday, August 22, 2024. We encourage active Wikimedians to submit their applications before the deadline. Please ensure you review the essential details on [[:m:CIS-A2K/Events/Train the Trainer Program/2024|Meta page]] regarding this event. Scholarship Application [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeshY7skcMUfevuuzTr57tKr_wwoefrJ9iehq6Gn_R8jl6FmA/viewform form] For any questions, please reach out on the Event talk page or via email at nitesh@cis-india.org or Chinmayee at chinumishra70@gmail.com. Regards, TTT 2024 Organising team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:१५, २० आगस्ट् २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report for July 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We are excited to share our July newsletter, highlighting the impactful initiatives undertaken by CIS-A2K over the past month. This edition provides a detailed overview of our events and activities, offering insights into our collaborative efforts and community engagements and a brief regarding upcoming initiatives for next month. ; In the Limelight- NEP Study Report ; Monthly Recap * [https://cis-india.org/raw/report-on-the-future-of-the-commons Future of Commons] * West Bengal Travel Report ;Coming Soon - Upcoming Activities * [[:m:CIS-A2K/Events/Train the Trainer Program/2024|Train the Trainer 2024]] You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/July 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:०५, २८ आगस्ट् २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report for August 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We are excited to present our August newsletter, showcasing the impactful initiatives led by CIS-A2K throughout the month. In this edition, you'll find a comprehensive overview of our events and activities, highlighting our collaborative efforts, community engagements, and a sneak peek into the exciting initiatives planned for the coming month. ; In the Limelight- Doing good as a creative person ; Monthly Recap * Wiki Women Collective - South Asia Call * Digitizing the Literary Legacy of Sane Guruji * A2K at Wikimania * Multilingual Wikisource ;Coming Soon - Upcoming Activities * Tamil Content Enrichment Meet * Santali Wiki Conference * TTT 2024 You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/August 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १६:५५, २६ सेप्टेम्बर् २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report for September 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We are thrilled to share our September newsletter, packed with highlights of the key initiatives driven by CIS-A2K over the past month. This edition features a detailed recap of our events, collaborative projects, and community outreach efforts. You'll also get an exclusive look at the exciting plans and initiatives we have in store for the upcoming month. Stay connected with our vibrant community and join us in celebrating the progress we’ve made together! ; In the Limelight- Santali Wiki Regional Conference 2024 ; Dispatches from A2K ; Monthly Recap * Book Lover’s Club in Belagavi * CIS-A2K’s Multi-Year Grant Proposal * Supporting the volunteer-led committee on WikiConference India 2025 * Tamil Content Enrichment Meet * Experience of CIS-A2K's Wikimania Scholarship recipients ;Coming Soon - Upcoming Activities * Train-the-trainer 2024 * Indic Community Engagement Call * A2K at Wikimedia Technology Summit 2024 You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/September 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १५:१३, १० अक्टोबर् २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Announcing Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024 & scholarship applications == Dear Wikimedians, We hope you are well. We are thrilled to announce the upcoming [[:metawiki:Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]], hosted by the [[:metawiki:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers UG]] (aka Indic-TechCom) in collaboration with the [[:metawiki:Odia Wikimedians User Group|Odia Wikimedians UG]]. The event will take place in Bhubaneswar during 20-22 December 2024. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve the experience of contributors and consumers of Wikimedia projects. The event is intended for: * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, which includes developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers etc. * Content contributors having in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors to any other FOSS community or have participated in Wikimedia events in the past, and would like to get started with contributing to Wikimedia technical spaces. We encourage you to follow the essential details & updates on Meta-Wiki regarding this event. Event Meta-Wiki page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_Wikimedia_Hackathon_Bhubaneswar_2024 Scholarship application form: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf07lWyPJc6bxOCKl_i2vuMBdWa9EAzMRUej4x1ii3jFjTIaQ/viewform Click here to apply ] ''(Scholarships are available to assist with your attendance, covering travel, accommodation, food, and related expenses.)'' Please read the application guidance on the Meta-Wiki page before applying. The scholarship application is open until the end of the day 2 November 2024 (Saturday). If you have any questions, concerns or need any support with the application, please start a discussion on the event talk page or reach out to us contact@indicmediawikidev.org via email. Best, [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०९:३५, १९ अक्टोबर् २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&oldid=25720607 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report for October 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We’re thrilled to share our October newsletter, featuring the impactful work led or support by CIS-A2K over the past month. In this edition, you’ll discover a detailed summary of our events and initiatives, emphasizing our collaborative projects, community interactions, and a preview of the exciting plans on the horizon for next month. ; In the Limelight: TTT ;Dispatches from A2K ; Monthly Recap * Wikimedia Technology Summit ; Coming Soon - Upcoming Activities * TTT follow-ups You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/October 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १२:०९, ८ नवेम्बर् २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Announcing Wikifile-transfer v2, and second community call == Dear Wikimedia Community, We are excited to announce the release of Wikifile-transfer v2, an enhanced tool to streamline media transfers across Wikimedia projects. Wikifile-transfer supports users in moving non-free images across wiki projects. This tool is helpful for contributors managing media across multiple language wikis. '''You can learn more about it here:''' https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic-TechCom/Tools/Wikifile-transfer/v2 '''You can try the new version here:''' https://wikifile-transfer.toolforge.org/#/ We invite you to join our second community call on '''November 10, 2024, at 18:00 IST (6:00 PM)'''. This meeting is an opportunity to discuss the new features, share feedback, and connect with us. Please add your name at https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic-TechCom/Tools/Wikifile-transfer/v2#Community_call. Since this is a major new release, some bugs may still exist. We encourage you to report any issues you encounter to help us improve the tool further. We're looking forward to your feedback as we continue refining WikiFile-Transfer to meet the needs of our community. Regards -[[User:ParasharSarthak|ParasharSarthak]] ([[User talk:ParasharSarthak|चर्चा]]) == [[:m:Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation|Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation]] == <div lang="en" dir="ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedians, We are excited to '''Initiate the discussions about India’s potential bid to host [[:m:Wikimania 2027|Wikimania 2027]]''', the annual international conference of the Wikimedia movement. This is a call to the community to express interest and share ideas for organizing this flagship event in India. Having a consortium of a good number of country groups, recognised affiliates, thematic groups or regional leaders primarily from Asia for this purpose will ultimately strengthen our proposal from the region. This is the first step in a collaborative journey. We invite all interested community members to contribute to the discussion, share your thoughts, and help shape the vision for hosting Wikimania 2027 in India. Your participation will ensure this effort reflects the strength and diversity of the Indian Wikimedia community. Please join the conversation on [[:m:Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation#Invitation to Join the Conversation|Meta page]] and help make this vision a reality! Regards, <br> [[:m:Wikimedians of Kerala|Wikimedians of Kerala User Group]] and [[:m:Odia Wikimedians User Group|Odia Wikimedians User Group]] <br> This message was sent with [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) by [[m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[m:User_talk:Gnoeee|talk]]) १५:१४, ४ डिसेम्बर् २०२४ (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_VPs&oldid=27906962 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report – November 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, We’re excited to bring you the November edition of the CIS-A2K newsletter, highlighting our impactful initiatives and accomplishments over the past month. This issue offers a comprehensive recap of our events, collaborative projects, and community engagement efforts. It also provides a glimpse into the exciting plans we have lined up for the coming month. Stay connected with our vibrant community as we celebrate the progress we’ve made together! ; In the Limelight: Tulu Wikisource ; Dispatches from A2K ; Monthly Recap * Learning hours Call * Dandari-Gussadi Festival Documentation, Commons Education Project: Adilabad * Executive Directors meeting at Oslo ; Coming Soon - Upcoming Activities * Indic Wikimedia Hackathon 2024 * Learning Hours You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/November 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Warm regards, CIS-A2K Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १६:४६, १० डिसेम्बर् २०२४ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28074658 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Biplab Anand@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Report – December 2024 == [[File:Centre for Internet And Society logo.svg|180px|right|link=]] Dear Wikimedians, Happy 2025! We are thrilled to share with you the December edition of the CIS-A2K Newsletter, showcasing our initiatives and achievements from the past month. In this issue, we offer a detailed recap of key events, collaborative projects, and community engagement efforts. Additionally, we provide a preview of the exciting plans we have in store for the upcoming month. Stay connected with our dynamic community as we celebrate the progress we’ve made together! ; In the Limelight: Santali Food Festival ; Dispatches from A2K ; Monthly Recap * Learning hours Call * Indic Wikimedia Hackathon 2024 * Santali Food Festival ; Coming Soon - Upcoming Activities * She Leads Bootcamp You can access the newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/December 2024|here]]. <br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Warm regards, CIS-A2K Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:११, १२ जनवरी २०२५ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=23719485 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Open Community Call - [[:m:Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation|Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India]] == <div lang="en" dir="ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedians, Happy 2025.. 😊 As you must have seen, members from Wikimedians of Kerala and Odia Wikimedia User Groups initiated preliminary discussions around submitting an Expression of Interest (EoI) to have Wikimania 2027 in India. You can find out more on the [[:m:Expressions of Interest to host Wikimania 2027 in India: Initial conversation|Meta Page]]. Our aim is to seek input and assess the overall community sentiment and thoughts from the Indian community before we proceed further with the steps involved in submitting the formal EOI. As part of the same, we are hosting an '''open community call regarding India's Expression of Interest (EOI) to host Wikimania 2027'''. This is an opportunity to gather your valuable feedback, opinions, and suggestions to shape a strong and inclusive proposal. * 📅 Date: Wednesday, January 15th 2025 * ⏰ Time: 7pm-8pm IST * 📍 Platform: https://meet.google.com/sns-qebp-hck Your participation is key to ensuring the EOI reflects the collective aspirations and potential of the vibrant South Asian community. Let’s join together to make this a milestone event for the Wikimedia movement in South Asia. We look forward to your presence! <br> Warm regards, <br> [[:m:Wikimedians of Kerala|Wikimedians of Kerala]] and [[:m:Odia Wikimedians User Group|Odia Wikimedians]] User Group's <br> This message was sent with [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) by [[m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[m:User_talk:Gnoeee|talk]]) at ०५:५५, १४ जनवरी २०२५ (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_VPs&oldid=28100038 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == New Wikimedia Campaign Launching Tomorrow: Indic Writing Systems Campaign 2025 == Dear Wikimedians, We are excited to announce the launch of the [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025|Indic writing systems campaign 2025]], which will take place from 23 January 2025 (World Endangered Writing Day) to 21 February 2025 (International Mother Language Day). This initiative is part of the ongoing efforts of [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems|WikiProject writing Systems]] to raise awareness about the documentation and revitalization of writing systems, many of which are currently underrepresented or endangered. Representatives from important organizations that work with writing systems, such as Endangered Alphabets and the Script Encoding Initiative, support the campaign. The campaign will feature two primary activities focused on the [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Lists|list of target scripts]]: * '''Wikidata Labelathon''': A focused effort to improve and expand the information related to South Asian scripts on Wikidata. * '''Wikipedia Translatathon''': A collaborative activity aimed at enhancing the coverage of South Asian writing systems and their cultural significance on Wikipedia. We are looking for local organizers to engage their respective communities. If you are interested in organizing, kindly sign-up [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Local Organizers|here]]. We also encourage all Indic Wikimedians to [[:d:Wikidata:WikiProject Writing Systems/Indic writing systems campaign 2025/Participate|join us]] in this important campaign to help document and celebrate the diverse writing systems of South Asia. Thank you for your support, and we look forward to your active participation. Regards [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:२९, २२ जनवरी २०२५ (UTC) Navya sri Kalli <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/Indic_VPs&oldid=22433435 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A2K Monthly Newsletter – January 2025 == Dear Wikimedians, We are delighted to share the January edition of the CIS-A2K Newsletter, highlighting our initiatives and accomplishments from the past month. This issue features a detailed recap of key events, collaborative projects, and community engagement efforts. Plus, get a sneak peek at the exciting plans we have for the upcoming month. Let’s continue strengthening our community and celebrating our collective progress! ;In the Limelight * Wikipedia and Wikimedia Commons App Usage in India: Key Insights and Challenges ;Dispatches from A2K ;Monthly Highlights * Learning Hours Call * She Leads Bootcamp 2025 * Wikisource Reader App ; Coming Soon – Upcoming Activities * Participation in Wikisource Conference * Second Iteration of She Leads Please read the full newsletter [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/January 2025|here]]<br /><small>To subscribe or unsubscribe to this newsletter, click [[:m:CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe|here]]. </small> Looking forward to another impactful year ahead! Regards, CIS-A2K Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १४:३४, १२ फेब्रवरी २०२५ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CIS-A2K/Reports/Newsletter/Subscribe/VP&oldid=28096022 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Invitation for the next South Asia Open Community Call (SAOCC) with a focus on WMF's Annual Plans (27th April, 2025) == Dear All, The [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call (SAOCC)]] is a monthly call where South Asian communities come together to participate, share community activities, receive important updates and ask questions in the moderated discussions. The next SAOCC is scheduled for 27th April, 6:00 PM-7:00 PM (1230-1330 UTC) and will have a section with representatives from WMF who will be sharing more about their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|Annual Plans]] for the next year, in addition to Open Community Updates. We request you all to please attend the call and you can find the joining details [https://meta.wikimedia.org/wiki/South_Asia_Open_Community_Call#27_April_2025 here]. Thank you! [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०८:२५, १४ एप्रिल् २०२५ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=28543211 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Update from A2K team: May 2025 == Hello everyone, We’re happy to share that the ''Access to Knowledge'' (A2K) program has now formally become part of the '''Raj Reddy Centre for Technology and Society''' at '''IIIT-Hyderabad'''. Going forward, our work will continue under the name [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]]. The new team includes most members from the former A2K team, along with colleagues from IIIT-H already involved in Wikimedia and Open Knowledge work. Through this integration, our commitment to partnering with Indic Wikimedia communities, the GLAM sector, and broader open knowledge networks remains strong and ongoing. Learn more at our Team’s page on Meta-Wiki. We’ll also be hosting an open session during the upcoming [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] on 6 - 7 pm, and we look forward to connecting with you there. Thanks for your continued support! Thank you Pavan Santhosh, On behalf of the Open Knowledge Initiatives Team. <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=28543211 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == 📣 Announcing the South Asia Newsletter – Get Involved! 🌏 == <div lang="en" dir="ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Hello Wikimedians of South Asia! 👋 We’re excited to launch the planning phase for the '''South Asia Newsletter''' – a bi-monthly, community-driven publication that brings news, updates, and original stories from across our vibrant region, to one page! We’re looking for passionate contributors to join us in shaping this initiative: * Editors/Reviewers – Craft and curate impactful content * Technical Contributors – Build and maintain templates, modules, and other magic on meta. * Community Representatives – Represent your Wikimedia Affiliate or community If you're excited to contribute and help build a strong regional voice, we’d love to have you on board! 👉 Express your interest though [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfhk4NIe3YwbX88SG5hJzcF3GjEeh5B1dMgKE3JGSFZ1vtrZw/viewform this link]. Please share this with your community members.. Let’s build this together! 💬 This message was sent with [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) by [[m:User:Gnoeee|Gnoeee]] ([[m:User_talk:Gnoeee|talk]]) at १५:४२, ६ जून् २०२५ (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/South_Asia_Village_Pumps&oldid=25720607 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Call for Expression of Interest – Advanced Train the Trainer 2025 (ATTT) == ''Sorry for writing in English. Please feel free to translate it into your language.'' The [[:m:IIITH-OKI|Open Knowledge Initiatives]] (OKI) team at IIIT-Hyderabad is organising [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer (ATTT) 2025]], tentatively in the second week of October 2025 at IIIT-Hyderabad. The program is for experienced Wikimedians who have attended TTT earlier and wish to deepen their leadership, thematic expertise, and practical skills. It will run in parallel [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Tracks|tracks]]: * ''' Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Measure, analyse, and communicate the impact of Wikimedia initiatives. * '''Project Design Challenge''' – Develop a 3-month project with mentoring and planning tools. Info about the event: * Deadline: 20 August 2025 * Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]] If you cannot apply directly on Meta, email your proposal (following the Meta template) with a valid reason to nitesh@research.iiit.ac.in. — Open Knowledge Initiatives Team, IIIT-Hyderabad [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:००, १४ आगस्ट् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:विचारमण्डपम् (विविधविषयाः)]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (OKI)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Expression of Interest Extended: Advanced Train the Trainer 2025 == Dear all, We are pleased to inform you that the deadline to submit your Expression of Interest has been extended until '''26 August'''. The [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025|Advanced Train the Trainer]] (ATTT) 2025 will be held on '''10, 11, and 12 October 2025 at IIIT-Hyderabad'''. ATTT is designed for experienced Wikimedians who have or have not previously participated in Train the Trainer, but wish to develop further their leadership, thematic expertise, and practical application skills. The training will run in two thematic tracks: * '''Evaluation, Impact, and Data Storytelling''' – Learn to measure, analyse, and narrate the impact of Wikimedia initiatives through hands-on labs and peer feedback. * '''Project Design: From Learning to Action''' – Work on a 3-month project with mentoring and planning tools, turning learning into impactful, context-driven initiatives. ** Apply here: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Expression of Interest form]] ** Deadline to apply (extended): 26 August 2025 ** Event Dates: 10-12 October 2025 We will share further updates with you soon. ''Note: If you are unsure about which track to choose, please still submit your application by answering the questions thoroughly. Our team will review it and assign you to the most suitable track. If you are not comfortable applying directly on Meta, you may send your proposal (using the Meta template and with a valid reason) to nitesh@research.iiit.ac.in. If selected, the OKI team will publish it on Meta on your behalf.'' We look forward to receiving your applications and working together to shape impactful Wikimedia leadership! Regards, Open Knowledge Initiatives Team IIIT-Hyderabad [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १४:४२, २० आगस्ट् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:विचारमण्डपम् (विविधविषयाः)]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (OKI)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Final Call: Apply for Advanced Train the Trainer 2025 by Today == Dear all, This is a kind reminder that today is the '''last day''' to submit your '''Expression of Interest for Advanced Train the Trainer 2025'''. If you are interested, we warmly encourage you to complete your application at the earliest using the link below: [[:m:IIITH-OKI/Advance Train The Trainer 2025/Expression of Interest|Here]] ''Please note that we will not be able to accommodate requests for reopening the form after the deadline. Once submissions close, our team will begin the review process.'' We look forward to your participation and thank you for your continued interest in strengthening leadership within our communities. Regards, IIITH-OKI [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ०८:३५, २६ आगस्ट् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:विचारमण्डपम् (विविधविषयाः)]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh (OKI)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिकान्फरेन्स् 2026 सहायधन-आवेदनपत्राणि उद्घाटितानि == विकिकान्फरेन्स् इण्डिया 2026 निमित्तं सहायधनार्थम् आवेदनपत्राणि उद्घाटितानि सन्ति । सम्मेलनम् 4 सेप्टेम्बर् 2026 तः 6 सेप्टेम्बर् 2026 पर्यन्तं कोच्चिनगरे भविष्यति । विकिसम्मेलनम् दक्षिणएशियाप्रदेशे विद्यमानान् विकिमिडियाजनान्, विभिन्नभाषासंयोजकान्, विकियोगदातॄन् च एकत्र योजयति । मुक्तज्ञानक्षेत्रे सम्पर्कं साधयितुं, पठितुं, अनुभवान् संविभक्तुं सहयोगं कर्तुं च उत्तमः अवसरं ददाति । यदि भवान्/भवती विकिमीडियामध्ये सक्रियः योगदाता वर्तते चेत् सहायधनं प्राप्तुं प्रोत्साहः क्रियते । [https://diff.wikimedia.org/2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/ विस्तृतविवरणम्] अत्र विद्यते । 🙂 आवेदनार्थम् अन्तिमः दिनाङ्कः 15 एप्रिल् 2026 आवेदनपत्रस्य परिसन्धिः [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform अत्र विद्यते] अधिकविवरणार्थम्: [[https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Scholarship|अत्र विद्यते]] कृपया इदं उद्घोषणं सर्वत्र मुक्तरूपेण प्रसारयतु । धन्यवादाः विकिकान्फरेन्स् 2026 संयोजनगणः । == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १८:४१, ५ एप्रिल् २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:विचारमण्डपम् (विविधविषयाः)]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:०२, १७ मे २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:विचारमण्डपम् (विविधविषयाः)]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Nitesh (OKI)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == WikiConference India 2026: सत्रप्रस्तावानाम् आमन्त्रणं तथा स्ववित्तपोषित-पञ्जीकरणम् == प्रिय-समुदायसदस्याः, भवतां कृते सहर्षेण सूचयामः यत् WikiConference India 2026-सम्मेलनस्य स्ववित्तपोषित-पञ्जीकरणं तथा सत्रप्रस्तावानाम् आमन्त्रणं सम्प्रति प्रारब्धम् अस्ति। WikiConference India 2026 नाम सम्मेलनं २०२६ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बरमासस्य ४–६ दिनाङ्केषु केरळराज्यस्य कोच्चि-नगरे भविष्यति। अस्मिन् सम्मेलने भारतस्य दक्षिण-एशियादेशस्य च विभिन्नभागेभ्यः आगताः विकिमीडिया-समुदायस्य सदस्याः, तन्त्रज्ञाः (Developers), अनुसन्धानकर्तारः, मुक्तज्ञान-प्रवर्तकाः च समागम्य परस्परम् अधिगन्तुं, स्वानुभवान् विनिवेदितुं तथा सहकार्यं कर्तुं अवसरं प्राप्स्यन्ति। अस्य वर्षस्य सम्मेलनस्य मुख्यविषयः अस्ति - “समूहज्ञानवितरणस्य नूतना दृष्टिः - परिवर्तमाने विकिमीडियापरिसरे सामुदायिकनेतृत्वम्।” द्रुतगत्या परिवर्तमानायां प्रौद्योगिक्यां, कृत्रिमबुद्धेः (AI) वर्धमानोपयोगे, ज्ञाननिर्माणस्य नूतनेषु उपायेषु च सति, इदं सम्मेलनं सामुदायिकनेतृत्वम्, प्रादेशिकभाषाः, मुक्तज्ञानम्, विकिमीडिया-आन्दोलनस्य भविष्यत् इत्यादिषु महत्त्वपूर्णविषयेषु विमर्शनस्य अवसरं प्रदास्यति। === '''स्ववित्तपोषित-पञ्जीकरणम्''' === स्ववित्तपोषित-पञ्जीकरणं सम्प्रति Pretix-माध्यमेन उपलब्धम् अस्ति। पञ्जीकरणपत्रम्: https://pretix.eu/wikimedia-events/WCI2026/ अधिकविवरणम्: https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Registration === '''सत्रप्रस्ताव-आमन्त्रणम् (Call for Submissions)''' === सत्रप्रस्तावाः सम्प्रति Eventyay-माध्यमेन आमन्त्र्यन्ते। भवन्तः कार्यशालायाः, चर्चासत्रस्य, विशेषज्ञपटलस्य (Panel), सम्प्रेषणात्मकसत्रस्य (Interactive Session), लघुव्याख्यानस्य (Lightning Talk) अथवा पोस्टर-प्रस्तुतेः कृते स्वप्रस्तावं प्रेषयितुं शक्नुवन्ति। भवान्/भवती दीर्घकालात् विकिमीडिया-आन्दोलने संलग्नः भवेत् अथवा अर्वाचीनतया एव संलग्नः भवेत्, भवतः/भवत्याः विचाराः अनुभवानि च सम्मेलनं समृद्धतरं करिष्यन्ति। अधिकविवरणं मार्गदर्शिकाश्च: https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2026/Programme/Submissions प्रस्तावप्रेषणस्य अन्तिमतिथिः- १५ जुलै २०२६ सम्मेलनसम्बद्धां सम्पूर्णां सूचनां, महत्त्वपूर्णतिथयः, अन्यान्य अद्यतनवृत्तान्तांश्च ज्ञातुं कृपया आधिकारिकसूचनां पश्यन्तु- विस्तृतसूचनाः - https://diff.wikimedia.org/2026/06/26/shape-the-future-call-for-submissions-open-for-wikiconference-india-2026/ वयं सर्वान् समुदायसदस्यान् सादरम् निवेदयामः यत् भवन्तः पञ्जीकरणं कुर्वन्तु, स्वसत्रप्रस्तावान् प्रेषयन्तु, एतां सूचनां स्वस्वसमुदायेषु च प्रसारयन्तु। सादरम्, '''WikiConference India 2026 आयोजनदलम्''' [[User:Gauri Guptaa|Gauri Guptaa]] ([[User talk:Gauri Guptaa|चर्चा]]) १४:५४, ७ जुलै २०२६ (UTC) == Community Tech Task Force: Technical needs assessment for Indic communities == ''Please feel free to translate it into your language.'' Hello everyone, We hope you're doing well! The [[m:Indic_MediaWiki_Developers_User_Group|Indic_MediaWiki_Developers_User_Group]] (IMDUG) is reaching out to Wikimedia communities across India to strengthen collaboration and better understand the technical needs of different language communities. Last year, we piloted [[m:Indic_Community_Task_Force_2025|Indic_Community_Task_Force_2025]] initiative by engaging with two language communities to understand their technical challenges and identify opportunities for collaboration. Based on our learnings, experience, and the valuable insights we received, we are expanding the initiative this year to reach all Indic communities. Our goal is to reach every community and understand where technical support is most needed. === What are we looking for? === We invite your community to nominate one or two points of contact and share: * The name of your Wikimedia community. * A primary and alternate community contact. * Telegram usernames of the nominated contacts. * A brief overview of your community's technical challenges, needs, or priorities. This could include areas such as: * Editing or patrolling workflows that could be improved. * Gadgets, tools, or bots that your community needs. * Template or interface-related challenges. * Technical barriers faced by contributors. * Any other broad technical priorities for your community. === How to participate === Please fill out the community response [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdhpPdn0qgHkEiYZCXEumpV-WNWm6n8bZdfR6TIkGTcbuBOew/viewform?usp=dialog form] by '''18th August'''. If your community prefers, you are also welcome to reply directly on this message. === What happens next? === The information collected will help us: * Build a network of community contacts for future technical collaboration. * Understand and prioritize the technical needs of Indic Wikimedia communities. * Plan focused technical support and community engagement activities. * Connect communities with developers and relevant technical initiatives where appropriate. Please note that while we will carefully review every submission, our ability to provide support will depend on the complexity of the request, available expertise within the User Group, volunteer bandwidth, and available resources. Although we may not be able to address every request immediately, we will make every effort to prioritize and support as many community needs as possible, and where appropriate, connect communities with the relevant developers or technical channels. We look forward to working more closely with your community! Best wishes, [[सदस्यः:Kalli navya|Navya sri Kalli]] ''On behalf of the Indic MediaWiki Developers User Group (IMDUG)'' [[User:Kalli navya|Kalli navya]] ([[User talk:Kalli navya|चर्चा]]) १५:५६, २ आगस्ट् २०२६ (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- [[User:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ([[User talk:Kuldeepburjbhalaike|चर्चा]]) १५:३३, १३ आगस्ट् २०२६ (UTC) == WikiRefine: A 15-Day Wikipedia Article Improvement Campaign == Hello everyone, The Open Knowledge Initiatives (OKI) team is pleased to announce '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine WikiRefine]''', a 15-day article improvement campaign taking place from '''7 to 21 November 2026'''. We invite editors from all participating language communities to take part. The campaign aims to encourage Wikimedians to improve the overall quality of Wikipedia articles, with a focus on references, article structure, readability, images, internal links and other aspects of content development. ; Article lists For this campaign, we have prepared lists based on the 100 most-read articles from the last five years for participating language Wikipedias. You can find the article lists and other campaign information here: [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/List_of_Articles View the article lists] ;Evaluating article improvements We will be using the [https://wikieval.toolforge.org/ WikiEval tool], developed to support the evaluation of Wikipedia content during campaigns. It will help assess article quality and track improvements made throughout WikiRefine. ;What happens after the campaign? WikiRefine will also serve as a preparatory activity for a follow-up in-person event focused on qualitative improvements to local-language Wikipedias. We aim to bring together the top two participants (from India only) from each participating community. Their contributions will be assessed by a jury of experienced Wikimedians familiar with the respective languages. We encourage each community to identify up to three organisers, ensuring diverse representation of genders and both new and experienced Wikimedians. Jury members should be experienced contributors with a good understanding of their respective language Wikipedias. '''We invite everyone to participate, improve articles and help make knowledge in our languages more comprehensive and accessible.''' ([[m:IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/Community Sign-up|Community Sign-up page]]) For more information, please visit the [[m:IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine|WikiRefine project page]]. '''Note:''' A few language Wikipedia article lists have not yet been added to the dedicated page due to a technical issue with the tool. We are working to resolve this and aim to add them before the campaign begins. Thank you! [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १७:११, ४ नवेम्बर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:विचारमण्डपम् (विविधविषयाः)]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(OKI)/lists/Indic_Wikipedia_VPs&oldid=31250414 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Nitesh (OKI)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == WikiRefine Campaign Starts Today – Join the 15-Day Improvement Drive! == ''This is a reminder for all communities: if your community has already signed up or is not planning to participate, please feel free to skip this reminder.'' Dear community members, The **WikiRefine 15-day article improvement campaign** starts today, '''7 November 2026''', and will run until '''21 November 2026'''. The campaign aims to improve the quality of existing articles across participating language Wikipedias. For this campaign, lists based on the 100 most-read articles over the last five years have been prepared for each participating language community. Participants can work on improving references and citations, article structure, readability, images and media, internal links, and other aspects of article quality. Since the campaign begins over a long weekend, you can start at your own pace. If your community needs more time to work on the selected articles, you can extend the campaign period upon request. We will use the [https://wikieval.toolforge.org/ WikiEval tool] to track improvements and assess article quality throughout the campaign. WikiRefine will also serve as preparation for a follow-up in-person event. The '''top two participants from each community''' will be selected based on their contributions for this event. '''How to participate:''' * [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine WikiRefine project page] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/List_of_Articles List of selected articles] * [https://wikieval.toolforge.org/ WikiEval tool] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI/Edit-a-thon/WikiRefine/Community_Sign-up Community Sign-up page] We invite everyone to participate and help improve the quality of existing articles in our languages. Happy editing! [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) २०:३२, ७ नवेम्बर् २०२६ (UTC) (यह संदेश [[:विकिपीडिया:विचारमण्डपम् (विविधविषयाः)]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(OKI)/lists/Indic_Wikipedia_VPs&oldid=31250414 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Nitesh (OKI)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> opjkxt1glj9bggzkckgt8291zeaoix0 0 16784 502079 500885 2026-11-08T04:21:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502079 wikitext text/x-wiki {{Infobox Non-profit | name = राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः | title = राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः | image = | caption = राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य ध्वजः | founded_date = [[विजयदशमी]]१९२५ | founder = [[केशव बलिराम हेडगेवार]] | location = [[नागपुरम्]] | coordinates = {{Coord|21.04|N|79.16|E|}} | mission = "भारतस्य परमवैभवम्" | homepage = {{URL|http://rss.org/hindi/}} }} '''राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः''' ('''RSS''',{{efn|{{IAST|Rāṣṭrīya Svayaṃsevak Saṅgh}} {{IPA|hi|raːʂˈʈriːj(ə) swəjəmˈseːʋək səŋɡʱ|hindi}},{{Pronunciation|Rashtriya_Swayamsevak_Sangh.wav}}}} )<ref name="britrss">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/919613/Rashtriya-Swayamsevak-Sangh|title=Rashtriya Swayamsevak Sangh|quote=Rashtriya Swayamsevak Sangh. Hindu organization. ...|access-date=10 February 2010}}</ref> भारतदेशस्य एकं दक्षिणपन्थीयम् हिन्दुत्वाधारितं स्वयंसेवक–[[paramilitary|अर्धसैनिक]] संघटनम् अस्ति। अयं संघः [[Hindutva|हिन्दुत्वम्]] विचारधारायाः प्रचारकः अस्ति। एषः संघः हिन्दुत्वसंघटनानां विस्तीर्णस्य समूहस्य संघ परिवार इति ख्यातस्य मूलसंस्था तथा नेतृसंस्था च अस्ति, यः भारतीयसमाजस्य विविधेषु क्षेत्रेषु उपस्थितिं विकसितवान् अस्ति। अस्मिन् परिवारसमूहे भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) अपि अन्तर्भवति, या अद्य भारतस्य शासकः राजनैतिकदलः अस्ति, यस्य नेतृत्वं [[Narendra Modi|नरेन्द्र मोदी]] नामकः [[prime minister of India|भारतस्य प्रधानमन्त्री]] करोति। अधुना मोहन भागवत रष्ट्रियस्वयंसेवकसंघस्य ''[[List of leaders of the Rashtriya Swayamsevak Sangh#Sarsanghchalak|सरसंघचालकः]]'' (मुख्यः) अस्ति, तथा [[Dattatreya Hosabale|दत्तात्रेय होसाबले]] ''[[List of leaders of the Rashtriya Swayamsevak Sangh#Sarkaryavah|सरकार्यवाहः]]'' (महासचिवः) अस्ति। अस्य संघस्य स्थापना २७ सेप्टेम्बर् १९२५ तमे वर्षे अभवत्। आरम्भे अस्य संघटनस्य प्रेरणा हिन्दुसमाजस्य संगठनाय, “हिन्दुशासन”स्य संस्कारविकासाय, तथा हिन्दुसमुदायस्य ऐक्यं स्थापयितुं चरित्रनिर्माणाय च आसीत्, येन *हिन्दुराष्ट्र*स्य स्थापना साध्येत। अयं संघः हिन्दुत्वविचारधारायाः प्रसारं कर्तुम्, हिन्दुसमुदायस्य “सुदृढीकरणाय”, तथा भारतीयसंस्कृतेः तथाकथितसभ्यतामूल्यानां संरक्षणाय प्रयत्नं करोति। अपरपक्षे, एषः संघः हिन्दु–प्रधानतायाः सिद्धान्ते आधृतः इति अपि वर्णितः अस्ति, तथा अल्पसंख्यकानां विशेषतः मुस्लिमसमुदायस्य प्रति असहिष्णुतायाः आरोपाः कृताः सन्ति। औपनिवेशिककाले राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः [[Indian independence movement|भारतीयस्वातन्त्र्यआन्दोलन]]े प्रत्यक्षरूपेण भागं न अगृह्णात्, अपि तु ब्रिटिश राज इत्यनेन सह सहयोगं कृतवान् इति केचन इतिहासकाराः वर्णयन्ति। स्वातन्त्र्योत्तरकाले अयं संघः एकं प्रभावशालीं हिन्दुराष्ट्रवादी छत्रसंघटनं अभवत्, यस्य अनुबद्धसंघटनानि विद्यालयान्, सेवासंस्थाः, सामाजिकसंघांश्च स्थापयित्वा स्वविचारधारां प्रसारितवन्तः। अयं संघः १९४८ तमे वर्षे महात्मा गांधी महोदयस्य हत्यायाः अनन्तरं प्रतिबन्धितः अभवत्, ततः [[The Emergency (India)|आपत्काल]]काले (१९७५–१९७७), तथा १९९२ तमे वर्षे [[demolition of Babri Masjid|बाबरी मस्जिद विध्वंस]] अनन्तरं पुनः प्रतिबन्धितः अभवत्। एकविंशतितमे शताब्दे अयं संघः सदस्यसंख्यायाः आधारात् विश्वस्य सर्वाधिकः [[Far-right politics|अतिदक्षिणपन्थीयः]] संघटनः इति वर्णितः अस्ति। अयं संघः [[extremism|अतिवादि]] संघटनम् इति आलोचितः अस्ति, तथा विद्वत्समाजे अस्य द्वेषप्रचारः हिंसाप्रवर्तनं च समर्थयति इति मतैक्यम् अस्ति।. ==स्थापना== सङ्घस्य स्थापना १९२५तमे वर्षे [[नागपुरम्|नागपुरे]] [[डॉ.केशव बलिराम हेडगेवार]]द्वारा जाता। [[डॉ.केशव बलिराम हेडगेवारजी]] बाल्यकालात् एव राष्ट्रभक्तः आसीत्। तदानीङ्काले [[भारतं]] पराधिनम् आसीत् , भारतीयाः सङ्घटिताः न आसन्। तदानीङ्काले [[भारतम्|भारते]] स्वतन्त्रतार्थं रीतिद्वयम् आसीत् - १) [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलः]]२)क्रान्तिकारिणां दलः , इत्युक्ते हिंसकदलः - अहिंसकदलः। [[डॉ.हेडगेवारजी]] उभयत्र कार्यम् अकरोत्। सः यदा चिकित्सकपदवीं पठितुं कलकत्तानगरं गतवान् तदा क्रान्तिकारिणां सम्पर्के आगतः। क्रान्तिकारिणाम् एका संस्था " अनुशीलन-समिति " आसीत्। तस्यां युवा [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]] सदस्यः जातः। [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]] तत्र शिक्षाद्वयं प्राप्तवान् , चिकित्सायाः स्वतन्त्रतायाः च। [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]]झटिति एव अनुभूतवान् यत् हिंसकआन्दोलनेन किमपि न भविष्यति। अतः ततः निर्गतः। [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]] चिकित्सकपदवीं प्राप्य [[नागपुरम्|नागपुरं]] प्रत्यागतः। [[डॉ.हेडगेवारजी]] धनार्जनविषये विवाहविषये वा चिन्तनम् अकृत्वा राष्ट्रकार्ये एव संलग्नः अभवत्। १९१४तमे वर्षे लोकमान्यतिलकस्य आह्वाहनेन [[डॉ.हेडगेवारजी]] [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदले]] आगतः। [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलस्य]] कार्यं कुर्वन् [[डॉ.हेडगेवारजी]] कारावासम् अपि प्राप्तवान्। [[डॉ.हेडगेवारजी]] [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलस्य]] [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]]- [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] एक्ताविषये चिन्तनात् दुःखी आसीत्। सः वदति स्म यत् [[भारते]] [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]] , पारसी ,[[क्रैस्तमतम्|यहुदि]] ,[[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] इत्यादयः सर्वे सन्ति, तर्हि [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]] - [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] एक्ताविषये एव किमर्थं चिन्तनम् ? १९१८तमे वर्षे महायुद्धः समाप्तः। तुर्किदेशः पराजितः। कमालपाशा राष्ट्रप्रमुखः जातः। सः खलिफापदं( [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]]सम्राट ) निष्काषितवान्। तदा [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]]जनान् आकर्षयितुं गान्धिः आन्दोलनं कृतवान्। आन्दोलनं खलिफात नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्। आन्दोलनम् असफलं जातं यतोहि स्वयं तुर्किजनाः खलिफापदं न इच्छन्ति स्म। किन्तु एतेन आन्दोलनेन [[भारते]] [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]] - [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] मध्ये वैरभावः वर्धितः। एतत् कारणात् [[डॉ.हेडगेवारजी]] [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलं]] त्यक्तवान्। [[डॉ.हेडगेवारजी]] इदानीं[[भारतम्|भारतस्य]] पराधिनतायाः विषये मूलतः चिन्तनम् आरब्धवान्। प्राचीनस्य भारतीयराष्ट्रस्य पराभवः किमर्थं जातः? एवञ्च कथम् एतत् राष्ट्रं बलवत् सङ्घटितं च भवेत् ? इत्यन्योः प्रश्नयोः समाधानं कश्चित् स्वप्नदृष्टवत् सः आजीवनम् अन्विष्यन् आसीत्। सः ज्ञातवान् यत् भारतीयाः सङ्घटिताः न सन्ति अतः पराधिनाः सन्ति। अतः राष्ट्रहिताय सङ्घटननिर्माणं कुर्मः। इदं कार्यम् ईश्वरीयं कार्यम्। " राष्ट्राय जीवदानं सरलं किन्तु राष्ट्राय एव जीवनं कठिनम् "। वयं कठिनं कार्यं कुर्मः। एतेन विचारेण १९२५तमे वर्षे [[विजयादशमी|विजयादशम्याः]] दिने गोष्ठिद्वारा सङ्घस्य आरम्भः जातः। गोष्ठ्याम् उपस्थितेषु प्रमुखाः आसन् भाऊजीकावरे, अण्णासोहोनी, विश्वनाथकेलकर .बालाडीहुद्दार , बापूराभेदी च। सङ्घस्य स्थापनां तु [[नागपुरम्|नागपुरस्य]] निर्जनायां भूम्यां " मोहितेवाड " इति स्थाने जाता किन्तु अधुना सङ्घः आभारते अस्ति। == नामकरणम् == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य नाम्नि त्रयः शब्दाः वर्तन्ते। १) राष्ट्रिय २)स्वयंसेवकः ३)राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः। १) वयं वदामः यत् कार्यं करणीम् , किन्तु कस्य कृते ? उत्तरम् आगच्छति राष्ट्रार्थम्। को नाम राष्ट्रः ? केवलभूभागः ? केवलजनानां समुहः वा? न , राष्ट्रः इत्युक्ते समान इतिहासः येषाम् अस्ति , येषां कृते समानपरिमाणाः सन्ति तादृशानां समुहः। ये राष्ट्रं स्वमातृभूमिं गण्यते तादृशानां राष्ट्रियानां समुहः एव राष्ट्रः। २)स्वयंसेवकः धनपेक्षा विना एव समाजकार्यं करोति। वयं मातुः सेवां कृत्वा धनं याचयामः वा ? न , तर्हि मातृभूम्याः कार्यार्थम् अपि धनं नावश्यकम्। स्वयंसेवकः इत्युक्ते नेतुः कृते व्यवस्था कर्ता,जयघोषकर्ता वा न , डॉक्टरजी वदति स्म स्वयंसेवकः अर्थात् राष्ट्रभक्तः जनः। राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य पूजनीयद्वितीयः [[सरसङ्घचालकाः|सरसङ्घचालकः]] [[श्रीगुरुजी]] आत्मानं स्वयंसेवकरुपेण ?????????। ३)सङ्घः अर्थात् सङ्ग्रहणमात्रं न। संस्कारयुक्तानां जनानां सङ्ग्रहणम्। शाखायाम् आज्ञा भवति " एकशः सम्पत् " तदा जातिभेदं विना सर्वे एकपङ्कत्यां तिष्ठन्ति। सङ्घस्य अर्थः अस्ति सामाजिकानां राष्ट्रियानां सङ्ग्रहणम्। राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य नामद्वारा एव सङ्घस्य उदेश्यः स्पष्टः भवति। राष्ट्रार्थं सामाजिकानां समुहः राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः। == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य कार्यक्रमाः == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य बहवः कार्यक्रमाः सन्ति। तेषां विभागत्रयम् अस्ति- : १) नित्यकार्यक्रमाः २) नैमितिककार्यक्रमाः ३) उत्सवाः। १) '''नित्यकार्यक्रमाः''' सङ्घस्य नित्यकार्यक्रमः शाखा अस्ति। शाखायां ये कार्यक्रमाः भवन्ति ते नित्यकार्यक्रमाः। ते यथा सूर्यनमस्काराः , निःयुद्धः , दण्डयुद्धः इत्यादयः। पुनः ये विविधाः वर्गाः भवन्ति ते अपि नित्यकार्यक्रमाः। यथा दीपावलिवर्गः, सङ्घशिक्षावर्गाः। एते कार्यक्रमाः करणियाः एव। २) नैमितिककार्यक्रमाः सङ्घकार्यवर्धनार्थं विविधाः ३) उत्सवाः == पारिभाषिकशब्दाः == सङ्घस्य केचन पारिभाषिकशब्दाः सन्ति , यथा '''[[सरसङ्घचालकाः|सरसङ्घचालकः]]''' - सङ्घस्य मार्गदर्शकः। '''सरकार्यवाहः''' - राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य निर्वाचितः सर्वोच्चः पदाधिकारी। '''सङ्धचालकः''' - स्थानीयकार्यस्य ,स्थानीयकार्यकतृणां च पालकः। '''मुख्यशिक्षकः''' - नित्यशाखायाः कार्यक्रमाणां सञ्चालकः। '''कार्यवाहः''' - शाखा‌क्षेत्रस्य प्रमुखः। '''गटनायकः''' - शाखा‌क्षेत्रस्य एकस्य लघुभौगोलिकभागस्य प्रमुखः। '''प्रचारकः''' - साकल्येन सङ्घकार्याय समर्पितः अवैतनिकः अविवाहितः कार्यकर्ता। '''चन्दनम''' - सपीतिः। '''सङ्घशिक्षावर्गः''' - सङ्घस्य कार्यपद्धतेः पाठनस्य क्रमबद्धा वर्षत्रयीया प्रशिक्षण योजना। == आलोचना == राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः [[extremism|अतिवादी]] संघटनम् इति तथा एकं परामिलिटरी समूहः इति आलोचितः अस्ति।<ref name="paramilitary" /><ref name="Curran1950"/><ref name="Margolis2000">{{cite book | author=Eric S. Margolis | title=War at the Top of the World: The Struggle for Afghanistan, Kashmir and Tibet | url=https://books.google.com/books?id=zMSLsSVKxNMC&pg=PA95 | access-date=12 November 2012 | year=2000 | publisher=Taylor & Francis Group | isbn=978-0-415-93062-8 | page=95 }}</ref> अस्य सदस्यैः यदा मुस्लिमविरोधी हिंसायां भागः गृहीतः, तदा अपि अयं संघः तीव्रतया निन्दितः।<ref name="indianexpress kar sevaks" /> अयं संघः १९८४ तमे वर्षे [[Bajrang Dal|बजरंग दल]] इति नाम्ना एकं उग्रशाखां अपि स्थापयत्।<ref name="Atkins2004" /><ref name="Breker"> {{cite book|last1=Breker|first1=Torkel|title=The Routledge Handbook of Religion and Security|year=2012|publisher=Routledge|isbn=978-0415667449|pages=86–87|editor=Chris Seiple |editor2= Dennis R. Hoover |editor3=Pauletta Otis}} </ref> [[Shiv Sena (1966–2022)|शिवसेना]] सह, राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः दंगेषु संलग्नः अभवत्, यत्र ख्रिस्तीयानां तथा मुस्लिमानां विरुद्धं हिंसां प्रेरयन् आयोजयन् च दृष्टः।<ref name=Parashar> {{cite book|last1=Parashar|first1=Swati|title=Women and Militant Wars: The Politics of Injury|url=https://archive.org/details/womenmilitantwar0000para|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0415827966|page=[https://archive.org/details/womenmilitantwar0000para/page/77 77]}} </ref><ref name="Horowitz"/> अतः विद्वत्समाजे बौद्धिकेषु च एतत् सामान्यं मतैक्यम् अस्ति यत् राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः द्वेषं प्रसारयति।<ref>{{Cite journal|last=Sundar|first=Nandini|date=2004|title=Teaching to Hate: RSS' Pedagogical Programme|url=https://www.jstor.org/stable/4414900|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=16|pages=1605–1612|jstor=4414900|issn=0012-9976}}</ref> === आतङ्कवादः अतिवादः च === राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः आतङ्कवादीकृत्यानां प्रचारणेन आयोजनं च कृत्वा आलोचितः अस्ति, तथा अनेके आतङ्कवादी आक्रमणानि अस्य संघस्य सदस्यैः सम्बद्धानि इति निर्दिष्टानि सन्ति। नवम्बर् २००३ तमे वर्षे, महाराष्ट्रस्य [[Parbhani|परभानि]] नगरे एकस्मिन् [[mosque|मस्जिदे]] संघसदस्यैः स्थापितयोः द्वयोः विस्फोटकयोः कारणात् एकः जनः मृतः, चतुस्त्रिंशत् जनाः च आहताः। अन्यः विस्फोटः भारत–पाकिस्तानयोः मध्ये गच्छति स्म इति रेलयानस्य मध्ये अभवत्, यत्र अष्टषष्टिः जनाः, प्रायः पाकिस्तानीनः, मृताः। २९ सेप्टेम्बर् २००८ तमे दिने, [[Malegaon|मालेगांव]] नगरे, रमजानोपवासभङ्गकाले मुस्लिमजनानां समीपे, संघसम्बद्धैः आतङ्कवादिभिः स्थापितः विस्फोटकः विस्फोटितः, यत्र षट् जनाः मृताः, १०१ जनाः च आहताः। २००३ तः २००८ पर्यन्तं, संघेन अथवा अन्यैः सङ्घपरिवारसम्बद्धसंघटनैः सम्बद्धानि नव आतङ्कवादी आक्रमणानि प्रायः १५० जनानां मृत्युकारणानि अभवन्, येषु अधिकांशाः मुस्लिमाः आसन्, तथा बहूनि आक्रमणानि मुस्लिमधार्मिकस्थलेषु अथवा इस्लामीपर्वदिनेषु अभवन्।<ref name="Jacobin2024">{{cite web | last=Ahmed | first=Safa | title=India's Largest Paramilitary Force Got Away With Terror | website=Jacobin | date=29 September 2024 | url=https://jacobin.com/2024/09/rss-terror-india-hindutva-modi | access-date=25 October 2024}}</ref> सेप्टेम्बर् २०२२ तमे वर्षे, राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघस्य पूर्वः ''प्रचारकः'' (पूर्णकालिककार्यकर्ता) यशवन्तः शिन्दे नामकः, एकस्मिन् साक्षात्कारमध्ये शपथपत्रे च उद्घाटितवान् यत् सः पाकिस्तानदेशे गुप्तकार्यानि तथा भारतदेशे [[false flag]] आतङ्कवादी आक्रमणानि कर्तुं प्रशिक्षितः आसीत्, येषां दोषारोपणं पश्चात् मुस्लिमेषु कर्तुं शक्येत। सः उक्तवान् यत् सः तथा तस्य सहप्रशिक्षिताः महाराष्ट्रस्य [[Jalna, Maharashtra|जाल्ना]], [[Purna|पूर्ण]] तथा परभणी नगरेषु मस्जिदीनां विस्फोटनं कृतवन्तः। शिन्देन राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघस्य तथा विस्तीर्णस्य सङ्घपरिवारस्य प्रमुखसदस्यान् अपि आक्रमणानां योजनायां अथवा तेषां ज्ञानसंपादनायां दोषारोपितवान्, यत्र एकः पूर्वः राष्ट्रियकार्यकारिणीसदस्यः तथा [[Bharatiya Janata Party|भाजपा]] इत्यस्य एकः राष्ट्रियसचिवः अपि अन्तर्भवन्ति।<ref name="Caravan2022">{{cite web | title=An RSS worker trained in firearms and bomb-making reveals the Sangh's extremist underbelly | website=The Caravan | date=30 September 2022 | url=https://caravanmagazine.in/crime/rss-worker-yashwant-shinde-interview-hindu-terrorism-rss-vhp-mohan-bhagwat | access-date=25 October 2024}}</ref> शिन्देन उक्तं यत् एतेषां बहूनां गुप्तकार्यानां लक्ष्यं हिन्दूनां मध्ये [[Islamophobia|इस्लामभीतिं]] वर्धयितुं, हिंसक-मुस्लिम-आतङ्कवादिनां रूढिचित्रं सुदृढीकर्तुं, तथा BJP तथा हिन्दुराष्ट्रवादीकार्यसूच्याः समर्थनं प्राप्तुं आसीत्। भारतस्य राष्ट्रीय अन्वेषण एजेन्सी इत्यस्य वक्तव्येऽपि एतत् पुष्टं कृतं, यत्र उक्तं यत् एते विस्फोटाः “जनानां आतङ्कसर्जनाय … हिन्दु–मुस्लिमयोः मध्ये साम्प्रदायिकभेदं उत्पादयितुं” योजनया कृताः।<ref name="Jacobin2024"/><ref name="Caravan2022"/> === दङ्गैः सह संलग्नता === राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः साम्प्रदायिकदङ्गेषु सहभागितायाः कारणात् निन्दितः अस्ति। {{Quote box|अभिलेखेषु ये सामग्रीः सन्ति तेषां विषये सावधानीपूर्वकं गम्भीरं च विचारं कृत्वा आयोगस्य मतं यत् जमशेदपुरे विस्तृतसङ्गठनेन सह आरएसएसस्य, यस्य भारतीयजनतापक्षेण, भारतीयमजदूरसङ्घेन च सह निकटसम्बन्धः आसीत्, तस्य वातावरणस्य निर्माणे सकारात्मकः हस्तः आसीत् यत् साम्प्रदायिकविकारप्रकोपाय सर्वाधिकं अनुकूलम् आसीत्। प्रथमे सन्दर्भे श्री देवरसस्य भाषणं (रामनवमीपर्वतः केवलं पञ्चदिनानि पूर्वं प्रदत्तम्) हिन्दु-उग्रवादिनः मार्ग-संख्या १४ विषये स्वमागधेषु अविश्वासं प्रेरयितुं प्रवृत्ताः आसन् द्वितीयं तस्य भाषणं साम्प्रदायिकप्रचारस्य बराबरम् आसीत् तृतीयम्, विभागीयसम्मेलने ये शाखाः, शिबिराणि च आयोजितानि आसन्, तेषु हिन्दुजनतायाः समक्षं उग्रवादी वातावरणं प्रस्तुतम् । परिस्थितौ आयोगः १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य ११ दिनाङ्के घटितानां उपद्रवानां वातावरणं निर्मातुं आरएसएस-सङ्घस्य उत्तरदायीत्वं न दातुं शक्नोति ।|1979 के जमशेदपुर दंगे पर जितेन्द्र नारायण आयोग की रिपोर्ट <ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yB5NM0o3I9QC&pg=PA95 |chapter=An Analytical View of Communal Violence |last1=Shakir |first1=Moin |title=Communal Riots in Post-Independence India |publisher=Sangam Books |access-date=26 January 2011|isbn=978-81-7370-102-3|year=1991|editor-last=Engineer|editor-first=Asgharali |edition=2nd}}</ref> }} ह्यूमन राइट्स वॉच नामकः न्यूयॉर्कस्थितः मानवाधिकारसंस्था इति अशासकीयसंस्था, एतत् आरोपयति यत् विश्वहिन्दुपरिषद् (विहिप), बजरङ्गदलः, राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः तथा BJP, [[2002 Gujarat violence|गुजरातदङ्गेषु]] सहभागी आसन्, ये [[Godhra train burning|गोधरा रेलगाडी दहन]] अनन्तरं उद्भूताः।<ref name="Corrêa">{{cite book|last1=Corrêa|first1=Sonia|title=Sexuality, Health and Human Rights|url=https://archive.org/details/sexualityhealthh0000corr|year=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0415351188|page=[https://archive.org/details/sexualityhealthh0000corr/page/67 67]}}</ref> अनेकस्मिन् प्रत्यक्षदर्शिभिः दत्तेषु पुलिस-अभियोगपत्रेषु, स्थानिक-विहिप, भाजपा तथा बी.डी नेतॄणां नामानि उल्लिखितानि सन्ति।<ref name="hrw1">{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2002/04/29/india-gujarat-officials-took-part-anti-muslim-violence |title=India: Gujarat Officials Took Part in Anti-Muslim Violence |publisher=Human Rights Watch |date=30 April 2002}}</ref> आर एस एस तथा विहिप उभौ अपि कथितवन्तौ यत् तौ हिंसाविरामाय आह्वानं कृतवन्तौ, तथा स्वसमर्थकान् स्वयंसेवकान् च शान्तिभङ्गकारिणां क्रियाणां निरोधनाय निर्देशितवन्तौ।<ref name="rediff02032002"/><ref>{{cite web|url=http://www.politicsnow.in/illusory-nationalism/|title=Illusory Nationalism and its woes}}</ref> === बाबरी मस्जिद विध्वंसने संलग्नता === लिबरहान आयोग इत्यस्य २००९ तमे वर्षस्य प्रतिवेदने अनुसारं, [[Demolition of the Babri Masjid|बाबरीमस्जिदविध्वंसः]] सङ्घपरिवारद्वारा आयोजितः आसीत्।<ref name="indianexpress kar sevaks" /><ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/rssfeed/india/Excerpts-from-the-Liberhan-Commission-report/Article1-479907.aspx|title=संग्रह प्रतिलिपि|accessdate=2025-12-30|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606125658/http://www.hindustantimes.com/rssfeed/india/Excerpts-from-the-Liberhan-Commission-report/Article1-479907.aspx|deadurl=yes}}</ref> आयोगः उक्तवान् — “अयोध्यायां [[Ram Janmabhoomi movement|मन्दिरनिर्माणआन्दोलन]]स्य सम्पूर्णं दायित्वं अथवा श्रेयः सङ्घपरिवारस्य एव आरोपणीयम्।”<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2009/nov/24/liberhan-comes-down-heavily-on-advani-and-vajpayee.htm}}</ref> आयोगः अपि निर्दिष्टवान् यत् सङ्घपरिवारः एकं “विस्तीर्णं, सर्वव्यापकम्, जैविकसंघटनम्” अस्ति, यत् समाजस्य प्रायः सर्ववर्गान् समावेष्टुम् अर्हति। राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः अस्य प्रतिवेदनस्य उत्तरदायित्वं नाङ्गीकृतवान् तथा अस्य निष्पक्षतां प्रश्नीकृतवान्। पूर्वः आर एस एस -प्रमुखः [[K. S. Sudarshan|के . स० सुदर्शन]] आरोपितवान् यत् मस्जिदविध्वंसः शासकीयकर्मचारिभिः कृतः, न तु [[Kar Sevak|कारसेवकैः]]। अपरपक्षे, भारतसरकारस्य [[white paper|श्वेतपत्रम्]] इत्यनेन एषः मतः निरस्तः यत् विध्वंसः पूर्वनियोजितः आसीत्।<ref name="TNIE07122009" /> १९९२ तमे वर्षे बाबरीमस्जिदविध्वंसानन्तरं, तत्कालीनसरकारेण राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः राष्ट्राय संकटः इति मत्वा प्रतिबन्धितः अभवत्। पश्चात् १९९३ तमे वर्षे, अवैधानिकक्रियाणां प्रमाणाभावात्, एषः प्रतिबन्धः निवर्तितः।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6PnBFW7cdtsC|title=The RSS and the BJP: A Division of Labor}}</ref> === Involvement in politics === अनेकाः सङ्घपरिवारसम्बद्धराजनीतिज्ञाः — यथा १९६०–७० दशकेषु बलराज माधोक , तथा BJP नेतारः यथा [[L. K. Advani|ल॰ के॰ आडवाणी]] — दलराजनीतौ RSS हस्तक्षेपं प्रति असन्तोषं व्यक्तवन्तः। यद्यपि केचन हिन्दुराष्ट्रवादिनः मन्यन्ते स्म यत् सङ्घः राजनीतौ भागं गृह्णीयात्, तथापि १९५० दशकपर्यन्तं RSS स्वं शुद्धं सांस्कृतिकआन्दोलनम् इति एव अवदत्। स्वातन्त्र्योत्तरकाले, [[M. S. Golwalkar]] क्रमशः स्वमतं परिवर्तितवान्, विशेषतः १९४८ तमे वर्षे [[Mahatma Gandhi|महात्मा गांधी]] हत्यायाः अनन्तरं प्रतिबन्धकाले। तस्य काले, भूमिगताः केचन स्वयंसेवकाः राजनीतिसहभागितां समर्थितवन्तः। एतेषु प्रमुखः [[K. R. Malkani|के.]] आर मलकानी १९४९ तमे वर्षे लिखितवान्।{{sfn|Jaffrelot, Hindu Nationalism Reader|2007|p=175–179}} {{quote box|...}} Golwalkar तेषां मतं स्वीकृतवान्, तथा स्यामा प्रसाद मुखर्जी सह मिलित्वा [[Bharatiya Jana Sangh|भारतीय जनसंघ]] नामकस्य नूतनदलस्य समर्थनं कृतवान्। अस्य दलस्य नेतृत्वं आर एस एस -सम्बद्धाः नेतारः — [[Deendayal Upadhyaya|दीनदयाल उपाध्याय]] , बलराज माधोक तथा [[Atal Bihari Vajpayee|अटल बिहारी वाजपेयी]] — ग्रहणवन्तः। पश्चात् [[Balasaheb Deoras|बालासाहेब देवरस]] RSS प्रमुखः अभवत्, सः राजनीतौ अत्यन्तं सक्रियः अभवत्। १९६५ तमे वर्षे सः जनसंघस्य वार्षिकसभायां भाषणं कृतवान्, यत् RSS इतिहासे अभूतपूर्वम् इति मन्यते। RSS क्रमशः निर्वाचनराजनीतौ अपि प्रत्यक्षरूपेण संलग्नः अभवत्। १९८० तमे वर्षे भारतीय जनता पार्टी (BJP) नामकः नूतनः दलः स्थापितः अभवत्। आरम्भे अयं दलः हिन्दुराष्ट्रवादीपहचानेभ्यः दूरस्थः आसीत्, येन RSS असन्तुष्टः अभवत्। कालान्तरं, अयोध्याविवादः, [[Ram Rath Yatra]] च, BJP दलस्य राजनीतिकोदयाय प्रमुखः अभवत्। २००४ तमे वर्षे पश्चात्, २०१४ तमे वर्षे, [[Narendra Modi]] नेतृत्वे BJP पुनः सत्तां प्राप्तवती। मोदी पूर्वं RSS सदस्यः आसीत्, तथा गुजरातस्य मुख्यमन्त्री अपि अभवत्। RSS समर्थनं, तथा काङ्ग्रेसदलस्य विरुद्धं जन-असन्तोषः, २०१४ निर्वाचनसफलतायाः प्रमुखकारणानि इति वर्ण्यन्ते।<ref name=":1" /> == [[सरसङ्घचालकाः]]== {{मुख्यलेखः|राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकाः}} <gallery> चित्रम्:Dr. Hedgevar.jpg|[[केशव बलिराम हेडगेवार]]जी चित्रम्:Sri guruji.jpg|[[माधव सदाशिवराव गोलवलकर]]जी चित्रम्:Balasaheb devaras.jpg | [[मधुकर दत्तात्रेय देवरस]]जी चित्रम्:के.सी.सुदर्शनः.jpg| [[कुपाहल्ली सीतारमैया सुदर्शन]]जी चित्रम्:Dr. mohan rao Bhagwat1.jpg |[[मोहनरावभागवत]]जी </gallery> ==शाखाः== [[File:A RSS swayamsevak.jpg|thumb|right|150px|मातृभूम्याः रक्षणस्य प्रतिज्ञां कुर्वाणः स्वयंसेवकः]] रा.स्व सङ्घस्य प्रमुखः कार्यक्रमः शाखा। रा.स्व.सं तावत् शाखाद्वारा चलति। शाखा प्रतिदिनं घण्टां यावत् सार्वजनिकेषु स्थानेषु चलति। प्रायः राष्ट्रे अधुना ६०,००० शाखाः सन्ति। रा.स्व.सङ्घस्य शाखासु स्वयं सेवकानां व्यक्तित्वनिर्माणस्य विकसनस्य दृष्ट्या बहूनि कार्याणि आयोज्यन्ते। देहस्य दृढतासम्पादनाय योगः तथा व्यायामः अपि भवति। प्रतिदिनं क्रीडा अपि भवति। नागरिकज्ञानं, समाजसेवा, समुदायजीवनं, देशभक्तिः इत्यादयः गुणाः अत्र कार्यक्षेत्रे योजिताः सन्ति। स्वयं सेवकानां प्रथमचिकित्साविषये आपत्काले जनानां रक्षणं, पुनर्वसतिः इत्यादीनां कार्याणां विषये प्रशिक्षणं दीयते अत्र। शाखाः यत्र चलन्ति ताद्शग्रामेषु अथवा प्रदेशेषु स्वच्छताकार्येषु अभिवृद्धिकार्येषु प्रवृत्ताः भवितुं सङ्घः स्वयंसेवकान् प्रेरयति। ==राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य ध्वजः== श्रीगुरुजी सङ्घस्य ध्वजम् एवं वर्णयति " सङ्घः स्वस्य पुरतः कञ्चन मनुष्यं अथवा किञ्चन पुस्तकम् अधिकरपदव्याम् न अस्थापयत् अपितु राष्ट्रजीवने विद्यमानायाः साधुतायाः श्रेष्ठतायाः प्रज्जवलन् प्रतीकः भगवध्वजः (केसरध्वजः) एव सङ्घस्य कृते प्राधिकारी। अनेन सङ्घ्ः राष्ट्रं  प्रति निश्चलां भक्तिं वर्धयितुं प्रयतते। स शाश्वतो भगवध्वजः अस्माकम् नयनोः पुरतः प्रान्तजातिभाषाप्रथादीन् अपाहाय पुरातनस्य पवित्रस्य संहितस्य राष्ट्रजीवनस्य विमलं, विशुद्धं, कृत्स्नं सजीवितं चित्रम् आनयति। अयं भगवध्वजः वस्तुतः अस्माकं धर्मसंस्कृतपरम्परादर्शाणां प्रतीको भवति " == [[सङ्घस्य प्रार्थना]] == {{मुख्यलेखः|राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रार्थना}} सङ्घस्य प्रार्थनायां त्रयः श्लोकाः सन्ति। प्रथमश्लोकस्य वृत्तं भुजङ्गप्रयात , अन्यद्वयस्य मेघनिर्घोष अस्ति। प्रार्थनायां त्रयोदशपंक्तयः सन्ति। द्वादशपंक्तयः संस्कृते सन्ति , अन्तिमा हिन्दिभाषायाम् अस्ति। १९४०तमे वर्षे अस्याः संस्कृतप्रार्थनायाः आरम्भः जातः। तस्मात् पूर्वं प्रार्थना मराठि - हिन्दि भाषयोः आसीत् , किन्तु कार्यवर्धनान्तरं प्रार्थनायाः भाषा परिवर्तनीया इति एका गोष्ठि जाता। तस्यां गोष्ठ्याम् आद्य [[सरसङ्घचालकाः|सरसङ्घचालकः]] [[डॉ.हेडगेवारजी]], [[श्रीगुरजी]], श्री अप्पाजी ,श्री बाबासाहेबजी , [[मधुकर दत्तात्रेय देवरस|श्रीबाळासाहेबजी]] इत्यादयः गणमान्याः उपस्थिताः आसन्। प्रार्थनायाः संस्कृत रुपातरं श्री नरहरनारायणभिडे द्वारा १९३९तमे वर्षे फरवरीमासे जातम्। एतस्याः प्रथमवारं गानं १९४०तमस्य वर्षस्य [[पुणे]] - शिक्षावर्गे अभवत्। श्री यादवरावजोषी स्वरं दत्तवान् , सः एव प्रथमं प्रार्थनायाः गानं कृतवान्। :{{cquote|<i> :'''सङ्घस्य प्रार्थना''' । :नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे :त्वया हिन्दुभूमे सुखं वर्धितोहम् । :महामङ्गले पुण्यभूमे त्वदर्थे :पतत्वेष कायो नमस्ते नमस्ते ।। १ ।। :प्रभो शक्तिमन् हिन्दुराष्ट्राङ्गभूता :इमे सादरं त्वां नमामो वयम् :त्वदीयाय कार्याय बद्धा कटीयम् :शुभामाशिषं देहि तत्पूर्तये । :अजय्याञ्च विश्वस्य देहीश शक्तिम् :सुशीलं जगद्येन नम्रं भवेत् :श्रुतञ्चैव यत्कण्टकाकीर्णमार्गम :स्वयं स्वीकृतं नः सुगं कारयेत् ।। २ ।। :समुत्कर्षनिःश्रेयसस्यैकमुग्रम् :परं साधनं नाम वीरव्रतम् :तदन्तः स्फुरत्वक्षया ध्येयनिष्ठा :ह्रदन्तः प्रजागर्ततुतीव्रा निशम् । :विजेत्री च न संहता कार्यशक्तिः :विधायास्य धर्मस्य संरक्षणम् :परं वैभवं नेतुमेतत् स्वराष्ट्रम् :समर्था भवत्वाशिषा ते भृशम् ।। ३ ।। :।। भारत माताकी जय ।। :}} <br /> == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सहयोगीसंस्थाः == * [http://www.sevabharathi.org/ सेवा भारती] * [http://www.vidyabharati.org/aboutus.asp विद्या-भारती] * [http://www.swadeshi.org/dynamic/ स्वदेशी जागरण मंच] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050619084639/http://www.swadeshi.org/dynamic/ |date=2005-06-19 }} * [http://www.abvp.org/ अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050426084407/http://www.abvp.org/ |date=2005-04-26 }} * [http://www.hssworld.org हिंदू स्वयंसेवक संघ] * [http://www.vhp.org/ विश्व हिंदू परिषद] * [http://www.bms.org.in/ भारतीय मजदूर संघ] * [http://bharatiyakisansangh.org/kisan-sangh/ भारतीय किसान संघ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128073307/http://bharatiyakisansangh.org/kisan-sangh/ |date=2011-11-28 }} ==बाह्यतन्तुः== * [http://www.rss.org/] (अँग्रेजी ) * [http://www.archivesofrss.org/index.php Archieves of RSS] * [http://rssonnet.org/index.php?option=com_timeline&task=resolve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306014138/http://rssonnet.org/index.php?option=com_timeline&task=resolve |date=2012-03-06 }} * [https://web.archive.org/web/20190627113321/https://www.panchjanya.com/ पाञ्चजन्य] - [[सङ्घः|सङ्घस्य]] मुखपत्रम् (हिन्दी - साप्ताहिकम्) * [http://www.organiser.org/dynamic/ Organiser (आर्गनाइजर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927234021/http://www.organiser.org/dynamic/ |date=2007-09-27 }} - सङ्घस्य (अंग्रेजी - साप्ताहिकम्) * [http://www.sadhanaweekly.com/index.php साधना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100506021012/http://www.sadhanaweekly.com/index.php |date=2010-05-06 }} (राष्ट्रियविचाराणां का गुजरातीसाप्ताहिकम्) * [http://www.hinduyuva.org/tattva-blog/ हिन्दू स्वयंसेवकसङ्घस्य, यूएसएपत्रिका " '''तत्त्व''' "] (अंग्रेजी ) * [https://web.archive.org/web/20070915052100/http://www.golwalkarguruji.org/hindi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070915052100/https://web.archive.org/web/20070915052100/http://www.golwalkarguruji.org/hindi |date=2007-09-15 }} श्री गोलवलकर [[गुरुजी]] - [[सङ्घः|सङ्घस्य]] द्वितीयः सरसङ्घचालकः विषयकं जालस्थानम् * [http://mahashakti.bharatuday.in/2009/12/rashtriya-swayamsevak-sangh.html राष्ट्रस्य सङ्गठनम् : राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ] - [[सङ्घः|सङ्घस्य]] परिचयात्मकः लेखः * [http://www.geetganga.org/ गीत गङ्गा] - राष्ट्रभक्तेः गीतानि * [http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/1014476.cms] '''विशेष''' * [http://othentics.in/swadesh/default_view_editorial_news.php?edit_id=122&edit_name=%26%232360%3B%26%232306%3B%26%232346%3B%26%232366%3B%26%232342%3B%26%232325%3B%26%232368%3B%26%232351%3B&limit=170&font=12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221032/http://othentics.in/swadesh/default_view_editorial_news.php?edit_id=122&edit_name=%26%232360%3B%26%232306%3B%26%232346%3B%26%232366%3B%26%232342%3B%26%232325%3B%26%232368%3B%26%232351%3B&limit=170&font=12 |date=2016-03-04 }} (स्वदेश) * [http://in.jagran.yahoo.com/news/opinion/general/6_3_6164478.html/print/]{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kranti4people.com/article.php?aid=2700]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} , [http://kranti4people.com/article.php?aid=2706 भाग-२]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} , [http://kranti4people.com/article.php?aid=2717 भाग-३]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==बाह्यानुबन्धः== {{सङ्घपरिवारः}} [[वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] b0jnq11dwv839wd8w6lhewtefsbkejz 0 17058 502041 481621 2026-11-08T01:48:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502041 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = नन्दिगिरिः | native_name = ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ | native_name_lang = kn | other_name = | nickname = | settlement_type = नगरम् | image_skyline = Nand base.jpg | image_alt = | image_caption =नन्दिनगरात् नन्दिपर्वतस्य दृश्यम् | latd = 13.3862588 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 77.7009344 | longm = | longs = | longEW = E | elevation_m = 1478 | elevation_ref = | subdivision_type = राष्ट्रम् | subdivision_name = {{flag|भारतम्}} | subdivision_type1 = राज्यानि | subdivision_name1 = [[कर्णाटकराज्यम्]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = चिक्कबळ्ळापुरमण्डलम् | subdivision_type3 = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाः | demographics1_title1 = अधिकृत | demographics1_info1 = [[कन्नडभाषा]] | timezone1 = भारतीय सामान्यकालमानम् | utc_offset1 = +5:30 | blank1_name_sec1 = समीपस्तम् नगरम् | blank1_info_sec1 = [[बेन्गलुरु]] | website = | footnotes = }} [[File:Nandi_base.jpg|thumb|'''नन्दिगिरिप्रदेशः''']] '''नन्दिगिरिः''' (Nandi Hills) [[कर्णाटकम्|कर्णाटकस्य]] [[चिक्कबळ्ळापुरमण्डलम्|चिक्कबळ्ळापुरमण्डले]] विद्यमानः कश्चन सुन्दरः पर्वतः । ==पीठिका== '''नन्दिबेट्ट''' (कर्णाटकभाष्यया बेट्ट इयुक्ते पर्वतः/गिरिः) इति कन्नडभाषया प्रसिद्धः अयं गिरिः [[भारतम्|भारतदेशस्य]] कश्चित् पुरातनः गिरिः । कर्णाटकस्य राजधानीतः [[बेङ्गळूरु|बेङ्गळूरुतः]] ४५ कि.मी. दूरे चिक्कबळ्ळापुरपत्तनतः १०कि.मी.दूरे अस्ति । अयं पर्वतः मुद्देनहळ्ळि, कणिवेनारायणपुरम्, नन्दिहळ्ळि इति त्रयाणां ग्रामाणां मध्ये विराजते । [[File:Nandi at Nandi Hills.jpg|thumb|left|150px|वृषभस्य महामूर्तिः]] ==इतिहासः== नन्दिगिरेः नाम्नः विषये एव अनेकाः कथाः प्रचलिताः सन्ति । पूर्वम् अस्य नाम आनन्दगिरिः इति आसीत् । अस्य नाम यथार्थम् एव आसीत् । प्राचीनं किञ्चित् शिलाप्रशासनं १००० वर्षेभ्यः पूर्वं निर्मिता महानन्दिमूर्तिः अत्र अस्ति । अतः अस्य नन्दिबेट्ट इति नाम । नन्दीश्वरः नाम कश्चित् तापसः अस्मिन् एव गिरिप्रदेशे तपः कृतवान् इति कारणेन नन्दिबेट्ट इति नाम प्राप्तम् इत्यपि प्रतीतिः अस्ति । प्राचीनकालस्य शिवपार्वत्योः देवालयः अस्य पर्वतस्य शोभां वर्धयति । अयं प्रदेशः यदा टिप्पुसुल्तानस्य प्रशासने आसीत् तदा दुर्गं रचितवान् । अतः नन्दिदुर्गः इत्यपि कथयन्ति । दूराद् अयं पर्वतः प्रसुप्तः वृषभः(नन्दिः) इव दृश्यते इति नन्दिबेट्ट इति कथयन्ति इति केषाञ्चन अभिप्रायः । ==वीथिका== <gallery> File:Source of Arkavathy River.jpg|अर्कावतीनद्याः उद्भवस्थानम्, नन्दिगिरिः File:Nehru Nilaya @ Nandi Hills.jpg |नेहरुनिलयम् File:Vipsy 12-01-2012-1029.jpg|नन्दिगिरेः मनोमोहकं दृश्यम् File:Vipsy 12-01-2012-1075.jpg|नन्दिगिरेः परितः पर्वताः </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://horticulture.kar.nic.in/nandi.htm अधिकृत जालस्थानम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618103944/http://horticulture.kar.nic.in/nandi.htm |date=2010-06-18 }} * [http://www.indiabirds.com/PDFFiles/PDF/nandi.pdf नन्दिगिरेः पक्षय:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321060213/http://www.indiabirds.com/PDFFiles/PDF/nandi.pdf |date=2006-03-21 }} * [http://www.flynandi.com/ नन्दिगिरिः] * [https://web.archive.org/web/20241201022320/http://sniffindia.com/nandi-hills-ub-city-hills-in-the-clouds-luxurious-mall/%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BF:] [[वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] h1zzn5h9gwq531lsgpdi5m9qgiv1bvz 0 17185 502073 500877 2026-11-08T03:55:42Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502073 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox scientist |name = मेघनाद साहा <br/> Meghnad Saha |image = Dr-Meghnad-Saha.jpg |image_size = 280px |caption = '''মেঘনাদ সাহা''' |birth_date = {{Birth date|1893|10|6|df=y}} |birth_place = शेबडाताली, [[ढाकामण्डलम्|ढाका]], (आङ्ग्लकालीकभारतम्) (सद्यः बाङ्गलादेशः) |death_date = {{Death date and age|1956|2|16|1893|10|6|df=y}} |death_place = [[देहली]], [[भारतम्]] |residence = [[भारतम्]] |nationality = भारतीयः |ethnicity = वङ्गदेशीयः |field = भौतिकी, गणितं च |work_institution = इलाहाबादविश्वविद्यालयः<br>कोलकाताविश्वविद्यालयः<br>इम्पिरियल् कॉलेज लंदन<br>इण्डियन् एसोशियेशन् फॉर् द कल्टिवेशन् ऑफ् साइन्स् |alma_mater = ढाकामहाविद्यालयः<br>कोलकाताविश्वविद्यालयः |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = तापीयावेशः ([[:en:Thermal ionisation|Thermal ionisation]]<br>साहा आवेशीयवसमीकरणम् [[:en:Saha ionization equation|Saha ionization equation]] |religion = [[नास्तिकः]] <ref>{{cite book|title=Meghnad Saha, scientist with a vision|date=1984|publisher=National Book Trust, India|author=Santimay Chatterjee, Enakshi Chatterjee|page=5|quote=Even though he later came to be known as an atheist, Saha was well-versed in all religious texts— though his interest in them was purely academic.}}</ref><ref>{{cite book|title=Nucleus and Nation: Scientists, International Networks, and Power in India|url=https://archive.org/details/nucleusnationsci0000ande|date=2010|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226019758|author=Robert S. Anderson|accessdate=10 July 2012|page=[https://archive.org/details/nucleusnationsci0000ande/page/602 602]|quote=a self-described atheist, saha loved swimming in the river and his devout wife loved the sanctity of the spot. swimming and walking were among the few things they could do together.}}</ref> |prizes = |footnotes = }} [[File:SahaInBerlin.jpg|thumb|'''बर्लिन्-देशे मेघनाद साहा, १९२१''']] [[File:M N Saha, J C Bose, J C Ghosh,Snehamoy Dutt, S N Bose, D M Bose, N R Sen, J N Mukherjee, N C Nag.jpg|thumb|'''कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य विज्ञानिभिः सह मेघनाद साहा''']] [[File:Meghnad Saha bust BITM.JPG|thumb|'''बिराल इण्डस्ट्रि एण्ड टेकनोलोजि म्यूजियम्-संस्थायां डॉ. मेघनादस्य पूत्तलः''']] [[File:Meghnad saha.JPG|thumb|'''मेघनाद साहा''']] '''डॉ मेघनाद साहा''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|m|ɛ|g|h|ə|n|aː|d|ə|_|s|aː|h|aː}}) ({{lang-bn|মেঘনাদ সাহা}}, {{lang-en|Meghnad Saha}}) [[भारतम्|भारत]]<nowiki/>स्य प्रख्यातः [[वैज्ञानिकः]], [[अध्यापकः|शिक्षकश्च]] । डॉ मेघनादः स्वाध्ययनं १९१३ तमे वर्षे समापयत् । तस्मात् वर्षात् आजीवनं सः [[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>स्य सेवायै सातत्येन कार्यमकरोत् । १९१३ तमे वर्षे सः 'इण्डियन् साइंस कॉङ्ग्रेस् एसोशिएशन्'-संस्थायाः स्थापनायां महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकरोत् । १९२५ तमे वर्षे सः 'साइंस कॉङ्ग्रेस'-संस्थायाः गणित-भौतिक-विभागयोः अध्यक्षः अभवत् । १९३४-३५ मध्ये डॉ मेघनादस्य प्रयत्नैः 'नेशनल् इंस्टीट्यूट् ऑफ् साइंस'-संस्थायाः स्थापना अभवत् । १९३७ तः १९३९ पर्यन्तं सः तस्याः संस्थायाः सभापतिः आसीत् । सः महेन्द्रलालसर्वकारीयप्रयोगशालायाः पुनारचनाम् अकारयत् । ततः सा प्रयोगशाला 'इंडियन् एसोशिएशन् फॉर द कल्टीवेशन् ऑफ् साइंस' इति प्रसिद्धा अभवत् । १९४४ तमे वर्षे, १९४६ तमे वर्षे च क्रमेण मन्त्रित्वेन, अध्यक्षत्वेन च तस्यां संस्थायां कार्यरतः आसीत् । १९५३ तमे वर्षे [[भारतसर्वकारः]] डॉ मेघनादं 'साइंस एसोशिएशन्'-संस्थायाः निदेशकत्वेन न्ययुङ्क्त । तस्मिन् पदे सः मृत्युपर्यन्तं स्वदायित्वम् अवहत् <ref>Eminent scientists published by Scholastic India pvt. Ltd.</ref>। मेघनादः [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशस्य, [[फ्रान्सदेशः|फ्रांस]]<nowiki/>-देशस्य च फैला इत्यत्वेन चितः । सः अनेकवारं विदेशेषु [[भारतम्|भारत]]स्य नेतृत्वम् अकरोत् । सः १९५२ तमे वर्षे [[लोकसभा]]<nowiki/>याः निर्वाचने निर्दलीयसदस्यत्वेन बहुमतेन विजयी अभवत् । ततः तेन [[संसद्‍ (भारतम्)|संसदि]] विज्ञानविकासस्य अनेके अंशाः उद्घोषिताः । == जन्म, परिवारश्च == १८९३ तमस्य वर्षस्य [[अक्तूबर]]<nowiki/>-मासस्य षष्ठे (६/१०/१८९३) <ref>{{Cite book|author=कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव|title=भारतीय वैज्ञानिक|publisher=प्रतिभा प्रतिष्ठान, नई दिल्ली| isbn=978-93-83111-68-8|year=2015|page= 141}}</ref> दिनाङ्के पूर्ववङ्गप्रदेशस्य (सद्यः [[बाङ्गलादेशः|बाङ्गलादेशे]]) [[ढाका]]<nowiki/>-मण्डलस्य शेबडाताली-नामके ग्रामे मेघनादस्य जन्म अभवत् । कनसाइ-नद्याः तीरे विकसितः सः ग्रामः । मेघनादः अत्यन्ते निर्धने परिवारे लब्धजन्मः । तस्य पितुः, मातुश्च नाम क्रमेण जगन्नाथः, भुवनेश्वरीदेवी च । जगन्नाथः धान्यापणिकः (Grocer) आसीत् । ग्रामस्थस्य तस्य आपणस्य स्थितिः अतिदरिद्रा आसीत् । भुवनेश्वरीदेवी अभावग्रस्तं तद्गृहम् अति प्ररिश्रमेण सञ्चालयति स्म । गृहसञ्चालननिपूणायाः तस्याः गृहे वस्तूनाम् अभावे सत्यपि बालकानां पालने अभवास्य स्थितिः कदापि न भवति स्म । जगन्नाथस्य न्यूनायेन परिवारः दरिद्रजीवनं यापयति स्म । तयोः अष्टौ अपत्यानि आसन् । मेधनादः तयोः पञ्चमः सन्तानः आसीत् । १९१८ तमे वर्षे मेघनादस्य [[विवाहः]] अभवत् । मेघनादस्य पत्न्याः नाम राधारानी आसीत् । तयोः त्रयः पुत्राः, चतस्रः पुत्र्यश्च आसन् <ref>Indian Parliament (1952-57) book</ref> । == शिक्षणम् == यतो हि जगन्नाथस्य अष्टौ अपत्यानि आसन्, अतः सर्वेभ्यः शिक्षणव्यस्थां कर्तुं दरिद्रः सः असमर्थः आसीत् । दरिद्रे वातावरणे बालमेघनादस्य प्राथमिकशिक्षणं ग्रामस्य सर्वकारीयशालायाम् आरब्धम् । पादत्राणस्य अभवात् सः नग्नपद्भ्यां शालां गच्छति स्म । यदा कदापि सः पाठशालायाः मुक्तः भवति स्म, तदा आपणे स्थित्वा स्वपितुः साहाय्यं करोति स्म । धनाभावे सत्यपि अध्ययने बालमेघनादः परिश्रमी आसीत् । तस्य बुद्धिचातुर्येण, परिश्रमेण च विद्यालयस्य सर्वेऽपि शिक्षकाः प्रभाविताः आसन् । बालमेघनादः यत्किमपि पठति स्म, तत् सः कदापि न विस्मरति स्म । तस्य स्मरणशक्तिः अपि अति विचक्षणा आसीत् । परीक्षायाम् अखिलमण्डले तस्य प्रप्रथमस्थानम् आसीत् । ग्रामस्थे विद्यालये प्राथमिकशिक्षणं प्राप्य सः ७ माइल् दूरे स्थिते सिमुलिया-ग्रामं माध्यमिकशिक्षणं प्राप्तुं गच्छति स्म । प्रतिदिनं १४ माइल् पद्भ्यां कठिनयात्रात्वात् बालमेघनादस्य अध्ययनप्रक्रिया अति कठिना आसीत् । दीर्घकालं यावत् सः प्रतिदिनं १४ माइल् यात्रां करोति स्म, परन्तु अनुजस्य पीडां दृष्ट्वा तस्य अग्रजः जयनाथः सिमुलिया-ग्रामे बालमेघनादस्य निवासाय व्यस्थाम् अकारयत् । ततः सिमुलिया-ग्रामे अनन्तकुमाराख्यस्य कस्यचित् वैद्यस्य गृहे निवस्य बालमेघनादः अध्ययनं प्रारभत । यतो हि बालमेघनादः जानाति स्म यत्, तेन वैद्येन तस्योपरि महान् उपकारः कृतः, अतः बालमेघनादोऽपि गृहकार्येषु साहाय्यं करोति स्म । गोप्रेमी बालमेघनादः नित्यं [[गौः|गो]]<nowiki/>सेवां करोति स्म । प्राथमिकशिक्षणे मेधावी बालमेघनादः माध्यमिकशिक्षणेऽपि चमत्कारम् अकरोत् । [[गणितम्|गणित]]<nowiki/>विषयः तस्मै अति रोचते स्म । अतः सः विद्यालयस्य शिक्षकैः बहुवारं प्रोत्साहितः । १९०५ तमे वर्षे दशमीकाक्षायां बालमेघनादः सम्पूर्णे ढाकामण्डले प्रप्रथमं स्थानं प्राप्य उत्तीर्णः अभवत् । तेन कृतस्य परिश्रमस्य फलश्रुतिः सर्वेभ्यः आनन्दस्य विषयः आसीत् । सर्वकारेणापि तस्मै छात्रवृत्तिः दत्त्वा तस्य साहाय्यं कृतम् । एवं बालमेघनादेन स्वाध्ययनस्य महान् धनविघ्नः स्वयमेव अपाकृतः । == माध्यमिकशिक्षणं, क्रान्तिश्च == १९०५ तमे वर्षे मेघनादः त्रयोदशवर्षीयः अपि नासीत् । तावति अल्पवयसि सः ढाका-महानगरस्य कॉलेजियेट्-विद्यालयं प्रविष्टः । तत्रापि तस्य परिश्रमेण सर्वेऽपि प्रसन्नाः आसन् । स्वाध्ययनक्षमतया तेन तस्मिन् विद्यालयेऽपि छात्रवृत्तिः अर्जिता । तस्य शिक्षामूल्यम् अपि क्षम्यम् अभवत् । १९०५ तमः वर्षः राष्ट्रियान्दोलनेभ्यः अपि महत्त्वपूर्णः आसीत् । यतो हि तस्मिन् वर्षे एव भारते वङ्गभङ्गस्य आन्दोलनं जायमानम् आसीत् । सर्वेऽपि नागरिकाः, विद्यार्थिनः च सर्वकारस्य विरोधाय असहोयगान्दोलनम् अकुर्वन् । आन्दोलनकाले वङ्गप्रदेशस्य [[राज्यपालः]] सर्वेषां विद्यालयानां, महाविद्यालयानां च निरीक्षणाय गतः । सर्वकारं प्रति विरोधदर्शनाय सर्वेऽपि विद्यार्थिनः कक्षाम् एव न गताः । विद्यार्थिनाम् आचरणेन क्रुद्धः राज्यपालः मेघनादसदृशानाम् अनेकेषां विद्यार्थिनां छात्रवृत्तिम् अस्थगयत् । अनुपस्थितान् विद्यार्थिनः राज्यपालः विद्यालयात्, महाविद्यालयात् च बहिष्कृतवान् । राज्यपालस्य निर्णयेन मेघनादस्य अध्ययने अवरोधः समुत्पन्नः । किङ्कर्तव्याकर्तव्यमूढः मेघनादः बहुदिनानि इतस्ततः अभ्रमत् । परन्तु सर्वकारीयनिर्णयस्य विरोधाय ढाका-महागरस्य किशोरिलाल-जुबली-विद्यालयः मेघनादाय प्रवेशेण सह छात्रवृत्तिः अपि अयच्छत् । अग्रजः जयनाथः अपि मेघनादस्य आर्थिकसाहाय्यम् अकरोत् । ततः विद्यालयस्य, अग्रजस्य च साहाय्येन मेघनादः स्वाध्ययनं पुनरारम्भत । [[इतिहासः|इतिहास]]<nowiki/>-[[संस्कृतम्|संस्कृत]]<nowiki/>-[[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>-[[ज्योतिषशास्त्रम्|ज्योतिषां]] ज्ञानार्जनस्य उद्देशेन मेघनादेन विविधानां सम्प्रदायानाम् अध्ययनं प्रारब्धम् । तेन [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]]<nowiki/>-[[बौद्धधर्मः|बौद्ध]]<nowiki/>-[[जैनधर्मः|जैन]]<nowiki/>-[[क्रैस्तमतम्|ईसाई]]<nowiki/>-[[इस्लाम्-मतम्|इस्लाम्]]<nowiki/>-धर्माणाम् अभ्यासः कृतः । ‘बप्टिस्ट् मिशन’-संस्थया आयोजिते वङ्ग-बाइबल-परीक्षायां मेघनादः प्रप्रथमस्थानी आसीत् । तस्याः परीक्षायाः पुरस्कारत्वेन मेघनादः बाइबल-ग्रन्थं, शतं रूप्यकाणि च अलभत । मेघनादस्य स्मरणशक्त्या सर्वेऽपि चकिताः आसन् । १९०९ तमे वर्षे मेट्रिक्यूलेशन-परीक्षायां मेघनादः आवङ्गप्रदेशं प्रप्रथमस्थाने उत्तीर्णः अभवत् । [[संस्कृतम्|संस्कृत]]<nowiki/>-[[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]]<nowiki/>-[[बाङ्गला भाषा|बङ्गाली]]<nowiki/>-[[गणितम्|गणित]]<nowiki/>-विषयेषु मेघनादः सर्वाधिकाङ्कान् अर्जयत् । १९११ तमे वर्षे ढाका-विश्वविद्यलयान्तर्गततया ढाका-महाविद्यालात् [[भौतिकशास्त्रम्|भौतिक]]<nowiki/>-[[रसायनविज्ञानम्|रसायन]]<nowiki/>-[[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>-गणित-[[जर्मनभाषा]]<nowiki/>-दिविषयैः सह इण्टरमीडिएड्-परीक्षा प्रथमश्रेण्या मेघनादेन उत्तीर्णा । तस्यां परीक्षायां मेघनादः गणित-रसायन-विषययोः प्रप्रथमे स्थाने आसीत् । यद्यपि सः तयोः विषययोः प्रप्रथमः आसीत्, परन्तु सर्वेषां विषयाणाम् अङ्कान् आहत्य सः तृतीयं स्थानं प्रापत् । जर्मनभाषा मेघनादेन डॉ. नागेन्द्रनाथात् अधीता । डॉ. नागेन्द्रनाथः ढाका-महाविद्यालये रसायन-विषयस्य प्राध्यापकः आसीत् । गणितविषयः मेघनादेन के पी बसु-महोदयतात् अधीतः । ढाका-महाविद्यालयस्य प्रधानाचार्यः आर्चीबाल्ड इत्येषः अपि मेघनादस्य अनेकवारं साहाय्यम् अकरोत् । ढाकामहाविद्यालयात् उत्तीर्णः मेघनादः यदा [[कोलकाता]]<nowiki/>-महानगरम् अगच्छत्, तदापि तयोः पत्रव्यवहारः अनर्गलतया भवति स्म । == उच्चशिक्षणम् == ढाका-महाविद्यालयात् मेघनादः कोलकाता-महानगरस्य प्रेसीडेंसी-महाविद्यालयम् उच्चिशिक्षणं प्राप्तुम् अगच्छत् । १९१३ तमे वर्षे मेघनादः गणितविषयम् अधिकृत्य बी. एस्. सी ऑनर्स् इत्येनम् उपाधिं प्रप्रथमश्रेण्यां प्रापत् । कोलकता-विश्वविद्यलये तस्य द्वितीयः क्रमः आसीत् । तस्मिन् महाविद्यालये मेघनादस्य सहपाठिनः कालान्तरे प्रख्यातप्राध्यापकाः अभूवन् । तेषु सत्येन्द्र बोस, निखल रञ्जन सेन, जे सी घोष, जे एन् मुकर्जी इत्येते अन्तर्भवन्ति । प्रशान्त चन्द्र महालनबीस, नील रतन धर इत्येतौ मेघनादस्य ज्येष्ठसहपाठिनौ आस्ताम् । शरत् चन्द्र बोस इत्येषः मेघनादस्य सहपाठी आसीत् । [[नेताजी सुभाष चन्द्र बसु]] इत्यस्मात् महाभागात् मेघनादः वर्षत्रयात् प्राच्यः आसीत् । १९१५ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयात् गणितविषयम् अधिकृत्य एम् एस् सी इत्येषः उपाधिः अर्जितः मेघनादेन । एम् एस् सी इत्यस्य परीक्षायाम् अपि प्रप्रथमश्रेण्या मेघनादः उत्तीर्णः अभवत् । तस्मिन् वर्षेऽपि मेघनादः आविश्वविद्यालयं द्वितीयस्थानं प्रापत् । मेघनादः यदा कोलकाता-विश्वविद्यालये पठति स्म, तदा अनेके विश्विविख्याताः जनाः तस्य अध्यापकाः आसन् । तेषु [[जगदीश चन्द्र बसु|जगदीशचन्द्र बसु]], [[प्रफुल्लचन्द्र राय]], डी एन् मल्लिक इत्येते अन्तर्भवन्ति । परिवारस्य आर्थिकस्थितेः निर्बलतायाः कारणेन विश्वविद्यालयात् शिक्षां प्राप्य निर्गतः मेघनादः वृत्त्योपार्जनाय निर्णयम् अकरोत् । == वृत्तिः == उच्चशिक्षणं प्राप्य निर्गतः मेघनादः यदा वृत्त्युपार्जनाय उचितं स्थानम् अन्विषन् आसीत्, तदा तस्य ध्याने भारतीयवित्तसेवायाः (Indian Finance Service) परीक्षा आगता । परन्तु क्रान्तिकारिभिः मेघनादस्य सम्बन्धत्वा आङ्ग्लसर्वकारेण भारतीयवित्तसेवायाः परीक्षायै मेघनादाय अनुमतिः न प्रदत्ता । मेघनादस्य यैः क्रान्तिकारिभिः निकटतमसम्बन्धः आसीत्, तेषु मुख्यौ डॉ. [[राजेन्द्र प्रसाद]], [[नेताजी सुभाषचन्द्र बोस|नेताजी सुभाषचन्द्र बसु]] इत्येतौ आस्ताम् । आङ्ग्लसर्वकारस्य दमनेन अप्रभावितः मेघनादः कोलकाता-महानगरस्य भवानीपुराख्यं क्षेत्रं बालकान् पाठयितुं गच्छति स्म । तस्मात् विशेषवर्गात् (tuition) धनोपार्जनं कृत्वा मेघनादः परिवारपोषणम् आरभत । विशेषवर्गात् अधिकधनस्योपार्जनं न भवति स्म, अतः धनं रक्षितुं प्रतिदिनं मेघनादः पद्भ्यां, द्विचक्रिकया वा पाठयितुं गच्छति स्म । एकवर्षं यावत् सः विशेषवर्गमाध्यमे (Tuition) धनोपार्जनम् अकरोत् । == कोलकाताविश्वविद्यालये == १९१६ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः प्रो. आशुतोष मुकर्जी इत्येषः गणितविभागस्य प्रवक्तृत्वेन मेघनादस्य नियुक्तम् अकरोत् । परन्तु गणितविभागस्य अध्यक्षेण सह (प्रो. गणेशप्रसाद) मेघनादस्य सम्बन्धः सामान्यः नासीत्, अतः उपकुलपतिः मेघनादस्य स्थानान्तरं भौतिकीविभागे अकरोत् । भौतिकीस्नातकः मेघनादः अविरतपरिश्रमेण स्नातकोत्तरछात्रान् पाठयित्वा शीघ्रं हि भौतिकीविषयस्य उत्तमाध्यापकत्वेन ख्यातः अभवत् । भौतिकीविषयस्य प्राध्यापकत्वेन मेघनादेन भौतिकीविषये अधिकं संशोधनम् आरब्धम् । जर्मनभाषायाः ज्ञाता मेघनादः ऐन्स्टैन् इत्यस्य आपेक्षिकतायाः विशिष्टसिद्धान्तः (Spezielle Relativitätstheorie or special theory of relativity) इत्येतस्य विषयस्य अध्ययनम् अकरोत् । ततः सत्येन्द्र-महोदयेन (सत्येन्द्र बोस) सह मिलित्वा तं सिद्धान्तम् आङ्ग्लभाषया अनूद्य प्रकाशयत् । आपेक्षिकतायाः विशिष्टसिद्धान्तः इत्येतस्य विषयस्य आङ्ग्लानुवादः प्रप्रथमं १९१९ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालेन प्रकाशितः <ref>https://archive.org/stream/principleofrelat00eins/principleofrelat00eins_djvu.txt</ref>। == संशोधनक्षेत्रे == भौतिकीविषयस्य योग्यरीत्या अध्यापनस्य प्रयासं कर्तुं मेघनादः संशोधनस्य रसिकः अभवत् । भौतिकीविषयस्य विभिन्नविषयाणाम् अध्ययनं कुर्वन् चतुर्विंशतिवर्षीयः मेघनादः १९१७ तमे वर्षे “मैक्सवेल स्ट्रेसेज्” इत्येतस्मिन् विषये शोधपत्रम् अलिखत् । ‘फिलॉसॉफिकल मैगजीन’ इत्याख्यायां विज्ञानक्षेत्रस्य सर्वोच्चपत्रिकायां तच्छोधपत्रं प्राकाशितम् । शोधपत्रप्रकाशनानन्तरं तु मेघनादस्य ज्ञानं विश्वव्याप्तम् अभवत् । ततः मेघनादः सूक्ष्मग्राह्युपकरणस्य निर्माणम् अकरोत् । तस्य सूक्ष्मग्राह्युपकरणस्य प्रयोगावसरे मेघनादः असिद्धयत् यत्, यदा प्रकाशः कस्मिँश्चित् सूक्ष्मवस्तूनि पतति, तदा तस्मिन् वस्तूनि भारः भवति इति । मेघनादः तं भारम् अमापयत् । तस्य प्रयोगेण ''प्रकाशभारसिद्धान्तः'' सिद्धः अभवत् । ततः मेघनादेन विकिरणभारस्य विद्युदीयाकर्षणसिद्धान्तस्योपरि (On Radiation-Pressure and the Quantum Theory) शोधप्रबन्धः लिखितः <ref>http://adsabs.harvard.edu/full/1919ApJ....50..220S</ref> । मेघनादस्य प्रकाशभारसिद्धान्तस्य, विद्युदीयाकर्षणसिद्धान्तस्य च कार्येण सर्वेऽपि विज्ञानिनः मुग्धाः अभूवन् । १९१८ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयः मेघनादाय डी. एस्. सी. इति उपाधिम् अयच्छत् । तस्मिन् समये मेघनादः पञ्चविंशतिवर्षीयः आसीत् । १९१९ तमे वर्षे मेघनादः कोलकाता-विश्विद्यालयात् ‘प्रेमचन्द रायचन्द’-छात्रवृत्तिं, गुरुप्रसन्नपर्यटनस्य फैलोशिप् च प्रापत् । फैलोशिप्, छात्रवृत्तिश्च मेघनादेन ‘हारवर्ड् क्लासिफिकेशन् ऑफ् स्ट्रेलर् स्प्रेक्ट्रा’ इत्यस्मिन् विषये शोधप्रबन्धं लिखित्वा अर्जिता । छात्रवृत्तिं प्राप्य सः १९१९ तमस्य वर्षस्य अन्तिमेषु मासेषु [[यूरोपखण्डः|यूरोप]]<nowiki/>-देशम् अगच्छत् । यस्मिन् पोते सः यात्रां कुर्वन् आसीत्, तस्मिन्नेव पोते अपरः [[भारतीयविज्ञानिनां सूचिः|भारतीयवैज्ञानिकः]], आचार्यश्च [[प्रफुल्लचन्द राय]] इत्येषः महोदयः यात्रां कुर्वन् आसीत् । यात्रां समाप्य यदा मेघनादः यूरोप-देशं प्रापत्, तदा तस्य स्नेहमयाख्यस्य मित्रस्य परामर्शानुसारं सः इम्पीरियल्-महाविद्यालस्य प्राध्यापकेन फाउलर-महोदयेन सह मन्त्रणाम् अकरोत् । फाउलर्-महोदयः वर्णक्रमिकी-विषयस्य प्रख्यातः वैज्ञानिकः आसीत् । मेघनादः विभिन्नेषु विषयेषु फाउलर्-महोदयेन सह, जे जे टाम्सन्-महोदयेन सह (कैम्ब्रिज-विश्वविद्यालयस्य प्राध्यापकः), प्रो. नेर्न्स्ट-महोदयेन सह (जर्मनी-देशे प्राध्यापकः) च विचारविमर्शम् अकरोत् । “मैक्सवेल स्ट्रेसेज्” इत्येस्मिन् विषये मेघनादेन शोधपत्रं प्राकाशितम् । ततः वर्षद्वयाभ्यान्तरे एव मेघनादेन ‘तापीयावेशः’ (विद्युत द्वारा कणों को अविष्‍ट करने की क्रिया, Ionization) इत्यस्मिन् विषये गहनं संशोधनं कृतम् । मेघनादेन साधितं यत्, [[सूर्यः|सूर्ये]] वायूनां परमाणुषु असाधारणोष्मा, असाधारणभारश्च भवति, तेन ऊष्मा-भारौ आवेशितौ भवतः । सः प्रक्रमः (Process) तापीयावेशः उच्यते । स्वसंशोधनस्य आधारेण मेघनादः तन्तौ तत्त्वानाम् उपस्थितिं ज्ञातुं मार्गं प्रादर्शयत् । १९२० तमे वर्षे मेघनादस्य ‘''तापीयावेशसिद्धान्तः''’ [[लन्डन्|लन्दन]]<nowiki/>-महानगरस्य ‘फिलॉसॉफिकल मैगजीन’ मध्ये प्रकाशितः । मेघनादस्य सः सिद्धान्तः अद्य Saha ionization equation इति प्रसिद्धः अस्ति । १९२१ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः आशुतोष-महोदयः मेघनादाय एकं पत्रम् अलिखत् । तस्मिन् पत्रे सः उदलिखत्, भवान् भारतं प्रत्यागत्य पुनः कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिकीं पाठयतु इति । भवतः कृते विश्वविद्यालये संशोधनस्यापि व्यवस्था कृता इत्यपि तस्मिन् पत्रे लिखितम् आसीत् । उपकुलपतिना सम्मानितः मेघनादः कोलकाता-महाविद्यालयस्य भौतिकप्राध्यापकत्वेन वर्षद्वयं कार्यम् अकरोत् । अलीगढविश्वविद्यालयः, [[बनारसविश्वविद्यालयः]] च मेघनादं स्वप्रयोगशालायां नियुक्तं कर्तुं सज्जः आसीत् । परन्तु कोलकाता-विश्वविद्याले अधिकसाधनानाम् अभावं दृष्ट्वा मेघनादः कालोकता-महाविद्यालये एव अविरतं कार्यम् अकरोत् । भारतीयवातावरणविज्ञानविभागस्य निदेशकः सर गिलबर्ट् वाकर् इत्येषोऽपि कोडाईकनाल-वेधशालायां सूर्यरङ्गावल्याः (Sun’s Spectrum) विषये संशोधनं कर्तुं मेघनादं न्यवेदयत् । परन्तु अधिकवेचनस्य, अधिकसुविधायाः च लोभं त्यक्त्वा मेघनादः आङ्ग्लसर्वकारीयपदं नाङ्ग्यकरोत् । == इलाहाबादविश्वविद्यालये == १९२३ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयं त्यक्त्वा मेघनादः [[इलाहाबाद]]<nowiki/>-विश्वविद्यालये भौतिकीविभागाध्यक्षस्य पदम् अगृह्णात् । तत्पदं सः पञ्चदश वर्षाणि स्वगौरवं व्यभूषयत् । इलाहाबाद-विश्वविद्यालये विद्युत्समस्या, प्रयोगशालासमस्या, उपकरणसमस्या, ऊष्णजलवायुसमस्या च आसीत् । यद्यपि इलाहाबाद-विश्विद्यालये तादृश्यः अनेकाः समस्याः आसन्, तथापि मेघनादस्य अध्यक्षतायां तस्य विश्वविद्यालयस्य भौतिकीविभागः अत्युन्नतिम् अकरोत् । मेघनादस्य काले इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य प्रयोगशाला विश्वविख्याता आसीत् । १९२७ तमे वर्षे [[इटली]]<nowiki/>-देशस्य महानतमस्य वैज्ञानिकस्य वोल्टा इत्यस्य जन्मशताब्द्यां डॉ. मेघनादः उपस्थितः । ततः १९३३ तमे वर्षे अमेरिका-देशस्य हार्वर्ड-विश्वविद्यालयस्य शताब्दी-समारम्भेऽपि मेघनादः ससम्मानम् उपस्थितः । इलाहाबाद-प्रयोगशालायाः आर्थिकस्थितिः अपि निर्बला आसीत् । १९२७ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः ‘रॉयल् सोसाइटी’ इत्याख्यायाः संस्थायाः फैलो (एफ् आर् एस्) इति चितः । डॉ. मेघनादाय अभिनन्दनं पाठयितुम् [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशराज्य]]<nowiki/>स्य [[राज्यपालः]] सर विलियम् मॉरिस् इत्येषः किञ्चन पत्रम् अलिखत् । राज्यपालं प्रत्युत्तरं लिखन् मेघनादः स्वार्थिकाऽक्षमतायाः उल्लेखम् अकरोत् । अतः सर् विलियम् मॉरिस् इत्येषः मेघनादाय पञ्च सहस्ररूप्यकाणि प्रैषयत् । ततः १९३५ तमे वर्षे रॉयल् सोसाइटी इत्येषा संस्था अपि मेघनादस्य द्वि सहस्ररूप्यकाणां साहाय्यम् अकरोत् । तेन धनेन डॉ. मेघनादः तापीयावेशक्षेत्रे संशोधनम् अकुर्वन् । ततः सः आयनमण्डलक्षेत्रेऽपि संशोधनमारभत । डॉ. मेघनादस्य आध्यक्ष्ये इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतिकीविभागात् अनेके योग्याः संशोधकाः संशोधनम् अकुर्वन् । तेषु संशोधकेषु डॉ. गोविन्दराम तोषनीवाल, डॉ. रामनिवास राय, डॉ. कल्याण बक्श माथुर, डॉ. रामरत्न वाजपेयी इत्यादयः महत्त्वपूर्णानि अनुसंधानानि अकुर्वन् । डॉ. मेधनादः १९३४ तमे वर्षे भारतीयविज्ञानकॉङ्ग्रेस-संस्थायाः अध्यक्षत्वेन निर्वाचितः । १९३७-३८ तमे वर्षे सः राष्ट्रियविज्ञानसंस्थानस्य अध्यक्षत्वेन नियुक्तः । १९३६ तमे वर्षे ‘कार्नेगी टैवलिंग फैलोशिप’ इत्येतत् अपि डॉ. मेघनादः प्रापत् । == पुनः कोलकाता-विश्वविद्यालये नियुक्तः == पञ्चदश वर्षाणि इलाहाबाद-विश्वविद्यालये कार्यं कृत्वा १९३८ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिकी-प्राध्यापकत्वेन नियुक्तः अभवत् । सः भौतिक्याः तारकनाथ-पालित-पीठिकायाम् आरूढः अभवत् । इलाहाबाद-विश्वविद्यालयं त्यक्त्वा कोलकाता-विश्वविद्यालये नियुक्तः डॉ. मेघनादः मध्ये जर्मनीविज्ञान-अकादमी-संस्थायाः सदस्यः अभवत् । कोलकाता-विश्वविद्यालये पुनर्नियुक्तः डॉ. मेघनादः स्वसंशोधनस्य दिशाम् एव पूर्णतया पर्यवर्तयत् । डॉ. मेघनादः परमाणुविज्ञानक्षेत्रे यत् नाभिकीयभौतिकीत्वेन प्रसिद्धम् अस्ति, तस्मिन् विषये स्वानुसन्धानम् आरभत । विश्वविद्यालये अन्तरिक्षकिरणानुसन्धानप्रयोगशलां निर्मिय डॉ. मेघनादः परमाण्वनुसन्धानस्य प्रप्रथमं सोपानं पूर्णम् अकरोत् । डॉ. मेघनादः स्वछात्रौ दार्जिलिंग-प्रदेशस्य २१०० मी. उन्नतं पर्वतम् अन्तरिक्षकिरणमापनाय प्रैषयत् । तौ छात्रौ डॉ. एन् दासगुप्त, पी सी भट्टाचार्य च आस्ताम् । नाभिकीयभौतिकीक्षेत्रे अनुसन्धानाय आवश्यकं ‘साइक्लोट्रॉन्’ इत्यस्य स्थापनायै जवाहरलाला नेहरू इत्येषः, कोलकाता-विश्वविद्यालयः, केचन उद्योगपतयः, टाटा एण्ड सन्स्-संस्था इत्यादयः डॉ. मेघनादस्य आर्थिकसाहाय्यम् अकुर्वन् । साइक्लोट्रॉन् (Cyclotron) इत्यस्य स्थापनायै डॉ. नागचौधरी, बी एम् बनर्जी, डॉ. अजीतकुमार साहा, कमलेश राय इत्यादयः नवयुवानः डॉ. मेघनादस्य साहाय्यम् अकुर्वन् । == साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स् <ref>http://www.saha.ac.in/web/about-sinp/brief-history</ref> == साइक्लोट्रॉन् (Cyclotron) इत्यस्मात् रेडियो-कैल्शियम्, रेडियो-फास्फोरस् इत्यादीनां कृत्रिमतत्त्वानां निर्माणं शक्यते । तानि कृत्रिमतत्त्वानि चिकित्साक्षेत्रे उपयुज्यन्ते । डॉ. मेघनादस्य आग्रहेण ‘इण्डियन् स्कूल ऑफ् ट्रापिकल मिडिसन्’ इत्येषा संस्था स्वरोगिणः डॉ. मेघनादस्य प्रयोगशालां प्रेषयति स्म । साइक्लोट्रॉन् इत्यस्य संशोधनस्य कृते शक्तिशालिसूक्ष्मदर्शिणः अपि आवश्यकता अनुभूता डॉ. मेघनादेन । यतो हि एतादृशे संशोधने तत्त्वानि कैंसर, ल्यूकोमिया, ट्यूमर इत्यादिभिः रोगैः ग्रस्तानि अपि भवन्ति स्म । तादृशैः तत्त्वैः युक्तानां रोगिणां शरीरे रक्तपरिवर्तनं, जीवाणूनां जन्म च भवति । रक्ते जायमानं परिवर्तनं, जीवाणूनाम् अभ्यासः च शक्तिशालिसूक्ष्मदर्शिना एव ज्ञातुं शक्यते । एकलक्षरूप्यकमूल्यात्मकं तत् इलेट्रॉन्-सूक्ष्मदर्शियन्त्रं भारते कुत्रापि उपलब्धं नासीत् । तथा च भारते कोऽपि तादृशं यन्त्रं सञ्चालयितुम् अपि न जानाति स्म । परन्तु डॉ. मेघनादेन तस्य यन्त्रस्य क्रयणनिश्चयः कृतः । यन्त्रं क्रेतुं डॉ. मेघनादस्य साहाय्यं केन्द्रसर्वकारः, वङ्गसर्वकारः, उद्योगपतयः इत्यादयः अकुर्वन् । १९४५ तमे वर्षे डॉ. एन् दासगुप्त इत्येनम् [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशं सम्प्रेष्य स्टैनफोर्ड-विश्वविद्यालयस्य मार्टेन इत्याख्यस्य प्राध्यापकस्य साहाय्येन डॉ. मेघनादः इलेक्ट्रॉन्-सूक्ष्मदर्शियन्त्रस्य परिकल्पनां निर्मापितवान् । तथा च तस्य यन्त्रस्य अनेके अवयवाः तस्मिन् स्टैनफोर्ड-विश्वविद्यालये एव निर्मापितानि । प्रयोगशालायाः कार्येण सह डॉ. मेघनादः सर्वकारीयकार्येषु अपि सँल्लग्नः आसीत् । १९४९ तमे वर्षे डॉ. [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन्]]<nowiki/>-महोदयस्य अध्यक्षतायां निर्मितस्य विश्वविद्यालयायोगस्यापि सः सदस्यः आसीत् । डॉ. मेघनादस्य प्रयासाः १९५० तमे वर्षे फलीभूताः । १९५० तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य ‘यूनिवर्सिटी कॉलेज् ऑफ् साइंस्’ इत्यस्यां संस्थायां ‘इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’ इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना अभवत् । ततः तस्याः संस्थायाः नाम परिवर्तितं सत् ‘साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’ इत्येयत् अभवत् । तस्याः संस्थायाः विधिवदुद्घाटनं १९५० तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य एकादशे (११/१/१९५०) दिनाङ्के अभवत् । ‘साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’-संस्थायाः उद्घाटनं नॉबेल-पुरस्कारविजेत्री आइरीन् जोलियो क्यूरी इत्येषा अकरोत् । डॉ. मेघनादः आजीवनं तस्याः संस्थायाः अवैतनिकनिदेशकपदं व्यभूषयत् । ततः तेन नाभिकीयभौतिकी-न्यूट्रॉन्-भौतिकी-नाभिकीयरसायन-कण-त्वरित्रादिक्षेत्रेषु गभीरानुसन्धानं प्रारब्धम् । तेन सह स्नातकोत्तस्य अध्ययनाध्यापनं च प्रारब्धम् । एवं डॉ. मेघनादेन द्वयोः अदम्यविभागयोः स्थापना कृता । प्रथमः नाभिकीयभौतिकी, अपरः जीवभौतिकी च । १९५२ तः १९५६ पर्यन्तं कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिक्या निवृत्तप्राध्यापकत्वेन कार्यम् अकरोत् । १९५०-१९५६ इंस्टीट्यूट ऑफ् न्यूक्लियर् फिजिक्स्-संस्थायाः संस्थापकस्य, निदेशकस्य च पदे आसीत् । १९५५-१९५६ मध्ये ‘इण्डियन् एसोसिएशन् फॉर् द कल्टीवेशन् ऑफ् साइंस’ इत्यस्याः संस्थायाः निदेशकः आसीत् । == संशोधनानि, कार्याणि च == डॉ. मेघनादः संशोधनक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि अकरोत् । तेषां कार्याणाम् अन्तर्गततया मेघनादस्य मतानि, विचाराः, अन्यजनैः सम्पर्काः च आसन् । तस्य प्रसिद्धेः कारणेन तस्य जीवनस्य अनेके प्रसङ्गाः उपलभ्यन्ते । === ताराकीयवर्णक्रमः === रदरफोर्ड्, बोर इत्येतयोः सिद्धान्तयोः उपयोगं कृत्वा तारकीयवर्णक्रमाणां भेदं ज्ञातुं प्रप्रथमः प्रयासः डॉ. मेघनादेन कृतः । ताराणां वर्णक्रमाणां स्रोतसां प्राकृतिकस्पष्टीकरणं प्रस्तुत्य तस्य विषयस्य जटिलताम् अपाकरोत् सः । अनेकेषां वैज्ञानिकानां मते तारकीयवर्णक्रमक्षेत्रे डॉ. मेघनादस्य संशोधनं मौलिकं, स्वाभाविकं च आसीत् । ऊष्णपदार्थानां शनैः शनैः जायमानायाः विभाजनप्रक्रियायाः स्मरणं कृत्वा पदार्थः [[वायुः|वायु]]<nowiki/>त्वेन परिवर्तितः भवति । तस्य वायोः अणवः पदार्थत्वेन परिणमन्ति । ततः ते अणवः क्रमेण घटकतत्त्वेषु, अणुतत्त्वेषु, परमाणुतत्तवेषु च परिणमन्ति । अतः डॉ. मेघनादः अवदत्, "अधिके तापमाने ६००० ° उत तस्मात् अधिके तापमाने यदि तारा भवति, तर्हि तारायाः अनेके घटकपरमाणवः स्वबाह्योपग्रहीयविद्युदणुं (इलैक्टॉन्) त्यजति" इति । डॉ. मेघनादस्य मौलिकसंशोधनं तस्मै अन्ताराष्ट्रियख्यातिम् अयच्छत् । तस्य सिद्धान्तः '''नक्षत्राणां रश्मिचित्राणां भौतिकसिद्धान्तः''<nowiki/>' इति प्रसिद्धः । === तापगतिकीयनियमाः, गतिजसिद्धान्तश्च === अग्रे विविधवायूनां गतिजसिद्धान्तानां, तापगतिकीयसिद्धान्तानां च विविधवायुषु परीक्षणं कर्तुम् इच्छति स्म डॉ. मेधनादः । इलेक्टॉन्-आयन-परमाणूनां वायुमिश्रितेषु गतिजसिद्धान्तेषु सङ्ख्यात्मकसूत्राणां प्रयोगं कृत्वा मेघनादः प्रामाणयत्, "यस्य कस्यापि तत्त्वस्य परमाणूनां खण्डनम् उत आवेशीकरणम् उच्चतापमानादेव न, अपि तु निम्नभारेणापि शक्यम् अस्ति । यावत् पर्यन्तं कस्यचित् परमाणोः विभाजनस्य, पुनर्मिलनस्य च गतिः सन्तुलिता न भवति, तावत् उच्चतापमाने उत उच्चभारे कस्यचित् परमाणोः इलैकट्रॉन् इत्यस्य, खण्डितभागानां च विभाजनप्रक्रिया स्वतः सातत्येन प्रचलति" इति । उक्तविषयस्य सिद्धये डॉ. मेघनादस्य समीकरणम् एकमात्रं गणितीकरणम् आसीत् । तस्य सिद्धान्तेन कस्यचित् तारकीयवायुमण्डले आवेशीकरणस्य गणनां कर्तुं शक्यते । डॉ. मेघनादः प्रप्रथमवारं कस्यचित् तारकस्य, परमाणोः च गहनसम्बन्धम् उपास्थापयत् । डॉ. मेघनादस्य स एव सिद्धान्तः ताराभौतिक्याः आधारः अभवत् । सामान्यपरिप्रक्ष्ये डॉ. मेघनादस्य तारा-परमाण्वोः सिद्धान्तः मनुष्यजीवनस्य कृते अनुपयोगी प्रतिभाति । परन्तु आवेशीकरणस्य सिद्धान्तः अस्माकं नित्य-नैमित्तिककार्येषु अत्यधिकोपयोगी अस्ति । यथा – रेडिया-तरङ्गाणां प्रेक्षणं, ज्वालामूखिनां संवहनं, विस्फोटकप्रतिक्रियाणां निर्माणम् इत्यादिषु । === ज्योतिभौतिकविज्ञानम् === १९३८ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य 'बोस रिसर्च इंस्टीट्यूट्'-संस्थायाः निदेशकः अभवत् । तस्मिन् पदे आसीनः सन् सः अनेकान् आविष्कारान् अकरोत् । तेषु मुख्याः १. तापमानसिद्धान्तः २. नॉपजन ३. वर्णपटविज्ञानम् ४. परमाणोः रचना ५. 'डाइरेक्' इत्यस्य परमाणुसिद्धान्तः । उक्ताध्ययनैः डॉ. मेघनादः ज्योतिभौतिकविज्ञानक्षेत्रे अनेकानि संशोधनानि अकरोत् । तस्य सर्वं संशोधनं मौलिकम् आसीत् । ज्योतिर्भौतिकविज्ञाने आकाशीय-पिण्डानां भौतिकावस्थितिः, प्रकाशः, तापक्रमः, वायुमण्डलरचना इत्यादयः डॉ. मेघनादस्य अध्ययनविषयाः आसन् । === नदीसमस्यायाः व्याख्या === भारतीयनदीनां समस्याः परिहर्तुं डॉ मेघनादेन अनेके उपायाः निर्दिष्टाः । १९१३ तमे वर्षे [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|वङ्गप्रदेश]]<nowiki/>स्य दामोदरनद्यां भयङ्करे आप्लवे (flood) जाते, डॉ मेघनादेन अनेकेषां शिबिराणाम् आयोजनं कृतम् आसीत् । ततः १९२३ तमे वर्षे वङ्गप्रदेशस्य उत्तरदिग्भागेऽपि आप्लवे सञ्जाते डॉ मेघनादः शिबिराणाम् आयोजनम् अकरोत् । तेषु वर्षेषु तस्य यः अनुभवः आसीत्, तस्य आधारेण स्वसंशोधनं कृत्वा डॉ. मेघनादः 'मॉर्डन् रिव्यू' इत्यादिषु समाचरापत्रेषु लेखान् अपि अलखित् । १९१३ तः १९४० पर्यन्तं डॉ. मेघनादेन नदीसमस्यानां यत् किमपि संशोधनं कृतम् आसीत्, तेन आधारेण तेन नदीसमस्यानां काचित् व्याख्या उपस्थापिता । नदीसमस्यानां व्याख्यां कुर्वन् सः उदलिखत्, [[जर्मनी]]<nowiki/>-[[अमेरिका]]<nowiki/>-[[रूस]]<nowiki/>-देशानां वैज्ञानिकप्रयोगशालासु नदीनियन्त्रणसम्बद्धाः प्रयोगाः भवन्ति । तेषां प्रयोगाणाम् आधारेण ते नदीनियन्त्रणस्य कार्यं सुचारुरीत्या कुर्वन्ति । अतः डॉ मेघनादस्य इच्छा आसीत् यत्, भारतेऽपि नदीसंशोधनस्य प्रयोगशालाः भवेयुः इति । तेन नदीसंशोधनशालायाः स्थापनायाः विचाराः अनेकासु पत्रिकासु अपि प्रकाशिताः । तैः लेखैः डॉ मेघनादः सर्वकारस्य ध्यानं नदीप्रयोगशालां प्रति आक्रष्टुम् इच्छति स्म । १९४२ तमे वर्षे तस्य प्रयासाः सफलाः अभूवन् । तस्मिन् वर्षे वङ्गप्रदेशे "नद्यनुसन्धानसंस्थान"स्य स्थापना अभवत् । १९४३ तमे वर्षे पुनः दामोदरनद्यां आप्लवे सञ्जाते सति सर्वकारः आप्लवनिवारणयोजनासमितेः अध्यक्षपदे डॉ मेघनादस्य नियुक्तिम् अकरोत् । आप्लवनिवारणसमितेः अध्यक्षो भूत्वा सः दामोदरनदीम् उपलक्ष्य अनेकाः योजनाः अरचयत् । सः अमेरिका-देशस्य 'टेनिसी वैली अथॉरिटी'-संस्थावत् 'दामोदर वैली कॉरपोरेशन्'-संस्थायाः रचनाम् अकरोत् । तस्याः संस्थायाः निरीक्षणे दामोदरनद्याः तटे अनेकेषां योजनानां क्रियान्वयः अभवत् । === नवीनपञ्चाङ्गस्वीकारः === डॉ मेघनादः भारतीयज्योतिश्शास्त्रेऽपि रुचिमान् आसीत् । यदा सः [[जयपुरम्|जयपुर]]<nowiki/>स्य महाराजा-महाविद्यालयं पाठयितुम् अगच्छत्, तदा सः आविश्वं प्रसिद्धं [[जन्तरमन्तरवेधशाला]]<nowiki/>म् अपि अगच्छत् । 'कौंसिल ऑफ् साइंटिफिक् एंड इंडस्ट्रियल् रिसर्च'-संस्थायाः आग्रहेण डॉ. मेघनादः १९५२ तमे वर्षे पञ्चाङ्गसंशोधनसमितेः अध्यक्षः अभवत् । वर्षत्रयानन्तरं १९५५ तमे पञ्चाङ्गसंशोधनप्रबन्धः तेन यूनेस्को-संस्थायाः सम्मुखम् उपस्थापितः । तस्मिन् प्रबन्धे डॉ मेघनादेन यत् संशोधनं कृतम् आसीत्, तेन सर्वेऽपि अति प्रसन्नाः आसन् । सः भारतसर्वकाराय अपि काँश्चन परामर्शान् अयच्छत् । ततः भारतसर्वकारेणापि नवीनपञ्चाङ्गस्य स्वीकारः कृतः । == राजनेता == बाल्याकालात् निर्धनतायाम् अध्यापितः डॉ मेघनादः स्वसामर्थ्येन अनेकासां संस्थानां संस्थापकः, सहस्थापकः, अध्यक्षः च अभवत् । तस्य ज्ञानेन, कार्यैः च भारतं गर्वान्वितम् आसीत् । १९५२ तमे वर्षे यदा [[लोकसभा]]<nowiki/>याः निर्दलीयसदस्यत्वेन डॉ मेघनादः निर्वाचने भागम् अवहत्, तदा सः बहुभिः मतैः [[निर्वाचनम्|निर्वाचने]] विजयी अभवत् । सः कोऽपि राजनेता नासीत्, अपि तु सः सत्तायाः उपयोगं कृत्वा भारते विज्ञानविकासं कर्तुम् इच्छति स्म । अतः तेन [[संसद्‍ (भारतम्)|संसदि]] ये केऽपि अंशा उद्घोषिताः, तेषु अधिकाः विज्ञानसम्बद्धाः आसन् । १९५४ तमस्य वर्षस्य [[मई]]-मासस्य दशमे (१०/५/१९५४) दिनाङ्के संसदि परमाणूर्जायाः शान्तिपूर्णोपयोगे वादः आरब्धः । डॉ मेघादस्य प्रयासैः तस्य वादस्य आरम्भः आसीत् । डॉ. मेघनादः संसदि बहुधा भारते प्रयोगशालायानाम् आधुनिकीकरणस्य विषयान् उपस्थापयति स्म । यतो हि तस्य मतम् आसीत् यत्, भारतीयप्रयोगशालाः आधुनिकोपकरणैः, पुस्तकालयैः च समृद्धाः स्युः इति । === विस्थापितेभ्यः कार्यम् === १९५० तमे पूर्ववङ्गप्रदेशात् विस्थापितानां साहाय्यार्थं डॉ मेघनादः साहाय्यशिबिरस्य निर्माणम् अकरोत् । यद्यपि सः स्वयम् उच्चरक्तचापेन, आंशिकपक्षाघातेन च पीडितः आसीत्, तथापि सः तेषां साहाय्यार्थं गच्छति स्म । सः [[असमराज्यम्|असमराज्य]]<nowiki/>स्य, [[त्रिपुराराज्य]]<nowiki/>स्य विस्थापितानाम् अपि साहाय्यार्थं गच्छति स्म । १९५६ तमस्य वर्षस्य [[फरवरी]]-मासस्य त्रयोदशे (१३/२/१९५६) <ref name="कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव 2015 151">{{Cite book|author=कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव|title=भारतीय वैज्ञानिक|publisher=प्रतिभा प्रतिष्ठान, नई दिल्ली| isbn=978-93-83111-68-8|year=2015|page= 151}}</ref> दिनाङ्के मेघनादः संसदः आयव्ययसत्रे (Budget Session) भागं वोढुं सः [[देहली]]<nowiki/>म् अगच्छत् । तत्र तेन विस्थापितानां समस्याः, अनुद्योगितायाः (unemployment), नदीनियन्त्रणस्य च अंशाः चर्चिताः । == मृत्युः == १९५६ तमस्य वर्षस्य [[फरवरी]]-मासस्य षोडशे (१६/२/१९५६) <ref name="कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव 2015 151"/> दिनाङ्के डॉ मेघनादः महत्त्वपूर्णानि प्रलेखनानि (Documents) नीत्वा [[राष्ट्रपतिभवनम्|राष्ट्रपतिभवनं]] गच्छन् आसीत । परन्तु मार्ग एव सः मूर्छितः अभवत् । मूर्छितं डॉ मेघनादं कश्चन सज्जनः चिकित्सालयम् अनयत् । परन्तु तावता डॉ मेघनादः देहं त्यक्तवान् आसीत् । डॉ मेघनादस्य संस्मरणे विज्ञानक्षेत्रे विशिष्टानुसन्धानकृद्भ्यः प्रतिवर्षं 'डॉ मेघनाद साहा स्मारक'-पुरस्कारः प्रदीयते । == व्यक्तित्वम् == यद्यपि डॉ. मेघनादः संशोधनकत्वेन स्वजीवनं समार्पयत्, ताथापि सः आदिनं प्रयोगशालायां स्थित्वा संशोधनं न करोति स्म । सः बर्नाल्, हाल्डेन्, जूलियट् क्यूरी इत्यादिवत् स्वसहयोगिभिः सह स्थित्वा तान् विज्ञानस्य सामाजिकोद्देशान् प्रति कर्तव्यभावं प्रबोधयति स्म । तस्य मतम् आसीत् यत्, स्वतन्त्रभारते वैज्ञानिकानां कार्येण अर्थव्यवस्थाविकासः भवतु । प्रत्येकस्मिन् स्तरे तान्त्रिकज्ञानं व्यापकं स्यात् इति । अत एव सः स्वजीवनस्य अन्तिमेषु वर्षेषु शिक्षा-औद्योगिकीकरण-राष्ट्रियायोजन-नदीयोजना-समाजवाद-[[कृषिः|कृषि]]<nowiki/>-इत्यादीनां कृते कार्यं कृतवान् । शिक्षादीनां विकासे विज्ञानस्य बाहुल्येन उपयोगः एव तस्य लक्ष्यम् आसीत् । अतः तेन तेषां विषयाणां समस्याः निवारयितुं स्वपूर्णं ध्यानं योजितम् । १९३५ तमात् वर्षात् सः 'साइंस् एण्ड कल्चर्'-पत्रिकायां प्रतिमासं विभिन्नानां समाजोपयोगिविषयाणां सम्पादनं करोति स्म । तेषु विषयेषु मुख्यत्वेन देशविकाससम्बद्धाः अंशाः भवन्ति स्म । भारतीयोद्योगपतिभिः, वैदेशिकधनिकैः च यद्धनं भारतात् बहिः गच्छति स्म, तस्य विरोधाय सः स्वपत्रिकासु पौनःपौन्येन लिखति स्म । डॉ. मेघनादः भारते औद्योगिकोन्नतिम् इच्छति स्म, येन भारतीयसमाजः आधुनिकव्यावहारिकविज्ञानेन लाभान्वितः स्यात् । तस्य इच्छा आसीत् यत्, भारतं शीघ्रातिशीघ्रं सुखि, समृद्धं च भवेत् । भारतीयानां मार्गदर्शनावसरे सः सोवियतसङ्घस्य उदोहरणं दत्त्वा वदति स्म यत्, यथा सोवियतसङ्घवासिभिः भारतात् अपि अधिकानां समस्यानां प्रतीकारं कृत्वा स्वस्य सामन्तवादी, कृषिप्रधानः च देशः समृद्धः कृतः, तथैव अस्माभिः स्वदेशे करणीयम् । आधुनिकविज्ञानेन, तान्त्रिकसाहाय्येन च निर्धनदेशोऽपि समृद्धः भवितुम् अर्हति इति । अतः डॉ. मेघनादः वैज्ञानिकानां प्रतिभाविकासम् अपि समृद्धभारताय विभिन्नमार्गेषु मुख्यमार्गत्वेन परिगणयति स्म । वैज्ञानिकानां प्रतिभाविकासाय कार्यं कर्तुं सः स्वयम् अपि उत्सुकतापूर्वकं कार्यं करोति स्म । सः जानाति स्म यत्, निर्धनतायाः कारणेन कथं प्रतिभायाः विकासः अवरुणद्धि ? इति । यतो हि सः स्वयं निर्धनतायाः कारणेन अनेकानि कष्टानि असहत । स्वबाल्यकालस्य स्मरणं कृत्वा सः तं वैद्यं (डॉ. अनन्तकुमार दास) प्रति स्वकृतज्ञतां प्रदर्शयति स्म, यस्य साहाय्यनेन सः अपठत् । १९३५ तमे वर्षे वैज्ञानिकज्ञानस्य प्रसाराय डॉ. मेघनादेन 'साइंस एण्ड कल्चर्'-पत्रिकायाः आरम्भः कृतः । तस्यां पत्रिकायां सः शताधिकान् लेखान् अलिखत् । तेषु शतष्षु राष्ट्रिययोजना-वैज्ञानिकशिक्षा-उद्योग-भूभौतिकी-आप्लव-अदुष्कालनियन्त्रण-परमाणुभौतिकी-पुरातत्वादीनां स्वानुसन्धानम् अलिखत् । तेषु विषयेषु तस्य असाधारणज्ञानस्य, व्यापकदृष्टेः च पूर्णतया बोधः भवति । १९३८ तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रियकॉङ्ग्रेस-दलस्य कस्याँञ्चित् सभायां सुभाषचन्द्रस्य भाषणे समाप्ते सति डॉ मेघनादः तं पृष्टवान् । सः अपृच्छत्, किं स्वतन्त्रे भारते पारम्परिकसंसाधनैः [[कृषिः]] भविष्यति ? अर्थात् शकटाधारितानां कृषिसाधनानाम् उपयोगेन उत आधुनिकयन्त्राणाम् उपयोगेन कृषिः भविष्यति ? इति । ततः सः स्वमतम् अपि उपास्थापयत्, "यदि भारम् उन्नतिं कर्तुम् इच्छति, तर्हि भारते व्यापकतया विशुद्धं, व्यावहारिकं च अनुसन्धानम् आवश्यकम् । सर्वैः वैज्ञानिकैः मिलित्वा शिक्षायाः, अनुसन्धानस्य च राष्ट्रिययोजना निर्मिय तस्याः क्रियान्वयः करणीयः" इति । १९३८ तमे वर्षे [[जवाहरलाल नेहरू|पण्डितः]] यदा राष्ट्रिययोजानासमितेः अध्यक्षः आसीत्, तदा ईन्धनस्य, शक्तेः च उपसमित्याध्यक्षः डॉ मेघनादः आसीत् । तस्मिन् काले तेन भारते नदीनां समस्याः गाम्भीर्येण परिलक्षिताः । ततः राष्ट्रियोजनासमितेः सिञ्चनस्य, जलमार्गाणां च उपसमितेः अपि सः अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९४० तमे वर्षे डॉ मेघनादः डॉ [[शान्तिस्वरूप भटनागर|शान्तिस्वरूप]]<nowiki/>स्य अध्यक्षतायां भारतसर्वकारस्य 'कौंसिल ऑफ् साइंटिफिक एण्ड् इंडस्ट्रियल् रिसर्च'-संस्थायां सदस्यः अभवत् । सर्वेषु पदेषु डॉ मेघनादस्य कार्यं भारतविकासस्य लक्ष्यं प्रति सवेगम् आसीत् । तस्य वरदहस्तैः अनेकेषां नवीनानां प्रयोगाणां शिलान्यासः अभवत् । सः विद्यार्थिनः पौनःपुन्येन वदति स्म यत्, ''"परिश्रमेण कार्यं कुर्वन्तः भवन्तु, प्रतिष्ठां स्वतः प्राप्स्यन्ति"'' इति । प्रसिद्धः ज्योतिश्शास्त्री सर एण्डिक्टन् इत्येषः अवदत्, ज्योतिश्शास्त्रे गैलिलियो इत्यस्मात् अद्य पर्यन्तं ये आविष्काराः अभूवन्, तेषु [[भारतम्|भारत]]स्य महतः वैज्ञानिकस्य डॉ मेघनादस्य आविष्काराः अपि महत्त्वपूर्णाः सन्ति इति । == लिखितानि पुस्तकानि == * ए ट्रीटीड ऑन् दी थ्योरी ऑफ् रिलिटिविटी * ऑन् ए फिजीकल थ्योरी ऑफ दी सोलर कोरोना * ए ट्रीटीज ऑन हीट * ए ट्रीटीज ऑन् मॉर्डन् फिजिक्स * माई एक्सपीरियेंस इन रशिया {{Bengal Renaissance}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * डॉ. [[राजेन्द्र प्रसाद]] * [[शान्तिस्वरूप भटनागर]] * [[जवाहरलाल नेहरू]] * [[अमेरिका]] == सन्दर्भाः == {{reflist|2}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * https://web.archive.org/web/20150827060459/http://www.iloveindia.com/indian-heroes/meghnad-saha.html * http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/saha/sahanew.htm * http://scientistsinformation.blogspot.in/2010/01/meghnad-saha-1893-1956.html * http://www.importantindia.com/10350/biography-of-meghnad-saha/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200534/http://www.importantindia.com/10350/biography-of-meghnad-saha/ |date=2016-03-04 }} * http://www.thefamouspeople.com/profiles/meghnad-saha-5301.php * https://web.archive.org/web/20191215050817/https://h2g2.com/entry/A22268351 * [http://adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..155D डॉ. मेघनादस्य संशोधनपत्रम्] * {{cite web | title = डॉ मेघनाद साहा | url = http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/saha/sahanew.htm | accessdate = 2008-05-31}} * [http://www.calcuttaweb.com/people/msaha.shtml जीवनी] * [http://www.lifestylemac.com/life-with-meghnad-saha चित्रा रोय द्वारा स्वपितुः विषये लिखितं पुस्तकम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713204440/http://www.lifestylemac.com/life-with-meghnad-saha |date=2011-07-13 }} * [https://web.archive.org/web/20080907132402/http://banglapedia.org/HT/S_0022.HTM जीवनी] * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/SahaEquation.html ScienceWorld: साहासमीकरणम्] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&db_key=PRE&qform=AST&arxiv_sel=astro-ph&arxiv_sel=cond-mat&arxiv_sel=cs&arxiv_sel=gr-qc&arxiv_sel=hep-ex&arxiv_sel=hep-lat&arxiv_sel=hep-ph&arxiv_sel=hep-th&arxiv_sel=math&arxiv_sel=math-ph&arxiv_sel=nlin&arxiv_sel=nucl-ex&arxiv_sel=nucl-th&arxiv_sel=physics&arxiv_sel=quant-ph&arxiv_sel=q-bio&sim_query=YES&ned_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=Saha%2C+M&object=&start_mon=&start_year=&end_mon=&end_year=&ttl_logic=OR&title=&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=100&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1 डॉ मेघनादस्य संशोधनप्रबन्धानां सूचिः] == अधिकवाचनाय == * [https://books.google.co.in/books?id=2StgeTkyX5QC&pg=PT140&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A6+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0CCUQ6AEwAWoVChMIysadnpDExwIVR46OCh0gYA1x#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A6%20%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE&f=true भारतीय वैज्ञानीक] * [http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b68_99.pdf जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016233034/http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b68_99.pdf |date=2013-10-16 }} * [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/Obs../0076//0000040.000.html Obituary - ''The Observatory'' '''76''' (1956) 40] * [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/PASP./0068//0000282.000.html Obituary - ''Proceedings of the Astronomical Society of the Pacific'' '''68''' (1956) 282] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य विज्ञानिनः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:१८९३ जननम्]] [[वर्गः:१९५६ मरणम्]] 6w8atjg20wwygp6pwczg65ekalcc570 0 17810 502032 488729 2026-11-08T00:52:01Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502032 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |motto = |image_name = Library building, JNU.jpg |image_size = 200px |caption = |established = 1969 |chancellor = [[K. Kasturirangan]] |vice_chancellor = Sudhir Kumar Sopory |type = [[Public university|Public]] |city = New Delhi |Province = |campus = Urban 1000 acres (4 km²) |country = India |students = 7304 (on 31 March 2010) |postgrad = |postgrad_label = |faculty = 473 (on 31 January 2011) | administrative_staff = 1276 (on 31 March 2011) |free_label = |free = |mascot = |affiliations = [[University Grants Commission (India)|UGC]], [[National Assessment and Accreditation Council|NAAC]], [[Association of Indian Universities|AIU]] |website = [http://www.jnu.ac.in www.jnu.ac.in] }} जवाहरलाल नेहरू विश्‍वविद्यालयस्य संस्थापनं औपचारिक रीत्या तत्कालीनराष्‍ट्रपति: स्व. श्रीमान वी.वी. गिरी द्वारा 14 नवम्बर 1969 दिनांके जातं। महात्मागाँधीवर्यस्य जन्मशती अपि आसीत। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.jnu.ac.in JNU Official website] * [http://admissions.jnu.ac.in/ JNU Official website for Entrances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625054609/http://admissions.jnu.ac.in/ |date=2014-06-25 }} * [https://web.archive.org/web/20140909234450/http://jnueeqp.com/ JNU Entrance Portal] [[वर्गः:भारतस्य विश्वविद्यालयाः]] [[वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 5gskmh3ctgcxircmgvfjk1kc0nasfkm 0 19586 502103 371767 2026-11-08T10:06:01Z Rotondus 29609 सञ्चिका 502103 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Vibhishana as King of Lanka.jpg|लघुचित्रम्]] अयं '''विभीषणः''' अपि [[रामायणम्|रामायणस्य]] किञ्चिन महत्त्वभूतं पात्रम् अस्ति । सः महाशूरस्य [[रावणः|रावणस्य]] अनुजः । विभीषणः अत्यन्तं धार्मिकः अपि । रावणम् अपि धर्ममार्गं बोधयति सः । महावीरः [[कुम्भकर्णः]] अपि अस्य सहोदरः एव । ==जन्मकथा== पौलस्त्यमहामुनिना कैकसायां जातेषु चतुर्थं पुत्रः विभीषणः । पितुः आदेशानुसारं कैकसी पौलस्त्यस्य निकटं गत्वा तस्य सेवां कारोतु । प्रसन्ने तस्मिन्त् पुत्रभिक्षां याचतु, सः एव पुत्रः अस्मत्कुलं रक्षयिष्यति इति । पुतुः आज्ञानुसारं कैकसी पुलस्त्यस्य निकटम् अगच्छत् । तस्मिन् समये चण्डवातः चलति स्म । आकाशे मेघाः गर्जति स्म । तदा कैकस्याः इच्छां ज्ञात्वा विश्रवः (पुलस्त्यः) अवदत् । भद्रे भवती अवेलायाम् आगतवती । अहं भवत्याः इच्छां पूरयिष्यामि किन्तु पश्चात् भवती दुष्टसन्तानं प्राप्स्यति । तस्य वचनं श्रुत्वा कैकसी तस्य चरणयोः निपत्य अवदत् भगवन् भवन् ब्रह्मवादी महात्मा अस्ति । भवतः सन्तानानि दुष्टानि भवितुं न शक्नुवन्ति । अतः भवान् मयि कृपां करोतु । कैकस्याः प्रार्थनाम् अङ्गीकृत्य् अविश्रवः अवदत् भवत्याः कनिष्टः पुत्रः सादाचारी धर्मात्मा च भविष्यति इति । कालक्रमेण कैकसी दशमुखं पुत्रम् असूत । अस्य नाम रावणः इति अकरोत् । पश्चात् क्रमेण [[कुम्भकर्णः]], [[शूर्पणखा]],विभीषणःआदीनां जन्म अभवत् । ==श्रीरामसख्यम्== विभीषणः गोकर्णक्षेत्रे तपः कृत्वा ब्रह्माणं परितोषयित्वा घोरविपत्तिकालेऽपि धर्मे मनः लग्नं भवेत्, मन्त्राभ्यसबलेन विना ब्रह्मास्त्रं स्वाधीनं भवेत् इति वरमवाप । चतुर्मुखः स्वेच्छया अस्मै चिरञ्जीविपदम् अनुगृह्तीतवान् । तैलूषः इति राक्षस्य पुत्रीं सममा इति कन्यां परिणीतवान् । [[हनूमान्]] रावणस्य अशोकवनिकां विध्वंसितवान् । तदा रावणः हनूमतः हननं कर्तुम् आदिष्टवान् । तदा विभीषणः दुतवधः अधर्मः इति उपदेशं रावणाय कृत्वा तेन तिरस्कृतः । पश्चात् समुद्रस्य अन्यस्मिन् पारे स्थितस्य [[रामः|रामस्य]] दर्शनं कृत्वा तं प्रापद्यत । रामः तस्मै अभयं दत्तवान् । [[रावणः|रावणप्रेरिताः]] शार्दूलः इत्यादयः गुपचररक्षसाः श्रीरामस्य सेनां प्रविश्य कूटं कुर्वन्ति स्म । विभीषणः तान् सर्वान् सहृतवान् । कुम्भकर्णस्य विषयं सर्वं, [[मेघनादः|इन्दजित्]] कृतं मायासीताहनं रामाय न्यवेदयत् । स्वरहस्यम् उक्तवानिति मेघनादः विभीषणेन सह विवादमकरोत् । तदा तं धिक्कृतवान् । रावणवधस्य पश्चात् अग्रजस्य विषये व्यथामकरोत् । विभीषणः रावणस्य अन्त्रेष्टिं कृतवान् । रामः तस्य सान्त्वयन् तस्य राज्याभिषेकम् कृतवान् । विभीषणाय पुष्पकविमानं समर्पितवान् च । अयोध्यायां श्रीरामस्य राज्याभिषेके विभीषणः आगन्तुम् अनुमतिं प्राप्तवान् । [[रामसेतुः]] तथैव तिष्ठति चेत् वैरिभ्यः भीति भवति इति श्रीरामं प्रार्थितवान् । तदा श्रीरामः चापाग्रात् मध्ये मध्ये भञ्जितवान् । अस्य स्थानस्य इदानीं धनुष्कोटि इति प्रसिद्धम् । श्रीरामस्य राज्याभिषेकं दृष्ट्वा सन्तुष्य लङ्कां निर्गतवान् । [[युदिष्टिरः|युदिष्टिरस्य]] राजसूययागस्य दक्षिणदिशायाः विजयबलिं [[घटोत्कचः|घटोत्कचस्य]] हस्ते महदाननदेन समर्पितवान् । {{रामायणम्}} "" [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] in6dsy53he4ijhhzeaoi7jnbayuccmo 0 19938 502094 492932 2026-11-08T05:17:53Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502094 wikitext text/x-wiki एतदेकम् प्रसिद्धम् संस्कृतनाटकम् । महाकविः [[भासः]] एतस्य रचयिता इति अस्मिन् ग्रन्थ एव उल्लेखः लभ्यते । [[क्षेमेन्द्रः|क्षेमेन्द्र]]स्य [[बृहत्कथामञ्जरी|बृहत्कथामञ्जरीं]] [[सोमदेवः|सोमदेव]]स्य [[कथासरित्सागरः|कथासरित्सागरं]] च आधृत्य विरचितमिदं नाटकम्, समग्रे संस्कृतवाङ्मये दृश्यकाव्यप्रकारेषु आदर्शकृतिरिति जेगीयते दशरूपकविद्वद्भिः । नाटकसाहित्ये महाकविभासस्य महती प्रसिध्दिरस्ति । अन्येषां नाटककाराणां का कथा ? स्वयं महाकविः कालिदासोऽपि भासस्य वैशिष्ट्यं मुक्तकण्ठेन स्वीकरोति मालविकाग्निमित्रस्य प्रस्तावनायां स्पष्टमुक्तं सूत्रधारेण '''प्रथितयशसां भाससौमिल्ल कविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य कथं वर्तमानस्य कवेः कालिदासस्य कृतौ बहुमानः''' । अनेन ज्ञायते यत् कालिदासस्य समये भासस्य महती प्रसिध्दिरासीदिति । अस्य कृतयः सर्वसाधारणजनेषु विख्याता आसन् । अत एव कालिदासस्य कमनीयनाटकमपि जनाः समादरेण नावलोक्यन्ति स्म । कालिदासस्य परवर्तिनः कायोऽपि भासं भृशं प्रशंसयामासुः । श्रीबाणभट्टेन हर्षचरितस्यादौ भासस्यातिप्रशंसा कृता । महाकविः [[राजशेखरः]] तु एवं लिखति यत् यदा नाटकस्याग्निपरीक्षा जाता तदा भासस्य नाटकचक्रं प्रज्वलितेषु विह्निषु प्रक्षिप्तं, परन्तु स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकः पावकोऽपि नाभूत् । :'''भासनाटकचक्रेऽपि छेकैः क्षिप्ते परीक्षितुम् ।''' :'''स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः ॥''' स्वप्नवासवदत्ते कविः भासः पात्राणं चरित्रचित्रणे नाट्य कलायाः अद्भुतं चित्रं चित्रयति । विशुध्दस्य विशदप्रेम्णः यादृशं वर्णनं भासेन कृतं, तादृशं संस्कृतसाहित्ये सुदुर्लभम् । नाटकेऽस्मिन् नाटकीयघटनानामीदृशं मनोहरस्वरुपं प्राप्यते, यत् अस्वाभाविकतायाः दर्शनमेव कुत्रापि न भवति । स्वप्नवासवदत्तं संस्कृतसाहित्यस्य जाज्वल्यमानं महार्हं रत्नं विद्यते इति नात्र संशयः । नाटकमिदं यथैव साहित्यिकदृष्ट्या महत्त्वास्पदं, तथैव व्यावहारिकदृष्ट्यापि परमोच्चस्थानं लभते । यौगन्धरायणो हि आदर्शमन्त्री, सदैव राज्ञः राज्यस्य च सुरक्षां चिन्तयति, निजकर्तव्यपालनार्थं राज्ञः प्रियं कर्तुं यौगन्धरायणः वासवदत्तायाः वह्नौ ज्वलनस्य मिथ्यावृत्तं प्रसारयति । शत्रून् पराजयितुं दर्शकस्य सहायताऽत्यावश्यकीति ज्ञात्वा तेन कौशलेन पद्मावत्या स ह वत्सराजस्य विवाहः विहितः । विजयानन्तरं सः पुनः राज्ञः समीपे वासवदत्ताम् आनयति । लध्वपि वाक्यं विचित्रं भावार्थं द्योतयति । भासस्य कविता –कामिनी पदविन्यासेषु यादृशं प्रकृष्टं स्थानं भजते तादृशमेव भावप्रकाशनेऽपि । भासः मानव –हृदय –विकार- मर्मज्ञः, प्रकृतिवर्णनस्य महान् शिल्पी, रसालङ्कारयोः कलापक्षस्य च प्रियः कविरिति प्रतिभाति । ==स्वप्नवासवदत्तम्== नाट्यशास्त्रकृता रामचन्द्रेण स्वग्रन्थे [[नाट्यदर्पणम्]] नाम्नि स्वप्नवासवदत्तस्य विमर्शं कुर्वता "यथा भासकृते स्वप्नवासवदत्ते शेफालिकाशिलातलमवलोक्य वत्सराजः ’पादाक्रान्तानि पुष्पाणि सोष्म चेदं शिलातलम् । नूनं काचिदिहासीना मां दृष्ट्वा सहसा गता ॥’ इति उदाह्रियते ।<br /> अस्य नाटकस्य नामकरणे पञ्चमाङ्कस्य प्रकरणमेव कारणमिति ज्ञायते, यथोक्तम् भोजदेवेन स्वग्रन्थे शृङ्गारप्रकाशे -"स्वप्नवासवदत्ते पद्मावतीमस्वस्थां द्रष्टुं राजा समुद्रगृहकं गतः पद्मावतीरहितं च तदवलोक्य तस्या एव शयनीये सुष्वाप; वासवदत्तां च स्वप्नवदस्वप्ने ददर्श ; स्वप्नायमानश्च वासवदत्तामाबभाषे। स्वप्नशब्देन चेह स्वापो वा स्वप्नदर्शनं वा स्वप्नायितं वा विवक्षितम् ।" इति । एवमिदम् अभिधातुम् शक्यम् यथा-स्वप्ने (इव)दृष्टा स्वप्नदृष्टा , स्वप्नदृष्टा चासौ वासवदत्ता च स्वप्नवासवदत्ता; ताम् अधिकृत्य कृतं नाटकम् इति "स्वप्नवासवदत्तम्" । अस्मिन् नाटके षट् अङ्काः भवन्ति । एकैकशः अङ्कगता कथा इतः परं निर्दिश्यते । ==स्वप्नवासवदत्तम्, नाटकस्य पात्राणां परिचयः== अत्र नाटके अष्टौ पुरुषपात्राणि भवन्ति । १)राजा-उदयनो नाम वत्सदेशस्य नृपतिः । २)यौगन्धरायणः-उदयनस्य मन्त्री । ३)विदूषकः-वसन्तकनामा उदयनस्य नर्मसचिवः । ४)ब्रह्मचारी -लावाणकग्रामे वेदाध्ययनकर्ता छात्रः । ५)काञ्चुकीयः-मगधराजकुले सेवकः । ६)सम्भषकः-पद्मावत्याः सेवकः । ७)भटः -अन्यः पद्मावत्याः सेवकः । ८)काञ्चुकीयः-अवन्तिराजकुले भृत्यः । एते अष्टौ पुरुषपात्राणि । नव स्त्रीपात्राणि च भवन्ति । यथा-१)वासवदत्ता-अवन्तिराजपुत्री, उदयनस्य प्रथमा भार्या; आवन्तिकाऽपरनाम्नी । २)पद्मावती- मगधराजस्य दर्शकनाम्नः स्वसा ; उदयनस्य द्वितीया भार्या । ३)तापसी-मगधदेशे तपोवनप्रदेशे किमपि व्रतमाचरन्ती कापि वृद्धा । ४)कुञ्जरिका-पद्मावत्याः दासी चेटीति नाम्नी । ५)मधुकरिका -पद्मावत्याः सखी चेटी च । ६)पद्मिनिका- पद्मावत्याः चेटी । ७)धात्री- पद्मावत्याः उपमाता । ८)विजया- वत्सराजस्य प्रासादे द्वारपालिका । ९)धात्री -वासवदत्ताया उपमाता । ===प्रथमाङ्ककथा=== कदाचित् वत्सदेशस्य राजा उदयनः मृगयाविनोदार्थं लावाणकग्राममार्गात् महद्वनं प्रविष्टः । तदवसरे लब्धावकाशाः यौगन्धरायणप्रभृतयो मन्त्रिणः स्वामिहितार्थं महाराज्ञ्या वासवद्त्तया सह संमन्त्र्य "प्रवृत्ते ग्रामदाहे वासवदत्ता तद्रक्षणपरः यौगन्धरायणश्च भस्मीभूतौ इति वार्तां यथा राजा शृणुयात् तथा सर्वत्र प्रसारितवन्तः । स्वयं च मन्त्री यौगन्धरायणः परिव्राजकवेषं धृत्वा राज्ञीं वासवदत्तां अवन्तिदेशीयैः भूषणैर्विभूष्य गूढं देशान्तरं प्रस्थाय मगधदेशस्य राजधान्याः समीपे विद्यमानं तपोवनं प्राविशत् । तदा तत्रत्याया वृद्धतापस्याः पादवन्दनाय समागता मगधदेशराजस्य दर्शकस्य भगिनी पद्मावती तत्रोपस्थिता आसीत् । यौगन्धरायणः तां सम्प्रार्थ्य एषा मम भगिनीति नाम्ना "अवन्तिका" इति च निर्दिश्य वासवदत्तां तस्याः समीपे न्यासभूतां कृतवान् च । तदैव कस्यचिद् ब्रह्मचारिणॊ मुखात् सामात्यां वासवदत्तां अग्निदग्धां श्रुत्वा पद्मावती उदयनगुणरागवशंवदा सती तदनुरागपरवशा भवति । ===द्वितीयाङ्ककथा=== मन्त्रालोचनवत् कार्यं कुर्वद्भिः रुमण्वदादिभिः उदयनाय द्वितीयविवाहार्थं पद्मावत्येव कन्या व्रियते । अयं मे भगिन्या अनुरूपॊ वर इति निश्चित्य पद्मावतीभ्रात्रा दर्शकेन सा वाचा द्त्ता इति रहस्योद्भेदः संवृत्तः । तद्वृत्तान्तमाकर्ण्य यथा पद्मावत्याः कौतुकमङ्गले सर्वेषां मनः त्वरते तथा वासवदत्तायाः हृदयम् अन्धताम् अन्वभवत् । ===तृतीयाङ्ककथा=== "अन्धीकरोति मे हृदयम्" इति यथा पूर्वमुक्तम् तथा वासवदत्ता, परिजनेषु पद्मावत्याः कौतुकमङ्गलोत्सवेषु व्यग्रेषु सत्सु स्वयं सपत्नीशङ्काव्याकुलितमानसा मनोविनोदाय विहाराकामा प्रमदवनं गच्छति । पद्मावत्याः कौतुकमाला तु अवन्तिकया (एवं गुप्ताभिधानया वासवदत्तया) एव गुम्फनीयेति पद्मावत्या भ्रातृजायया दर्शकपत्न्या समादिष्टम् । तदर्थं च काचित् चेटी पुष्पभाजनं गृहीत्वा वासवदत्ताम् अन्विष्य तत्रागच्छति । तदभिप्रायं ज्ञात्वा पुनरपि अधिकतरमेव सन्तप्यमाना सा, पद्मावत्याः स्नेहवशंवदा समुचितकार्यव्याकुलतया तत्कार्यम् अङ्गीकरोति । मालां च गुम्फित्वा समर्पयति । तथापि विनोदम् अलभमाना सा निद्रयाऽपि शमो लभ्येत इति कृत्वा शय्यास्थानं गतवती । ===चतुर्थाङ्ककथा=== विवाहस्तु संवृत्तः । उदयनस्य नर्मसचिवः वसन्तकः राज्ञा सह नानाकष्टानि अनुभूयमान औदरिकः कानिचनाहानि यापयति । उदयनपद्मावत्योः विवाहप्रसङ्गेन यथेष्टाहारविहारलाभेन च सन्तृप्तः वसन्तकः कृतभोजनादीनां विपरिणामैः क्लिश्यन् भोजनमेव द्वेष्टि । अथैकदा पद्मावती सपरिवारा वासवदत्तया सह शेफालिकागुल्मकाः कुसुमिता वा न वेति परिज्ञातुं प्रमदवनं गच्छति । तत्र परस्परं संल्लापमग्ने ते उभे । अत्रान्तरे वसन्तकेन सह सम्भाषमाण उदयनोऽपि तदेव वनं प्रविशति । उदयनदृशः वासवदत्तामपवारितुकामा पद्मावती तया सह माधवीलतामण्टपं प्रविशति । शृणोति च तयोः संल्लापम् । ततः वसन्तकेन पृष्टः उदयनः वासवदत्तायां पद्मावत्यां च स्वस्य स्नेहं समानं विशदयति । पुनः पुनः तस्याः गुणान् संस्मृत्य मुह्यति च । तदा पद्मावती तत्रागत्य वसन्तकेन आनीतं जलम् तस्य मुखे संसिच्य तमुपचरति । ===पञ्चमाङ्ककथा=== अत्र प्रथममेव पद्मावत्याः शिरोवेदना श्रूयते । अथ परिजनः तस्याः शिरोवेदनायाः शमनाय समुद्रगृहके शयनं परिकल्पयति । उदयनोऽपि तस्या अनामयं प्रष्टुकामः विदूषकेन साकं तत्रोपस्थितः । किन्तु तत्र सा इतोऽपि नागताऽऽसीत् । उदयनोऽपि तदागमनं प्रतीक्षमाणः तस्मिन्नेव शयन उपाविशत् । निद्रापीडितश्च ततः वसन्तकात् सरसाभिः कथाभिः मनोविनोदमिच्छन् कथाकथनाय तमादिशति । वसन्तके कथां कथयति निद्रामुपगतः । वसन्तकोऽपि तदवसरे प्रावारकमानेतुं बहिर्गच्छति । अत्रान्तरे पद्मावतीं द्र्ष्टुकामा वासवदत्तापि तत्रागत्य सुप्तम् उदयनं पद्मावतीं ज्ञात्वा तस्यामेव शय्यायामुपविशति । तदा स्वप्नायितेन उदयनेन सह सम्भाषते । ततः यौगन्धरायणस्य प्रतिज्ञां स्मृत्वा कोऽपि मां पश्येदिति निष्क्रान्ता भवति । अत्रान्तरे काञ्चुकीय आगत्य दर्शकः अरुणिना परराज्ञा सह योद्धुं सन्नद्ध इति वार्ता श्राविता । ===षष्ठाङ्ककथा=== अरुणिना सह योद्धुं उदयनोऽपि सहकरोति । राज्यं च जितं भवति । पुनः कारणान्तरेण वासवदत्तायाः स्मृत्या शोकाविष्टं पद्मावती सान्त्वयति । अङ्गारवत्या वासवदत्तायाः मात्रा तद्विनोदाय प्रेषितं विवाहसमये लिखितं चित्रमेकं काञ्चुकीयो राज्ञे उपाहरति । तत्र वासवदत्ताचित्रे अवन्तिकासादिश्यं समुत्प्रेक्षमाणा पद्मावती निजाशङ्कां उदयनाय कथयति । यावद्राजापि अवन्तिकां द्रष्टुमुद्युक्तः तावद्यौगन्धरायणः पुनरपि ब्राह्मणवेषेण तत्रागत्य पूर्वं न्यासरूपेण स्थापितां स्वभगिनीं प्रत्यर्पयितुं प्रार्थयति । ततः क्रमेण सर्वं रहस्योद्भेदं स एव करोति । ततो राजा सर्वं वृत्तान्तं श्वशुराय महासेनाय कथयितुं वासवदत्तया साकम् उज्जयिनीं गच्छति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%A6%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D स्वप्नवासवदत्तम्] (विकिस्रोतम्) * [https://web.archive.org/web/20120208010445/http://www.iloveindia.com/literature/sanskrit/poets/bhasa.html] ‎ [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:संस्कृतनाटकानि]] [[वर्गः:भासस्य कृतयः]] pm2upcga4ztrgo7r45shffcmt3m7gnb 0 20442 502069 497066 2026-11-08T03:46:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502069 wikitext text/x-wiki {{Infobox theologian | name = Michael Servetus | era = [[Renaissance]] | image = Michael Servetus.jpg | image_size = | titles = Theologian, physician, cartographer, translator | birth_date = Unknown, possibly 29 September 1509 or 1511 | birth_place = [[Villanueva de Sigena]], [[Kingdom of Aragon]] | death_date = {{Death date|df=yes|1553|10|27}} | death_place = [[Geneva]], [[Republic and Canton of Geneva#History|Republic of Geneva]] | school_tradition = | main_interests = [[Theology]], [[medicine]] | notable_ideas = [[Nontrinitarian]], [[Christology]], [[pulmonary circulation]] | signature = }} अयं '''मिग्नेल् सर्वेटस्''' कश्चन प्रसिद्धः वैद्यः । अयं [[स्पेन्]]-देशीयः । सः [[१५५३]] तमे वर्षे [[फुफ्फुसः|श्वासकोशद्वारा]] अपि रक्तं सञ्चरति इति अंशं प्रत्यपादयत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://bdh.bne.es/bnesearch/detalle/168695 ''Christianismi Restitutio'' - Full text], digitalized by the Spanish National Library. * [http://bdh.bne.es/bnesearch/detalle/2975413 ''De Trinitatis Erroribus'' - Full text], digitalized by the Spanish National Library. * [http://history.hanover.edu/texts/comserv.html Hanover text on the complaints against Servetus] * [http://www.hmservet.es/ Hospital Miguel Servet, Zaragoza (Spain)] * [http://www.ku.edu/carrie/texts/carrie_books/gilbert/14.html Information on Calvin in Geneva which mentions Servetus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060208183328/http://www.ku.edu/carrie/texts/carrie_books/gilbert/14.html |date=2006-02-08 }} * [http://www.uua.org/uuhs/duub/articles/michaelservetus.html Michael Servetus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006094431/http://www.uua.org/uuhs/duub/articles/michaelservetus.html |date=2006-10-06 }}, from the Dictionary of Unitarian and Universalist Biography * [http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/102006167 Michael Servetus—A Solitary Quest for the Truth] * [http://saavedrafajardo.um.es/WEB/archivos/LIBROS/Libro0839.pdf PDF; 64,1 MiB on Michael Servetus in Basel & Alfonsus Lyncurius and Pseudo-Servetus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614183312/http://saavedrafajardo.um.es/WEB/archivos/LIBROS/Libro0839.pdf |date=2013-06-14 }} * [http://miguelservet.org/ Michael Servetus Institute] - Museum and centre for Servetian studies in Villanueva de Sigena, Spain * [http://www.miguelservet.org/servetus/works.htm#christianismi Michael Servetus Institute: ''Christianismi Restitutio'']. Comments and quotes. * [https://web.archive.org/web/20241204140114/http://michaelservetusresearch.com/index.html Michael Servetus Research] - Dr. González-Echevarría's website with text and pictures about his research on new works and life aspects of Servetus * [http://www.genevox.net/le-procegraves-de-michel-servet.html New opera: 'Le procès de Michel Servet'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319011752/http://www.genevox.net/le-procegraves-de-michel-servet.html |date=2012-03-19 }} * [http://www.banneroftruth.org/pages/articles/article_detail.php?457 Reformed Apologetic for Calvin's actions against Servetus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041216215558/http://www.banneroftruth.org/pages/articles/article_detail.php?457 |date=2004-12-16 }} * [http://www.amazon.com/dp/0773455205 Reviews of the English translation of ''Christianismi Restitutio'', published by Edwin Mellen, April 2007] * [http://www.ccel.org/s/schaff/history/8_ch16.htm SERVETUS: HIS LIFE. OPINIONS, TRIAL, AND EXECUTION].[http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc8.toc.html][[Philip Schaff]]. History of the Christian Church, Vol. 8, chapter 16. * [http://www.servetus.org/ Servetus International Society] * [http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/mtj:@field(DOCID+@lit(ws03101)) Thomas Jefferson: letter to William Short, April 13, 1820] - mention of Calvin and Servetus. * [http://www.socinian.org/ Center for Philosophy and Socinian Studies] [[वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] g9c3lvi15zcbc2hunp1e1cx8uzv6rad 0 21054 502074 500879 2026-11-08T03:59:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502074 wikitext text/x-wiki [[File:Kerala 06 dance.jpg|thumb|मोहिनियाट्टं नृत्यस्य काचित् भङ्गिः]] ==प्रवेशः== '''मोहिनियाट्टम्''' [[भारतम्|भारतस्य]] दक्षिणभागे विद्यमानस्य [[केरळराज्यम्|केरळराज्यस्य]] विशिष्ठा प्राचिना च नृत्यकला अस्ति । (आङ्ग्लभाषा - Mohiniyattam, [[कन्नडभाषा]] - ಮೋಹಿನಿಯಾಟಂ, [[मलयालभाषा]] - മോഹിനിയാട്ടം) तमिळुभाषामूलस्य नृत्यगुरुः, तञ्जावूरु चतुष्टयेषु अन्यतमः वडिवेलुः च मिलित्वा अस्य नृत्यस्य उत्कर्षं कृतवन्तौ । एकाकिनी महिला सुललितं प्रदर्शयितुं शक्यं नृत्यं मोहिनीयाट्टम् । अस्य पदस्य व्युत्त्पत्तिः एवमस्ति । मोहिनी अर्थात् प्रेक्षाकान् आकर्षति इति, आट्टम् नाम शरीरसय सुललितचलनम् इति । मोहिनीयाट्टम् इत्युक्ते आकर्षकं लास्यम् इति अर्थः प्राप्यते । अपि च मोहिन्याः नाट्यम् इत्यपि अर्थं बोधयति । [[श्रीमहाविष्णुः]] मोहिन्याः रूपेण द्विवारं भूमौ अवततार इति कथा अस्ति । देवासुरैः अमृतप्राप्तये क्षीरसागरमथनं कृतम् । तस्मिन् अवसरे भगवान् नारायणः मोहिनी अभवत् । अन्यस्मिन् अवसरे भास्मासुरः शिवस्य वरप्रसादात् लोककण्ठकः आभवत् । तदा तस्य मारणाय पुनः मोहिन्याः अवतारं कृतवान् भगवान् नारायणः । ==वैविध्यम्== [[भरतनाट्यम्]] कथकळि च दक्षिणभारतस्य प्रधानौ नृत्यभेदौ । एताभ्यां नृत्याभ्यां बहुधा प्रभाविता इयं मोहिनियाट्टं नृत्यकला । तञ्जावूरुचतुष्टयेषु अन्यतमः वडिवेलु इत्यख्यः राज्ञः [[स्वातीतिरुनाळ्]] इत्यस्य आस्थाने प्रदर्श्य अस्य नृत्यप्रकारस्य परिचयं कारितवान् । विशालायाः सालङ्कृतकट्यः दोलनं स्थितभङ्गेः नयेन चालनम् इत्यादयः अस्मिन् नृत्ये भवन्ति । मोहिनियाट्टस्य मूलस्थाने केरळराज्ये यथेष्टं प्रवर्धमानाः ताडवृक्षाः मन्दगत्या प्रवहन्त्यः नद्यः च अस्य नृत्यस्य दर्शनेन स्मृताः भवन्ति । मोहिनीयाट्टं नृत्ये 'अटवुकल् ' इति नाम्ना ४०विधानि चलनानि सन्ति । ==पुनरुत्थानम्== विंशतिशतकस्य उत्तरभागे मोहिनियाट्टस्य पुनश्चेतनार्थं त्रीणि आधारस्तम्भानि इव श्री [[स्वाती तिरुनाळ्]]रामवर्मा, श्री [[वल्लतोळ् नारयण मेनन्]](महाकविः केरळकलामण्डलस्य सम्स्थापकः च), श्रीमती [[कलामण्डलं कल्याणीकुट्टि अम्मा]] (मोहिनीयाट्टं नृत्यजननी इति ख्याता)च सन्ति । गुर्वी कल्याणी कुट्टि अम्मा एव नृत्यरूपकस्य पृष्ठभूमेः परिचयं कृतवती । स्वर्गात् आगतायाः मोहिन्याः नर्तनस्य पेक्षया कस्याश्चित् नृत्याङ्गनायाः लास्यविलासः जनाकर्षकः इति अवदत् । मोहिनीयाट्टं नर्तनस्य वेशभूषाः विशिष्टाः सन्ति । अस्य नर्तनस्य श्वेतवर्णस्य शाटिकायाः अञ्चले स्वर्णरेखाः भवन्ति । हस्तलक्षणदीपिका इति मुद्राभावविवरणयुक्तग्रन्थः अस्य नृत्यस्य आधारः । मोहिनीयाट्टं नृत्यस्य गीतगानं तु लयबद्धवाद्यसङ्गीतयुक्तं विभिन्नचरणेषु भवन्ति । अस्य नृत्यस्य गीतानानि मणीप्रवालः इति (संस्कृतमलयाळभाषयोः सम्मिश्रितणम्) भाषया भवन्ति । गीतानि नेपथ्ये गायन्ति तदा नृत्याङ्गना सुललितमुद्राभिः पादन्यासैः च नृत्यं प्ररभते । नृत्याङ्गना स्वलास्येन अतिमोहपरवशतां न जनयति किन्तु सौम्यमनोहररीत्या नेत्राभिनयेन हावभावेन च प्रदर्शयन्ति । ==अवलोकनयोग्याः== :* [[अनुराग पाग्लू देब्]] अन्ताराष्ट्रियख्यातिवेत्तः मोहिनीयाट्टं नृत्यकलावित् । :* [[केरळराज्यम्|केरळस्य]] [[केरळकलामण्डलम्|कलामण्डलस्य]] [[कल्याणिकुट्टि अम्मा]] :* [[माणिमाधवचाक्यारः]] :* [[नाट्यकल्पद्रुमम्]] :* [[थुळळ्]] :* [[पञ्चवाद्यम्]] :* [[केरळकलमण्डलम्]] :* [[कनन् रेले]] - नृत्यकलावित् । :* [[सुनन्दा नायत्]] - नृत्याङ्गना । :* [[कलामण्डलं लीलम्मा]] - नृत्याङ्गना । :*[[स्मिता राजन्]] - नृत्याङ्गना । :* [[देवाशीष् प्रधानः]] (बोटु महाराज्) [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमबङ्गालस्य]] राजधान्याः [[कोलकता]]याः नृत्यपटुः। http://www.botumaharaj.co.in{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==वीथिका== <gallery> चित्रम्:Divya_Nedungadi_2.jpg चित्रम्:Mohiniyattam6.JPG चित्रम्:Mohiniyattam5.JPG चित्रम्:Mohiniyattam7.JPG चित्रम्:Mohiniyattam10.JPG चित्रम्:Mohiniyattam11.JPG चित्रम्:Mohiniyattam12.JPG File:Mohiniyattam11.JPG चित्रम्:Divya_Nedungadi_1.jpg File:Methil Devika.JPG File:Mohiniyattam4.JPG File:Mohiniyattam.png File:Sunanda Nair.jpg चित्रम्:Smitha Rajan-Ananda Sayana.JPG </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः== {{commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20250119161050/https://www.kalamandalam.org/ केरळकलामण्डलम्] *[https://web.archive.org/web/20150907085802/http://www.indiamartinusa.net/ मोहिनियाट्टसम्बद्धाभरणानि ।] *[http://asia-perfo-arts.com अलेक्स हडरि लिखितम् भारतम् इति ग्रन्थः ।] *[http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_mohiniyattam_dancers.html ख्याताः मोहिनियाट्टं कलाविदः] [[वर्गः:नृत्यप्रकाराः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] o33ddaufk3ss5jmuw416d0tjlyzdlbz 0 21729 502024 488653 2026-11-07T23:55:11Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502024 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:BhagavadGita-19th-century-Illustrated-Sanskrit-Chapter 1.20.21.jpg|लघुचित्रम्|450px]] प्रतिवर्षं [[मार्गशीर्षमासः|मार्गशिर्षमास]]स्य [[शुक्लपक्षम्|शुक्लपक्षस्य]] एकादशीदिनं ‘मोक्षदा’ '''गीताजयन्ती''' ‘समर्पणदिनम्’ इति आचरन्ति । यतः अस्मिन्नेव दिने भगवान् [[श्रीकृष्णः]] [[अर्जुनः|अर्जुनं]] प्रति [[भगवद्गीता|गीतो]]पदेशं कृतवान्। सम्पूर्णे देशे गीताजयन्तीं भक्त्या आचरन्ति । [[महाभारतम्|महाभारतस्य]] [[भीष्‍मः|भीष्म]]पर्वणि [[कुरुक्षेत्रम्|कुरुक्षेत्र]]रणाङ्गणे [[कौरवाः|कौरव]][[पाण्डवाः|पाण्डवयोः]] सैन्ये युध्दसन्नध्दे स्तः । कौरवाणां सैन्ये भीष्मपितामहः गुरु [[द्रोणाचार्यः]], [[कर्णः]], [[शकुनिः]] इत्यादयः आसन् । पाण्डवानां सैन्ये विराटमहाराजः [[दृपदः]], इत्यादयः आसन् । [[अर्जुनः]] सर्वान् दृष्ट्वा खिन्नः अभवत् । [[श्रीकृष्णः]] एव अर्जुनस्य रथे सारथिः आसीत् । प्रथमम् उभयोः सेनयोः मध्ये रथं स्थापयितुम् [[अर्जुनः]] उक्तवान् आसीत् । किन्तु पितामहं, बन्धून् गुरुं श्वशुरं दृष्ट्वा हे कृष्ण अहं युध्दं न इच्छामि । बन्धुहत्या न सन्तोषाय । इति वदन् रथादवरुह्य अतीव दुःखितः अभवत् । तदा [[श्रीकृष्णः]] अर्जुनाय हितकरम् उपदेशं कृत्वा ‘कर्तव्यं कुरु’ इति यदुक्तवान् तदेव ‘[[भगवद्गीता]]’ इति प्रसिध्दाऽस्ति । [[उपनिषदः]] एव गावः । दोग्धा गोपालनन्दनः [[कृष्णः]] पार्थः वत्सः । गीतामृतम् एव दुग्धम् इति [[भगवद्गीता|भगवद्गीतायाः]] महत्वं वर्णितम् अस्ति । एषा [[भगवद्गीता]] व्यासकृता [[महाभारतम्|महाभारतकाव्ये]] ग्रथिता अस्ति । सप्तशताधिकश्लोकाः सन्ति । अष्टादशाः अध्यायाः सन्ति । मुख्यतः श्रीकृष्णार्जुनसंवादरुपः अस्ति एषःउपदेशः । आरम्भे [[धृतराष्ट्रः|धृतराष्ट्रमहाराजः]] कुरुक्षेत्रे प्रवृत्तं युध्दम् ईक्षितुम् असमर्थ इति व्यासमहर्षिभिः सञ्जयाय दिव्यदृष्टिः दत्ता आसीत् । तया सञ्जयः युध्दस्य वार्तांवर्णने प्रवृत्तः । [[धृतराष्ट्रः]] यदा [[कुरुक्षेत्रम्|कुरुक्षेत्रे]] मामकाः पुत्राः [[पाण्डवाः]] किं कुर्वन्तः सन्ति इति पृष्टवान् । एषः प्रश्नः एव [[भगवद्गीता|भगवद्गीतायाः]] आद्यः श्लोकः । सञ्जयः अनन्तरं सर्ववृत्तं धृतराष्ट्राय उक्तवान् । [[भगवद्गीता|भगवद्गीतायां]] कर्म भक्ति, ज्ञान, संन्यास त्रिगुणाः इत्यादिगुणाः वर्णिताः सन्ति । मध्ये [[श्रीकृष्णः]] विश्वरुपम् [[अर्जुनः|अर्जुनाय]] प्रदर्शितवान् । आध्यात्मिकोपदेशेन [[अर्जुनः|अर्जुनस्य]] मोहं दूरीकृतवान् । अन्ते च [[अर्जुनः]] मम मोहः नष्टः अभवत् । हे [[श्रीकृष्णः|कृष्ण]] तव वचनानुसारं करिष्यामि इत्युक्तवान् । एवं [[भगवद्गीता]] सर्वेषां योगिनामपि दिव्यदर्शनम् इति ख्याता अभवत् । [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुधर्मस्य]] रत्नत्रये एकमभवत् । सर्वे दार्शनिकाः भगवद्गीतायाः व्याख्यानं कृतवन्तः । भगवद्गीताम् ‘[[उपनिषदः|उपनिषत्]]’ इति वदन्ति । भगवद्गीतायां [[कृष्णः|श्रीकृष्णेन]] [[अर्जुनः|अर्जुनाय]] दत्ताः उपदेशाः सन्ति । एते उपदेशाः मानवकल्याणाय दत्ताः सन्देशाः सन्ति । [[अर्जुनः]] नररुपः मानवानां प्रतीकः अस्ति । भगवान् सर्वेषां हिताय एव गीताम्रुतं दत्तवान् । सर्वे भारतीयाः [[भगवद्गीता|भगवद्गीतां]] सगौरवं पठन्ति । गीताजयन्तीदिने गीतायाः विषये उपन्यासाः, कण्ठपाठ स्पर्धाः, सामूहिकगीतापठणम् इत्यादि कार्यक्रमाः भविष्यन्ति । [[भगवद्गीता]] सर्वसमर्पणभावं मुख्यतया बोधयति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[https://web.archive.org/web/20120402225216/http://gitajayanti.ning.com/ Gita Jayanti International scoial network for promoting Gita Jayanti observances] *[http://www.gitajayanti.org/ Free resources for observing Gita Jayanti - singalong audio, display text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320004147/http://www.gitajayanti.org/ |date=2012-03-20 }} *[http://sites.google.com/site/gitadevanag/ Gita verses in simplified devanagari, large format for screen display] *[http://sites.google.com/site/gitasingalong3/gita-files-part-4/ Gita verses in simplified romanized sanskrit, large format for screen display] *[http://www.scribd.com/full/40210814?access_key=key-2jkj3631opqkdxj9b82u/ Gita Jayanti supporting letter to Hindu Leaders by HH Swami Guhabhaktanandaji, President of Divine Life Society, Malaysia] *[http://sites.google.com/site/gitasingalong3/karaoke-breakthrough-free-gita-in-karaoke-format/ Gita Jayanti resources - verses in singalong karaoke format with free karaoke software] *[http://www.scribd.com/full/21979052?access_key=key-2biuss0lf0k352jwm9uy/ Gita Jayanti Singapore official Magazine 1998] *[http://gitajayanthi.blogspot.com/ Gita Jayanti Malaysia Web Log] *[http://www.gitajayanti.org.sg/ Gita Jayanti Singapore's official website, under the auspices of the Hindu Endowments Board] *[http://www.swadhyay.org/happenings/GeetaJayanti.htm Gita Jayanti Celebration Swadhyay] *[http://www.dlshq.org/religions/gita_siva.htm/ Article on how GJ is observed by Swami Sivananda, Divine Life Society founder] == टिप्पणी == {{reflist}} [[वर्गः:जयन्त्युत्सवाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 7owm1jn15uv8yz3tdxuanvf809vjy6h 0 21759 502016 495071 2026-11-07T23:37:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502016 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = के.जे.येशुदासः <br /> കെ.ജെ. യേശുദാസ് | Img = Kj-yesudas-indian-playback-singer-2011.jpg | Img_capt = Padmabhushan Dr. K.J. Yesudas D.Litt | Img_size = <!-- Only for images narrower than 220 pixels --> | Landscape = | Background = solo_singer | Birth_name = काट्टश्शेरि जोसफ़ येशुदास | Alias = गानगन्धर्वः | Born = {{Birth date and age|1940|1|10}}<br />[[फोर्टकोची]], [[केरळराज्यम्]], [[भारतम्]] | Died = | Origin = [[बनारस्|वाराणसी]], [[मध्यप्रदेशराज्यम्]], [[भारतम्]] | Instrument = | Voice_type = | Genre = [[भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतम्]], भारतीयचलच्चित्रस्य नेपथ्यगायकः, | Occupation = गायकः | Years_active = क्रि.श.१९५५ तः... अनुवर्तते । | Label = | Associated_acts = | Website = [http://www.yesudas.com/ www.yesudas.com] }} '''डा. कत्तस्सेरि जोसेफ् येशुदासः''' (जननम् - क्रि.श. १९४०तमवर्षस्य जनवरिमासस्य दशमं दिनम्) [[भारतम्|भारतस्य]] अग्रमान्येषु सङ्गीतविद्वत्सु अन्यतमः । अपि च अनेकासु भारतीयभाषासु चलच्चित्रगीतानि गीतवान् । अयं [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतस्य]] मधुरकण्ठः गायकः । [[केरळराज्यम्|केरळराज्यस्य]] कोच्चिमण्डले अस्य जननम् अभवत् । प्रसिद्धगायकस्य चेम्बै वैद्यनाथ भागवतस्य शिष्याग्रेसरः अभवत् । भारतीयचलच्चित्रस्य नेपथ्यगायकत्वेनापि अस्य ख्यातिः अस्ति । अयं [[मलयाळंभाषा]],[[तमिळुभाषा]], [[हिन्दीभाषा]], [[कन्नडभाषा]], इत्यादिषु भारतीयभाषासु चित्रगीतानि सहस्रशः गीतवान् । अस्य कण्ठश्रिया [[भारतम्।भारतस्य]] अग्रश्रेण्याः गायकेषु अन्यतमः अस्ति । ==बाल्यं सङ्गीतशिक्षा च== येशुदासः केरळराज्यस्य पोर्टकोच्चिप्रदेशे क्रि.श. १९४०तमे वर्षे जनवरिमासस्य दशमे दिने अजायत । अस्य पिता अगस्टैन् जोसेफ् माता अलिजबेत् जोसेफ् इति । अस्य प्रथमः सङ्गीतगुरुः कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतज्ञः मलयाळं नाटकरङ्गस्य कलावित् अस्य पिता एव । तत्पश्चात् केरळस्य तिरुपुनितुर इति ग्रामे सङ्गीताकादेमीं प्रविश्य स्वस्य सप्तमे वयसि प्रचलिते सङ्गीतप्रतियोगितायां जयाशाली भूत्वा स्वर्णपदकं प्राप्तवान् । सङ्गीतस्य उन्नताध्ययनार्थं चेम्बै वैद्यनाथ भागवतः इति तत्कालीनप्रसिद्धं गुरुम् उपगतवान् । क्रि.श. १९७४तमे वर्षे गुरोः अकालमरणात् अस्य सङ्गीताध्ययनम् अवरुद्धम् । ==वृत्तिजीवनम्== नेपथ्यगायकत्वेन अस्य प्रथमगीतं क्रि.श. १९६१तमे वर्षे लोकार्पितस्य ' काल्पादुवुकल् ' इति मलयाळभाषायाः चलच्चित्रे अस्ति । एतावत् अनेन ५०सहस्राधिकगानानि अनेन गीतानि । एतेषु अस्य मातृभाषया मलयाळभाषया अधिकानि गीतवान् । एतदतिरिच्य [[कन्नडभाषा|कन्नडभाषया]], [[हिन्दीभाषा|हिन्दीभाषया]], [[तमिळुभाषा|तमिळुभाषया]], [[तेलुगुभाषा|तेलुगुभाषया]], [[बङ्गालीभाषा|बङ्गालीभाषया]], [[गुजरातीभाषा|गुजरातीभाषया]], [[ओडिशाभाषा|ओडिशाभाषया]], [[मराठीभाषा|मराठीभाषया]], [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषया]], [[तुळुभाषा|तुळुभाषया]], [[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबीभाषया]], अपि च रष्यन्, अरेबिक्, ल्याटिन्, इङ्ग्लिष् इत्यादिभिः वैदेशिकभाषाभिः गीतानि गीतवान् । अस्य सङ्गीतवृत्तेः सुवर्णमहोत्सवे सङ्गीतस्य विषये एवम् उक्तवान् । सङ्गीते विज्ञानम् अस्ति । तज्ज्ञात्वा युवानः अत्र अध्ययननिरताः भवेयुः । प्रत्येकं रागे विज्ञानस्य पृष्ठभूमिः अस्ति । तदविज्ञाय अभ्यासं करोति चेत् प्रयोजनं नास्ति । अस्य सांस्कृतिकपामुख्यं ज्ञातव्यम् । [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषा]] सर्वभाषाणां जननी अतः मलयाळभाषविदः मया अन्यभाषासु अपि गातुं शक्तवान् । [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतं]] तु समुद्रस्य तरङ्गः इव अहम् अत्र प्रथमतरङ्गे अस्मि । सङ्गीतस्य पूर्णपरिभाषां ज्ञातुम् एकं जन्म पर्याप्तं न भवति । नाहं विद्वान् अहं विद्यार्थी एव इति अवदत् । ==वैयक्तिकजीवनम्== येसुदासस्य पत्न्याः नाम प्रभा । एतयोः दम्पत्योः विनोदः विजयः विशालः इति त्रयः पुत्रा सन्ति । तमिळुनाडुराज्यस्य राजधान्यां चेन्नैनगरे अस्य वासः भवति । ==प्रशस्तिपुरस्काराः== :* अत्युत्तमनेपथ्यगायकः इति सप्तवारं राष्ट्रप्रशस्तिः । :* अत्युत्तमः मलयाळंनेपथ्यगायकः इति १६वारं [[केरळराज्यम्|केरळराज्यस्य]] प्रशस्तिः । :* क्रि.श. १९७२तमे वर्षे [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] सर्वोच्चाप्रशस्तिः [[पद्मश्रीप्रशस्तिः]] :* क्रि.श. १९७४तमे वर्षे सङ्गीतराजः इति उपाधिः। [https://web.archive.org/web/20120510170546/http://chembai.com/ चेम्बै] :* अत्युत्तमः तमिळुभाषानेपथ्यगायकः इति क्रि.श. १९८८तमे वर्षे [[तमिळुनाडुराज्यम्|तमिळुनाडुराज्य]]सर्वकारस्य [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशराज्य]] सर्वकारस्य प्रशस्तिः । :* क्रि.श. १९८९तमे वर्षे अण्णामलैविश्वविद्यालयात् सादरडाक्टरेट्पदवी । :* क्रि.श. १९६५ तमे वर्षे तदानीन्तनसोवियत् गणराज्येन तस्मिन् देशे विविधस्थानेषु सङ्गीतगोष्ठीः आयोजयितुम् आमन्त्रणं प्राप्तवान् । ==अभिनेता अपि== {| class="wikitable" |- ! कालः !!चलच्चित्रनाम !! अभिनेता !! नेदेशकः !! भूमिका |- |क्रि.श.१९६५|| अनार्कली||प्रेम नाज़िर्||कुञ्चक्को||तानसेनः |- |क्रि.श. २००२||नन्दनम्||पृथ्वीराज सुकुमरन्||रणजीतः||स्वभूमिका |- |क्रि.श. २००५||बाय् फ्रेण्ड्||मनिकुट्टन्||विनयन्||स्वभूमिका |- |क्रि.श. १९७३||अचानि||प्रेम नाज़िर्||पि.भास्करन्||स्वभूमिका |} == कानिचन प्रसिद्धचलच्चित्रगीतानि== :*[[कन्नडभाषा]] * टु टु टु बेडप्प.... (प्रेममयी) कन्नडचलच्चित्रस्य प्रथमनेपथ्यगानम् । अपि च [[डा.राजकुमारः|डा.राजकुमरस्य]] अभिनये गीतस्य एकैकं चित्रम् । * हेण्ने निन्न कण्ण नोट मिञ्चु... (प्रेममयी) * हूवन्ते हेण्णु नगुतिरबेकु... (किलाडि किट्टु) * मनेये मन्त्रालय मनसे देवालय.... (मनेये मन्त्रालय) * आ कर्णनन्ते नी त्यागियादे... (कर्ण) * नटन विशारद नटशेखर...(मलयमारुत) * नगुमो मुगलेनि.. (रायरुबन्दरु मावन मनेगे) * मातु तप्पिदळु... (हुच्च) * तायि एन्दल्लि.... (नञ्जुण्डि) * नम्मूर युवराणि.....(रामाचारी) * लालि लालि मलगिरुव (स्वाति मुत्तु) * मधुर बलु मधुर बाळु जेनादाग... (बाळु जेनु) * ओहो वसन्त हृदय अरळो काल... (गोपिकृष्ण) :* [[मलयाळंभाषा]] * तामसमेन्ते वरुवान्... (भार्गवी निलयम्, क्रि.श. १९६४) * इन्नले मयन्गुम्बोल्.. ( अन्वेशिचु कन्देथियिल्ला, क्रि.श. १९६७) * स्वप्नङ्गळे... ( कव्यमेला, क्र्.श. १९६५) * हृदयसरस्सिले... (पाडुन्न पूज़ा कि.श. १९६८) * पोन्वेयिल्... (निर्तसाले, क्रि.श. १९७२) *अष्टमुडि... (मनवत्ती, क्रि.श. १९६४) *आयिरुम् पदसरम् (नाडि, क्रि.श. १९६९) * मनुष्यन्.... ( अचनुम् बप्पयुम् क्रि.श. १९६९) * श्याम मेघमे....(समयमयिल्ल पोलुम्, क्रि.श १९७८) * एळुस्वरङ्गळु... (चिरियो चिरि, क्रि.श. १९८२) * काय्योळिनिज तारकम्...(जिजगन्दर्वन्, क्रि.श. १९९१) * आदियुश सन्ध्या... (पळसि राजा, क्रि.श. २०१०) :* [[हिन्दीभाषा]] *ओ गोरियारे... (नैया) * सुनयना.... (सुनयन) * चान्द जैसे मुकडे पे...(सावन को आने दे) * कहाँ से आये बदरा (चसमे बद्दूर्) * नि स गम पा... (आनन्द महल्) * गोरि तेरा गांव... (चित्तचोर्) * का करू सजनि आये न बालम् (स्वामी) * दिल् के टुकडे टुकडे करके (दादा) :* [[तेलुगुभाषा]] * देवुडे इच्चुडु विधि ओकटि... (अन्तुलेनि कथा, क्रि.श. १९७६) * चुक्कल्ले तोचवे एन्नेल्ले कचवे... (नेरीक्षण, क्रि.श. १९८१) * नवरस सुम मालिका.... (मेघसन्देशम्, क्रि.श.१९८३) * तेलवरदेमो स्वमी... (श्रुतिलयलु, क्रि.श. १९८७) * तुलसि दलमुलचे सन्तोशमुगा... (रुद्रवीणा, क्रि.श. १९८८) * आ पूल रङ्गु.... (दोङ्ग पोलीस्, क्रि.श १९९२) * अन्दमैन वेन्नेललोन... (अस्सेम्ली रौडी, क्रि.श. १९९१) * मुद्दबन्ति नव्वुलो... (अल्लुडुगारु, क्रि.श. १९९१) * मुद्दुतो ओनमालु.... (मेजर् चन्द्रकान्त, क्रि.श. १९९२) * बृन्दावनमाली....(तप्पु चेसि पप्पु कूडु, क्रि.श. २००३) ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.yesudas.com येसुदासस्य जालस्थानम्] * [http://us.imdb.com/name/nm0947748/येसुदासस्य IMDB पुटम्]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{भारतस्य नेपथ्यगायकाः}} [[वर्गः:कर्णाटकसङ्गीतगायकाः]] p1r00vseb7xj1hjq8a0jvf72smt0yvd 0 21821 502084 498252 2026-11-08T04:57:47Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502084 wikitext text/x-wiki [https://web.archive.org/web/20120315105525/http://www.sanskritjagat.com/ संस्‍कृतजगत्] एका सक्रिया असर्वकारीया संस्‍था (एन.जी.ओ.) अस्ति । अस्‍याः कार्यं केवलं संस्‍कृतभाषायाः प्रचार-प्रसारकार्यम् अस्ति । अस्‍याः कार्यकर्तारः निःस्‍वार्थभावेन निर्मूल्‍येन सहयोगं दीयन्‍ते । संस्‍कृतसम्‍बन्धि कस्‍याः अपि समस्‍यायाः समाधानार्थं सम्‍पर्कः कर्तुं शक्‍यन्‍ते । संस्‍कृतजगता सम्‍पादितानां कार्यानां किमपि शुल्‍कं देयं न भवति । मूल्‍यं तेषामेव वस्‍तूनां देयमस्ति येषां कृते संस्‍कृतजगत् अन्‍यान् जनान् सम्‍पर्कयति, तेषां जनानां सहयोगं च स्‍वीकरोति । संस्‍कृतजगतः [http://sanskritjagat.com/ (संस्‍कृतजगत् ईपत्रिका)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315105525/http://www.sanskritjagat.com/ |date=2012-03-15 }} ईपत्रिकाः अपि प्रकाश्‍यते । एषा पत्रिका त्रैमासिकी प्रकाश्‍यते । अस्‍यां पत्रिकायां कश्चिदपि आत्‍मनः संस्‍कृतलेखान् प्रकाशयितुं शक्‍यते । संस्‍कृतजगतपत्रिकायाम् आत्‍मनः लेखान् प्रकाशयितुं लेखान् sanskritjagat@zohomail.in ईपत्रे प्रेषयेत् । संस्‍कृतजगतः संस्‍थापकः संस्‍कृतभारतीसंस्‍थायाः एकः सक्रियकार्यकर्ता मान्‍यः [https://www.sanskritjagat.in डाॅ विवेकानन्द पाण्‍डेयः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111228133939/http://www.sanskritjagat.co.in/p/blog-page.html |date=2011-12-28 }} इति अस्ति । अस्‍याः संस्‍थायाः प्रेरकेषु फैजाबाद, उत्‍तरप्रदेशस्‍य '''मान्‍यः कविः श्री अनिरुद्धमुनिपाण्‍डेयः 'आर्त' वर्यः''', '''''संस्‍कृतभारत्‍यः संस्‍थापकः आदरणीयः श्रीचमूकृष्‍णशास्त्रिवर्यः''''' एवं च अन्‍ये महानुभावाः ये संस्‍कृतकार्यं वहन्‍तः सन्ति ते एव । अस्‍याः संस्‍थायाः स्‍थापना अगस्‍तमासे 03 दिनांके 2010 वर्षे ख्रीस्‍ताब्‍दे जातासीत् । सम्‍प्रति '''[http://www.sanskritjagat.in जालसूच्याः (ब्लाग)]''' पाठकानां संख्‍या 140000तः अपि अधिकमस्ति । संस्‍कृतजगत् ईपत्रिकायाः पाठकाः 500तः अधिकाः अभवन् । लेखप्रेषकाः अपि शताधिकाः सन्ति । '''अस्‍माकं मुख्‍यकार्याणि''' वयं सक्रियसंस्‍कृतलेखाः (Online Posts) प्रकाशयामः । अन्‍येषां संस्‍कृतविदुषां संस्‍कृतग्रन्‍थाः संस्‍कृतजगति निर्मूल्‍येन प्रकाशयामः । संस्‍कृतगीतानि, ग्रथनानि (Files) च प्रकाशयामः । निःशुल्‍कं संस्‍कृतप्रशिक्षणं प्रददामः । न्‍यूनमूल्‍येन संस्‍कृतग्रन्‍थानां सक्रियशिक्षाः (Online Tution) प्रददामः । न्‍यूनमूल्येन एव संस्‍कृतग्रन्‍थानां तलपूर्तिः (Downloading) प्रददामः । संस्‍कृत-गतिविधयः सम्‍पादयामः । [http://www.facebook.com/sanskritjagat संस्‍कृतजगतः फेसबुकपृष्‍ठम्] [https://twitter.com/#!/sanskritjagat संस्‍कृतजगतः ट्विटरपृष्‍ठम्] [http://www.sanskritjagat.in जालसूचिका (ब्‍लाग)] [http://sanskritjagat.com/ संस्‍कृतजगतः जालपृष्‍ठम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315105525/http://www.sanskritjagat.com/ |date=2012-03-15 }} [https://sanskritdictionary.in संस्‍कृतजगत् शब्दकोशः] इत्‍युक्‍ते संस्‍कृताय एव अस्‍माकं जीवनम् । यदि भवन्‍तः अपि संस्‍कृतजगतः कार्यकर्ता भवितुं इच्‍छन्ति चेत् sanskritjagat@zohomail.in ईपत्रे लिखतु । सदस्‍यतां विना एव संस्‍कृतस्‍य सेवां कर्तुमिच्‍छन्ति चेदपि उपर्युक्‍ते ईपत्रे लिखन्‍तु । धन्‍यवादाः [[वर्गः:संस्कृतसंस्थाः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] pcoygm77b5s78ogofzllekxhw8vfmmf 0 21953 502049 499006 2026-11-08T02:14:21Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502049 wikitext text/x-wiki {{infobox | title = Ecology | data1 = [[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|250px]] | data2 = [[File:Hawk eating prey.jpg|119px]][[File:European honey bee extracts nectar.jpg|131px]] | data3 = [[File:Bufo boreas.jpg|160px]][[File:Blue Linckia Starfish.JPG|90px]] | data4 = परिसरविज्ञाने तावत् सर्वविधप्राणिनः, पक्षिणः, सस्यराशिः एवं सर्वविधमपि अत्र अन्तर्भवति }} वस्तुत: परित: आवरणं नाम '''पर्यावरणमिति''' सर्वे जानन्ति एव । अर्थात् यानि जैविकानि अजैविकाने च तत्वानि अस्मान् परित: विराजन्ते तानि सर्वाणि पर्यावरणस्य घटका: सन्ति । अपि च मानवजीवने प्रत्यक्षरूपेण च एतेषां पर्यावरणघटकानां ये प्रभावा: भवन्ति ते एव पर्यावरणम् । अर्थात् अस्मान् परित: यानि तत्वानि विराजन्ते तेषां प्रभाव: एव पर्यावरणम् ।प्राचीने काले विश्वस्य जनसंख्या नियन्त्रिताऽसीत् । प्राकृतिकसाधनेनैव मानवानाम् आवश्यकतापूर्ति: भवति स्म ।पर्यावरण प्रदूषकाणि कार्याणि न भवन्ति स्म । तथापि यदि येन-केन प्रकारेण वा पर्यावरणप्रदूषणानि भवन्ति स्म, तर्हि प्रकृत्या एव तस्य निवारणं भवति स्म । यत: तस्मिन् समये प्रकृतौसर्वेषां तत्वानां सन्तुलनमासीत् । सम्प्रति जनसंख्याविस्फोट: संजात: । जनसंख्यावृध्दया सह अस्माकमावश्यकता अपि वर्धिता । फलत: वनकर्तनं जातम् । औद्योगिकविस्तार: जात: । विविधप्रकाराणि प्रदूषणानि जातानि । अत्र विचारणीयं भवति यत् केषां तत्वानामभावेन प्रकृति: असंतुलिता जाता । अर्थात् येषां तत्वानामभावेन प्रकृति: असंतुलिता जाता, पर्यावरणप्रदूषणां जातं ,वातावरणमसुरक्षितं जातं,तेषामस्माकं जीवने , पर्यावरणे, प्रकृतौ च क: प्रभाव: इति । अत: आवश्यकं भवति पर्यावरणे स्थितेन घटकानांपरस्परसम्बन्धस्य च अध्ययनम् । इदमेवाध्ययनं पारिस्थिकीति नाम्ना अभिधीयते । अर्थात् मानवानां पर्यावरणेन सह पर्यावरणस्य घटकै: सह सम्बन्धस्य, पर्यावरणे स्थितानां घटकानां परस्परसम्बन्धस्य च अध्ययनं भवति पारिस्थितिकी । परिसरविज्ञानम् इत्यस्य आङ्ग्लभाषायां ECOLOGY इत्युच्यते । ECOLOGY शब्द: ग्रीकभाषाया: (oikos =Home and Logos=Study ) Oikos logos शब्याभ्यां निष्पन्न: ,यस्यार्थ: भवति आवासीयमध्ययनम्, Ecology=Study of Home or Habitat. सन्दर्भेऽस्मिन् परिभाषात्रयमुपस्थापितं वर्तते । यथा- १.पारिस्थितिकी केषाञ्चित् जीवधारीणां तेषां पर्यावरणस्य सन्दर्भे एकमध्ययनमस्ति । २.पारिस्थितिकी जीवधारिषु परस्परसम्बन्धस्य, जीवधारि-पर्यावरणायोर्मध्ये परस्परसम्बन्धस्यचाध्ययनमस्ति । ३.पारिस्थितिकी वनस्पति -पशु - मानवानां तथा तेषांपर्यावरणेन सह सम्बन्धस्यान्तिम: परिणाम: अस्ति । यद्यपि एताषां परिभाषाणामालोचनेन इदमेव तथ्यं स्पष्टं भवति यज्जीवधारीणां पर्यावरणेन सह सम्बन्धस्याध्ययनं पारिस्थितिकीति । वस्तुत: अत्र तु प्रत्येकेषां जीवधारीणां , तेषां परिस्थितिना तेषां पर्यावरणस्य, तेषां परस्पर-सम्बन्धस्य, पर्यावरघटकेषु परस्परसम्बन्धस्य,जीवधारिणां परस्परसम्बन्धस्य च सामाजिकं वैयक्तिकञ्चाध्ययनं भवति । एवं प्रकारेण अत्र वनस्पतिविज्ञानं ,जीवविज्ञानं,रसायनविज्ञानं ,भूगर्भविज्ञानं ,भूगोलशास्त्रं , वातावरणविज्ञानं , जलवायुविज्ञानं, समाजविज्ञानं , नक्षत्रविज्ञानञ्चान्तर्भूतं भवति । अनेनास्य क्षेत्रं बृहदाकारं प्राप्नोति । मूलत: सर्वविधप्राकृतिक-विज्ञानं सामाजिकविज्ञानञ्चागच्छति अत्र । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://plato.stanford.edu/entries/ecology/ Ecology (Stanford Encyclopedia of Philosophy)] *[http://www.nature.com/scitable/knowledge/ecology-102 The Nature Education Knowledge Project: Ecology] *[http://ekolojinet.com/journals.html Ecology Journals List of ecological scientific journals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429105512/http://ekolojinet.com/journals.html |date=2017-04-29 }} *[http://ecologydictionary.org Ecology Dictionary - Explanation of Ecological Terms] *[http://www.ecoevo.ca/en/index.htm Canadian Society for Ecology and Evolution] *[http://www.esa.org/ Ecological Society of America] *[http://ecology.com/ Ecology Global Network] *[http://www.ecolsoc.org.au/ Ecological Society of Australia] *[http://www.britishecologicalsociety.org/ British Ecological Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150120211300/http://www.britishecologicalsociety.org/ |date=2015-01-20 }} *[https://web.archive.org/web/20170407235501/http://english.rcees.cas.cn/sp/zgstxxh/ Ecological Society of China] *[http://www.ecoeco.org/content/ International Society for Ecological Economics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430112820/http://www.ecoeco.org/content/ |date=2012-04-30 }} *[http://www.europeanecology.org/] European Ecological Federation *[http://www.maweb.org/en/index.aspx UN Millennium Ecosystem Assessment] *[http://www.eoearth.org/topics/view/49660/ The Encyclopedia of Earth{{spaced ndash}}Wilderness: Biology & Ecology] *[http://www.ecologyandsociety.org/ Ecology and Society - A journal of integrative science for resilience and sustainability] * [http://npic.orst.edu/reportprob.html#env National Pesticide Information Center (United States)- Follow these steps to report an environmental incident (wildlife, air, soil or water)] *[http://scienceaid.co.uk/biology/ecology/index.html Science Aid: Ecology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522104711/http://scienceaid.co.uk/biology/ecology/index.html |date=2009-05-22 }} U.K. High School (GCSE, Alevel) Ecology [[वर्गः:परिसरविज्ञानम्]] [[वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] ocm7mvd3mqxvmgml9qfzxxna6z007du 0 21959 502038 495612 2026-11-08T01:30:23Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502038 wikitext text/x-wiki {{बौद्धधर्मः}} वेदानां श्रुतपरम्परेव बौद्धधर्मस्यापि ज्ञानोपदेशाय श्रुतपरम्परा प्रचलिता आसीत् । अन्ततः अस्य ज्ञानस्य संरक्षणाय राजगृहे महाकाश्यपस्य अध्यक्षतायामेका बौद्धसंगीतिरायोजिता । तत्र बुद्धशिष्येण आनन्देन सुत्तपिटक-विनयपिटकयोः संग्रहो विहितः । सुत्तपिटकस्यैव कतिपयांशानां विस्तरेण कालान्तरे अभिधम्म- पिटकस्य रचना संजाता । सुत्तपिटके पञ्च निकायाः सन्ति-दीर्घनिकायः, मज्झिमनिकायः, संयुक्तनिकायः, अङ्गुत्तरनिकायः, खुद्दकनिकायश्चेति । एषां धम्मपदानि जातकाश्च सुप्रसिद्धा वर्तन्ते । धम्मपदेषु बुद्धस्योपदेशानां संग्रहो विद्यते । बु- द्धस्य पूर्वजन्मानां कथा जातकेषु गृहीताः सन्ति । ग्रन्थान्तरेषु खुद्दकपाठ-उदान-इतिवृत्तक-सुत्तानिपात-विमानवत्थु-पेतवेत्थु-थेरगाथा-थेरीगाथा-निद्देस,परिसम्मिदा-मग्ग-अवदान-बु०द्धवंश-चरियापिटकादयः प्रमुखाः सन्ति । विनयपिटकस्य त्रयो भागाः सन्ति-सुत्तविभङ्गोऽथवा पातिमोक्खः,भिक्खुपातिमोक्खः,महावग्ग-चूलवग्गादयश्चेति । अभिधम्मपिटके सप्त ग्रन्थाः सन्ति-पुग्गलपज्झतिः, धातुकथाः, धम्मसंगतिः, विभंगः, पट्ठान-प्रकरणम्, कथावस्तु,यमकश्चेति । त्रिपिटकवत् ‘मिलिन्दपन्हो’ अपि बौद्धधर्मे सुप्रसिद्धोऽस्ति ।एषा रचना नागसेनस्यास्ति। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.suttacentral.net/ Online Sutta Correspondence Project] Extensive list of corresponding materials found between Pali Canon, the Agamas and individual sutras preserved in Chinese, the occasional sutra translations contained in the Tibetan Kanjur, and the numerous published fragments of sutras in Sanskrit and related languages [[English language|English]] *[http://www.accesstoinsight.org/canon/index.html Access to Insight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030601154657/http://www.accesstoinsight.org/canon/index.html |date=2003-06-01 }} has many suttas translated into [[English language|English]] *[http://www.tipitaka.net/ Tipitaka Network] *[http://www.nibbana.com/tipitaka/tipilist.htm List of Pali Canon Suttas translated into English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050120052627/http://www.nibbana.com/tipitaka/tipilist.htm |date=2005-01-20 }} (ongoing) *[http://www.tipitaka.org/ The Pali Tipitaka Project] (texts in 7 Asian languages) *[http://www.buddhistethics.org/palicanon.html The Sri Lanka Tripitaka Project Pali Canons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407072531/http://www.buddhistethics.org/palicanon.html |date=2010-04-07 }} has a [http://www.chaf.lib.latrobe.edu.au/dcd/pali.htm searchable database of the Pali texts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927001234/http://www.chaf.lib.latrobe.edu.au/dcd/pali.htm |date=2007-09-27 }} *[http://www.buddhist-canon.com/PALI/VIET/index.html The Vietnamese Nikaaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175109/http://www.buddhist-canon.com/PALI/VIET/index.html |date=2016-03-03 }} (continuing, text in Vitenamese) *[http://search.nibbanam.com Search in English translations of the Tipitaka] *[http://www.mahindarama.com/e-tipitaka/e-tipitaka.htm e-tipitaka (Buddhist Bible)] *[http://www.oba.org.tw 台灣原始佛教協會] East-Asian tradition: *[http://www.globalbuddhist.net/Others/EnglishIndex.asp English translations of many Mahayana Buddhism texts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331185002/http://www.globalbuddhist.net/Others/EnglishIndex.asp |date=2008-03-31 }} *[http://www.buddhanet.net/ebooks.htm BuddhaNet's eBook Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914062757/http://www.buddhanet.net/ebooks.htm |date=2008-09-14 }} (English PDFs) *[https://web.archive.org/web/20230204121458/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/can/can2/ind/canwww.htm WWW Database of Chinese Buddhist texts] (English index of some East Asian Tripitakas) * [http://www.cbeta.org/ The full Chinese language canon and extended canon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120417210133/http://www.cbeta.org/ |date=2012-04-17 }} (includes downloadable CD .iso) Tibetan tradition: *[http://www.tbrc.org Kangyur & Tengyur Projects] (Tibetan texts) Tripitaka Collections: [http://www.gaya.org.tw/library/b-ip/tripitaka.htm Extensive list of online tripitakas] [[वर्गः:बौद्धधर्मः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] 3pz5klynjv9u9wuun4akuml1ua1knz9 0 23213 502013 500279 2026-11-07T23:25:53Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502013 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = Hindu | Image = Murugan by Raja Ravi Varma.jpg | alt = Subramanya, Murugan | Caption = Kartikeya with his wives by [[Raja Ravi Varma]] | Name = Kartikeya | Affiliation = [[Deva (Hinduism)|Deva]] | Tamil_transliteration = முருகன் <br/> கார்த்திகேயன் <br/> சுப்பிரமணியன் | God_of = [[Hinduism|Hindu]] God of war and victory, <br /> Commander of the Gods | Abode = [[Arupadaiveedu]] ([[Six Abodes of Murugan]]), [[Skandaloka]] | Mantra = *oṃ śaravaṇa bhavāya namaḥ * Muruganukku Arohara * Vetrivel Veeravel | Weapon = [[Vel]], [[Bow and arrow]] | Consort = [[Devasena]] and [[Valli]] | Mount = [[Peafowl|Peacock]] | father = [[Shiva]] or Agni }} [[चित्रम्:Murugan by Raja Ravi Varma.jpg|thumb|200px]] '''कार्तिकेयः''' (तमिलुभाषायां मुरुगन्) तमिलुहैन्दवसमाजे कश्चित् प्रसिद्धः देवता पुरुषः । विशेषतः तमिलुप्रान्ते एनं पूजयन्ति । एवं दक्षिणभारते, [[सिङ्गापुरम्|सिन्गपूर्]]-[[श्रीलङ्का]]-, [[मलेष्या]]-[[मारिषस्]]-देशेषु पूजयन्ति। श्रीलङ्कादेशस्य दक्षिणे भागे विद्यमानं कार्तिकेयस्य अत्यन्तं श्रेष्ठं पवित्रतमं कतरगामामन्दिरं बौद्धाः हैन्दवाश्च् पूज्यभावेन पश्यन्ति । एवमेव मलेषियादेशस्य पिनाङ्ग्, क्वाललुम्पूर्प्रान्तस्य चीनजनाः च ताय्पूसाम्-अवधौ कार्तिकेयं पूजयन्ति । [[कर्णाटक|कर्णाटके]] दक्षिणजनपदे विद्यमानं सुब्रह्मण्यक्षेत्रमपि बहु प्रसिद्धिं प्राप्तमस्ति । ==इतिहासः == [[कुक्केसुब्रह्मण्यम्|कुक्केसुब्रह्मण्यक्षेत्रं]] धारानदीतीरे अस्ति । [[पुराणानि|हिन्दुपुराणग्रन्थानाम्]] आधारेण ज्ञायते यत् देवसेनापतिः कुमारस्वामी तारकशूरपद्मासुरादि राक्षसान् मारयित्वा अत्र आगतवान् इति । तस्य रक्तसिक्तम् आयुधम् अस्यां नद्यां धारायां प्रक्षालितवान् । एतदनन्तरं धारा कुमारधारा इति प्रसिद्धिं प्राप्तवती । युद्धसमाप्तेः अनन्तरं सहोदरः [[गणेशः]], अन्यैः वीरबाह्वादिभिः सहचरैः साकं मिलित्वा कुमारपर्वतस्य शिखरभागं प्रति आगतवान् । देवेन्द्रप्रभृतयः एतस्य स्वागतं कृतवन्तः । राक्षसैः सह जाते युद्धे सः विजयं प्राप्तवान् इत्यतः देवेन्द्रः 'देवसेनानामिकां मम कन्यकां वृणोतु’ इति प्रार्थनां क्रुतवान् । अस्तु इति अङ्गीकारं प्रदर्शितवान् कुमारस्वामी । विवाहस्तु मार्गशीर्षशुद्धषष्ठ्यां सुसम्पन्नः । अस्मिन् विवाहे एवं सिंहासनारोहणसमारम्भे च [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], महेश्वरादि देवताः उपस्थिताः आसन् । अस्मिन्न् शुभे कार्यक्रमे विविध नदीनां जलम् अनीतमासीत् । इदं पवित्रं [[जलम्]] भूस्पर्शं क्रुत्वा नदिस्वरूपं सम्प्राप्य 'कुमारधारा’ इति प्रसिद्धिं प्राप्तवती । गरुडस्य पीडाम् असहमानः महाशिवभक्तः नागराजः वासुकिः, [[कुक्केसुब्रह्मण्यम्|कुक्केसुब्रह्मणय़क्षेत्रस्य]] बिल्वद्वारानामिकायां गुहायां तपसः आचरणम् अकरोत् । तस्मै नागराजाय (वासुक्याः कृते) दर्शनभाग्यं दत्तवान् कुमारः । एवं परमभक्तस्य साकं शाश्वतरूपेण अत्रैव वासं करोमि इति अभयं दत्तवान् । अतः यत् वासुकेः कृते अर्चनादिकं समर्प्येत तत् सर्वमपि सुब्रह्मण्याय समर्पितमेव भवति । अत्र प्रतिवर्षं मार्गशीर्षशुद्धषष्ठ्यां रथोत्सवः भवति । एवं विशेषपूजा अपि भवति । अस्यैव दिनस्य 'चम्पाषष्ठी’ इति व्यवहारः। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.pttemple.com/ Registered Trustees Nattukottai Chettiars' Temple, Penang, Malaysia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029024243/http://www.pttemple.com/ |date=2012-10-29 }} * [http://www.sydneymurugan.org.au/murugan/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823015908/http://www.sydneymurugan.org.au/murugan/ |date=2011-08-23 }} * [http://www.perthmurugan.org.au/ Perth Bala Murugan Temple in Mandogalup, Western Australia, Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616143152/http://www.perthmurugan.org.au/ |date=2012-06-16 }} * http://www.palanitemples.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727071506/http://palanitemples.com/ |date=2019-07-27 }} Lord Muruga Portal * [http://www.murugan.org/ Murugan Bhakti Website] * [http://www.a1tamilnadu.com/murugan_mp3_songs.asp Murugan Devotional Songs] * [http://www.payyanur.com/subrahmanya.htm Subrahmanya Swami Temple of Payyanur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208005748/http://www.payyanur.com/subrahmanya.htm |date=2012-02-08 }} * http://www.highgatehillmurugan.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120102180549/http://www.highgatehillmurugan.org/ |date=2012-01-02 }} * http://www.leicestersrimurugantemple.org.uk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701162113/http://www.leicestersrimurugantemple.org.uk/ |date=2010-07-01 }} Leicester Sri Siva Murugan Temple Official Website * [http://www.dlshq.org/download/shanmukha.htm Swami Sivananda's book on Lord Kartikeya; also available on PDF.] * [http://www.kataragama.org/ Skanda worship in Katirkamam, Sri Lanka] * [https://web.archive.org/web/20090419190152/http://www.kaumaram.com/contents.html Kaumaram Murugan Info] * [http://www.youtube.com/user/Murugabhaktan YouTube video lectures praising Lord Muruga and explaining Kandhar Anubudhi by the "YouTube Pugal Muruga Bhaktan"] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=59D259AF1022AE03 Murugan devotional video songs - YouTube Playlist] * [[Murugan Temple of North America]] * [http://www.montrealmurugan.org/ Murugan Temple in D.D.O., Montreal, Canada] * [http://www.lordmurugantemples.com/ Lord Murugan Temples in Tamil Nadu, India ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427195506/http://lordmurugantemples.com/ |date=2014-04-27 }} * [http://www.kartikswami.com/ Kartik Swami, Rudraprayag Uttarakhand ] * [http://www.inuvilkanthan.com/ Inuvil Kanthan Temple,Jaffna Srilanka] [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] nnpnt9d0wlwy4hhw5lklsm34xc8xfki 0 23333 502039 500140 2026-11-08T01:42:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502039 wikitext text/x-wiki [[File:CMS Higgs-event.jpg|220px|right|देवकणः]] '''देवकणः''' इत्येषः कणः वैज्ञानिकभाषया हिग्स्-बोसन्-कणः इति निर्दिश्यते । अनेन कणेन एव ब्रह्माण्डस्य सृष्टिः जाता इत्येषः विज्ञानिनाम् अभिप्रायः । चन्द्रः, नक्षत्रं, सस्यवृक्षादयः, प्राणिनः इत्येषां सर्वेषां सृष्टिकारणं वर्तते अयं देवकणः । [[स्विट्झर्ल्याण्ड्]]देशे [[जिनीवा]]नगरे अणुभौतशास्त्रस्य संशोधनार्थं विद्यमाने विश्वस्य बृहत्तमे (ऐरोप्य-परमाणुसंशोधनसंस्था - सि. इ. आर्. एन्.) सुरङ्गप्रयोगालये २०१२ तमस्य वर्षस्य जुलैमासस्य ४ दिनाङ्के देवकणसदृशः कणः आविष्कृतः इति घोषितः । ==ब्रह्माण्डस्य सृष्टिः== १४ शतकोटिवर्षेभ्यः पूर्वं कश्चन महास्फोटः जातः । तस्मात् स्फोटात् आविर्भूताः एते हिग्स्-बोसन्-कणाः एव परमाणुषु द्रव्यराशिं योजितवन्तः । ततः एव ताराग्रहादयः उत्पन्नाः । परमाणुषु द्रव्यराशिः (भारः) यदि न स्यात् तर्हि ते एकत्र स्थिताः न भवन्ति स्म । अतः एव अयं देवकणः ब्रह्माण्डनिर्माता इति निर्दिश्यते । सृष्टेः निर्माणं सरलतया विवृणोति स्टेण्डर्ड् माडेल् (एस् एम्) इत्येतत् साधनम् । तस्मिन् निर्दिष्टेषु १२ कणेषु ११ कणाः प्राप्ताः आसन् । अयं देवकणः एव द्वादशः कणः । ==कः अयं कणः?== अति सूक्ष्मकणानाम् एतेषाम् अवगमनाय क्वाण्टं-विश्वम् अवगन्तव्यम् । इदं विश्वं बहिः दृश्यमानं ब्रह्माण्डमिव अनूह्यं, निगूढं, सङ्कीर्णतमं च विद्यते । परमाणवः अति सूक्ष्मकणाः । अस्माभिः सकृत् स्वीकृते श्वासे 'दश'सङ्ख्यायाः पुरः २० शून्यानि योजयामः चेत् प्राप्यमाणसङ्ख्याकाः आम्लजनकपरमाणवः विद्यन्ते । तादृशे सूक्ष्मतमे परमाणौ प्रोटान्-न्यूट्ऱान्-कणाः भवन्ति । प्रोटान्कणस्य अन्तः विद्यमानः अनूह्यं विश्वमेव क्वाण्टं विश्वम् । उदाहरणाय - हीलियम्-अनिलं द्रवरूपं प्रति आनीय पात्रे यदि स्थापयेम तर्हि सः क्वाण्टं-स्थितिं प्राप्नोति । किञ्चित्कालानन्तरं सः पात्रस्य उपरिभागम् आगत्य ततः बहिः अदृश्यतां गच्छति । अयं विशिष्टः सन्निवेशः सङ्ख्याशास्त्रस्य आधारेण एव ऊहितं भारतीयेन अपूर्वेण विज्ञानिना सत्येन्द्रनाथबोसेन १९२४ तमे वर्षे । द्रव्यानां अस्याः विशिष्टस्थितेः कारणस्य आविष्करणे [[अल्बर्ट ऐन्स्टायिन्|ऐन्स्टीनः]] अपि योगदानम् अकरोत् । एताभ्याम् अन्विष्टम् इत्यतः द्रव्यस्य सा विशिष्टस्थितिः 'बोस्-ऐन्स्टीन्-कण्डेन्सेट्' इति निर्दिश्यते । अस्याः स्थितेः तस्मिन् विद्यमानः विशिष्टकणाः एव कारणीभूताः इति सप्रमाणं दर्शितं १९६४ तमे वर्षे पीटर्-हिग्स्-नामकेन विज्ञानिना । अतः एव अयं कणः 'हिग्स् बोसन्'कणः इति निर्दिश्यते । प्रोटान्-कणस्य अन्तः विद्यमानस्य अस्य सूक्ष्मतमकणस्य द्रव्यराशिः १२० गुणितम् अधिकम् इति उच्यते । अत्र भाषापरिमितिम् अतिरिच्य वस्तुस्थितिः ग्रहीतव्या भवति । ==प्रयोगपथः== विश्वसृष्टेः कारणं महास्फोटः इति ज्ञातः अंशः । तादृश्याः अगाधशक्तेः पुनः सृष्टिः सामान्या न इति विज्ञानिनः जानन्ति स्म । अतः तन्निमित्तं विज्ञानिभिः अति बृहत् विज्ञानोपकरणं निर्मितम् । फ्रान्स्-स्विट्झर्लेण्ड्देशयोः सीमाप्रदेशे सुरङ्गप्रयोगालये इदं यन्त्रं संस्थापितम् । तस्य नाम 'लार्ज्-ह्याड्रन्-कोलैडर्' इति । सरलं नाम 'बिग्-बेङ्ग्-मिषन्' इति । भूमौ ५७४ पादयुते गभीरे स्थले २७ किलोमीटर्परिमितः दीर्घः सुरङ्गमार्गः कल्पितः । विश्वसृष्टेः अवसरे क्षणस्य शतकोट्यंशे भागे विद्यमानस्य उष्णांशस्य पुनः सृष्ट्यर्थम् इदं यन्त्रं निर्मितम् । अणोः हृदयरूपाः प्रोटान्कणाः सुरङ्गस्य उभयदिशौ अपि स्फोटयन्ति । एते कणाः प्रकाशस्य ९९.९९९९९९१ प्रतिशतेन वेगेन चलन्ति । अनेन वेगेन प्रोटन्कणाः क्षणे ११ सहस्रवारं यन्त्रे भ्रमणं कुर्वन्ति । प्रदक्षिणावसरे निर्दिष्टेषु स्थलेषु प्रोटान्कणानां घट्टनं कारयन्ति । एतस्मात् महतः प्रमाणस्य शक्तिः उद्गता भवति । इयं शक्तिः द्रव्यरूपं प्राप्य नूतनकणानां सृष्टौ सहायिका भवति । [[अल्बर्ट ऐन्स्टायिन्|ऐन्स्टीनेन]] वचनानुगुणं e=mc<sup>2</sup> इत्येतत् सूत्रम् अत्र अन्वेति । ये कणाः नूतनतया जायन्ते ते सान्द्रयुक्ताः भवेयुः इति चेत् उत्पद्यमाना शक्तिः अगाधा स्यात् । अधिकसान्द्रयुक्ताः कणाः न्यूनसान्द्रयुक्तेषु कणेषु विलीनाः भवन्ति । इदम् अत्यल्पावधौ भविष्यति । तन्नाम क्षणस्य १००० कोट्यंशस्य भागस्य अवधौ इदं सर्वं भविष्यति । अस्य कणस्य अभिज्ञाने विज्ञानिनः यशस्विनः जाताः सन्ति । ३५ देशानां १६० विज्ञानसंस्थाभ्यः आगताः द्विसहस्राधिकाः विज्ञानिनः देवकणस्य सृष्टौ निरताः सन्ति । २००८ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बर्मासस्य १० दिनाङ्के इदं कार्यम् आरब्धम् । आरम्भे केषुचित् एव दिनेषु हीलियम्-अनिलगोलानां स्फोटस्य कारणतः घर्षणहेतुभूताः अयस्कान्ताः कार्यविरताः जाताः । तदा ९ दिनानि कार्यं स्थगितम् आसीत् । २००९ तमस्य वर्षस्य नवेम्बर्मासस्य २० तमे दिनाङ्के कार्यस्य पुनरारम्भः जातः । ==उपलब्धयः== कोट्यधिकडालर्मितस्य धनस्य व्ययेन क्रियमाणेन अनेन प्रयोगेण एताः उपलब्धयः इति विज्ञानिनः कथयन्ति - * कस्यचित् वस्तुनः आकारः गात्रं च कथं प्राप्यते इत्येतस्य प्रश्नस्य उत्तरं प्राप्यते । * अन्तर्जालस्य वेगस्य वर्धने साहायकं भविष्यति । * सम्पर्कक्रान्तौ नूतनः विक्रमः साधितः भवति । * न्यानोतन्त्रज्ञाने महत्वभूतं परिवर्तनं भविष्यति । * जङ्गमदूरवाण्यां सूपर्-सङ्गणकयुगस्य आरम्भः भविष्यति । == अग्रिमाध्ययनाय == *{{Cite journal |author=G.S. Guralnik, C.R. Hagen and T.W.B. Kibble |title=Global Conservation Laws and Massless Particles |url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-11-16_13_20/page/585 |journal=[[Physical Review Letters]] |year=1964 |volume=13 |issue=20 |page=585 |doi=10.1103/PhysRevLett.13.585 |bibcode=1964PhRvL..13..585G| issn = 0031-9007 }} *{{Cite journal | author=G.S. Guralnik | title=The History of the Guralnik, Hagen and Kibble development of the Theory of Spontaneous Symmetry Breaking and Gauge Particles | journal=[[International Journal of Modern Physics A]] | year=2009 | volume=24 | issue=14 | pages=2601–2627 | doi=10.1142/S0217751X09045431 | arxiv=0907.3466|bibcode = 2009IJMPA..24.2601G }} *[http://www.datafilehost.com/download-7d512618.html Guralnik, G S; Hagen, C R and Kibble, T W B (1967). Broken Symmetries and the Goldstone Theorem. Advances in Physics, vol. 2] *{{Cite journal |author=F. Englert and R. Brout |title=Broken Symmetry and the Mass of Gauge Vector Mesons |url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-08-31_13_9/page/321 |journal=[[Physical Review Letters]] |year=1964 |volume=13 |issue=9 |page=321 |doi=10.1103/PhysRevLett.13.321 |bibcode=1964PhRvL..13..321E}} *{{Cite journal |author=P. Higgs |title=Broken Symmetries, Massless Particles and Gauge Fields |journal=[[Physics Letters]] |year=1964 |volume=12 |issue=2 |page=132 |doi=10.1016/0031-9163(64)91136-9|bibcode = 1964PhL....12..132H }} *{{Cite journal |author=P. Higgs |title=Broken Symmetries and the Masses of Gauge Bosons |url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-10-19_13_16/page/n7 |journal=[[Physical Review Letters]] |year=1964 |volume=13 |issue=16 |page=508 |doi=10.1103/PhysRevLett.13.508 |bibcode=1964PhRvL..13..508H}} *{{Cite journal |author=P. Higgs |title=Spontaneous Symmetry Breakdown without Massless Bosons |journal=[[Physical Review]] |year=1966 |volume=145 |issue=4 |page=1156 |doi=10.1103/PhysRev.145.1156|bibcode = 1966PhRv..145.1156H }} *{{Cite journal |author=Y. Nambu and G. Jona-Lasinio |title=Dynamical Model of Elementary Particles Based on an Analogy with Superconductivity |journal=[[Physical Review]] |year=1961 |volume=122 |pages=345–358 |doi=10.1103/PhysRev.122.345|bibcode = 1961PhRv..122..345N }} *{{Cite journal |author=J. Goldstone, A. Salam and S. Weinberg |title=Broken Symmetries |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1962-08-01_127_3/page/965 |journal=[[Physical Review]] |year=1962 |volume=127 |issue=3 |page=965 |doi=10.1103/PhysRev.127.965|bibcode = 1962PhRv..127..965G }} *{{Cite journal |author=P.W. Anderson |title=Plasmons, Gauge Invariance, and Mass |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1963-04-01_130_1/page/439 |journal=[[Physical Review]] |year=1963 |volume=130 |page=439 |doi=10.1103/PhysRev.130.439|bibcode = 1963PhRv..130..439A }} *{{Cite journal |author=A. Klein and B.W. Lee |title=Does Spontaneous Breakdown of Symmetry Imply Zero-Mass Particles? |url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-03-09_12_10/page/266 |journal=[[Physical Review Letters]] |year=1964 |volume=12 |issue=10 |page=266 |doi=10.1103/PhysRevLett.12.266 |bibcode=1964PhRvL..12..266K}} *{{Cite journal |author=W. Gilbert |title=Broken Symmetries and Massless Particles |url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-06-22_12_25/page/713 |journal=[[Physical Review Letters]] |year=1964 |volume=12 |issue=25 |page=713 |doi=10.1103/PhysRevLett.12.713 |bibcode=1964PhRvL..12..713G}} == बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.youtube.com/watch?v=vXZ-yzwlwMw Video (04:38)]&nbsp;– [[CERN]] Announcement of Higgs Boson Discovery (4 July 2012). * [http://vimeo.com/41038445 Video1 (07:44)] + [http://www.youtube.com/watch?v=0hn0jYjijNs Video2 (07:44)]&nbsp;– Higgs Boson Explained by [[CERN|CERN Physicist]], [http://www.faculty.uci.edu/profile.cfm?faculty_id=5436 Dr. Daniel Whiteson] (16 June 2011). * [http://cms.web.cern.ch/news/about-higgs-boson Hunting the Higgs boson at C.M.S. Experiment, at CERN] * [http://www.exploratorium.edu/origins/cern/ideas/higgs.html The Higgs boson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210317211905/http://www.exploratorium.edu/origins/cern/ideas/higgs.html |date=2021-03-17 }}" by the CERN exploratorium. * [http://pdg.lbl.gov/2012/listings/rpp2012-list-higgs-boson.pdf Particle Data Group: Review of searches for Higgs bosons.] * [http://www.137films.org/The-Atom-Smashers.aspx The Atom Smashers, a documentary film about the search for the Higgs boson at Fermilab.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710191455/http://www.137films.org/The-Atom-Smashers.aspx |date=2012-07-10 }} * [http://books.google.com/books?id=ONhnbpq00xIC&pg=PA86&lpg=PA86&dq=%22+incomplete+multiplets+%22&source=bl&ots=qO0OxclPIV&sig=W92Xy2LmoV7U08BdZbyQVH2FN2I&hl=en&sa=X&ei=jg3zTvrsIYKHhQfMv-2uDQ&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false 2001, a spacetime odyssey: proceedings of the Inaugural Conference of the Michigan Center for Theoretical Physics : Michigan, USA, 21–25 May 2001, (p.86&nbsp;– 88)], ed. Michael J. Duff, James T. Liu, ISBN 978-981-238-231-3, containing Higgs' story of the Higgs boson. * [http://www.higgsboson.nl/ Why the Higgs particle is so important!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120708203730/http://www.higgsboson.nl/ |date=2012-07-08 }} * [http://www.guardian.co.uk/science/higgs-boson Collected Articles at the ''Guardian''] * [https://web.archive.org/web/20120707030733/http://www.printsasia.com/book/The-God-Particle-If-the-Universe-Is-the-Answer-What-Is-the-Question-Dick-Teresi-Leon-0618711686 The God Particle: If the Universe Is the Answer, What Is the Question?] ISBN : [[Special:BookSources/978-0-618-71168-0|978-0-618-71168-0]] [[वर्गः:भौतिकविज्ञानम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] m0znzmrwmg4325zkj2iy6am3kjp0dm8 0 23622 502059 499495 2026-11-08T03:14:11Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502059 wikitext text/x-wiki '''भारतीयजीवनविमानिगमः'''[[भारतम्|भारतस्य]] बृहज्जीवनाभिरक्षासमवायेषु अन्यतमः । देशस्य बृतत्तमः निवेशकसमवायः यस्य सम्पत्तिः [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकास्य]] विविधयोजनासु विनियुक्ता भवति । अस्याः जीवनविमासंस्थायाः आरम्भः क्रि.श. १९५६तमे वर्षे अभवत् । अस्य प्रधानकार्यालयः [[भारतम्|भारतस्य]] वित्तीयराजध्यान्यां मुम्बैनगरे अस्ति । देशे ८ आञ्चलिककार्यालयाः १०१विभागीयकार्यालयाः, द्विसहस्राधिकशाखाः च विभिन्नराज्येषु सन्ति । अस्य विमानायविक्रयस्य प्रतिनिधयः देशे १०लक्षाधिकाः सन्ति । भारतीयजीविमानिगमः सर्वेषु समवायेषु बृहत्तमः धननिवेशकसमवायः अस्ति । भारतसर्वकारस्य आंशिकस्वामित्वम् अस्मिन् अस्ति । स्वायत्ता स्वतन्त्रा समितिः अस्य प्रशासनं करोति । ==इतिहासः== ओरियण्टल् जीवनविमा कम्पनी इति [[भारतम्|भारतस्य]] सर्वप्रथमा जीवनविमासमवायः क्रि.श. १८१८तमे वर्षे [[कोलकाता]]नगरे दसगुप्तावर्येण अन्यैः सह मिलित्वा आरब्धः । समकालेन एव बम्बे म्यूचवल् इन्सूरन्स् कम्पनी इति अपि संस्था मुम्बैनगरे आरब्धा । भारतस्य स्वातन्त्र्यात् पूर्वमेव आरब्धाः जीवविमासमवायाः * भारतविमकम्पनी -क्रि.श. १८१९ * युनैटेड् कम्पनी - क्रि.श. १९०६ * न्याषनल् इण्डियन् - क्रि.श. १९०६ * को आपरेटिव् इन्सूरन्स् - क्रि.श. १९०६ * हिन्दुस्तान को आपरेटिव्स् - क्रि.श. १९०७ * इण्डियन् मर्केण्टाय्ल् । * जनरल् अस्युरंस् । * स्वदेशी लैफ् । ==राष्ट्रीकरणम्== भारतीयसंसत् क्रि.श. १९५६तमवर्षस्य जून् १९दिनाङ्के भारतीयजीवविमाविधेयकम् अङ्ग्यकरोत् । यस्य नियमानुसारं क्रि.श. १९५६तमवर्षस्य सेप्टम्बर् मासस्य प्रथमदिने भारतीयजीवविमानिगमः अस्तित्वम् अवाप्नोत् । भारतीयजीवविमानिगमस्य विमाव्यापारस्य राष्ट्रीकरणं क्रि.श. १९५६तमवर्षस्य औद्योगिकनित्यनुसारम् अभवत् । ==बाह्यानुवन्धाः== * [http://www.licindia.in/Hindi/index.htm भारतीयजीवविमानिगमस्य जालस्थानम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622054108/http://www.licindia.in/Hindi/index.htm |date=2011-06-22 }} (Official Website) * [http://www.licindia.in/Hindi/bottomLinks/history.htm सङ्क्षिप्तः विमेतिहासः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709235424/http://www.licindia.in/Hindi/bottomLinks/history.htm |date=2011-07-09 }} *[http://www.licindia.in/Hindi/bottomLinks/glossary.htm जीवनविमाशब्दावली] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707142754/http://www.licindia.in/Hindi/bottomLinks/glossary.htm |date=2011-07-07 }} (LIC) *[https://web.archive.org/web/20241130104810/https://www.onlymyhealth.com/%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80 4968679619] (OnlyMyHealth) * [http://achchikhabar.blogspot.com/2011/01/how-buy-life-insurance-tips-hindi.htmlविमाक्रयणात् पूर्वं ज्ञातव्याः अंशाः]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mylicindia.com/ LIC Of India ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901111312/http://www.mylicindia.com/ |date=2012-09-01 }} - LIC of India * [http://www.licofindiainsurance.com/ LIC India ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906091817/http://www.licofindiainsurance.com/ |date=2012-09-06 }} - LIC India * [http://www.indianinsurance.com/forums/forumdisplay.php?f=12 Indian Insurance] - LIC India discussion forum * [http://www.liclifeinsuranceindia.com/ LIC India ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120820143354/http://www.liclifeinsuranceindia.com/ |date=2012-08-20 }} - LIC India [[वर्गः:वाणिज्यसंस्थाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] dpy1yvxyv4ooljdksujvlrj7v1q5v6x 0 23757 502061 497734 2026-11-08T03:18:07Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502061 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = भीमबेट्कायाः शिलाश्रयाः | Image = [[Image:Bhimbetka1.JPG|200px|छत्रपतिशिवाजीरेल्वेनिस्थानकम्]] | State Party = {{flagicon|India}}[[भारतम्]], | Type = सांस्कृतिकम् | Coordinates = iii, v | Criteria = | ID = ९२५ | Region = एषियापेसिफिक् | Year = क्रि.श.२००३ | Session = २७तमं | Link = http://whc.unesco.org/en/list/925 | locmapin = [[भारतम्]] | latitude = | longitude = }} '''भीमबेट्का''' (भीमबैठका) [[भारतम्|भारतस्य]] [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेराज्यस्य]] रायसेनमण्डले स्थितः पुरातनकास्य आवासः । अयम् आदिमानवैः निर्मितचित्रैः शैलाश्रयैः च प्रसिद्धः । एतानि चित्राणि शिलायुगतः मध्ययुगपर्यन्तकालस्य इति इतिहासकाराणां विश्वासः । प्राचीनकालस्य भित्तयः, लघुस्तूपानि, पाशाणनिर्मितगृहाणि, शुङ्गराजवंशस्य, [[गुप्तवंशः|गुप्तवंशस्य]] कालीनाः आभिलेखाः, परमारराजवंशीयकालस्य मन्दिरावशेषाः च अस्मिन् शिलाश्रये सन्ति । भीमबेट्काक्षेत्रं भोपालमण्डलस्य [[भारतीयपुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागः|भारतीयपुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागेन]] सामान्यशकस्य१९९०तमवर्षे एतत् राष्ट्रियमहत्स्थानम् इति उद्घुष्टम् । तत् पश्चात् सा.श. २००३तमवर्षे युनेस्कोद्वारा एतत् स्थानं विश्वपरम्परास्थानम् इति उद्घुष्टम् । [[महाभारतम्|महाभारतस्य]] भीमेन सह सम्बद्धं स्थानम् आसीत् अतः तस्य नाम्नि आह्वयन्ति । एताः गुहाः मध्यभारतस्य पठारस्य दक्षिणकोणे स्थिते [[विन्ध्याचलः|विन्ध्याचलस्य]] शिखरसीमान्ते सन्ति ।<ref name="इन्क्रेडिबल">{{cite web |first= |last= |author= |authorlink= |coauthors= |title= भीमभेट्कायाः गुहाः|url=http://www.incredibleindia.org/hindi/heritage/bhimbetka.htm|archiveurl= |work= |publisher= अतुल्यभारतम्|location= |trans_title= |page= |pages=०१ |language=हिन्दी |format= एचटीएम|doi= |date= |month= |year= |archivedate= |quote= |accessdate=सा.श. २००९तमवर्षस्य जुलै १८}}</ref>;अस्य दक्षिणे सतपुडायाः पर्वताश्रेण्याः आरम्भः ।<ref name="भारतम्">{{cite web |first= |last= |author= |authorlink= |coauthors= |title=भीमबेट्कायाः पर्वतगुहाः|url=http://bharat.gov.in/knowindia/bhimbetka.php |archiveurl= |work=विषयवस्तुप्रबन्धदसस्य राष्ट्रियप्रवेशद्वारम्|publisher= भारतसर्वकारः|location= |trans_title= |page= |pages=०१ |language=हिन्दी |format= पीएचपी|doi= |date= |month= |year= |archivedate= |quote= |accessdate=सा.श. २००९तमवर्षास्य जुलै१८}}</ref>अस्य संशोधनवर्षम् [[सा.श.१९५७]]-[[१९५८]]वर्षयोः डा. विष्णु श्रीधर वाकणकर्]] कृतवान् । ==शिलाकलाः== [[चित्रम्:A man being hunted by a beast, Bhimbetka Cave paintings.jpg|thumb|250px|शैलचित्रम्]] भीमभेट्कायाः शिलाश्रये ७५० गुहगृहाणि सन्ति । तेषां भित्तयः विचित्रचित्रैः सज्जिताः । पूर्वशिलायुगात् मध्यैतिहासिककालपर्यन्तः एताः गुहाः मानवानां गतिविधीनां केन्द्रः आसीत् । । बहूमूल्या ऐतिहासिकसम्पत्तिः [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] पुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागस्य सम्पालने अस्ति । भिमबेट्काक्षेत्रस्य प्रवेशे एव शिलोच्चये लिखिताः कश्चन अंशाः दृग्गोचराः भवन्ति । अत्र विद्यमानानि चित्राणि समूहिकनृत्यस्य, मृगयायाः, पशुपक्षीणां, युद्धस्य, रेखाङ्कितमानवाकृतीनां, प्राचीनकालस्य मानवजीवनस्य च विषये बोधयन्ति । चित्राणि खनिजमूलस्य पाटलवर्णेन, रक्तवर्णेन, श्वेतवर्णेन, पीतवर्णेण, हरिद्वर्णेन च चित्राणि रचितानि । शिलाश्रयाणाम् अन्तः चालस्य सानुप्रदेशः उत्कीर्णम् अञ्जलिचिह्नम् एकलक्षवर्षप्राचीनम् । एतासु कृतिषु मानवजीवनस्य घटनाः चित्रितानि सन्ति । एतत् सहस्राधिकवर्षाणां जीवनदर्शनम् । अत्र रचितानि चित्राणि मुख्यतया नृत्यानां, साङ्गीतानां, मृगयायनाम्, अश्वारोहणस्य, गजारोहणस्य, आभूषणानां, मधुसङ्ग्रहस्य, च सन्ति । एतदतिरिच्य व्याघ्राः, सिंहाः, वराहाः, हस्तिनः, श्वानाः,मकराः च अत्र वर्णवैविध्येन चित्रिताः । अत्र भित्तषु धार्मिकसङ्केताः चित्रिताः ये पूर्वैतिहासिककाले प्रसिद्धाः आसन् । एव भीमबेट्कायाः प्राचीनमानवस्य संज्ञात्मकः विकासः विश्वस्य अन्यस्थलानाम् अपेक्षया सहस्राधिकवर्षेभ्यः पूर्वमेव अभवत् । अनेन एतत् स्थानं मानवजीवनविकासस्य आरम्भिकं स्थानम् इति विश्वासः । == निकटवर्तिपुरातात्त्विकं स्थानम्== [[चित्रम्:Bhimbetka.JPG|thumb|right|250px|भीमबेट्कायाः शैलचित्रम्]] भिमभेटकायाः शिलाश्रयसदृशः शैलचित्रं रायगाढमण्डलस्य सिङ्घनपुरस्य समिपे कबरा इति पर्वतप्रदेशस्य गुहासु अपि सन्ति । <ref name="याहू">{{cite web|first= |last= |author= |authorlink= |coauthors= |title= हुसैनबाद इति प्रदेशे सार्धद्विसहस्रवर्षप्राचीनसभ्यतायाः अवशेषाः सन्ति ।|url= http://in.jagran.yahoo.com/news/local/jharkhand/4_8_5354208.html|archiveurl= |work= |publisher= याहू जागरण|location= |trans_title= |page= ०१|pages= |language= हिन्दी|format= एचटीएमएल|doi= |date= |month= |year= |archivedate= |quote= |accessdate= सा.श.२००९तमवर्षस्य जुलै १८}}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, होशङ्गाबादप्रदेशस्य समीपम् आदमगढ् इति स्थाने छतरपुरमण्डलस्य बिजावरस्य समीपस्थेषु पर्वतेषु च रायसेनमण्डलस्य बरेली उपमण्डलस्य पाटनी इति ग्रामे मृगेन्द्रनाथस्य गुहाशिलाचित्राणि, च भोपालतः रायसेनगमनस्य मार्गपर्श्वे पर्वतेषु अपि लब्धानि । सद्यः एव होशङ्गाबादस्य समीपे कस्मिंश्चित् महाशिलाखनौ अपि शिलाचित्राणि अन्विष्टानि । भिमबेट्कायाः ५कि.मी.दूरे पेङ्गावन इति स्थाने ३५शिलाश्रयाः अन्विष्टाः । अत्र रचितानि शिलाचित्राणि अतिविरलशैल्याः सन्ति । एतेषां सर्वेषां चित्राणां प्राचीनता प्रायः १००००तः ३५००० वर्षप्राचीनानि ।<ref name="मल्लारः">{{cite web |first=पा.ना. |last=सुब्रमणियण् |author= |authorlink= |coauthors= |title= भोपालस्य परिसरे आदिमानवानां पदचिह्नम् |url= http://mallar.wordpress.com/2009/07/13/%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%86%E0%A4%A6%E0%A4%BF-%E0%A4%AE%E0%A4%BE/|archiveurl= |work=मल्लारः |publisher= वर्ल्ड प्रेस्|location= |trans_title= |page= |pages=०१ |language=हिन्दी |format= एचटीएम|doi= |date= |month= |year= |archivedate= |quote= |accessdate=सा.श.२००९जुलैमासस्य १८}}</ref> <gallery> File:Bheem Baithika Caves Paintings (21).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (1).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (16).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (20).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (12).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (19).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (15).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (3).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (7).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (11).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (14).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (9).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (13).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (5).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (2).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (8).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (4).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (17).jpg File:Bheem Baithika Caves Paintings (18).jpg </gallery> ==उल्लेखाः== <references/> ==बाह्नानुबन्धाः== *[https://web.archive.org/web/20250124115835/http://www.bundelkhanddarshan.com/%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%96%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF गुहाचित्राणि] * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=925 युनेस्को विश्वपरम्परास्थानानं शिलाश्रयाः] * [http://vm.kemsu.ru/en/mezolith/bhimpet.html भीमबेट्का प्रागैतिहासिककला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151115173325/http://vm.kemsu.ru/en/mezolith/bhimpet.html |date=2015-11-15 }} * [https://web.archive.org/web/20091019185130/http://geocities.com/Athens/Parthenon/2686/bhimbetka_index.htm ए.एन्.महेश्वरीनिर्मिता भीमकेट्कायाः वीथिका] * [http://www.cave-biology.org गुहाविज्ञानं (बायोस्पैलियोलॉजी)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060818112024/http://www.cave-biology.org/ |date=2006-08-18 }} भारतस्य गुहासम्बद्धजिज्ञासूनां कृते परिहारः । * [http://www.indiamonuments.org/ - मध्यप्रदेशे भीमबेट्कायः चित्रम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406144805/http://www.indiamonuments.org/ |date=2019-04-06 }} * [http://www.4to40.com/discoverindia/places/index.asp?article=discoverindia_places_bhimbetka भिमबेटकायः लेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060612210533/http://4to40.com/discoverindia/places/index.asp?article=discoverindia_places_bhimbetka |date=2006-06-12 }} उपेन्दरसिंहद्वारा रचितम् । * [http://www.mptourism.com/dest/bhimbetka.html मध्यप्रदेशस्य पर्यटनविभागस्य] जालस्थाने भीमबेट्कायः विषयः । * [http://www.kamat.com/kalranga/rockpain/betaka.htm प्री-हिस्टॉरिक पेन्टिंग्स ऑफ भीमबेटका] - एल्. एल्. कामत् * [http://www.world-heritage-tour.org/asia/in/bimbekhat/zooRock.html भीमभेट्कायाः विहङ्गमावलोकनमचित्रम् ] * [http://www.bradshawfoundation.com/india/ द रॉक आर्ट्स ऑफ सेंट्रल इंडिया] {{भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि}} [[वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] [[वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि]] i2i5t9tvtlm2yi1n7u3ru90k3kz32w1 0 24959 502077 493869 2026-11-08T04:04:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502077 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = रजनीशः(ओशो) | birth_name =चन्द्रमोहन जैन | birth_date = {{Birth-date|df=yes|11 December 1931}} | birth_place = {{nowrap|Kuchwada<!--village-->, [[Bhopal State]], [[British Raj]]}}<br />{{small|(now [[Madhya Pradesh]], [[India]])}} | death_date = {{Death-date|df=yes|9 January 1990}} (aged 58) | death_place = [[पुणे]], [[महाराष्ट्रराज्यम्]], भारतम् | nationality = भारतीयः | training = सागरविश्वविद्यालयः | field = आध्यात्मिकता, रहस्यवादः | movement =जीवन-जागृति आन्दोलनम् | works = Over 600 books, several thousand audio and video discourses | patrons = | He Explains = [[Zen Buddhism]], [[Gautama Buddha]], [[Bodhidharma]], [[Krishna]], [[Mahavira]], [[Lao Tzu]], [[Nagarjuna]], [[Patanjali]], [[Gorakhnath]], [[Adi Shankara]], [[Guru Nanak]], [[Kabir]], [[Meera]], [[Ramakrishna]], [[Jiddu Krishnamurti]], [[Vedanta]], [[Samkhya]], [[Tantra]], [[Sufism]], [[Western mysticism]], [[G. I. Gurdjieff]], [[Human Potential Movement]] | influenced = [[खुशवन्त सिंहः]], [[राहुल् शर्मा (सङ्गीतज्ञः)|राहुल् शर्मा]]<ref>[http://www.rahulsantoor.com/musical-gibberish.php Rahul Sharma webpage ]</ref> [[Milind Date]], [[विनोद खन्ना]],<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi-times/The-uncensored-Vinod-Khanna/articleshow/17277243.cms "The uncensored Vinod Khanna"]</ref> [[अमृत प्रितम्]], [[पीटर् स्लोटेर्डिज्क्]]<ref>''[[Die Tageszeitung]]'' [http://www.taz.de/pt/2006/06/13/a0226.1/text interview] (13 June 2006), [http://www.lettre.de/archiv/36_sloterdijk.html interview] in ''[[Lettre International]]'' {{de icon}}. Retrieved 9 July 2011.</ref><ref>"http://www.hollywoodreporter.com/news/lady-gaga-reveals-love-books-254661"</ref> }} [[File:Osho (Bhagwan Shree Rajneesh) - Mug shot Multnomah County, Oregon, USA 1985.jpg|thumb|'''आचार्यः रजनीशः''']] '''आचार्यः रजनीशचन्द्रमोहनः'''(११ डिसम्बर् १९३९-१९ जनवरी १९९०) "ओशो"{{audio|OSHO.ogg|उच्चारणम्}} नाम्ना प्रसिद्धः विश्वे । आध्यात्मिकक्षेत्रे स्वसिद्धान्तान् बोधयन्तः जनान् प्रेरयन्तः च आसीत्। [[भारतम्|भारते]] तथा [[अमेरिका संयुक्त संस्थानः|अमेरिकादेशेच]] वासयतिस्म। प्रीतिः, ध्यानम्, तथा सन्तोषं जीवनस्य प्रमुखाः अंशाः इति अस्य अभिप्रायः। ==जीवनवृत्तान्तम्== '''ओशो रजनीशः''' ११ डिसम्बर [[१९३९]] तमे वर्षे [[भारतम्|भारतस्य]] [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशस्य]] [[जबलपुर]] प्रान्ते अजायत। "ओशो” इति पदं लैटिन् भाषायाः "अशोनिक" पदात् स्वीकृतम् अस्ति। अस्य पदस्य "सागरे विलीनम्" (जायमानम्) इत्यर्थः। [[१९३०]] तमे दशके "आचार्य रजनीशः", "ओशो भगवान श्री रजनीशः"{{audio|Rajneesh.ogg|pronunciation}} इति वा प्रसिद्धिं प्राप्तवान् आसीत्। आचार्यः रजनीशः प्रसिद्धेषु आध्यात्मिक प्रवचनकारेषु गुरुषुच प्रसिद्धः आसीत्। [[भारतम्|आभारते]] तथा विदेशेषुच स्वसिद्धान्तप्रवचनानि दत्तानि आसीत्। सः दर्शनशास्त्रस्य अध्यापकः आसीत्। अस्य काश्चन विचारधाराः विवादोत्पादकाः आसन्। उदाहरणार्थं महात्मागान्धेः विचारधारान् यदा विमृष्टवान् ते अंशाः, संस्थागतधर्माणां विषये विमर्षाश्च सन्दिग्धाः आसन्। [[१९७०]] तमे संवत्सरे [[मुम्बई]] नगरे स्थितवान् आसीत्। तस्मिन् समये स्वशिष्येभ्यः संन्यासदीक्षां (नव संन्यास) दत्तवान् आसीत्। अस्मिन्नेव समयादारभ्य आध्यात्मिकमार्गदर्शकत्वेन कार्यारम्भं कृतवान् इति। स्वविचारधाराभ्यः दार्शनिकांशेभ्यः नूतनस्वरूपं दत्तवानासीत्। [[१९८०]] तमे वर्षे [[पुणे|पुणेनगरे]] स्वाश्रमं स्थापितवान्। तदारभ्य देशीयाः विदेशीयाश्च शिष्याः संवर्धिताः। [[१९८०]] तमे वर्षे [[अमेरिका संयुक्त संस्थानः|अमेरिका]] देशं गतवान्। तत्रत्य संन्यासिशिष्याः "रजनीशपुरम्” आश्रमं स्थापितवन्तः। ==किशोरावस्था== अस्य मूलनाम चन्द्रमोहनः जैन आसीत्। ११ पुत्रेषु प्रथमः पुत्रः आसीत्। आचार्यः रजनीशः [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशस्य]], रायसेन जनपदे स्थिते कुचवाडा ग्रामे अजायत। अस्य पितरौ "श्री बाबुलालः सरस्वती जैनश्च" भवतः। तारणपन्थी [[जैनदर्शनम्|जैनधर्मस्य]] अनुयायिकुटुम्बस्थाः आसन्। अस्य किशोरावस्था मातामहस्य गृहे आसीत्। अस्य सप्तमे वयसि मातामहः दिवङ्गतः। समनन्तरं "गाडरवाडा" प्रदेशे पितरौ सह आसीत्। ==आचर्यस्य दश सिद्धान्ताः== [[चित्रम्:Osho 1972 Birthday seek-index 268 0.26.ogv|thumb|240px| आचार्यस्य मुम्बई नगरस्थ स्वगृहे ११ डिसम्बर १९७२ वर्षे जन्मदिनाचरणम्]] *१ अन्यस्य आज्ञां न पालयन्तु, यावत्पर्यन्तं सा स्वात्मकथिता न भवति। *२ नास्ति कश्चित् ईशः स्वास्मितापेक्षया। *३ सत्यं स्वात्मनिहितम् अस्ति, अतः बहिरन्वेषणम्मास्तु। *४ प्रीतिः एव प्रार्थना। *५ शून्यभवनमेव सन्मार्गम्, स्वौपलब्धिश्च। *६ जीवनम् सध्यः अत्रैव अस्ति। *७ जीवनम् उत्सवतत् आचरतु । *८ निश्चलः मा भव, वर्धताम् । *९ प्रतिक्षणं मरणं प्राप्नोतु, तदा भवान् प्रतिक्षणं नूतनः। *१० तस्य अन्वेषणं नापेक्षितमेव, सः अत्रैव अस्ति। स्थीयतां दृश्यतां च । ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.osho.com/ Osho International Foundation website] *[https://web.archive.org/web/20160111151949/http://www.oshoworld.com/ Osho World Foundation website]&nbsp;– A website with a vast collection of Osho's audio and video recordings taken over 35 years; available in Hindi (4,000 hours+) and English (4,800 hours+) *[http://www.oregonlive.com/rajneesh/ Rajneeshees in Oregon&nbsp;– The Untold Story]. Select government [http://www.oregonlive.com/rajneesh/index.ssf/documents.html documents], along with a 25-year retrospective by Les Zaitz. ''[[The Oregonian]]'', April 2011. [[वर्गः:आधुनिकगुरवः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः]] [[वर्गः:भारतीयदार्शनिकाः]] ajy226kao9e54k57s29r61zxrgwfcrg 0 25060 502000 497052 2026-11-07T22:32:11Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502000 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name=अरविन्द केजरीवाल | image = Arvind Kejriwal smiling (cropped).jpg | alt = '''एकतायै धावनप्रतियोगितायाम् उपस्थितः अरविन्दः''' | caption = '''एकतायै धावनप्रतियोगितायाम् उपस्थितः अरविन्दः''' | birth_date={{Birth date and age|df=yes|1968|8|16}} | birth_place=सिवानि, [[हरियाणाराज्यम्|हरियाणा]] | office = [[देल्ल्याः मुख्यमन्त्रिणः|मुख्यमन्त्री, देहलीराज्यम्]] | term_start = १४/०२/२०१५ | term_end = पदस्थः | predecessor = [[राष्ट्रपतिशासनम्]] | successor = पदस्थः | office = देहलीराज्यस्य सप्तमः मुख्यमन्त्री | term_start = २८ डिसेम्बर् २०१३ | predecessor = [[शीला दीक्षित]] | term_end = | office1 = [[मुख्यमन्त्री]], देहली विधनसभा | term_start3 = २८ दिसम्बर २०१३ | term_end3 = १४ फरवरी २०१४ | constituency3 = नवदेहली | predecessor3 = [[शीला दीक्षित]] | party = [[आम आदमी पार्टी]] | office2 = [[विधायकः]], [[देहलीविधानसभा]] | term_start2 = १४ फरवरी २०१५ | term_end2 = पदस्थः | constituency2 = नवदेहली | predecessor2 = स्वयं | party = [[आम आदमी पार्टी]] | education = [[BTech]] in Mechanical Engineering | alma_mater = [[भारतीय प्रौद्यौगिकी संस्थानम् खरग्पुर्|ऐ ऐ टी खडगपुर्]] | spouse = सुनीता केजरीवाल | children = द्वयम् <!-- please do not put the children's names here: they are not notable and they are minors - WP:BLP--> | website = }} '''अरविन्दकेजरीवालः''' [[भारतस्य]] समाजसेवक: अस्ति। सामाजिक-राजनीतिकान्दोलनेषु सहभागित्वात् पूर्वं सः [[भारतीयराजस्वसेवा]]याम् अधिकारी आसीत्।<ref name="iitkgp">{{cite web|title=Distinguished Alumnus of IIT Kharagpur|url=http://www.iitkgp.ac.in/top-awardees/daa1.php?Sl=61|accessdate=22 August 2011}}</ref> २००६ तमे क्रिष्टाब्दे सः उदयशीलनेतृत्वार्थे [[रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारः|रमोन्-मैग्सेसे-पुरस्कारेण]] सम्मानितः। ==प्रारम्भिकजीवनम् == अरविन्दः १९६८तमे संवत्सरे [[हरियाणाराज्यम्|हरियाणाराज्यस्य]] हिस्सारनगरे जन्म प्राप्तवान् । तस्य पितरौ गोबिन्दश्च गीता । तस्यैका भगिनी एकश्च भ्राता अस्ति सः च ज्येष्ठः वर्तते। तस्य पिता अभियन्ता अस्ति, यः मेसरास्थात् [[बिरलाप्रौद्योगिकीसंस्थानम्|बिरलाप्रौद्योगिकीसंस्थानात्]] स्नातकपदवीं प्राप्तवान् । केजरीवालस्य बाल्यं [[सोनीपत् मण्डलम्|सोनीपत]]-[[मथुरा]]-[[हिसार]]सदृशेषु उत्तरभारतीयलघुनगरेषु व्यतीतम् । तस्य विद्यालयशिक्षा कैम्पस्-स्कूल्-हिसारम् इत्यत्र अभवत्।<ref name="rmaf">[http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/pdfbio/KejriwalArv.pdf ARVIND KEJRIWAL]. rmaf.org.ph</ref><ref name="telegraph">{{cite news|last=Hauzel|first=Hoihnu|title=Fighting the odds|url=http://www.telegraphindia.com/1060930/asp/weekend/story_6784531.asp|accessdate=20 August 2011|newspaper=The Telegraph|date=30 September 2006}}</ref> एषः १९८९तमे वर्षे खरगपुरस्य [[भारतीय प्रौद्यौगिकी संस्थानम्|भारतीय प्रौद्यौगिकी संस्थाने]] ( IIT)तान्त्रिकपदवीं प्राप्तवान् । ==सामाजिककार्याणि== पूर्वारभ्य अरविन्दवर्यः भ्रष्टाचारस्य तस्य विषये जनानां निष्क्रियतायाः विषये बहु कुपितः आसीत् । तदर्थम् सः टाटा संस्थायां कार्यं त्यक्त्वा ' मिशनरीस् आफ़् चारिटि' रामकृष्णाश्रमसदृशां संस्थायां सेवां कर्तुं इष्टवान् । कालान्तरे सः देहलीनगरे [[भारतीयराजस्वसेवा]]याम् अधिकारीरूपेण कार्यमारब्धवान् । तत्र सः सर्वकारे प्रचलितस्य भ्रष्टाचारस्य मूलकारणं तु अपारदर्शिका शासनव्यवस्था इति अवगतवान् । तस्याः समस्यायाः परिहारार्थं अरविन्दवर्यः स्वकार्यालय-व्यवस्थायां अनेक परिवर्तनानि आनीतवान् । २०००तमे वर्षे अरविन्दवर्यः देहलीनगरे 'परिवर्तनम्' नामकं नागरीकान्दोलनं आरब्धवान् । २००६तमे संवत्सरे सर्वकारकार्याय त्यागपत्रं दत्त्वा 'परिवर्तनस्य' कृते पूर्णसमयम् अर्पितवान् । तस्मिन् समये एव 'अरुणा राय्' महोदयया साहाय्येन Right to Information Act एतस्य अनुष्ठानाय अभियानमेकम् आरब्धवान् । एतस्य मौन-सामाजिकान्दोलनस्य फलरूपेण सर्वकारपरतया एतस्य स्वीकरणं अनुष्ठानञ्च जातम् । तदनन्तरम् २००६तमे वर्षारभ्य एतस्य विषये जनजागृतिकार्यक्रमः आरब्धः । २००६ तमे ख्रिस्ताब्दे सः उदयशीलनेतृत्वार्थे [[रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारः|रमोन्-मैग्सेसे-पुरस्कारेण]] सम्मानितः। तत् सम्मानं तस्मै सूचनाऽधिकारं तृणमूलस्तरे क्रियान्वितम् अकरोत् इति कृत्वा, तथा च सर्वकारः जनेभ्यः उत्तरदायी वर्तेत इति द्वारा भ्रष्टाचारविरुद्धयुद्धे दरिद्रजनानां शक्तीकरणार्थं तस्य सामाजिकक्रियाकलापान् आलक्ष्य प्रदत्तम्।<ref name="magsaysay">[http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationKejriwalArv.htm Citation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110312214152/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationKejriwalArv.htm |date=2011-03-12 }} The 2006 [[Ramon Magsaysay Award]] for Emergent Leadership-CITATION.</ref><ref name="magsaysay"/><ref name="magsaysay"/><ref name="magsaysay-award">{{cite news|title=Magsaysay to Kejriwal|url=http://www.hindu.com/2006/08/01/stories/2006080109870101.htm|accessdate=19 October 2011|newspaper=The Hindu|date=1 August 2006|location=Chennai, India|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715031212/http://www.hindu.com/2006/08/01/stories/2006080109870101.htm|deadurl=yes}}</ref> २००६ ख्रिस्ताब्दे अरविन्दवर्यः एकम् असर्वकारीयसङ्घटनं संस्थापितवान् पब्लिक्-कौस्-रिसर्च्-फौन्डेशन् इत्येतत्।<ref name="pcrf.in">www.pcrf.in</ref> तत्र सः कौर्पस्-निधित्वेन स्वकीयं मैग्सायसाय्-पुरस्कारधनं दत्तवान्। २०१२ ख्रिस्ताब्दे नवम्बरमासे एषः[[आमआदमी-पक्षः]] इति राजनैतिकदलमेकं स्थापितवान्, तस्य च लक्ष्यम् स्वराज्यम् (स्वावलम्बन-जीवनम्) इति घोषितवान्।<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report_arvind-kejriwal-launches-aam-admi-party_1768869|title= Arvind Kejriwal launches Aam Admi Party|accessdate=24 November 2012}}</ref> ==पुरस्काराः== * 2004: [[Ashoka: Innovators for the Public|अशोक-फैलो]], सिविक्-एङ्गेज्मेन्ट् * 2005: '[[सत्येन्द्र-दुबे|सत्येन्द्र-के-दुबे]]-स्मारकपुरस्कारः', [[भारतीय प्रौद्यौगिकी संस्थानम्]], [[कानपुर]], सर्वकारे पारदर्शित्वं आनयने तस्यान्दोलनार्थम्<ref name="dubey"/> * 2006: श्रेष्ठनेतृत्वार्थे [[रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारः|रमोन्-मैग्सेसे-पुरस्कारः]]<ref name="magsaysay"/><ref name="magsaysay-award"/> * 2006: [[सी-एन्-एन्]], [[आयि-बी-एन्]]- द्वारा, 'इन्डियन्-औफ्-द-इयर्' इत्येतत् लोकसेवार्थे<ref>{{cite web|title=CNN IBN – INDIAN OF THE YEAR|url=http://www.indianoftheyear.com/2007/winner_2006.html|accessdate=25 August 2011|archive-date=14 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111014042310/http://www.indianoftheyear.com/2007/winner_2006.html|deadurl=yes}}</ref> * 2009: विशिष्टपूर्वछात्रः (Distinguished Alumnus Award), [[भारतीय प्रौद्यौगिकी संस्थानम्]], [[खरगपुर]]<ref name="iitkgp"/> * 2010: Policy Change Agent of the Year, [[Economic Times Awards|The Economic Times Awards for Corporate Excellence]] along with [[Aruna Roy]]<ref name="ET">{{cite news|title=ET Awards: The top 10 of 2010|url=http://economictimes.indiatimes.com/features/et-awards-the-top-10-of-2010/articleshow/6703195.cms?curpg=2|accessdate=24 August 2011|newspaper=The Economic Times|date=7 October 2010}}</ref> * 2011: [[NDTV Indian of the Year]] along with [[Anna Hazare]]<ref>{{cite web |url= http://www.ndtv.com/article/india/ndtv-indian-of-the-year-2011-142183 |title=NDTV Indian of the Year 2011 |work=ndtv.com|accessdate=19 October 2011}}</ref> ==सन्दर्भाः== {{reflist|30em}} ==बाह्यानुबन्धाः== {{Commons category}} * [https://twitter.com/ArvindKejriwal7 अरविन्दकेजरीवालस्य ट्विटर-पूरणम्] * [http://www.pcrf.in 'परिवर्तन' इत्यस्य आधिकारिकजालस्थलम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228092607/http://www.pcrf.in/ |date=2016-12-28 }} * [http://www.pcrf.in 'पब्लिक्-कौस्-रिसर्च्-फौन्डेशन्' इत्यस्य आधिकारिकजालस्थलम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228092607/http://www.pcrf.in/ |date=2016-12-28 }} * [http://www.caravanmagazine.in/Story.aspx?StoryID=1050&Page=1 'The Insurgent' by MEHBOOB JEELANI, The Caravan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230101552/http://www.caravanmagazine.in/Story.aspx?StoryID=1050&Page=1 |date=2011-12-30 }} * [http://www.bbc.co.uk/hindi/regionalnews/story/2006/08/060806_information_talkingpoint.shtml Arvind Kejriwal Interview BBC Hindi] * [http://www.esnips.com/doc/676bf34c-098b-434f-9827-b1ac3e05fa3c/RTI---Arvind-Kejriwal---Magsaysay-Prize-winner अरविन्दकेजरीवालस्य साक्षात्कारः बीबीसीहिन्दी इत्यस्मिन् – ध्वनिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426205310/http://www.esnips.com/doc/676bf34c-098b-434f-9827-b1ac3e05fa3c/RTI---Arvind-Kejriwal---Magsaysay-Prize-winner |date=2012-04-26 }} * [http://www.jaagore.com/blog/usse-kuchh-farak-padega-kya/ Jaago Re!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827005645/http://www.jaagore.com/blog/usse-kuchh-farak-padega-kya |date=2012-08-27 }} "Usse kuchh farak padega kya?": Arvind Kejriwal on fighting corruption in India * [http://www.indiatogether.org/2006/aug/ivw-arvind.htm An Interview with Arvind Kejriwal] * [http://www.lokrajandolan.org 'Lokraj Andolan'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002235203/http://lokrajandolan.org/ |date=2018-10-02 }} *[http://ibnlive.in.com/news/changes-can-be-made-in-jan-lokpal-bill-kejriwal/148843-3.html 'Valmik Thapar Interviews Arvind Kejriwal'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014232116/http://ibnlive.in.com/news/changes-can-be-made-in-jan-lokpal-bill-kejriwal/148843-3.html |date=2012-10-14 }} * [https://web.archive.org/web/20121125014611/http://www.janlokpal.net/ Follow Jan Lokpal Bill Movement] * Swaraj(English/Hindi):Arvind Kejriwal [http://iacmumbai.org/sadmin/images/system_documents/category_files/13/Swaraj%20-%20By%20Arvind%20Kejriwal%20-%20English.pdf Swaraj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021004409/http://iacmumbai.org/sadmin/images/system_documents/category_files/13/Swaraj%20-%20By%20Arvind%20Kejriwal%20-%20English.pdf |date=2012-10-21 }} "" [[वर्गः:भारतीयराजनेतारः]] [[वर्गः:रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९६८ जननम्]] tbmudsszspza1pk9c0wgmnu2o8dl009 0 25338 502047 469588 2026-11-08T02:12:04Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502047 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = पटनामण्डलम् | native_name = | native_name_lang = | other_name = {{lang|mag|𑂣𑂗𑂢𑂰⸱𑂧𑂝𑂹𑂙𑂪 / पटना मण्डल}}<br/>{{lang|hi|पटना ज़िला}} | settlement_type = [[बिहारराज्यम्|बिहारराज्यस्य]] [[बिहारराज्यस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | total_type = योगः | native_name = | image_skyline = गाेलघर 11.jpg | image_caption = [[गोलघर]] इत्यस्य दृश्यम् | image_map = Patna district.PNG | image_map1 = Bihar district location map Patna.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|25|25|N|85|10|E|region:IN_type:adm2nd|display=title,inline}} | coor_pinpoint = पटना | subdivision_type = [[देशाः|देशः]] | subdivision_name = {{flagicon|India}} [[भारतम्]] | subdivision_type1 = [[भारतस्य राज्यानि|राज्यम्]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = [[बिहारराज्यस्य प्रशासनिकविभागाः|विभागः]] | subdivision_name2 = [[पटनाविभागः|पटना]] | established_title = स्थापितम् | established_date = | seat_type = मुख्यालयः | seat = [[पटना]]नगरम् | parts_type = | parts_style = para | p1 = | area_total_km2 = ३,२०२ | area_footnotes = | population_as_of = २०११ | population_total = ५८,३८,४६५ | population_footnotes = | population_urban = २५,१४,५९० | population_density_km2 = auto | population_rank = (भारतदेशे- १५तम)<ref>{{Cite web |url=https://updateox.com/india/district-wise-population-india-as-of-2011-census/ |title=District wise population in India as of 2011 census |trans_title=२०११ जनगणनानुसारं भारतदेशे मण्डलेन जनसङ्ख्या |date=२४-०५-२०११ |website=updateOX |accessdate=२८-१२-२०१७ |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229052422/https://updateox.com/india/district-wise-population-india-as-of-2011-census/ |archive-date=२९-१२-२०१७ }}</ref> | demographics_type1 = जनसङ्ख्याशास्त्रम् | demographics1_title1 = [[भारतदेशे साक्षरता|साक्षरता]] (२०११) | demographics1_info1 = ७०.६८% | demographics1_title2 = लिङ्गानुपात | demographics1_info2 = १.८९७ [[पुरुषः|♂]]/[[स्त्री|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोकसभा|लोकसभा निर्वाचनक्षेत्राणि]] | leader_name1 = १. पाटलिपुत्र,<br /> २. पटना साहिब,<br /> ३. मुङ्गेर (मुङ्गेरमण्डलेन सह आप्नोति) | leader_title2 = [[विधानसभा|विधानसभा निर्वाचनक्षेत्राणि]] | leader_name2 = १४ | timezone1 = [[भारतीयमानकसमयः|भा॰मा॰स॰]] | utc_offset1 = +५:३० | registration_plate = | blank_name_sec1 = [[भारतदेशे राजमार्गः|मुख्यराजमार्गः]] | blank_info_sec1 = रा॰रा॰ ३०, रा॰रा॰ ८३ | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{url|https://patna.nic.in/}} }} '''पटनामण्डलं''' ({{lang-mag|𑂣𑂗𑂢𑂰⸱𑂧𑂝𑂹𑂙𑂪/पटना मण्डल}}, {{lang-hi|पटना ज़िला}}, {{lang-en|Patna district}}) [[भारतम्|भारतस्य]] [[बिहारराज्यम्|बिहारराज्ये]] स्थितं किञ्चन मण्डलमस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति [[पटना]]नगरं यत् बिहारराज्यस्य राजधानी अपि अस्ति । पटनामण्डलं [[पटनाविभागः|पटनाविभागस्य]] भागः अस्ति । २०११ तमे वर्षे इदं बिहारराज्यस्य सर्वाधिकजनसङ्ख्यायुक्तमण्डलं [[भारतम्|भारतस्य]] पञ्चदशं जनसङ्ख्यायुक्तमण्डलं च अस्ति । ==इतिहासः== पटना विश्वस्य प्राचीनतमेषु निरन्तरनिवासस्थानेषु अन्यतमम् अस्ति । मगधराजेन ४९० ई॰पू॰ तमे वर्षे अस्य स्थापना कृता । पाटलिपुत्रम् इति नाम्ना प्रसिद्धा प्राचीनपटना [[हर्यकवंशः|हर्यक]]-[[नन्दसाम्राज्यम्|नन्द]]-[[मौर्यसाम्राज्यम्|मौर्य]]-[[शुङ्गवंशः|शुङ्ग]]-[[गुप्तसाम्राज्यम्|गुप्त]]-[[पालसाम्राज्यम्|पाल]]साम्राज्येषु [[मगधः|मगधसाम्राज्यस्य]] राजधानी आसीत् । पाटलिपुत्रं विद्या-ललितकला-योः पीठम् आसीत् । ===आधुनिक-इतिहासः=== आधुनिकपटनामण्डलस्य निर्माणं १७७० तमस्य वर्षस्य सितम्बर्-मासे बिहारस्य राजस्व-विषयेषु निरीक्षणार्थं ब्रिटानीयैः प्रदेशीयपरिषद्-रूपेण कृतम् । १७९३ तमे वर्षे पटना पृथक् न्यायिकमण्डलम् अभवत् । अनेन आधुनिकमण्डलस्य आधारः अभवत् । राज्ये मण्डलानां पुनर्गठनं १९७२ तमे वर्षे अभवत् । ९ नवम्बर १९७२ तमे वर्षे पटनामण्डलस्य [[बिहारशरीफ]] अनुमण्डलम् उत्कीर्णं कृत्वा [[नालन्दामण्डलम्|नालन्दामण्डलस्य]] निर्माणं कृतम् । ==भूगोलः== पटनामण्डलस्य क्षेत्रफलं ३,२०२ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, पश्चिमदिशि [[सोननदी]], उत्तरदिशि [[गङ्गानदी]] च स्तः । दक्षिणे [[नालन्दामण्डलम्|नालन्दा]]-[[अरवलमण्डलम्|अरवल]]-[[जहानाबादमण्डलम्|जहानाबादमण्डलैः]], पूर्वदिशि [[बेगूसरायमण्डलम्|बेगूसरायमण्डलेन]], आग्नेयदिशि [[लखीसरायमण्डलम्|लखीसरायमण्डलेन]] च सीमान्तम् अस्ति । ===अनुमण्डलानि=== पटनामण्डले षट् अनुमण्डलानि सन्ति — #पटना सदर #पटना साहिब #बाढ (बाढ़) #दानापुरम् #मसौढी (मसौढ़ी) #पालीगञ्ज ===विधानसभानिर्वाचनक्षेत्राणि=== इदं मण्डलं चतुर्दशसु विधानसभानिर्वाचनक्षेत्रेषु विभक्तम् अस्ति — * १७८ मौकामा * १७९ बाढ (बाढ़) * १८० बख्तियारपुरम् * १८१ दीघा * १८२ बाँकीपुरम् * १८३ कुम्हरार * १८४ पटना साहिब * १८५ फतुहा (फ़तुहा) * १८६ दानापुरम्) * १८७ मनेर * १८८ फुलवारी (अ॰जा॰)<!--अनुसूचितजातिः(SC)--> * १८९ मसौढी (मसौढ़ी) (अ॰जा॰) * १९० पालीगञ्ज * १९१ बिक्रम् ===लोकसभानिर्वाचनक्षेत्राणि=== अस्मिन् मण्डले त्रीणि लोकसभानिर्वाचनक्षेत्राणि सन्ति — *३० पटना साहिब इति बख्तियारपुरं, दीघा, बाँकीपुरं, कुम्हरार, पटना साहिब, फतुहा च एतेभ्यः छादयति । *३१ पाटलिपुत्र इति दानापुरं, मनेर, फुलवारी, मसौढी, पालीगञ्ज, बिक्रं च एतेभ्यः छादयति । *२८ मुङ्गेर इति बाढ, मोकामा च एताभ्यां छादयति, [[मुङ्गेरमण्डलम्|मुङ्गेरमण्डलेन]] सह आप्नोति च । -''सङ्ख्याः निर्वाचनक्षेत्रसङ्ख्यां सूचयन्ति ।'' ==जनसङ्ख्याशास्त्रम्== २०११ जनगणनानुसारं पटनामण्डलं [[बिहार]]राज्यस्य १५तमं जनसङ्ख्यायुक्तं मण्डलम् अस्ति, यस्य जनसङ्ख्या ५८,३८,४६५ अस्ति, [[निकारगुवा]]देशस्य अथवा अमेरिकीराज्यस्य [[मेरिलैण्ड]]-राज्यस्य तुल्यम् अस्ति । एतस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता अस्ति १,८२३ प्रति वर्गकिलोमीटर् । २००१–२०११ दशके अस्य जनसङ्ख्यावृद्धिः २२.३४% आसीत् । पटनामण्डलस्य लिङ्गानुपातः अस्ति प्रत्येकं १,००० पुरुषाणां कृते ८९७ महिलानां, साक्षरतादरः अस्ति ७०.६८% । अनुसूचितजातिः अनुसूचितजनजातिः च क्रमशः जनसङ्ख्यायाः १५.७७%, ०.१५% च स्तः । {{bar box |title=पटनामण्डले धर्मः/मतम् (२०११) |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्मः/मतम् |right1=प्रतिशतम् |float=left |bars= {{bar percent|[[हिन्दुधर्मः]]|darkorange|91.74}} {{bar percent|[[इस्लाम्-मतम्]]|green|7.54}} {{bar percent|अन्यो वा नोक्तः|black|0.72}} }} {{Pie chart |thumb=left |caption=पटनामण्डले भाषाः (२०११) |label1=[[मगहीभाषा|मगही]] |value1=46.34 |color1=red |label2=[[हिन्दी]] |value2=43.77 |color2=orange |label3=[[उर्दू]] |value3=5.19 |color3=green |label4=[[भोजपुरीभाषा|भोजपुरी]] |value4=2.67 |color4=yellow |label5=[[मैथिलीभाषा|मैथिली]] |value5=1.24 |color5=pink |label6= अन्ये |value6=0.78 |color6=grey }} [[भारतस्य जनगणना २०११|भारतस्य २०११ जनगणनासमये]] अस्मिन् मण्डले ४६.३५% जनसङ्ख्या [[मगहीभाषा|मगहीं]], ४३.७७% [[हिन्दी|हिन्दीं]], ५.१९% [[उर्दू|उर्दूं]], २.६७% [[भोजपुरीभाषा|भोजपुरीं]], १.२४% [[मैथिलीभाषा|मैथिलीं]] च प्रथमाभाषारूपेण उक्तवन्तः । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[पटना]]नगरम् * [[पटनामहानगरीयक्षेत्रम्]] * [[बिहारराज्यस्य मण्डलानि]] * [[भारतस्य मण्डलानि]] * [[बिहारराज्यम्]] == सन्दर्भाः == {{उल्लेखाः}} {{बिहारराज्यस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:बिहारराज्यस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 26r57vqikpby2t4eg3orhke0he2wnsc 0 26557 502043 489905 2026-11-08T01:59:01Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502043 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Nissan Motor Co., Ltd. | native_name = 日産自動車株式会社 | native_name_lang = ja | romanized_name = Nissan Jidōsha Kabushiki-gaisha | logo = [[File:Nissan Corporation Logo cropped 01.png|250px|center]] | image = [[File:NISSAN GLOBAL HEADQUARTERS.jpg|250px]] | image_caption = Nissan global headquarters in Yokohama, Japan | type = Public | traded_as = {{tyo|7201}}<br />{{OTCPink|NSANY}} | country = Japan | company_slogan = | foundation = {{Start date and years ago|1933|12|26}} | founder = Masujiro Hashimoto<br />Kenjiro Den<br />Rokuro Aoyama<br />Meitaro Takeuchi<br />[[Yoshisuke Aikawa]] | location = [[Nishi-ku, Yokohama]], Japan <small>(Officially registered in [[Kanagawa-ku, Yokohama]], [[Kanagawa Prefecture]])</small> |area_served = Worldwide | key_people = [[Carlos Ghosn]] <small>([[Chairman]], [[President]] & [[Chief Executive Officer|CEO]])</small><ref name=bios>{{cite web |url=http://www.nissan-global.com/EN/COMPANY/PROFILE/EXECUTIVE/ |title=Executive Bios |publisher=Nissan |accessdate=9 July 2013 |archive-date=5 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705103711/http://www.nissan-global.com/EN/COMPANY/PROFILE/EXECUTIVE/ |deadurl=yes }}</ref><br />[[Toshiyuki Shiga]] <small>(Vice Chairman)</small><ref name=bios/><ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2013/11/01/nissan-earnings-management-idINDEE9A003J20131101|title=Nissan announces management makeover, COO Shiga to become vice chairman|publisher=Reuters|date=1 November 2013|accessdate=15 December 2013|archive-date=15 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215101018/http://in.reuters.com/article/2013/11/01/nissan-earnings-management-idINDEE9A003J20131101|deadurl=yes}}</ref><br />Hiroto Saikawa <small>(EVP)</small><ref name=wardsreshuffle>{{cite web |url=http://wardsauto.com/management-amp-strategy/nissan-reshuffles-top-leadership-after-underwhelming-q2-results|title=Nissan Reshuffles Top Leadership After Underwhelming Q2 Results|publisher=WardsAuto |date=1 November 2013 |accessdate=15 December 2013}}</ref><br />Philippe Klein <small>(EVP)</small><ref>{{cite web |url=http://europe.autonews.com/article/20140902/ANE/140909991/0/SEARCH |title=Renault names new product planning, Russia chiefs |publisher=Automotive News Europe |date=2 September 2014 |accessdate=23 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402155421/http://europe.autonews.com/article/20140902/ANE/140909991/0/SEARCH |archivedate=2 April 2015 |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nissan-global.com/EN/NEWS/2014/_STORY/140902-01-e.html |title=Nissan Appoints Philippe Klein Chief Planning Officer |publisher=Nissan |date=2 September 2014 |accessdate=23 September 2014 |archive-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912191246/http://www.nissan-global.com/EN/NEWS/2014/_STORY/140902-01-e.html |deadurl=yes }}</ref><br />[[Trevor Mann]] <small>(EVP)</small><ref name=wardsreshuffle/> | industry = [[Automotive industry|Automotive]]<br />[[Financial services]] | products = Automobiles, [[Luxury car|luxury vehicles]], [[commercial vehicle]]s, [[outboard motor]]s, [[forklift truck]]s |divisions = Nissan<br>[[Infiniti]]<br />[[NISMO]]<br />[[Datsun]] | subsid = {{Collapsible list|title=List|'''Transportation:'''<br />Nissan Commercial Vehicles<br />[[Nissan China]]<br />[[Venucia]] (50%)<br />[[Nissan Shatai]] (43%)<br />'''Other:'''<br />[[Nissan Forklift]]<br />[[Nissan Marine]]<br />[[Autech]]<br />'''International:'''<br />[[Nissan Motor India Private Limited|Nissan India]]<br />[[Nissan Motor Manufacturing UK]]<br />[[Ghandhara Nissan Limited]]<br />[[Nissan Motor Indonesia]]<br />[[Nissan USA]]<br />[[Nissan Canada]]<br />[[Automotive industry in Mexico#Nissan|Nissan Mexico]]}} | market cap = | production = {{increase}} 4,950,924 units (''2013'')<ref name="2013_Production">{{cite web |url=http://www.nissan-global.com/EN/NEWS/2014/_STORY/140129-01-e.html |title=Nissan Production, Sales and Export Results for December 2013 and Calendar Year 2013 |publisher=Nissan |date=28 January 2014 |accessdate=13 May 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219145544/http://www.nissan-global.com/EN/NEWS/2014/_STORY/140129-01-e.html |deadurl=yes }}</ref> | revenue = {{increase}} {{yen|11.43 trillion|link=yes}} (FY2013)<ref name="FY2013">{{cite web |url=http://www.nissan-global.com/EN/NEWS/2014/_STORY/140512-01-e.html |title=Nissan reports net income of 389 billion yen for FY2013 |publisher=Nissan |date=12 May 2014 |accessdate=13 May 2014 |archive-date=14 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514010909/http://www.nissan-global.com/EN/NEWS/2014/_STORY/140512-01-e.html |deadurl=yes }}</ref> | owner = [[Renault]] (43.4%) | operating_income = {{increase}} {{yen|605.7 billion}} (FY2013)<ref name="FY2013" /> | net_income = {{increase}} {{yen|389.0 billion}} (FY2013)<ref name="FY2013" /> | aum = <!-- Only used with financial services companies --> | assets = {{increase}} {{yen|14.7 trillion}} (FY2013)<ref name="FY2013" /> | equity = {{increase}} {{yen|4.79 trillion}} (FY2013)<ref>{{cite web |url=http://www.nissan-global.com/EN/DOCUMENT/PDF/FINANCIAL/ABSTRACT/2013/2013results_financialresult_627_e.pdf |title=FY2013 Financial Results |publisher=Nissan |date=12 May 2014 |accessdate=13 May 2014 |format=PDF |archive-date=14 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514005027/http://www.nissan-global.com/EN/DOCUMENT/PDF/FINANCIAL/ABSTRACT/2013/2013results_financialresult_627_e.pdf |deadurl=yes }}</ref> | num_employees = 160,530 (consolidated, June 2013)<ref>{{cite web|url=http://www.nissan-global.com/EN/COMPANY/PROFILE/|title=Outline of company|accessdate=28 January 2013|date=June 2013|archive-date=15 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110315093729/http://www.city.yokohama.jp/me/nishi/|deadurl=yes}}</ref> | homepage = {{URL|www.nissan-global.com}} | intl = yes }} [[File:Nissan logo.svg|right|Nissan Logo]] '''निस्सान् मोटार् कम्पनि लिमिटेड्''' (Nissan Motor Company Ltd ) (Japanese: 日産自動車株式会社 Nissan Jidōsha Kabushiki-gaisha) काचित् जपानीया मोटार्वाहननिर्माणसंस्था । [[Image:Nissan GT-R 01.JPG|thumb|210px|left|निस्सान् जि टि आर् २००९]] २०११ तमस्य वर्षस्य सर्वेक्षणानुगुणं निस्सान्संस्था जगति वाहननिर्मात्रीषु महासंस्थासु षष्ठे स्थाने अतिष्ठत् । आदौ '''दत्सुन्'''वाणिज्यनाम्ना स्वीयानि वाहनानि विपणिं प्रति प्रेषयति स्म । २०११ तमे वर्षे अस्याः संस्थायाः जागतिककेन्द्रकार्यालयः योकोहमे विद्यमानं निशिकुं प्रति परिवर्तितम् । ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.nissan-global.com/EN/index.html Nissan Global website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207144044/http://www.nissan-global.com/EN/index.html |date=2010-12-07 }} [[वर्गः:वाणिज्यसंस्थाः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 0iywyglgu57oup63fcvsa2a25vwvbn9 0 27430 502021 487799 2026-11-07T23:53:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502021 wikitext text/x-wiki '''गर्भ-उपनिषत्''' कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत् । *[https://web.archive.org/web/20250423071808/http://www.omtemple.com/files/kak/GarbhaUpanishad.pdf ] [[वर्गः:यौगिक-उपनिषदः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] {{ Infobox settlement | name = गर्भ-उपनिषत् | image_skyline = 9-Week Human Embryo from Ectopic Pregnancy.jpg | image_caption = }} == सम्बद्धाः लेखाः == * [[उपनिषद्]] * [[वेदान्तः]] * [[वेदः]] * [[संस्कृतम्]] ixo9q80qcizz0vqj6v8j8920jg9u09w 0 27526 502019 487685 2026-11-07T23:49:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502019 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement | name = खण्डवामण्डलम् | native_name = Khandva District | other_name = | settlement_type = खण्डवा जिला | image_map = MP Khandwa district map.svg | map_caption = मध्यप्रदेश राज्यस्य मानचित्रे खण्डवामण्डलम् | image_skyline = खण्डवामण्डलम्_(पूर्वनिमाड).JPG | image_alt = खण्डवामण्डलम् | image_caption = '''खण्डवामण्डलस्य नयनाभिरामदृश्यम्''' | established_title = <!-- Established --> | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = राज्यम् | subdivision_name1 = [[मध्यप्रदेशः]] | subdivision_type2 = उपमण्डलानि | subdivision_name2 = [[खण्डवा]], पुनासा, हरसुद, पन्धाना, खलवा | subdivision_type3 = विस्तारः | subdivision_name3 = ७,३५२ च. कि. मी. | subdivision_type4 = जनसङ्ख्या (२०११) | subdivision_name4 = १३,१०,०६१ | timezone1 = भारतीयमानसमयः (IST) | utc_offset1 = +५:३० | blank_name_sec2 = लिङ्गानुपातः | blank_info_sec2 = पु.-५०%, स्त्री.-४७% | blank2_name = साक्षरता | blank2_info = ६६.३९% | blank3_name = भाषाः | blank3_info = [[हिन्दी]], [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लं]] च | website = http://khandwa.nic.in/ | footnotes = }} '''खण्डवामण्डलम्''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|k|h|ə|n|d|ə|v|aː|m|ə|n|d|ə|l|ə|m}}) ({{lang-hi|खंडवा जिला}}, {{lang-en|Khandwa district}}) इत्येतत् [[भारतम्|भारतस्य]] मध्यभागे स्थितस्य [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशराज्यस्य]] [[इन्दौरमण्डलम्|इन्दौर]]विभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति [[खण्डवा]] इति नगरम् । == भौगोलिकम् == खण्डवामण्डलस्य विस्तारः ७३५२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशराज्यस्य]] पश्चिमभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे [[बैतूलमण्डलम्|बैतूलमण्डलं]], पश्चिमे [[खरगौनमण्डलम्]], उत्तरे [[देवासमण्डलम्|देवासमण्डलं]], दक्षिणे [[बुरहानपुरमण्डलम्]] अस्ति । तत्र नर्मदा नदी वर्तते । == जनसङ्ख्या == २०११ जनगणनानुगुणं खण्डवामण्डलस्य जनसङ्ख्या १३,१०,०६१ अस्ति । अत्र ६,७४,३२९ पुरुषाः, ६,३५,७३२ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १७८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १७८ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २१.५०% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४३ अस्ति । अत्र साक्षरता ६६.३९% अस्ति । == उपमण्डलानि == अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि- [[खण्डवा]], पुनासा, हरसुद, पन्धाना, खलवा । ==वीक्षणीयस्थलानि== ===ओङ्कारेश्वरमन्दिरम्=== इदं स्थलं [[नर्मदानदी|नर्मदायाः]] तटे अस्ति । इदं मन्दिरं [[खण्डवा]]-नगरात् ७५ कि. मी. दूरे स्थितमस्ति । इदं [[हिन्दु]]जनानां पवित्रस्थलम् अस्ति । [[द्वादशज्योतिर्लिङ्गानि|द्वादशज्योतिर्लिङ्गेषु]] अन्यतमम् अस्ति तत्रस्थं शिवलिङ्गम् । बहवः भक्तजनाः प्रतिवर्षं दर्शनार्थं तत्र गच्छन्ति । वैदेशिकाः अपि तत्र भ्रमणार्थं गच्छन्ति । तत्रैव [[आदिशङ्कराचार्यः|आद्यगुरुशङ्कराचार्य]]स्य गुहा अस्ति । इदं स्थलं द्वीपवत् जलावृतम् अस्ति । ===सागर-जलबन्धः=== अयं जलबन्धः पुनासा-उपमण्डलस्य समीपे नर्मदानगरे अस्ति । अयं जलबन्धः [[खण्डवा]]-नगरात् ६१ कि. मी. दूरे अस्ति । जलबन्धस्य दृश्यं रमणीयम् अस्ति । ===तुलजाभवानीमाता-मन्दिरम्=== इदं मन्दिरं ’दादाजी दरबार’ इत्यस्य पार्श्वे स्थितमस्ति । अस्मिन् मन्दिरे तुलजाभवानीमातुः सुन्दरा प्रतिमा अस्ति । अस्य मन्दिरस्य विषये अनेकाः पौराणिककथाः सन्ति । इदं मन्दिरं भगवतः [[रामः|रामस्य]] कालस्य अस्ति । प्रतिवर्षं [[नवरात्रोत्सवः|नवरात्रि]]पर्वणि तत्र नवदिवसीयः उत्सवः भवति । अनेकाः भक्तजनाः तत्र दर्शनार्थं गच्छन्ति । ===नागचुन-जलबन्धः=== अयं जलबन्धः [[खण्डवा]]-नगरात् ७ कि. मी. दूरे अस्ति । अयं जलबन्धः नगरस्य निकटतमं विहारस्थलमस्ति । ततः [[खण्डवा]]-नगरजनाः पेयजलं प्राप्नुवन्ति । जलबन्धं परितः विहारार्थम् अन्यान्यपि स्थलानि सन्ति । अस्मिन् मण्डले नवचण्डीदेवी धाम, दादा धूनी वाले बाबा खण्डवा इत्यादीनि प्रमुखानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । {{Geographic location |Center = {{PAGENAME}} |East = [[बैतूलमण्डलम्]] |West = [[खरगौनमण्डलम्]] |North = [[देवासमण्डलम्]] |South = [[बुरहानपुरमण्डलम्]] }} {{मध्यप्रदेशराज्यम्}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Khandwa district‎|{{PAGENAME}}}} http://khandwa.nic.in/ <br> http://www.census2011.co.in/census/district/333-east-nimar.html <br> https://web.archive.org/web/20140609010716/http://www.bharatbrand.com/english/mp/districts/Khandwa/Khandwa.html [[वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य मण्डलानि]] {{शिखरं गच्छतु}} 9pqzb8kp00gz4m5a6xnqfr748h47309 0 28192 502042 500739 2026-11-08T01:57:29Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502042 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency |agency_name = नैशनल् एरोनॉटिक्स् एण्ड् स्पेस् एडमिनिस्ट्रेशन्<br /> (NASA) |abbreviation = NASA |logo = NASA logo.svg |logo_width = 220px |logo_caption = नासा संस्थायाः प्रतीकचिह्नम्<br />घोषः- ''For the Benefit of All''<ref name="motto">{{cite web |url=http://www.lightmillennium.org/2004_newyear/gokoglu_nasa_stands_forall.html |title=नासा "for the benefit of all."— Dr. Süleyman Gokoglu महोदयेन सह साक्षात्कारः|publisher=The Light Millennium |year=२००७ |author=Lale Tayla and Figen Bingul}}</ref> |seal = NASA seal.svg |seal_width = 160px |seal_caption = नासा संस्थायाः मुद्रा |picture = Flag of the National Aeronautics and Space Administration.svg |picture_width = 160px |picture_caption = नासा संस्थायाः ध्वजः |formed = {{Start date and years ago|df=yes|1958|7|29}} |preceding1 = नैशनल् एड्वैज़री कमिटी फ़र् एरोनॉटिक्स् <br /> (NACA) (१९१५–१९५८)<ref name="CentNACA">[http://www.centennialofflight.gov/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm यु.एस्. सेन्टेन्नियल् अफ़् फ्लैट् कमिशन्, NACA]. Centennialofflight.gov. परिशोधितम् २०११-११-०३.</ref> |jurisdiction = [[अमेरिका]]सर्वकारः |headquarters = [[वाशिङ्ग्टन् डि सि|वाशिङ्गटन्, डि.सि.]] |latd=38 |latm=52 |lats=59 |latNS=N |longd=77 |longm= 0 |longs=59 |longEW=W |region_code=US-DC |employees = १८,१००+<ref>{{cite web |url=http://wicn.nssc.nasa.gov/cognos/cgi-bin/ppdscgi.exe?BZ=1AAABF64VOFoABEwU6VFChhEnYeaEGVJHTJm5v_68kbPGbN_Ysq3BgCPnjZk0bMqYEBKlRxkYMEjE7IMRsw0SJEj21eyu~7_514lZMgWzaCmQCMKG7bcibeCweZOn7FVg5Hji9gZE6tDJ_~ZM0w0PnTJuyJQh_4pJmTB2q7suhjaxaXLmuoTNL06mTBl6W~sDZ9fM25SJ2Sf2VUy6yqm9ZBINr49wiOllxmpiP2l3wD9= |title=नासा कार्यशक्तिः (प्रारूपम्) |publisher=नासा |date=जानवरी ११, २०११ |accessdate=डिसेम्बर् १७, २०१२}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |budget = US$१७.८&nbsp;बिलियन् (वित्तवर्षम् २०१२)<ref>{{cite web|url=http://news.discovery.com/space/nasa-2012-budget-ups-downs-111202.html|title=नासायाः बजेट् २०१२|last=टैटल्|first=एमि|date=डिसेम्बर् २, २०११|publisher=डिस्कवरी न्युज़्|accessdate=जनवरी ३०, २०१२|archive-date=2012-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114061543/http://news.discovery.com/space/nasa-2012-budget-ups-downs-111202.html|deadurl=yes}}</ref><br /> |chief1_name = चार्ल्स् फ़्रैन्क् बोल्डेन् |chief1_position = नासा संस्थायाः प्रशसकः |chief2_name = |chief2_position = उपप्रशासकः |website = [http://www.nasa.gov/ NASA.gov] }} '''नैशनल् एरोनॉटिक्स् एण्ड् स्पेस् एडमिनिस्ट्रेशन्''' ([[संस्कृतम्|संस्कृतानुवादः]]-''राष्ट्रियवैमानिक-अन्तरिक्षप्रशासनम्''; {{lang-en|National Aeronautics and Space Administration}}) अथवा '''नासा''' (सङ्क्षिप्तनाम) ({{lang-en|NASA}}) [[अमेरिका]]देशस्य एका अन्तरिक्षगवेषणा संस्था । १९५८ तमे वर्षे अस्याः संस्थायाः संरचना अभवत् । नासा इत्येव संक्षिप्तनाम्ना अस्याः ख्यातिः । नासायाः मुख्यकार्यालयः [[वाशिङ्ग्टन् डि सि|वाशिङ्गटन्, डि.सि.]] नगरे अस्ति । १९५८ तमवर्षस्य २९ तमे दिनाङ्के नैशनल् एड्वैज़री कमिटी फ़र् एरोनॉटिक्स् (NACA) इति अन्तरिक्षसंस्थायाः अवलुप्तिं कृत्वा [[अमेरिका]]सर्वकारः '''नैशनल् एरोनॉटिक्स् एण्ड् स्पेस् एक्ट्'''<ref name="act1">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/offices/ogc/about/space_act1.html|title=The National Aeronautics and Space Act|accessdate=29 August 2007|publisher=NASA|year=2005|author=NASA}}</ref><ref name="NacaNASA">{{cite book| author = Bilstein| last = Lucas| first = William R.| title = From naca to nasa| url = http://history.nasa.gov/SP-4206/ch2.htm#32| accessdate = 27 May 2009| date = 1989-07| publisher = NASA| isbn = 978-0-16-004259-1| pages = 32–33 }}</ref> माध्यमेन नासा इति संस्थायाः संरचनाम् अकरोत् । नासायाः बहुसफलकार्येषु अपोलो चन्द्रयात्रा अन्यतमा<ref name="do1">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/about/highlights/what_does_nasa_do.html|title=What Does NASA Do?|accessdate=29 August 2007|publisher=NASA|year=2005|archive-date=1 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401203301/http://www.nasa.gov/about/highlights/what_does_nasa_do.html|deadurl=yes}}</ref><ref name="New Heavy-lift Rocket Will Take Humans Far Beyond Earth">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2011/sep/HQ_11-301_SLS_Decision.html|title=NASA Announces Design For New Deep Space Exploration System|publisher=NASA|first=NASA|last=Release:11-301|date=14 September 2011|accessdate=14 September 2011}}</ref><ref name="NASA Briefing on Deep Space Launch System">{{cite web|url=http://www.c-span.org/Events/Press-Conference-on-the-Future-of-NASA-Space-Program/10737424158/|title=Press Conference on the Future of NASA Space Program|publisher=c-span.org|first=C-Span|last=VideoLibrary|date=14 September 2011|accessdate=14 September 2011|archive-date=8 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208145214/http://www.c-span.org/Events/Press-Conference-on-the-Future-of-NASA-Space-Program/10737424158/|deadurl=yes}}</ref><ref name="Space & Cosmos">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/09/15/science/space/15nasa.html?pagewanted=1&_r=1|title=NASA Unveils New Rocket Design|publisher=nytimes.com|first=The|last=NewYorkTimes|date=14 September 2011|accessdate=14 September 2011}}</ref>। ==इतिहासः== १९४६ तमे वर्षे 'एरोनॉटिक्स् ( NACA ) राष्ट्रियमन्त्रालयः 'सुपर्सनिक् बेल् एक्स्-१ रकेट्' विमानं प्रथमवारं परीक्षाम् अकरोत्<ref name="NACAसुपर्सनिक् बेल् एक्स्-१ रकेट्">{{cite web|url=http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20100025896_2010028361.pdf |title=एरोनॉटिक्स् ( NACA ) राष्ट्रियमन्त्रालयः एवं 'सुपर्सनिक् बेल् एक्स्-१' विमानम् |accessdate=सेप्टेम्बर् ३०, २०११|publisher=नासा}}</ref>। १९५७-५८ समयकालः 'अन्ताराष्ट्रिय-भौगलिकसंवत्सरः' इति उत्घोषितः आसीत् । तन्निमित्तं अमेरिकादेशेस्य 'व्यान्-गार्ड्' इति नाम्ना विशेषप्रकल्पः आसीत् । १९५७ तमवर्षस्य ४ दिनाङ्के विश्वस्य प्रथमकृत्रिम-उपग्रहः (स्पुट्निक् १) सोवियेत्-रशियादेशेन प्रेषणानन्तरम् अन्तरिक्षशोधविषये अमेरिकादेशः अत्युत्साही आसीत् । अमेरीकीयकंग्रेस्-पक्षः NACAविभागस्य नेतारम् आहूय अविलम्बेन तथा क्षिप्रवेगेन कर्मान् समापयितुम् उक्तवान् । स्पुट्निक् सङ्कटम् (''Sputnik crisis'') इति नाम्ना ख्यातः अयं कालः । अमेरिकादेशस्य राष्ट्रपतिः डोयैट् डि ऐजेन्हावर् एवं तस्य मन्त्रिमण्डलः अन्तरिक्षशोधकार्यविषये तेषां चिन्तनं प्रकटितवन्तः । प्रधानतः NACA संस्थायाः अधीने अन्तरिक्षशोधनिमित्तम् एकस्य नूतनस्वतन्त्रविभागस्य संरचना । समकालैव १९५८ तमे वर्षे 'उन्नतगवेषणा-प्रकल्पसंस्था'(Advanced Research Projects Agency (ARPA)) अमेरिकादेशस्य सामरिकसहाय्यार्थं निर्मितम्<ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books/about/Fiscal_year_1958_supplemental_military_c.html?id=N-IPAAAAIAAJ |title=Supplemental military construction authorization (Air Force).: Hearings, Eighty-fifth Congress, second session, on H.R. 9739. |date=21, 24 January 1958 |author1=Subcommittee on Military Construction |first1=United States. Congress. Senate. Committee on Armed Services}}</ref> । १९५८ तमवर्षस्य जुलैमासस्य २९ तमे दिनाङ्के राष्ट्रपतिना डोयैट् डि ऐजेन्हावर् महोदयेन 'नैशनल् एरोनॉटिक्स् एण्ड् स्पेस् एक्ट्' इति प्रस्तावपत्रे हस्ताक्षरम् कृत्वा नासायाः निर्माणम् अकरोत् । वस्तुतः १९५८ तमवर्षस्य अक्टोबर् मासस्य २९ तमे दिनाङ्के शुभारम्भदिवसः । ४६ वर्षपुरातनीं संस्थां विलोप्य नासायाः प्रारम्भः आसीत् । प्रारम्भे अस्याः संस्थायाः ८,००० कार्यकर्तारः आसन् । नासायाः वार्षिक-अर्थसङ्कल्पः आसीत् $१०० मिलियन्(यु एस् डलर्) । तदा नासा अन्तरिक्षकेन्द्रे त्रिणि प्रधानगवेषणागाराणि ('लेङ्गली'वैमानिकगवेषणागारं, विशेषवैमानिकगवेषणागारं तथा ल्युस् फ्लैट् परिचालना गवेषणागारम्) तथा द्वे लघुपरीक्षणकेन्द्रे आस्ताम्<ref name="Glennan">{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/Biographies/glennan.html|title=T. KEITH GLENNAN|publisher=NASA|date=4 August 2006|accessdate=15 July 2009|archive-date=8 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080708214210/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/Biographies/glennan.html|deadurl=yes}}</ref>। १९५९ तमे वर्षे राष्ट्रपतिः ऐजेन्हावर् महोदयः [[commons:Logos of NASA|'नासा'प्रतीकचिह्नं]] अनुमोदितवान्<ref name="order">[[s:Executive Order 10849|Executive Order 10849 (Wikisource)]]</ref>। ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{commons category|नासा}} {{wikisource|नैशनल् एरोनॉटिक्स् एण्ड् स्पेस् एक्ट्}} ;साधारणतथ्यानि * [http://www.nasa.gov/ नासा मुख्यपृष्ठम्] * [http://www.nasa.gov/offices/nesc/home/index.html नासा Engineering तथा प्रतिरक्षाकेन्द्रम्] * [http://nix.nasa.gov/ नासाछायाचित्राणि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101112212813/http://nix.nasa.gov/ |date=2010-11-12 }} तथा [http://www.nasaimages.org/ नासाचित्राणि] * [http://www.nasa.gov/multimedia/nasatv/नासा दूरदर्शनम्]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} तथा [http://www.nasa.gov/multimedia/podcasting/ नासा पड्कैस्ट्स्] * {{Twitter|NASA|@NASA}} * [http://www.nasawatch.com/ नासा अवलोकनं (जालस्थानम्)]{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nasa.gov/missions/highlights/schedule.html नासायाः भविष्यत् मिशन् समूहः] * [http://eol.jsc.nasa.gov/sseop/clickmap/ महाकाशचारिणां प्रवेशद्वारम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209144739/http://eol.jsc.nasa.gov/sseop/clickmap/ |date=2014-12-09 }} * [http://eisenhower.archives.gov/Research/Finding_Aids/N.html नासा तथ्यसमूहः(अन्तरिक्षयोजनाः १९५३-६२), डोयैट् डि ऐजेन्हावर् ग्रन्थालयः] * [http://eisenhower.archives.gov/research/online_documents/nasa.html नासायाः प्रारम्भिकेतिहासः, डोयैट् डि ऐजेन्हावर् ग्रन्थालयः ] * [http://www.ourarchives.wikispaces.net/National+Aeronautics+and+Space+Administration+Records+Available+at+the+National+Archives+at+Atlanta नैशनल् अर्कैवस् (अट्लन्टा) इति संग्रहनालये नासाशोधकार्यविवरणी उपलभ्यते] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224041121/http://www.ourarchives.wikispaces.net/National+Aeronautics+and+Space+Administration+Records+Available+at+the+National+Archives+at+Atlanta |date=2012-12-24 }} * नासायाः तन्त्रविषये आलेखः (तथा च अन्य स्वतन्त्रसंस्थाः) संरक्षितमस्ति [http://www.technicalreports.org/ तन्त्रांशलेखाः एवं चित्रागारम् (Technical Report Archive and Image Library (TRAIL)] ;अधिकज्ञानार्थम् * [http://science.howstuffworks.com/nasa.htm How NASA works on howstuffworks.com] * [http://www.nasa.gov/audience/forkids/home/index.html NASA for Kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417120719/http://www.nasa.gov/audience/forkids/home/index.html |date=2021-04-17 }} * [http://history.nasa.gov/ NASA History Division] * [http://www.nasa.gov/mission_pages/exploration/main/this_month_main.html Monthly look at Exploration events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131121001742/http://www.nasa.gov/mission_pages/exploration/main/this_month_main.html |date=2013-11-21 }} * [http://nodis3.gsfc.nasa.gov/ NODIS: NASA Online Directives Information System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160626213509/http://nodis3.gsfc.nasa.gov/ |date=2016-06-26 }} * [http://ntrs.nasa.gov/ NTRS: NASA Technical Reports Server] * [https://web.archive.org/web/20130503091652/http://history.nasa.gov/launiuspharticle.pdf NASA History and the Challenge of Keeping the Contemporary Past] * [http://www.spacebusiness.com/quest "Quest: The History of Spaceflight Quarterly"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019182746/http://www.spacebusiness.com/quest/ |date=2014-10-19 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=e7DEw70LVWs We Are The Explorers], NASA Promotional Video [[वर्गः:वैज्ञानिकसंस्थाः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 150wi7zr38rlgm3sth6vsdv7fu9r48k 0 35976 502060 491526 2026-11-08T03:17:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502060 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} [[सञ्चिका:Acharya Shree Bhikshu Painting.jpg|लघुचित्रम्|भिक्षुः आचार्यः]] <!-- अस्य लेखस्य tagging and coding अवशिष्टमस्ति --> <!-- {{Infobox person | honorific_prefix = | name = | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | disappeared_date = | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date = | death_place = | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = | monuments = | residence = | nationality = | other_names = | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = | notable_works = | style = | influences = | influenced = | home_town = | salary = | net_worth = | height = | weight = | television = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | religion = | denomination = | criminal_charge = | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = | partner = | children = | parents = | relatives = | callsign = | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | website = | footnotes = | box_width = }} --> '''भिक्षुः आचार्यः''' ({{IPA audio link|भिक्षुः आचार्यः.ogg}}{{IPAc-en|ˈ|b|h|ɪ|k|S|h|ʊ|h|ʊ|_|aː|x|aː|r|j|ə|h|ə}}) ({{lang-hi|भिक्षु आचार्य}}, {{lang-en|Bhikshu Acharya}}) तेरापन्थ-सम्प्रदायस्य संस्थापकः प्रवर्तकश्च आसीत् <ref>{{cite web|title=आचार्य भिक्षु|url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi|publisher=terapanthinfo.com|accessdate=16 December 2014|archive-date=9 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi|deadurl=yes}}</ref>। सः 'श्रमण'-परम्परायाः महान् संवाहकः आसीत् । तेन एव तेरापन्थ-सम्प्रदायाय सम्पूर्णे [[भारतम्|भारते]] प्रचारः कृतः । तदनन्तरं तस्मिन् सम्प्रदाये बहवः आचार्याः अभवन् । सर्वे तेरापन्थ-सम्प्रदायस्य अनुयायिनः भिक्षु-आचार्यस्य पूजां कुर्वन्ति । तथा च सम्पूर्णे [[भारतम्|भारते]] <nowiki/>अयं भिखणजी इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः जातः<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> । अयं जैनसम्प्रदायस्य महान् आचार्यः आसीत् । जन्मना एव अयं साधुविचारकः आसीत् । स्थानकवासी-सम्प्रदायस्य आचार्यरघुनाथस्य निर्देशानुसारं तेन स्थानकवासी-सम्प्रदायस्य साधुत्वम् अङ्गीकृतम् । ==जन्म, परिवारश्च== आचार्यभिक्षोः जन्म ई. स. १७२६ तमे वर्षे जुलाई-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के, १७८३ तमे विक्रमसंवत्सरे आषाढ-मासस्य शुक्लपक्षस्य त्रयोदश्यां तिथौ अभवत्<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |archivedate=9 April 2016 |deadurl=yes }}</ref> । [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थान]]<nowiki/>-राज्यस्य [[मारवाड]]<nowiki/>-क्षेत्रस्य कण्टालिया-नामके ग्रामे तस्य जन्म अभवत् । तस्य पितुः नाम शाह बल्लुजी इति , तथा च मातुः नाम दीपाबाई इति आसीत् । अयम् ओसवाल-ज्ञातीयः, सकलेचा-वंशीयः च आसीत् । <ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref>भिक्षोः पूर्वाश्रमस्य नाम (जन्मनाम) भीखण इति आसीत् । ==सामान्यजीवनम्== प्रारम्भादेव तस्य व्यक्तित्वं साधारणम् एव आसीत् । तत्कालीनायाः परम्परयाः अनुसारं लघुवयसि एव तस्य विवाहः जातः<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> । वैवाहिके जीवने सति अपि सः वैराग्यमयं जीवनं जीवितुम् इच्छति स्म । धर्मं प्रति सः सदैव तत्परः आसीत् । तस्य पत्निः अपि धार्मिका आसीत् । तौ द्वौ दीक्षां प्राप्तुम् इच्छतः स्म । किन्तु किञ्चित् समयान्तरे तस्य पत्न्याः देहावसानम् अभवत् । तदनन्तरं सः स्वयमेव दीक्षां प्राप्तुं जागतिकः अभवत् । परन्तु दीक्षायै तस्य मातुः आज्ञा नासीत् । तत्कालीनस्य स्थानकवासी-सम्प्रदायस्य आचार्यस्य रघुनाथस्य कथनानुसारं भिक्षुणा मातुः आज्ञा प्राप्ता । माता रघुनाथाचार्यम् उक्तवती यत् – “अहं कथं दीक्षायै आज्ञां दातुं शक्नोमि ? यदा भिक्षुः मम गर्भे आसीत्, तदैव अहं सिंहस्य स्वप्नं दृष्टवती आसम्<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> । तस्य स्वप्नस्य अनुसारम् अयं कस्यचित् देशस्य राजा भविष्यति । [[सिंहः पशुः|सिंहः]] इव पराक्रमी अपि भविष्यति” इति । तदा आचार्येण उक्तं यत् – “ राजा एकस्मिन् देशे एव पूज्यते । किन्तु तव पुत्रस्य साधुत्वे सति सम्पूर्णे जगति तस्य पूजा भविष्यति” इति । अतः अन्ते भिक्षोः माता रघुनाथाचार्यस्य कथनानुसारं दीक्षायै अनुमतिम् अददात्<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> । ==साधुजीवनम्== ई. स. १७५१ तमे वर्षे, १८०८ तमे विक्रमसंवत्सरे मार्गशीर्ष-मासस्य कृष्णपक्षस्य द्वादश्यां तिथौ भिक्षुः आचार्यरघुनाथात् दीक्षां प्रापत्<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> । आचार्यभिक्षोः दृष्टिः, मेधा च सूक्ष्मतमा आसीत् । तत्वस्य गहनतायाः प्राप्तिः तस्य स्वभावः एव आसीत् । किञ्चित् वर्षान्तरे सः जैनशास्त्रज्ञः अभवत् । ई. स. १७५८ तमे वर्षे १८१५ तमे विक्रमसंवत्सरे तस्य मनसि साधुवर्गस्य आचारविचारयोः प्रति क्रान्तेः भावना जागतिका । तेन स्वस्य क्रान्तिपूर्णाः विचाराः आचार्यरघुनाथस्य समक्षं स्थापिताः<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> । वर्षद्वयं यावत् विचारविमर्शः अभवत् । विचारभेदेन निर्णयस्याभावे सति आचार्यभिक्षुः कैश्चित् साधुभिः सह ई. स. १७६० तमे वर्षे १८१७ तमे विक्रमसंवत्सरे चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य नवम्यां तिथौ मारवाड-क्षेत्रस्य बगडी-ग्रामे पृथगभूत्<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> । आचार्यभिक्षोः धर्मक्रान्तेः विरोधः अभवत् । कारणं तस्मिन् काले आचार्यरघुनाथस्य प्रभावः प्रबलः आसीत् । अतः जनैः भिक्षोः सहयोगः न कृतः । ग्राम्यजनैः तेभ्यः साधुभ्यः निवासार्थं स्थानम् अपि न प्रदत्तम् । अतः आचार्यभिक्षुः, अन्ये साधवश्च अन्यत्र विहाराय अगच्छन् । किन्तु चक्रवातेन तेषां मार्गः अवरूद्धः । तदा तैः श्मशाने एव निवासः कृतः आसीत् । यत्र ते साधवः निवासं कृतवन्तः, तत्र जैतसिंह नामाख्यस्य स्मारकम् आसीत् । <ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref>साम्प्रतम् अपि तत् स्मारकं विद्यमानम् अस्ति । सङ्घस्य बहिष्कारेण कोऽपि आचार्यभिक्षोः साहाय्यं न करोति स्म । सर्वे जनाः तस्य विरोधम् एव कुर्वन्ति स्म । किन्तु सः लौहपुरुषः आसीत् । अतः सः तटस्थतया स्वस्य कार्यं करोति स्म । सः सत्यस्य महानुपासकः अपि आसीत् । सः सत्याय स्वस्य प्राणस्य अपि त्यागं कर्तुं शक्नोति स्म । <ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref>ई. स. १७६० तमे वर्षे (वि. सं. १८१७) आषाढ-मासस्य शुक्लपक्षस्य पौर्णिमायां तिथौ मेवाड-क्षेत्रस्य केलवा-ग्रामे द्वादशसाधुभिः सह आचार्यभिक्षुणा शास्त्राधारिता दीक्षा प्राप्ता । तस्मिन् दिने एव तेरापन्थ सम्प्रदायस्य स्थापना अभवत् । तस्मिन् दिने एव आचार्यभिक्षोः नेतृत्वे एकस्य सुसङ्घटितस्य सङ्घस्य निर्माणं जातम् ।<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=16 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> सः सङ्घः तेरापन्थ इति नाम्ना प्रख्यातः अभवत् । ==सङ्घटनस्य नेतृत्वम्== ई. स. १७६० (वि. सं. १८१७) तमवर्षतः ई. सं १७७४ (वि. सं. १८३१) तमं वर्षं यावत् आचार्यभिक्षोः महासङ्घस्य पञ्चदशवर्षीयं जीवनं सङ्घर्षमयम् आसीत् । <ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=17 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref>पञ्चवर्षपर्यन्तम् आहारमपि न प्राप्नोति स्म । कदाचित् आहारः प्राप्नोति स्म कदाचिन्न प्राप्नोति स्म । तस्यां सङ्घर्षमयस्थितौ आचार्यभिक्षुः कठोरतपश्चर्यां, साधनां, शास्त्राणां च गहनाध्ययनं चकार । तेन सङ्घस्य भविष्यत्कालस्य अपि चिन्तनं कृतम् आसीत् । ==उत्तराधिकारी भारमलजी == भारमलजी इत्ययम् आचार्यभिक्षोः प्रमुखः शिष्यः आसीत् । <ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=17 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref>अतः ई. स. १७७५ (वि. सं. १८३२) तमे वर्षे आचार्यभिक्षुणा स्वस्य प्रमुखशिष्यः भारमलजी इत्ययम् उत्तराधिकारीत्वेन उद्घोषितः । तस्मिन् समये एव सः सङ्घस्य मर्यादानां निर्माणम् अपि अकरोत् । तस्मिन् वर्षे एव तेन मार्गशीर्षमासस्य कृष्णपक्षस्य सप्तम्यां तिथौ प्रथमं मर्यादापत्रं लिखितम् आसीत् । तदनन्तरं नूतनमर्यादानां निर्माणं कृतम् । तेन कारणेन सङ्घः सुदृढः जातः । ==आचार्यभिक्षोः अन्तिमं मर्यादापत्रम्== ई. स. १८०२ तमस्य वर्षस्य (वि. सं. १८५९) माघ-मासस्य शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां तिथौ आचार्यः भिक्षुः अन्तिमं मर्यादापत्रं लिखितवान् आसीत् <ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=17 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref>। सङ्घे एकः एव आचार्यः स्यात् इति नियमेन सङ्घस्य शक्तिः वर्धिता जाता । तेन सङ्घटनं सुदृढं जातम् । सम्प्रदाये सर्वेषां साधूनां पृथक्-पृथक् शिष्याः भवन्ति स्म । किन्तु अन्तिमे मर्यादापत्रे सर्वेषां शिष्याणाम् एकः एव आचार्यः स्यात् इति लिखितम् आसीत् । अतः स्वशिष्यपरम्परायाः विच्छेदः जातः । भविष्यत्कालस्य आचार्यस्य निर्वाचनस्य अधिकारः अपि वर्तमानाचार्याय एव प्रदत्तम् आसीत् । साम्प्रते काले तेरापन्थ-सम्प्रदायसङ्घः अनुशासितः, मर्यादितः, व्यवस्थितः च धर्मसङ्घः अस्ति । अस्य श्रेष्ठकार्यस्य सम्पूर्णः श्रेयः आचार्यभिक्षवे एव अस्ति<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=17 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> । ==आचार्यभिक्षोः विचारवैशिष्ट्यम्== आचार्यभिक्षोः मौलिकानि चिन्तनानि समाजाय शुभचिन्तकानि भवन्ति स्म । सः हिंसा, दया, दान इत्यादिषु विषयेषु निरन्तरं चिन्तनं करोति स्म । तेषां विषयाणां सः व्याख्यां कृतवान् । तस्य व्याख्याः वैज्ञानिकाः भवन्ति स्म<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=17 December 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |archivedate=9 April 2016 |deadurl=yes }}</ref> । आचार्यभिक्षुः अहिंसायाः उपासकः आसीत् । सः कदापि हिंसां नेच्छति स्म । पञ्चेन्द्रियजीवेभ्यः एकेन्द्रियप्राणिनां हननं कर्तव्यम् इति आचार्यभिक्षोः दृष्ट्या अनुचितम् आसीत् । आगमेषु अस्य विरोधः अपि कृतः अस्ति<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=17 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> । अध्यात्मने, व्यवहाराय च तस्य विचारः अपि भिन्नः एव आसीत् । दयादानयोः विषये लौकिकः, लोकोत्तरश्च भेदः प्रस्तुत्य आचार्यभिक्षुणा जैनसमाजे प्रचलितानां मान्यतानां समक्षं नूतनं चिन्तनं प्रस्थापितम् । <ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=17 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> तस्मिन् समये समाजस्य मापदण्डः दयादानयोः आधारितः आसीत् । दयादानाभ्याम् एव सर्वोपलब्धिः पुण्योपलब्धिः वा भविष्यति इति मान्यता आसीत् । आचार्यभिक्षुणा लौकिकदयादानयोः व्यवस्थायाः सम्बन्धः कर्तव्यसहयोगाभ्यां सह कारितः । अनया प्रक्रिया मौलिकस्य सत्यस्य आच्छादनं निरस्तीकृतम् । साध्यसाधनयोः विषये अपि तस्य दृष्टिकोणः स्पष्टः एव आसीत् । सुखसाधनाभ्याम् एव सुखसाध्ययोः प्राप्तिः शक्या इति तस्य मतम् आसीत् । <ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=17 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref>तेन उक्तं यत् – यानि वस्त्राणि रक्तेन सह संसर्गीभूतानि सन्ति तानि वस्त्राणि कदापि शुद्धिं न प्राप्नुवन्ति । तथैव यस्य मनुष्यस्य प्रवृत्तिः हिंसा प्रधाना वर्तते, तस्मै पवित्रलक्ष्यस्य प्राप्तिर्न भवति । ==कवित्वेन आचार्यभिक्षुः== आचार्यभिक्षुः एकः कविः, साहित्यकारश्चापि आसीत् । <ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=17 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref>सः [[राजस्थानी]]<nowiki/>-भाषायां ३८००० पद्यानां रचनाम अपि कृतवान् । तया रचनया जैनसाहित्यं समर्थम् (विपुलम्) अकरोत् । आचारस्य प्रतिपादनं, तत्वदर्शनस्य विश्लेषणं, धर्मसङ्घस्य मौलिकमर्यादानां निरूपणम् इत्यादयः तस्य साहित्यरचनायाः प्रमुखाः विषयाः आसन् । तस्य रचनासु प्राचीनवैराग्यस्य आख्यानम् इति निहितम् अस्ति । आचार्यभिक्षुः कविः नासीत् , न भवितुम् ऐच्छत् । यद्यपि तेन [[भाषाशास्त्र]]<nowiki/>स्य, [[छन्दशास्त्र]]<nowiki/>स्य, [[अलङ्कारशास्त्र]]<nowiki/>स्य, [[रसशास्त्र]]<nowiki/>स्य च प्रशिक्षणम् अपि न प्राप्तम् आसीत्,<ref>{{cite web |title=आचार्य भिक्षु |url=http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |publisher=terapanthinfo.com |accessdate=17 December 2014 |archive-date=9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070711/http://www.terapanthinfo.com/index.php?option=com_content&view=article&id=600&Itemid=838&lang=hi |deadurl=yes }}</ref> तथापि तेन बह्व्यः उत्तमाः रचनाः कृताः । तासु रचनासु सः रसानाम्, अनुप्रासानाम्, अलङ्काराणां च प्रयोगं कृतवान् । पाठकाः तस्य काव्यरसेन सर्वदा मुग्धाः भवन्ति । ==मृत्युः== आचार्यभिक्षोः जीवनं ज्योतिर्मयम् आसीत् । तस्य जीवनस्य प्रतिक्षणं पुरुषार्थाय, समाजकल्याणाय एव आसीत् । तस्य शासनकाले ४९ साधवः, ५६ साध्व्यश्च आसन् । [[जैनधर्म]]<nowiki/>स्य आचार्येषु तस्य नाम विख्यातम् अभवत् । ई. स. १८०३ तमस्य वर्षस्य (वि. सं. १८६०) भाद्रपदमासस्य शुक्लपक्षस्य त्रयोदश्यां तिथौ [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थान]]<nowiki/>-राज्यस्य मारवाड-क्षेत्रस्य सिरियारी-ग्रामे सप्तसप्ततितमे (७७) वयसि आचार्यभिक्षुः समाधिं स्व्यकरोत् । ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[जैनधर्मः]] * [[जैनधर्मस्य सम्प्रदायाः]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Jainism|{{PAGENAME}}}} * http://www.terapanthinfo.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719221606/http://terapanthinfo.com/ |date=2013-07-19 }} * http://www.jstmahasabha.org/hist_terapanth.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405073723/http://www.jstmahasabha.org/hist_terapanth.aspx |date=2017-04-05 }} == सन्दर्भः == {{Reflist}} [[वर्गः:जैनमतम्]] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] ju39wh33z6jt28hf07u49hhk9i84ipj 0 36633 501999 492156 2026-11-07T22:20:42Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 501999 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox holiday |holiday_name = अन्तरराष्ट्रिययोगदिवसः <br/> International Yoga Day |type = अन्तरराष्ट्रियम् |longtype = [[संयुक्तराष्ट्रमहासभा]] |image = Chakras.jpg |image_size = 300px |caption = '''योगः कर्मसु कौशलम्''' |official_name = अन्तरराष्ट्रिययोगदिवसः |nickname = योगदिवसः |observedby = आविश्वम् |duration = एकदिनम् |frequency = वार्षिकम् |scheduling = प्रतिवर्षम् |date = जून-मासस्य एकविंशतितमः दिनाङ्कः (२१/६) |celebrations = [[ध्यानम्]], [[आसनम्|आसनं]], [[प्राणायामः]], सम्मेलनानि, चर्चाः, सांस्कृतिककार्यक्रमाः |observances = |relatedto = | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[चित्रम्:DiagrammaChakraKundalini.jpg|thumb|right|300px|'''योगासनस्य आन्तरिकस्वरूपम्''']] '''अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः''' ({{IPA audio link|अन्ताराष्ट्रीययोगदिवसः.wav}} {{IPAc-en|ˈ|ə|n|t|aː|r|aː|S|h|t|iː|y|ə|j|oː|g|ə|d|ɪ|v|ə|s|ə|h}}) ({{lang-hi|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}}, {{lang-en|International Yoga Day}}) [[जून]]<nowiki/>-मासस्य एकविंशतितमे (२१/६) दिनाङ्के जनैः आचर्यते <ref name="योगदिवसः">{{cite web |title=योगदिवसः|url=http://www.un.org/press/en/2014/ga11601.doc.htm|publisher=संयुक्तराष्ट्रमहासभा|accessdate=२०१५-०१-११}}</ref> । [[योगः]] अनन्तकालात् प्रचलितः शारीरिक-मानसिक-आध्यात्मिक-अभ्यासः अस्ति । [[योग]]<nowiki/>स्य मूलानि [[भारतम्|भारत]]देशे सर्वत्र प्राप्यन्ते । [[भारतीयसंस्कृतिः]] भौतिकसुखस्य अपेक्षया आध्यात्मिक<nowiki/>सुखाय अधिकं बलं यच्छति । परन्तु [[शरीरम्|शरीर]]<nowiki/>मेव आध्यात्मिकक्षेत्रे उन्नतिं कर्तुम् एकमात्रं साधनं वर्तते इत्यपि भारतीयसंस्कृतेः मतम् । अतः [[मनः|मन]]<nowiki/>सः शान्तिः, शरीरस्य स्वस्थता च [[मनुष्यः|मनुष्य]]<nowiki/>स्य आवश्यकता भवति । तस्याः आवश्यकतायाः पूर्त्यै भारतीयतत्वचिन्तकैः [[योगदर्शनम्|योगशास्त्र]]<nowiki/>स्य रचना कृता । अनेन योगशास्त्रेण मनसः शान्तिः, शरीरस्य स्वस्थता च वैज्ञानिकरीत्या प्राप्यते <ref>{{cite web |title=योगशास्त्रम्|url=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D|publisher=भगवान् पतञ्जलिः|accessdate=२०१५-०१-११}}</ref> । == [[इतिहासः]] == २०१४ तमस्य वर्षस्य [[सितम्बर]]<nowiki/>-मासस्य सप्तविंशतितमे (२०१४-०९-२७) दिनाङ्के [[भारतम्|भारतगणराज्य]]स्य [[प्रधानमन्त्रि]]<nowiki/>णा श्री[[नरेन्द्र मोदी]]<nowiki/>-महाभागेन संयुक्तमहासभायां भाषणकाले उपस्थापितं यत्, "योगः अस्माकं ([[भारतम्|भारत]]<nowiki/>स्य) अतिपुरातनम्, अमूल्यं योगदानम् अस्ति विश्वाय । मनसः, शरीरस्य, विचारस्य, कर्मणः, [[संयमः|संयम]]<nowiki/>स्य, उपलब्धेः च एकात्मतायाः तथा च मानव-प्रकृत्योः सामञ्जस्यापि मूर्तस्वरूपत्वेन [[योगः]] परिगण्यते । योगः न केवलं [[व्यायामः]] अस्ति, अपि तु स्वेन, विश्वेन, प्रकृत्या च सह तादात्म्यं स्थापयितुम् उत्तमं साधनम् अस्ति । योगः अस्मासु जागरूकतायाः भावम् उत्पाद्य जलवायुपरिवर्तनस्य समस्यां प्रति सङ्घर्षं कर्तुं बलं दातुं शक्नोति । अतः अस्माभिः अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसस्य आरम्भं कर्तुम् अपि प्रयासः करणीयः" इति <ref>{{cite web |title=योगदिनम् 1|url=https://www.youtube.com/watch?v=0ZOWBojcOLc|publisher=झी न्यूझ्|accessdate=२०१५-०१-११}}</ref> । उक्ते भाषणे संयुक्तराष्ट्रमहासभायां नरेन्द्र-वर्येण अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसस्य प्रस्तावः उपस्थापितः आसीत् । ततः २०१४ तमस्य वर्षस्य [[दिसम्बर]]<nowiki/>-मासस्य एकादशे (२०१४-१२-११) दिनाङ्के [[संयुक्तराष्ट्रमहासभा]]<nowiki/>याः १९३ सदस्यानां समर्थनेन [[संयुक्तराष्ट्रमहासभाध्यक्षः]] जून-मासस्य एकविंशतितमं (२१/६) दिनाङ्कम् अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसत्वेन उदघोषयत् <ref name="योगदिवसः"/> । [[बान की मून]] इत्ययं संयुक्तराष्ट्रमहासभायाः अष्टमः अध्यक्षः अवदत्, "अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः योगस्य पवित्रलाभान् प्रति जनान् कर्क्ष्यति (आकर्षितं करिष्यति) । [[योगः]] अस्मभ्यम् असङ्क्रमितेभ्यः रोगेभ्यः रक्षणं दातुं शक्नोति । सामुदायिकैकरूपतायाः व्यापकप्रयासत्वेन योगः सर्वान् योजयित्वा परस्परम् आदरभावं जनयिष्यति च" इति । ततः स्ववचनस्य पुष्टतायै सः अवदत्, "योगः एका क्रिया अस्ति, यया विकासाय, शान्त्यै च योगदानं भवितुम् अर्हति । जनाः योगमाध्यमेन अन्येषां समस्यानां निवारणं कृत्वा तेषां जीवनम् उद्विग्नतामुक्तं (Stress free) कर्तुं शक्नुवन्ति" इति <ref>{{cite web|title=योगदिवसः|url=http://in.reuters.com/article/2014/12/11/un-yoga-idINKBN0JP23020141211|publisher=in.reuters.com|accessdate=२०१५-०१-११|archive-date=2015-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108104455/http://in.reuters.com/article/2014/12/11/un-yoga-idINKBN0JP23020141211|deadurl=yes}}</ref> । <!-- == [[संयुक्तमहासभा]]<nowiki/>यां योगसम्बद्धं [[नरेन्द्र मोदी|नरेन्द्र]]<nowiki/>वर्यस्य भाषणम् <ref>{{cite web|title= scribd.com|url= https://www.scribd.com/fullscreen/241168579?access_key=key-l4QoaG3wZvAsUlIAeVFG&allow_share=true&escape=false&view_mode=scroll |accessdate=२०१५-०१-११}}</ref> == There are debates and documents on these issues. But we no longer see – Forests, birds and animals, clean rivers and lakes and blue skies. I want to say three things. One, we should be honest in shouldering our responsibilities in meeting the challenges. The world had agreed on a beautiful balance of collective action – common but differentiated responsibilities. That should form the basis of continued action. This also means that the developed countries must fulfil their commitments for funding and technology transfer. Second, national action is imperative. Technology has made many things possible. We need imagination and commitment. India is prepared to share its technology and capabilities, just as we have announced a free satellite for the SAARC countries. Third, we need to change our lifestyles. Energy not consumed is the cleanest energy. We can achieve the same level of development, prosperity and well being without necessarily going down the path of reckless consumption. It doesn’t mean that economies will suffer; it will mean that our economies will take on a different character. For us in India, respect for nature is an integral part of spiritualism. We treat nature’s bounties as sacred. Yoga is an invaluable gift of our ancient tradition. Yoga embodies unity of mind and Body; thought and action; restraint and fulfilment; harmony between man and nature; a holistic approach with heath and well being. It is not about exercise but to discover the sense of oneness with yourself, the world and the nature. By changing our lifestyle and creating consciousness if can help us deal with climate change. Let us work towards adopting an International Yoga Day. --> == चित्रवीथिका == <gallery> File:Indian Navy personnel participating in physical training and yoga on the deck of a naval ship at sea (1).jpg|'''पोताश्रये योगः''' File:Indian Navy personnel participating in physical training and yoga on the deck of a naval ship at sea (2).jpg|'''भारतीयनौसेनायाः पोताश्रये योगः''' Indian Navy personnel practicing yoga (2).jpg|'''नौसेनायाः प्राङ्गणे योगः''' </gallery> == सम्बद्धाः लेखाः == [[योगसूत्रम्]] [[पतञ्जलिः]] [[योगः]] [[नरेन्द्र मोदी]] [[अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवः (गुजरातराज्ये)]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{commonscat|International Day of Yoga}} *[http://internationalyogaday21june.com/ अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः] http://www.internationalyogafestival.com/event/iyf2015/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821173942/http://www.internationalyogafestival.com/event/iyf2015/ |date=2014-08-21 }} http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-calls-for-International-Yoga-Day/articleshow/43665102.cms http://ksn.com/2014/09/27/india-leader-proposes-international-yoga-day/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150807085856/http://ksn.com/2014/09/27/india-leader-proposes-international-yoga-day/ |date=2015-08-07 }} http://in.reuters.com/article/2014/12/11/un-yoga-idINKBN0JP23020141211 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108104455/http://in.reuters.com/article/2014/12/11/un-yoga-idINKBN0JP23020141211 |date=2015-01-08 }} http://www.worldyogaday.net/cms/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |date=2015-06-24 }} http://www.world-yoga-day.org/cms/content/idea https://web.archive.org/web/20150206001721/http://www.internationalyogaweek.com/ https://www.facebook.com/pages/World-Yoga-Day/170209873004306 http://www.worldyogaday.net/cms/content/how-participate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150122110455/http://www.worldyogaday.net/cms/content/how-participate |date=2015-01-22 }} https://www.facebook.com/internationalyogafestival http://www.internationalyogafestival.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315011808/http://www.internationalyogafestival.com/ |date=2015-03-15 }} http://timesofindia.indiatimes.com/india/Narendra-Modi-calls-for-International-Yoga-Day/articleshow/43665102.cms http://www.parmarth.com/y_courses.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206044042/http://parmarth.com/y_courses.php |date=2015-02-06 }} == उद्धरणम् == {{reflist|30em}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:विशेषदिनानि]] [[वर्गः:योगः]] bfdu6hier2r2a051jqvyy3a98cxfeh2 0 36696 502028 489018 2026-11-08T00:25:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502028 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{व्यक्तिः | नाम = चन्द्रप्रकाश द्विवेदी | प्रादेशिकनाम = | चित्रम् = Cine-Bahastalab-2012 Dr. Chandra Prakash Dwivedi (Film & TV Director+Actor).jpg|320px|Cine-Bahastalab-2012 Dr. Chandra Prakash Dwivedi (Film & TV Director+Actor).jpg | चित्रपरिमाणम् = 350px | चित्रसम्बद्धम् = '''चन्द्रप्रकाशमहोदयस्य एकस्मिन् कार्यक्रमे उपस्थितिः''' | चित्रविषयकम्= '''चन्द्रप्रकाशमहोदयस्य एकस्मिन् कार्यक्रमे उपस्थितिः''' | जन्म = १९६० | जन्मस्थलम् = [[अन्धेरी]]-पत्तनं, [[मुम्बई]]-महानगरं,<br> [[महाराष्ट्रराज्यम्]] | जन्मदिनाङ्कः | जन्मनाम = चन्द्र प्रकाश | मृत्युः = | मृत्युदिनाङ्कः = | मृत्युस्थानम् = | मृत्योः कारणम् = | निवासः = मुम्बई | स्मारकः = | राष्ट्रियता = भारतीयः | इतरनामानि = चन्द्रप्रकाश चाणक्य | लिङ्गम् = पुरुषः | शिक्षणम् = वैद्यकः (MBBS) | शैक्षिकयोग्यता = विद्यावारिधिः | वृत्तिः = [[वैद्यः]], [[चलच्चित्रनिदेशकः]],<br> [[चलच्चित्रलेखकः]], [[अभिनेता]] | सक्रियवर्षाणि = १९८४ तः | संस्था = | प्रख्यातिः = [[चाणक्यः]] | मुख्यकार्यम् = चाणक्यधारावाहिकस्य निर्माणम् | मूलनिवासस्थानम् = [[राजस्थानराज्यम्]] | धर्मः = [[हिन्दुः]] | सम्प्रदायः = | पतिः/पत्नी = मन्दिरा द्विवेदी | समवायिनः = | अपत्यानि = नयनिका द्विवेदी | पितरौ = | प्रशस्तयः = * Screen Videocon Best Director <br> * Asian Cinema Foundation honoured | हस्ताक्षरम् = | हस्ताक्षरपरिमाणम् = | विशेषम् = }} '''चन्द्रप्रकाश द्विवेदी''' ({{IPA audio link|चन्द्रप्रकाश द्विवेदी.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|x|ə|n|d|r|ə|p|r|ə|k|aː|S|_|d|ɪ|v|ɛ|d|iː}}) ({{lang-hi|चन्द्रप्रकाश द्विवेदी}}, {{lang-en|Chandraprakash Dwivedi}}) इत्ययं प्रख्यातः कथानक-लेखकः, [[निदेशकः]], [[अभिनेता]], [[इतिहासविद्]] च वर्तते । [[दूरदर्शनम्|भारतीयदूरदर्शने]] तस्य [[चाणक्यधारावाहिकम्|चाणक्य]] इत्याख्यं धारावाहिकम् अति प्रसिद्धम् अस्ति । तस्मिन् धारावाहिके सः मुख्यनायकस्य [[चाणक्य]]<nowiki/>स्य अभिनयम् अकरोत् । [[चाणक्यः]] (C. ३७० – C. २८३ BCE) उत्कृष्टः शिक्षकः, दार्शनिकः, देशभक्तः च आसीत् । सः कौटिल्यः अथवा विष्णु गुप्त इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः आसीत् । चाणक्यस्य देशभक्त्याः विचारान् वर्तमान[[भारत]]<nowiki/>स्य सम्मुखम् उपस्थापयितुं चन्द्रप्रकाश द्विवेदी चाणक्यसम्बद्धानि अनेकानि पुस्तकानि अपठत् । ततः सः चाणक्याख्यं धारावाहिकम् अरचयत् । तस्य धारावाहिकस्य निर्माणं, लेखनं, निदेशनं, मुख्यपात्राभिनयं च सः एव अकरोत् । १९९६ तमस्य वर्षस्य मृत्युञ्जय-आख्यस्य धारावाहिकस्य निदेनशम् अपि चन्द्रप्रकाशः अकरोत् । मृत्युञ्जयधारावाहिकं कर्णस्य जीवनाधारितं धारावाहिकम् आसीत् । तस्य धारावाहिकस्य बहवः अभिनेतारः स्वाभियनयार्थं पुरस्कारं प्रापन् । श्रीचन्द्रप्रकाशः स्वयम् अपि Screen Videocon Best Director इति पदकं प्रापत् । चन्द्रप्रकाशेन भारतीयचलच्चित्रेषु अपि महद्योगदानं प्रदत्तम् । २००३ तमे वर्षे पिञ्जर-आख्यं चलच्चित्रं सः निर्मात् <ref>{{cite web|title=Dwivedi: Big screen foray|url= http://www.tribuneindia.com/2003/20031012/spectrum/tv.htm|accessdate=०६/०१/२०१५}}</ref> । २०१२ तमस्य वर्षस्य प्रख्यातं धारावाहिकम् "[[उपनिषद् गङ्गा]]" अपि चन्द्रपकाशस्य निदेशनस्य फलम् आसीत् । Indian Telly Jury Award for Best Background music for a TV Program (fiction), Indian Telly Jury Award for Best Dialogue Writer (drama series & soap) इत्येते पदके "उपनिषद् गङ्गा"-धारावाहिकं प्रापत् <ref>{{cite web|first=बहुमानम्|title=उपनिषद् गङ्गा-चित्रम् कुर्वन्|url=http://www.impawards.com/intl/india/tv/upanishad_ganga_xlg.html|work= impawards.com |publisher= impawards.com |accessdate=०८/०१/२०१५}}</ref> । श्रीचन्द्रप्रकाशस्य अनेकानि कार्याणि जनानां सम्मुखं सन्ति । परन्तु विभिन्नैः कारणैः वशीभूतानि अनेकानि कार्याणि जनानां सम्मुखं नागतानि, इतोऽपि तस्य तानि कार्याणि अपूर्णानि एव । एतस्मिन् विषये श्रीचन्द्रप्रकाशः अवदत्, "'''भारतीयचलच्चत्रक्षेत्रे मम स्मरणं 'किं कृतवान्' इत्यस्य अपेक्षया 'किं न कृतवान्' इत्यस्य कृते अधिकं भविष्यति" '''इति । अत्र मृत्युञ्जय-आख्यं धारावाहिकं, 'लेजण्ड् ऑफ् कुणाल' इत्येतत् चलच्चित्रम्, 'एक और महाभारत'-धारावाहिकं च तस्य अपूर्णप्रकल्पस्य स्मरणं कारयति <ref>{{cite web|first=साक्षात्कारः|title=चलच्चित्रस्य प्रचारार्थं साक्षात्कारं कुर्वन्|url= https://www.youtube.com/watch?v=UpSf6NNt-Rw |work= Dr. Anita Hada Sangwan |publisher= Dr. Anita Hada Sangwan|accessdate=०८/०१/२०१५}}</ref> । == जन्म, शिक्षणञ्च == १९६० तमे वर्षे [[भारतम्|भारत]]स्य पश्चिमभागे स्थितस्य [[महाराष्ट्र]]<nowiki/>राज्यस्य [[मुम्बई]]<nowiki/>-महानगरस्य उपनगरत्वेन प्रसिद्धे [[अन्धेरी]]<nowiki/>-पत्तने चन्द्रप्रकाशस्य जन्म अभवत् । तस्य पिता अन्धेरी-स्थिते विद्यालये संस्कृताध्यापकत्वेन कार्यं करोति स्म । सामान्य[[शिक्षक]]<nowiki/>त्वात् श्रीचन्द्रपकाशस्य पितुः आर्थिकस्थितिः मध्यमा आसीत् । परन्तु [[संस्कृत]]<nowiki/>स्य गूढज्ञानस्य बलेन चतुसॄषु दिक्षु तस्य ख्यातिः आसीत् । मूलभारतीयसंस्कृतेः रक्षकः सः संयुक्तपरिवारे निवसति स्म । एवं श्रीचन्द्रप्रकाशस्य संस्काराः बाल्यादेव [[भारतीसंस्कृति]]<nowiki/>युक्ताः अभूवन् । [[पितृत्व]]<nowiki/>स्य परिवारेण सह, पितामहेन सह उपहास्यं, मातामह्याः कथाः इत्यादिषु तस्य बाल्यं व्यतीतम् <ref>{{cite web|first=साक्षात्कारः १|title=अङ्गतजीवनम्|url= https://www.youtube.com/watch?v=K3vsQGenAyo|work=Ajay Brahmatmaj|publisher=Ajay Brahmatmaj|accessdate=११/०१/२०१५}}</ref> । शालायां श्रीचन्द्रप्रकाशस्य गणना उत्तमेषु छात्रेषु भवति स्म । अतः तस्य मित्राणि अपि अधिकानि आसन् । सर्वेऽपि मित्राणि तस्य समीपे स्थातुं स्पर्धां कुर्वन्ति स्म । कक्षायां श्रीचन्द्रप्रकाशः योग्यविद्यार्थी आसीत्, अतः शिक्षकाः अपि तस्मात् प्रभाविताः आसन् । एकदा संस्कृतस्य शिक्षकः परीक्षायाः उत्तरप्रत्राणि छात्रेभ्यः प्रतियच्छति स्म । तदा शिक्षकः एकम् उत्तरपत्रं प्रदर्श्य अवदत्, "कक्षायाम् एकः विद्यार्थी अस्ति, यः संस्कृतं सम्यक् जानाति । एतत् उत्तरपत्रं तस्य अस्ति । कस्य अस्ति एतत् पत्रम् ? इति । शिक्षकस्य वचनं श्रुत्वा धैर्येण श्रीचन्द्रप्रकाशः हस्तम् उन्नीय अवदत्, "महोदय ! तत् उत्तरपत्रं मम अस्ति" इति । [[शिक्षकः]] तम् अपृच्छत्, "त्वं एतावत् संस्कृतं कथं जानासि ?" इति । श्रीचन्द्रप्रकाशः प्रत्युदतरत्, "मम पिता संस्कृतस्य शिक्षकः अस्ति । ममापि संस्कृतविषये गहना रुचिः वर्तते" इति <ref>{{cite web|first=साक्षात्कारः १|title=अङ्गतजीवनम्|url=https://www.youtube.com/watch?v=fzwnPNjigbE|work=Ajay Brahmatmaj|publisher=Ajay Brahmatmaj|accessdate=११/०१/२०१५}}</ref> । शालायाः अध्ययनं समाप्य श्रीचन्द्रप्रकाशेन चिकित्साविषयस्य (MBBS) अध्ययनं प्रारब्धम् । पञ्चवर्षेषु चिकित्साविषयम् अधीत्य सः चिकित्सकत्वेन कार्यं कुर्वन् आसीत्, परन्तु सहसा तेन स्वाजीविका परित्यक्ता । यतो हि भारतीयसाहित्ये तस्य गहना रुचिः समुद्भूता <ref>{{cite web|first=साक्षात्कारः १|title=साक्षात्कारं कुर्वन्|url= http://www.rediff.com/movies/2003/oct/22chandra.htm|work=rediff.com|publisher=rediff.com|accessdate=०८/०१/२०१५}}</ref> । अतः सः रङ्गमञ्चक्षेत्रे कार्यं प्रारभत । साक्षात्कारसमये स्वबाल्यकालं स्मृत्वा श्रीचन्द्रप्रकाशः स्वजीवनस्य प्रेरणास्रोतव्यक्तीनाम् उल्लेखम् अकरोत् । सः अकथयत्, "मम जीवने तिसॄणां व्यक्तीनां प्रभावः अधिकः आसीत् <ref>{{cite web|first=साक्षात्कारः १|title=अङ्गतजीवनम्|url=https://www.youtube.com/watch?v=eBSsvIr6VN4|work=Ajay Brahmatmaj|publisher=Ajay Brahmatmaj|accessdate=११/०१/२०१५}}</ref> । प्रप्रथमः मम [[पिता]], यः [[संस्कृतशिक्षकः]] आसीत् । मम गृहे पितुः [[संस्कृत]]<nowiki/>स्य पुस्तकानि अहं सर्वदा पश्यामि स्म । सामान्यजनैः यादृशानां पुस्तकानां नाम अपि न श्रुतं स्यात्, तादृशानि पुस्तकानि अहं बाल्यकाले पठामि स्म । यथा – [[बृहदारण्यकोपनिषद्]], [[कठोपनिषद्]], [[लघुसिद्धान्तकौमुदी]] इत्यादीनि पुस्तकानि मया बाल्यकाले किञ्चित् पठितानि । मम जीवने येषां प्रभावः आसीत्, तेषु द्वितीयः आसीत् देवनाथ सिंह । देवनाथमहोदयः मम [[इतिहास]]<nowiki/>विषयस्य शिक्षकः आसीत् । सः इतिहासविद् तु आसीदेव, परन्तु उत्तमः [[साहित्यकारः]] अपि आसीत् । सः इतिहासस्य घटनानां निरूपणं विद्यार्थिनां सम्मुखं यदा करोति स्म, तदा साहित्यिकच्छटया ऐतिहासिकघटनानां वर्णनं करोति स्म । तेन कृतेन वर्णनेन इतिहासस्य घटनाः मम सम्मुखं नरीनृत्यन्ते इति भावः भवति स्म । एवं मम इतिहासं, साहित्यं च प्रति प्रेम समुद्भूतम् । ततः मम रुचिः साहित्यक्षेत्रे अपि अवर्धत । तृतीया व्यक्तिः, यया मम जीवनं प्रभावितं सः मम हिन्दीशिक्षकः आई बी सिंह । सः हिन्दीभाषायाः शब्दान् अतिमाधुर्येण, असामान्यरीत्या च प्रयुञ्जते स्म । अहम् अद्यापि स्मरामि तस्य वचनानि । यथा – 'और उन्होंने क्रान्ति के बीज बोए...' । एतैः शब्दैः ज्ञानं भवति स्म यत्, शब्दमाध्यमेन कापि व्यक्तिः क्रान्तेः बीजानि वपितुं शक्नोति इति । एतेषां सर्वेषां प्रभावः बाल्यकालाद् मयि आसीत् । अतः अहं चिकित्साविषयस्य (MBBS) ज्ञानं प्राप्य अपि कलां प्रति आकृष्टः अस्मि" इति । == श्रीचन्द्रप्रकाशस्य योगदानम् == रङ्गमञ्चक्षेत्रे कार्यं यदा श्रीचन्द्रप्रकाशेन प्रारब्धं, तदा प्रारम्भिक्याम् अवस्थायां तेन बहुसङ्घर्षः कृतः । परन्तु तस्य अविरतपरिश्रमस्य फलस्वरूपतः सः लेखनक्षेत्रे, निदेशनक्षेत्रे च स्वप्रतिष्ठां स्थापयितुं समर्थः अभवत् । १९८६ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य सप्तमे (७/४/१९८६) दिनाङ्के श्रीचन्द्रप्रकाशेन [[दूरदर्शन]]<nowiki/>माध्यमस्य कर्मचारिणः सम्मुखं चाणक्य-धारावाहिकस्य प्रसारणं कर्तुं प्रस्तावः कृतः । तत् धारावाहिकम् अतिप्रसिद्धम् अभवत् । ततः १९९० तमे वर्षे सः 'Zee TV' नामकस्य दूरदर्शनजालस्य अध्यक्षः अभवत् । === [[चाणक्यधारावाहिकम्]] === १९९१ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य अष्टमे (८/९/१९९१) दिनाङ्के [[दूरदर्शन]]<nowiki/>माध्यमेन चाणक्य-धारावाहिकस्य प्रसारणम् आरब्धम् । तत् प्रसारणं १९९२ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य नवमे (९/८/१९९२) दिनाङ्के पूर्णम् अभवत् । तस्य धारावाहिकस्य निर्माणकार्यं श्रीचन्द्रप्रकाशेन सार्धैकवर्षे समापितम् आसीत् । तस्मिन् धारावाहिके सः मुख्यभूमिकायाः अर्थात् चाणक्यत्वेन अभिनयम् अकरोत् <ref name="Dr. Anita Hada Sangwan">{{cite web|first=साक्षात्कारः|title=चलच्चित्रस्य प्रचारार्थं साक्षात्कारं कुर्वन्|url= https://www.youtube.com/watch?v=UpSf6NNt-Rw |work= Dr. Anita Hada Sangwan |publisher= Dr. Anita Hada Sangwan|accessdate=०९/०१/२०१५}}</ref> । [[चाणक्यधारावहिक]]<nowiki/>स्य केचन प्रशंसकाः श्रीचन्द्रप्रकाशं "चन्द्र प्रकाश चाणक्य" एव वदन्ति <ref name="Dr. Anita Hada Sangwan"/> । तस्य धारावाहिकस्य ख्यातिः चिरकालीना वर्तते । === [[उपनिषद् गङ्गा]]<nowiki/>-धारावाहिकम् === २०१२ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य एकादशे (११/३/२०१२) दिनाङ्के उपनिषद् गङ्गा-आख्यस्य धारावाहिकस्य प्रसारणं दूरदर्शनमाध्यमेन आरब्धम् । यतो हि तस्य धारावाहिकस्य आरम्भकाले एव सुनिश्चितम् आसीत् यत्, उपनिषद् गङ्गा-धारावाहिकं केवलं द्विपञ्चाशत् (५२) प्रकरणात्मकं धारावाहिकं भविष्यति इति । अतः तस्य धारावाहिकस्य प्रसारणं २०१३ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य एकोनत्रिंशत्तमे (२९/३/२०१३) दिनाङ्के पूर्णम् अभवत् <ref name="youtube.com">{{cite web|first=साक्षात्कारः|title=उपनिषद् गङ्गा-प्रचारार्थं साक्षात्कारं कुर्वन्|url= https://www.youtube.com/watch?v=vqed1NFHRqM|work= Dr. Anita Hada Sangwan |publisher= Dr. Anita Hada Sangwan|accessdate=०९/०१/२०१५}}</ref> । २००६ तमस्य वर्षस्य अन्तिममासेषु तस्य धारावाहिकस्य निर्माणकार्यम् आरब्धम् आसीत् । श्रीचन्द्रप्रकाशेन सह [[चिन्मय मिशन्]]<nowiki/>-संस्थायाः कार्यकर्तारः, अन्ये सहकर्मिणः च आसन्, यैः मिलित्वा उपनिषद् गङ्गा-धारावाहिकस्य संवादाः सज्जीकृताः । प्रारम्भिके काले तैः चिन्तितम् आसीत् यत्, सर्वेषां द्विपञ्चाशत्प्रकरणानां संवादान् लिखित्वा अन्ते सर्वेषां निर्माणं करिष्यामः इति । परन्तु ततः निर्णये परिवर्तनं जातं प्रारम्भे द्वादशप्रकरणानि यावत् संवादाः लिखिताः, अभिनीताश्च । ततः अन्येषां प्रकरणानां लेखनम्, अभिनयं च अभवत् । एवं चतुर्षु वर्षेषु उपनिषद् गङ्गा-धारावाहिकस्य कार्यं पूर्णम् अभवत् <ref name="youtube.com"/> । उपनिषद् गङ्गा-धारावाहिकस्य मुख्यसूत्रधारः [[अभिमन्यु सिंह]] वर्तते । श्रीचन्द्रप्रकाशेन तस्य चयनावसरे ज्ञातं यत्, अभिमन्युः [[संस्कृतसाहित्यम्|संस्कृतसाहित्ये]]<nowiki/>न अनुस्नातकः वर्तते इति । यतो हि [[संस्कृत]]<nowiki/>सम्बद्धे तस्मिन् धारावाहेके [[हिन्दी]]<nowiki/>भाषया सह संस्कृतस्यापि अधिकः उपयोगः भविष्यति इति श्रीचन्द्रप्रकाशः जानाति स्म । अतः सः अभिमन्योः चयनं मुख्यसूत्रधारत्वेन अकरोत् । अभिन्योः अत्युत्कर्षेण अभिनयेन सह [[संस्कृत]]<nowiki/>स्य संयोगः एव अभिमन्योः चयनस्य कारणम् अभवत् <ref name="youtube.com"/> । === [[महोल्ला अस्सि]] === २०११ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य अष्टादशे (१८/१/२०११) दिनाङ्के महोल्ला अस्सि इत्याख्यस्य चलच्चित्रस्य शूटिङ्ग-कार्यम् आरभत श्रीचन्द्रप्रकाशः । ततः २०११ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य पञ्चदशे (५/३/२०११) दिनाङ्के तस्य चलच्चित्रस्य शूटिङ्ग-कार्यं पूर्णम् अभवत् । एवं महोल्ला अस्सि इत्याख्यस्य चलच्चित्रस्य निर्माणकार्यं केवलं द्विचत्वारिंशद्दिनेषु (४२) पूर्णम् अभवत् <ref name="youtube.com"/> । निर्माणानन्तरं नाट्यगृहेषु तस्य चलच्चित्रस्य मञ्चनं २०१३ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासे निर्धारितम् आसीत् । परन्तु अनेकैः कारणैः वशीभूते सति तस्य चलच्चित्रस्य मञ्चनम् एतावता नाभवत् । परन्तु शीघ्रं हि दर्शकाः तत् चलच्चित्रं नाट्यगृहेषु द्रष्टुं प्रभविष्यन्ति इति अनुमीयते <ref name="youtube.com"/> । === पिञ्जर-चलच्चित्रम् === पिञ्जर-आख्यं चलच्चित्रं [[हिन्दीभाषा]]<nowiki/>याम्, [[उर्दुभाषा]]<nowiki/>यां, [[पञ्जाबी]]<nowiki/>-भाषायां च प्रकाशितम् आसीत् । १८८ निमेषात्मके तस्मिन् चलच्चित्रे [[हिन्दु]]<nowiki/>धर्मचारिण्याः एकस्याः महिलायाः अनुभवाः उल्लिखिताः । तया महिलया ते अनुभवाः १९४७ तमस्य वर्षस्य [[भारत]]<nowiki/>-[[पाकिस्थान]]<nowiki/>विभाजनकाले अनुभूताः आसन् । पिञ्जर-[[चलच्चित्र]]<nowiki/>स्य कथा [[पञ्जाबी]]<nowiki/>-भाषायां प्रकाशितात् पिञ्जर-आख्यात् पुस्तकात् श्रीचन्द्रप्रकाशेन स्वीकृता । तस्य पुस्तकस्य लेखिका अमृता प्रितम आसीत् । २००४ तमस्य वर्षस्य Filmfare Best Art Direction Award इत्याख्यं पदकं तेन चलच्चित्रेण प्राप्तम् । तथा च मनोज बाजपेयी यः चलच्चित्रस्य मुख्यनायकः आसीत्, तेनापि राष्ट्रियपुरस्कारम् इति सम्मानः प्राप्तः । == अभिनयविषये श्रीचन्द्रप्रकाशः == श्रीचन्द्रप्रकाशेन अनेकानि कार्णाणि कृतानि सन्ति । परन्तु तेषु चाणक्य-धारावाहिकस्य निर्माणं, निदेशनम्, अभिनयं च अतिप्रसिद्धम् अभवत् । प्रत्येकस्मिन् वर्षे जनाः श्रीचन्द्रप्रकाशं निवेदयन्ति यत्, भवान् अभिनयं करोतु इति । परन्तु श्रीचन्द्रप्रकाशस्य कथनम् अस्ति यत्, [[चाणक्य]]<nowiki/>स्य विचारैः प्रभावितः अहं तस्य ऊर्जायाः सञ्चरणं मम शरीरे अनुभवामि स्म । अतः अहं तस्मिन् धारावाहिके चाणक्यस्य अभिनयं कर्तुं समर्थः अभवम् । इतः परं यदि तादृशः अवसरः आगमिष्यति, तर्हि अहं निश्चयेन अभिनयं करिष्यामि । परन्तु अहं चाणक्यधारावाहिके यत् अभिनयम् अकरवम्, तस्मात् अधिकं रचनात्मकं कार्यं भविष्यति चेदेव अहम् अभिनयं करिष्यामि इति <ref name="youtube.com"/> । == श्रीचन्द्रप्रकाशेन प्राप्तानि पुरस्काराणि == १. Screen Videocon Best Director २. Asian Cinema Foundation honoured Dwivedi with its Cultural Catalyst == रचनाः == १. चाणक्य-धारावाहिकम् (१९९१-१९९२, ४७ प्रकरणानि) २. मृत्युञ्जय ३. एक और महाभारत (१९९७) ४. पिञ्जर (२००३) ५. उपनिषद् गङ्गा (२०१२, ५२ प्रकरणानि) ६. महोल्ला अस्सि (२०१४) ७. झेड् प्लस् (२०१४) ८. लेजेण्ड ऑफ् कुनाल (२०१४ निर्माणाधीनम्) == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == http://www.rediff.com/movies/2003/oct/22chandra.htm http://www.tribuneindia.com/2003/20031012/spectrum/tv.htm http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Chandraprakash-Dwivedi-in-Shekhawati-for-shoot/articleshow/29821524.cms?referral=PM https://web.archive.org/web/20141120124219/http://www.ibtl.in/news/vande-matru-sanskriti/1726/upanishad-ganga-:-a-series-exploring-vedic-culture http://www.imdb.com/name/nm1363374/bio?ref_=nm_ov_bio_sm == उद्धरणम् == {{reflist|30em}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:चलच्चित्रनिर्देशकाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] dnratbrk23mgqdxgw3ex22zx2ffxyup 0 36737 502067 498483 2026-11-08T03:34:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502067 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement | name = महुडी | native_name = | native_name_lang = गुजराती | other_name = माधुपुरी | nickname = | settlement_type = पत्तनम् | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Gujarat | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = inline | pushpin_map_caption = Location in Gujarat, India | latd = 23 | latm = 29 | lats = | latNS = N | longd = 72 | longm = 47 | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|भारतम्}} | subdivision_type1 = राज्यम् | subdivision_name1 = [[गुजरातराज्यम्]] | subdivision_type2 = मण्डलम् | subdivision_name2 = [[गान्धिनगरमण्डलम्]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title = नगरपतिः | leader_name = | unit_pref = | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषाः | demographics1_title1 = राजभाषा | demographics1_info1 = [[गुजराती]], [[हिन्दी]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 385855 | registration_plate = starting with GJ 18 | blank1_name_sec1 = लिङ्गानुपातः | blank1_info_sec1 = [[male|♂]]/[[female|♀]] | website = {{URL|Mahudi}} | footnotes = जैनानां पवित्रतीर्थस्थलम् }} '''महुडी'''-नामकः ({{IPA audio link|महुडी.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|m|ə|h|ʊ|d|iː}}) ({{lang-gu|મહુડી}}, {{lang-en|Mahudi}}) लघुग्रामः बहुप्राचीनः वर्तते । “मधुमती” इति अस्य ग्रामस्य प्राचीनं नाम आसीत् <ref>{{cite web |title=Ghantakarna Mahavira|url=http://www.jinalaya.com/gujarat/mahudi.htm|publisher= www.jinalaya.com |accessdate= 25 December 2014 }}</ref>। अयं ग्रामः जैनधर्मस्य एकं विशिष्टतीर्थम् अपि अस्ति । तस्मिन् ग्रामे स्थितं भगवतः घण्टाकर्णमहावीरस्य मन्दिरम् अद्भूतं विद्यते । तस्मै मन्दिराय एव अयं ग्रामः प्रसिद्धः अस्ति । अयं ग्रामः गुजरात-राज्यस्य गान्धीनगर-मण्डलस्य माणसा-उपमण्डले स्थितः अस्ति । ==भौगोलिकी स्थितिः== महुडी-ग्रामः भारतदेशस्यस्य गुजरात-राज्यस्य गान्धीनगर-मण्डलस्य माणसा-उपमण्डले स्थितः वर्तते । अस्य निर्देशाङ्कः २३ º४९ उ. एवं ७२ º७८ पू. अस्ति<ref>{{cite web |title= Mahudi Temple latitude and longitude |url=http://www.distancesfrom.com/Mahudi-Temple--latitude-longitude-Mahudi-Temple--latitude-Mahudi-Temple--longitude/LatLongHistory/1720059.aspx|publisher=www.distancesfrom.com/|accessdate= 26 December 2014 }}</ref> । माणसा, गान्धीनगरं, देहगाम, कलोल, अजरपुरा, अमरपुरा, अम्बोड, आनन्दपुरा, वेडा, पिल्वाई, माणेकपुर, लाडोल च इत्यादयः महुडीग्रामस्य समीपस्थाः ग्रामाः सन्ति । अयं ग्रामः साबरमतीनद्याः १.५ कि. मी. दूरे स्थितः अस्ति । ==घण्टाकर्णमहावीर-मन्दिरस्य स्थापना== विक्रमसंवत् १९७४ तमस्य वर्षस्य (ई. स. १९१७) मार्गशीर्ष-मासस्य शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ अस्य मन्दिरस्य स्थापना अभवत् । महुडी-ग्रामस्य निवासिना ’श्रीवाडीलाल कालीदास वोरा’ इत्यनेन मन्दिरस्य निर्माणाय भूदानं कृतम् आसीत् । सः आचार्यबुद्धिसागरसुरीश्वरस्य अनुयायी आसीत् । आचार्यबुद्धिसागरसुरीश्वरेण “श्री महुडी जैन मूर्तिपूजक ट्रस्ट्” इति नामिकायाः एकस्याः संस्थायाः रचना कृता । तस्याः संस्थायाः संस्थापकत्वेन “श्री वाडीलाल कालीदास वोरा” इति अपि आसीत् । तेन एव प्रथमसंस्थापकत्वेन मन्दिरनिर्माणकार्यम् प्रवर्तितम् । ==महुडी-तीर्थस्य, घण्टाकर्णमहावीरमन्दिरस्य च इतिहासः== प्राचीने काले अयं ग्रामः मधुमती इति नाम्ना ख्यातः आसीत् । अस्मिन् ग्रामे बह्व्यः पुरातनाः मूर्तयः, कलात्मकावशेषाः च प्राप्यन्ते । तैः ज्ञायते यत् – अयं ग्रामः २००० वर्षप्राचीनः अस्ति<ref>{{cite web |title= shri mahudi tirth-jain temples in gujarat |url=http://www.jinalaya.com/gujarat/mahudi.htm|publisher= www.jinalaya.com |accessdate= 25 December 2014 }}</ref> । महुडी-ग्रामे ब्राह्मीलिप्याः अवशेषाः अपि प्राप्यन्ते । तेन तस्य ग्रामस्य प्राचीनता अपि ज्ञायते । तस्मिन् ग्रामे जैनधर्मस्य मूलनायकस्य भगवतः पद्मप्रभोः मूर्तिः अस्ति । सा श्वेतवर्णीया, ५३ से. मी. उन्नता च वर्तते । तस्यां मूर्तौ भगवान् पद्मप्रभुः पद्मासनस्थितौ उपविशन् अस्ति । विक्रम संवत् १९७४ तमे वर्षे बुद्धिसागरसुरीजी-आचार्येण नूतनमन्दिरस्य निर्माणं कारितम् <ref>{{cite web |title= shri mahudi tirth-jain temples in gujarat |url=http://www.jinalaya.com/gujarat/mahudi.htm|publisher= www.jinalaya.com |accessdate= 26 December 2014 }}</ref>। तस्मिन् मन्दिरे बुद्धिसागरसुरीजी-आचार्येण भगवतः पद्मप्रभोः मूर्तेः पुनस्स्थापना कृता । विक्रम सं. १९८० तमे वर्षे पुनः बुद्धिसागरसुरीजी-आचार्येण भगवतः घण्टाकर्णमहावीरस्य एकस्याः प्राचीनायाः प्रतिमायाः स्थापना कृता <ref>{{cite web |title= shri mahudi tirth-jain temples in gujarat |url=http://www.jinalaya.com/gujarat/mahudi.htm|publisher= www.jinalaya.com |accessdate= 26 December 2014 }}</ref>। भगवतः घण्टाकर्णमहावीरस्य मूर्तिः अद्भूता अस्ति । बहवः श्रद्धालवः, तीर्थयात्रिणश्च मनःकामनासिद्ध्यर्थं भक्तिपूर्वकं तत्र गच्छन्ति । प्रतिवर्षम् आश्विन-मासस्य कृष्णपक्षस्य चर्तुर्दश्यां तिथौ जैनधर्मानुसारम् भगवतः घण्टाकर्णमहावीरस्य मन्दिरे जनाः उत्सवम् आचरन्ति । तस्मिन् मन्दिरे एव जनाः वार्षिकोत्सवम् अपि आमनन्ति । साम्प्रतं भगवतः घण्टाकर्णमहावीरमन्दिरमतिरिच्य द्विचत्वारिंशत् देवकुलिकास इत्येतेषां मन्दिरस्य पुनर्निमाणकार्यं प्रचलत् अस्ति<ref>{{cite web |title= shri mahudi tirth-jain temples in gujarat |url=http://www.jinalaya.com/gujarat/mahudi.htm|publisher= www.jinalaya.com |accessdate= 26 December 2014 }}</ref> । घण्टाकर्णमहावीराय सुखडी-खाद्यम् अतीव रोचते स्म । अतः साम्प्रतमपि तत्र भक्तजनेभ्यः सुखडी-खाद्यं प्रसादरूपेण दीयते । तस्य मन्दिरस्य वैयक्तिकः भोजनालयः अस्ति । तस्मिन् भोजनालये एव सुखडी-खाद्यं निर्मीयते । किन्तु कोऽपि जनः सुखडी-खाद्यं मन्दिरात् बहिः नेतुं न शक्नोति इति भगवतः घण्टाकर्णमहावीरस्य मूर्तेः चमत्कारः<ref>{{cite web |title= shri mahudi tirth-jain temples in gujarat |url=http://www.jinalaya.com/gujarat/mahudi.htm|publisher= www.jinalaya.com |accessdate= 26 December 2014 }}</ref> । मन्दिरे एव भुक्त्वा ततः निष्क्रमणं शक्यते । यदि कोऽपि जनः अस्य नियमस्य पालनं न करोति, तर्हि तया काऽपि दुर्घटना भवितुं शक्यते । सर्वेषां भक्तानां मनःकामनायाः अपि सिद्धिर्भवति । ==भगवान् घण्टाकर्णमहावीरः== भगवान् घण्टाकर्णमहावीरः जैनधर्मस्य प्रतिष्ठितः देवः वर्तते । जनानां रक्षकत्वेन पालकत्वेन च सः मन्यते । पूर्वजन्मनि तस्य जन्म क्षत्रियराजवंशे अभवत् ।तुङ्गभद्रः महाबलः वा तस्य नाम आसीत्<ref>{{cite web|title=Ghantakarna Mahavira|url=http://www.indianetzone.com/61/ghantakarna_mahavira.htm|publisher=www.indianetzone.com|accessdate=25 December 2014|archive-date=4 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150304070442/http://www.indianetzone.com/61/ghantakarna_mahavira.htm|deadurl=yes}}</ref> । श्रीनगरस्य सः राजा बभूव । तस्मिन् शासनकाले तेन हिमालयस्य राजवंशीयेन राज्ञा रूपेण सर्वेषां जनानां रक्षा कृता आसीत् । यदा कदापि जनाः कयाचित् समस्यया पीडिताः भवन्ति स्म, तदा सः तेषां जनानां समस्यानां निवारणं, रक्षणं च करोति स्म । सः सदैव दुष्टजनैः धार्मिकजनान्, ज्ञातीः, अविवाहिताः बालिकाः च रक्षति स्म । निर्दोषजनानां रक्षणार्थं तेन धनुषः, चापानां, गदायाः चेत्यादीनां शस्त्राणां प्रयोगः कृतः<ref>{{cite web|title=Ghantakarna Mahavira|url=http://www.indianetzone.com/61/ghantakarna_mahavira.htm|publisher=www.indianetzone.com|accessdate=25 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150304070442/http://www.indianetzone.com/61/ghantakarna_mahavira.htm|archivedate=4 March 2015|deadurl=yes}}</ref> । श्रीनगरे श्रीपर्वतः आसीत् । दूरात् अपि श्रद्धालवः तत्र यात्रायै गच्छन्ति स्म । तदा सः तेषां यात्रिणां रक्षां करोति स्म । अनेन कारणेन जनाः तस्मै महायोद्धा इति उपाधिं दत्तवन्तः । यः योद्धा भयहीनः, सः महावीरः इति । तस्मै सुखडी-इति खाद्यविशेषः बहु रोचते । गुडगोधूमघृतानां सम्मिश्रणेन सुखडी-इति नामकस्य खाद्यस्य निर्माणं भवति । इतिहासानुसारं ज्ञायते यत् “एकदा केचित् दुष्टजनाः निर्दोषजनान् (innocent people) पीडयन्तः आसन्, तदा घण्टाकर्णः महावीरः तान् पीडितान् जनान् रक्षितुं तैः दुष्टजनैः सह युद्धम् अकरोत् । तस्मिन् युद्धे घण्टाकर्णमहावीरस्य मृत्युरभवत्” <ref>{{cite web|title=Ghantakarna Mahavira|url=http://www.indianetzone.com/61/ghantakarna_mahavira.htm|publisher=www.indianetzone.com|accessdate=25 December 2014|archive-date=4 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150304070442/http://www.indianetzone.com/61/ghantakarna_mahavira.htm|deadurl=yes}}</ref> । तस्य पुनर्जन्म अभवत् । तदा तस्य नाम घण्टाकर्णः आसीत् । द्विपञ्चाशतेषु वीरेषु सः अन्यतमः अस्ति । द्विपञ्चाशतेषु त्रिंशत्तमे क्रमाङ्के घण्टाकर्णमहावीरस्य स्थानं वर्तते <ref>{{cite web|title=Ghantakarna Mahavira|url=http://www.indianetzone.com/61/ghantakarna_mahavira.htm|publisher=www.indianetzone.com|accessdate=25 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150304070442/http://www.indianetzone.com/61/ghantakarna_mahavira.htm|archivedate=4 March 2015|deadurl=yes}}</ref>। घण्टाकर्णमहावीराय घण्टस्य ध्वनिः रोचते <ref>{{cite web|title=Ghantakarna Mahavira|url=http://www.indianetzone.com/61/ghantakarna_mahavira.htm|publisher=www.indianetzone.com|accessdate=25 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150304070442/http://www.indianetzone.com/61/ghantakarna_mahavira.htm|archivedate=4 March 2015|deadurl=yes}}</ref>। घण्टस्य आकारः कर्णौ इव भवति, तेन तस्य नाम घण्टाकर्णः इति अभवत् । इत्थं सः घण्टाकर्णः महावीरः इति नाम्ना ख्यातः अभवत् । ==महुडी-ग्रामस्य समीपस्थानि मन्दिराणि== ===कोत्यार्क-मन्दिरम्=== महुडी-ग्रामस्य समीपं कोत्यार्कमन्दिरम् अस्ति । इदं मन्दिरं महुडी-ग्रामत् ७०० मी. दूरं स्थितमस्ति<ref>{{cite web |title= shri mahudi tirth-jain temples in gujarat |url=http://www.jinalaya.com/gujarat/mahudi.htm|publisher= www.jinalaya.com |accessdate= 26 December 2014 }}</ref> । तस्मिन् मन्दिरे कलात्मकमूर्तिकलानां स्थापत्यं प्राचीनतमं वर्तते । तस्मिन् मन्दिरे भगवतः शान्तिनाथस्य मूर्तिः प्रतिष्ठिता अस्ति । सा मूर्तिः १३० से. मी. उन्नता अस्ति । पञ्चधातूभिः निर्मिता इयं मूर्तिः । तस्यां मूर्तौ भगवान् शान्तिनाथः पद्मासनावस्थायाम् उपविशन् अस्ति । मूर्तौ भगवतः नेत्रे रेडियम्-पदार्थेन निर्मिते स्तः<ref>{{cite web |title= shri mahudi tirth-jain temples in gujarat |url=http://www.jinalaya.com/gujarat/mahudi.htm|publisher= www.jinalaya.com |accessdate= 26 December 2014 }}</ref> । इयं मूर्तिः अत्यद्भूता अस्ति । इयं मूर्तिः केशरियाजी इति नाम्ना अपि ज्ञायते । अस्य मन्दिरस्य समीपम् एकस्मिन् पर्वते भगवतः अजितनाथस्य अपि एकं मन्दिरं स्थितमस्ति । १६० से. मी. उन्नता भगवतः अजितनाथस्य इयं मूर्तिः । कायोत्सर्गमुद्रायां भगवान् अजितनाथः उपविशन् अस्ति । इयं मूर्तिः श्वेतवर्णीया वर्तते । अनेन प्रकारेण बुद्धिसागरसुरीश्वरजी इत्यनेन भगवतः पूजा् अकारि<ref>{{cite web |title= shri mahudi tirth-jain temples in gujarat |url=http://www.jinalaya.com/gujarat/mahudi.htm|publisher= www.jinalaya.com |accessdate= 26 December 2014 }}</ref> । ===आग्लोद-तीर्थम्=== आग्लोद-तीर्थं महुडी-ग्रामात् २९ कि. मी. दूरं स्थितमस्ति । तत्र भगवतः मूलनायकस्य वासुपूज्यस्वामिनः मन्दिरम् अस्ति । भगवतः मूर्तिः १५१ से. मी. उन्नता वर्तते <ref>{{cite web |title= shri aglod tirth-jain temples in gujarat |url=http://www.jinalaya.com/gujarat/aglod.htm#Other Temples|publisher= www.jinalaya.com |accessdate= 26 December 2014 }}</ref> । इयं श्वेतवर्णीया मूर्तिः अस्ति । अस्यां मूर्तौ भगवान् पद्मासनावस्थायाम् उपविशन् अस्ति । विक्रम सं. २०४१ तमे वर्षे आचार्यविजयभुवनसुरीश्वरजी इत्यनेन अस्य मन्दिरस्य निर्माणं कारितम् आसीत् । इदं मन्दिरं १३० फीट् उन्नतं, ८२ फीट् विस्तृतं च वर्तते<ref>{{cite web |title=shri aglod tirth-jain temples in gujarat|url=http://www.jinalaya.com/gujarat/aglod.htm#Other Temples|publisher= www.jinalaya.com |accessdate= 26 December 2014 }}</ref> । भगवतः आदीश्वरस्य मूर्तिः प्रमुखमन्दिरस्य गुप्तप्रकोष्ठे स्थापिता अस्ति । अपरं च गौतमस्वामिनः, पद्मावतीदेव्याः च मूर्तिः अन्यमन्दिरे स्थापिता अस्ति । ==श्रीघण्टाकर्ण-महावीर-आस्था-मण्डलम्== महुडी-ग्रामे यात्रिणां, भक्तानां च सुलभतायै “श्रीघण्टाकर्ण-महावीर-आस्था-मण्डल” इति नामकम् एकं स्थलम् अस्ति <ref>{{cite web|title=Mahudi, Ghantakarna Mahavir, Astha Mandal, Atithi bhavan|url=http://www.mahudi.org/index.html|publisher=www.mahudi.org|accessdate=26 December 2014|archive-date=25 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225071837/http://www.mahudi.org/index.html|deadurl=yes}}</ref> । तत्र अतिथिभवनम् अपि विद्यते । महुडी-ग्रामस्य समीपम् अन्यानि चत्वारि जैनतीर्थानि अपि सन्ति । तेषां तीर्थाणां दर्शनार्थं भक्तजनाः तत्र गच्छन्ति । भक्तजनेभ्यः विश्रामार्थं सौकर्यम् अपि अस्ति । ==मार्गाः== ===वायुमार्गः=== महुडी-ग्रामस्य समीपस्थं विमानस्थानकम् अहमदाबार-महानगरे स्थितम् अस्ति । महुडी-ग्रामात् अहमदाबाद-महानगरं ६८ कि. मी. दूरं स्थितम् अस्ति । ===धूमशकटमार्गः=== गान्धीनगरम्, अहमदाबाद-महानगरं च महुडी-ग्रामस्य समीपस्थं रेलस्थानकं वर्तते । ===भूमार्गः=== अहमदाबाद-महानगरं भूमार्गेण महुडी-ग्रामेण सह संयोजितम् अस्ति । महुडी-ग्रामस्य समीपस्थं बसस्थानकं गान्धीनगरे स्थितम् अस्ति । ततः सरलतया महुडी-ग्रामं प्राप्तुं शक्यते । ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[जैनधर्मः]] * [[दिगम्बरः सम्प्रदायः]] * [[श्वेताम्बरः सम्प्रदायः]] * [[भिक्षुः आचार्यः]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Jainism|{{PAGENAME}}}} * http://www.mahudi.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150125150844/http://www.mahudi.org/ |date=2015-01-25 }} * http://www.jinalaya.com/ * http://hindi.nativeplanet.com/ahmedabad/attractions/mahudi-tirth/ * http://www.indianetzone.com/61/shri_aglod_teerth.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150304074041/http://www.indianetzone.com/61/shri_aglod_teerth.htm |date=2015-03-04 }} == सन्दर्भः == {{Reflist|2}} [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] c03euyvciry1zbqho9s8fa5uuflh8vd 0 36741 502002 499434 2026-11-07T22:40:08Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502002 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{अष्टाङ्गयोगः}} '''अष्टाङ्गयोगः''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|ə|S|h|t|aː|n|g|ə|y|oː|g|ə|h}}) ({{lang-hi|अष्टाङ्ग योग}}) अर्थात् योगस्य अष्टानाम् अङ्गानां समूहः । [[पातञ्जलयोगसूत्रम्|पातञ्जलयोगसूत्रे]] उ्ल्लेखः वर्तते यत्, [[यम]]<nowiki/>-[[नियम]]<nowiki/>-[[आसन]]<nowiki/>-[[प्राणायाम]]<nowiki/>-[[प्रत्याहार]]<nowiki/>-[[धारणा]]<nowiki/>-[[ध्यान]]<nowiki/>-[[समाधिः|समाध]]<nowiki/>योsष्टाङ्गानि ।।२.२९।। इति । अनेन सूत्रेण एव [[राजयोग]]<nowiki/>नामकस्य अध्यायस्य आरम्भः भवति <ref name="“पतञ्जलियोगसूत्रम् 1”">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|volume=१| page=१४|year=२००८}}</ref> । एतानि अष्टाङ्गानि एव राजयोगत्वेन पतञ्जलिमूनिना प्रोक्तानि । अतः एतस्य राजयोगस्य नामान्तरम् एव ‘अष्टाङ्गयोगः’ इति । पतञ्जलिमुनिः अष्टांगयोगस्य भागद्वयम् अकरोत् । बहिरङ्गः, अन्तरङ्गश्चेति <ref name="“पतञ्जलियोगसूत्रम् 1”"/> । १. बहिरङ्गः :- अष्टाङ्गयोगस्य बहिरङ्गभागे यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहाराः अन्तर्भवन्ति । शरीरादीनां बाह्यलक्ष्यानि साधयितुम् बहिरङ्गयोगस्य साधना भवति । २. अन्तरङ्गः :- अष्टाङ्गयोगस्य अन्तरङ्गभागे धारणा-ध्यान-समाधयः अन्तर्भवन्ति । अन्तरङ्गभागस्य एव नामान्तरं ‘संयमः’ इति । अन्तरङ्गयोगस्य पृष्ठे साधकस्य लक्ष्यं वस्तुनिष्ठं नापितु आत्मनिष्ठं भवति, यत् आत्मचिन्तनेन सिद्ध्यते । साधकाय राजयोगस्य प्रत्येकसोपानम् आगामिसोपानस्य कृते पृष्ठभूमिकात्वेन कार्यं करोति । तेषां सोपानानां निश्चितं सीमाङ्कनं न भवति । यतो हि सोपानस्य स्थितेः ज्ञानं केवलम् अनुभवेनैव भवितुम् अर्हति । राजयोगस्य उत अष्टाङ्गयोगस्य साधानायाः प्रारम्भिके काले साधकः यदि साधकसमूहेन सह निवसेत्, तर्हि योग्येन वातावरणेन तस्य विकासः शीघ्रं भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=१५|year=२००८}}</ref> । अतः योगिनः वदन्ति यत्, प्रारम्भिके काले योग्याचार्यस्य सान्निध्ये योगाभ्यासेण सर्वासां समस्यानां नाशः भवति इति । == पातञ्जलयोगसूत्रस्य परिचयः == [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] पातञ्जलयोगसूत्रस्य रचयिता महर्षिः [[पतञ्जलिः]] । अयं पतञ्जलिः जीवः ईश्वरश्चेति तत्वद्वयं स्वीकरोति । अतः एव अस्य दर्शनस्य "सेश्वरसांख्यदर्शनम्" इति नामान्तरम् । अस्यैव शास्त्रस्यापरं नाम "सांख्यप्रवचनम्" इति । एतद्दर्शनं पतञ्जलिना प्रणीतत्वात् "पातञ्जलदर्शनम्" इत्यपि व्यवहारयोग्यं भवति । यद्यपि पतञ्जलेः पूर्वाचार्याः हिरण्यगर्भयाज्ञवल्क्यादयः अनेके आचार्याः योगशास्त्रस्य प्रवक्तारः आसन्, अथापि जनसाधारणानां कृते पतञ्चलिरेव तं योगशास्त्रं सूत्ररूपेण ग्रन्थीकृत्य सम्यक् सरलरीत्या व्याजहार इति हेतोः अस्य योगदर्शनस्य "पातञ्जलदर्शनम्" इति नाम सयुक्तिकं तिष्ठति । योगसूत्राषां भाष्यं महर्षिव्यासेन कृतमासीत्, तदेव प्रमाणतमो वर्ततेऽद्य। {{हिन्दूधर्मः}} ===योगशास्त्रपरिचयः=== अस्मिन् योगशास्त्रे चत्वारः पादाः सन्ति । तेषां नामानि क्रमाद् भविष्यन्ति -समाधिपादः, साधनपादः विभूतिपादः, कैवल्यपादश्चेति । प्रथमे पादे भगवान् पतञ्जलिः -‘अथ योगानुशासनम्’,<ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-१</ref> इति शास्त्रारम्भस्य प्रतिज्ञां करोति । अनन्तरं योगस्य परिभाषा अस्ति -"योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" <ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-२ </ref> इति । चित्तवृत्तयः-प्रमाणविपर्ययविकल्पादयः । एतेषां निर्वर्तनं योगशब्दार्थः । समाधिशब्दस्यार्थः -सम्यक् आधानम् इति, अर्थात् चित्तस्य स्वात्मस्वरूपे अवस्थापनमिति । योगवासिष्ठे समाधिलक्षणमेवमभिहितम्-<br>'<nowiki/>'''''इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः''' ।''' <br>''''''अन्तः शितलता यस्य समाधिरिति कथ्यते''' ॥''' इति । द्वितीये साधनपादे -" तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः" (यो० सू०-१) इत्यादि सूत्रद्वारा चञ्चलचित्तपुरुषाणां तपः स्वाध्यायादि क्रियायोगः एवं यमनियमादिबहिरङ्गसाधनभूतानां तत्त्वानामुल्लेखः वर्णितः । अत्र तपः इति शब्देन चान्द्रायणादिक्लेशकारकस्य तपसः अर्थावबोधो न भवति, यतः चान्द्रयणादयः शरीरे क्लेशजनकत्वात् तेन चित्तस्य ऐकाग्य्रं न तिष्ठति । अत्र तपः शब्दार्थः इत्थंभूतः भवति-हितकारकं स्वल्पं सात्विकभोजनं तथा शीतोष्णसुखदुःखादीनां सहनं एवमिन्द्रियाणां निरोधात्मकं यद्भवति तत्तपः इत्युच्यते । योगशास्त्रे तपः प्रसन्नकरणात्मकं वर्तते न तु पीडात्मकम् । स्वाध्यायस्यार्थः-मोक्षशास्त्राध्ययनं या नियमपूर्वकं प्रणवादिजपानुष्ठानमिति । ईश्वर-प्रणिधानं नाम परमात्मनः अनुचिन्तनम् अथवा परमात्मनि सर्वकर्मणां समर्पणम् इति भवति । सर्वेषु क्रियायोगेषु ईश्वरप्रणिधानं नाम क्रियायोगः उत्तमः इति स्वीक्रियते । "यद्यत् कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम्" इति ईश्वरप्रणिधानयुक्तः पुरुषः सर्वकर्माणि ईश्वारार्पितसेवाबुध्या करोति इत्यादयः विषयाः प्रतिपादिताः । तृतीये विभूतिपादे -जन्मान्तरज्ञानं, भूतभविष्यदर्थकं ज्ञानं, अन्तर्हितम् इत्यादि अनेकप्रकाराः सिद्धयः उपन्यस्ताः । चतुर्थे कैवल्यपादे -"जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः" <ref>यो० सू०,पतञ्जलिः, ४-१ </ref> इति सूत्रेण पञ्चानां सिद्धीनां वर्णनं करोति । देवतानां सिद्धिः जन्मना एव जायते । एवं पक्षिणामाकाशे उड्डयनं पशूनां जलतरणमित्यादि जन्मतः एव प्रसिद्धः । ओषधेभ्यः सिद्धिः प्राप्यते । आयुर्वेद, रसेश्वरदर्शनादिषु सिद्धिरियं वर्णिता । मन्त्रेण एवं तपोबलेन सिद्धीनां प्राप्तिवर्णनं तन्त्रादिशास्त्रेषु मिलिष्यति । समाधेः सिद्धिः शास्त्रस्यास्य गौणविषयभूता भविष्यति । यमनियमादि अष्टाङ्गोपासनेन यदा योगवृक्षः फलति तदा पूर्णभावनया समाधिरुपफलपरिपकानन्तरं प्रकृति-पुरुषयोः भेदात्मकः साक्षात्कारः सिध्यति । तदानीं असंगः पुरुषः स्वस्वरूपावस्थानेन तिष्ठतीति कृत्वा आत्यन्तिकदुःखविनाशरूपः मोक्षः सिध्यति । अस्मिन् योगशास्त्रे षड्विंशतितत्त्वानि भवन्ति । यथा सांख्याभ्युपगतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि, एतेषामतिरिक्तत्वेन एकः ईश्वरः अस्तीति ईश्वरतत्त्वमपि पतञ्जलिरयं स्वीकरोति इत्यतः अस्य नाम सेश्वरवादी सांख्यः इति । ईश्वरस्य लक्षणमेव प्रतिपादयति पतञ्जलिः क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः (यो० सू० १-२४) इति । <br> वैदिकी जीवनपद्धतिः धर्मार्थकाममोक्षरूपिणि पुरुषार्थचतुष्टये आश्रिता वर्तते । अन्तिमः पुरुषार्थः एव जीवनस्य अन्तिमम् उद्देश्यम् अस्ति । तदर्थमेव दर्शनशास्त्राणां प्रवृत्तिर्जायते यद्यपि सर्वाणि दर्शनानि स्व-स्वसिद्धान्तानुसारं मोक्षस्य निरूपणमकुर्वन् तथापि योगदर्शनं मोक्षस्य कृते साक्षात्कृतयत्नो विधीयते । मोक्षस्य कृते एव योगस्य उदयः सञ्जातः । इदं तात्पर्यं ‘योग’ पदस्य व्युत्पत्त्याऽपि स्पष्टमस्ति । “युज् समाधौ” धातोः योगशब्दस्य निष्पत्तिः संजाता । आत्मनः परमात्मनि विलय एव योग उच्यते । यदा त्रिविधदुःखानाम् एकान्तिकी आत्यन्तिकी च निवृत्तिर्भवति, तदा आत्मा स्वरूपे विलीनो भवति । तत्पश्चात् जननमरणादयः पुनर्न जायन्ते ।<br> अस्य आत्मसाक्षात्कारस्य शास्त्रीयं मार्गदर्शकं योगशास्त्रमस्ति । समाधेरवस्थायाः अपरः पर्यायो योगः एवास्ति । चित्तवृत्तिः बाह्मजगतः अपवार्य आन्तरतत्त्वे स्थिरयेत् इत्याकारकोऽयं योगमार्गोऽत्र प्रतिपादितः । योगदर्शनं वैदिकदर्शनमस्ति यतो हि वेदेषु उपनिषत्सु च योगस्य सोपायं वर्णनं प्राप्यते । प्राचां ऋषीणां त्रैकालिकज्ञानस्य मूलमिदं योगदर्शनमस्ति, अतोऽस्य प्राचीनता असन्दिग्धा प्रतीयते । यदा वेदानाम् अपौरुषेयत्वं परीक्ष्यते तदा योगः एव तेषां अपौरुषेयत्वस्य साधक इति सिद्ध्यति । यतो हि ऋषयोऽपि योगेन एव मन्त्राणां साक्षाद्दर्शनं कृतवन्तः । ते मन्त्रप्रणेतारो नासन् ।<br> अस्य अलौकिकवेदज्ञानजन्ययोगदर्शनस्य क्रियान्वयनं समाधिं विना नैव सम्भवति, अतः योगोवेदादपि प्राचीनं प्रतीयते । यद्यपि योगोऽपि एकं विशिष्टं ज्ञानमस्ति तथा च वेदाः अपि ज्ञानरुपाः सन्ति । ज्ञानस्य कदापि विनाशो नैव जायते । वेदाः अनादिज्ञानरूपाः वर्तन्ते । तेषामालोके योगमार्गस्य दर्शनम् अभवत् येन पश्चात् अदृष्टज्ञानम् अन्तर्निहितं ज्ञानं वा पुनः प्रकाशितम् । वैदिकदर्शनेषु योगस्य महत्त्वपूर्णं स्थानमस्ति । अवैदिकैः [[जैनदर्शनम्|जैन]][[बौद्धदर्शनम्|बौद्धादिदर्शनैरपि]] अस्य महत्त्वं स्वीकृतं, स्वसम्प्रदायेषु च सादरं योगस्य प्रतिष्ठापना विहिता । उदाहरणार्थं जैनदर्शनस्याचार्येण ’उमास्वामिना हेमचन्द्रेण’ च योगप्रक्रियाया विषयो विस्तरेण प्रतिपादितः । हठयोगानुगामिनि नाथसम्प्रदायेऽद्यापि योगस्य व्यावहारिकः अभ्यासो विधीयते ।<br> ===योगदर्शनस्य विकासः=== योगदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः पतञ्जलिः आसीत् । तद्र्चना योगसूत्रनाम्ना प्राप्यते । “ अथ योगानुशासनम्” इति सूत्रेण योगसूत्रस्य प्रारम्भो भवति । अनुशासन शब्दस्यार्थोऽस्ति-उद्दिष्टसिद्धान्तानां प्रतिपादनम् । अत एव इदमनुमानं स्वाभाविकं जायते यत् योगस्य सिद्धान्ताः पूर्वम् उपदिष्टाः । याज्ञवल्क्यस्मृतिग्रन्थे उल्लेखोऽस्ति यत् महायोगी हिरण्यगर्भ एव सर्वप्रथमं योगस्य उपदेशं प्रददौ । महर्षिणा पतञ्जलिना तस्योपदेशस्यैव सुव्यवस्थितं निरूपणं कृतम् ।<br> महाभाष्यस्य प्रणेता वैय्याकरणः पतञ्जलिरेव योगसूत्रस्य कर्त्ता आसीत् इति तथ्यम् अनेकैः प्रमाणैः सिदध्यति । यद्यपि सांख्ययोगौ एकीभूतौ मन्येते तथापि योगशास्त्रे सांख्य प्रतिकूलस्य स्फोटवादसिद्धान्तस्य समर्थनं विहितम् | स्फोटवादः व्याकरणशास्त्रे सुचर्चितोऽस्ति | अतः योगसूत्रकर्त्ता पतञ्जलिः स्फोटवादस्य प्रणेता महाभाष्यकार एकैवावर्तत । पतञ्जलेः स्थितिकालः ईस्वीपूर्वं द्वितीयशताब्दी स्वीक्रियते । यद्यपि कैश्चिद् विद्वद्भिः योगसूत्रस्य चतुर्थपादे विज्ञानवादस्य खण्डनमस्ति अतः योगसूत्राणां रचनाकालः बौद्ध-आचार्यात् मैत्रेयात् परवर्ती स्वीकृतः, किन्तु तन्मतं युक्तियुक्तं नास्ति | यतोहि बौद्धविज्ञानवादस्य अवधारणायाः पूर्वमपि विज्ञानवादस्य उल्लेखः प्राप्यते यथा छान्दोग्योपनिषदि ।<br> योगसूत्रस्य चत्वारः पादाः सन्ति –(१) समाधिपादः (२) साधनपादः (३) विभूतिपादः (४) कैवल्यपादश्च । प्रथमे समाधिपादे चित्तवृत्तीनां समाधिभेदानां च वर्णनं विद्यते । द्वितीये साधनपादे क्रियायोग- क्लेशनाशोपायानां योगाङ्गानां च प्रतिपादनमस्ति । तृतीये विभूतिपादे धारणा –ध्यान –समाधिरूपाणां अवशिष्टानां विशिष्टयोगाङ्गानां प्रतिपादनेन सह योगाभ्यासजन्य –अदृश्यशक्तीनाम् अर्थात् विभूतीनामपि वर्णनं प्राप्यते । चतुर्थे कैवल्यपादे समाधिसिद्धि-निर्वाणचित्त-विज्ञानवादखण्डन –कैवल्यादयो विषयाः विस्तरेण निरूपिताः सन्ति । :#[[समाधिपादः]] :#[[साधनापादः]] :#[[विभूतिपादः]] :#[[कैवल्यपादः]] पतञ्जलिविरचितस्य योगसूत्रस्य एको भाष्यग्रन्थः प्रसिद्धोऽस्ति । तस्य नामास्ति व्यासभाष्यम् इति । योगसूत्राणां रहस्यं स्फुटीकर्त्तुम् अस्य भाष्यग्रन्थस्य अपयोगिता प्रामाण्यं च स्वीक्रियते । यद्यपि व्यासभाष्ये क्लिष्टताया आधिक्यमस्ति तथापि दुर्वहं नास्ति, यतो हि अस्य भाष्यस्यापि अनेके टीकाग्रन्थाः प्राप्यन्ते । वाचस्पतिमिश्रस्य तत्त्ववैशारदी “ विज्ञानभिक्षोः” “योगवार्तिकम् “ च श्रेष्ठौ टीकाग्रन्थौ स्तः । एतदतिरिक्तं हरिहरानन्द आरण्यक विरचिता एका अन्या टीका “ भास्वती” नाम्नाऽपि प्राप्यते । तत्त्ववैशारदी” विषयीकृत्य कालान्तरे राघवानन्देन “पातञ्जलयोगरहस्यम्” इति नाम्ना टीकाग्रन्थो रचितः ।<br> योगसूत्रमधिकृत्यापि अनेकाः टीकाः प्राप्यन्ते । यथा –भोजविरचिता [[भोजवृत्तिः]], भावगणेशविरचिता वृत्तिः, रामानन्दयतिविरचिता मणिप्रभा, अनन्तपण्डितरचिता योगचन्द्रिका, सदाशिवेन्द्रसरस्वतीकृत “योगसुधाकराख्ये”, नागोजिभट्ट विरचिता ब्राह्मवृत्तिः, बृहतीवृत्तिश्च, ओमानन्दतीर्थप्रणीतः योगप्रदीपश्चेति ।<br> उपर्युक्ताः सर्वाः टीका अनुभविभिः योगसाधकैः रचिताः सन्ति । योगसूत्राणां परिज्ञानाय आसां सर्वासां टीकानामुपयोगिता प्रतीयते । स्वामिना ओमानन्दतीर्थेन लिखिते योगप्रदीपग्रन्थे विस्तृतभूमिकायां योगस्य स्वरूपम् उपस्थाप्य ग्रन्थस्य उपादेयता संवर्धिता । इयं टीका गीताप्रेस्, गोरखपुरतः प्रकाशिताऽस्ति ।<br> ===योगस्वरूपम्=== “योगश्चिवृत्तेर्निरोधः “ इति योगस्य परीभाषा योगसूत्रकारेण उदाहृता । चित्तञ्च क्षिप्त –मूढ –विक्षिप्त –एकाग्र –निरुद्धाख्यासु पञ्चभूमिषु विद्यमानं भवति । क्षिप्तभूमिः रजोगुणबहुला वर्तते । एषाऽवस्था दैत्य-दानव –उन्मत्तजनानां च भवति । मूढभूमिः तमोगुणबहुला भवति । इयं राक्षस-पिशाच-मदोन्मत्तानां जायते । विक्षिप्तभूमिः सत्त्वप्रधाना किन्तु रजोयुक्ता अपि भवति । इयं प्रथमभूस्थितानां योगिनां देवानां च चित्तभूमिरस्ति । इयं निरुद्धसत्त्वप्रधाना मन्यते । चित्तस्य सर्वासु वृत्तीषु उपरुद्धासु तत्तद्वृत्तीनां संस्कारमात्रेण युक्तं चित्तं निरुद्धं भवति । एषैव अन्तिमा भूमिरस्ति । चित्तवृत्तयोऽपि पञ्चविधाः प्रतिपादिताः –(१) प्रमाणवृत्तिः (२) विपर्ययवृत्तिः (३) विकल्पवृत्तिः (४) निद्रावृत्तिः (५) स्मृतिवृत्तिश्चेति । इमा रागद्वेषादिक्लेशानां कारणरूपाः सन्ति, तेषां विनाशिन्योऽपि भवन्ति, अतः आसां वृत्तीनां वर्गीकरणं द्विधा प्रतिपादितम् –क्लिष्टा अक्लिष्टाश्चेति ।<br> === प्रमाणानि === योगदर्शने सांख्यसम्मतानां त्रयाणां प्रमाणानामेव स्वीकृतिरस्ति । अत्रापि इतरप्रमाणानाम् अन्तर्भावः एषु प्रत्यक्षानुमानशब्दाख्येषु त्रिष्वेव प्रमाणेषु जायते । * ''विपर्ययः'' –वस्तुनो विपरीतम् अथवा मिथ्याज्ञानं विपर्ययोऽस्ति । * ''विकल्पः'' –शब्दज्ञानेनोत्पन्नः किन्तु वस्तुशून्यो विकल्पः कथ्यते । यथा चैतन्यमेव पुरुषस्य स्वरूपमस्ति । * ''निद्रा'' - वस्तुनोऽभावस्य ज्ञापयित्री वृत्तिः निद्रा इत्युच्यते । * ''स्मृतिः'' - अनुभूतविषयाणां तस्मिन्नेव रूपे स्मरणं स्मृतिरिति कथ्यते । आसां वृत्तीनां विरोधादेव आत्मस्वरूपस्य दर्शनं भवति । अर्थात् सांसारिकदुःखानाम् आत्यन्तिकं निवृत्तिश्च जायते । आसां वृत्तीनां निरोधो अभ्यासेन वैराग्येण च भवति । वैराग्येण विवेकस्य उदयो भवति । अभ्यासेन च चित्तं सत्त्वे प्रतिष्ठते ।<br> ===अङ्गानि=== चित्तवृत्तीः स्थिरयितुं योगाभ्यास आवश्यको भवति । तत्कृते योगाङ्गानां अभ्यासो विधीयते । योगस्य अष्टौ अङ्गानि अभिमतानि- #[[यमः]] #[[नियमः]] #[[आसनम्]] #[[प्राणायामः]] #[[प्रत्याहारः]] #[[धारणा]] #[[ध्यानम्]] #[[समाधिः]] ===मुख्याः विषयाः=== ====समाधिः==== चित्तवृत्तेर्निरोध एव समाधिरुच्यते । समाधिर्द्विधा वर्तते –सम्प्रज्ञातसमाधिः, असम्प्रज्ञातसमाधिश्चेति । ===== सम्प्रज्ञातसमाधिः ===== कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् वस्तुनि चित्तस्य स्थैर्यं जाग्रतावस्था च इतरवृत्तीनां क्षये सति सम्प्रज्ञातः सबीजो वा समाधिर्भवति । अस्य समाधेश्चत्वारो भेदाः सन्ति –(१) वितर्कानुगतः (२) विचारानुगतः (३) आनन्दानुगतः (४) अस्मितानुगतश्च । एषु चित्तं स्थूलेभ्यः सूक्ष्मेषु आलम्बनेषु तिष्ठति ।<br> ===== असम्प्रज्ञातसमाधिः ===== वृत्तीनां परमेण वैराग्येण निरोधे सति ज्ञातृ-ज्ञान-ज्ञेयानां भेदोपशमे सति चालम्बनस्य संस्कारमात्रे अवशिष्टे असम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति । इयं निर्बीजसमाधिरपि उच्यते । अस्याम् अवस्थायां क्लेशाः नैव तिष्ठन्ति, न च कर्माशयाः । असम्प्रज्ञातसमाधेरपि भेदद्वयम् अस्ति-भवप्रत्ययः उपायप्रत्ययश्च । अविधावशात् निरोधस्समाधिः ‘भवप्रत्यय’ नाम्ना विज्ञायते ।अत एव रक्त-मांस-मेद –अस्थि-मज्जा शुक्रादिषाट्कौषिकस्य शरीरस्य पतनोपरान्तम् इन्द्रियेषु अथवा भूतेषु लीनाः संस्कारमात्रेण सहिताश्च जीवा ‘विदेह’ संज्ञका भवन्ति । श्रद्धा –वीर्य- स्मृति – समाधि-प्रज्ञाभ्य उत्पन्नः उपायप्रत्ययः योगिभिः प्राप्यते । इयमेकान्तिकी दुःखनिवृत्तिर्नास्ति । अत्र अविद्यायाः विनाशेन क्लेशाः अपि विनश्यन्ति । अतः चित्तं ज्ञाने प्रतिष्ठते ।<br> चित्तस्य निरोधं प्रति गत्यवरोधकाः चित्तविक्षेपाः भवन्ति । यथा-रोगः, अकर्मण्यता, भ्रान्तिदर्शनम्, निरुद्धाप्राप्ति, समाधौ चेतसः अस्थैर्यम् इत्यादि । चित्तविक्षेपग्रस्ताः जनाः दुःखं दौर्मनस्यं कम्पनं श्वासप्रश्वासादिनां चानुभवन्ति । अतः एषामवरोधाय चित्तस्य तत्त्वे स्थापयितुं अभ्यास कार्यः । सर्वेषु प्राणिषु- मैत्रीभावः, करुणाभावश्च, पुण्यात्मनः प्रति प्रसन्नता, पापकारिणामुपेक्षा च करणीयाः ।<br> असमाहितचित्ताः अपि जनाः तपः-स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधानादिभिः योगे प्रवर्तन्ते। फलस्वरूपं समाधिभावस्य उदयः क्लेशानां विनाशश्च जायेते । क्लेशाः प्रायेण अविद्यायाः आच्छादिताः भवन्ति । तद् मिथ्याज्ञानं भ्रान्तिरपि कथ्यते । क्लेशः पञ्चधा प्रतिपादितः –अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवेशश्च । अनात्मपदार्थः आत्माऽस्तीति अविद्या वर्तते । द्रष्ट्रादृश्ययोरभिन्नताऽस्तीति अस्मिता वर्तते । सुखस्य उत्कटेच्छा रागो भवति । दुःखहेतुभ्यः ईर्ष्याभावो द्वेषः । मृत्योर्भयश्चाभिनिवेशो भवति । <br> ====परिणामविचारः==== परिणामः त्रिविधः । धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणामः, अवस्थापरिणामश्चेति । * धर्मपरिणामः -धर्मे पूर्वधर्मतिरोभावेन धर्मान्तरप्रादुर्भावः धर्मपरिणामः । *लक्षणपरिणामः - विद्यमानधर्मेषु लक्षणमेकं त्यक्त्वा लक्षणान्तरस्वीकरणेन यः परिणामः सः लक्षणपरिणामः । *अवस्थापरिमाणः - वर्तमानं यल्लक्षणं तस्य अवस्थान्तरं त्यक्त्वा अन्यावस्थायां परिणामत्वेन वर्तमानत्वम् । ====अविद्याविचारः==== विद्यायाः अभावः अविद्या इति व्युत्पत्त्या निर्मक्षिकम् इत्यत्र अव्ययीभावसमासेन मक्षिकानामभावः यथा प्रतीयते तथा पूर्वपदप्रधानग्रहणेन अविद्या पदशब्दार्थः विद्याभावः इति सिध्यति । अथवा न विद्या अविद्या इति विग्रहे नञ् तत्पुरुषसमासः प्रयुज्यते तर्हि विद्याविरोधित्वेन अन्यः अर्थः उच्यते । यथा, अब्राह्मणः अराजपुरुषः इत्यादिषु । ====पुरुषस्य कैवल्यम्==== एकतायाः नाम कैवल्यमिति । प्रकृतेः कार्यभूतमहत्तत्वादीनां विलयेन, एवं पुरुषेण सह प्रकृतेः आत्यन्तिकवियोगेन एव प्रकृतेः एकाकित्वं सिद्धम् । पुरुषस्य कैवल्यमेतद् भवति यत् आत्मा स्वात्मनि वर्तमानानि समस्तोपाधिकस्वरूपाणि त्यक्त्वा स्वमूलस्वरूपे स्थायित्वेन वर्तमानत्वमिति । === योगस्य तत्त्वानि === *[[योगभूमयः]] *[[चित्तपरिणामः]] *[[कैवल्यविचारः]] *[[ईश्वरनिरुपणम्|ईश्वरनिरूपणम्]] योगदर्शने प्रतिपादितः ईश्वरः मुक्तजीवः कैवल्यमुपगतो योगी वा नास्ति अपितु तदपेक्षया भिन्नो विद्यते । मुक्तजीवः अथवा केवली पुरुषः पूर्वसांसारिकबन्धनेभ्यो मुक्तो भवति किन्तु ईश्वरस्तु सदैव मुक्तो भवति । प्रकृतौ लीनः पुरुषोऽपि ईश्वरो नास्ति । ईश्वरः सर्वदा इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपाभिः शक्तिभिः सम्पन्नो भवति । एताः शक्तयोऽपि ईश्वरे स्वाभाविक्य एव सन्ति । अनादिकालादेव ईश्वरे एताः विद्यन्ते । ईश्वरश्चैतत्प्रभावात् एव ऐश्वर्यसम्पन्नोऽस्ति । जीवानुग्रह ईश्वरस्य प्रधानः गुणोऽस्ति । प्रणवः अर्थात् ओङ्कारः ईश्वरस्य वाचको वर्तते । तस्य ईश्वरस्य सम्प्राप्तिः स्वाध्यायेन योगसम्पत्त्या वा सम्भवति । ईश्वरप्रणिधानेनैव चित्तस्य विक्षेपाः नश्यन्ति । समाहितचेताः योगाभ्यासी ईश्वरचिन्तनेन निर्मलां बुद्धिं लभते । तेन तस्मिन् ऐश्वर्यस्य उदयो भवति । यद्यपि ऐवर्यस्य प्राप्तेरनन्तरं बहवो विध्ना उपतिष्ठन्ति किन्तु ईश्वरप्रणिधानेन तेषां नाशो भवति । एवं समाधिस्थो भूत्वा योगी ईश्वरं चिन्तयेत् तदैव तस्य कैवल्यलाभो भवति । ईश्वरत्वस्य स्वीकृतेरेव योगदर्शनं सेश्वरसांख्यमिति व्यवाह्रियते । ===ईश्वरः=== योगदर्शनं ईश्वरं विश्वसिति । तत्र कारणानि – *वेदैः ईश्वरसत्त्वम् अङ्गीक्रियते । वेदाश्च शब्दप्रमाणम् । अतः सृष्टिकर्ता ईश्वरः अङ्गीकर्तव्यः । *ईश्वरसत्त्वे अनुमानमपि प्रमाणम् । <!--ನ್ಯೂನ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚತಮ ಗುಂಪೊಂದಿದೆ; -->यदि सर्वस्यापि मूलम् अन्विष्यते तर्हि सर्वस्यापि ज्ञानस्य मूलम् ईश्वर इति बुद्ध्यते । *प्रकृति-पुरुषयोः संयोगवियोगयोः कारणं किञ्चित्स्यादेव । सः हेतुरेव ईश्वरः । ====पतञ्जलि – ईश्वरः==== ईश्वरः क्लेशकर्मविपाकसंस्कारैः रहितः । मुक्तपुरुषैर्भिन्नः । देशकालातीतः । सर्वज्ञः, सर्वशक्तः,सर्वव्यापी,परिपूर्णः,ज्ञानस्वरूपी,गुरुः,वेदानामुपदेशकश्च । “औम्” इतीदं तस्य सङ्केतः । ईश्वरः जगतः सृष्टिस्थितिलयानां न हेतुः । सः विशेषपुरुषः । आत्मानि न शिक्षति । सः मुक्तिं न प्रयच्छति । क्लेशान् अपनुद्य गुरुरिव मार्गं दर्शयेत् । मोक्षस्तु पुरुषेण स्वप्रयत्नेन साध्यः । देवः तत्साधने केवलं सहकरोति । == प्रमुख्यग्रन्थाः == {| class="wikitable" |'''ग्रन्थः''' |'''कर्ता''' |- |'''योगसूत्रम्''' |पतञ्जलिः |- |व्यासभाष्यम् (योगसूत्रटीका) |व्यासः |- |भास्वती (व्यासभाष्यस्य टीका) |हरिहरानन्दः आरण्यकः |- |मणिप्रभाटीका (योगसूत्रटीका) |रामानन्दयतिः |- |योगचन्द्रिका (योगसूत्रटीका) |अनन्तपण्डितः |- |योगसूत्रवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |भावगणेशः |- |योगसुधाकरः (योगसूत्रटीका) |सदाशिवचन्द्रसरस्वती |- |लघ्वीवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |नागोजीभट्टः |- |'''तत्त्ववैशारदी''' |वाचस्पतिमिश्रः |- |योगसारः (तत्त्ववैशारद्याः टीका) |विज्ञानभिक्षुः |- |'''योगवार्तिकम्''' |विज्ञानभिक्षुः |- |'''पातञ्जलरहस्यम्''' |राघवानन्दसरस्वती |- |'''भोजवृत्तिः/भोजमार्तण्डः''' |भोजराजः |} ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>https://web.archive.org/web/20131001185739/http://rsvidyapeetha.ac.in/ ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६ |- |[[लकुलीशयोगविश्वविद्यालयः|लकुलीश-योग-विश्वविद्यालयः]]<br>https://www.lyu.ac.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230828035414/https://www.lyu.ac.in/ |date=2023-08-28 }} |[[अहमदाबाद]] |[https://www.google.com/maps/place/Lakulish+Yoga+University/@23.0987585,72.5150668,13880m/data=!3m1!1e3!4m23!1m16!4m15!1m6!1m2!1s0x395e82c0b755abbb:0xa81dd90f0ac2fa6f!2s4GGQ%2BQH8+Lakulish+Yoga+University,+Chharodi,+Opposite+Nirma+University+Sarkhej-Gandhinagar+Highway+Daskroi,+Ahmedabad,+Gujarat+380060,+India!2m2!1d72.5389481!2d23.1269078!1m6!1m2!1s0x395e830ede7560fb:0xc887d54ce9cf98e6!2sNew+Ranip,+Ahmedabad,+Gujarat+380081!2m2!1d72.5592447!2d23.0930152!3e0!3m5!1s0x395e82c0b755abbb:0xa81dd90f0ac2fa6f!8m2!3d23.1269078!4d72.5389481!16s%2Fg%2F11fz6ct276?hl=en&entry=ttu लोटस-व्यू, बालाजी-मन्दिरस्य समीपे, निरमा-विश्वविद्यालयस्य सम्मुखं, एस.जी. हाईवे, छारोडी, अहमादाबाद, गुजरात - 382481] |} == [[यमः]] == [[अहिंसा]]<nowiki/>-[[सत्य]]<nowiki/>-[[अस्तेय]]<nowiki/>-[[ब्रह्मचर्य]]<nowiki/>-[[अपरिग्रह|अपरिग्रहा]] यमाः ।।२.३०।। इति पातञ्जलयोगसूत्रे यमाः प्रोक्ताः । अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयं, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः चेति यमाः <ref name="पतञ्जलियोगसूत्रम् 1">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|volume=१| page=१४|year=२००८}}</ref> । === [[अहिंसा]] === अहिंसा अर्थात् प्रेम, अन्यस्य अहितं न करणीयं, जीवहत्या न करणीया, अन्येभ्यः कष्टं नोत्पादनीयं, शत्रुतायाः विचाराः मनसि नोद्भवेयुः इत्यनुसन्धेयम् <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अहिंसा त्रिधा भवति । बौद्धिकी, वाचिकी, शारीरिकी चेति । १. बौद्धिकी अहिंसा ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु’ इत्यस्य अनुसन्धानं विधेयम् । अर्थात् सर्वेषु भूतेषु एकस्य आत्मतत्वस्य एव दर्शनं करणीयम् । बौद्धिकहिंसा यदा मानवस्य व्यवहारे अन्तर्भवति, तदा अन्यस्मात् प्राप्तं कष्टम्, अपमानं च तस्य बुद्धौ उत्तेजनां नोद्भावयति । २. वाचिकी अहिंसा कठोरवचनैः प्रत्येकमनुष्यः आहतः भवति । शस्त्रेण जातः आघातः कालान्तरे विस्मर्तुं शक्यते, परन्तु वाचिकशस्त्रेण आहतं मनः दीर्घकालं यावत् पीडाम् अनुभवति । अतः कटुवचनैः अन्यस्य अपमानं, वधस्य आज्ञादानम्, अनिष्टं कर्तुं परामर्शदानं च वाचिकहिंसात्वेन परिगण्यते । एतेषां परित्यागं कृत्वा मधुरवचनं, प्रियकार्यं, हितकारीबोधनम्, उत्साहवर्धकवचनं च अहिंसायाः मार्गाय उत्तमं मन्यते । ३. शारीरिकहिंसा यदि बौद्धिकी-वाचिकहिंसायाः अभ्यासः भवति, तर्हि शारीरिकी अहिंसा स्वतः एव सिद्ध्यति । ‘अहिंसा प्रतिष्ठायां तत् सन्निधौ वैर त्यागः’ अर्थात् अहिंसायां सुदृढे साधके परिव्याप्तः वैरभावः स्वतः एव नष्टः भवति । साधकः यदा अहिंसायां प्रतिष्ठितः भवति, तदा तं परितः एकस्याः आभायाः रचना भवति । यः कोsपि मनुष्यः तस्याम् आभायां यदा भवति, तदा सः अहिंसायाः विचारैः स्वयमेव परिपूर्णः भवति । अहिंसायाः सिद्धेः मापदण्डः अस्ति यत्, अहिंसकमनुष्यस्य समीपम् आगत्य हिंसकपशवः, हिंसकमनुष्याः च अहिंसायाः अनुगामिनः भवन्ति । === [[सत्यम्]] === [[भारतीयसंविधान]]<nowiki/>स्य ध्येयवाक्यम् अस्ति यत्, ‘[[सत्यमेव जयते]]<nowiki/>’ इति । परन्तु एषः केवलं भारताय नापि तु मनुष्येभ्यः सन्देशः वर्तते । बुद्ध्या, वचसा, कर्मणा च यत् समानं भवति तदेव सत्यम् अङ्गीक्रियते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 3">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=१८-२०|year=२००८}}</ref> । सत्यं द्विविधं प्रोक्तम् । बौद्धिकं, वाचिकं चेति । १. बौद्धिकसत्यम् :- राग-द्वेषरहितः बुद्ध्या जातः निश्चयः एव सत्यत्वेन परिगण्यते । धर्म-अधर्मयोः, वाद-प्रतिवादयोः यः सन्तुलितनिर्णयः भवति, तदेव सत्यम् । सः सन्तुलितनिर्णयः बुद्ध्याः कार्यम् अस्ति । अतः बुद्धौ निश्चयात्मकता एव बौद्धिकसत्यम् अस्ति । २. वाचिकसत्यम् :- <poem> सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्, मा ब्रूयात् सत्यम् अप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयात्, एषः धर्मः सनातनः ।। </poem> उक्तस्य श्लोकस्य आशयः अस्ति यत्, सत्यं वदन्तु, परन्तु तत् सत्यं प्रिय(मधुर)शब्दैः युक्तं स्यात् । अप्रियं सत्यं मा वदतु । प्रिय(मधुर)शब्दैः युक्तम् असत्यम् अपि मा वदतु । बौद्धिकसत्यस्य प्रतिष्ठानेनैव वाचिकसत्यस्य स्थितिः सुदृढा भवति । अन्यथा लोभेन, क्रोधेन, मोहेन, रागेण, द्वेषेण, भयेन च वशीभूतः मनुष्यः मिथ्याभाषणं कर्तुं बाद्ध्यः भवति । विचारे, वचने च सम्भूतस्य सत्यस्य व्यवहारे अनुसरणम् एव शारीरिकसत्यत्वेन परिगण्यते । सत्यस्य पालनेन साधके एकस्याः अद्भुतशक्त्याः आविर्भावः भवति । साधकस्य मनः गङ्गाजलवत् निर्मलं भवति । सत्यस्य साधकः स्वेप्सितानि वस्तूनि प्राप्तुं समर्थः भवति । तस्य वाणी सिद्धवाणी भवति । यस्य कस्यापि स्थितेः बुद्ध्या निश्चयं कृत्वा तं निश्चयं वाण्या प्रकटं कृत्वा वाण्यनुसारं व्यवहारः एव पूर्णसत्यत्वेन परिगण्यते । सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् इत्यनेन सूत्रेण सिद्ध्यति यत्, सत्यनिष्ठव्यक्तेः वचनानि सर्वदा फलीभूतानि भवन्ति इति । === [[अस्तेयम्]] === अन्यस्य अधिकारस्य वस्तुनः मनसा, वाण्या, शरीरेण च अचौर्यम्, अनयनम् एव अस्तेयत्वम् <ref name="अष्टाङ्गयोगः 4">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=२१-२२|year=२००८}}</ref> । अस्तेयं त्रिविधम् । बौद्धिकं वाचिकं शारिरीकञ्च । १. बौद्धिक-अस्तेयम् :- ‘परद्रव्येषु अनभिध्याम्’ अर्थात् अन्यस्य द्रव्येषु कुदृष्टपातः अपि न करणीयः, अन्यस्य वस्तुनः/द्रव्यस्य विषये चिन्तनम् अपि न करणीयम् इति । २. वाचिक-अस्तेयम् :- स्वस्य वचनेन अपि चौर्यकर्मणि, लुण्ठनकर्मणि च अन्ये न प्रेरणीयाः । सामान्यतः दृश्यते यत्, मनुष्यः अन्यस्य द्रव्यं प्राप्तुम् असमर्थः अस्ति, तर्हि सः अन्यान् प्रेरयित्वा धनप्राप्त्यै प्रयासं करोति । तदपि वाचिक-अस्तेये अन्तर्भवति । उपदेशकाले, पाठनकाले च तथ्यम् अज्ञात्वापि तद्विषये मिथ्याकथनं, प्रश्नस्य अपूर्णोत्तरं, प्रश्नस्य उत्तरमेव न दीयते इत्यादयः वाचिक-अस्तेयस्य उल्लङ्घत्वेन परिगण्यन्ते । ३. शारीरिक-अस्तेयम् :- विचार-वचनाभ्यां सह शारीरिकक्रियया अपि अन्यस्य द्रव्यस्य, वस्तुनः च चौर्यं, लुण्ठनं न क्रियते, तत् शारीरिकम् अस्तेयम् उच्यते । छल-बल-दलैः, स्वामिनः आज्ञया विना वस्तुनुनः उपरि स्वीकरणं, स्पष्टतया शारीरिक-अस्तेयं कथ्यते । बस्-याने स्थित्वा यस्य स्थलस्य कृते चिटिका गृहीता, तस्मात् स्थलात् अग्रे गमनम् अपि अस्तेये अन्तर्भवति । === [[ब्रह्मचर्यम्]] === [[भारतीयसंस्कृतिः|भारतीयसंस्कृतौ]] एव एषः शब्दः प्राप्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अनेन भारतीयमूल्यानां गहनतायाः ज्ञानं भवति । अन्यासु भाषासु ब्रह्मचर्यशब्दस्य अनुवादः स्यात्, परन्तु ब्रह्मचर्यशब्दस्य समानार्थिशब्दत्वेन तस्य गणना न भवति । सामान्यतः व्यवहारे ब्रह्मचर्यम् अर्थात् असम्भोगः एव परिगण्यते । परन्तु महासमुद्रे स्थिता हिमस्य लघ्वी गिरिका द्रष्टुं शक्यते, परन्तु समुद्रस्य अन्तः सा गिरिका न अपि तु पर्वतमालिकाः भवन्ति । यां गिरिकां वयं पश्यामः, सा गिरिका तु पर्वतमालायाः १०% अपि भवति । अन्तः स्थिता विशालपर्वतमाला ९०% भवति । तथैव ब्रह्मचर्यस्य ९०% ज्ञानम् (अर्थः) योगरूपिसमुद्रे निहितम् अस्ति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । <poem> एतेन ब्रह्मचर्येण, देवादेवा देवत्वमाप्नुवन् । ऋषयश्च महाभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D-05-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-044 ।।४४.१०।। उद्योगपर्व] [[महाभारतम्]] </poem> अर्थात्, ब्रह्मचर्यम् इहाभ्युदयस्य मोक्षप्राप्तेश्चापि साधनमिति । ब्रह्मणः स्वरूपे विचरणम् अर्थात् ब्रह्मणः स्वरूपस्य मननम् एव ‘ब्रह्मचर्य’ शब्दस्यार्थः । ब्रह्मचर्यं त्रिविधं प्रोक्तम् । बौद्धिक-वाचिक-शारिरीकाणि चेति । १. बौद्धिकब्रह्मचर्यम् :- यस्य कस्यापि विषयस्य भोग-भावनाः मनसि नोद्भवनम् एव बौद्धिकब्रह्मचर्यम् । नारीस्मरणं, स्त्रीचर्चां, सौन्दर्याकर्षितः सन् वारं वारं स्त्रीदर्शनं, भोग-विलासस्य चर्चाचिन्तने, मैथुनं च न करणीयम् इत्येतानि बौद्धिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । २. वाचिकब्रह्मचर्यम् :- वाचिकब्रह्मचर्ये केवलं वाणीसंयमस्य एव बाहूल्यम् अस्ति । अश्लीलगीतानां गायनं, एकान्तेषु अश्लीलचर्चा, स्त्रीसौन्दर्यस्य स्तुतिः च न करणीयम् इत्येतानि वाचिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । ३. शारीरिकब्रह्मचर्यम् :- यः साधकः बौद्धिक-वाचिकब्रह्मचर्यस्य पालनं करोति, तस्य कृते शारीरिकब्रह्मचर्यं सरलं भवति । उपस्थादिभिः कर्मेन्द्रियैः शारीरिकब्रह्मचर्यस्य पालनं भवति । स्त्रीस्पर्शः, आलिङ्गनं, चुम्बनं, विपरितलैङ्गिकैः सह सम्पर्कः च न करणीयः इत्येतानि एव शारीरिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । === [[अपरिग्रहः]] === सत्यान्वषकः, अहिंसकः साधकः परिग्रहं कर्तुं न शक्नोति । परिग्रहः अर्थात् वस्तुसङ्ग्रहः । परमात्मा परिग्रहं न करोति । सः स्वावश्यकतायाः अनुसारं नित्यम् आवश्यकवस्तूनि जनयति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अतः साधकस्य तस्मिन् परमात्मनि दृढविश्वासः आवश्यकः यत्, परमात्मा तस्य आवश्यकतायाः वस्तूनि नित्यम् उत्पन्नं करिष्यति एव इति । शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धादीनां सम्बद्धानां भोगवस्तूनाम् असङ्ग्रहः एव अपरिग्रहः कथ्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अपरिग्रहः त्रविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-अपरिग्रहः :- गुणदोषादीनां निर्णेत्री बुद्धिः यदा ग्रहण-रक्षणादिनः अकल्याणकारिविषयान्, हिंसादीनि पापानि, [[काम]]<nowiki/>-[[क्रोध]]<nowiki/>-[[लोभ]]<nowiki/>-[[मोह]]<nowiki/>-[[भया]]<nowiki/>दिनः च अस्वीकारं करोति, तदा साधकाय बौद्धिक-अपरिग्रहः सिद्ध्यति । २. वाचिक-अपरिग्रहः :- सर्वात्मना वाणीसंयमः वाचिक-अपरिग्रहत्वेन परिगण्यते । यथा – असत्यं, छल-कपटयुक्ताः शब्दाः, निन्दाकरणम्, वाण्याः दुरुपयोगः च अपरिग्रहे वर्ज्यः अस्ति । मौनं वाचिक-अपरिग्रहस्य महासाधनम् अस्ति । ३. शारीरिक-अपिग्रहः :- स्वस्य आवश्यकतानुसारं धन-धान्यस्य, वस्त्र-भूमेः च उपार्जनं, संग्रहणं शारीरिक-अपरिग्रहत्वेन परिगण्यते । ‘तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः’ इत्यादेशानुसारं प्राप्तवस्तुनः त्यागभावेन उपयोगः करणीयः । स्वपरिवारस्य मोहवशेनापि पदार्थानां संग्रहः न करणीयः । == [[नियमः]] == शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ।। २.३२ ।। इति पतञ्जलियोगसूत्रे प्रतिपादितं वर्तते । शौचम्, सन्तोषः, तपः, स्वाध्यायः, ईश्वरप्रणिधानं च नियमाः प्रोक्ताः <ref name="पतञ्जलियोगसूत्रम् 1"/> । === [[शौचम्]] === शौचम् त्रिविधं बौद्धिक-वाचिक-शारीरिकञ्चेति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । १. बौद्धिक-शौचम् :- काम-क्रोध-मोह-द्वेष-ईर्ष्या-अभिमान-कुविचारादीनां त्यागेन, दया-सहजता-नम्रता-अहिंसा-सत्यादीनां निरन्तरधारणेन च बुद्धिः शुद्धा भवति । २. वाचिक-शौचम् :- कठोरवचन-निन्दा-छल-असत्यवचानानां त्यागः, सत्य-मधुरवचन-स्नेह-सान्त्वादीनां सेवनं च वाचिकशौचत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-शौचम् :- मृत्तिका-गोमय-गाजनीमृत्तिका-उबटन-त्रिफला-रीठादीनां जलेन सह उपयोगं कृत्वा शरीरस्य निर्मलीकरणम् एव शारीरिक-शौचं भवति । विरेचन-बस्ति-नेति-धौति-वमन-दन्तधावन-ब्रह्मदन्तधावन-जलनेति-आदीनां माध्यमेन शरीरस्य आन्तरिकभागानां शुद्धिः अपि शारीरिकशौचे अन्तर्भवति । सात्विकं, न्यायपूर्णार्जितधनेन प्राप्तं, परिमितम् अन्नं शरीरशौचार्थम् अत्युत्तमम् उक्तम् अस्ति । हिंसा-चौर्य-व्यभिचार-मांस-मदिरा-मैथुन-आदीनां परित्यागः एव शारीरिक-शौचम् उच्यते । === [[सन्तोषः]] === सुखे-दुःखे, लाभे-हानौ, यशे-अपयशे, सिद्धौ-असिद्धौ, अनुकूलतायां-प्रतिकूलतायां च सर्वदा सन्तुष्टिः एव सन्तोषः उच्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । सन्तोषः त्रिविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-सन्तोषः :- इच्छायाः दासः संसारस्य दासः भवति । यः स्व-ईच्छां दासीं भावयति, सः संसारस्य स्वामी भवति । अतः लोभ-मोह-राग-द्वेष-आदीनां त्यागं कृत्वा सन्तोषस्य आश्रयः कर्तव्यः । २. वाचिक-सन्तोषः :- चाटुकारिता-मिथ्यावचनयोः त्यागः वाचिक-सन्तोषः उच्यते । कटुवचनानि श्रुत्वा, अपमानितः भूत्वा अपि आवेशेन दुर्वचनानां मुखात् निर्गमनम् एव वाचिक-सन्तोषत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-सन्तोषः :- शारीरिकहिंसा-व्यभिचार-चौर्य-बलात्कार-अत्याचार-कुकर्मादीनां त्यागः एव शारीरिकसन्तोषत्वेन परिगण्यते । दीनानां, दुःखितानां, रुग्णानां सेवा, ब्रह्मचर्यपालनं, अनुष्ठानम् इत्यादीनां सेवनं शारीरितसन्तोषः उच्यते । === [[तपः]] === मनसा, इन्द्रियैः च संयमेन धर्मपालनम् एव तपः उच्यते । धर्मपालनाय कष्टं सोढव्यं, बुभुक्षा, पीपासा, शैत्यम्, औष्ण्यम् इत्यादीनि अपि सोढव्यानि भवन्ति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । तपस्त्रिविधम् । बौद्धिकं, वाचिकं शारीरिकञ्चेति । १. बौद्धिकं तपः :- मन-बुद्धि-चित्तयोः शान्तिः, स्वच्छता, पवित्रता, मानसवृत्तीनां निग्रहणं बोद्धिकतपः उच्यते । २. वाचिकं तपः :- क्रोधः, असत्यभाषणम्, अपमानास्पदानि वाक्यानि, घृणापूर्णवचनम् इत्यादीनां त्यागः वाचिकं तपः उच्यते । ३. शारीरिकं तपः :- बुभुक्षायाः, पीपासायाः, शैत्यस्य, उष्णतायाः च सहनम् एव शारीरिकं तपः उच्यते । आत्मदर्शिनां, गुरूणां, विदुषानां च सेवा-सत्कारः, शुद्धता, सरलता, ब्रह्मचर्यपालनम्, अहिंसा इत्यादीनां सद्गुणानां दृढावलम्बनम् एव शारीरिक-तपत्वेन परिगण्यते । ==== [[स्वाध्यायः]] ==== कल्याणकारिशास्त्राणाम् अध्ययनम्, इष्टदेवानां नामजपः, मन्त्रपाठः, स्तोत्रादीनां पठनम्, सत्साहित्यानां पठनं पाठनं च स्वाध्यायत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । स्वाध्यायः त्रिविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-स्वाध्यायः :- ॐकारस्य , गायत्रीमन्त्रस्य, गुरुमन्त्रस्य च निरन्तरं मननम् एव बौद्धिक-स्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । २. वाचिक-स्वाध्यायः :- मन्त्राणोच्चारणं, प्रार्थानां, स्तुतिपठनं, पुराणानां कथनम् इत्यादीनां नित्यास्वादनम् एव वाचिकस्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-स्वाध्यायः :- सर्वप्रकारकेषु अध्ययनेषु शरीरं साधनत्वेन सर्वदा भवत्येव । स्तुतीनां, श्लोकानां, प्रार्थनानाम्, ईश्वरकथानां च लेखनं शारीरिकस्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । === [[ईश्वरप्रणिधानम्]] === साधकः आदिनं मनसा, वचसा, शरीरेण च यानि कर्माणि करोति, तानि सः ईश्वराय समर्पयति । सा समर्पणस्य प्रक्रिया एव ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ईश्वरप्रणिधानं त्रिविधं प्रोक्तं । बौद्धिकं, वाचिकं शारीरिकञ्चेति । १. बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- साधकस्य बुद्ध्या जायमानाः क्रियाः ईश्वरप्राप्तेः लक्ष्यं साधितुम् एव भवन्ति । यथा – तर्कः, निश्चयः, विश्वासः, स्मरणम् इत्यादयः । मनसि पूर्णनियन्त्रणं कृत्वा बुद्धिः मनसः विषयान् प्रति गमनं स्थगयति । तां बुद्धिम् एव चित्ते विलीनां कृत्वा साधकः इन्दियाणां व्यापारान् उपशामयति । एषा प्रक्रिया एव बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानम् उच्यते । बौद्धिकप्रणिधाने साधकस्य मनसि एकं गहनं चिन्तनं भवति यत्, यत् किमपि अहं कुर्वन् अस्मि उत यत् किमपि मया क्रियमाणमस्ति, तत् सर्वम् अहम् ईश्वरस्य आदेशनैव कुर्वन् अस्मि इति । २. वाचिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- वाणीद्वारा ईश्वरस्य गुणानां वर्णनं, स्तुतिगानं, प्रार्थानागानं, ॐकारस्य गानं, गायन्त्रीमन्त्रजपः इत्यादीनि कार्याणि वाचिक-ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिगण्यन्ते । ३. शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- साधकस्य शरीरं रोगादिभ्यः दुर्बलं भवेत् चेत्, साधकः बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानं, वाचिक-ईश्वरप्रणिधानं च कर्तुम् असमर्थः भवति । बुद्धिः चिन्तनादिषु कार्येषु असमर्था भवति, वाक् अपि ईश्वरस्य गुणगाने, स्तुतिपाठे च असमर्था भवति । अतः शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानस्य मुख्यता वर्तते । मनसा, वाचा, शरीरेण च यानि कर्माणि भवन्ति, तेषाम् ईश्वराय समर्पणम् एव शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिण्यते । == [[आसनम्]] == साधकः यदा उपविशति, तदा सः स्थिरतायाः, सुखस्य च अनुभवं करोति चेत्, तत् आसनम् उच्यते । स्थिरसुखमासनम् [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A8|।।२.४।।] इत्येदं सूत्रं [[पतञ्जलिमुनि]]<nowiki/>ना [[योगसूत्रम्|योगसूत्रे]] प्रतिपादितं वर्तते । तद्यथा [[पद्मासनम्]], [[वीरासनम्|वीरासनं]], [[भद्रासनम्|भद्रासनं]], [[स्वस्तिकम्|स्वस्तिकं]], [[दण्डासनम्|दण्डासनं]], [[सोपाश्रयम्|सोपाश्रयं]], [[पर्यङ्कम्|पर्यङ्कं]], [[क्रौञ्चनिषदनम्|क्रौञ्चनिषदनं]], [[हस्तिनिषदनमुष्ट्रनिषदनम्|हस्तिनिषदनमुष्ट्रनिषदनं]], [[समसंस्थानम्|समसंस्थानं]], [[स्थिरसुखं]], [[यथासुखम्|यथासुखं]] [[चेत्येवम्|चेत्येव]]<nowiki/>मादीनि आसनानि प्रोक्तानि । यः कोsपि साधकः एकस्मिन् आसने एकप्रहरं (घण्टात्रयम्) यावत् सुखेन उपवेष्टुं शक्नोति, सः साधकः आसनं सिद्धं करोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । योगपरम्परानुसारम् आसनानां प्रणेता स्वयं भगवान् शङ्करः अस्ति । चतुरशीतिलक्षयोनिषु जीवः भवति, अतः शिवेन चतुरशीतिलक्षानि आसनानि प्रणितानि <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । [[शिव|शिवेन]] प्रणितेषु सर्वेषु आसनेषु कालक्रमे अधिकतमानि आसनानि लुप्तानि । अतः केवलं चतुरशीतिः आसनानि एव प्रचलितानि सन्ति । तेषु अपि त्रयस्त्रिंशत् आसनानि एव मुख्यानि इति योगिनां मतम् । == [[प्राणायामः]] == तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A8|॥२.४९॥] इत्यनेन सूत्रेण पतञ्जलिमूनिना योगसूत्रे प्राणायामस्य निरूपणं कृतम् अस्ति । आसने स्थिरतायां प्राप्तायां सत्यां श्वास-प्रश्वासयोः स्वाभाविकगतेः नियमनं कृत्वा तयोः समनता स्थापनस्य प्रक्रिया एव प्राणायामत्वेन परिगण्यते । रेचक-कुम्भक-पूरकाणां प्रक्रिया एव प्राणायामत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । प्राणायामस्य प्रक्रियायां स्थानस्य, समयस्य, आसनस्य, विधेः च अति महत्वं भवति । प्राणायामस्य प्रक्रियायाः अनेके विधयः सन्ति । तेषु केचन विधयः अधः निरूपिताः । १. [[सहजप्राणायामः]] २. [[समशीतोष्णप्राणायामः|सम-शीतोष्णप्राणायामः]] ३. [[भस्त्रिकाप्राणायामः]] ४. [[कपालभातिप्राणायामः]] ५. [[शीकलीप्राणायामः]] ६. [[शीतकारीप्राणायामः]] ७. [[उज्जायीप्राणायामः]] ८. [[अहिंसकप्राणायामः]] ९. [[नाडीशोधनप्राणायामः]] १०. [[भ्रामरीप्राणायामः]] == [[प्रत्याहारः]] == प्रत्याङ्रूत्युपसर्गाभ्यां "हृञ् हरणे" इत्यस्माद्धातोः प्रत्याहारशब्दः निष्पन्नः । [[भोजन]]<nowiki/>स्य अन्तः इति अस्य शब्दस्य अर्थः भवति । [[रूप]]<nowiki/>-[[रस]]<nowiki/>-[[गन्ध]]<nowiki/>-[[शब्द]]<nowiki/>-[[स्पर्श|स्पर्शाः]] इन्द्रियाणां भोजनम् अस्ति । इन्द्रियाणि एतेषां निरन्तरं भोजनं कुर्वन्ति भवन्ति । मनः इन्द्रियाणि यन्त्रत्वेन उपयुज्य एव विषयाणाम् उपभोगं कुर्वन्ति । तेन चेतनया सह विषयाणां सम्बन्धः भवति । प्रत्याहारस्य प्रक्रियया सः सम्बन्धः विच्छिन्नः भवति । एतस्य फलस्वरूपतः चित्तम् अन्तर्मुखि भवति । प्रत्याहारस्य साधनानि मानसिकशक्तीः जनयन्ति । ततः मनः येभ्यः मार्गेभ्यः जगतः भ्रमणं करोति स्म, तेभ्यः मार्गेभ्यः एव अन्तर्जगत् प्रवेष्टुं शक्नोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । साधकः यदा धारणायाः सोपानम् आरोहति, तदा सः प्रत्याहारं साधयति । तेन विना सः धारणां कर्तुम् असमर्थः भवति । == [[धारणा]] == देशबन्धश्चित्तस्य धारणा [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A9।।।३.१।।] इति पतञ्जलिमूनिना योगसूत्रे प्रतिपादितं वर्तते । बाह्ये उत शरीरे कुत्रापि एकस्मिन् स्थाने चित्तस्य केन्द्रीकरणम् एव धारणात्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । नाभिचक्रं, हृदयकमलम् इत्यादयः [[शरीर]]<nowiki/>स्य आन्तरिकदेशाः सन्ति । [[आकाशः]], [[सूर्यः]], [[चन्द्रमाः]], [[मूर्तिः]], [[देवता]] इत्यादयः बाह्यदेशाः भवन्ति । एतयोः आन्तरिकबाह्यदेशयोः एकस्मिन् स्व चित्तस्य केन्द्रीकरणम् एव धारणा भवति । एकं पदार्थं मनसि संधार्य साधकस्य चित्तं तत्र केन्द्रितं भवेत् चेत्, मनसः सा स्थितिः धारणा उच्यते । धारणा मनसः विकासशक्तिः वर्तते । धारणया विना योगः सम्भवः न भवति । धारणायाः अर्थः संयमः अपि भवति । अतः धारणायां मनसः विचरणस्य स्थानं सीमितं, निश्चितं च भवति । धारणायां पञ्चतत्वधारणा योगसाधनायाः क्षेत्रे अति प्रसिद्धा प्रक्रिया वर्तते । तस्यां [[पञ्चतत्व]]<nowiki/>धारणायां [[पृथ्वी]]<nowiki/>-[[जल]]<nowiki/>-[[अग्नि]]<nowiki/>-[[वायु]]<nowiki/>-[[आकाश|आकाशे]]<nowiki/>त्येतेषां पञ्चतत्वानां धारणा भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । == [[ध्यानम्]] == स्वस्य आन्तरिकजीवनेन सह लयः, सामञ्जस्य स्थापनं च एव ध्यानम् उच्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । चेतनायाः विकासः, इन्द्रियाणाम् अतिक्रमणं च ध्यानेन एव भवतः । स्वस्य विस्मरणं, शून्यत्वं, पलायनं च कर्तुं ध्यानप्रक्रिया नास्ति । वस्तु-विषयकेन्द्रिताः मनसः याः अनुभूतयः भवन्ति, ताभ्यः अनुभूतिभ्यः ध्यानमार्गेण मनः उदासीनं भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ध्यानं शरीरे अलौकिकीं गहनाम् अवस्थां निर्माति, यया शरीरस्य विभिन्नाङ्गानि भारमुक्तानि, रोगमुक्तानि च भवन्ति । [[निद्रा]]<nowiki/>वस्थायाम् अस्माकं मनः विश्रान्तिं प्राप्तुं न शक्नोति, यतो हि निद्रावस्थायाम् अस्माकं मनः स्वपनादीषु कार्येषु रतं भवति । ध्यानावस्थायां यदा मनः सम्पूर्णं लीनं भवति, तदा तत् विश्रान्तिं प्राप्नोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । साधकः यदा ध्यानस्य एतादृशीम् अवस्थां प्राप्नोति, तदा सः घण्टात्रयस्य निद्रया अपि विश्रान्तिम् अनुभवति । ध्यानस्य असङ्ख्याकाः पद्धतयः सन्ति । तासु अत्र काश्चन निर्दिष्टाः । १. [[सङ्कल्पध्यानम्]] २. [[श्वासध्यानम्]] ३. [[चिदाकाशध्यानम्]] ४. [[मन्त्रध्यानम्]] ५. [[अन्तर्मौनम्]] ६. [[अजपाध्यानम्]] == [[समाधिः]] == समाधिः मनुष्यजीवनस्य स्वाभाविकं लक्ष्यम् अस्ति । इन्द्रियाणां ज्ञानं न भवेत् इत्येव समाधिः <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । समाधेः लक्षणं ज्ञानम् अस्ति । पूर्णज्ञानस्य अवस्था एव समाधिः उच्यते । प्रत्येकः मनुष्यः समाधेः अधिकारी भवति । समाध्यवस्थायां साधकः चेतनायाः परमबिन्दुपर्यन्तं गच्छति, तस्मात् बिन्दोः परं कापि चेतना न भवति । सा अवस्था चेतनायाः गहनतमः स्तरः भवति, यया साधकस्य व्यक्तित्वबोधः अपि समाप्तः भवति । समाध्यवस्थायां ज्ञानस्य अपि आवश्यकता न भवति । यतो हि समाधौ आत्मा एव वाहनरूपेण कार्यं करोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । सा स्थितिः चित्तस्य समानतायाः, उन्नत्याः च स्थितिः भवति, यस्यां शान्तिः, शक्तिः, ज्ञानं च स्वतः आगच्छन्ति । यदा साधकः निरन्तरं साधनां कुर्वन् समाध्यवस्थायां ध्यानस्य गहनतां प्रति गच्छति, तदा सः द्वाभ्यां महत्वपूर्णस्थितिभ्याम् उपसृत्य गच्छति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ते स्थिती चेतनानिषेधः, चेतनाविस्तारश्च । १. चेतनानिषेधः :- एतस्याम् अवस्थायाम् इन्द्रियाणाम् एकस्मिन् बिन्दौ अपकर्षः (निषेधः) भवति । एकवारम् इन्द्रियाणाम् अपकर्षणे जाते सति साधकः द्वितीयावस्थां प्रति गच्छति । २. चेतनाविस्तारः :- एतस्याम् अवस्थायां चेतनायाः आन्तरिकविस्तारः भवति । एतस्याम् अवस्थायां मनः प्रतीवकवत् भवति । समाधेः आस्वादनान्तरम् अपि साधकः सांसारिकं जीवनं यापयितुं शक्नोति । तस्य सम्मुखं यानि वस्तूनि, सम्बन्धाः च भवन्ति, तेषां विषयेषु साधकस्य दृष्टिकोणः परिवर्तितः भवति । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[योगः]] * [[योगदर्शनम्]] * [[पातञ्जलयोगसूत्रम्]] * [[पतञ्जलिमुनिः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == http://www.ashtanga.com/ http://www.ashtangayoga.info/ http://www.ashtangayoga.info/practice/ http://kpjayi.org/ http://www.yogapoint.com/info/ashtanga.htm *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg. *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} == सन्दर्भः == {{reflist|30em}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:अष्टाङ्गयोगः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] c6j74loeys5s76dg7qh767qxho8iojd 0 37148 502018 501357 2026-11-07T23:41:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502018 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox person |name = कैट्रीना कैफ् <br> Katrina Kaif |image = Katrina Kaif with the New York's contest winners.jpg |imagesize = 300 |caption = '''कमनीयतमा कैट्रीना कैफ्''' |birthname = कैट्रीना तुरकोट्टे |birth_place = ब्रितानीयय हाङ्गकाङ्ग |birth_date = {{birth date and age|df=y|1984|7|16}} |nationality = ब्रितानीय |ethnicity = [[काश्मीरप्रदेशीयाः|काश्मीरप्रदेशीया]], आङ्ग्ल |occupation = अभिनेत्री, मॉडल् |yearsactive = २००३ तः सामप्रतम् |relatives = इसाबेल कैफ् (भगिनी) }} '''कैट्रीना कैफ्''' ({{IPA audio link|कैट्रीना कैफ्.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|k|ɛ|ɪ|t|ə|r|iː|n|aː|_|k|ɛ|ɪ|p|h}}) ({{lang-hi|कैट्रीना कैफ् }}, {{lang-en|Katrina Kaif}}) इतीयं ब्रिटन्-देशीया [[अभिनेत्री]], प्रतिरूपिणी (Model) च अस्ति । सा मुख्यतः [[भारतीयचलच्चित्र]]<nowiki/>क्षेत्रे अभिनयति । अनया [[तेलुगूचलच्चित्रम्|तेलुगू]]-चलच्चित्रक्षेत्रे, [[मलयालमचलच्चित्रम्|मलयालम]]-चलच्चित्रक्षेत्रे च अभिनीतम् । [[भारतम्|भारत]]देशे याः अभिनेत्र्यः अधिकं पारिश्रमिकं प्राप्नुवन्ति, तासु अभिनेत्रीषु इयम् अन्यतमा । [[गूगल]]<nowiki/>-अन्वेषणगवेषिकायां सर्वाधिकान्विष्टेषु भारतीयेषु कैट्रीना इत्यस्याः चतुर्थं स्थानं वर्तते ।<ref name="turquotte">{{cite news |title=सर्वाधिकान्विष्टेषु स्थानं |language=आङ्ग्ल|url= http://indianexpress.com/article/technology/social/year-in-search-modi-most-sought-after-but-india-still-searching-for-sunny-on-google/|accessdate=07/02/2015 |newspaper=indianexpress.com|date=22/02/2015}}</ref> । सा प्रतिरूपण-वृत्त्याः (Model) अनन्तरं २००३ तमे वर्षे बूम-इत्याख्ये भारतीयचलच्चित्रे अभिनयम् अकरोत् । परन्तु तत् चलच्चित्रम् असफलम् अभवत् । हिन्दीचलच्चित्रे असफलतायां सत्यां सा तेलुगू-चलच्चित्रे कार्यं प्रारभत । तेलुगू-चलच्चित्रे 'मल्लीस्वारी'-इत्याख्ये चलच्चित्रे अनया सफलता प्राप्ता । तस्मिन् चलच्चित्रे तया कृतः अभिनयः सर्वैः प्रोत्साहितः तथा च तत् चलच्चित्रम् अपि सफलम् अभवत् । ततः तया पुनः हिन्दीचलच्चित्रे पदार्पणं कृतम् । 'मैंने प्यार क्यूँ किया', 'नमस्ते लन्दन्' इत्याख्ययोः चलच्चित्रयोः तया अभिनीतम् । ते चलच्चित्रे अतिसफले आस्ताम् । एवं बॉलीवुड्-मध्येऽपि तया व्यावसायिकसफलता अर्जिता । 'नमस्ते लन्दन्'-चलच्चित्राय कैटरिना इत्यस्याः अभिनयस्य अतिप्रशंसा अपि अभवत् । ततः तस्याः कानिचन अन्यानि सफलानि चलच्चित्राणि बॉलीवुड-मध्ये तस्याः स्थानं स्थिरम् अकुर्वन् । यथा - पार्टनर (२००७), वेलकम (२००७), सिंह इझ् किंग इत्यादीनि । २००९ तमे वर्षे 'न्यू यॉर्क'-इत्याख्याय चलच्चित्राय [[फिल्मफेयर]]-पुरस्कारेषु सर्वोतमाऽभिनेत्रीत्वेन तस्याः नामाङ्कनम् अभवत् । ततः तस्याः वृत्तौ विधेयात्मकं परिवर्तनम् अभवत् । राजनीति, जिन्दगी न मिलेगी दोबारा, मेरे ब्रदर की दुल्हन, एक था टाइगर इत्यादिषु चलच्चित्रेषु तया अभिनयं कृतम् । एतानि सर्वाणि चलच्चित्राणि सफलानि अभूवन् । यद्यपि सा धूम-३ चलच्चित्रे अल्पकालं यावत् अभिनयम् अकरोत, तथापि तस्याः अभिनयस्य सर्वैः प्रशंसा कृता । हिन्दीचलच्चित्रजगति सर्वाधिकधनार्जनं कृतवत् तत् चलच्चित्रम् । == प्रारम्भिकं जीवनं, पृष्ठभूमिश्च == [[File:Katrina Kaif with her mother.jpg|left|thumb|300px|एकस्मिन् पुरस्कारसमारम्भे (२०१२) स्वस्याः मात्रा सह स्थिता कैट्रीना कैफ् ।]] कैट्रीना इत्यस्याः जन्म १९८४ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य षोडशे (१६/०७/१९८४)<ref name="१६/०७/१९८४">{{cite news |title=Birth Date|trans_title=जन्मदिनाङ्कः|language=आङ्ग्ल |url=https://www.facebook.com/KatrinaKaifFan/info?tab=page_info|accessdate=०९/०२/२०१५}}</ref> दिनाङ्के चीन-देशस्य [[हॉङ्ग कॉङ्ग]]-महानगरे अभवत् । तस्याः कुलस्य नाम तुरकोट्टे अस्ति <ref name="turquotte"/><ref>{{cite news |last=चतुर्वेदी |first=अंशुल |title=If I'm half Indian, so is Rahul Gandhi: Katrina Kaif|trans_title=यदि अहम् अर्धभारतीया अस्मि, तर्हि राहुल गांधी अपि अस्ति: कैट्रीना कैफ् |language=आङ्ग्लं|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/If-Im-half-Indian-so-is-Rahul-Gandhi-Katrina-Kaif/articleshow/9270471.cms?referral=PM |accessdate=०९/०२/२०१५ |newspaper=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=19 जूलाई 2011}}</ref><ref>{{cite web |title=कैट्रीना इत्यस्याः विषये विशेषं जानन्तु|url=http://www.patrika.com/news/birthday-special-katrina-kaif/948790|date=16 जुलाई 2013|accessdate=०९/०२/२०१५ |publisher=[[राजस्थान पत्रिका]]}}</ref><ref>{{cite web|title=काम्या अभिनेत्री कैट्रीना अत्यस्याः जन्मदिनमद्य|url=http://www.shrinews.com/DetailNews.aspx?nid=17620|date=16 जुलाई 2013|accessdate=०९/०२/२०१५|publisher=झि न्यूज|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714222513/http://www.shrinews.com/DetailNews.aspx?nid=17620|deadurl=yes}}</ref><ref name="जन्मदिन">{{cite web|title=अत्यधिकसन्दरतायाः स्वामिनी कैट्रीना कैफ् अत्यस्याः जन्मदिनमद्य |date=16 जुलाई 2014|accessdate=०९/०२/२०१५ |publisher=राजस्थान पत्रिका|url=http://www.patrika.com/news/birthday-special-katrina-kaif-is-most-favorite-actress-of-bollywood/1018000}}</ref><ref name="त्रिंशत्">{{cite web|title=त्रिंशद्वर्षीया अभवत् कैट्रीना कैफ्|date=16 जुलाई 2014|accessdate=०९/०२/२०१५ |publisher=डॉयचे वेले|url=http://www.dw.de/तीस-साल-की-हुईं-कैट्रीना-कैफ्/a-17788446}}</ref> । कैट्रीना एकस्मिन् साक्षात्कारे अवदत्, मम पिता मौहम्मद कैफ् 'ब्रितानीय' व्यापारी आसीत् । तस्य पूर्वजाः [[काश्मीर]]-राज्यात् तत्र स्थानान्तरणम् अकुर्वन् । मम माता सुझेन ब्रिटिश-वाक्कीलत्वेन कार्यं करोति <ref name="बॉलीवुड् अभिनेत्री">{{cite news |title=Tees Maar Khan: A British Bollywood Barbie!|trans_title=तीस मार खान-चलच्चत्रे 'ब्रिटिश' बॉलीवुड अभिनेत्री!|language=आङ्ग्ल |url=http://www.express.co.uk/entertainment/films/224986/Tees-Maar-Khan-A-British-Bollywood-Barbie |accessdate=०९/०२/२०१५|newspaper=डेली एक्सप्रेस |date=23 जनवरी 2011}}</ref><ref name="cream">{{cite news |last=Bamzai |first=Kaveree |title=Kat who stole the cream|trans_title= कैट्रीना आत्मसन्तुष्टा अस्ति|language=आङ्ग्लं |url=http://indiatoday.intoday.in/story/the-rise-of-bollywood-beauty-katrina-kaif/1/127282.html |work=[[इण्डिया टुडे]] |accessdate=21 सितम्बर 2013 |date=28 जनवरी 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=Snapshot: Katrina Kaif returns to Mumbai with mother Suzanne|trans_title=चित्रम्: कैट्रीना कैफ् मात्रा सह मुम्बई-माहनगरं प्रत्यगच्छत्|language=आङ्ग्लं|url=http://ibnlive.in.com/news/snapshot-katrina-kaif-returns-to-mumbai-with-mother-suzanne/444846-8-66.html|publisher=[[सीएनएन आईबीएन]]|accessdate=०९/०२/२०१५|date=12 जनवरी 2014|archive-date=2014-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140115091838/http://ibnlive.in.com/news/snapshot-katrina-kaif-returns-to-mumbai-with-mother-suzanne/444846-8-66.html|deadurl=yes}}</ref><ref name="Dad">{{cite news |title=Dad’s not in touch: Katrina |trans_title=पित्रा सह अधुना सा चर्चां न करोति:कैट्रीना|language=आङ्ग्लं|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Dads-not-in-touch-Katrina/articleshow/4770187.cms?referral=PM |accessdate=०९/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इण्डिया |date=13 जुलाई 2009}}</ref> । कैट्रीना इत्यस्याः सप्त सहोदराः सन्ति । तस्याः एकः अग्रजः, तिस्रः आग्रजाः, तिस्रः अनुजाः च सन्ति । अग्रजानां नामानि क्रमेण स्टेफनी, क्रिस्टीन, नताशा च । अनुजानां नामानि क्रमेण मेलिस्सा, सोनिया, इसाबेल च । अग्रजस्य नाम माइकल अस्ति <ref>{{cite web |title=I'm not involved with Salman Khan'|trans_title='अहं सलमान खान इत्याख्येन सम्बद्धिता नास्मि'|language=आङ्ग्लं|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/40363538.cms|date=16 मार्च 2003|accessdate= ०९/०२/२०१५}}</ref> । कैट्रीना यदा शैशवे आसीत्, तदैव तस्याः पित्रोः विवाहविच्छेदः अभवत् <ref name="जन्मदिन" /><ref>{{cite web|title=कैट्रीना कैफ् : एकं दृष्यम्|url=http://hindi.webdunia.com/कैट्रीना-कैफ्-एक/कैट्रीना-कैफ्-एक-नजर-1090714096_1.htm|date=|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=वेबदुनिया}}</ref> । कैट्रीना इत्यनया सह तस्याः सहोदराणां पालनं तस्याः माता एव अकरोत् <ref>{{cite web|title=पितुः अभावः पीडयति : कैट्रीना कैफ् |url=http://hindi.webdunia.com/entertainment/film/gossip/0907/22/1090722063_1.htm|date=|accessdate=०९/०२/२०१५|publisher=वेबदुनिया}}</ref> । यदा कैट्रीना अष्टवर्षीया आसीत्, तदा सा फ्रांस-देशे निवसति स्म । कैट्रीना इत्यस्याः माता समाजकल्याणस्य कार्ये सँल्लग्ना अस्ति । अतः सा विभिन्नेषु देशेषु निवासं कृतवती <ref name="जन्मदिन" /> । कैट्रीना इत्यस्याः जन्मानन्तरं तस्याः परिवारः कानिचन दिनानि [[चीन]]-देशे आसीत् । परन्तु ततः सः परिवारः क्रमेण [[जापान]], [[फ्रांस]], [[स्विट्जरलैंड]], [[पोलैंड]], [[बेल्जियम]] इत्यादिषु देशेषु न्यवसत् <ref>{{cite web|title=बाल्यकालादेतादृशी एव आसीत् कैट्रीना|url=http://bollywood.punjabkesari.in/news/article-250839|date=1 जून 2014|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=[[पंजाब केसरी]]}}</ref><ref>{{cite web|title=कैट्रीना कैफ् |url=http://days.jagranjunction.com/2011/07/16/katrina-kaif-full-profile/|date=16 जुलाई 2014|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=[[दैनिक जागरण]]}}</ref> । ततः सः परिवारः [[भारतम्|भारते]] न्यवसत् <ref name="turquotte" /> । सा व्यापारि-आज्ञापत्रानुसारं भारते कार्यं करोति, सा ब्रिटिश-नागरिकत्वं धरते <ref>{{cite news |last=Hafeez |first=Mateen |title=Working in Bollywood for years, but shy of citizenship?|trans_title= यद्यपि बहुभ्यः वर्षेभ्यः सा बॉलीवुड-क्षेत्रे कार्यं कुर्वन्ति अस्ति, तथापि सा भारतस्य नागरिकत्वं नाङ्ग्यकरोत् । किं सा भारतीयनागरिकतां प्राप्तुं लज्जाम् अनुभवति ?|language=आङ्ग्लं|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Working-in-Bollywood-for-years-but-shy-of-citizenship/articleshow/6458769.cms?referral=PM |accessdate=०९/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इण्डिया |date=30 अगस्त 2010}}</ref> । == वृत्तिः == === प्रतिरूपणस्य, चलच्चित्रस्य च वृत्तिः === कैट्रीना यदा चतुर्दशवर्षीया आसीत्, तदा सा [[हवाई]]-महानगरे सौन्दर्यप्रतियोगितायां विजेत्री आसीत् । तदारभ्य सा प्रतिरूपणं (modelling) करोति स्म <ref name="जन्मदिन" /> । ततः एकस्मिन् आभूषणविक्रतुः सङ्घटने (Company) सा प्रतिरूपणत्वेन वृत्तिम् आरभत । ततः सा व्यवसायत्वेन [[लन्दन]]-महानगरे प्रतिरूपणम् आरब्धवती । तत्र सा विभिन्नैः सङ्घटनैः सह मिलित्वा स्वतन्त्ररूपेण प्रतिरूपणं कृतवती । लन्दन-महानगरे यदा सा प्रतिरूपणत्वेन कार्यं कुर्वती आसीत्, तदा तया एकस्य भारतीयचलच्चित्रनिर्मातुः ध्यानम् आकर्षितम् । सः निर्माता कश्चन कैजाद गुस्ताद आसीत् । सः कैट्रीना इत्यनया सह मिलित्वा बूम-इत्याख्यं चलच्चित्रं निर्मितवान् । परन्तु तत् चलच्चित्रम् असफलम् अभवत् <ref name="त्रिंशत्" /> । भारते यदा सा कार्यान्विता आसीत्, तदा अन्येभ्यः चलच्चित्रेभ्यः अपि सा प्रस्तावान् प्राप्तवती । अतः तया भारते एव निवासाय निर्णयः कृतः । सा स्वल्पे काले एव भारतीय-प्रतिरूपण-सङ्घटनेषु प्रसिद्धा अभवत् । सा अनेकेषु विज्ञापनेषु कार्यम् अकरोत् । यथा - कोका कोला, एलजी, फेवीकोल, [[सैमसङ्ग]] <ref>{{cite news|title= हिन्दी-भाषायां सम्भाषणे क्लेशः अस्ति : कैट्रीना कैफ्|date=|accessdate=०९/०२/२०१५|first=ईशा |last=भाटिया|publisher=डॉयचे वेले|url=http://www.dw.de/मेरी-हिंदी-कमजोर-है-कैट्रीना-कैफ्/a-15233371}}</ref> । ततः तया [[हिन्दीभाषा]]याः अध्ययनं प्रारब्धम् । शनैः शनैः तया [[हिन्दीभाषा]]याः अवबोधनं कृतम् । <ref>{{cite web|title=ऐसे सीखी हिन्दी|first=जयीता|last=मजूमदार|date=28 मई 2010|accessdate=०९/०२/२०१५|publisher=हिन्दुस्तान|url=http://www.livehindustan.com/news/lifestyle/lifestylenews/article1-story-50-50-119659.html|archive-date=2022-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013142118/https://www.livehindustan.com/news/lifestyle/lifestylenews/article1-story-50-50-119659.html|deadurl=yes}}</ref> । === आरम्भकाले सफलता (२००४-२००६) === स्वस्य प्रथमचलच्चित्रस्य असफलतायाः अनन्तरं सा मल्लीस्वारी-नामके [[तेलुगू]]-चलच्चित्रे अभिनयं कृतवती । तस्य चलच्चित्रस्य कृते सा {{INR}}७५ लक्षरूप्यकाणि प्राप्तवती । तावता एकयापि [[दक्षिण भारत|दक्षिणभारतीयाभिनेत्रीणा]] एतावत् धनं न प्राप्तम् । चलच्चित्रोद्योगक्षेत्रस्य अभिनेत्रीषु सा अधिकतमं पारिश्रमिकं प्राप्तवती । परन्तु तस्याः अभिनयस्य प्रशंसा तु नैवाभवत् । तस्याः सा सफलता केवलम् आर्थिकसफला आसीत्<ref>{{cite web |title=South India`s new faces|trans_title= दक्षिणभारतस्य नवीनकलाकाराः|language=आङ्ग्लं |url=http://www.sify.com/movies/south-india-s-new-faces-imagegallery-0-events-jdwmCvijjgg.html |publisher=सिफी |accessdate=०९/०२/२०१५}}</ref><ref>{{cite news |last=Pillai |first=Shreedhar |title="Malliswari" mania |trans_title="मल्लीस्वारी" उन्मादः |language=आङ्ग्लं |url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/19/stories/2004021900960300.htm |accessdate=०९/०२/२०१५ |newspaper=[[द हिन्दू]] |date=19 फरवरी 2004 |archive-date=2013-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923013049/http://www.hindu.com/mp/2004/02/19/stories/2004021900960300.htm |deadurl=yes }}</ref> । ततः सा [[राम गोपाल वर्मा|राम गोपाल वर्मा-इत्याख्यस्य]] सरकार-नामके चलच्चित्रे [[अभिषेक बच्चन]] इत्यस्य प्रेमिकायाः अभिनयम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे तस्याः भूमिका स्वल्पकालीना आसीत् <ref>{{cite web|last=Jha|first=Subhash K.|title=Katrina’s voice dubbed again|trans_title= कैट्रीना इत्यस्याः ध्वनिः|language=आङ्ग्लं|url=http://www.sify.com/movies/katrinas-voice-dubbed-again-news-bollywood-kkfv1Lbecbb.html|publisher=सिफी|accessdate=०९/०२/२०१५|date=25 जुलाई 2005}}</ref> । ततः हिन्दीचलच्चित्रक्षेत्रे मुख्याभिनेत्रीत्वेन सा प्रप्रथमे 'मैंने प्यार क्यूँ किया'-नामके चलच्चित्रे कार्यम् अकरोत् । [[डेविड धवन]] इत्याख्येन निर्मितं तत् चलच्चित्रं सफलम् अभवत् । तस्मिन् चलच्चित्रे तया सह [[सलमान खान]], [[सोहेल खान]], [[सुष्मिता सेन]] च प्रमुखभूमिकायाम् आसन् <ref>{{cite web|last=झा|firstसुभाष|title='We need laughter in our lives'|trans_title= 'अस्माकं जीवने हास्यस्य आवश्यकता अस्ति' |language=आङ्ग्लं|url=http://www.rediff.com/movies/2004/jul/29david.htm| date=29 जूलाई 2004|publisher=रीडिफ.कॉम|accessdate=०९/०२/२०१५}}</ref> । चलच्चित्रे सफले सति कैट्रीना इत्यस्याः प्रशंसा अभवत् <ref>{{cite web|title=Box office cold to Bipasha's sizzle|trans_title= कामिनी बिपाशा, आकर्षकी कैट्रीना |language=आङ्ग्लं|url=http://www.rediff.com/movies/2005/aug/23box.htm|date=23 अगस्त 2005| publisher=रीडिफ.कॉम|accessdate=०९/०२/२०१५}}</ref> । ततः सा एकस्मिन् तेलुगू-चलच्चित्रे कार्यं कृतवती । तस्य चलच्चित्रस्य नाम 'अल्लरी पिदुगू' आसीत् । तस्मिन् चलच्चित्रे तस्याः भूमिका स्वल्पकालीना आसीत् <ref>{{cite news|title=Commercial potboiler|trans_title=वाणिज्यिक विफलता|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindu.com/2005/10/08/stories/2005100806350200.htm|accessdate=21 सितम्बर 2013|newspaper=द हिंदू|date=8 अक्टूबर 2005|archive-date=2013-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925143908/http://www.hindu.com/2005/10/08/stories/2005100806350200.htm|deadurl=yes}}</ref> । २००६ तमे वर्षे [[अक्षय कुमार]] इत्यनेन सह कैट्रीना 'हमको दीवाना कर गये'-इत्याख्ये चलच्चित्रे कार्यम् अकरोत् । तयोः बहुप्रशंसा अपि अभवत् । चलच्चित्रस्य स्थितिः मध्यमा आसीत्, परन्तु कैट्रीना इत्यस्याः अभिनयस्य सर्वैः प्रशंसा कृता<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|title=Box Office 2006|publisher=Box Office India|accessdate=०९/०२/२०१५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014132118/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|archivedate=2013-10-14|deadurl=yes}}</ref> । ततः 'बलराम बनाम तारादास'-नामके [[मलयालम]]-चलच्चित्रे सा अभिनयम् अकरोत् । तस्य कृते अपि तस्याः अतिप्रशंसाः अभूवन् <ref>{{cite web|title=Good cinema should excite the minds| language=आङ्ग्लं|url=http://www.sify.com/movies/malayalam/interview.php?id=14196231&cid=2406|publisher=सिफी|accessdate=०९/०२/२०१५}}</ref> । === नमस्ते लन्दन-चलच्चित्रं, व्यावसायिकसफलता च === [[File:Katrina Kaif and Akshay Kumar on the set of Namastey London.jpg|thumb|'''नमस्ते लन्दन-चलच्चित्रे अभिनयकार्ये व्यस्तौ कैट्रीना, अक्षयश्च''']] २००७ तमं वर्षं कैट्रीना इत्यस्याः कृते शुभवर्षम् आसीत् । तस्याः चत्वारि चलच्चित्राणि प्रकाशितानि, यानि सर्वाणि सफलानि अभूवन् <ref>{{cite news|last=घोष|first=देबस्मिता|title=From Boom to Dhoom: Katrina Kaif's best movies|trans_title=बूम तः धूम पर्यन्तं कैट्रीना कैफ् इत्यस्याः उत्तमानि चलच्चित्राणि|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/From-Boom-to-Dhoom-Katrina-Kaif-s-best-movies/Article1-1127029.aspx|accessdate=१०/०२/२०१५|newspaper=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|date=25 सितम्बर 2013|archive-date=2014-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221125944/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/from-boom-to-dhoom-katrina-kaif-s-best-movies/article1-1127029.aspx|deadurl=yes}}</ref> । २००७ तमे वर्षे प्रप्रथमं विपुल शाह-नामकेन निर्देशकेन निर्मितं 'नमस्ते लंदन' इत्याख्यं चलच्चित्रं चलच्चित्रगृहेषु प्रसिद्धम् अभवत् । तत् चलच्चित्रम् अतिसफलम् अभवत् । तथा च कैटरिना इत्यस्याः अभिनयस्यापि अतिप्रशंसाः अभूवन्<ref>{{cite web|last=वर्मा|first=सुकन्या|title=Namastey London is a fun ride|trans_title= नमस्ते लंदन-चलच्चित्रस्य विनोदपूर्णाः चर्चाः |language=आङ्ग्लं|url=http://www.rediff.com/movies/2007/mar/23nl.htm|date=23 मार्च 2007|publisher=रिडीफ.कॉम|accessdate=22 सितम्बर 2013}}</ref> । तदनन्तरं जनाः कैटरिना इत्येनाम्, अक्षयं च युगलत्वेन पश्यन्ति स्म<ref>{{cite news|last=काज़मी|first=निकहत|title=Namastey London|trans_title= नमस्ते लंदन|language=आङ्ग्लं|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Namastey-London/movie-review/1802925.cms|accessdate=१०/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=24 मार्च 2007}}</ref> । [[File:Akshay & Katrina on the sets of Welcome.jpg|left|thumb|upright=1.1|'''कैट्रीना वैलकम-चलच्चित्रस्य मञ्चे [[अक्षय कुमार]] इत्यनेन सह''']] २००७ तमे वर्षे तस्याः द्वितीयं चलच्चित्रं 'अपने'-इत्याख्यं चलच्चित्रगृहेषु प्रकाशितम् अभवत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सा सहायकभूमिकायाम् आसीत् । तस्मिन् चलच्चित्रे तया [[धर्मेन्द्र]], [[सन्नी देओल]], [[बॉबी देओल]], [[किरन खेर]], [[शिल्पा शेट्टी]] इत्यादिभिः सह कार्यं कृतम् । ततः डेविड धवन इत्यनेन निर्देशितं पार्टनर-इत्याख्यं चलच्चित्रं चलच्चित्रगृहेषु प्रकाशितम् अभवत् । तस्मिन् चलच्चित्रे तया सह [[सलमान खान]], [[गोविन्दा]], [[लारा दत्ता]] च आसन्<ref>{{cite news|last=कृष्णा|first=सोनाली|title=Partner may face $30 mn Hitch|trans_title=पार्टनर 3 कोटिः $|language=आङ्ग्लं|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-08-08/news/27673674_1_hitch-indian-films-bollywood|accessdate=१०/०२/२०१५|newspaper=[[दि इकॉनोमिक टाइम्स]]|date=8 अगस्त 2007|archive-date=2013-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221193833/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-08-08/news/27673674_1_hitch-indian-films-bollywood|deadurl=yes}}</ref> । {{INR}}१०० कोटिः रूप्यकाणि अर्जयित्वा तेन चलच्चित्रेण । एवं तेन चलच्चित्रेण इतिहासः रचितः<ref name="boxoffice2007">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=214&catName=MjAwNw==|title=Box Office 2007|publisher=Box Office India|accessdate=१०/०२/२०१५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014132441/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=214&catName=MjAwNw==|archivedate=2013-10-14|deadurl=yes}}</ref><ref name="top">{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=3997&nCat=|title=Top All Time Worldwide Grossers Updated 11/5/2012|publisher=Box Office India|accessdate=१०/०२/२०१५|date=11 मई 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105215110/http://www.boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=4409&nCat=|archivedate=2013-11-05|deadurl=yes}}</ref> । २००७ तमस्य वर्षस्य अन्तिमे बहुचर्चितं चलच्चित्रं वैलकम-चलच्चित्रं चलच्चित्रगृहेषु प्रसिद्धम् अभवत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सा अक्षयस्य प्रेमिकायाः भूमकाम् अभजत । तस्मिन् चलच्चित्रे [[नाना पाटेकर]], [[मल्लिका शेरावत]], [[अनिल कपूर]], [[परेश रावल]] इत्येषाम् अपि प्रमुखभूमिका आसीत् । तत् चलच्चित्रम् अपि अतिसफलम् अभवत् <ref name="welcome">{{cite web|last=वर्मा|first=सुकन्या|title=Welcome packs in a lot of masala|trans_title=वैलकम-चलच्चित्रं हास्यकरम् आसीत्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.rediff.com/movies/2007/dec/21welcome.htm|date=21 दिसम्बर 2007|publisher=रीडिफ.कॉम|accessdate=१०/०२/२०१५}}<br>{{cite web|last=मसन्द|first=राजीव|title=Review:Welcome the tortuous comedy|trans_title=समीक्षा:वैलकम कपटपूर्ण कॉमेडी|language=आङ्ग्लं|url=http://www.rajeevmasand.com/uncategorized/reviewwelcome-the-tortuous-comedy/|publisher=सीएनएन आईबीएन|accessdate=२१/०२/२०१५|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062013/http://www.rajeevmasand.com/uncategorized/reviewwelcome-the-tortuous-comedy/|deadurl=yes}}</ref> । सततं द्वितीयवारं कैटरिना इत्यनया अभिनीतं चलच्चित्रं अतिसफलम् अभवत् । तेन चलच्चित्रेण आविश्वं {{INR}}११६ कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि<ref name="boxoffice2007"/><ref name="top"/> । एतेषु चलच्चित्रेषु उत्तमे प्रदर्शने कृते सत्यपि कैट्रीना-द्वारा अभिनीतानि पात्राणि समीक्षकैः अवगणितानि । यतो हि समीक्षकाणां धारणा आसीत् यत्, एतेषु चलच्चित्रेषु "महिलाभ्यः कर्तुं किमपि उत्तमं कार्यं नासीत्" इति । तेषु चलच्चित्रेषु कैट्रीना-इत्यनया केवलं सुन्दराणि वस्त्राणि धृतानि, तया किमपि विशेषं कार्यं न कृतम् अस्ति <ref name="welcome"/><ref>{{cite news|last=Mirani|first=Indu|title=Three is a crowd!|trans_title= त्रयाः सम्मर्दे |language=आङ्ग्लं|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-three-is-a-crowd-1106946|accessdate=१०/०२/२०१५|work=डेली न्यूज़ एण्ड एनालिसिस|date=29 जून 2007}}</ref> इति । २००८ तमे वर्षे तस्याः प्रप्रथमं चलच्चित्रं 'रेस' चलच्चित्रगृहेषु प्रकाशितम् अभवत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सैफ अली खान, [[अक्षय खन्ना]], [[बिपाशा बसु]], अनिल कपूर, [[समीरा रेड्डी]] च आसन् । 'रेस'-चलच्चित्रं सफलम् अभवत् <ref name="boxoffice2008">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=215&catName=MjAwOA==|title=Box Office 2008|publisher=Box Office India|accessdate=१०/०२/२०१५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014132123/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=215&catName=MjAwOA==|archivedate=2013-10-14|deadurl=yes}}</ref> । यद्यपि तत् तस्याः सततं तृतीयं सफलं चलच्चित्रम् आसीत्, तथापि तस्याः अभिनयस्य विषेय समीक्षकाणां मिश्रितानि मतानि आसन्<ref>{{cite news|last=काजमी|first=निकहत|title=Race Review|trans_title=रेस समीक्षा|language=आङ्ग्लं|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Race/movie-review/2888134.cms|accessdate=१०/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इण्डिया|date=21 मार्च 2008}}</ref> । ततः सिंह इज् किङ्-इत्याख्यं चलच्चित्रं चलच्चित्रगृहेषु प्रकाशितम् । तस्मिन् चलच्चित्रे पुनः तया अक्षय्येन सह अभिनयं कृतम् । आविश्वं {{INR}}125 कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि तेन चलच्चित्रेण । चलच्चित्रम् अतिसफलम् अभवत् । एवं कैट्रीना इत्यस्याः तत् सततं षष्ठमं सफलं चलच्चित्रम् आसीत् <ref name="top"/><ref name="boxoffice2008"/><ref name="sixhits">{{cite news |title=Katrina on top with six hits in a row: critics |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/katrina-on-top-with-six-hits-in-a-row-critics/article1-335506.aspx |accessdate=27 जून 2014 |work=हिन्दुस्तान टाइम्स |date=3 सितम्बर 2008 |language=आङ्ग्लं |archive-date=2013-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022163845/http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/katrina-on-top-with-six-hits-in-a-row-critics/article1-335506.aspx |deadurl=yes }}</ref> । २००८ तमस्य वर्षस्य अन्तिमसमये चलच्चित्रगृहेषु प्रकाशितं युवराज-इत्याख्यं चलच्चित्रम् अतिविफलं चलच्चित्रम् आसीत् <ref name="boxoffice2008"/>, तथा च तस्याः अभिनयस्यापि बहुकिमपि प्रशंसा नाभवत्<ref>{{cite web|last=चोपड़ा|first=सोनिया|title=Review: Yuvvraaj a yawn of a moral science lesson |language=आङ्ग्लं|url=http://www.sify.com/movies/review-yuvvraaj-a-yawn-of-a-moral-science-lesson-review-bollywood-14803151.html|publisher=सिफी|accessdate=२१/०२/२०१५}}</ref> । तत् चलच्चित्रम् अधिकं सफलं नाभवत् । केचन प्रशंसां कृतवन्तः केचन निन्दां च कृतवन्तः । यद्यपि जनानां प्रतिस्पन्दः मिश्रितः आसीत्, तथापि पटकथायाः कलात्मकयोग्यतात्वात् तत् चलच्चित्रम् ''अकादमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स एण्ड साइन्सेज'' इत्यस्मिन् पुस्तकालयेन सह योजितम् <ref>{{cite web|last=आदर्शः|first=तरन|title=Yuvvraaj (2008) Movie Review|trans_title=युवराज (2008) चलच्चित्रं समीक्षा|language=आङ्ग्लं |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/56206|date=21 नवम्बर 2008|publisher=बॉलीवुड हंगामा|accessdate=२१/०२/२०१५}}<br>{{cite news|last=गुहा|first=अनिरुद्धा|title=Yuvvraaj is melodramatic and boring!|trans_title= युवराज-चलच्चित्रम् अतिनाटकीयं अस्ति !|language=आङ्ग्लं|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-yuvvraaj-is-melodramatic-and-boring-1208440|accessdate=२१/०२/२०१५|work=डेली न्यूज एंड एनालिसिस|date=21 नवम्बर 2008}}</ref><ref>{{cite news|title=Subhash Ghai's Yuvvraaj goes to Oscar library|trans_title=सुभाष घई इत्यस्य युवराज-चलच्चित्रं 'ऑस्कर'-पुस्तकालये अन्तरभवत्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Subhash-Ghai-s-Yuvvraaj-goes-to-Oscar-library/Article1-377914.aspx|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=12 फरवरी 2009|archive-date=2013-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929235306/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Subhash-Ghai-s-Yuvvraaj-goes-to-Oscar-library/Article1-377914.aspx|deadurl=yes}}</ref> । उक्तेषु सर्वेषु चलच्चित्रेषु कैट्रीना इत्यस्याः स्वरः अन्यमहिलया पूर्तिकरः (Dubbing) भवति स्म । यतो हि सा [[हिन्दी]]-भाषाम्, अन्याः भाषाः च न जानाति स्म <ref>{{cite news|last=अंसारी|first=शबाना|title=Ghost speakers lend voices to Bollywood|trans_title= अदृश्यवक्तारः बॉलीवुड-अभिनेत्र्यै स्वस्वरं यच्छति |language=आङ्ग्लं|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-ghost-speakers-lend-voices-to-bollywood-1026959|accessdate=२१/०२/२०१५|work=डेली न्यूज एण्ड एनालिसिस|date=30 अप्रैल 2006}}</ref> । बहुषु चलच्चित्रेषु कैट्रीना इत्यस्याः मुख्यभूमिकाः आसन्, तथा च अनेकानि चलच्चित्राणि सफलानि अपि आसन् । यद्यपि तस्याः चलच्चित्राणि सफलानि आसन्, तथापि तस्याः अभिनयस्य उत तस्याः उपस्थितेः कृते चलच्चित्रसमीक्षकाणाम् अधिकः ध्यानं नासीत् । समीक्षकाणाम् अनुमानम् आसीत् यत्, यानि चलच्चित्राणि कैट्रीना इत्यनया कृतानि, तेषु चलच्चित्रेषु पुरुषाणाम् एव महत्त्वपूर्णभूमिका आसीत् <ref>{{cite news|last=विजयकर|first=र.म|title=Katrina Kaif: I Want Only Strong Roles|trans_title=कैट्रीना कैफ् : अहं केवलं सशक्तभूमिकाः एव इच्छामि|language=आङ्ग्लं|url=http://www.indiawest.com/news/6224-katrina-kaif-i-want-only-strong-roles.html|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=इण्डिया-वेस्ट|date=24 अगस्त 2012|archiveurl=https://archive.ph/20130922162651/http://www.indiawest.com/news/6224-katrina-kaif-i-want-only-strong-roles.html|archivedate=2013-09-22|deadurl=yes}}</ref> । एवं तस्याः अभिनयस्य कृते सर्वदा सा नैराश्यवतः अभिप्रायान् एव प्राप्तवती <ref>{{cite news|last=कौल|first=विवेक|title=Deepika is the new Katrina|trans_title= दीपिका कैट्रीना-वत् अस्ति language=आङ्ग्लं|url=http://www.dnaindia.com/blogs/post-deepika-is-the-new-katrina-1581434|accessdate=२१/०२/२०१५|work=डेली न्यूज एंड एनालिसिस|date=31 जुलाई 2009}}</ref><ref>{{cite web|title=I look at acting more as motivation than inspiration: Katrina|trans_title= अहं अभिनयम् अभिप्रेरणात्वेन पश्यामि : कैट्रीना|language=आङ्ग्लं|url=http://zeenews.india.com/exclusive/i-look-at-acting-more-as-motivation-than-inspiration-katrina_4092.html|publisher=ज़ी न्यूज|accessdate=२१/०२/२०१५}}</ref> । === न्यू यॉर्क-चलच्चित्रम्, अन्यानि चलच्चित्राणि (२००९-२०११) === समीक्षकाणां मतानुसारम् उक्तेषु सर्वेषु चलच्चित्रेषु कैट्रीना अभिनेत्रीत्वेन स्वीकृता, यतो हि सा अतिसुन्दरी अस्ति । परन्तु सा अभिनयं जानाति इत्यनेन आधारेण तस्याः चयनं चलच्चित्रेषु न भवति इति । ततः 'न्यू यॉर्क'-नामके चलच्चित्रे तया यः अभिनयः कृतः, तेन अभिनयस्तरेऽपि तस्याः आवश्यकता समुद्भूता <ref>{{cite news|last=हरशिका|first=उदासी|title=Kat’s crown|trans_title=कैट|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindu.com/fr/2009/07/03/stories/2009070350010100.htm|accessdate=23 सितम्बर 2013|newspaper=[[द हिन्दू]]|date=3 जुलाई 2009|archive-date=2013-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928042938/http://www.hindu.com/fr/2009/07/03/stories/2009070350010100.htm|deadurl=yes}}</ref> । तस्मिन् चलच्चित्रे [[जॉन अब्राहम]], [[नील नितिन मुकेश]], इरफान खान च सहाभिनेतृत्वेन आसन् । कैट्रीना इत्यस्याः अभिनयस्य, चलच्चित्रस्य च समीक्षकैः भूरिशः प्रशंसा कृता । चलच्चित्रम् अपि व्यावसायिकरूपेण सफलम् अभवत् <ref name="boxoffice2009">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=288&catName=MjAwOQ==|title=Box Office 2009|publisher=Box Office India|accessdate=२१/०२/२०१५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014131907/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=288&catName=MjAwOQ==|archivedate=2013-10-14|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|last=कुमार|first=अरुण|title=New York gets good press in US|trans_title=न्यू यॉर्क-चलच्चित्रम् अमेरिका-देशे सफलम् अभवत्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Chunk-HT-UI-EntertainmentSectionPage-Bollwood/New-York-gets-good-press-in-US/Article1-428491.aspx|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=4 जुलाई 2009|archive-date=2013-10-22|archive-url=https://archive.today/20131022100024/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Chunk-HT-UI-EntertainmentSectionPage-Bollwood/New-York-gets-good-press-in-US/Article1-428491.aspx|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|last=झा|first=सुभाष|title='New York', a remarkable effort|trans_title='न्यू यॉर्क', एक उल्लेखनीय प्रयास|language=आङ्ग्लं|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-27/news-interviews/28160851_1_cinema-katrina-manisha-koirala|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=The Times of India|date=27 जून 2009|archive-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015114559/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-27/news-interviews/28160851_1_cinema-katrina-manisha-koirala|deadurl=yes}}</ref> । 'न्यू यॉर्क'-चलच्चित्रस्य अभिनयार्थं कैट्रीना इत्यस्याः नामाङ्कनं 'फिल्मफेयर'-मध्ये अभवत् <ref name="Filmfare">{{cite news|last=सिन्हा|first=सीमा|title=Please give me a Filmfare Award: Katrina|trans_title=कैट्रीना : मह्यम् एक 'फिल्मफेयर'-पुरस्कारं यच्छतु|language=आङ्ग्लं|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/news-interviews/28114265_1_filmfare-awards-katrina-kaif-tarun-rai|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=18 फरवरी 2010|archive-date=2013-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928094003/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/news-interviews/28114265_1_filmfare-awards-katrina-kaif-tarun-rai|deadurl=yes}}</ref> । सा 'ब्लू'-नामके चलच्चित्रे 'कैमियो'-त्वेन अभिनयम् अकरोत् <ref>{{cite web|title='ब्लू' में कैट्रीना भी|date=|accessdate=२१/०२/२०१५|publisher=वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/bollywood-gossip/ब्लू-में-कैट्रीना-भी-108031900073_1.htm}}</ref> । [[राजकुमार सन्तोषी]] इत्यस्य 'अजब प्रेम की गजब कहानी'-चलच्चित्रे सा [[रणबीर कपूर]] इत्यनेन सह अभिनयम् अकरोत् । चलच्चित्रं सफलम् अभवत्, तथा च कैट्रीना इत्यस्याः अभिनयस्यापि भूरिशः प्रशंसाः अभूवन् <ref name="boxoffice2009"/><ref>{{cite web|last=आदर्श|first=तरन|title=Ajab Prem Ki Ghazab Kahani (2009) Review|trans_title=अजब प्रेम की गजब कहानी (2009) समीक्षा |language=आङ्ग्लं|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/510223|publisher=बॉलीवुड हंगामा|accessdate=23 सितम्बर 2013|date=6 नवम्बर 2013}}</ref> । ततः तया [[प्रियदर्शन|प्रियदर्शन-इत्याख्यस्य]] चलच्चित्रनिर्मातुः 'दे दना दन'-चलच्चित्रे कार्यं कृतम् । तस्मिन् चलच्चित्रे [[अक्षय कुमार]], [[सुनील शेट्टी]], [[परेश रावल]], समीरा रेड्डी, नेहा धूपिया इतीमे अभिनेतारः च आसन् <ref>{{cite web|title=दे दना दन |date=|accessdate=२१/०२/२०१५|publisher=आजतक|url=http://aajtak.intoday.in/gallery/de-dana-dan-1-485.html}}</ref> । २०१० तमे वर्षे [[प्रकाश झा]] इत्यनेन निर्मिते 'राजनीति'-नामके चलच्चित्रे कैट्रीना इतीयम् अभिनयम् अकरोत् । चलच्चित्रे तया सह [[रणबीर कपूर]], [[अजय देवगन]], [[अर्जुन रामपाल]], [[नाना पाटेकर]], [[मनोज बाजपेयी]] च सहाभिनेतारः आसन् । तस्य चलच्चित्रस्य पटकथा [[महाभारत]]महाकाव्याधारिता आसीत् । चलच्चित्रस्य, कैट्रीना इत्यस्याः अभिनयस्य च अतिप्रशंसा अभवत् <ref>{{cite news|last=भिरानी|first=राधिका|title=Raajneeti has coffers ringing with political winner|trans_title=राजनीति-चलच्चित्रम् आर्थिकरीत्या अति सफलम् अभवत्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Raajneeti-has-coffers-ringing-with-political-winner/Article1-555238.aspx|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=9 जून 2010|archive-date=2013-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025174724/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Raajneeti-has-coffers-ringing-with-political-winner/Article1-555238.aspx|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|last=मसन्द|first=राजीव|trans_title='राजनीति' रोमाञ्चस्य, मनोरञ्जनस्य मिश्रणम्|language=आङ्ग्लं|title='Raajneeti' is thrilling and gripping|url=http://ibnlive.in.com/news/masand-raajneeti-is-thrilling-and-gripping/121986-8-84.html|publisher=सीएनएन आईबीएन|accessdate=13 जनवरी 2014|date=5 जून 2010|archive-date=2014-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140113231757/http://ibnlive.in.com/news/masand-raajneeti-is-thrilling-and-gripping/121986-8-84.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|last=जोशी|first=नम्रता|title=Rajneeti|trans_title=राजनीति|language=आङ्ग्लं|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?265711|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=आउटलुक|date=4 जून 2010|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927152355/http://www.outlookindia.com/article.aspx?265711|deadurl=yes}}</ref> । {{INR}} १४० कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि राजनीति-चलच्चित्रेण <ref name="top"/><ref name="boxoffice2010">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&catName=MjAxMA==|title=Box Office 2010|publisher=Box Office India|accessdate=२१/०२/२०१५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&catName=MjAxMA==|archivedate=2013-10-14|deadurl=yes}}</ref> । कैट्रीना [[अक्षय कुमार]] इत्यस्य प्रेमिकात्वेन 'तीसमार खां'-चलच्चित्रे अपि अभिनयम् अकरोत् <ref>{{cite news|last=केबीआर|first=उपल|title=Katrina in an accident on sets of Tees Maar Khan|trans_title=तीसमार खां इत्यस्य निर्माणकाले दुर्घटनायां कैट्रीना आहता|language=आङ्ग्लं|url=http://archive.mid-day.com/entertainment/2010/mar/290310-Tees-Maar-Khan-Katrina-Kaif-Askhay-Kumar-accident.htm|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=मिड डे|date=29 मार्च 2010}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> । चलच्चित्रस्य अतिनिन्दा अभवत् । यद्यपि समीक्षकाणां, पत्रकाराणां च नैराश्यवत्प्रतिस्पन्दः आसीत्, तथापि चलच्चित्रस्य धनलाभः अभवत् <ref name="boxoffice2010"/><ref>{{cite news|title=TMK fails to impress critics|trans_title=TMK अप्रभावितं चलच्चित्रम्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/TMK-fails-to-impress-critics/Article1-642276.aspx|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=24 दिसम्बर 2010|archive-date=2013-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025174721/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/TMK-fails-to-impress-critics/Article1-642276.aspx|deadurl=yes}}</ref><ref name="battle">{{cite web|last=टुटेजा|first=जोगिंदर|title=Deepika, Katrina battle for double hat-trick with Ram Leela, Dhoom 3|trans_title= दीपिका, कैट्रीना |language=आङ्ग्लं|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5535|publisher=बॉलीवुड हंगामा|accessdate=२१/०२/२०१५|date=23 सितम्बर 2013}}</ref> । 'तीस मार खाँ' इत्यस्मिन् चलच्चित्रे कैट्रीना इत्यस्याः प्रदर्शनस्य प्रशंसा नाभवत्, परन्तु तया एकस्मिन् 'शीला की जवानी'-नामके आइटम्-गीते यः अभिनयः कृतः, तेन तस्याः प्रशंसा अभवत् <ref>{{cite news|last=राव|first=रेनुका|title=Review: Tees Maar Khan is not worth even a free ticket|trans_title= समीक्षा : तीसमार खां विना मूल्यम् अपि न द्रष्टव्यम् |language=आङ्ग्लं|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-review-tees-maar-khan-is-not-worth-even-a-free-ticket-1485367|accessdate=२१/०२/२०१५|work=डेली न्यूज एंड एनालिसिस|date=3 दिसम्बर 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=Sheila gets her jawani to Mirchi|trans_title=शीला की जवानी मिर्ची तक|language=आङ्ग्लं|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-29/news-interviews/28245168_1_mirchi-sheila-ki-jawani-katrina-kaif|accessdate=23 २१/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=29 नवम्बर 2010|archive-date=2013-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928034249/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-29/news-interviews/28245168_1_mirchi-sheila-ki-jawani-katrina-kaif|deadurl=yes}}</ref> । २०११ तमे वर्षे सा [[ऋत्विक् रोशन]], [[फरहान अख्तर]], [[अभय देयोल]], कल्की केकलां इत्यादिभिः सह जोया अख्तर इत्यनया निर्मिते 'जिन्दगी न मिलेगी दोबारा'-नामके चलच्चित्रे अभनयम् अकरोत् । चलच्चित्रम् अतिसफलम् अभवत् । तेन चलच्चित्रेण आविश्वं {{INR}} १५३ कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि <ref name="top"/><ref>{{cite web|last=मिरानी|first=विनोद|title=Singham declared big hit at box office|trans_title= सिङ्घम् अतिसफलचलच्चित्रम्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.rediff.com/movies/report/singham-declared-big-hit-at-box-office/20110801.htm|publisher=Rediff.com|accessdate=२१/०२/२०१५|date=1 अगस्त 2011}}</ref> । समीक्षकैः चलच्चित्रस्य भूरिशः प्रशंसाः कृताः <ref>{{cite web|title='जिंदगी ना मिलेगी दोबारा'|url=http://khabar.ndtv.com/news/filmy/review-znmd-336973|publisher=NDTV इंडिया|accessdate=२१/०२/२०१५|date=15 जुलाई 2011|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714150830/http://khabar.ndtv.com/news/filmy/review-znmd-336973|deadurl=yes}}</ref> । कैट्रीना इत्यस्याः अभिनयस्य सर्वैः प्रशंसा कृता <ref>{{cite news|last=कुइपर्स|first=रिचर्ड|title=Review: ‘Zindagi na milegi dobara’|trans_title=समीक्षा: 'ज़िंदगी न मिलेगी दोबारा'|language=आङ्ग्लं|url=http://variety.com/2011/film/reviews/zindagi-na-milegi-dobara-1117945686/|accessdate=23 सितम्बर 2013|newspaper=वैराईटी|date=21 जूलाई 2011}}</ref> । 'जिंदगी न मिलेगी दोबारा'-चलच्चित्रं तस्य वर्षस्य सफलतमेषु चलच्चित्रेषु अन्यतमम् आसीत् । प्रमुखैः भारतीयपुरस्कारैः तत् चलच्चित्रं सम्माननं प्रापत् । बहुत्र तु श्रेष्ठचलच्चित्रस्य श्रेण्याम् अपि तस्य चलच्चित्रस्य सम्मानः अभवत् <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/awards/id/535587|title=Zindagi Na Milegi Dobara (2011) &#124; Latest Movie Awards|accessdate=२१/०२/२०१५|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103035713/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/awards/id/535587|archivedate=2013-11-03|deadurl=no}}</ref> । ततः सा 'यश राज फिल्म्स' इत्यस्याः संस्थायाः 'मेरे ब्रदर की दुल्हन'-चलच्चित्रे इमरान खान इत्यनेन सह अभनयम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे अली जफर-नामकः पाकिस्थानदेशीयः अभिनेता अपि कार्यम् अकरोत् । कैट्रीना इत्यस्याः अभिनयस्य, चलच्चित्रस्य च भूरिशः प्रशंसाः अभूवन् <ref>{{cite web|title=इमरान स्वस्य “ब्रदर की दुल्हन” अन्वेष्टुं निर्गतः |url=http://jagranreviews.jagranjunction.com/2011/09/09/mere-brother-ki-dulhan-hindi-movie-review-free-tickets/|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=२१/०२/२०१५|date= 9 सितम्बर 2011}}</ref> । कैट्रीना तस्मिन् चलच्चित्रे मुख्यनायिकात्वेन अभिनयम् अकरोत् । तस्याः पात्रं परितः एव सम्पूर्णस्य चलच्चित्रस्य पटकथा निर्मिता आसीत् । तस्य चलच्चित्रस्य व्यापारिकसफलतायै, चलच्चित्रस्य सफलतायै च विश्लेषकाः कैट्रीना इत्यस्यै श्रेयाः अयच्छन् <ref>{{cite news|last=काना|first=जावेद|title=Heroine-centric roles are back in Bollywood|trans_title=नायिकाकेन्द्रितानि चलच्चित्राणि|language=आङ्ग्लं|url=http://www.the-star.co.ke/news/article-49400/heroine-centric-roles-are-back-bollywood|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=द स्टार (केन्या)|date=15 सितम्बर 2011|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927162002/http://www.the-star.co.ke/news/article-49400/heroine-centric-roles-are-back-bollywood|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|last=Kotwani|first=हिरेन|title=Salman magic rubs off on Katrina|trans_title=सलमान|language=आङ्ग्लं|url=http://archive.mid-day.com/entertainment/2011/sep/130911-Salman-magic-rubs-off-on-Katrina.htm|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=मिड डे|date=13 सितम्बर 2011}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> । स्वाभिनयस्य कृते 'फिल्मफेयर'-पुरस्काराय द्वितीयप्रत्याशिनित्वेन तस्याः नामाङ्कनम् अभवत् <ref>{{cite web|title=Nominations for 57th Idea Filmfare Awards 2011|trans_title=57 तमे आइडिया फिल्मफेयर पुरस्कार 2011 वर्षस्य नामाङ्कनम्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/features/type/view/id/2974/|publisher=बॉलीवुड हंगामा|accessdate=२१/०२/२०१५|date=11 जनवरी 2012}}</ref> । === २०१२ तः २०१५ पर्यन्तम् === [[File:Katrina Kaif at the launch of 'Ek Tha Tiger's first song 'Mashallah' 12.jpg|left|thumb|upright=0.8 |'''एक था टाइगर इत्यस्य चलच्चित्रस्य प्रप्रथमस्य 'माशाल्लाह'-नामकस्य गीतस्य मञ्चनकार्यक्रमे कैट्रीना, २०१२''']] २०१२ तमे वर्षे कैट्रीना 'अग्निपथ'-नामके चलच्चित्रे अतिलोकप्रिये आइटम-गीते अभिनयम् अकरोत् । तस्य गीतस्य नाम 'चिकनी चमेली' इति । तस्य गीतस्य निर्माणकार्यं दशदिनानि अचलत् । तस्मिन् गीते सा [[महाराष्ट्रियलोकनृत्यम्]] अकरोत् । नृत्यस्य शैली [[लावणी]] आसीत् । तस्य गीतस्य मञ्चनानन्तरं कैट्रीना अवदत्, "'चिकनी चमेली'-गीतस्य कृते सर्वे मम प्रशंसां कुर्वन्तः सन्ति । तस्य गीतस्य नृत्यं कर्तुं मह्यं बह्वरोचत् । गीतस्य अभिनये मया बहुः परिश्रमः कृतः । यतो हि अहं पुरा कदापि एतादृशं नृत्यं नाकरवम् । तत् गीतम् अतिशीघ्रगामि आसीत् । परन्तु तदेव मम कृते समाह्वानम् (challenge) आसीत्" इति <ref>{{cite web |title='चिकनी चमेली' समाह्वानम् आसीत् - कटरीना कैफ् |url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2011/12/111226_katrinakaif_chikanichameli_dk.shtml |publisher=बीबीसी हिंदी|accessdate=22 February 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=राजे|first=अभिषेक|title=Chikni Chameli gets 3.8 million views within a week!|trans_title=चिकनी चमेली एकस्मिन् सप्ताहे ३८ कोटिवारं जनैः दृष्टम्|language=आङ्ग्लं|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-28/news-interviews/30562001_1_chikni-chameli-agneepath-katrina-kaif|accessdate=२२ फरवरी २०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इण्डिया|date=28 दिसम्बर 2011|archive-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015114513/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-28/news-interviews/30562001_1_chikni-chameli-agneepath-katrina-kaif|deadurl=yes}}</ref> । ततः, सा कबीर खान इत्यनेन निर्मते गुप्तचरविषयेन सँल्लग्ने 'एक था टाइगर'-नामके चलच्चित्रे कार्यम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सा आईएसआई इत्यस्याः संस्थायाः सदस्यत्वेन अभिनयम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सा [[रॉ]] इत्यस्याः भारतीयसंस्थायाः सदस्ये स्निह्यति । चलच्चित्रम् अतिसफलम् अभवत् । कैट्रीना इत्यस्याः अभिनयस्य, तस्याः युद्धसम्बद्धानां दृश्यानाम् अपि अतिप्रशंसा अभवत् <ref>{{cite web |title= एक था टाइगर : चलच्चित्रस्य समीक्षा |url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2012/08/120815_ek_tha_tiger_review_pkp.shtml |publisher=बीबीसी हिंदी|accessdate=२२/०२/२०१५}}</ref><ref>{{cite news|last=राजे|first=अभिषेक|title= एक था टाइगर (समीक्षा) |url= http://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/movie-review/movie-review-ek-tha-tiger/moviereview/15507104.cms |accessdate=२२ फरवरी २०१५| publisher=नवभारत टाइम्स |date=28 दिसम्बर 2011}}</ref>। [[सलमान खान]] इत्ययं कैट्रीना इत्यस्याः पूर्वप्रेमी आसीत् । अतः तेन सह तस्याः चलच्चित्राभिनयेन अनेकाः प्रश्नाः, जिज्ञासाः च उत्पन्नाः । तेषां प्रश्नानां, जिज्ञासानां च बलेनैव आविश्वं {{INR}} ३११ कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि तेन चलच्चित्रेण । 'एक था टाइगर' इतिचलच्चित्रं वर्षस्य सर्वाधिकं धनार्जनकं चलच्चित्रम् अभवत् <ref>{{cite web|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/72216/6|title='एक था टाइगर'-चलच्चित्रे सलमान, कैट्रीना सहाभिनयम् अकुरुताम्|publisher=IBN 7|date=11 मई 2012|accessdate=२२/०२/२०१५|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714165815/http://khabar.ibnlive.in.com/news/72216/6|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=5979&nCat=|title=Chennai Express Crosses Ek Tha Tiger Worldwide In Ten Days|publisher=भारतीयचलच्चित्रम्|date=19 अगस्त 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105220137/http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=5979&nCat=|archivedate=2013-11-05|accessdate=2015-03-02|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/415845/20121217/top-10-grossers-2012.htm|title=Top 10 Bollywood Box Office Grossers of 2012; "Ek Tha Tiger" Tops List|date=17 दिसम्बर 2012|work=International Business Times|accessdate=२२/०२/२०१५}}</ref> । [[File:Anushka Sharma, Shahrukh Khan and Katrina Kaif at the premiere of JAB TAK HAI JAAN.jpg|left|thumb|अनुष्का शर्मा, शाहरुख खान, कैट्रीना कैफ् च एकस्मिन् कार्यक्रमे]] २०१२ तमे वर्षे कैट्रीना इत्यनया [[यश चोपडा]] इत्यस्य प्रणयारम्ये (romantic) चलच्चित्रे कार्यं कृतम् । तस्मिन् प्रणयारम्ये (romantic) 'जब तक है जान'-चलच्चित्रे [[शाहरुख खान]], [[अनुष्का शर्मा]] चापि आस्ताम् । चलच्चित्रे कैट्रीना इत्यनया मीरा-नामिकायाः महिलायाः अभिनयः कृतः । सा मीरा भगवन्तम् एकदा याचते स्म यत्, यदि तस्याः प्रेमी मूर्छायाः प्रकोपात् मुक्तः भवति, तर्हि सा तस्य जीवनात् सुदूरे गमिष्यति इति । एतत् चलच्चित्रम् प्रशंसावतां समीक्षां प्राप्तत् । राजीव मसन्द-नामकः चलच्चित्रस्य समीक्षकः कुत्रचित् अलिखत्, "यद्यपि तस्य चलच्चित्रस्य पटकथायां बहव्यः क्षतयः सन्ति, तथापि एतत् चलच्चित्रं वीक्षणीयम् अस्ति । एतत् भवत्सु प्रेमपराकाष्टायाः अनुभूतिं जनयिष्यति" इति <ref>{{cite web|title=समीक्षा - प्रेमपराकाष्टयाः अनुभूतिं जनिष्यति ‘जब तक है जान’|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/85635/6/|date=14 नवम्बर 2012|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=IBN 7|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715010508/http://khabar.ibnlive.in.com/news/85635/6/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web |title=समीक्षा - जब तक है जान|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/Movie-Review-Jab-tak-hai-jaan/moviereview/17213852.cms|date=14 नवम्बर 2012|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=नवभारत टाइम्स}}</ref> । चलच्चित्रस्य प्रशंसा तु अभवत्, परन्तु कैट्रीना इत्यस्याः प्रदर्शनविषये समीक्षकैः मिश्रितप्रतिस्पन्दः प्रदत्तः । बीबीसी इत्यस्य चलच्चित्रसमीक्षकेण अर्णब बनर्जी इत्यनेन लिखितम्, "कैट्रीना इत्यस्याः नृत्यं सौन्दर्यं, कार्यशैली इत्यादीनि बहूत्तमानि सन्ति, परन्तु भावप्राक्ट्यस्य दृश्येषु सा सम्यक् रीत्या कार्यं कर्तुं न पारयति" इति <ref>{{cite web |title=जब तक है जान |publisher=बीबीसी हिंदी|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2012/11/121112_film-review_jab_tak-hai_jaan_dk.shtml|date=14 नवम्बर 2012|accessdate=२३/०२/२०१५}}</ref><ref>{{cite web|title=चलच्चित्रस्य समीक्षा : प्रणयारम्यं चलच्चित्रं ‘जब तक है जान’|publisher=IBN 7|url=http://khabar.ibnlive.in.com/latest-news/movies/Movie-Review-Jab-Tak-Hai-Jaan-1535572-0.html?ref=hindi.in.com|date=17 नवम्बर 2012|accessdate=२३/०२/२०१५|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714140313/http://khabar.ibnlive.in.com/latest-news/movies/Movie-Review-Jab-Tak-Hai-Jaan-1535572-0.html?ref=hindi.in.com|deadurl=yes}}</ref> । एतत् चलच्चित्रं अतिसफलं चलच्चित्रम् आसीत् । आविश्वं {{INR}} २११ कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि तेन चलच्चित्रेण <ref>{{cite news|last=Mehta|first=Ankita|title='Jab Tak Hai Jaan' Box Office Collection: Shahrukh Starrer is a Blockbuster Overseas|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/411072/20121204/jab-tak-hai-jaan-box-office-collection.htm|work=International Business Times|accessdate=२३/०२/२०१५|date=4 दिसम्बर 2012}}</ref> । २०१३ तमे वर्षे कैट्रीना [[विजय कृष्ण आचार्य|विजय कृष्ण आचार्य-इत्याख्येन]] निर्देशिते 'धूम 3'-नामके चलच्चित्रे कार्यम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सा [[आमिर खान]], [[अभिषेक बच्चन]], [[उदय चोपडा]] इत्येतैः सह अभिनयम् अकरोत् । सा क्रीडारङ्गस्य (Circus) नट्याः अभिनयम् अकरोत् । तत् चलच्चित्रं सङ्ग्रामपूर्णं (action), रोमाञ्चकं (thriller) च आसीत् । यद्यपि चलच्चित्रे कैट्रीना इत्यस्याः अभिनयकालः अतिस्वल्पः आसीत्, तथापि सा आकर्षणस्य केन्द्रम् अभवत् । तस्याः अभिनयस्य कृते समीक्षकाणां मिश्रितः प्रतिस्पन्दः आसीत् । परन्तु नृत्याय, क्रीडारङ्गस्य क्रीडाभिनयाय च तस्याः प्रशंसा अभवत् <ref>{{cite web|url=http://m.ibnkhabar.com/news/113709/6/|title=समीक्षा : निराशात्मकं चलच्चित्रं ‘धूम-3’|date=21 दिसम्बर 2013|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=IBN|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194158/http://m.ibnkhabar.com/news/113709/6/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web |url=http://aajtak.intoday.in/story/film-review-dhoom3-aamir-at-its-best-1-750043.html|title=समीक्षा - धूम|date=20 दिसम्बर 2013|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=[[आज तक]]}}</ref> । आविश्वं {{INR}} ५०० कोटिरूप्यकेभ्यः अधिकं धनार्जनम् अभवत् । एवं सर्वाधिकधनार्जनकं चलच्चित्रम् अभवत् <ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2014/01/140107_dhoom3_500cr_vm.shtml|title=५०० कोटिरूप्यकेभ्यः अधिकं धनार्जनम् 'धूम'!|publisher=बीबीसी हिंदी|date=7 जनवरी 2014|accessdate=२३/०२/२०१५}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=6355&nCat|title=Dhoom 3 ALL TIME Number One Worldwide Grosser: 500 cr Plus Expected|publisher=Box Office India|date=1 जनवरी 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102192306/http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=6355&nCat|archivedate=2014-01-02|accessdate=2015-03-02|deadurl=yes}}</ref> । २०१४ तमे वर्षे तया [[सिद्धार्थ आनन्द]] इत्यनेन रचिते 'बैङ्ग बैङ्ग'-नामके चलच्चित्रे अभिनयः कृतः । तत् चलच्चित्रं [[हॉलीवुड]]-संस्थायाः 'नाइट एण्ड् डे'-नामकस्य चलच्चित्रस्य आधारेण निर्मितम् आसीत् <ref>{{cite web|url=http://abpnews.abplive.in/movies/2014/10/03/article412130.ece/Movie-Review-Bang-Bang#.VFSaX58QOaY|title=समीक्षा : रचनात्मकतायाः अभाने निर्मतिं 'बैङ्ग-बैङ्ग'-चलच्चित्रम्|publisher=एबीपी न्यूज|date=3 अक्टूबर 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|archive-date=2014-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101170443/http://abpnews.abplive.in/movies/2014/10/03/article412130.ece/Movie-Review-Bang-Bang#.VFSaX58QOaY|deadurl=yes}}</ref> । कैट्रीना तस्मिन् चलच्चित्रे कोषागारस्य कर्मचारिण्याः भूमिकाम् अभजत् । सा कर्मचारिणी अपरिचिते पुरुषे (ऋत्विजि) स्निह्यति । ततः तयोः जीवनं विभिन्नाभिः समस्याभिः ग्रस्तं भवति । परन्तु ऋत्विक् सर्वदा कैट्रीना इत्यस्याः रक्षणं करोति । चलच्चित्रम् अतिनैराश्यवन्तं प्रतिस्पन्दं प्रापत् । कैट्रीना इत्यस्याः अभिनयस्यापि नैराश्यवान् प्रतिस्पन्दः आसीत् <ref>{{cite web|title=बैङ्ग बैङ्ग : चलच्चित्रस्य समीक्षा|first=समय|last=ताम्रकर|date=2 अक्टूबर 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher= वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/bollywood-movie-review/bang-bang-hrithik-roshan-katrina-kaif-114100200033_1.html}}</ref><ref>{{cite web|title=समीक्षा : बैङ्ग-बैङ्ग?|first=राजीव|last=मसंद|date=3 अक्टूबर 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=IBN खबर|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/128353/6/36|archive-date=2014-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101111840/http://khabar.ibnlive.in.com/news/128353/6/36|deadurl=yes}}</ref> । तथापि चलच्चित्रं व्यावसायिकदृष्ट्या तु सफलम् एव आसीत् <ref>{{cite web|url=http://www.patrika.com/news/bang-bang-beats-salmans-ek-tha-tiger/1038900|title="बैङ्ग बैङ्ग" ३२३ कोटिरूप्यकाणि|publisher=राजस्थान पत्रिका|date=20 अक्टूबर 2014|accessdate=२३/०२/२०१५}}</ref> । २०१५ तमे वर्षे सा द्वयोः चलच्चित्रयोः अभिनयं कुर्वती अस्ति । कबीर खान इत्यनेन निर्मिते 'फैण्टम'-इत्याख्ये चलच्चित्रे सा सैफ अली खान इत्यनेन सह अभिनयं करोति । तेन चलच्चित्रेण सह [[अनुराग बसु]] इत्यनेन रचिते 'जग्गा जासूस'-इत्याख्ये हास्यचलच्चित्रे [[रणबीर कपूर]] इत्यनेन सह कार्यं करोति <ref name="फैण्टम">{{cite web|url=http://bollywood.punjabkesari.in/news/article-226813#.U7KOkX_4X6Y|title=फैण्टम इत्यस्मिन् सङ्ग्रामं करिष्यति कैट्रीना कैफ्|publisher=[[पञ्जाब केसरी]]|date=14 मार्च 2014|accessdate=२३/०२/२०१५}}</ref><ref name="जग्गा जासूस">{{cite web|title=जग्गा जासूस इत्यस्मिन् अपि सङ्ग्रामं करिष्यति कैट्रीना कैफ्|url=http://www.dakshinbharat.com/%E0%A4%9C%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B6%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4/|publisher=दक्षिण भारत राष्ट्रमत|date=25 जून 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|archive-date=2014-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164215/http://www.dakshinbharat.com/%e0%a4%9c%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%97%e0%a4%be-%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%b8-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b6%e0%a4%a8-%e0%a4%95%e0%a4%b0%e0%a4%a4/|deadurl=yes}}</ref> । == व्यक्तिगतं जीवनम् == [[File:Ranbir Kapoor and Katrina Kaif at APKGK success party.jpg|left|thumb|upright=1|'''रणबीर कपूर, कैट्रीना कैफ् च 'अजब प्रेम की गजब कहानी'-चलच्चित्रस्य सफलतायाः उत्सवे ।''']] [[File:Ranbir & Katrina promoting Ajab Prem Ki Ghazab Kahani at Fame Malad.jpg|thumb|२००९ तमे वर्षे रणबीर इत्यनेन सह कैट्रीना कैफ्]] कैट्रीना इत्यस्याः नैजजीवनं पत्रकारैः व्यापकरूपेण चर्चितम् अस्ति । सा स्वस्याः नैजजीवनस्य विषये चर्चां कर्तुम् अनिच्छुका एव भवति । तस्याः कथनम् अस्ति, "अहम् अतिभावुका महिला अस्मि । मम कृते मम सम्बन्धाः अतिनैजाः । अतः अहं तेषां विषये चर्चां कर्तुं नेच्छामि, तथा च मम नैजजीवने अन्येषां विक्षेपम् अपि नेच्छामि । मम नैजसम्बद्धैः संलग्नानां सुखानां दुःखानां च स्पष्टीकरणं मम कृते आवश्यकं नास्ति" इति <ref>{{cite web|title=नैजजीवने "चर्चा मास्तु" : कैट्रीना|date=18 जून 2011|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=राजस्थान पत्रिका|url=http://rajasthanpatrika.patrika.com/article/dd/26809.html|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190501/http://rajasthanpatrika.patrika.com/article/dd/26809.html|deadurl=yes}}</ref> । सलमान खान इत्यनेन सह तस्याः सम्बद्धानां चर्चा २००४ तमे वर्षे आसीत् <ref>{{cite web|title=नैजजीवने अहं लज्जायुक्ता अस्ति : कैट्रीना कैफ्|date=2 मई 2004|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=नवभारत टाइम्स|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/articleshow/654118.cms}}</ref> । यद्यपि २०१० तमे वर्षे तयोः सम्बद्धविच्छेदः अभवत्, ततः कैट्रीना तस्य सम्बन्धस्य विषये किमपि नावदत्, तथापि सा अङ्ग्यकरोत् यत्, सः सम्बन्धः तस्याः जीवनस्य प्रप्रथमः गभीरः सम्बन्धः आसीत् इति <ref>{{cite news|title=Salman was my first serious relationship: Katrina Kaif|trans_title=सलमान इत्यनेन सह मम प्रप्रथमः गभीरः सन्बन्धः आसीत् : कैट्रीना कैफ्|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/Salman-was-my-first-serious-relationship-Katrina-Kaif/Article1-778948.aspx|accessdate=२३/०२/२०१५|work=हिंदुस्तान टाइम्स|date=7 दिसम्बर 2011|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707215529/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/Salman-was-my-first-serious-relationship-Katrina-Kaif/Article1-778948.aspx|deadurl=yes}}</ref> । सम्बन्धविच्छेदे सत्यपि उभयोः मित्रता आसीत् । कैट्रीना वदति यत्, "सलमान इत्ययं मयि आत्मविश्वासं जनयति तथा च मम मार्गदर्शनम् अपि करोति <ref>{{cite web|title=सलमान इत्यनेन सह सुसम्बन्धाः : कैट्रीना कैफ् |date=|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/सलमान-से-मेरा-रिश्ता-आज-भी-बेहतर-कैट्रीना-कैफ्-1140222022_1.htm}}</ref> । "सलमान सर्वदैव मम मार्गदर्शनं कर्तुम् उपस्थितः भवति । यतो हि अहं चलच्चित्रोद्योगस्य विषये किमपि न जानामि । आरम्भकालादेव सलमान वदति स्म यत्, त्वम् एकस्मिन् दिने सफला भविष्यसि इति । तस्य तत् कथनं मम मस्तिष्के पौनःपुन्येन भ्रमति स्म" <ref>{{cite web|title=सलमान इत्यस्य विश्वासः आसीत् यत्, अहं सफलता भविष्यामि : कैट्रीना|date=8 मई 2010|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=[[आईबीएन खबर]]|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/32707/6/|archive-date=2014-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115231/http://khabar.ibnlive.in.com/news/32707/6/|deadurl=yes}}</ref> । [[File:Katrina kaif in cuba.JPG|thumb|200px|न्यू योर्क-स्पर्धाविजेतारैः सह कैट्रीना]] पत्रकारैः अनुमितं यत्, सलमान-कैट्रीना इत्यनयोः सम्बन्धविच्छेदस्य कारणं रणबीर कपूर आसीत् । कैट्रीना यदा 'अजब प्रेम की गजब कहानी'-इत्याख्ये चलच्चित्रे कार्यं करोति स्म, तदा रणबीर कपूर इत्यनेन सह तस्याः नैकट्यम् अवर्धत <ref>{{cite web|title=मम नैजजीवनं ममैवास्ति । : कैट्रीना|date=24 अगस्त 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=प्रभात खबर|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/102177-ranbir-kapoor-katrina-kaif-affairs-cleaning.html}}</ref> । तयोः नैकट्यविषये कैट्रीना, रणबीर च इतीमौ किमपि नावदताम् । परन्तु तयोः सम्बन्धः पत्रकारैः बहुचर्चितः, संशोधितश्च । यतो हि तौ उभौ अन्यव्यक्तेः प्रेमपाशे बद्धौ आस्ताम् <ref>{{cite web|title=कीदृशः एषः सम्बन्धः …|date=20 जुलाई 2013|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=दैनिक ट्रिब्यून|url=http://dainiktribuneonline.com/2013/07/ये-रिश्ता-क्या-कहलाता-है/}}</ref> । २०१३ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासे इबीसा-मध्ये अवकाशदिनेषु प्रेमानन्दं कुर्वन्तौ कैटरिना-रणबीर इत्येतौ एकस्य पत्रकारस्य दृष्टिपथि आगतौ । सः पत्रकारः तयोः अन्तरङ्गचित्राणि अकर्षत् । तस्य पत्रकारस्य नाम स्टारडस्ट् इति आसीत् । तेन तानि चित्राणि एकस्यां मासिकपत्रिकायां प्रकाशितानि । तेन तयोः प्रेमसम्बन्धस्य पुष्टता अभवत् <ref>{{cite web|title=समुद्रस्य तरङ्गेषु कैट्रीना, 'बिकनी' रणबीर च|date=26 जुलाई 2013|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=जी न्यूज|url=http://zeenews.india.com/hindi/news/मनोरंजन/समंदर-की-लहरों-के-बीच-कैट्रीना-बिकनी-और-रणबीर/175368}}</ref> । तानि चित्राणि यदा सर्वेषां सम्मुखम् आगतानि, तदा कैट्रीना प्रकाशसंस्थायै पत्रं प्रैषयत् । तस्मिन् पत्रे लिखितम् आसीत् यत्, तानि चित्राणि प्रकाशनविभागेन प्रकाशितानि अतः अहं रुष्टा अस्मि । यतो हि तानि चित्राणि मम अनुमतिं विना भवतां सम्पादकेन कर्षितानि <ref>{{cite web|title=कैट्रीना कैफ् अति रुष्टा अभवत्....|date=|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/कैट्रीना-कैफ्-हुईं-नाराज-लिखा-खुला-खत-1130802026_3.htm}}</ref> । == कार्यक्रमेषु कैट्रीना == [[File:Katrina Kaif at the GIFA Awards in 2006.jpg|left|thumb|upright=1|२००६ ग्लोबल् इण्डियन् फिल्म्-पुरसकारे प्रदर्शनं कुर्वती कैट्रीना कैफ्]] [[File:Katrina Kaif at 18th Annual Colors Screen Awards 2012 (14).jpg|right|thumb|upright=1|'''एकस्मिन् पुरस्कारसम्मेलने प्रदर्शनं कुर्वती कैट्रीना (चिकनी चमेली) ।''']] चलच्चित्रेषु अभिनयेन सह कैट्रीना इत्यनया अनेकेषु रङ्गमञ्चकार्यक्रमेषु अपि भागः ऊढः । २००८ तमे वर्षे 'टेम्पटेशन् रीलोडेड २००८'-इत्याख्ये कार्यक्रमे सा भागम् अवहत् । तस्य कार्यक्रमस्य सङ्गीतश्रङ्खलायां सा विभिन्नेषु देशेषु प्रदर्शनम् अकरोत् । रॉटरडैम्, [[नीदरलैण्ड]] इत्यनयोः देशयोः आयोजितः सः कार्यक्रमः अनेकैः अभिनेतृभिः युक्तः आसीत् । तस्मिन् कार्यक्रमे [[अर्जुन रामपाल]], [[करीना कपूर]], [[शाहरुख खान]], [[गणेश हेगडे]], [[जावेद अली]], [[अनुषा दाण्डेकर]] सदृशाः अभिनेतारः अपि भागम् अवहन् । केचन मासाः सा तस्मिन् कार्यक्रमे व्यस्ता आसीत् । ततः भारतं प्रत्यागत्य सा पुनः शाहरुख-करीना-अर्जुनेत्यादिभिः सह [[दुबई]]-महानगरम् अगच्छत् । तत्र दुबई-महानगरस्य एरीना-स्थले १५,००० दर्शकानाम् उपस्थितौ सा प्रदर्शनं कृतवती <ref>{{cite web |url=http://zeenews.india.com/news/movies-and-theatre/blast-in-dubai-srk-arrives-with-temptation-reloaded_478801.html |title=Blast in Dubai: SRK arrives with ‘Temptation Reloaded’|trans_title=योग्य कार्यक्रमः|language=आङ्ग्लं|accessdate=२३/०२/२०१५|date=25 अक्टूबर 2008 |work=ज़ी न्यूज़}}</ref> । कैट्रीना इत्यनया पुरस्कारसम्मेलनेषु, आरक्षकसम्मानकार्यक्रमेषु, सङ्गीतसमारोहेषु च बहुधा प्रदर्शनानि कृतानि । मस्कट-महानगरे आयोजिते 'टेम्पटेशन् रीलोडेड २०१३' इत्यस्मिन् कार्यक्रमे सा [[शाहरुख खान]], अली जफर, [[प्रीति जिण्टा]] इत्यादिभिः सह प्रदर्शनम् अकरोत् । कैट्रीना २००९ तमे वर्षे [[जोहानसबर्ग]]-महानगरे वाण्डरर्स क्रिकेट स्टेडियम-मध्ये अन्ताराष्ट्रियकार्यक्रमे भागम् अवत् <ref>{{cite web |url=http://www.sify.com/sports/katrina-akon-bring-curtains-down-on-ipl-2009-imagegallery-cricket-jfzjK9bdhgc.html |title=Katrina-Akon bring curtains down on IPL 2009|trans_title=कैट्रीना-एकॉन आईपीएल 2009 इत्यस्य उद्घाटनम् अकरोत्|language=आङ्ग्लं|publisher=सिफ़ी |accessdate=२३/०२/२०१५}}</ref> । ततः २०१३ तमे वर्षे अपि सा 'आई पी एल्'-क्रीडायाः उद्घाटनसमारोहे प्रदर्शनं कृतवती <ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/sport/2013/04/130402_ipl_opening_pp.shtml |title=शाहरुख-कैट इत्यनयोः प्रदर्शनानन्तरं आईपीएल-6 आरब्धम् |accessdate=२३/०२/२०१५|date=3 अप्रैल 2013 |publisher=बीबीसी हिंदी}}</ref> । कैट्रीना स्वाभिनीतानां चलच्चित्राणां गीतेषु विभिन्नेषु पुरस्कारसमारोहेषु प्रदर्शनं करोति । २००६ तमे वर्षे कैट्रीना 'ग्लोबल इण्डियन'-पुरस्कारे प्रदर्शनम् अकरोत् । ततः वर्षद्वयानन्तरं २००८ तमे वर्षे 'रेस'-चलच्चित्रस्य गीतेषु नवमे 'अन्ताराष्ट्रिय-भारतीय-चलच्चित्र-अकादमी'-पुरस्कारसमारोहे नृत्यम् अकरोत् <ref>{{cite news|title=Going global|trans_title=वैश्विकम्|url=http://www.telegraphindia.com/1061030/asp/calcutta/story_6933881.asp|accessdate=17 मार्च 2014|work=द टेलिग्राफ|date=30 अक्टूबर 2006}}</ref><ref>{{cite web|title=Akshay, Govinda steal the thunder at IIFA awards|trans_title=अक्षय, गोविंदा |url=http://zeenews.india.com/entertainment/iifa08/article3459.htm-work=Zeenews|publisher=जी न्यूज़|accessdate=२३/०२/२०१५}}</ref> । २००९ तमे वर्षे पञ्चपञ्चाशत्तमे 'फिल्मफेयर'-पुरस्कारसमारोहे तथा च २०१३ तमे वर्षे 'जी सिने'-पुरस्कारसमारोहे च सा प्रदर्शनम् अकरोत् । उभौ समारोहौ [[मुम्बई]]-महानगरे आस्ताम् <ref name="Filmfare" /><ref>{{cite web|date=22 जनवरी 2013|title=Katrina in Sheila mode at Zee Cine Awards|trans_title=जी सिने अवार्ड्स मध्ये शीला|url=http://movies.ndtv.com/videos/katrina-in-sheila-mode-at-zee-cine-awards-262706|publisher=NDTV|accessdate=२३/०२/२०१५|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006094914/http://movies.ndtv.com/videos/katrina-in-sheila-mode-at-zee-cine-awards-262706|deadurl=yes}}</ref> । == समाचारेषु कैट्रीना == '[[दैनिक जागरण]]'-इत्याख्ये समाचारपत्रे कैट्रीना इत्यस्याः विषये एकः लेखः प्रकाशितः अभवत् । तस्मिन् लेखे उल्लिखितम् आसीत् यत्, यद्पि कैट्रीना हिन्दीभाषां न जानाति तथा च सा विदेशिमहिला अस्ति, तथापि भारतीयचलच्चित्रजगति सफलतायाः पर्यायत्वेन कैट्रीना इत्यस्याः नाम देदीप्यमानम् अस्ति <ref>{{cite web|title=सफलाभिनेत्री कैट्रीना कैफ्|date=26 सितम्बर 2010|accessdate=२३/०२/२०१५|url=http://entertainment.jagranjunction.com/2010/09/26/katrina-kaif-and-her-biography/|publisher=दैनिक जागरण}}</ref> । कैट्रीना कैफ् इत्यस्याः समकालीनासु सर्वासु अभिनेत्रीषु सफला अभिनेत्री अस्ति <ref>{{cite web|title=भारतीयचलच्चित्रजगति कैट्रीना इत्यस्याः वर्चस्वम् |date=15 जुलाई 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|url=http://dainiktribuneonline.com/2014/07/अभिनय-और-अदाओं-के-दम-पर-कर-र/|publisher=दैनिक ट्रिब्यून}}</ref> । अभिनयसम्बद्धाः आलोचनाः कैट्रीना-विरुद्धं भवन्ति, तथापि सततं सा सफलतमाऽभिनेत्रीत्वेन भारतीयचलच्चित्रजगति ख्यातिं प्राप्तवती <ref>{{cite web|title=कैट्रीना कैफ् : प्रप्रथमा अभिनेत्री|date=|accessdate=14 सितम्बर 2014|url=http://hindi.webdunia.com/katrina-kaif-special/कैट्रीना-कैफ्-नंबर-वन-हीरोइन-109071400099_1.htm|publisher=वेबदुनिया}}</ref> । एकया मासिकपत्रिकया सफलतमायाः अभिनेत्र्याः विषये सर्वेक्षणं कृतम् आसीत् । तस्मिन् सर्वेक्षणे कैट्रीना सफलतमाऽभिनेत्री अस्ति इति उद्घोषणा आसीत् <ref name="क्वीन">{{cite web|title= कैट्रीना कैफ् : बॉलीवुड्-महाराज्ञी|url=http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/कैट्रीना-कैफ्-बॉलीवुड-की-क्वीन-1130114066_1.htm |date=13 सितम्बर 2011 |publisher=[[वेबदुनिया]]|date=|accessdate=२३/०२/२०१५}}</ref> । कैट्रीना इत्यस्याः विषये पत्रकारेषु मान्यता अस्ति यत्, सा स्वकार्यं प्रति समर्पिता व्यक्तिः अस्ति <ref name="सफलता">{{cite web|title=कैट्रीना कैफ् इत्यस्याः सफलतायाः रहस्यम्|date=|accessdate=२३/०२/२०१५|url=http://hindi.webdunia.com/katrina-kaif-special/कैट्रीना-कैफ्-की-कामयाबी-का-राज-109071400097_1.htm|publisher=वेबदुनिया}}</ref> । 'अजब प्रेम की गजब कहानी'-चलच्चित्रस्य निर्देशकः [[राजकुमार सन्तोषी]] कैट्रीना इत्यस्याः कृते अवदत्, "सा प्रप्रथमक्रमाङ्कस्य अभिनेत्री अस्ति, परन्तु चलच्चित्रनिर्माणकाले सा तादृशं व्यवहारं कदापि न करोति । यद्यपि सा प्रख्याततमा अभिनेत्री अस्ति, तथापि निर्माणस्थले किमपि प्रभावितं न भवति" इति । कैट्रीना इत्यनया स्वाभिनयस्य क्षमता वर्धिता, हिन्दीभाषायाः शिक्षणं प्राप्तं च अतः तस्याः प्रशंसा सर्वत्र अभवत् । तेन सह तया 'आइटम'-गीतेषु यः अभिनयः कृतः, तस्य कृते अपि तस्याः प्रशंसा अभवत् <ref>{{cite web|title=सफला कैट्रीना कैफ्|date=16 जुलाई 2009|accessdate=२३/०२/२०१५|url=http://www.dw.de/कैट्रीना-कैफ़्ः-क़दम-क़दम-पर-कामयाबी/a-4493371|publisher=डॉयचे वेले}}</ref><ref>{{cite web|title=कैट्रीना कैफ् : सौन्दर्येण, परिश्रणेण च प्राप्तं शिखरम्|url=http://hindi.webdunia.com/news-career-gogetters/कैट्रीना-कैफ्-खूबसूरती-और-मेहनत-से-मिली-कामयाबी-1120121251_1.htm |date=13 सितम्बर 2011 |publisher=वेबदुनिया|date=|accessdate=२३/०२/२०१५}}</ref> । [[भारतम्|भारते]] याः अभिनेत्र्यः सन्ति, तासु कैट्रीना सर्वाधिकं पारिश्रमिकं प्राप्नोति इति मन्यते । जनानाम् अनुमानम् अस्ति यत्, सा एकस्य चलच्चित्रस्य कृते ५.५ वा ६ कोटिरूप्यकाणि स्वीकरोति । २०१३ तमे वर्षे प्राप्तसर्वाधिकपारिश्रमिकासु भारतीयाभिनेत्रीषु सा द्वितीये क्रमाङ्के आसीत् <ref>{{cite web|title=Top 10 Richest Bollywood Actresses of 2014|trans_title=२०१४ तमस्य वर्षस्य दश धनसम्पन्नाः अभिन्त्र्यः|language=आङ्ग्लं|date=9 नवम्बर 2013|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=स्पोर्ट रिच लिस्ट|url=http://www.sportrichlist.com/top10/highest-paid-bollywood-actresses/|archive-date=2014-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620211805/http://www.sportrichlist.com/top10/highest-paid-bollywood-actresses/|deadurl=yes}}</ref> । फोर्ब्स-पत्रिकायाः अनुमानानुसारं कैट्रीना इत्यनया २०१२ तमे वर्षे ६५ कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि । तस्य फलस्वरूपं सा द्वादशे क्रमाङ्के आसीत् <ref>{{cite web|title=Katrina Kaif|trans_title=कैट्रीना कैफ्|date=|accessdate=14 जुलाई 2014|language=आङ्ग्लं|publisher=फोर्ब्स|url=http://forbesindia.com/profile/katrina-kaif/22|archive-date=2014-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140623172242/http://forbesindia.com/profile/katrina-kaif/22|deadurl=yes}}</ref> । २०१३ तमस्य वर्षस्य सूच्यां सा दशमे क्रमाङ्के आसीत् । दशजनेषु सा एकाकिनी महिला आसीत् <ref>{{cite web|title=2013 Celebrity 100 List: Biggest Gainers and Losers|trans_title=एका महिला|date=|accessdate=२३/०२/२०१५|language=आङ्ग्लं|publisher=फोर्ब्स|url=http://forbesindia.com/article/2013-celebrity-100/2013-celebrity-100-list-biggest-gainers-and-losers/36685/2|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714230716/http://forbesindia.com/article/2013-celebrity-100/2013-celebrity-100-list-biggest-gainers-and-losers/36685/2|deadurl=yes}}</ref> । 'पीपल विथ मनी'-नामिकया पत्रिकया २०१४ तमे वर्षे आविश्वं सर्वाधिकधनार्जनं कृतवतीनां अभिनेत्रीणां नामानि उद्घोषितानि । तस्यां सूच्यां तस्याः प्रप्रथमः क्रमाङ्कः वर्तते <ref>{{cite news|first=कैरल|last=केअर्नी|title=Katrina Kaif highest paid actress in the world|trans_title=आविश्वं कैट्रीना कैफ् सर्वाधिकपारिश्रमिकं प्राप्तवती अभिनेत्री|language=आङ्ग्लं|date=14 जुलाई 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=मीडियामास|url=http://en.mediamass.net/people/katrina-kaif/highest-paid.html}}</ref> । [[भारतम्|भारत]]देशे याः अभिनेत्र्यः सन्ति, तासु कैट्रीना सुन्दरतमा अस्ति इति मान्यता अस्ति । पत्रकारिताक्षेत्रे तस्याः त्वचः, केशानाम्, शरीराकृतेः च बहुधा प्रशंसा भवति <ref>{{cite web|title=Beauty Secrets of Katrina Kaif|trans_title=कैट्रीना कैफ् इत्यस्याः सौन्दर्यस्य रहस्यम्|language=आङ्ग्लं|url=http://in.lifestyle.yahoo.com/beauty-secrets-of-katrina-kaif-090843212.html|date=12 अगस्त 2013|publisher=याहू!|accessdate=२४/०२/२०१५|archive-date=2014-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021082103/https://in.lifestyle.yahoo.com/beauty-secrets-of-katrina-kaif-090843212.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thehealthsite.com/hindi/katrina-kaif-ki-khubsurati-ka-raaz-janana-chahenge-aap/ |title=किं त्वं कैट्रीना कैफ् इत्यस्याः सौन्दर्यस्य रहस्यं ज्ञातुम् इच्छसि ? |date=18 फरवरी 2014 |accessdate=२४/०२/२०१५ |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714140443/http://www.thehealthsite.com/hindi/katrina-kaif-ki-khubsurati-ka-raaz-janana-chahenge-aap/ |deadurl=yes }}</ref> । [[गूगल]]-गवेषणेन एका साङ्ख्यिकी प्रकाशिता अस्ति, तस्याः साङ्ख्यक्याः अनुसारं कैट्रीना [[भारतम्|भारत]]देशे सर्वाधिकलोकप्रियेषु बॉलीवुड-अभिनेतॄषु अन्यतमा अस्ति <ref>{{cite web |url=http://www.google.co.in/intl/en/press/zeitgeist2008/#top |title=2008 Year-End Google Zeitgeist|trans_title= २००८ तमे वर्षे गूगल-युगचेतना|language=आङ्ग्लं|accessdate=२४/०२/२०१५|publisher=गूगल}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Rahul-Katrina-Sania-most-searched-in-2009-Google-survey/articleshow/5348199.cms|title=Rahul, Katrina, Sania most searched in 2009: Google survey|trans_title=राहुल, कैट्रीना, सानिया सर्वाधिकान्विष्टाः तारकाः २००९ तमे वर्षे : गूगल-गवेक्षणस्य सर्वेक्षणम्|language=आङ्ग्लं|date=17 दिसम्बर 2009|accessdate=२४/०२/२०१५|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/google-zeitgeist-2011-katrina-most-searched-person-in-india/889548/|title=Google Zeitgeist 2011: Katrina most searched person in India|trans_title=गूगल-युगचेतना २०११ : भारते कैट्रीना इत्यस्याः अन्वेषणं सर्वाधिकजनैः कृतम् |language=आङ्ग्लं|date=19 दिसम्बर 2011|accessdate=२४/०२/२०१५|publisher=दि इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> । 'ऍफ् एच् एम्'-पत्रिका २००८, २००९, २०११, २०१२, २०१३ वर्षेषु "आविश्वं कमनीयतममहिला"-त्वेन (sexiest) उदघोषयत् <ref>{{cite web|url=http://khabar.ibnlive.in.com/image-gallery/Moviemasala/-15042-0-1.html?ref=hindi.in.com|title=कैट्रीना आविश्वं कमनीयतमा (sexist) महिला|accessdate=२४/०२/२०१५|publisher=IBN}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|title=FHM: Top 10 sexiest women|trans_title=कमनीयतमासु महिलासु कैट्रीना|language=आङ्ग्लं|url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/fhm-top-10-sexiest-women/1/4997.html|accessdate=२४/०२/२०१५|work=इंडिया टुडे}}<br>{{cite web |title=Katrina announced as the Sexiest Woman yet again |trans_title=कैट्रीना एकवारं पुनः आविश्वं कमनीयतमा (sexist) महिला |language=आङ्ग्लं |url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/features/type/view/id/3458/featureid/3645 |date=3 जुलाई 2012 |publisher=बॉलीवुड हंगामा |accessdate=२४/०२/२०१५ }}<br>{{cite web |title=Katrina Kaif to Priyanka Chopra: Meet FHM India's top 10 sexiest women in the world |trans_title=कमनीयतमासु महिलासु कैट्रीना |language=आङ्ग्लं |url=http://ibnlive.in.com/photogallery/14361.html |date=8 सितम्बर 2013 |publisher=सीएनएन आईबीएन |accessdate=२४/०२/२०१५ |archive-date=2014-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804054339/http://ibnlive.in.com/photogallery/14361.html |deadurl=yes }}</ref> । 'इस्टर्न आई'-इत्याख्या ब्रितानीय-पत्रिका २००८ तः २०१२ पर्यन्तं सततं चत्वारि वर्षाणि "आविश्वं कमनीयतमजम्बूद्वीपीयमहिला"-त्वेन कैट्रीना इत्यस्याः नाम्नः उद्घोषणाम् अकरोत् <ref>{{cite web |url=http://www.amarujala.com/news/multiplex/bollywood/katrina-world-asian-sexiest-woman/ |title=जम्बूद्वीपे कमनीयतमा कैट्रीना |date=5 दिसम्बर 2013 |accessdate=२४/०२/२०१५|publisher=अमर उजाला}}</ref> । सा प्रप्रथमा महिला अस्ति, यस्याः प्रतिकृतित्वेन [[बार्बी|बार्बी-इत्याख्यायाः]] पाञ्चालिकायाः (Doll) निर्माणं जातम् अस्ति <ref>{{cite web|url=http://www.chauthiduniya.com/2011/05/kaitreena-ki-babri-doll.html|title=कैट्रीना इत्यस्याः बार्बी-पाञ्चालिका|publisher=चौथी दुनिया|date=|accessdate=२४/०२/२०१५|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923202439/http://www.chauthiduniya.com/2011/05/kaitreena-ki-babri-doll.html|deadurl=yes}}</ref> । == चलच्चित्राणां सूची == {| class="wikitable sortable" |+चिह्नम् | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=एतत् चिह्नं दर्शयति यत्, अमुकचलच्चित्रं प्रकाशितं नाभवत् ।}} | एतत् चिह्नं दर्शयति यत्, अमुकचलच्चित्रं प्रकाशितं नाभवत् । |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%" |- style="text-align:center;" !वर्षम् !चलच्चित्रम् !चरित्रम् !टिप्पणी |- |[[:वर्गः:२००3 तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००३]] || [[बूम (२००३ चलच्चित्रं)|बूम]] || रीना कैफ् || |- |[[:वर्गः:२००4तमे वर्षे निर्मतं तेलुगुचलच्चित्रम्|२००४]] || [[मल्लीस्वारी (२००४ चलच्चित्रं)|मल्लीस्वारी]] || राजकुमारी मल्लीस्वारी || तेलुगुचलच्चित्रम् |- |[[:वर्गः:२००५ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००५]] || [[अहंने प्यार क्यूँ किया (२००५ चलच्चित्रं)|मैंने प्यार क्यूँ किया]] || सोनिया || |- |[[:वर्गः:२००५ तमे वर्षे निर्मतं तेलुगुचलच्चित्रम्|२००५]] || [[अल्लरी पिदुगू (२००५ चलच्चित्रं)|अल्लरी पिदुगू]] || श्वेता || तेलुगुचलच्चित्रम् |- |[[:वर्गः:२००५ तमे वर्षे निर्मतं मलयालमचलच्चित्रम्|२००५]] || [[बलराम बनाम तारादास (२००५ चलच्चित्रं)|बलराम बनाम तारादास]] || सुप्रिया || मलयालमचलच्चित्रम् |- |[[:वर्गः:२००५ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००५]] || [[सरकार (२००५ चलच्चित्रं)|सरकार]] || पूजा || |- |[[:वर्गः:२००६ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००६]] || [[हमको दीवाना कर गये (२००६ चलच्चित्रं)|हमको दीवाना कर गये]] || जिया यशवर्धन || |- |[[:वर्गः:२००७ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००७]] || [[नमस्ते लंदन (२००७ चलच्चित्रं)|नमस्ते लंदन]] || जसमीत सिंह || |- |[[:वर्गः:२००७ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००७]] || [[पार्टनर (२००७ चलच्चित्रं)|पार्टनर]] || प्रिया जयसिंह || |- |[[:वर्गः:२००७ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००७]] || [[वैलकम (२००७ चलच्चित्रं)|वैलकम]] || सञ्जना || |- |[[:वर्गः:२००७ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००७]] || [[अपने (२००७ चलच्चित्रं)|अपने]] || नन्दिनी साराभाई || |- |[[:वर्गः:२००८ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००८]] || [[रेस]] || सोफिया || कैमियो |- |[[:वर्गः:२००८ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००८]] || [[सिंह इज किङ्ग]] || सोनिया सिंह || |- |[[:वर्गः:२००८ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००८]] || [[हैलो (२००८ चलच्चित्रं)|हैलो]] || कथावाचक || |- |[[:वर्गः:२००८ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००८]] || [[युवराज (२००८ चलच्चित्रं)|युवराज]] || अनुष्का बेण्टन || |- |[[:वर्गः:२००९ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००९]] || [[न्यू यॉर्क (फिल्म)|न्यू यॉर्क]] || माया शेख || |- |[[:वर्गः:२००९ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००९]] || [[ब्लू]] || निक्की || कैमियो |- |[[:वर्गः:२००९ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००९]] || [[अजब प्रेम की गजब कहानी]] || जेनिफर "जेन्नी" पिण्टो || |- |[[:वर्गः:२००९ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००९]] || [[दे दना दन]] || अञ्जलि कक्कड || |- |[[:वर्गः:२०१० तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१०]] || [[राजनीति (२०१० चलच्चित्रं)|राजनीति]] || इन्दु सेकसरिया / प्रताप || |- |[[:वर्गः:२०१० तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१०]] || [[तीसमार खां]] || अन्या खान || |- |[[:वर्गः:२०११ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०११]] || [[जिन्दगी न मिलेगी दोबारा]] || लैला || |- |[[:वर्गः:२०११ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०११]] || [[बॉडीगार्ड]] || ख़ुद || गीत "बॉडीगार्ड" इत्यस्मिन् विशेषोपस्थितिः |- |[[:वर्गः:२०११ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०११]] || [[मेरे ब्रदर की दुल्हन]] || डिम्पल दीक्षित || मनोनीत-फिल्मफेयर-पुरस्कारं प्रापत्, सर्वश्रेष्ठाभिनेत्री |- |[[:वर्गः:२०१२ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१२]] || [[अग्निपथ (२०१२ चलच्चित्रं)|अग्निपथ]] || चिकनी चमेली || गीत "[[चिकनी चमेली]]"-गीते विशेषोपस्थितिः |- |[[:वर्गः:२०१२ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१२]] || [[एक था टाइगर]] || जोया || |- |[[:वर्गः:२०१२ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१२]] || [[जब तक है जान]] || मीरा थापर || |- |[[:वर्गः:२०१३ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१३]] || [[मैं कृष्णा हूँ]] || राधा || कैमियो |- |[[:वर्गः:२०१३ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१३]] || [[बॉम्बे टॉकीज (चलच्चित्रं)|बॉम्बे टॉकीज]] || खुद || कैमियो |- |[[:वर्गः:२०१३ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१३]] || [[धूम 3]] || आलिया || |- |[[:वर्गः:२०१४ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१४]] || [[बैङ्ग बैङ्ग]] || हरलीन साहनी || |- |[[:वर्गः:२०१५ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१५]] || !scope="row" style="background:#FFFFCC;"|फैण्टम {{dagger|alt=दर्शाता एतत् चिह्नं दर्शयति यत्, अमुकचलच्चित्रं प्रकाशितं नाभवत् ।}} || घोषणा न जाता || फिल्माङ्कनम् <ref name="फैण्टम" /> |- |[[:वर्गः:२०१५ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१५]] || !scope="row" style="background:#FFFFCC;"| जग्गा जासूस {{dagger|alt=एतत् चिह्नं दर्शयति यत्, अमुकचलच्चित्रं प्रकाशितं नाभवत् ।}} || घोषणा न जाता || फिल्माङ्कनम्<ref name="जग्गा जासूस" /> |} == चित्रवीथिका == <center>[[File:Katrina Kaif launching L'Oréal's 6 Oil Nourish-4.jpg|250px|'''सुन्दरतायाः मूर्तिः कैट्रीना''']][[File:Katrina Kaif.jpg|200px]][[File:Katrina Kaif- 2006 IIFA Awards.jpg|220px|कैटिरीना सप्ततमे आईफा-पुरस्कारे २००६]][[File:Katrina Kaif at an event for Nakshatra.jpg|250px|नक्षत्र-नामिकायाः आभूषणसंस्थायाः सम्मेलने कैट्रीना]][[File:KatrinaKaif.jpg|200px]][[File:Katrina Kaif at Book launch of 'Raajneeti - The Film & Beyond.jpg|225px]][[File:Katrina at Feltham 07.JPG|200px]][[File:Katrina-Kaif.jpg|260px]] [[File:Katrina Kaif at Book launch of 'Raajneeti - The Film & Beyond (1).jpg|220px]] [[File:Katrina Kaif launching L'Oréal's 6 Oil Nourish-2.jpg|220px]] [[File:Katrina Kaif at DHOOM 3 press conference.jpg|225px]]</center> == सम्बद्धाः लेखाः == * [[सलमान खान]] * [[रणबीर कपूर]] * [[अक्षय कुमार]] * [[चिकनी चमेली]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * https://www.facebook.com/KatrinaKaifFan * https://twitter.com/katrinakaif_ * http://katrinakaifonline.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228093529/http://katrinakaifonline.net/ |date=2015-02-28 }} * http://katrinakaifonline.net/gallery/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150305071308/http://katrinakaifonline.net/gallery/ |date=2015-03-05 }} * http://www.katrinakaifrocks.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407212637/http://www.katrinakaifrocks.com/ |date=2015-04-07 }} == उद्धरणम् == {{reflist|2}} {{शिखरं गच्छतु}} {{Authority control}} [[वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९८३ जननम्]] 2fp2m7aozqkuutcnm0gsusoqhs95o07 0 41206 502040 501060 2026-11-08T01:44:36Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502040 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox scientist |name = डॉ. दौलतसिंह कोठारी <br/> Daulat Singh Kothari |image = दौलतसिंह कोठारी.gif |image_size = 280px |caption = '''अस्य नाम्ना कोठारी-आयोगः प्रसिद्धः''' |birth_date = {{Birth date|1906|7|6|df=y}} |birth_place = [[उदयपुरम्|उदयपुरं]], [[राजस्थान]]राज्यम् (आङ्ग्लकाले मेवाडराज्ये) |death_date = {{Death date and age|1993|2|4|1906|7|6|df=y}} |death_place = [[जयपुरम्|जयपुरं]], [[राजस्थानराज्यम्]] |residence = [[भारतम्]] |nationality = भारतीयः |ethnicity = राजस्थानी |field = भौतिकी, शिक्षणं च |work_institution = इलाहाबादविश्वविद्यालयः<br>देहलीविश्वविद्यालयः |alma_mater = |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = राष्ट्रियशिक्षायोगाध्यक्षः |religion = [[हिन्दुः]] |prizes = |footnotes = }} '''दौलतसिंहः''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|d|ɔː|l|ə|t|ə|s|ɪ|h|ə|_|k|oː|t|h|aː|r|iː}}) ({{lang-hi|दौलत सिंह कोठारी}}, {{lang-en|Daulat Singh Kothari}}) [[भारतम्|भारत]]स्य प्रसिद्धः वैज्ञानिकः । १९६१ तमात् वर्षात् दशवर्षाणि यावत् सः विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९६४ तमे वर्षे सः राष्ट्रियशिक्षायोगस्यापि अध्यक्षः आसीत् । प्रशासकीयसेवायै १९६२ तमे वर्षे सः [[पद्मभूषणम्|पद्मभूषणं]], १९७३ तमे वर्षे च [[पद्मविभूषणम्|पद्मविभूषणं]] प्राप्नोत् । == जन्म, परिवारश्च == १९०६ तमस्य वर्षस्य [[जुलाई]]-मासस्य षष्ठमे (६/७/१९०६) दिनाङ्के [[राजस्थान]]राज्यस्य [[उदयपुर|उदयपुरे]] दौलतसिंहस्य जन्म अभवत् । तस्मिन् काले उदयपुरं मेवाडराज्यस्य अङ्गभूतम् आसीत् । दौलतसिंहस्य पिता फतेहलाल कोठारी [[शिक्षकः]] आसीत् । तस्य ज्येष्ठः पुत्रः दौलतसिंहः । दौलतसिंहस्य अन्ये त्रयः भ्रातरः, एका भगिनी च आसन् । १९१८ तमे वर्षे अष्टात्रिंशत् (३८) वर्षीयः फतेहलाल-महोदयः दिवङ्गतः । तस्मिन् काले दौलतसिंहः द्वादशवर्षदेशीयः (१२) आसीत् । ज्येष्ठपुत्रे सति पितुः निधनोत्तरं गृहदायित्वं दौलतसिहंस्योपरि आपतितम् । दौलतसिंहस्य माता जैनमतानुयायिनी आसीत् । सा सर्वदा अन्येषां साहाय्यार्थं तत्परा भवति स्म । दौलतसिंहस्य जीवने तस्य मातुः प्रभावः प्रत्यक्षः आसीत् । डॉ. दौलतसिंहस्य पत्न्याः नाम सुजाता आसीत् । तयोः त्रयः पुत्राः आसन् । तेषां नामानि क्रमेण लक्ष्मणसिंहः, ललितः, प्रतापसिंहश्च । लक्ष्मणसिंहः देहली-विश्वविद्यालये सेवानिवृत्तः प्राध्यापकः । == शिक्षणम् == दौलतसिंहस्य प्राथमिकं शिक्षणम् उदयपुरे एव अभवत् । ततः फतेहलाल इत्यस्य शिरमल बापना इत्याख्यः मित्रं स्वपुत्रेण सह अध्ययनं कर्तुं दौलतसिंहम् आह्वयत् । शिरमल बापना इत्येषः इन्दोरराज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत् । प्राथमिकशिक्षणोत्तरं दौलतसिहंस्य माध्यमिकशिक्षणम् [[इन्दौर]]<nowiki/>-नगरे आरब्धम् । १९२२ तमे वर्षे महाराजा शिवाजीराव-उच्चविद्यालयात् दौलतसिंहः मैट्रिक्यूलेशन्-परीक्षायाम् उत्तीर्णः । इन्दौर-नगरे माध्यमिकशिक्षणं समाप्य सः उदयपुरं प्रतिगम्य इन्टर्मिडियेट्-कक्षायाः अध्ययनं प्रारभत । १९२४ तमे वर्षे 'राजपूत बॉर्ड'-मध्ये सः प्रथमक्रमेण इन्टर्मिडियेट्-परीक्षायाम् उत्तीर्णः अभवत् । तस्यां परीक्षायां सः [[भौतिकशास्त्रम्|भौतिकशास्त्रं]], [[रसतन्त्रम्|रसायनं]], [[गणितम्|गणित]]<nowiki/>म् इत्येतेषु त्रिषु विषयेषु विशेषयोग्यतां प्राप्नोत् । इन्टर्मिडियेट्-परीक्षायाम् उत्तमप्रदर्शनत्वात् मेवाड-राज्यस्य महाराजात् प्रतिमासं पञ्चाशतः (५०) रूप्यकाणां लब्धछात्रवृत्तिः सः इलाहाबाद-विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत् । तस्मिन् काले इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतिकीविभागाध्यक्षः डॉ. [[मेघनाद साहा|मेघनादः]] आसीत् । तस्य मार्गदर्शने दौलतसिंहः बी एस् सी, एम एस् सी इत्येते पदव्यौ प्राप्नोत् । १९२६ तमे वर्षे 'बी एस् सी'-पदवीं, १९२८ तमे वर्षे च 'एम एस् सी'-पदवीं सः अलभत । == वृत्तिः == 'एम एस् सी'-पदवीप्राप्तः दौलतसिंहः इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतीकविभागे एव व्याख्यातृत्वेन वृत्तिं प्रारभत । तत्र वर्षद्वयं यावत् अध्याप्य सः उच्चशिक्षणं प्राप्तुम् [[इङ्ग्लेण्ड्|इङ्गलैण्ड]]<nowiki/>-देशम् अगच्छत् । तस्य कृते युनाइटेड् प्रोविन्स्-इत्याख्यां राज्यसर्वकारस्य छात्रवृत्तिं, मेवाडराज्यात् ३५०० रूप्यकाणां वृद्धिविहीनम् ऋणं च सः अलभत । १९३० तमे वर्षे सः इङ्गलैण्ड-देशम् अगच्छत् । तत्र केम्ब्रिज्-विश्वविद्यालस्य केवेन्डिश्-प्रयोगशालायां सः [[अर्नेस्ट रदरफोर्ड]] इत्याख्यस्य मार्गदर्शनं प्राप्य विद्यावाचस्पतिः (Phd) अभवत् । डॉ मेघनादस्य कथनेन दौलतसिंहः अर्नेस्ट रदरफोर्ड-महोदयस्य समीपं गतवान् आसीत् । केम्ब्रिज्-विश्वविद्यालयात् विद्यावाचस्पतिः भूत्वा दौलतसिंहः भारतं प्रत्यागच्छत् । यतः विदेशगमनात् प्राक् सः इलाहाबाद-विश्वविद्याले पाठयन्नासीत्, अतः १९३३ तमे वर्षे इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतिकी-विभागे तेन व्याख्यातृत्वेन कार्यम् अनुसृतम् (resumed) (पुनरारब्धम् इत्यर्थः) <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://auaa.in/?page_id=31 |accessdate=2012-07-07 |archive-date=2012-07-07 |archive-url=https://archive.ph/20120707073335/http://auaa.in/?page_id=31 |deadurl=yes }}</ref> । १९३४ तमे वर्षे देहली-विश्विद्यालये भौतिकविभागाध्यक्षत्वेन सः भौतिकविषयाध्यापनम् आरभत । तस्मिन् काले देहली-विश्वविद्यालयस्य विज्ञानविभागः ‘कश्मीरि गेट’ इत्याख्ये विस्तारे आसीत् । विज्ञानविभागस्य प्रयोगशालायां पर्याप्तसाधनानानि नासन् । विश्वविद्यालयाय बी एस् सी-कक्षां यावदेव पाठयितुं मान्यता आसीत् । परन्तु ततः दौलतसिंहेन कार्यभारे स्वीकृते सति अनेकानि सकारात्मकानि परिवर्तनानि विश्वविद्यालये, विज्ञानविभागे च अभूवन् । १९४२ तमे वर्षे दौलतसिंहः भौतिकविभागस्य व्याख्यातृत्वेन नियुक्तः । उपकुलपितेः सहयोगेन दौलतसिंहः नवीनस्य भौतिकविभागस्य सुचारुस्थापनाम् अकरोत् । प्रथमे वर्षे भौतिकविभागे केवलं पञ्च छात्राः आसन्, ये १९४४ तमे वर्षे उत्तीर्णाः । दौलतसिंहस्य सततपरिश्रमेण भौतिकविभागे प्रयोगशाला सम्पन्नतां गता । विद्यार्थिनां विविधविषयाणां विकासार्थं दौलतसिंहः सर्वदा तत्परः भवति स्म । सः निश्चितकालावधौ उत्तमान् भौतिकविज्ञानिनः प्रयोगशालां प्रति आहूय विशेषवर्गाणाम् आयोजनं करोति स्म । तेन प्रयोगशालया उचितविकासः साधितः । ये विज्ञानिनः तां प्रयोगशालां प्रति मार्गदर्शनाय गतवन्तः, तेषु पी एम् एस् बकेट् (PMS Blackett), निल्स् बोह्र् (Niels Bohr), पि एम् एम् धिरक् (PAM Dirac), पी कापित्झा (P Kapitza), आई प्रिगोगिन् (I Prigogine), सि वि रामन् (CV Raman), एच् जे भामा (H.J. Bhabha), एम् एन् साहा (M.N. Saha), के एस् कृष्णन् (K.S Krishnan) च अन्तर्भवन्ति । सक्रियं विज्ञानविभागं चालयन् सः विभिन्नेषु विषयेषु अनेकान् शोधप्रबन्धान् प्राकाशयत् । तेषु विषयेषु भौतिकशास्त्रं (physics), खगोलीयभौतिकशास्त्रं (astrophysics), प्लास्मा-भौतिकशास्त्रं (plasma physics), चुम्बकीय-विज्ञानं (magneto hydrodynamics), क्वोन्टम् इलेक्ट्रोडायनामिक्स् (quantum electrodynamics), रिलेटिविक् क्वोन्टम्स् स्टेटेस्टिक्स् (relativistic quantum statistics) च मुख्याः विषयाः आसन् । देहलीविश्वविद्यालये दौलतसिंहस्य कार्यस्य प्रशंसा सर्वैः विज्ञानिभिः, विद्यार्थिभिः, विश्वविद्यालयैः, भारतसर्वकारेण च कृता । दौलतसिंहस्य कार्यं दृष्ट्वा १९४८ तमे वर्षे [[भारतसर्वकारः]] देहलीविश्वविद्यालयं न्यवदेयत् यत्, डॉ. दौलतसिंहः भारतस्य विज्ञानपरामर्शकः भवेत् इति । एवं त्रिभ्यः वर्षेभ्यः डॉ. दौलतसिंहः भारतसर्वकारस्य रक्षामन्त्रालयस्य कार्ये सँल्लग्नः अभवत् । ततः १९५२ तमे वर्षे सः विश्वविद्यालयस्य कार्येषु पुनः सक्रियः अभवत् । परन्तु रक्षामन्त्रालये मानदपरामर्शकत्वेन दशकं यावत् सेवाम् अकरोत् । यदा डॉ. दौलतसिंहः रक्षामन्त्रालये कार्यरतः आसीत्, तदा मन्त्रालयेन निम्नप्रयोगशालाः प्रस्थापिताः । १. आयुधप्रौद्योगिकीसंस्थानम्, पुणे (Institute of Armament Technology, Pune.) २. नौसेनायै रसायनस्य, धातुकर्मणः च प्रयोगशाला (Naval Chemical and Metallurgical Laboratory, Mumbai.) ३. भारतीयनौसेनाभौतिकप्रयोगशाला, कोच्चि (Indian Naval Physical Laboratory, Kochi) ४. अग्न्यनुसन्धानकेन्द्रम् (Centre for Fire Research, Delhi) ५. वज्रावस्थाभौतिकीप्रयोगशाला, दिल्ली (Solid State Physics Laboratory, Delhi ) ६. रक्षाखाद्यशोधप्रयोगशाला, मैसूर (Defence Food Research Laboratory, Mysore) ७. फिजियोलॉजी, संबद्धविज्ञानं च केन्द्रम्, चेन्नई (Defence Institute of Physiology and Allied Sciences, Chennai ) ८. साइकोलॉजिकलरिसर्च-निदेशालयः, नवदेहली (Directorate of Psychological Research, New Delhi) ९. रक्षाविद्युदानुसन्धानप्रयोगशाला, हैदराबाद (Defence Electronics and Research Laboratory, Hyderabad) १०. वैज्ञानिकमूल्याङ्कनसमूहः, देहली (Scientific Evaluation Group, Delhi) ११. तकनीकी-बैलिस्टिक-अनुसन्धानप्रयोगशाला, चण्डीगढ (Technical Ballistic Research Laboratory, Chandigarh) १९६१ तमे वर्षे डॉ. दौलतसिंहः विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य अध्यक्षत्वेन नियुक्तः । तस्मिन् आयोगे सः त्रयोदश वर्षाणि अध्यक्षत्वेन दायित्वम् अवहत् । == राष्ट्रियशिक्षायोगः == राष्ट्रियशिक्षायोगः भारतीयशिक्षायोगः इत्यपि प्रसिद्धम् । १९६४ तमे वर्षे यदा भारतसर्वकारः भारतीयशिक्षायोगस्य रचनाम् अकरोत्, तदा डॉ. दौलतसिंहं तस्य आयोगस्य अध्यक्षं न्ययुङ्क्त <ref>http://mohitpuri.pbworks.com/w/page/11465802/Indian%20Education%20Commission%201964-66</ref> । डॉ. दौलतसिंहः तस्मिन् पदे वर्षद्वयम् आसीनः । तस्य आयोगस्य अन्येषु सदस्येषु भगवान सहाय, एस् चक्रवर्ती, एम् एल् धर, एम् वि माथुर, जि पार्थसारथि इत्यादयः प्रमुखाः । तेन आयोगने "शिक्षायाः, राष्ट्रस्य च विकासः" (Education and National Development) इत्याख्यं वृत्तम् (report) उपस्थापितम् । स्वतन्त्रे भारते सम्भवतः सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णेषु प्रलेखेषु अन्यतमस्य तस्य वृत्तस्य चर्चा सर्वत्र भवति । तस्य प्रलेखस्य चर्चनीयविषयेषु मुख्यौ विषयौ समानविद्यालयव्यवस्था, स्नातकोत्तरं यावत् मातृभाषया शिक्षणम् इत्येतौ आस्ताम् । १. भाषानीतिः – शिक्षायाः सर्वेषु चरणेषु प्रादेशिकभाषाः एव शिक्षामाध्यमं स्यात् । (प्रारम्भिकस्तरे मातृभाषायै एव सर्वाधिकं महत्त्वं दीयते ।) तस्य उद्देश्यस्य पूर्त्यै निश्चितस्य, सुनियोजितस्य, समयबद्धस्य च कार्यक्रमस्य रचना करणीया । [[आङ्ग्लभाषा]] संसारेण सह अस्माकं सञ्चारस्य मुख्यमाध्यमम् अस्ति । सा आधुनिकवैज्ञानिकयुगस्य वर्धमानं ज्ञानं प्राप्तुम् अपि मुख्यसाधनम् अस्ति । अतः अस्माभिः आङ्ग्लभाषायाः पठनपाठने प्रात्साहनं दातव्यम् । अन्यान्ताराष्ट्रियभाषाणाम् अपि बहुधा पठनं, पाठनं च भूयात् । तासु भाषासु मुख्यतया [[रूसी भाषा|रूसी]], [[स्पेनिश्]], [[फ्रेञ्चभाषा|फ्रेन्च्]], [[जर्मनी]] इत्यादयः भाषाः अन्तर्भवन्ति । राष्ट्रियस्तरे सम्पर्कभाषात्वेन [[हिन्दीभाषा]] प्रोत्साहनीया । तथा च येषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषा सम्भाषणभाषा नास्ति, तेषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषायाः अध्ययनाध्यापनं प्रोत्साहनीयम् । भारतस्य सर्वाः राष्ट्रियभाषाः सम्पर्कजालिकायाः निर्माणे सहायभूताः भवितुम् अर्हन्ति । अतः सर्वेषु क्षेत्रेषु हिन्दीभाषायाः अध्यापनक्षेत्राणि भवेयुः । शालासु, माध्यमिकविद्यालयेषु च त्रिभाषीयव्यवस्था स्यात् । द्वितीयायाः भाषायाः पाठनं षड्वर्षाणि यावत्, तृतीयायाः भाषायाः अध्यापनं (न्यूनाति न्यूनं) वर्षत्रयं स्यात् । उच्चतरमाध्यमिकचरणे भाषाणाम् अध्यापनं स्यात् । तथा च यावत् पर्यन्तं कयाचित् भाषया सह विद्यार्थिनाम् अन्तरङ्गसम्बन्धः स्थापितः न स्यात्, तावत् पर्यन्तं विश्वविद्यालयचरणे न कस्यापि भाषायाः अध्यापनम् अनिवार्यं स्यात् । २. सामान्यशालाप्रणाली – साम्प्रते काले सम्पन्नवर्गे, निर्धनवर्गे च सामाजिकी, आर्थिकी च विषमता दरीदृश्यते । देशे एकत्र उच्चकोट्याः शिक्षणसंस्थाः सन्ति, यत्र आर्थिक-सामाजिकदृष्ट्या सम्पन्नवर्गः गच्छति । अपरत्र सर्वकारेण चाल्यामानाः संस्थाः सन्ति, यत्र सामान्यतः निर्धनवर्गः गच्छति । समाजे व्याप्तः एतादृशः पृथक्करणभावः अतितराम् आपत्तिजनकः वर्तते । अतः राष्ट्रियशालाप्रणाल्याः आवश्यकता अस्ति । तया प्रणाल्या समाजे व्याप्तस्य पृथक्करणस्य भावः नंक्ष्यति । तेन नाशेन विद्यार्थिनः एकस्यां शालायाम् एव शिक्षां प्राप्तुं प्रभविष्यन्ति । प्राथमिकशालायै विशेषतया "प्रतिवेशिशालायाम् अध्ययनम्" इति प्रतिमानं (Model) स्यात् । तेन प्रतिमानेन सर्वेषां वर्गाणां, जातीनां, धर्माणां च बालकाः एकस्यां शालायाम् एव पठिष्यन्ति । कोठारीशिक्षायोगस्य (१९६४-६६) अनुशंसानां महत्त्वम् अत्यधिकम् आसीत् । अत एव यूनेस्को-संस्था यदा अन्ताराष्ट्रियशिक्षायोगस्य रचनाम् अकरोत्, तदा सः आयोगः कोठारीशिक्षायोगस्य अनुशंसायाः आधारं स्व्यकरोत् । सः अन्ताराष्ट्रियायोगः शिक्षणविकासाय दशकं यावत् संशोधनम् अकरोत् । राष्ट्रियशिक्षायोगस्य वृत्ते डॉ. दौलतसिंहस्य अन्येऽपि विचाराः प्रत्यक्षाः भवन्ति । तत्र किञ्चन प्रसिद्धम् उद्धरणम् अस्ति यत्, <poem>{{cquote|भारतस्य भाग्यं तस्याः (शिक्षिकायाः) वर्गे आकारं गृह्णाति । एषः न केवलम् आलङ्कारिकशब्दोपयोगः, अपि तु अस्माकं विश्वासः अस्ति । विज्ञान-प्रौद्योगिक-आपन्ने विश्वस्मिन् जनानां समृद्धिः, कल्याणं, सुरक्षा इत्येतेषाम् आधारेण शिक्षणस्तरः निर्धार्यते । राष्ट्रियपुनर्निर्माणस्य कृते उत्तमोद्यमः मुख्यः । तस्य प्रधानलक्ष्यं जनानां जीवनस्तरे औन्नत्यस्य अस्ति । विद्यालयात्, महाविद्यालयात् च गुणवत्तायुक्ताः, अधिकाधिकाः च जनाः निर्गच्छेयुः इति तस्य जीवनस्तरस्य आधारः अस्ति" इति <ref>The destiny of India is now being shaped in her classrooms. This, we believe, is no mere rhetoric. In a world based on science and technology, it is education that determines the level of prosperity, welfare and security of the people. On the quality and number of persons coming out of our schools and colleges will depend our success in the great enterprise of national reconstruction, the principal objective of which is to raise the standard of living of our people. – Dr. Kothari, http://www.teindia.nic.in/files/reports/ccr/KC/KC_V3.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423111058/http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/KC/KC_V3.pdf |date=2014-04-23 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140423111058/http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/KC/KC_V3.pdf |archivedate=2014-04-23 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/KC/KC_V3.pdf |access-date=2023-10-04 |deadurl=yes}} ।</ref>}}</poem> यतो हि डॉ. दौलतसिंहः शिक्षणक्षेत्रे कृतपरिश्रमः आसीत्, अतः तेन अनेके नूतनाः मार्गाः अन्विष्टाः । तेषु राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः (National Council of Educational Research and Training (NCERT)) नाम मुख्यं मन्यते । यदा राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः आरम्भः अभवत्, तदा डॉ. दौलतसिंहः न केवलं तस्याः परिषदः मूलसिद्धान्तानां निर्माणे योगदानम् अयच्छत्, अपि तु तस्याः परिषदः भविष्यत्कालस्य योजनानां मानचित्रस्यापि परिकल्पानाम् अकरोत् । राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदः भविष्यत्कालीनयोजनायाः परिकल्पना तेन शिक्षणायोगस्य १९६४-६६ वृत्ते उल्लिखिता अस्ति । == केन्द्रियसेवापरीक्षाविभागः == १९७४ तमे वर्षे भारतसर्वकारः केन्द्रीयसेवापरीक्षाविभागस्य परीक्षापद्धतेः पुनर्निरीक्षणाय दलम् अरचयत् । तस्य दलस्य अध्यक्षत्वेन भारतसर्वकारः डॉ. दौलतसिंहस्य चयनम् अकरोत् । भारतसर्वकारस्य केन्द्रीयसेवापरीक्षा-विभागस्य कृते परीक्षाप्रक्रियायाः, चयनप्रक्रियायाः च नीत्युपस्थापने डॉ. दौलतसिंहस्य भूमिका महत्त्वपूर्णा असिध्यत् । १९७६ तमे वर्षे तेन दलेन स्वस्य प्रेलखः सर्वकाराय प्रदत्तः । तस्य प्रलेखस्य परिणामतः १९७९ तमे वर्षे भारतसर्वकारः आई.ए.एस्., आई.पी.एस्., अन्यविंशत्यै पदेभ्यश्च सामान्यपरीक्षायाः प्रारम्भम् अकरोत् । तस्मिन् प्रलेखे द्वयोः विषययोः अनुशंसा अतिमहत्त्वपूर्णा, क्रान्तिकारिणी च असिद्धयत् । प्रथमं तु स्वभाषासु (भारतीय[[भारतस्य संविधानम्|संविधान]]<nowiki/>स्य अष्टमे अनुच्छेदे उक्ताः सर्वाः भारतीयभाषाः), आङ्ग्लभाषायां च उत्तरं दातुं स्वतन्त्रता । द्वितीयं वयस्सीमया सह समग्रे देशे परीक्षाकेन्द्राणि अपि वर्धेरन् । केन्द्राणां वर्धनेन सुदूरेषु ग्रामेषु स्थिताः विद्यार्थिनः अपि एतादृशीं परीक्षां दातुं शक्नुयुः इति । डॉ. दौलतसिंहस्य दृढविश्वासः आसीत् यत्, "राष्ट्रस्य विकासेन, समृद्ध्या च सह शिक्षणस्य साक्षात् सम्बन्धः अस्ति । तत्रापि वैज्ञानिकं, प्रौद्योगिकं च शिक्षणं मुख्यतया अनुबन्धितम् अस्ति" इति । अतः सः देशे युवसु स्थितायाः प्रतिभायाः अन्वेषणाय राष्ट्रियशैक्षणिकानुसन्धान-प्रशिक्षण-परिषदा 'द नेशनल् सायन्स् टेलेन्ट्', 'नेशनल् टेलेन्ट् सर्च्' इत्येतयोः कार्यक्रमयोः आरम्भं कृतवान् । तयोः कार्यक्रमयोः मूलभूतविचारः डॉ. दौलतसिंहस्य आसीत् <ref>http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/DKothari.htm</ref> । प्राथमिकस्तरात् विश्वविद्यालयस्तरं यावत् शिक्षायाम् एकरूपता, सामञ्जस्यं च कथं शक्येत ? इत्यस्मिन् विषये शिक्षायोगे सक्रियः डॉ. दौलतसिंहः अनेकान् विधीन् उपास्थापयत् । तेभ्यः विधिभ्यः अध्यापकाः, छात्राः च लाभान्विताः अभूवन् । विद्यार्थिषु अनुभवं वर्धयितुं डॉ. दौलतसिंहः कार्यानुवभवयोजनायाः (Work-Experience) आरम्भम् अकरोत् । शिक्षायोगस्य अनेके सिद्धान्ताः भारतीयराष्ट्रियशिक्षानीतेः आधाराः आसन् । काठारी-आयोगस्य अनेके प्रस्तावाः शनैः शनैः राष्ट्रियशिक्षायोगे कार्यान्विताः अभूवन् । == संशोधनक्षेत्रे == डॉ. दौलतसिंहस्य रुचिकरः विषयः [[खगोलशास्त्रम्]] आसीत् । डॉ. दौलतसिंहः 'आयनीकरण-भारः' इत्यस्य सिद्धान्तम् अन्विष्टवान् । तस्य सिद्धान्तस्य प्रयोगः तेन 'ह्वाइट् ड्वार्फ्' इत्याख्यस्य तारकस्य रचनापद्धतिं ज्ञातुं कृतः । अखिलस्य विश्वस्य वैज्ञानिकैः डॉ. दौलतसिंहस्य सिद्धान्तः महत्त्वूपूर्णः परिलक्षितः । तस्मिन् सिद्धान्ते डॉ. दौलतसिंहः उपास्थापयत् यत्, "औष्ण्यं विना केवलं भारः अपि परमाणूनां खण्डने क्षमः अस्ति । शीतद्रव्येऽपि परमाणोः भञ्जकभारः शतलक्ष-पाउण्ड-प्रतिवर्गात्मकः भवति । सा शक्तिः पृथिव्याः भूगर्भे स्थितस्य धातुः, पर्वतः इत्यादीनां चतुस्सहस्र-माईल-परिमितस्य भारात् अपि अधिकः भवति" इति । === युद्धक्षेत्रे विज्ञानप्रयोगः === अद्यत्वे समग्रे विश्वस्मिन् सः देश एव युद्धकौशले शक्तिशाली, पारङ्गतश्च मन्यते, यस्य पार्श्वे आधुनिकतमवैज्ञानिकास्त्राणि भवेयुः । १९४८ तमे वर्षे भारतसर्वकारः डॉ. दौलतसिंहाय प्रतिरक्षा-विज्ञान-सङ्घटनस्य निदेशकपदम् अयच्छत् । तस्मिन् पदे सः १९६१ पर्यन्तं कार्यम् अकरोत् । तस्मिन् कार्यकाले डॉ. दौलतसिंहः भारते यत्रापि वैज्ञानिकप्रतिष्ठानानां, प्रयोगशालानां च आवश्यकता आसीत्, तत्र प्रतिष्ठानानां, प्रयोगशालानां च स्थापनाम् अकारयत् । सः विस्फोटकभारस्य तीव्रभारे धातूनां प्रयोगम् अकरोत् । प्रयोगस्य परिणामतः तस्य रुचिः धातुविद्याक्षेत्रे समुद्भूता । अतः सः 'प्रोजेक्टाइल्स्' इत्याख्यस्य विषयस्य संशोधनं प्रारब्धवान् । तस्य संशोधनस्य क्रियान्वयाय [[जोधपुरम्|जोधपुरे]] प्रयोगशालायाः स्थापनाञ्चकार । तस्याः प्रयोगशालायाः लक्ष्यम् आसीत् यत्, जोधपुरस्य समीपे यः मुरुभूभागः अस्ति, सः मरुभूभागः हरितभूभागः स्यात् इति । डॉ. दौलतसिंहस्य मार्गदर्शने रक्षाविज्ञानसङ्घटनेनापि प्रगतिः साधिता । तेन सङ्घटनेन शस्त्रविज्ञानम्, इलेक्ट्रॉनिक-विद्या, वातावरणशरीरक्रियाविज्ञानं, धातुकर्म, मानव-यन्त्राणां दुर्घटनाग्रस्तनिवारणं, भूस्थायित्वं, खाद्यसंरक्षणं, मरुभूमौ वृक्षोत्पादनं, विमानशास्त्रं, गैस-वायूनां टरबाईन् इत्यादीनां विषयाणां संशोधनं कृतम् । == शान्तिप्रयासः == डॉ. दौलतसिंहः न केवलं खगोलशास्त्री, भौतिकशास्त्री च आसीत्, अपि तु सः आधुनिकप्रौद्योगिक्याः विकासाय भारतीयसङ्घटनेषु सक्रियः वैज्ञानिकः आसीत् । प्रतिरक्षायाः क्षेत्रेषु सक्रियः सः सर्वदा शान्तिपूर्णरीत्या देशविकासस्य प्रबलः पक्षधरः आसीत् । यतो हि सः जानाति स्म यत्, परमाणुशस्त्रस्य उपयोगेन विश्वस्मिन् कीदृशाः प्रभावाः भवितुम् अर्हन्ति, अतः सः सर्वदा परमाणुशस्त्राणां निर्माणस्य, विस्फोटस्य च विरोधी आसीत् । परमाणुशस्त्राणां विरोधाय डॉ. [[होमी जहाँगीर भाभा|होमी भाभा]]<nowiki/>-महोदयेन सह मिलित्वा तेन एकं पुस्तकम् अपि लिखितम् । तस्य पुस्तकस्य नाम 'परमाणु विस्फोट और उनके प्रभाव' इति अस्ति । तत्पुस्तकं [[जर्मनी|जर्मन]]<nowiki/>-भाषायां, [[जापानी भाषा|जापानी]]<nowiki/>-भाषायां चापि उपलभ्यते । == [[हिन्दीभाषा|हिन्दी]]<nowiki/>प्रेम == डॉ. दौलतसिंहः देशस्य युवभ्यः यानि कार्याणि अकरोत्, तेषु विज्ञानसम्बद्धानाम् आङ्ग्लशब्दानां हिन्दीपारिभाषिकशब्देषु अनुवादः अपि अन्तर्भवति । शिक्षामन्त्रालयस्य हिन्द्यायोगान्तर्गतस्य वैज्ञानिक-तकनीकि-शब्दानुसन्धानायोगस्यापि सः अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९८१ तमे वर्षे अध्यक्षत्वेन आरूढः डॉ. दौलतसिंहः तस्मिन् पदे १९९१ तमं वर्षं यावत् आसीत् । विज्ञानसम्बद्धं साहित्यं हिन्द्याम् अपि उपलभ्येत इति डॉ. दौलतसिंहस्य महती इच्छा आसीत् । यतो हि तस्य मतम् आसीत् यत्, हिन्द्या लिखितं साहित्यमेव जनसामान्यं विज्ञानं प्रति प्रोत्साहिष्यति इति । सः हिन्द्या एव नवीनस्य वैज्ञानिकसाहित्यस्य निर्माणं भवेत् इति चिन्तयति स्म । केषाञ्चन विदुषां मतम् अस्ति यत्, [[महात्मा गान्धी|गान्धी]], [[राममनोहर लोहिया|लोहिया]] इत्येतयोः अनन्तरं भारतीयभाषाणाम् उन्नत्यै कार्यकर्तृषु डॉ. दौलतसिंहः प्रथमः आसीत् । यदि केन्द्रीयसेवानां परीक्षायां भारतीयभाषायाम् उत्तरं दातुम् अवकाशः नाभविष्यत्, तर्हि ग्रामेषु स्थिताः विद्यार्थिनः कदापि एतादृशीं परीक्षां दातुं न प्राभविष्यन् । == मृत्युः == १९९३ तमस्य वर्षस्य [[फरवरी]]-मासस्य चतुर्थे (४/२/१९९३) दिनाङ्के [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्य]]<nowiki/>स्य [[जयपुरम्|जयपुरे]] [[हृदयाघातः|हृदयाघातेन]] डॉ. दौलतसिहस्य मृत्युः अभवत् । पूर्वरात्रौ यदा सः सुप्तवान्, तदा सः [[भगवद्गीता|श्रीमद्भगवद्गीता]]<nowiki/>याः, भक्तामरस्तोत्रस्य च पठनं कृत्वा अस्वपत् । रात्रौ निद्रायामेव हृदयाघाते सति सः देहम् अत्यजत् । डॉ. दौलतसिंहः स्वजीवनस्य अन्तिमदिनेषु ललिताख्येन स्वपुत्रेण सह निवसति स्म । सः ललितः कुत्रचित् स्वलेखे अलिखत्, "एकदा शरीरपरीक्षणाय अहं पितरं न्यवेदयम् । तस्मिन् समये पिता रुग्णः न आसीत् । अपि तु अहं केवलं पूर्वजागर्यायै तथा कर्तुम् इच्छामि स्म । परन्तु मम निवदेनस्य प्रत्युत्तरं यच्छन् पिता अवदत् यत्, इतः परं मम कृते किमपि कार्यं शेषं नास्ति इति त्वया अवगन्तव्यम्" इति । == व्यक्तित्वम् == उच्चपदेषु कार्यरतः डॉ. दौलतसिंहः सर्वदा सरलम्, आदर्शपूर्णं च जीवनम् अयापयत् । अभिमानशून्यः सः यदा देहली-विश्वविद्यालयात् निवृत्तः अभवत्, तदा लघौ स्यूते स्ववस्त्राणि संस्थाप्य राजस्थानम् अगच्छत् । डॉ. दौलतसिंहस्य पौत्री दीपिका अलखित् यत्, यदा मम पितामहः देहली-विश्वविद्यालयात् निवृत्तः अभवत्, तदा पितामहः, पितामही च सर्वाणि वस्तूनि कस्मिँश्चित् लघौ स्यूते पर्यावर्तयेताम् (wind up) । ततः परम् अहं तौ सर्वदा तावतेन सामग्रीसमम्भारेण सहैव अपश्यम् इति । डॉ. दौलतसिंहस्य व्यक्तित्वे बहु सामर्थ्यम् आसीत् । वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायां विज्ञाननीति-भारतीयभाषा-आङ्ग्लभाषासु च विद्यमानायाः जटिलसमस्यायाः समाधानं सर्वकारः तस्य कृतिषु पश्यन् भवति । == प्रशस्तयः <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |accessdate=2015-10-06 |archive-date=2015-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |deadurl=yes }}</ref> == * [[पद्मभूषणम्]], १९६२ * [[पद्मविभूषणम्]], १९७३ * अणुव्रतपुरस्कारः, तुलसी फाउण्डेशन् == कार्यम् == * व्याख्याता, इलाहाबाद-विश्वविद्यालयः, १९३३ * विज्ञानविभागाध्यक्षः, देहली-विश्वविद्यालयः, १९३४-१९४८ * विज्ञानपरामर्शकः, रक्षामन्त्रालयः, १९४८-१९५१ * अध्यक्षः, विश्वविद्यालयानुदानायोगः, १९६१-१९७३ * महाध्यक्षः, इण्डियन् साईन्स् कॉङ्ग्रेस्, १९६२, नवदेहली * अध्यक्षः, भारतीयराष्ट्रियवैज्ञानिक-अकादमी, १९७३-१९७४ * कुलपतिः, जवहारलालनेहरू-विश्वविद्यालयः, १९८२-१९९२ == पुस्तकानि == * Atom and Self: Collection of Lectures Delivered - डॉ. दौलतसिंह कोठारी, सम्पादनं – फिरोझ् एहमद्. प्रकाशकः – न्यू एज् इन्टर्नेशनल् पब्लिकेशन्, नवदेहली, २००२ * Knowledge and Wisdom: Collection of Lectures Delivered - डॉ. दौलतसिंह कोठारी, सम्पादनं – फिरोझ् एहमद्. प्रकाशकः – न्यू एज् इन्टर्नेशनल् पब्लिकेशन्, नवदेहली, २००२ * Education and Character Building: Convocation Addresses Delivered - डॉ. दौलतसिंह कोठारी National Institute of Science Communication (now renamed as National Institute of Science Communication and Information Resources). New Delhi, 2000. * न्यूमरस पेपर्स् ऑन् स्टैटिस्टिकल् थर्मोडायनेमिक्स् * थ्योरी ऑफ् ह्वाइट् ड्वार्थ् स्टार्स् * न्यूक्लियर् एक्स्प्लोसिव्स् एण्ड् देयर् इफेक्ट्स् (जर्मनी-भाषायां, जापानी-भाषायाम् अपि उपलब्धम्) == सम्बद्धाः लेखाः == * डॉ. [[मेघनाद साहा]] * डॉ. [[होमी जहाँगीर भाभा|होमी भाभा]] * [[विश्वविद्यालयानुदानायोगः]] * [[रक्षामन्त्रालयः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/DKothari.htm * http://www.indianstampghar.com/2011/07/indian-stamp-d-s-kothari-by-india-post/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107060629/https://www.indianstampghar.com/2011/07/indian-stamp-d-s-kothari-by-india-post/ |date=2017-11-07 }} * http://www.jankipul.com/2013/07/blog-post_12.html * http://www.manoharprabhakar.blogspot.in/2012/10/blog-post_1561.html == उद्धरणम् == {{reflist}} == अधिकवाचनाय == * [https://web.archive.org/web/20140423111058/http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/KC/KC_V3.pdf शिक्षायाः, राष्ट्रस्य च विकासः (Education and National Development)] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:वैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] [[वर्गः:राजस्थानस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:१९९३ मरणम्]] [[वर्गः:१९०६ जन्म]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] hqaf9ycgisbd112md7qtjdr3ju8a2ia 0 52519 501993 497710 2026-11-07T22:10:09Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 501993 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox project | abbreviation = DigiLock | hi = अङ्कीयतालकम् | image = DigiLocker.svg | image_size = 300px | alt = अङ्कीयतालकम् | caption = अङ्कीयभारतान्तर्गततया योजना | country = [[भारतम्]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | ministry = [[वित्तमन्त्रालयः]] | key_people = [[अरुण जेटली]] | launched = {{Start date and age|2014|08|28|df=y}} | website = {{url|https://digilocker.gov.in/}} | status = Active }} '''अङ्कीयतालकम्''' इत्येषा [[भारतसर्वकार]]<nowiki/>स्य काचित् योजना वर्तते । एषा योजना [[अङ्कीयभारतयोजना]]<nowiki/>याः अन्तर्गततया मुख्यतां वहति । किञ्च [[भारतम्]] अङ्कीयभारतं भूयात्, भारतम् अङ्कीयक्षेत्रे सशक्तसमाजत्वेन उदियाद्, अङ्कीयार्थव्यवस्थायाः ज्ञानं भारतस्य पार्श्वेऽपि स्यात् इत्येतानि उद्देश्यानि भारतसर्वकारस्य सन्ति । एतस्यां योजनायां सार्वजिनके नीरदे (public cloud) भारतीयाः वितरणयोग्यं रिक्तस्थानं प्राप्नुवन्ति । एवं ते स्वप्रलेखान् (documents), प्रमाणपत्राणि च तस्मिन् रिक्तनीरदे स्थापयितुं शक्नुवन्ति । == विचारधारा == एतस्याः योजनायाः महत्त्वाकाङ्क्षां माननीयः [[भारतस्य प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी|नरेन्द्रमोदी]] अकरोत् । अङ्कीयतालकस्य या योजना भारतसर्वकारेण उद्घोषिता, तस्याः पृष्ठे काचित् विचारधारा वर्तते । भारतसर्वकारः इच्छति यद्, भारते कर्गदमुक्तं शासनं स्यादिति । तस्य कृते अङ्कीयतालकम् आधारत्वेन योगदानं करोति । अङ्कीयतालके आधेयत्वेन स्थापितानि प्रमाणपत्रादीनि अङ्कीयपद्धत्या सत्यापितानि, सुरक्षितानि च भवन्ति, येन स्थूलप्रलेखानाम् आवश्यकता एव न भवति । ये भारतीयाः अङ्कीयतालके सदस्यतां प्राप्तवन्तः, तेभ्यः सर्वेभ्यः भारतीयेभ्यः स्वतन्त्रं रिक्तं नीदरस्थानं प्रदीयते । तेषां तद् अङ्कीयतालकम् [[आधारपत्रम्|आधारपत्रे]]<nowiki/>ण (Aadhar card - UIDAI) सह सँल्लग्नं भवति । याः संस्थाः अङ्कीयतालकेन सह संलग्नाः भवन्ति, ताः अपि संस्थासम्बद्धानां नागरिकाणाम् अङ्कीयप्रलेखान् तत्र स्थापयितुं शक्नुवन्ति । भारतीयाः अङ्कीयतालकस्थायां स्वलेखायां स्वानुवंशिकपत्राणि अपि प्रतिबम्बितानि (scanned) कृत्वा उपारोपयितुं शक्नुवन्ति । तानि आनुवंशिकानि पत्राणि वि-हस्ताक्षरेण हस्ताक्षरितानि भवितुम् अर्हन्ति । == लाभाः == * नागरकाः स्वाङ्कीयप्रलेखान् यदा कदापि, यत्र कुत्रापि च अन्तर्जाले वितरितुं शक्नुवन्ति । एतत्कार्यं सरलं, समयरक्षकं च भवति । * अस्याङ्कीयतालकस्य उपयोगेन सर्वकारीयविभागेषु प्रशासनिककार्यभारः न्यूनः भवति । * अङ्कीयतालकस्य कारणेन अधिकृतानां प्रलेखानां प्रामाणीकरणं सरलं भवति । किञ्च ते प्रलेखाः साक्षात् पञ्जीकृतैः प्रदातृभिः प्रस्थापिताः भवन्ति । * स्वेन उपारोपितेषु प्रलेखेषु अङ्कीयहस्ताक्षरं वि-हस्ताक्षरतन्त्रांशस्य साहाय्येनं कर्तुं शक्नुवन्ति । (एतत् हस्ताक्षरं स्वप्रमाणितम् एव परिगण्यते ।) == मुख्यलाभान्विताः == एतस्याः योजनायाः लाभः एवं तु सर्वेभ्यः भारतीयेभ्यः भवति । परन्तु केचन मुख्यलाभान्विताः प्राथमिकताम् आवहन्ति । तेषु लाभान्वितेषु प्रकाशकाः, निवेदकाः, नागरिकाः च इति विभागं कर्तुं शक्नुमः । प्रकाशकाः अर्थात् वित्तविभागः, विश्वविद्यालयकार्यालयः, उच्चमाध्यमिकशाला इत्यादयः । एताः संस्थाः नागरिकेभ्यः यत्किमपि पत्रं दद्यात्, तत् अङ्कीयरूपेण स्यात् । यदि तानि पत्राणि ताः संस्थाः नागरिकेभ्यः यच्छन्ति, तर्हि तानि पत्राणि योग्ये वि-प्रारूपे उपलब्धानि स्युः । निवेदकाः अर्थात् विश्वविद्यालयः, पारपत्रकार्यालयः, (passport office) प्रादेशिकपरिवहननिकायः इत्यादयः । एताः संस्थाः नागरिकस्य प्रपत्राणाम् औचित्यं परीक्षितुं तेभ्यः प्रपत्राणि याचन्ते । ताः संस्थाः साक्षात् सार्वसङ्केतेन (URL) वि-प्रलेखान् द्रष्टुं शक्नुवन्ति । अन्यश्च, नागरिकः यः उभयोः संस्थयोः मध्ये भवति, सः स्वस्य आधारपत्रस्य उपयोगं कृत्वा अङ्कीयतालकस्य उपयोगं कर्तुं प्रभवति । अङ्कीयतालके स्थापिताः प्रलेखाः पूर्णतया सुरक्षिताः भवन्ति । तस्मिन् यत्किमपि परिवर्तनं भवति, तत् परिवर्तकस्य निवेदनानुसारं निवेदनसमये एव भवति । युक्ततया यदि कश्चन स्वस्य अङ्कीयतालकस्य उपयोगं करोति, तर्हि तत् पूर्णतया सुरक्षितं भवति । सर्वेषाम् अङ्कीयतालकस्य उपभोक्तॄणां नागरिकाणां सन्धिः आधारपत्रेण सह भवति । == राज्यानां योगदानम् == प्रधानमन्त्रिणः नरेन्द्रमोदिनः अङ्कीयभारतकार्यक्रमे [[हरियाणाराज्यम्|हरियाणा]]<nowiki/>राज्यस्य योगदानं प्रशंसनीयम् अस्ति । १/७/२०१५ दिनाङ्के आङ्कीयभारतकार्यक्रमस्य प्रप्रथमे सप्ताहे एव हरियाणाराज्ये ३० सहस्रेण नागरिकैः अङ्कीयतालके पञ्जीकरणं कृतम् <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.digitalindia.indiaincorporated.com/modis-vision-of-digital-india-to-be-fulfilled-first-in-haryana-prof-solanki/ |accessdate=2016-07-28 |archive-date=2016-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160903045952/http://www.digitalindia.indiaincorporated.com/modis-vision-of-digital-india-to-be-fulfilled-first-in-haryana-prof-solanki/ |deadurl=yes }}</ref> <ref> http://dainiktribuneonline.com/2015/07/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-30-%E0%A4%B9%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%87-%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%9C/ </ref> <ref> http://www.bhaskar.com/news-srh/HAR-SONI-MAT-latest-sonipat-news-035027-2212489-NOR.html </ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/chandigarh/digital-india-a-success-in-haryana.html |accessdate=2016-07-28 |archive-date=2017-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808095815/http://www.dailypioneer.com/state-editions/chandigarh/digital-india-a-success-in-haryana.html |deadurl=yes }}</ref> । सर्वकारीयाः अधिकारिणः, कर्मचारिणः चापि एतस्मिन् अङ्कीयतालके स्वलेखाम् अरचयन् । सर्वकारस्य अङ्कीयसाक्षरताकार्यक्रमस्य अन्तर्गततया सामान्यसेवाकेन्द्रम्, अङ्कीयतालकाय जीवमितीयं (Biometrics), सङ्केतम् इत्यादीनां योजना अपि क्रियान्वितप्राया अस्ति <ref> http://www.bhaskar.com/news/HAR-BHI-MAT-latest-bhiwani-news-021504-2197690-NOR.html </ref> । [[उत्तरप्रदेश]]<nowiki/>राज्येऽपि शासनस्य निर्देशोत्तरं विविधेषु स्थानेषु अङ्कीयतालकविषये जागरूकतायाः अभियानम् अभवत् । उत्तरप्रदेशे कार्यशालानाम् आयोजनं कृत्वा अङ्कीयतालकस्य लाभः, उपयोगः, पद्धतिः इत्यादिषु विषयेषु प्रशिक्षणम् अभवत् <ref> http://www.jagran.com/uttar-pradesh/shahjahanpur-12568985.html </ref> । [[मध्यप्रदेश]]<nowiki/>राज्ये सर्वकारः अङ्कीयभारतकार्यक्रमाय उत्साहेन कार्यम् अकरोत् । राज्येऽस्मिन् विद्यार्थिषु अङ्कीयभारतकार्यक्रमं प्रति रुचिः दर्यदृश्यत । विविधेषु स्थानेषु कार्यशालां कृत्वा विद्यार्थिनः, नागरिकाः च प्रशिक्ष्यन्ते । मध्यप्रदेशस्य [[बैतूलमण्डलम्|बैतूल]]<nowiki/>-मण्डले एकसप्ताहे एव एकलक्षेण बालकैः अङ्कीयतालकस्य उपयोगः कृतः <ref> http://www.bhaskar.com/news/MP-BETU-MAT-latest-betul-news-020505-2257629-NOR.html </ref> । [[राजस्थान]]<nowiki/>राज्ये, [[छत्तीसगढ]]<nowiki/>राज्ये चापि अङ्कीयभारताभियानस्य कृते कार्यशालामाध्यमेन प्रचारः अभवत् । अङ्कीयभारताभियानस्य प्रथमे सप्ताहे राष्ट्रियसूचनाविज्ञानक्रेन्द-पाली-द्वारा कार्यशालानाम् आयोजनम् अभवत् । तस्यां कार्यशालायाम् अपि अनेके भारतीयाः अङ्कीयतालकस्य उपयोगाय प्रोत्साहिताः, अवगताः च <ref> http://www.bhaskar.com/news-srh/RAJ-PALI-MAT-latest-pali-news-041033-2218313-NOR.html </ref> । छत्तीसगढसर्वकारः अपि विविधेषु स्थानेषु अङ्कीयभारतस्य कृते कार्यशालानाम् आयोजनम् अकारयत् । छत्तीसगढराज्यस्य मुख्यसचिवः श्रीविवेकढांड-महोदयः अङ्कीयतालकस्य उपयोगं प्रोत्साहयितुं सर्वकारिभ्यः अधिकारिभ्यः पत्राणि अलिखत् । राज्यशासनं सर्वेभ्यः विभागेभ्यः, विभागाध्यक्षेभ्यः, मण्डलाधिकारिभ्यश्च परिपत्राणि प्रेषयित्वा अङ्कीयभारतस्य प्रचारं कर्तुमुपयोगं च कर्तुमसूचयत् <ref> http://dprcg.gov.in/1470%3A24/06/2015 </ref> । [[गुजरातराज्य|गुजरातराज्ये]]<nowiki/>ऽपि सर्वकारेण अङ्कीयभारतयोजनायाः अन्तर्गततया अङ्कीयगुजरातम् इति योजना आरब्धा । तस्यै योजनायै नवीनं जालस्थानम् अपि निर्मितम् अस्ति <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816205755/https://www.digitalgujarat.gov.in/ |archivedate=2016-08-16 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.digitalgujarat.gov.in/ |access-date=2016-07-28 |deadurl=yes}}</ref> । एवं तु नरेन्द्रमोदी यदा गुजरातराज्यस्य [[मुख्यमन्त्री]] आसीत्, तदैव अङ्कीयगुजरातम् इत्यस्मिन् क्षेत्रे कार्यम् आरब्धम् आसीत् <ref> http://www.narendramodi.in/ebooks/digital-gujarat </ref> । परन्तु ततः प्रधानमन्त्रिपदं प्राप्तः नरेन्द्रमोदी यदा अङ्कीयभारतम् इति अभियानम् आरब्धवान्, तदा गुजरातराज्ये पूर्वारब्धस्य तस्य कार्यस्य अनुगुणं कार्यशालादिकं गुजरातराज्ये अपि अभवत् । स्वयं गुजरातराज्यस्य मख्यमन्त्री श्रीमती [[आनन्दीबेन पटेल]] अनेकेषु कार्यक्रमेषु अङ्कीयगुजरातविषये जनान् सम्बोधितवती <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://anandibenpatel.com/en/tag/digital-india/ |accessdate=2016-07-28 |archive-date=2016-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160704134749/http://anandibenpatel.com/en/tag/digital-india/ |deadurl=yes }}</ref> । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[अङ्कीयभारतम्]] * [[भारतसर्वकारः]] * [[नरेन्द्र मोदी]] * [[प्रधानमन्त्रिजनधनयोजना]] == उद्धरणम् == {{Reflist|2}} == बाह्यसम्पर्कन्तुः == * http://www.medianama.com/2015/02/223-indian-government-digital-locker/ * http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-02-12/news/59083595_1_beta-version-digital-india-locker {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510204939/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-02-12/news/59083595_1_beta-version-digital-india-locker |date=2015-05-10 }} * https://digilocker.gov.in/ * https://india.gov.in/spotlight/digilocker-online-document-storage-facility {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423233826/https://india.gov.in/spotlight/digilocker-online-document-storage-facility |date=2016-04-23 }} * http://www.himbuds.com/2016/05/digilocker-by-govt-of-india-all-you.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160628224500/http://www.himbuds.com/2016/05/digilocker-by-govt-of-india-all-you.html |date=2016-06-28 }} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:भारतसर्वकारस्य योजनाः]] [[वर्गः:मोदिशासनम्]] 4n4rp8i4j9uroj8wivgh5atov5zvief 0 52978 502089 497080 2026-11-08T05:05:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502089 wikitext text/x-wiki {{Infobox project | hi = सुकन्या समृद्धि लेखा योजना | image = | image_size = 350px | alt = सुकन्यासमृद्धिलेखायोजना | caption = बालिकायाः हस्ते सुकन्यासमृद्धिलेखायोजनायाः सञ्चिकां ददन्ती [[मेनका गान्धी]] | country = भारतम् | primeminister = नरेन्द्र मोदी | ministry = महिलाबालविकासमन्त्रालयः, स्वास्थ्यपरिवारकल्याणमन्त्रालयः, मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयः इत्येतेषां मन्त्रालयानां संयुक्ताभियानम् | launched = {{start date and age|2015|01|22|df=y}} | status = Active | website = [http://www.pmindia.gov.in/en/government_tr_rec/beti-bachao-beti-padhao-caring-for-the-girl-child/ betibachaobetipadhao] }} '''सुकन्यासमृद्धिलेखायोजना''' [[भारतसर्वकार]]स्य ''[[पुत्री रक्ष्यतां, पुत्री पाठ्यतां योजना|पुत्री रक्ष्यतां पुत्री पाठ्यताम्]]'' इत्येतस्याः योजनायाः अन्तर्गतातया वर्तते <ref>http://www.bhaskar.com/news/MP-KHAN-MAT-latest-khargon-news-044002-808705-NOR.html </ref>। यतो हि ''पुत्री रक्ष्यतां पुत्री पाठ्यताम्'' इत्यस्याः योजनायाः उद्देशः न केवलं भ्रूणहत्यानिवारणम् अस्ति, अपि तु कन्यासशक्तिकरणम् अपि विद्यते। महिलानां सामाजिकतया, आर्थिकरीत्या च सशक्तिकरणं कर्तुम् एषा योजना वर्तते। गृहसत्यापने रता महिला गृहधनसंरक्षणम् अपि चापल्येन करोति। २००८ तमस्य वर्षस्य GDP इत्यस्मिन् तत् गृहधनसंरक्षणम् ३८% आसीत्, परन्तु २०१३ केवलं ३०% एव अभवत् <ref>http://www.indiastat.com/economy/8/nationalincome/175/domesticsaving/449246/stats.aspx{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.yourarticlelibrary.com/economics/what-are-the-major-sources-of-savings-in-india/33025/ |accessdate=2016-09-04 |archive-date=2016-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227210557/http://www.yourarticlelibrary.com/economics/what-are-the-major-sources-of-savings-in-india/33025 |deadurl=yes }}</ref> <ref>http://www.livemint.com/Opinion/ZDgCdU87oxU6cPnClpc2yN/Improving-Indias-savings-rate.html </ref>। एतस्याः योजनायाः माध्यमेन पितरौ गृहधनसंरक्षणकार्याय प्रोत्सहिष्येते। एतस्याः योजनायाः अन्तर्गततया एकस्याः बालिकायाः केवलम् एका एव लेखा उद्घाटयितुं शक्यते। एकः अभिभावकः एतस्यां योजनायां द्वयोः कन्ययोः कृते एव लेखाम् उद्घाटयितुं पारयति। केभ्यश्चन अपवादेभ्यः नियमाः निर्धारिताः सन्ति। योजनायाम् अन्तर्भूतानां लेखानां व्याजप्रतिशतम् अधिकं भवति <ref>http://www.patrika.com/news/finance/major-changes-in-sukanya-samriddhi-scheme-1299752/ </ref>। == नियमाः == * पितरौ उत अभिभावकः अधिकतमं द्वयोः कन्ययोः कृते एतस्याः योजनायाः अन्तर्गततया लेखाम् उद्घायितुं शक्नोति। यदि द्वितीये प्रसवे अपत्ययुगलस्य उत अपत्यत्रयस्य जन्म भवति, तर्हि अधिकृतचिकित्सालयस्य प्रमाणपत्राधारेण तासां कन्यानाम् अपि लेखाम् उद्घाटयितुं शक्नोति। * जन्मतः दशवर्षीयानां बालिकानां योजनायाः अन्तर्गततया लेखोद्घाटनं शक्यते। एतस्याः सुविधायाः लाभम् अधिकाधिकाः जनाः स्वीकर्तुं शक्नुयादित्युद्देश्याय २ दिसम्बर २००३ दिनाङ्कात्, १ दिसम्बर २००४ दिनाङ्कं यावत् याः बालिकाः जन्म प्राप्तवत्यः, तासाम् अपि लेखा दिसम्बर २०१५ पर्यन्तम् उद्घाटयितुं शक्यते इति निर्धारितम्। * सुकन्यासमृद्धियोजनायां कन्यायाः नाम्ना लेखा भविष्यति। धनस्थापकः (अभिभावकः, पितरौ वा) तस्याः अल्पवयस्कायाः कन्यायाः लेखायां धनं स्थापियितुं शक्नोति। दशवर्षस्य वयसः जाते सति कन्या तस्याः लेखायाः उत्तरदायित्वं स्वयं वोढुं शक्नोति। * सुकन्यासमृद्धियोजनायाः अन्तर्गततया लेखा पत्रालयेषु, अधिकृतकोषागारेषु च उद्घाटयितुं शक्यते। अधिकृतकोषागारेषु एतानि नामानि प्रमुखानि सन्ति। यथा - भारतीय स्टेट बैंक, बैंक ऑफ बड़ौदा, पंजाब नेशनल बैंक, बैंक ऑफ इंडिया, कैनरा बैंक, आंध्रा बैंक, यूसीओ बैंक, इलाहाबाद बैंक च। * बालिका कदाचित् नगरपरिवर्तनम् उत राज्यपरिवर्तनं करोति, तदा [[भारतम्|भारते]] कुत्रापि लेखायाः स्थानान्तरणं शक्यते। * प्रतिवर्षं न्यूनातिन्यूनम् एकसहस्रं रूप्यकाणि लेखायां स्थापनीयानि। एकस्मिन् वित्तवर्षे अधिकाधिकं लेखायां १,५०,००० रूप्यकाणि स्थापयितुं शक्यन्ते। एकस्मिन् वित्तवर्षे यदा कदापि स्वेच्छया धनं स्थापयितुं शक्यते। तद्धनं नाणकरूपेण, चेक-माध्यमेन, ड्राफ्ट-द्वारा वा लेखायां स्थापियितुं शक्यते। * यदि एकस्मिन् वित्तवर्षे लेखायां १००० रूप्यकाणि न स्थापितानि, तर्हि प्रतिवर्षं ५० रूप्यकाणाम् अर्थदण्डः भविष्यति। * व्याजधनस्य प्रतिशतं प्रतिवर्षं परिवर्तनशीलम् अस्ति <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.sukanyasamriddhiaccountyojana.in/interest-rates-in-sukanya-samriddhi-ssa/ |accessdate=2016-09-04 |archive-date=2016-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160906021338/http://www.sukanyasamriddhiaccountyojana.in/interest-rates-in-sukanya-samriddhi-ssa/ |deadurl=yes }}</ref>। तस्य व्याजधनस्य प्रतिशतं प्रत्येकवर्षस्य अप्रैलमासे ज्ञातुं शक्यते। व्याजधनस्य गणना वर्षानुगुणं भविष्यति, तद्धनं साक्षात् लेखायां स्थापितं भविष्यति। * बालिका यावत् १४ वर्षीया भवति, तावता एव अभिभावकेन उत पितृभ्यां लेखायां धनं स्थापनीयम्। ततः लेखायां धनं स्थापयितुम् आवश्यकता न भविष्यति। * बालिकायाः १८ वयसि प्राप्ते सति अपक्वलेखायाः धनं निष्कासनीयं चेत्, स्थापितस्य धनस्य (पूर्ववित्तवर्षे स्थापिता धनराशिः) अर्धं धनं निष्कासयितुं शक्यते। तद्धनं कराधाननियमेषु नान्तर्भवति। बालिका यदा एकविंशा वर्षीया भवति, तदा लेखा पक्वा इति मन्यते। ततः सम्पूर्णं धनं स्वीकर्तुं शक्यते। परन्तु तदनन्तरम् अपि तस्यां लेखायां धनं स्थापितं चेत्, वर्षानुगुणं व्याजः प्राप्स्यते। लेखापिधानस्य अन्तिमः अवधिः कन्यायाः विवाहं यावत् निर्धारितः। विवाहोत्तरं सा लेखा सुकन्यासमृद्धिलेखायोजनायाः बहिः मंस्यते <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://hindi.ncfeindia.org/financial-education/ssy |accessdate=2016-09-04 |archive-date=2016-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917211015/http://hindi.ncfeindia.org/financial-education/ssy |deadurl=yes }}</ref> <ref>https://www.sbi.co.in/portal/hi/web/govt-banking/sukanya-samriddhi-yojana </ref>। यदि बालिकायाः विवाहः एकविंशतेः वर्षेभ्यः प्रागेव भवति, तर्हि लेखायाः दायित्वं सा वोढुं न शक्नोति। विंशतेः वर्षेभ्यः पूर्वम् उत विवाहात्पूर्वं कन्यायाः मृत्यौ सति लेखायाः मूलधनराशिं, व्याजं च निष्कासयित्वा लेखां पिधानं कर्तुं शक्नोति अभिभावकः। * आयकरस्य ८० तमायाः धारायाः अधिनियमानुसारम् एतस्यां लेखायां स्थापितं धनं कराधाननियमेभ्यः मुक्तम् अस्ति। प्रतिवित्तवर्षं १,५०,००० रूप्यकाणि एव कराधाननियमेभ्यः मुक्तानि। व्याजधनराशिः, पक्वधनराशिः च कराधाननियमेभ्यः मुक्ता वर्तते। == लेखायै प्रपत्राणि == सुकन्यासमृद्धिलेखायोजनायां लेखाम् उद्घायितुं पत्रालयाधिकारिणे उत वित्तकोषाधिकारिणे आवश्यकानि प्रमाणपत्राणि, निश्चितेन प्रपत्रेण सह दातव्यानि। १) बालिकायाः जन्मप्रमाणपत्रम् २) अभिभावकस्य पेन-पत्रम् ३) अभिभावकस्य चित्रसहितं निवासप्रमाणपत्रम् (आधारपत्रं, पारपत्रम्) ४) अभिभावकस्य, बालिकायाः च त्रीणि चित्राणि उक्तानि सर्वाणि पत्राणि [http://www.sukanyasamriddhiaccountyojana.in/wp-content/uploads/2015/03/Sukanya-Samriddhi-Yojana-Scheme-Form.pdf अनेन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329061342/http://www.sukanyasamriddhiaccountyojana.in/wp-content/uploads/2015/03/Sukanya-Samriddhi-Yojana-Scheme-Form.pdf |date=2017-03-29 }} पत्रेण सह योजयित्वा अधिकारिणे दातव्यानि। == सम्बद्धाः लेखाः == * [[अङ्कीयतालकम्]] * [[प्रधानमन्त्रिजनधनयोजना]] * [[स्वच्छभारताभियानम्]] * [[भारते निर्मीयन्ताम्]] * [[पुत्री रक्ष्यतां, पुत्री पाठ्यतां योजना|पुत्री रक्ष्यतां पुत्री पाठ्यतां योजना]] * [[वस्तुसेवयोः करः (भारतम्)]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * [https://web.archive.org/web/20170329061342/http://www.sukanyasamriddhiaccountyojana.in/wp-content/uploads/2015/03/Sukanya-Samriddhi-Yojana-Scheme-Form.pdf आवेदनपत्रम्] * [http://www.nsiindia.gov.in/ अधिकृतसूचनायै प्राप्तिस्थानम्] * [http://hindi.mapsofindia.com/my-india/government/sukanya-samriddhi-new-scheme-for-a-girl-child-in-india योजना साररूपेण] * [http://www.patrika.com/news/finance/major-changes-in-sukanya-samriddhi-scheme-1299752/ २०१६, कानिचन परिवर्तनानि] == उद्धरणम् == {{reflist}} [[वर्गः:भारतसर्वकारस्य योजनाः]] [[वर्गः:मोदिशासनम्]] 0h6i29bw4dfyhkk3m8086wcokdogzfa 0 54978 502062 496244 2026-11-08T03:21:08Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502062 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = भूटाङ्गस्य संसद् | native_name = {{lang|dz|རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་ཁང་}} | transcription_name = ''gyelyong tshokhang'' | legislature = | coa_pic = Emblem of Bhutan.svg | session_room = | house_type = द्विसदनीया | houses = राष्ट्रीयपरिषद् ,राष्ट्रीयसभा च | leader1_type = ''Druk Gyalpo'' | leader1 = जिग्मे खेसर नामग्येल वांगचुक | election1 = दिसंबर 14, 2006 | leader2_type = राष्ट्रीयपरिषदः अध्यक्षः | leader2 =ल्योन्पो नंगई पेनजोर | party2 = निर्दलीयः | election2 = राष्ट्रीयपरिषदः निर्वाचनं 2007-2008 (31/12/2007--29/01/2008) | leader3_type = राष्ट्रीयसभायाः अध्यक्षः | leader3 = जिग्मे जांगपो | party3 = पीपुल्स-डेमोक्रेटिक-दलम् (भूटाङ्गः) (PDP) | election3 = राष्ट्रीयपरिषदः निर्वाचनम् 2013 (02/08/ 2013 | authority = अनुच्छेदः 10, (भूटाङ्गस्य संविधानम्) | members = '''72'''<br> 24 राष्ट्रीयपरिषदः सदस्याः <br> ४७ राष्ट्रीयसभायाः सदस्याः | house1 = राष्ट्रीयपरिषद् | house2 = राष्ट्रीयसभा | political_groups1 = निर्दलीयः (20)<br> नामाङ्कितः (5) | structure1 = | structure1_res = | political_groups2 = {{Color box|{{People's Democratic Party (Bhutan)/meta/color}}|border=darkgray}} [[People's Democratic Party (Bhutan)|पी डी पी]] (32)<br>{{Color box|{{Bhutan Peace and Prosperity Party/meta/color}}|border=darkgray}} [[Bhutan Peace and Prosperity Party|डी पी टी ]] (15) | structure2 = 2013 National Assembly of Bhutan Seat Composition.svg | structure2_res = 270px | last_election1 = 31/12/2007--29/01.2008) | last_election2 = 2013|31/05/2013 -- 13/07/ 2013 | meeting_place = Gyelyong Tshokhang, [[थिम्फू ]] | website = [http://www.nationalcouncil.bt/ National Council of Bhutan]<br>[http://www.nab.gov.bt/ National Assembly of Bhutan] }} '''भूटाङ्गस्य संसदि '''भूटाङ्गदेशस्य (भूटानदेशस्य) राजा,राष्ट्रियपरिषद्, राष्ट्रियसभा च अन्तर्भवति। तस्यां संसदि राष्ट्रियपरिषद् अर्थात् उच्चसदनं, राष्ट्रियसभा अर्थात् निम्नसदनं च भवतः। तस्याः द्विसदनीयायाः संसदः रचना २००८ तमे वर्षे अभवत्। <ref>https://web.archive.org/web/20110706162637/http://www.constitution.bt/TsaThrim%20Eng%20(A5).pdf</ref> == संसदः रचना == भूटाङ्गस्य संसद्  द्विसदनीया वर्तते। प्रथमं सदनं राष्ट्रियपरिषद् इति उच्चसदनं, द्वितीयं राष्ट्रियसभा इति संसदः निम्नसदनं भवति। === राष्ट्रिया परिषद् === भूटाङ्गस्य राष्ट्रियपरिषदि २५ सदस्याः सन्ति, येषु २० सदस्याः भूटाङ्गस्य प्रत्येकं २० मण्डलेभ्यः जनतया चिताः भवन्ति। <ref> http://www.nab.gov.bt/en/member/members_overview </ref> निर्वाचनाधिनयमस्य अन्तर्गततया ५ सदस्यानां नामाङ्कनं भूटाङ्गस्य राज्ञा भवति। एतस्य सदनस्य एकस्मिन् वर्षे वारद्वयं गोष्ठी निर्धारिता। सदस्यैः राष्ट्रियपरिषदः अध्यक्षस्य, उपाध्यक्षस्य च निर्वाचनं भवति। तौ अध्यक्षोपाध्यक्षौ केनापि दलेन सह सँल्लग्नाः न भवेताम् इति नियमः। === राष्ट्रिया सभा === राष्ट्रिया सभा भूटाङ्गस्य संसदः निम्नसदनं भवति। तस्मिन् सदने अधिकतमं ५५ सदस्याः भवितुम् अर्हन्ति। एतस्य सदनस्य सदस्यानां निर्वाचनं मण्डलानां निर्वाचनक्षेत्राणां नागरिकैः निर्वाचनाधिनियमानां अन्तर्गततया भवति। प्रत्येकं निर्वाचनक्षेत्रात् राष्ट्रियसभायै एकैकं सदस्यं चिन्वन्ति। सदनस्य सदस्याः राष्ट्रियसभायै अध्यक्षम्, <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.nab.gov.bt/en/speaker/profile |accessdate=2016-11-29 |archive-date=2016-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161126004810/http://www.nab.gov.bt/en/speaker/profile |deadurl=yes }}</ref> उपाध्यक्षं  च चिन्वन्ति। तौ अध्यक्षौपाध्यक्षौ न कस्यापि राजनीतिकदलेन सह सम्बद्धाः स्यातम् इति नियमः।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.nab.gov.bt/en/speaker/roles_of_speaker |accessdate=2016-11-29 |archive-date=2016-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161126005001/http://www.nab.gov.bt/en/speaker/roles_of_speaker |deadurl=yes }}</ref> लब्धबहुमतस्य दलस्य नेतारम् आहूय राजा मन्त्रिमण्डलस्य रचनायै अनुमतिं ददाति। राजा सदने प्रधानमन्त्रिणः बहुमतस्य परीक्षणम् अपि करोति। एकवारं चितः प्रधानमन्त्री केवलं वारद्वयमेव पदारूढो भवितुम् अर्हति। मन्त्रिमण्डले अन्येषां मन्त्रिणां नियुक्तिं राजा प्रधानमन्त्रिणः परामर्शं स्वीकृत्य करोति। मन्त्रिमण्डले सैव व्यक्तिः अन्तर्भवितुम् अर्हति, यस्य जन्म भूटाङ्गदेशे अभवत्। मन्त्रिमण्डले अन्तर्भूतानां मन्त्रिणां कृते नियमः भवति यत्, न कस्मादपि एकस्मात् मण्डलात् द्व्यधिकानां मन्त्रिणां चयनं भवेत्। <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130225107/https://nab.gov.bt/en/downloadsact/Dzo74.pdf |archivedate=2024-11-30 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.nab.gov.bt/en/downloadsact/Dzo74.pdf |access-date=2016-11-29 |deadurl=yes}}</ref> == संसदः शक्तिः == राष्ट्रियपरिषद्, राष्ट्रियसभा च संविधानस्य नियमेषु प्रगणितानां मौलिकाधिकाराणां, कर्तव्यानां च प्रारूपानानुसारं कार्यं कुरुतः। राष्ट्रियपरिषद्, राष्ट्रियसभा च क्रमेण राष्ट्रियपरिषदधिनियमानुसारं, राष्ट्रियसभाधिनियमानुसारं च कार्यं करोति। तेषु अधिनियमेषु मतदानादीनाम् अपि व्याख्या कृता अस्ति। === विधायी शक्तिः === तयोः सदनयोः एकेन सदनेन उत्तीर्णे कृते विधेयके अपरस्य सदनस्यापि समर्थनम् आवश्यकम् अर्थात् राष्ट्रियपरिषदः उत्तीरणः विधेयके राष्ट्रियसभायां प्रति गच्छति, ततश्च यदि राष्ट्रियसभायां समर्थनोत्तरमेव सः विधेयकः संविधानाङ्गं भवति। एवञ्च राष्ट्रियसभायाम् उत्तीर्णः विधेयकः राष्ट्रियपरिषदि प्रेषितः भवति, ततश्च तस्य सदस्य समर्थनं प्राप्य संविधानाङ्गत्वेन स्वीकृतः भवति। केवलं वित्तविधेयकः प्रप्रथमं राष्ट्रियसभायां प्रस्तुतः भवेत् इति अनिवार्यः नियमः वर्तते। एकस्मात् सदनात् उत्तीरणः विधेयकः ३० दिनेषु द्वितीये सदने अनिवार्यत्वेन उत्तीर्णः भवेत्। कस्यापि विधेयकस्य सन्दर्भे राजा स्वस्य विशेषाधिकारस्य (veto) उपयोगं कर्तुं प्रभवति। === अन्यशक्तयः === भूटाङ्गस्य संसत्सदस्याः विशेषाधिकारस्य अन्तर्गततया ३/४ बहुमतेन मण्डलानां सीमासम्बद्धानां, भूटाङ्गस्य अन्ताराष्ट्रियसीमासम्बद्धानां विधेयकान् उत्तीर्णान् कर्तुं शक्नुवन्ति। संसद् स्थानीयप्रशासनस्य नियन्त्रणम् अपि करोति। राष्ट्रियसभायां सर्वकारस्य विरुद्धं १/३ सदस्यैः अविश्वासप्रस्तावः भवितुम् अर्हति। यदि मतदाने २/३ सदस्यैः अविश्वासप्रस्तावस्य समर्थनं भवति, तर्हि राजा सर्वकारम् अविलम्बं निरस्तं करोति। == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://www.nab.gov.bt/en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121080625/http://www.nab.gov.bt/en/ |date=2016-11-21 }} == सन्दर्भः == {{Reflist}} [[वर्गः:भूटान]] 7946w0wz6n22bn9s0woxm3xy61cus30 0 58768 502036 500143 2026-11-08T01:19:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502036 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2015}} तृतीयपानिपत्युद्धम् 14 जनवरी तमे दिने 1761 तमे वर्षे देहल्याः 97-किमिदूरे पाण्डवप्रस्थे मराठाफ़्घानपक्षयोर्मध्ये अभूत्। अफ़्घानपक्षस्य नेतृत्वं तु अफ़्घाननरेशः अब्दालिः अपिच रोहिल्लदलम् अवधनरेशः कृतवन्तः। अस्मिन् युद्धे मराठासेनायाः शातग्निः अश्वानीकञ्च आसन् एवम् अफ़्घानसेनायाः अब्दालिनजीबुद्दौलाहनायकत्वे संवीताश्वानीकम् हयारूढशातग्निश्च आसन्। युद्धमिदं 18-तमस्य शताब्दस्य बहु महत्त्वपूर्णम् अस्ति। <ref>{{cite book|last=Black|first=Jeremy|title=Warfare In The Eighteenth Century|publisher=Cassell|year=2002|isbn=0304362123}}</ref> प्राचीनरीत्या घटितेषु युद्धेषु अस्मिन् युद्धे हताहतस्य अधिकतमा संख्या आसीत् इति मन्यन्ते इतिहासविद्वांसः। युद्धस्य स्थानं विवादास्पदमस्ति इतिहासविद्वद्भ्यः परन्तु काला आम्ब् सनौली वीथ्याम् आसीत् इति चिन्तनम् । युद्धे बहुषु दिनेषु 1,25,000 सैनिकाः युद्धं कृतवन्तः। प्रदीर्घानि घर्षणानि घटितानि येषु द्वयोः पक्षयोः हानिः लाभोऽपि जाताः। अब्दालिः बहून् मराठापार्श्व-भागान् ध्वस्त्वा विजयम् प्राप्नोत्। हताहतसङ्ख्या इतिहासकारैः अति विवदिता, परन्तु 60,000–70,000 मारिताः इति मन्यन्ते एवमेव बन्धितानां व्रणितानां संख्याः विविधाः सन्ति। 40,000 बन्धिनः मराठासैनिकाः युद्धानन्तरं नरसंहारे मारिताः इति अवधनरेश-शुजाउददौलस्य मन्त्रिणा काशीराजेन लिखितम्।<ref name="tss" /> ग्रैण्ट्डफ़ेन लिखिते "History of the Marathas" इति नाम्ना पुस्तके अतिजीवितेन मराठासैनिकेन विवरणम् अस्ति येन पूर्वोक्ताम् संख्या दृढीकृता। 1,00,000 हतसंख्यास्ति इति शेजवालकरेण लिखिते "Panipat 1761" इति विवरणे उक्तम्।<ref name="jgd" /> युद्धानन्तरम् मराठासाम्राज्यस्य उत्तरे विस्तारः दशवर्षपर्यन्तम् स्थगितः अभवत् यस्मात् उत्तरभारते राजनैतिकस्थितिः अस्थिरासीत्। युद्धानन्तरम् मराठापन्तप्रधानः पेशवामाधवरावोऽभवत् येन मराठासाम्राज्यं पुनरपि दृढीकृतम्। 1771 तमे वर्षे माधवरावेन उत्तरे शासनम् स्थापितुम् अपिच अफ़्घानपक्षस्य दलान् ध्वंसितुम् विशालसेना प्रेषिता। तदानन्तरम् पानीपतयुद्धपर्वम् समाप्तमभवत्। == परिचयकरणम् == === मुघलपतनम् === [[सञ्चिका:Joppen1907India1795a.jpg|लघुत्तम|मराठाविस्तारम् 1795 वर्षे]] मुघलसाम्राज्यपतनकाले मराठासेनाः उत्तरदिशि मराठाराज्यस्य विस्तारम् कृतवत्यः। पन्तप्रधान-बाजीरावस्य नायकत्वेन गुजरातमालवाराजपूतानाप्रदेशाः मराठाशासनस्याधीनत्वमगच्छन्। 1737 तमे वर्षे बाजीरावेण मुघल्सेना देहल्याम् बहिर्प्रान्ते पराजिता तथा देहल्याम् दक्षिणम् तावत् मराठाशासनस्याधीनत्वं गतम्। बाजीरावपुत्र-बालाजिबाजीरावेण पञ्जाबमपि 1758 तमे वर्षे सेना प्रेषिता। ततः मराठाब्दाल्योः मध्ये युद्धम् आरब्धम्। 1759 तमे वर्षे पश्तूनबलोचगणैः साकम् अब्दालिसेना पञ्जाबे मराठासेनाम् पराजितवती। समस्थल्याम् रोहिल्लाफ़्घानगणैः साकम् मराठासेनाविरुद्धम् अभियानम् आरब्धवान् अब्दालिः। मराठासेना सदाशिवभावनायकत्वेन 45000-60000 सैनिकैः अपिच 200,000 तीर्थयात्रिभिः उत्तरे अगच्छत्। मराठासेना पातुर-नगरतः यात्राम् 14 मार्च 1760 दिनाङ्के आरब्धवती। उभाभ्याम् पक्षाभ्याम् अवधनरेशः स्वपक्षं प्रति आमन्त्रितः। जुलैमासान्ते शुजाउद्दौलः अब्दालिपक्षस्य समर्थनं कर्तुं निर्णयम् कृतवान्। शुजस्य आर्थिकबलेन अब्दालिपक्षः दृढोऽभवत् यतोहि सामरिकरूपेण अवधनरेशाब्दाल्योः संधिः मराठासेनायै हानिकारकः आसीत्। शुजस्य आर्थिकसहाय्यं विना अफ़्घानपक्षस्य अभियानम् नाशक्यत इति शङ्क्यते।{{cn|date=April 2017}} === मराठासाम्राज्यस्य उत्थानम् === 1707–1757काले मराठासेनया भारतस्य उत्कृष्टभागम् विजितम्। 1758 तमे वर्षे मराठासैन्यबलम् अब्दालिपुत्रं तैमूर्शाहं पराजितवत्, देहलीं लाहोरं (लवपुरं) च विजितवत्।<ref name="K.RoyIHB">{{cite book|title=India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil|last=Roy|first=Kaushik|publisher=Permanent Black, India|isbn=978-8178241098|pages=80–81}}</ref> मराठासाम्राज्येन उत्तरदिशि सिन्धुनदीहिमालयपर्यन्तं दक्षिणदिशि इन्दुसागरपर्यन्तं विस्तारशिखरम् प्राप्तम्। मुघल्साम्राज्यम् तदानीम् केवलम् देहल्याम् आसीत्। इस्लाममतोन्मादाः विचारकाः हिन्दुमराठासेनया भीताः अभवन् अपिच मराठाविर्रुधम् अभियानम् कर्तुम् अब्दालेः आह्वानं कृतवन्तः।{{cn|date=April 2017}}<ref>{{cite book|title=Studies in Mughal History|last=Agrawal|first=Ashvini|year=1983|publisher=Motilal Banarsidass|chapter=Events leading to the Battle of Panipat|location=|isbn=8120823265|page=26}}</ref> [[सञ्चिका:Sadashivrao_bhau.jpg|लघुत्तम|243x243पिट|सदाशिवरावः]] [[सञ्चिका:Ahmad-Shah-Durani.jpg|लघुत्तम|200x200पिट|अहमदशाहअब्दालिः|चित्रपरिसन्धिः=Special:FilePath/Ahmad-Shah-Durani.jpg]] [[सञ्चिका:Maratha_Soldier.jpg|लघुत्तम|200x200पिट|जमेस्फ़ोर्बसेन मराठासैनिकस्य चित्राकृतिः]] [[सञ्चिका:Afghan_royal_soldiers_of_the_Durrani_Empire.jpg|लघुत्तम|238x238पिट|अफ़्घानसैनिकाः]] == युद्धम् == सिंधियापक्षः नजीबपक्षम् प्रहरति स्म किन्तु नजीबपक्षः स्वरक्षामकरोत्। मध्याह्नसमये मराठाविजयम् निश्चितः इव दृष्टः। अफ़्घानवामपार्श्वभागः सुरक्षितः किन्तु मध्यपार्श्वभागः भागद्वये भग्नः एवमेव दक्षिणपार्श्वभागः प्रायः पूर्णतया ध्वंसितः। तथा अब्दालिना पृष्ठतः लघुनालिकाश्वरोहिपक्षस्य उष्ट्रनालपक्षस्य 15000 सहायसैनिकाः अपिच अग्रे प्रेषिताः।<ref>War Elephants Written by Konstantin Nossov, Illustrated by Peter Dennis Format: Trade Paperback {{ISBN|978-1-84603-268-4}}</ref> === अब्दालिसेनया अवृता === सदाशिवभावः मराठासेनायाः पृष्ठे पलायितान् सैनिकदलान्, निर्हेतीन् तीर्थयात्रिणः, सहायसैन्यस्य अभावम्, विश्वासरावस्य युद्धे अदृश्यत्वं इत्यादीन् सर्वान् दृष्ट्वा स्वस्य कुञ्जरतः लङ्घनम् कृत्वा अग्रे युद्धम् कर्तुम् गतवान्। विश्वासरावः मस्तके गोलिकाप्रहारेण मृत्युम् उपगतवान्। सदाशिवभावः अङ्गरक्षकैः साकम् आमरणम् युद्धं कृतवान्। सदाशिवस्य त्रयः अश्वाः मारिताः। युद्धे पराजयम् निश्चितम् इति ज्ञात्वा मल्हाररावहोल्करः स्वसेनादलेन सह पलायितः। मराठासेना पराजिता जाता। 15000 सनिकैः ग्वाल्यिरनगरः अगम्यत परन्तु शेषसेनिकाः निर्हेतयः च मारिताः।<ref name="K.RoyIHB" /> == परिणामकारणानि == अब्दालिसेना मराठासेनायाः अपि महत्तरा अपिच सुकल्पिता। मराठापादसेना युरोपदेशीया सेना इव रचिता अपिच फ़्रान्स्देशीयाभिः शतघ्नीभिः सुस्सजिता परन्तु मराठाशतघ्न्यः अफ़्घान्दलस्य शतघ्न्यः इव न गतिशीलाः। अफ़्घान्शतघ्न्यः मराठाशतघ्नीभ्यः अपि शक्तिवत्यः।<ref>{{cite book|title=Medieval India: From Sultanate to the Mughals Part II|last=Chandra|first=Satish|year=2004|publisher=Har-Anand|chapter=Later Mughals|location=|isbn=81-241-1066-2|page=|pages=}}</ref> एवमेव मराठासेनापतयः कलहकारिणः आसन्। सर्वाः एव स्वातन्त्रराज्यानि स्थापितुम् ऐच्छन् तथा सामान्यशत्रुम् विरोधयितुम् नाशक्यत।<ref>{{cite book|title=The Cambridge History of India: The Mughul period, planned by W. Haig|volume=4|last=James Rapson|first=Edward|authorlink=|author2=Wolseley Haig|author3=Richard Burn|author4=Henry Dodwell|author5=Robert Eric Mortimer Wheeler|year=1937|publisher=Cambridge University Press|chapter=|isbn=|page=448}}</ref> युद्धरचनाविषये निर्णीतस्य चक्रव्यूहस्य काश्चन नायकाः समर्थनम् नाकुर्वन् अपितु आकस्मिक-प्रहाराणां प्रस्तावमकुर्वन्।{{cn|date=April 2017}} मराठासैनिकाः पुणेतः 1000 मीलदूरे एकाकिनः अयुध्यत।<ref name="rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/column/250-years-on-battle-of-panipat-revisited/20110113.htm|title=250 years on, Battle of Panipat revisited|publisher=Rediff.com|date=13 January 2011|accessdate=26 March 2012}}</ref> पेशवाबालाजिबाजीरावेन मळ्हाररावरघुनाथरावयोः स्थाने सदाशिवरावस्य नियोजनम् दुर्भाग्यपूर्णम् आसीत् यतोहि सदाशिवरावेन उत्तरभारतस्य भूगोलिकराजनैतिकपरिस्थितयः न ज्ञाताः।<ref>Claude Markovits, A history of modern India, 1480–1950. p. 207.</ref> यदि होल्करः पलायनं नाकरोत् तथापि मराठाविजयम् असंभवम्। यदि होल्करेण समर्थिता सहसाप्रहारनीतिः स्वीकृता जाता तर्हि विजयम् सम्भवम् इति मन्यन्ते इतिहासकाराः। अब्दालिः अधिकसमये भारतक्षेत्रे सेनायाः पोषणं कर्तुं न अशक्नोत्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jpXijlqeRpIC&pg=PA80|title=India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil|first=Kaushik|last=Roy|publisher=Orient Blackswan|year=2004|isbn=978-8-17824-109-8|page=91}}</ref> == युद्धानन्तरम् नरसंहारः == अफ़्घान्सेनायाः अश्वारोहीनः शूलधारिनः च पानिपतवीथीषु करुणं विना दशसहस्रशः सैनिकान् तीर्थार्थिनः मारितवन्तः।<ref name="jgd" /><ref name="tss" /> स्त्रियः बालाः दास्यम् गतवन्तः। 14 वर्षात् वयोधिककानां शिरांसि स्वजनसम्मुखे छिन्नानि कृतानि। येषाम् स्वजनाः मारिताः ताः अफ़्घाननायकाः हिन्दून् मारितुम् पानीपते अन्यक्षेत्रे च अनुमताः।<ref name="Rlson" /> शिरसाम् सङ्ग्रहाः शिबिरबहिः स्थापिताः। युद्धानन्तरम् 40000 मराठासैनिकाः मारिताः इति शुजाउद्दौलहस्य मन्त्रिणा युद्धे साक्षिणा च काशिराजेन लिखितम्।<ref name="jgd" /><ref name="tss" /> पानिपते अर्धलक्ष्याः मराठीजनाः आसन् युद्धे 40000 हताहताः इति हामिल्टन्वर्यस्य बाम्बेगजेट्समाचरपत्रे लिखितम्।{{cn|date=April 2017}} मराठानार्यः पनिपते बालात्कारभयात् स्वहत्याम् कर्तुम् कूपेषु पतिताः।<ref name="Rlson" /> बन्धिनः ऋषभशकटानाम् उष्ट्राणाम् कुञ्जराणाम् च उपरि आरूढानां पञ्चराणाम् अन्तः बद्धाः अपहृताश्च।<ref name="Rlson" /> सियारउतमुताखिरिनः अलिखत्:<ref name="Rlson">{{cite book|first=H. G.|last=Rawlinson|title=Cambridge History of India|volume=IV|page=424 and n.}}</ref>{{full|date=April 2017}} {{cquote|दुःखिनः बन्धिनः बहुदीर्घायाः अनुपङ्क्तेः आनीताः स्वंल्पखाद्यम् पेयजलम् च प्राप्ताः तर्हि विमस्तकिताः, नार्यः बालकाः दास्यम् गतवन्तः - 22000 सर्वे एव श्रीमन्तः}} == युद्धानन्तरम् == [[सञ्चिका:Mahadaji_Sindhia.jpg|लघुत्तम|237x237पिट|महद्जिसिन्धियावर्यः सः सेनापतिः उत्तरम् मराठाशासनाय जितवान्]] विश्वासरावभावयोः मृतदेहौ प्राप्तौ तथा अन्त्यक्रिया जाता।<ref name="Pradeep Barua" /> भावभार्या पार्वतीबायी होल्करेण रक्षिता पुणेनगरे अगच्छत्। असूचितः पेशवाबालाजीबाजीरावः नर्मदातटे समाचारम् प्राप्नोत्। सः शोकपूर्णः पुणे प्रतिगतवान् एवम् शोककारणात् मृत्युम् गतवान्।<ref name="K.RoyIHB" /> नजीबस्य प्रचोदनेन जङ्कोजिसिन्धियासेनापतिः बन्धितः ततः मारितश्च। अफ़्घान्सैनिकैः इब्रहीम्गार्दीसेनापतिः प्रपीडितो मारितश्च।<ref name="Pradeep Barua">{{cite journal|first=Pradeep|last=Barua|title=Military Developments in India, 1750–1850|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_1994-10_58_4/page/616|volume=58|issue=4|year=1994|page=616|journal=Journal of Military History|jstor=2944270|doi=10.2307/2944270|subscription=yes | issn = 0899-3718 }}</ref> पराजितस्य मराठाराज्यस्य शक्तिः लघूकृता, तथापि पूर्णभारते प्रबलतमं राज्यमासित्। दशवर्षानन्तरं देहली पुनर्विजिता। किन्तु पराजयस्य पञ्चाशत्वर्षानन्तरं आङ्ग्लैः त्रिषु युद्धेषु साम्राज्यम् समाप्तम् जातम्। <ref>{{cite book|first=Jadunath|last=Sarkar|authorlink=Jadunath Sarkar|title=Fall of the Mughal Empire|publisher=Longmans|year=1950|page=235}}</ref> युद्धे जाटराज्ञः सूरजमलस्य अनुपस्थितः ततः तस्य हानिः न जाता। जाट्राज्यम् पलायितेभ्यः मराठासैनिकयात्रिभ्यः सहाय्यम् प्रदीयते स्म।  परंतु सूरजमलः नजीबविरुद्धम् 1763 तमे वर्षे युद्धे हतो जातः। {{cn|date=April 2017}} अब्दालिः अल्पकाले उत्तरभारतस्य विजेयता असीत्। परन्तु स्वस्य सेनापतीनाम् सामन्तानाम् वादानुवादम्, वेतनस्य अभावतः सैनिकानाम् असन्तुष्टिः, भारतस्य उष्णवातावरणम्, अन्यमराठासेनायाः लक्षसैनिकानाम् प्रतिकाराय स्वजनरक्षाणार्थम् च दक्षिणतः आगमनस्य किंवदन्ती इत्यादिभ्यः कारणेभ्यः अब्दालिदलं छिन्नं जातम्। {{cn|date=April 2017}} अब्दालिः संग्रामे विजयं प्राप्तवान् किंतु स्वसैन्यस्य तीव्रं नष्टम् जातं, तर्हि सः मराठादलाय शान्तिप्रस्तावम् अप्रेषयत्। इत्यादिभ्यः परिस्थितिभ्यः सः अब्दालिः भारतात् गतवान् किन्तु कदापि न प्रत्यागतवान्। अपगमनात् पूर्वम् भारतस्य सर्वान् शासाकान् रोबर्ट्क्लाइवम् चापि शाह-आलमः सम्राट् इति मन्यताम् इति आज्ञापितवान् सः।<ref name="mohsiniInvasions">{{cite web|url=http://www.afghan-network.net/Culture/ahmadshah.html|title=Invasions of Ahmad Shah Abdali|publisher=afghan-network.net|first=Haroon|last=Mohsini|accessdate=13 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070813210837/http://www.afghan-network.net/Culture/ahmadshah.html|archivedate=13 August 2007 <!--DASHBot-->|deadurl=no}}</ref> नजीबः सम्राजः प्रतिनिधिः इव नियुक्तः अपिच नजीबः मुनीरश्च चत्वारिंशत्लक्ष्यरुप्यकाणि प्रतिसंवत्सरे अब्दालिम् प्रेषयताम् इति आज्ञापितौ।<ref name="mohsiniInvasions" /> उत्तरभारते अब्दालेः इदम् अन्तिमम् युद्धाभियानम् आसीत् यर्हि सीखाः सफल-विप्लवान् कृतवन्तः।<ref>{{cite book|last=MacLeod|first=John|title=The History of India|url=https://archive.org/details/historyofindia0000mcle|year=2002|publisher=Greenwood Press}}</ref>{{Pn|date=April 2017}} युद्धतः लाभः तु अल्पः एव आसीत्। 16-अक्तोबर्मासे 1772 वर्षे सः गान्धारे मृत्युम् गतः। शुजाउद्दौलः अफ़्घान्दले स्वस्य मेलनेन पश्चात्तापम् अन्वाभवत्। स्वजनाः शियावर्गतः आसन् किन्तु अफ़्घान्दले शुन्निवर्गिनः आसन् तर्हि मतभेदः उत्पन्नः। सः सदाशिवाय गुप्तचरैः प्रेषिते पत्रे अफ़्घान्दले मेलनेन पश्चात्तापस्य प्रकटितवान्।{{cn|date=April 2017}} युद्धानन्तरम् फ़ैजुल्लाह्खानाय शिकोहाबादम् अपिच सादुल्लाह्खानाय फ़िरोजाबादम् प्रदत्तम्। नजीबः साधुः शासकः आसीत् किंतु 1770 मरणोत्तरे रोहिल्लराज्यम् ईस्ट्इण्डियाकम्पन्या पराजितम्।{{cn|date=April 2017}} == महत्त्वम् == मराठासाहसम् अब्दालिना प्रशंसितम्।<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/uday-mahurkar-on-lost-marathas-of-third-battle-of-panipat-and-rod-community/1/168513.html|title=The lost Marathas of third battle of Panipat|work=India Today|date=2012-01-12|accessdate=2017-04-05}}</ref> अस्मिन् युद्धे एकस्मिन् दिने एव हताहतस्य संख्या तीव्रास्ति। भारतपाकिस्थानयोः युद्धेभ्यः पूर्वम् जम्बूद्वीपस्य द्वयोः स्थानीयसेनयोः मध्ये युद्धमिदमन्तिममस्ति। स्वराज्यम् रक्षितुम् मुघलाः अफ़्घान्दलस्य आह्वानम् देहलीं प्रति अकुर्वन्। मुघलाः अल्पेषु क्षेत्रेषु एव शासनम् कर्तुम् अशक्नुवन् अपिच सैन्यशक्तिः अतः परम् न्यूना जाता। 1857 वर्षे विफलविप्लवे भागम् अवहत् इति आङ्ग्लैः आरोपितः तदनन्तरम् मुघाल्साम्राज्यम् समाप्तम् जातम्। मराठाविस्तारम् स्थगितम् जातम् अपिच आन्तरिक-वादविवादम् उत्पन्नम्। माधवरावस्य शासनकाले मराठादलं पुनः प्रबलं भूत्वा तथैव 1771 तमे वर्षे उत्तरभारते शासनम् स्थापितवत् देहलीम् पुनर्विजितवत् च। माधावरावस्य निधनात् वादविवादम् पुनरुत्पन्नम् तथा आङ्ग्लैः पराजयम् जातम्, 1818 वर्षे मराठासाम्राज्यस्य समाप्तिः जाता। अस्मिन् काले येषाम् विप्लवस्य कारणेन अब्दालिः युद्धम् आरब्धवान् ताः सीखाः तु अप्रभाविताः आसन्। ते पुनर्विजितवन्तः लाहौरम् (लवपुरम्) पुनरजयत। अब्दालिः मार्च्मासे 1764 वर्षे पुनरागतः किंतु अफ़्घानिस्थाने द्रोहात् सप्ताहद्वायानन्तरम् प्रत्यागतवान्। 1767 वर्षे अपि पुनरागतः किंतु किमपि सङ्घर्षम् जेतुम् अशक्तः आसीत्। स्वस्य सैनिकाः सदा वेतनस्य अभावात् कुप्ताः आसन् तर्हि अब्दालिः पुञ्जाबम् सिखेभ्यः अत्यजत्। 1849 पर्यन्तम् सिखशासनम् अभवत् तत्वर्षानन्तरम् आङ्ग्लशासनम् आसीत्। रड्यार्ड्किप्लिन्गस्य "सिन्धियासह देह्ल्याम्" इति काव्ये इदम् युद्धम् स्मृतम्। मराठाशौर्यप्रदर्शनम् अपि स्मर्तव्यम्। संताजीवाघ्वर्यस्य शवः चत्वारिंशदाधिकम् घातकक्षतैः सह लब्धः। विश्वासरावसदाशिवयोः साहसम् अफ़्घान्दलेनापि प्रशंसितम्।<ref>{{cite web|url=http://www.panipatrefinery.net/left.asp?mSection=General|title=Walking the streets of Panipat|last=Rao|first=S|publisher=Indian Oil News|accessdate=8 April 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080428055719/http://www.panipatrefinery.net/left.asp?mSection=General|archivedate=28 April 2008 <!--DASHBot-->|deadurl=yes}}</ref> == सन्दर्भाः == {{reflist|30em}} == अन्यलेख्यानि == * H. G. Rawlinson, ''An Account Of The Last Battle of Panipat and of the Events Leading To It,'' Hesperides Press (2006) {{ISBN|978-1-4067-2625-1}} * [[Vishwas Patil]], ''Panipat"&nbsp;– a novel based on the 3rd battle of Panipat, Venus (1990)'' * Uday S. Kulkarni, A Non Fiction book – 'Solstice at Panipat – 14 January 1761' Mula-Mutha Publishers, Pune (2011). {{ISBN|978-81-921080-0-1}} An Authentic Account of the Campaign of Panipat. * Third Battle of Panipat by Abhas Verma {{ISBN|9788180903397}} Bharatiya Kala Prakashana == बहिःस्थाः जालपृष्ठाः == {{Sister project links|Battle of Panipat (1761)}} * [http://archaeologyharyana.nic.in/pic13.html Panipat War memorial Pictures] * [http://panipat.nic.in/home.htm District Panipat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629193110/http://panipat.nic.in/home.htm |date=29 June 2007 }} * [http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume12/airavat.html#1 Was late mediaeval India ready for a Revolution in Military Affairs? Part II Airavat Singh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131120031844/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume12/airavat.html#1 |date=20 November 2013 }} * [http://www.4dw.net/royalark/Afghanistan/durrani1.htm Detailed genealogy of the Durrani dynasty] * [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00maplinks/colonial/joppenlate1700s/joppenlate1700s.html Historical maps of India in the 18th century] {{Navboxes|list={{Durrani Empire}} {{MarathaEmpire}}}} {{Mughal Empire|state=expanded}} {{Use dmy dates|date=February 2011}} {{DEFAULTSORT:Panipat (1761), Battle of}} [[वर्गः:मराठासाम्राज्यम्]] [[वर्गः:Battles involving the Mughal Empire]] [[वर्गः:Conflicts in 1761]] [[वर्गः:Battles involving the Durrani Empire]] [[वर्गः:Battles involving the Indian kingdoms]] [[वर्गः:Panipat]] [[वर्गः:Rohilla]] [[वर्गः:Battles of the Early Modern era]] [[वर्गः:भारतस्य इतिहासः]] [[वर्गः:१७६१]] [[वर्गः:1760s in the Durrani Empire]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:परिशीलनीयानि]] [[वर्गः:हरियाणाराज्यस्य इतिहासः]] sjvvggevgpclgj0j2klasf4r9dk1zi9 0 63155 502053 495159 2026-11-08T02:31:42Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502053 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ग्राम | native_name = पैग्राम | state_name = [[उत्तरप्रदेशराज्यम्]] | district =[[मथुरामण्डलम्]] | area_total = | area_magnitude = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | area_telephone = 91 | postal_code = | unlocode = | vehicle_code_range = UP 85 | website = | footnotes = }} ''' पैग्राम ''' [[भारत|भारतस्य]] [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशे]] काचित् नगरी अस्ति । पैग्राम देहलीतः १०० कि.मी. दूरे अस्ति । अत्र अनेके देवालयाः सन्ति । श्री नागाबाबास्य मन्दिरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । एतत् प्रार्थनामन्दिरम् इत्यपि प्रसिद्धमस्ति । पैग्राम ४०कि.मी. दूरे वृन्दावनम् अस्ति । अत्रैव श्रीकृष्णः बाल्ये वेणुवादनं विविधलीलाः च प्रदर्शितवान् ।<Ref> {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911155615/http://wikiedit.org/India/Paigaon/74643/ |archivedate=2018-09-11 |title=पैगाँव-सामान्य ज्ञान |url=http://wikiedit.org/India/Paigaon/74643/ |access-date=2018-07-22 |deadurl=yes}} </ref> == सन्दर्भः == {{Reflist}} [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यम्]] [[वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] tp990grnokucgg1suvfrkxdwm0kmk8r 0 67958 502037 477736 2026-11-08T01:26:43Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502037 wikitext text/x-wiki {{stub}} '''तेनालीमहापरीक्षा''' नाम्ना संस्कृतशास्त्रेषु काचित् विशेष-महापरीक्षा विद्यते। इमां परीक्षाम् उत्तरीतुं सप्तानां वर्षाणां अध्ययनं करणीयं भवति। [[चित्रम्:Priyavrat Patil.jpg|thumb|200px|right|१६ वर्षे तेनाली परीक्षाम् उत्तीर्णवान् प्रियव्रतपाटीलः]] ==इतिहासः== तेनालीग्रामे आञ्जनेयशर्मा इति विद्वान् [[शृङ्गेरी|शृङ्गेर्याः]] महागणपतिवाक्यार्थसभाम् अपश्यत्। तत्र महान्तः विद्वांसः वाक्यार्थान् प्रस्तुवन्ति, तादृशानां विदुषां निर्माणाय काचित् व्यवस्था कल्पनीया इति कृत्वा १९९४ तमे वर्षे तेनाली परीक्षां स्वगृहे एव आरब्धवान्। पूर्वं तेनालीनगरं विदुषाम् आवासस्थानम् आसीत्। परन्तु तेनालीपरीक्षायाः आरम्भसमये केवलं त्रयः एव विद्वांसः ग्रामे आसन्। एतत्कारणतः शास्त्रपरम्परायाः रक्षणार्थं तेनालीपरीक्षा आरब्धवान्। ==स्वरूपम्== [[न्यायदर्शनम्|न्यायः]], [[अद्वैतवेदान्तः]], [[वेदभाष्यकाराः|वेदभाष्यम्]], [[व्याकरणम्]] इत्यादिषु शास्त्रेषु तेनाली परीक्षा चाल्यते<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191114044808/https://www.organiser.org/Encyc/2019/9/12/Everyone-should-strive-to-learn-and-preserve-ancient-Bharatiya-knowledge-Priyavrata-Patil-.html |archivedate=2019-11-14 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.organiser.org/Encyc/2019/9/12/Everyone-should-strive-to-learn-and-preserve-ancient-Bharatiya-knowledge-Priyavrata-Patil-.html |access-date=2019-09-12 |deadurl=yes}}</ref>। परीक्षायां चतुर्दश ग्रन्थाः निर्दिष्टाः भवन्ति। कस्यचित् गुरोः सविधे शास्त्राध्ययनं छात्रः कुर्यात्। प्रतिषण्मासम् परीक्षाः प्रवर्तन्ते। परीक्षा लिखितरूपेण, मौखिकरूपेण च भवति। तत्र उत्तीर्णतायै उभयत्र पञ्चाशत् प्रतिशतम् अङ्काः प्राप्तव्याः। प्रतिपरीक्षं पूर्वतनपरीक्षायाः अपि पाठ्यक्रमात् प्रश्नाः क्रियन्ते।<ref name = "विश्ववाणी">[http://epaper.vishwavani.news/admin/Publish/big-thumbnails/Vishwavani-BNG-BNG-10092019-06.gif तेनालीमहापरीक्षाविषयकः पत्रिकालेखः]</ref> ==कञ्चीमठतः परीक्षाचालनम्== आरम्भिकवर्षेषु दानिनां साहाय्येन परीक्षा चाल्यते स्म। परन्तु २००६ तमे वर्षे परीक्षाचालने धनाभावः उत्पन्नः। तदानीं काञ्चीमठेन परीक्षाचालनस्य उत्तरदायित्वं स्वीकृतम्। परीक्षायाम् उत्तीर्णेभ्यः प्रमाणपत्रम्, पुरस्कारधनराशिः च काञ्चीमठपक्षतः एव दीयते। अन्तिमा महापरीक्षा काञ्चीमठे एव क्रियते। श्रीकञ्चीवेदान्तशास्त्रसभा इति नाम्ना अपि तेनालीपरीक्षा उच्यते<ref name = "विश्ववाणी"/>। ==उत्तीर्णपरीक्षाः== तेनालीपरीक्षारीक्षायाम् उत्तीर्णाः शास्त्ररत्नबिरुदेन सम्मान्यन्ते। अनेके विद्वांसः तेनालीपरीक्षाम् उत्तीर्य स्वशास्त्रम् अध्यापयन्ति। २०१९ तमे वर्षे १६ वर्षीयः प्रियव्रतपाटीलः<ref>https://www.samskritpromotion.in/the_making_of_priyavrata</ref> तेनालीमहापरीक्षाम् उत्तीर्णवत्सु कनिष्ठतमवयाः वर्तते।<ref>https://navbharattimes.indiatimes.com/state/other-states/bangalore/chennai/know-what-is-tenali-exam-16-year-old-priyabrata-passed-and-made-pm-narendra-modi-his-fan/articleshow/71045749.cms</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=cdj448UROK8&feature=youtu.be</ref> ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:संस्कृतशिक्षणम्]] kd1o1ul5iyk28fd9xd2bm2an7sti7jl 0 68134 502033 486823 2026-11-08T00:52:21Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502033 wikitext text/x-wiki जांबुडा(ગુજરાતી-જાંબુડા)(English-jambuda) गुजरातराज्यस्य जामनगर मण्डले स्थितं, कालिंद्रीनद्याः तीरे  ग्राम: अस्ति। ग्रामस्य वर्तमानं यथा उज्ज्वलमस्ति, तथैव भूतकालोपि आसीत् । ग्रामस्य  विकासे गढ़वी समुदायस्य विशेष: प्रदानम अस्ति।जांबुड़ाग्रामे बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति, यथा-चापलमाता मंदिरम्, शंकरवाडी मंदिरम्, खोड़ीयारमाता मंदिरम्, उधानम्, हिंगालाजमाता मंदिरम् , राम मंदिरम्, कृष्ण मंदिरम्, पुस्तकालयम्, इति। ग्रामस्य जनसंख्या : ३५०८ अस्ति। ग्रामे 'प्रधान मंत्री आदर्श ग्राम योजना:' सुचारू प्रचलति'<ref>{{cite web|url=https://www.akilanews.com/Saurashtra_news/Detail/2016-02-04/43253/|title=Adarsh gram article akila newspaper|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190925182055/https://www.akilanews.com/Saurashtra_news/Detail/2016-02-04/43253/|archivedate=2019-09-25|access-date=2019-09-25|deadurl=yes}}</ref> == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[नरेन्द्र मोदी]] * [[पृथ्वीराज चौहान]] * [[भारतस्य राष्ट्रपतयः]] [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य ग्रामाः]] [[वर्गः:गुजरातराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] fkegq30rnmlf9kuy2ame7cvvt98dqtc 0 70092 502088 494820 2026-11-08T05:03:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502088 wikitext text/x-wiki एषा सार्कः साहित्यप्रशस्तिः दक्षिण एशिया कृतां साहित्यक्षेत्रीयाम् विशिष्ठ सिद्धिम् अभिलक्ष्य दीयते ।<ref>[http://www.foundationsaarcwriters.com/literature/saarc-literary-awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103223413/http://www.foundationsaarcwriters.com/literature/saarc-literary-awards |date=2013-11-03 }} FOSWAL Website</ref><ref>[http://www.hindustantimes.com/lifestyle/books/five-writers-honoured-at-saarc-literature-festival/article1-1024426.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110215810/http://www.hindustantimes.com/lifestyle/books/five-writers-honoured-at-saarc-literature-festival/article1-1024426.aspx |date=2013-11-10 }} Five Writers honoured at SAARC Litearure Festival, Hindustan Times March 11, 2013</ref><ref>[http://www.saarc-sec.org/Apex-and-Recognised-Bodies/14/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530142634/http://saarc-sec.org/Apex-and-Recognised-Bodies/14/ |date=2013-05-30 }} Official website of SAARC:Apex and Recognized Bodies</ref> <ref>[http://news.oneindia.in/२००७/03/30/mahashweta-devi-to-get-saarc-literary-award-1175266266.html Mahasweta Devi to get SAARC Literary Award]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Oneindia.in March 30, २००७</ref> ==सार्कः साहित्यप्रशस्त्या पुरस्कृताः== [[File:Recipients of SAARC Literary Award 2015.JPG|thumb|सन् २०१५ स्य पुरस्कृताः]] {| class="wikitable" <!-- Please add links to authors page as well --> |- ! वर्ष ! कवि\लेखक ! राष्ट्रियता |- | 2018 | नाजिबुल्लाहः मनालाई<ref>{{Cite web|url=http://saarcculture.org/2018/01/25/saarc-literary-award-and-ceremony/|title=SAARC Literary Award and Ceremony 2018|website=saarcculture.org|language=en-US|access-date=2018-03-08|accessdate=2020-02-28|archive-date=2018-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308231721/http://saarcculture.org/2018/01/25/saarc-literary-award-and-ceremony/|deadurl=yes}}</ref> | [[अफगानिस्तान]] |- | २०१५ | [[सीताकान्त महापात्र]] | [[भारत]] |- | २०१५ | [[सेलिना हुसेन]] <ref>{{cite web|url=http://www.thedailystar.net/selina-hossain-wins-saarc-lit-award-64230|title=Selina Hossain wins Saarc Lit Award|date=11 February 2015|publisher=|accessdate=18 December 2016}}</ref> | [[बाङ्गलादेशः]] |- | २०१५ | [[सुमन पोखरेल]] | [[नेपाल]] |- | २०१५ | निसार अहमद चौधरी | [[पाकिस्तान]] |- | २०१५ | आर्यन अरुण | [[अफगानिस्तान]] |- | २०१४ | तरन्नुम रियाज <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241215065925/http://www.savalt.com/2014/saarc-literary-award-goes-to-riyaz/ |archivedate=2024-12-15 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.savalt.com/2014/saarc-literary-award-goes-to-riyaz/ |access-date=2020-02-28 |deadurl=yes}}</ref> | [[भारत]] |- | २०१३ | [[सुमन पोखरेल]] <ref>{{cite web|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/|title=Read online latest news and articles from Nepal.|publisher=|accessdate=18 December 2016}}</ref> | [[नेपाल]] |- | २०१३ | [[अभय के]]<ref>[http://www.भारतtimes.com/lifestyle/art-and-culture/diplomat-abhay-kumar-wins-saarc-prize-66518.html Diplomat Abhay Kumar wins SAARC Prize]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} भारतtimes.com March 13, 2013</ref> | [[भारत]] |- | २०१३ | फहरिन चौधरी | [[पाकिस्तान]] |- | २०१३ | अब्दुल खालिक रशिद<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.afghanembassy.in/en/the-embassy/sections/consular-affairs?id=276 |accessdate=2020-02-28 |archive-date=2020-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228042007/http://www.afghanembassy.in/en/the-embassy/sections/consular-affairs%3Fid%3D276 |deadurl=yes }}</ref> | [[अफगानिस्तान]] |- | २०१३ | दया दिशानाइके | [[श्रीलङ्का]] |- | 2012 | [[Fakrul Alam]]<ref>{{cite web|url=https://books.google.com.np/books?id=DUgsAwAAQBAJ&pg=PR14&lpg=PR14&dq=saarc%20literary%20award&source=bl&ots=iSCrhKCGRh&sig=nXbmMY8UX5T48KEGNsT1jQ50UJE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjdiojkj63NAhXIKY8KHUiGC6U4HhDoAQghMAE#v=onepage&q=saarc%20literary%20award&f=false|title=Being Bengali: At Home and in the World|first=Mridula Nath|last=Chakraborty|date=26 March 2014|publisher=Routledge|accessdate=18 December 2016|via=Google Books}}</ref> | [[बाङ्गलादेशः]] |- | 2012 | आयशा जी खान<ref>{{cite web|url=http://www.siasat.pk/forum/showthread.php?115664-quot-The-Three-R-s-quot-by-Ayesha-Zee-Khan-The-Saarc-Literary-award-2012-Winner|title="The Three R's" by Ayesha Zee Khan-The Saarc Literary award 2012 Winner|publisher=|accessdate=18 December 2016|archive-date=9 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809032351/http://www.siasat.pk/forum/showthread.php?115664-quot-The-Three-R-s-quot-by-Ayesha-Zee-Khan-The-Saarc-Literary-award-2012-Winner|deadurl=yes}}</ref> | [[पाकिस्तान]] |- | २०११ | इब्राहिम वाहिद <ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6XjusVJMS_8|title=Ibrahim Waheed (Ogaru) receives SAARC Literary Award (30 mar 2011)|first=|last=mnbcone|date=31 March 2011|publisher=|accessdate=18 December 2016|via=YouTube}}</ref> | [[मालदिप्स]] |- | २०११ | सैयद अख्तर हुसैन अख्तर (मरणोपरान्त) | |- | २०१० | [[अभि सुवेदी]] | [[नेपाल]] |- | २०१० | [[हमिद मीर]] | [[पाकिस्तान]] |- | २०१० | [[मार्क टेली]] | [[भारत]] |- | २०१० | टिन टिन विन | |- | २००९ | [[जयन्त महापात्र]] | [[भारत]] |- | २००९ | [[उदय प्रकाश]] | [[भारत]] |- | २००९ | [[कमाल खान]] | |- | २००७ | [[महाश्वेता देवी]] | [[भारत]] |- | २००६ | [[गणेश नारायनदाश देवी]] | [[भारत]] |- | २००६ | [[मैत्रेयी पुष्पा]] | [[भारत]] |- | २००६ | [[जाहिदा हिना]] | |- | २००६ | [[लक्ष्मण गायकवाड]] | भारत |- | २००६ | [[टिशा अबेयेकारा]] | [[श्रीलङ्का]] |- | २००१ | [[शमसुर रहमान]] | [[बाङ्गलादेशः]] |} ==उल्लेखाः== {{reflist|2}} [[वर्गः:सामाजिकपुरस्काराः]] [[वर्गः:साहित्यपुरस्कारभाजः]] pnqd7jo71ndnz141rpaebwmwm7e6ktf 0 70158 502004 501873 2026-11-07T22:50:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502004 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = इटहरी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Itahari,_Sunsari.jpg |image_caption = इटहरी उपमहानगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = नक्सामा इटहरी उपमहानगरपालिकाको स्थान |coordinates = {{coord|26|39|47|N|87|16|28|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|Nepal}} |subdivision_type1 = [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुनसरीमण्डलम्]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक|archive-date=2026-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260306084453/https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|deadurl=yes}}</ref> |government_type = इटहरी उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हेमकर्ण पौडेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सङ्गीताकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|deadurl=yes}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = इटहरी |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = उपमहानगरपालिका |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] र [[हाँसपोसा]] |established_title5 = सम्मिलित (मिति) |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 93.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=13&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 197241 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_rank = २औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१२औँ (नेपाल) |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = धर्मावलम्बी |population_blank2 =[[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालस्य प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = पत्रमञ्जुषा संकेत |postal_code = ५६७०५ |area_code = ०२५ |blank_name = |blank_info = |website =[http://itaharimun.gov.np/ itaharimun.gov.np] |footnotes = }} '''इटहरी उपमहानगर''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]] स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> एषा उपमहानगरपालिकाः [[नेपालम्| नेपाल]]स्य [[कोशी प्रदेशः]] [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरीमण्डले]] स्थितम् [[उपमहानगरपालिका]] अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> पूर्वनेपाले वाणिज्यिकं परिवहनं च केन्द्रम् [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] तः दक्षिणदिशि [[विराटनगर|विराटनगर महानगरम्]] इत्यस्य उत्तरदिशि च स्थितम् अस्ति । <ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/itihaasmaa-itthrii-saarvjnik-184841 |title='इतिहासमा इटहरी' सार्वजनिक |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> नेपाल सर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः १६ मङ्गसीर, २०७१ इटहरी उपमहानगरम् इति घोषितम्। पूर्वतन [[एकम्बा|एकम्बा]], [[खनार]], [[पकाली]], [[हांसपोसा]] च ग्रामविकाससमितयः समाविष्टाः इयं नगरं निर्मितं। <ref>{{Cite web |url=https://www.blastkhabar.com/news/2018/06/25/85710.html |title=प्रदेश एकमा चम्किदै इटहरी |website=ब्लाष्ट खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। अत्र विभिन्नजातीयधर्मसंस्कृतिजनाः निवसन्ति । मुख्य इटहरि [[थारु जाति|थारु]] [[ब्राह्मण|ब्राह्मण]], [[क्षत्रीय]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[तामाङ जाति|तामङ]], मुसहर, [[मुस्लिम]] तथा इटहरी उपमहानगरपालिका, यत्र मुख्यसमुदायाः निवसन्ति, [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[थारु भाषा|थारु]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[राईभाषा|राई]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बू]], [[तामाङ भाषा|तामाङ्ग]], [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]] तथा [[नेवारी भाषा|नेवारी]] इति भाष्यते। तथापि मुख्यभाषा सम्पर्कभाषा नेपाली प्रचलति। ==नामकरण== [[महेन्द्रराजमार्ग]] उद्घाटनस्य अनन्तरं पूर्वीनेपालस्य संगमस्य च अनन्तरं इटहरी-नामकम् अस्य क्षेत्रस्य आदिवासीनां [[थारुजाति|थारु]] जनानां भाषात् उत्पन्नम् इति स्थानीय मते। अस्मिन् स्थाने प्राचीनकालात् एव इष्टकानां प्रयोगः विविधप्रयोजनानां कृते भवति स्म, ततः [[राणा शासनकाल|राणाशासनम्]] उत्तरार्धे इष्टकाकाष्ठैः निर्मितं 'तुरुङ्ग' (अपराधिनः पादौ मोजायां स्थापयित्वा दण्डयितुं यन्त्रम्) निर्मितम् आसीत् देशीये [[थारुभाषा|थारुभाषा]] इष्टकाः 'इत्' इति, काष्ठकारागाराः 'हरि' इति कथ्यन्ते । 'इटहरि' इति नाम 'इट'+'हरि' इति संयोगात् निष्पन्नम् ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/pradesh/127971 |title=प्रदेशको राजधानी बन्न योग्य इटहरी |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://purbelinews.com/pradesh/127971 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> == इतिहास== वि.सं. २०५४ नगरस्य प्रथम निर्वाचनम् अभवत्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/85704-85704 |title=इटहरीका पहिलो मेयर प्रदेशसभामा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/new-story/16383/ |title=हत्या गरिएका पतिको सपना पूरा गर्न उपमेयरमा उठिन् रायमाझी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> इतपरं वि.सं. २०७४, २०७९ वर्षे उपमहानगरस्य स्थानीय तहको निर्वाचनम् नूतन नेतृत्वं निर्वाचितम्<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74743-74743 |title=इटहरी उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/17587/2017/11/6/election/bZHbxQ7oEJ |title=इटहरीको नेतृत्व एमालेको पोल्टामा, द्वारिकलाल चौधरी मेयरमा विजयी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref>। == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इटहरी उपमहानगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नूतन वडा !! समाविष्ट पूर्वतन क्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हाँसपोसा]] (१,३,९) || १०,६४१ || ४.३३ || २४५७.५१ |- | २ || इटहरी (२) || १९,५९४ || ११.७९ || १६६१.९२ |- | ३ || इटहरी (३) || ६,५४८ || १२.४१ || ५२७.६४ |- | ४ || इटहरी (४) || १९,५१२ || ३.०५ || ६३९७.३८ |- | ५ || इटहरी (५) || २१,२३३ || ३.०२ || ७०३०.७९ |- | ६ || इटहरी (१) || ७,२५९ || ०.४५ || १६१३१.११ |- | ७ || इटहरी (६) || ६,००४ || ३.४८ || १७२५.२९ |- | ८ || इटहरी (७) || १२,३२० || ३ || ४१०६.६७ |- | ९ || इटहरी (८) || ९,१९९ || १.४८ || ६२१५.५४ |- | १० || [[खनार]] (१-३) || ६,७७९ || ३.३२ || २०४१.८७ |- | ११ || [[खनार]] (७-९) || ५,०७३ || ४.१९ || १२१०.७४ |- | १२ || [[खनार]] (४) || ४,८७० || २.०२ || २४१०.८९ |- | १३ || [[खनार]] (५-६) || ९,९३७ || ३.६७ || २७०७.६३ |- | १४ || इटहरी (९) र [[एकम्बा]] (८-९) || ६,२६६ || ७.६५ || ८१९.०८ |- | १५ || [[एकम्बा]] (१,५-७) || २,९४० || ४.५८ || ६४१.९२ |- | १६ || [[एकम्बा]] (२-४) र [[पकली]] (६-८) || ९,३०९ || ८.५१ || १०९३.८९ |- | १७ || [[पकली]] (३-५) र [[हाँसपोसा]] (७-८) || १२,१०७ || ४.९४ || २४५०.८१ |- | १८ || [[पकली]] (१-२,९) || ५,३१० || ६.८५ || ७७५.१८ |- | १९ || [[हाँसपोसा]] (४-६) || ९,२४२ || ३.१८ || २९०६.२९ |- | २० || [[हाँसपोसा]] (२) || १३,०९८ || १.८७ || ७००४.२८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''कूलयोग''' || '''१,९७,२४१''' || '''९३.७९''' || '''२१०३.०१''' |} ==भूगोल== आहत्य ९३.७८ वर्गकिलोमीटर क्षेत्रे विस्तृते समुद्रतलात् ११६ तः १६४ मीटर यावत् ऊर्ध्वता च स्थितस्य इटहरी-नगरस्य ३० हेक्टर-अधिकभूमिषु विस्तृताः आवासीय-व्यापारिकक्षेत्राणि सन्ति । भौगोलिकदृष्ट्या इटहरी-नगरं समतलभूभागे स्थितम् अस्ति । [[कोशीजलबन्धः]] २० किलोमीटर् दूरे अस्ति । [[धरान उपमहानगरनगरपालिका| धरान उपमहानगरनगरम्]] इटहरीतः उत्तरदिशि १२ किलोमीटर् दूरे, दक्षिणदिशि [[विराटनगरमहानगरम्]] २२ किलोमीटर् दूरे स्थितानि। ==जनसंख्या== द्वादश राष्ट्रीयजनगणना, २०७८ अनुसारं कुलजनसंख्या १,९७,२४१ अस्ति तथा च अत्र ५०,३५० गृहाणि सन्ति ।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==धार्मिक केन्द्र== इटहरी नगरीयक्षेत्रे कृष्णप्रणामीमन्दिरं, राधाकृष्णमन्दिरं, मानवधर्मसेवासमितिः, थारुबिचुधामीग्रामथान्, कचनामहादेवः, राजदेवी, सुन्दरदेवी, जौडीमन्दिरं,शिवमन्दिरं, दक्षिणकालीमन्दिरं, मनकामनामन्दिरं च सन्ति । इटहरी-नगरस्य स्वकीयः अद्वितीयः विशेषः अस्ति, यत्र [[दशहरा|दशैं]], [[भातृपूजा|भाई टीका]], [[तीज]], [[जितिया]], [[समाचकेवा]], [[तिला संक्रांति]], [[सिरुवा पर्व]], [[होली]], [[कृष्णजन्माष्टमी]] इत्यादयः उत्सवाः सन्ति। बुद्धपूर्णिमा, [[ल्होसार|ल्होसार]], [[छैठ]], [[राम नवमी]], [[ईद उल फितर|ईद]], बकरईद एवं [[रमजान]] अपि कानिचनजनाः आचरन्ति। == मौसम == इटहरी-नगरस्य तापमानं शीतऋतौ १०-१८ डिग्री सेल्सियस्, उष्णऋतौ ३०-४२.३ डिग्री सेल्सियस् च भवति । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{सुनसरी मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] o7yb2a5lksay4e4bo4evu40oegqtabq 0 72934 502011 493662 2026-11-07T23:21:56Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502011 wikitext text/x-wiki [[File:बसवनगुडिप्रदेशे विद्यमानः वृषभदेवालयः.jpg|right|thumb|बसवनगुडिप्रदेशे विद्यमानः वृषभदेवालयः]] कार्तीकमासस्य अन्तिमे सोमवासरे कर्णाटकराज्यस्य बेङ्गलूरुनगरस्य "सुङ्केनहल्लि" इति नाम्ना परिचिते "बसवनगुडी"प्रदेशे परम्परानुसारेण कलायोत्सवः प्रतिवर्षं प्रचलति। ’बसवनगुडि’ नाम ’वृषभमन्दिरम्’ इति । अत्र वृषभस्य महान् देवालयः अस्ति । एतस्मिन् अवसरे अस्मिन् विशाले वृषभमन्दिरे वृषभस्य विशेषपूजां पुष्पालङ्कारं च कृत्वा सर्वेभ्यः भक्तेभ्यः निःशुल्कं कलायान् प्रसादरूपेण यच्छन्ति । देवालयस्य प्राङ्गणे एव प्रसादसेवनं वराय इति भक्तानां विश्वासः अस्ति । एतस्मात् पूर्वं, देवालयस्य पुरतः विशेषेण निर्मिते मण्डपे साङ्केतिकरूपेण कलायानां तुलनां कृत्वा भक्तेभ्यः संविभज्यन्ते । बेङ्गलूरुजनाः सङ्गणकतन्त्रज्ञानक्षेत्रे उच्चस्थाने सन्तः अपि स्वसम्प्रदायान् सम्यक् आचरन्ति । ==व्युत्पत्तिः== ''कडलेकायि परिषे'' इत्येषः कन्नडभाषाशब्दः यस्य अर्थः भवति कलायोत्सवः इति । [[कलायोत्सवः <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.karnataka.com/festivals/groundnut-festival.html |accessdate=2020-12-07 |archive-date=2012-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126202640/http://www.karnataka.com/festivals/groundnut-festival.html |deadurl=yes }}</ref> ==मनोरञ्जनकार्यक्रमाः== [[File:कलायोत्सवे पूजितः अलङ्कृतः वृषभः.jpg|right|thumb|कलायोत्सवे पूजितः अलङ्कृतः वृषभः]] उत्सवे अस्मिन् न केवलं कलायानां विपण्यः अपि च दोला, बृहत्-चक्रक्रीडा इत्यादीनि अपि भवन्ति। उत्सवे केचन भक्तिभावेन, केचन क्रीडादिभिः च हर्षम् अनुभवन्ति । अन्ये केचन अभरणानां, मेलायां विशेषेण उपलभ्यमानानां वस्तूनां क्रयणकार्ये मग्नाः भवन्ति । बेङ्गलूरुनगरं परितः स्थिताः कलायकृषकाः स्वस्वकलायकृषिं बसवदेवाय (वृषभदेवाय) समर्प्य श्रमस्य फलं प्राप्तुं मार्गाणां पार्श्वे कलायराशिं स्थापयित्वा विक्रयणं कुर्वन्तः भवन्ति। ==पौराणिकीकथा== [[File:कलायोत्सवस्य दृश्यम्.jpg|right|thumb|कलायोत्सवस्य दृश्यम्]] बेङ्गलूरुनगरस्य बसवनगुडिप्रदेशं परितः होसकेरेहल्लि, गुट्टाल्लि, मावल्लि, दासरहल्लि इत्यादयः ग्रामाः आसन् । एतेषु सर्वेषु प्रदेशेषु कलायस्य एव कृषिः क्रियते स्म । प्रति पौर्णिमायां वृषभः आगत्य कृषिकाणां श्रमेण प्रवृद्धान् कलायान् खादन्ति स्म। एकदा जागृताः कृषिकाः तं वृषभं ग्रहीतुं प्रयत्तवन्तः । किन्तु सः वृषभः वेगेन धावित्वा एकस्य गिरेः उपरि अदृश्यतां गतः । अनन्तरं गिरौ शिलारूपं प्राप्य स्थीतं तं वृषभं दृष्ट्वा कृषिकाः आश्र्चर्यचकिताः अभवन् । न केवलं तावत् । अग्रे सः शिलावृषभः बृहदाकारेण वर्धितः । एषः शिलावृषभः अत्रत्यः महान् वृषभः (बसवः) । अस्त्रैः ये जनाः वृषभं प्रहृतवन्तः आसन् ते इमं शिलावृषभं दृष्ट्वा चकिताः अभवन् । ईश्वरस्य वाहनं नन्दिः एव एषः वृषभः इति मत्वा भक्त्या नमस्कृतवन्तः। ईश्वरः अस्माकं रक्षणाय एव स्वस्य वाहनं प्रेषितवान् अस्ति इति चिन्तितवन्तः। तं पूजितुम् आरब्धवन्तः । वृषभः स्वस्य प्रियं कलायं खादति स्म । वयं तत् स्थगयितुं वृथा प्रयत्नं कृतवन्तः इति पश्चात्तापम् अनुभूतवन्तः। तदर्थं प्रथमं कररूपेण तस्मै कृषिं समर्प्य विक्रयणम् आरभ्यन्ते । ईश्वरः एव कृषिं रक्षति इति विश्वसन्ति । तस्य देवालयम् अपि निर्मितवन्तः । अनन्तरं १५३७ तमे वर्षे बेङ्गलूरुनगरनिर्मार्त्रा केम्पेगौडमहोदयेन दक्षिणभारतशैल्या मन्दिरस्य पुनर्निर्माणं कृतम् । अतः प्रतिवर्षम् अन्तिमे कार्तीकसोमवासरे कृषकाः कलायानां राशिम् अत्र स्थापयन्ति। बसवं (वृषभं) "यावत् इच्छति तावत् खादतु " इति प्रार्थयन्ति । एषः सम्प्रदायः बहुभ्यः वर्षेभ्यः आचर्यते । भक्ताः अपि कलायान् क्रीत्वा वृषभाय समर्पयन्ति । <ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/deccanherald/nov20/metro15.asp |title=कलायोत्सवः }}</ref>एषः शिलावृषभः वर्धमानः एव भवति स्म । अतः तस्य शिरसः उपरि एकं कीलं स्थापितवन्तः। तदनन्तरं तस्य वर्धनं स्थगितम् । सः कीलः त्रिशूलरूपेण अस्ति ।<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826094709/http://www.bangalorewaves.com/viewerarticles/bangalorewaves-viewers-article-details.php?val1=271 |archivedate=2019-08-26 |title=सर्वजनतोषकः कलायोत्सवः |url=http://www.bangalorewaves.com/viewerarticles/bangalorewaves-viewers-article-details.php?val1=271 |access-date=2016-11-28 |deadurl=yes}}</ref> ==विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः कलायः== चिन्तामणी, श्रीनिवासपुरः, कोलारः, चिक्कबल्लापुरः,मागडी, मण्ड्य, मैसूरु, तुमकूरु, कुणिगल् - एवं विविधैः भागैः कृषकाः कलायान् आनयन्ति । तमिलुनाडु, अन्ध्रप्रदेशराज्यस्य कृषकाः अपि अस्मिन् उत्सवे भागं वहन्ति । उत्सवं प्रति आगताः सर्वे अपि जनाः किञ्चित् वा कलायान् क्रीणन्ति । एतेन कृषिकाः लाभान्विताः भवन्ति । ==काव्येषु उल्लेखः== शतावधानिना रा गणेशवर्येण रचिते ऋतुकल्याणम् इति काव्ये कलायोत्सवस्य उल्लेखः कृतः दृश्यते । यथा - <poem>बसवनगुडिकेन्द्रे नन्दिनो मन्दिराग्रे प्रतिशरदमुपात्तं कान्त कालाय्यपर्व । अनुभव नगरेऽपि ग्रामसीम्नः प्रमोदं त्वमहमिव सुधारुट्साक्षिकं च प्रकामम् ॥ अलमलमयि कृत्वा श्लाघनं पर्वणोऽस्य प्रतिमुहुरतिवेलं दूषितं निर्मलत्वम् । जनपद इव नेत्रा दूरदृष्टिच्युतेन प्रकटपरिसरेऽस्मिन् स्फूर्जितेन क्षणेन ॥ भर्जितानां कलादानां समुद्गं पाणिना वहन् । अट क्षणे मया सार्थं स्मारयं बाल्यविक्रमम् ॥ कलायोत्सवः कोषमोषोत्सवाख्यां वहत्येव मुग्धे क्वबाल्यस्मृतिस्ते । मिलद्बालका अत्र लुण्टाकलीलाः खलन्तीत्यलं विस्तरेणप्रणीय ॥<ref>{{cite book| last=आर् गणेशः|first=शतावधानी|title=ऋतुकल्याणम्| year=2020|page=67}}</ref></poem> == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[नरेन्द्र मोदी|नरेन्द्रमोदी]] * [[राष्ट्रपतिभवनम्]] * [[देहली]] ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] 0xz0g03ofdexxdva8bm4cwdrenv65oy 0 74673 502090 495085 2026-11-08T05:09:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502090 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Chapter 103, Al-Asr (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|सूरा अल-अस्र]] '''सूरा अल-अस्र''' ({{Lang-ar|العصر}} سورةر  अर्थाद् ''अपराह्न, अन्तक्षण'') [[कुरान्|कुरआन]] शास्तस्य त्र्यधिक शततम अध्यायः अपि च द्वितीय कनिष्ठ अध्यायः अस्ति। अस्य त्रय अयाताः भवति। [[Image:Opened Qur'an.jpg|thumb|कुरआण, इस्लामस्य अन्तिमशास्त्रः]] == मूलपाठस्य लिप्यन्तरण == '''بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ''' विसमिल्लाहिर राहमानिर राहीम '''وَٱلْعَصْرِ''' ओयाल असर। '''إِنَّ ٱلْإِنسَٰنَ لَفِى خُسْرٍ''' इन्ना आलइंसाना लाफी खुसर '''إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلْحَقِّ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلصَّبْرِ''' इल्ला अल्लाजीना आ'मानू ओया आ'मिलुस सोलिहाती ओयात्ता ओयासाओ विल हक़् ओयात्ता ओयासाओ विस्सवर<ref>https://myislam.org/surah-al-asr/</ref> === अर्थ === ''परमकृपामयस्य अपारदयाधारस्य अल्लाहस्य नामनि'' ''१. शपथः अपराह्नस्य।'' ''२. मनुष्यः एव क्षतिग्रस्थे भवति।'' ''३. ते विना ये विश्वसिन्ति कुर्वन्ति च उत्तमम् अपि च उपदिशन्ति सत्यस्य धैर्यस्य च।''<ref>https://www.islamicfinder.org/quran/surah-al-asr/?translation=hindi-muhammad-farooq-khan-and-muhammad-ahmed</ref> == पश्यन्तु च == * [[सूरा अल-इखलास]] * [[सूरा अल-नास]] * [[सूरा अल-फतिहा]] ==सन्धर्भानि== [[वर्गः:कुरआनस्य अध्यायाः]] <references />[https://web.archive.org/web/20230214105457/https://meriweb.org/quran/surah-al-ikhlas/ Surah Al Ikhlas] pwbkl94211as8lt7bmk4lw4uopj3w47 0 75118 502086 461235 2026-11-08T05:02:58Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502086 wikitext text/x-wiki [[file:Mirabai Silver Tokyo 2020.jpg|२०२१ टोकियो ओलम्पिक् क्रीडासु रजतपदकम्|thumb]] साईकोम् मीराबायी चानु (जन्म- आगस्ट् ८ १९९४) काचित् भारवहनक्रीडापटुः । २०२१ तमे [[टोक्यो|टोकियो]] [[ओलिम्पिक् क्रीडाकूटः|ओलम्पिक् क्रीडायां]] महिलानां ४८ के.जि भारवहनस्पर्धायां रजतपदकं प्राप्तवती ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/sensational-mirabai-chanu-snatches-silver-at-tokyo-olympics/articleshow/84701420.cms|title=Sensational Mirabai Chanu snatches silver at Tokyo Olympics|date=24 July 2021|publisher=[[:w:en:The Economic Times|The Economic Times]]|accessdate=24 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://webnewsobserver.com/2021/07/24/tokyo-olympics-indian-womens-weightlifter-mirabai-chanu-wins-silver-medal/|title=Tokyo Olympics: Indian weightlifter Saikhom Mirabai Chanu wins silver medal|date=2021-07-24|website=Web News Observer|language=en-US|accessdate=2021-07-24}}</ref> अन्यासु क्रीडासु अपि सा पदकानि प्राप्तवती । क्रीयायां विहितां सेवां परिगणय्य भारतसर्वकारेण [[पद्मश्री-पुरस्कारः|पद्मश्रीप्रशस्तिः]], राजीवगान्धीखेल्-रत्नप्रशस्तिः च अस्यै दत्ता वर्तते । == बाल्यम् == आगस्ट् ८ १९९४ तमे दिने [[मणिपुरराज्यम्|मणिपुरराज्यस्य]] [[इम्फाल|इम्फालप्रदेशे]] नाग्फाङ्ग् कक्चिङ्ग् इत्यत्र हिन्दू परिवारे चानुः जन्म प्राप्तवती । बाल्यकाले एव अस्यां भारवहनशक्तिः दृश्यते स्म । सा सुगमरूपेण काष्ठबन्धान् गृहं प्रति नयति स्म यान् ओढुं तदग्रजः क्लिश्नाति स्म । तस्याः भारवहनस्पर्धासु भागग्रहणाय अपि प्रोत्साहः प्राप्तः == क्रीडास्पर्धासु == [[चित्रम्:The_President,_Shri_Ram_Nath_Kovind_presenting_the_Rajiv_Gandhi_Khel_Ratna_Award,_2018_to_Ms._S._Mirabai_Chanu_for_Weightlifting,_in_a_glittering_ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_September_25,_2018.JPG|left|thumb|खेल्-रत्नपुरस्कारप्रदानम्]] २०१४ तमे [[ग्लास्गो|ग्लास्को]] कामन्वेल्त् क्रीडायां ऐदम्प्राथम्येन चानुः जगतः दृष्टिपथम् आयाता । कामन्वेल्त् क्रीडासु तया ४८ के.जि विभागे रजतपदकं प्राप्तम् ।<ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/sports/commonwealth-games-2014/lifter-sanjita-chanu-wins-india-s-first-gold-medal-at-2014-commonwealth-games_792347.html|title=Lifter Sanjita Khumukcham wins India's first gold medal at 2014 Commonwealth Games|date=24 July 2014}}</ref> [[सञ्चिका:Saikhom_Mirabai_Chanu.jpg|लघुचित्रम्|२०१६ दक्षिणएशिया क्रीडायां चानुः]] ४८ के.जि महिलानां विभागे चानुः २०१६ [[ओलिम्पिक् क्रीडाकूटः|रियो ओलम्पिक् क्रीडायां]] भागं गृहीतवती । परन्तु यशस्वि भारवहनं कर्तुं विफला सञ्जाता । २०१७ तमे वर्षे [[अमेरिका|अमेरिकायां]] अन्ताराष्टीयक्रीडायां १९४ के.जि भारमूढ्वा नूतनम् इतिहासं निर्माय ४८ केजि विभागे स्वर्णपदकं प्राप्तवती ।. <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/sports/more-sports/others/mirabai-chanu-wins-gold-at-world-weightlifting-championships/articleshow/61859324.cms|title=Mirabai Chanu wins gold at world Weightlifting Championships|date=30 November 2017}}</ref> २०१८ तमे वर्षे कामन्वेल्त् क्रीडायाम् १९६ के.जि ऊढ्वा स्वर्णपदकं प्राप्तवती । २०१९ तमे एशियाड् क्रीडायाम् चतुर्थस्थानं च अवाप्तम् । २०२० तमे एशियन् क्रीडायां २०५ के.जि ऊढ्वा कांस्यपदकम् २०२१ ओलम्पिक् अर्हतां च प्राप्तवती<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20210719-lifting-hope-saikhom-mirabai-chanu-1825903-2021-07-10|title=Lifting hope {{!}} Saikhom Mirabai Chanu|last=July 10|first=Kaushik Deka Delhi|last2=July 19|first2=2021 ISSUE DATE|website=India Today|language=en|accessdate=2021-07-19|last3=July 10|first3=2021UPDATED|last4=Ist|first4=2021 09:35}}</ref> । तस्मिन्नेव वर्षे विश्वभारवहनस्पर्धायां चतुर्थं स्थानं प्राप्तवती ।२०२० तमे वर्षे कल्कत्तायां राष्ट्रियभारवहनस्पर्धायां स्वर्णपदकं च प्राप्तवती । <ref>{{Cite web|url=https://www.olympicchannel.com/en/stories/news/detail/mirabai-chanu-national-championship-record/|title=Mirabai Chanu breaks personal record to win national championship|date=4 February 2020|website=Olympic Channel|accessdate=9 February 2020}}</ref> == २०२१ टोकियो ओलम्पिक्स् == २०२१ तमे टोकियो ओलम्पिक्स् क्रीडायां २०२ के.जि वहनेन ४९ के.जि महिलानां विभागे रजतपदकं प्राप्तवती । भारवहनस्पर्धायां ओलम्पिक् क्रीडासु रजतपदकं प्राप्तवती प्रथमा भारतीया चानुः । कर्णं मल्लेश्वर्याः (२००० सिड्नि ओलम्पिक्स् कांस्यपदकम्) अनन्तरं भारवहनस्पर्धायां पदकं प्राप्तवती चानुः । <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/amp/sports/tokyo-olympics/story/tokyo-olympics-weightlifting-mirabai-chanu-women-s-49kg-1832018-2021-07-24|title=Mirabai Chanu Silver Tokyo 2020|website=IndiaToday|accessdate=2021-07-24}}</ref> चानुम् उद्दिश्य वर्धापनं वदन् भारतस्य प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी|नरेन्द्रमोदी]] भारतस्य सन्तोषदायकः आरम्भः अद्भुतं प्रदर्शनं च उल्लासदायकम् अस्ति इति अवोचत् <ref>{{Cite web|url=https://www.latestly.com/socially/india/news/pm-modi-congratulates-mirabai-chanu-on-her-winning-the-silver-medal-in-latest-tweet-by-ani-2670599.html|title=PM Modi Congratulates Mirabai Chanu on Her Winning the Silver Medal in ... - Latest Tweet by ANI {{!}} 📰 LatestLY|date=2021-07-24|website=LatestLY|language=en|accessdate=2021-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724065434/https://www.latestly.com/socially/india/news/pm-modi-congratulates-mirabai-chanu-on-her-winning-the-silver-medal-in-latest-tweet-by-ani-2670599.html|archivedate=2021-07-24|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/india-is-elated-pm-modi-cheers-mirabai-chanus-silver-olympic-medal-win-2493651|title="India Is Elated": PM Modi Cheers Mirabai Chanu's Silver Olympic Medal Win|website=NDTV.com|accessdate=2021-07-24}}</ref> == पुरस्काराः == चानोः मणिपुरस्य मुख्यमन्त्री बिरेन् सिंहः ₹ २ मिलियन् रूप्यकाणि पुरस्कारत्वेन घोषितवान् । २०१८ तमे वर्षे राजीवगान्धीखेल्-रत्नप्रशस्तिः, पद्मश्रीप्रशस्तिः च दत्ता । ==उल्लेखाः== [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:क्रीडालवः]] jerczkt2822n1pp3nqmvjb8oziw761f 502087 502086 2026-11-08T05:03:00Z KiranBOT 43645 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s 502087 wikitext text/x-wiki [[file:Mirabai Silver Tokyo 2020.jpg|२०२१ टोकियो ओलम्पिक् क्रीडासु रजतपदकम्|thumb]] साईकोम् मीराबायी चानु (जन्म- आगस्ट् ८ १९९४) काचित् भारवहनक्रीडापटुः । २०२१ तमे [[टोक्यो|टोकियो]] [[ओलिम्पिक् क्रीडाकूटः|ओलम्पिक् क्रीडायां]] महिलानां ४८ के.जि भारवहनस्पर्धायां रजतपदकं प्राप्तवती ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/sensational-mirabai-chanu-snatches-silver-at-tokyo-olympics/articleshow/84701420.cms|title=Sensational Mirabai Chanu snatches silver at Tokyo Olympics|date=24 July 2021|publisher=[[:w:en:The Economic Times|The Economic Times]]|accessdate=24 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://webnewsobserver.com/2021/07/24/tokyo-olympics-indian-womens-weightlifter-mirabai-chanu-wins-silver-medal/|title=Tokyo Olympics: Indian weightlifter Saikhom Mirabai Chanu wins silver medal|date=2021-07-24|website=Web News Observer|language=en-US|accessdate=2021-07-24}}</ref> अन्यासु क्रीडासु अपि सा पदकानि प्राप्तवती । क्रीयायां विहितां सेवां परिगणय्य भारतसर्वकारेण [[पद्मश्री-पुरस्कारः|पद्मश्रीप्रशस्तिः]], राजीवगान्धीखेल्-रत्नप्रशस्तिः च अस्यै दत्ता वर्तते । == बाल्यम् == आगस्ट् ८ १९९४ तमे दिने [[मणिपुरराज्यम्|मणिपुरराज्यस्य]] [[इम्फाल|इम्फालप्रदेशे]] नाग्फाङ्ग् कक्चिङ्ग् इत्यत्र हिन्दू परिवारे चानुः जन्म प्राप्तवती । बाल्यकाले एव अस्यां भारवहनशक्तिः दृश्यते स्म । सा सुगमरूपेण काष्ठबन्धान् गृहं प्रति नयति स्म यान् ओढुं तदग्रजः क्लिश्नाति स्म । तस्याः भारवहनस्पर्धासु भागग्रहणाय अपि प्रोत्साहः प्राप्तः == क्रीडास्पर्धासु == [[चित्रम्:The_President,_Shri_Ram_Nath_Kovind_presenting_the_Rajiv_Gandhi_Khel_Ratna_Award,_2018_to_Ms._S._Mirabai_Chanu_for_Weightlifting,_in_a_glittering_ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_September_25,_2018.JPG|left|thumb|खेल्-रत्नपुरस्कारप्रदानम्]] २०१४ तमे [[ग्लास्गो|ग्लास्को]] कामन्वेल्त् क्रीडायां ऐदम्प्राथम्येन चानुः जगतः दृष्टिपथम् आयाता । कामन्वेल्त् क्रीडासु तया ४८ के.जि विभागे रजतपदकं प्राप्तम् ।<ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/sports/commonwealth-games-2014/lifter-sanjita-chanu-wins-india-s-first-gold-medal-at-2014-commonwealth-games_792347.html|title=Lifter Sanjita Khumukcham wins India's first gold medal at 2014 Commonwealth Games|date=24 July 2014}}</ref> [[सञ्चिका:Saikhom_Mirabai_Chanu.jpg|लघुचित्रम्|२०१६ दक्षिणएशिया क्रीडायां चानुः]] ४८ के.जि महिलानां विभागे चानुः २०१६ [[ओलिम्पिक् क्रीडाकूटः|रियो ओलम्पिक् क्रीडायां]] भागं गृहीतवती । परन्तु यशस्वि भारवहनं कर्तुं विफला सञ्जाता । २०१७ तमे वर्षे [[अमेरिका|अमेरिकायां]] अन्ताराष्टीयक्रीडायां १९४ के.जि भारमूढ्वा नूतनम् इतिहासं निर्माय ४८ केजि विभागे स्वर्णपदकं प्राप्तवती ।. <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/sports/more-sports/others/mirabai-chanu-wins-gold-at-world-weightlifting-championships/articleshow/61859324.cms|title=Mirabai Chanu wins gold at world Weightlifting Championships|date=30 November 2017}}</ref> २०१८ तमे वर्षे कामन्वेल्त् क्रीडायाम् १९६ के.जि ऊढ्वा स्वर्णपदकं प्राप्तवती । २०१९ तमे एशियाड् क्रीडायाम् चतुर्थस्थानं च अवाप्तम् । २०२० तमे एशियन् क्रीडायां २०५ के.जि ऊढ्वा कांस्यपदकम् २०२१ ओलम्पिक् अर्हतां च प्राप्तवती<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20210719-lifting-hope-saikhom-mirabai-chanu-1825903-2021-07-10|title=Lifting hope {{!}} Saikhom Mirabai Chanu|last=July 10|first=Kaushik Deka Delhi|last2=July 19|first2=2021 ISSUE DATE|website=India Today|language=en|accessdate=2021-07-19|last3=July 10|first3=2021UPDATED|last4=Ist|first4=2021 09:35}}</ref> । तस्मिन्नेव वर्षे विश्वभारवहनस्पर्धायां चतुर्थं स्थानं प्राप्तवती ।२०२० तमे वर्षे कल्कत्तायां राष्ट्रियभारवहनस्पर्धायां स्वर्णपदकं च प्राप्तवती । <ref>{{Cite web|url=https://www.olympicchannel.com/en/stories/news/detail/mirabai-chanu-national-championship-record/|title=Mirabai Chanu breaks personal record to win national championship|date=4 February 2020|website=Olympic Channel|accessdate=9 February 2020}}</ref> == २०२१ टोकियो ओलम्पिक्स् == २०२१ तमे टोकियो ओलम्पिक्स् क्रीडायां २०२ के.जि वहनेन ४९ के.जि महिलानां विभागे रजतपदकं प्राप्तवती । भारवहनस्पर्धायां ओलम्पिक् क्रीडासु रजतपदकं प्राप्तवती प्रथमा भारतीया चानुः । कर्णं मल्लेश्वर्याः (२००० सिड्नि ओलम्पिक्स् कांस्यपदकम्) अनन्तरं भारवहनस्पर्धायां पदकं प्राप्तवती चानुः । <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/tokyo-olympics/story/tokyo-olympics-weightlifting-mirabai-chanu-women-s-49kg-1832018-2021-07-24|title=Mirabai Chanu Silver Tokyo 2020|website=IndiaToday|accessdate=2021-07-24}}</ref> चानुम् उद्दिश्य वर्धापनं वदन् भारतस्य प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी|नरेन्द्रमोदी]] भारतस्य सन्तोषदायकः आरम्भः अद्भुतं प्रदर्शनं च उल्लासदायकम् अस्ति इति अवोचत् <ref>{{Cite web|url=https://www.latestly.com/socially/india/news/pm-modi-congratulates-mirabai-chanu-on-her-winning-the-silver-medal-in-latest-tweet-by-ani-2670599.html|title=PM Modi Congratulates Mirabai Chanu on Her Winning the Silver Medal in ... - Latest Tweet by ANI {{!}} 📰 LatestLY|date=2021-07-24|website=LatestLY|language=en|accessdate=2021-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724065434/https://www.latestly.com/socially/india/news/pm-modi-congratulates-mirabai-chanu-on-her-winning-the-silver-medal-in-latest-tweet-by-ani-2670599.html|archivedate=2021-07-24|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/india-is-elated-pm-modi-cheers-mirabai-chanus-silver-olympic-medal-win-2493651|title="India Is Elated": PM Modi Cheers Mirabai Chanu's Silver Olympic Medal Win|website=NDTV.com|accessdate=2021-07-24}}</ref> == पुरस्काराः == चानोः मणिपुरस्य मुख्यमन्त्री बिरेन् सिंहः ₹ २ मिलियन् रूप्यकाणि पुरस्कारत्वेन घोषितवान् । २०१८ तमे वर्षे राजीवगान्धीखेल्-रत्नप्रशस्तिः, पद्मश्रीप्रशस्तिः च दत्ता । ==उल्लेखाः== [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:क्रीडालवः]] qdadw2nj0esetq8it78gm2g6m4hcm3n 0 77777 502058 492334 2026-11-08T03:12:08Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502058 wikitext text/x-wiki अस्मिन् सूचौ नगराः अन्तर्भवति न तु [[भारतदेशे दशलक्षाधिकजनसङ्ख्यायुक्तानां नगरीयक्षेत्राणां सूचिः|नगरीयक्षेत्राणि]] । अस्य लेखस्य सम्पूर्णं कार्यं [[गृहमन्त्रालयः|गृहमन्त्रालयं]], [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] अधीनस्थं पञ्जीयकप्रमुख-जनगणनायुक्तयोः कार्यालयेन सञ्चालितस्य [[२०११ भारतीय जनगणना|२०११ भारतीय जनगणनायाम्]] आधारितम् अस्ति । == मानचित्रम् == <!--मानचित्रम्--> {{location map+|India|float=none|width=400|caption=भारतीयनगरानां स्थानानि । कोष्ठकेषु श्रेणीयुक्तं नगरस्य नाम द्रष्टुं बिन्दुस्य उपरि भ्रमरन्तु ।|places= {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Adoni (184)|lat=15.63|long=77.27|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Agartala (115)|lat=23.833|long=91.267|link=[[Agartala]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Agra (23)|lat=27.18|long=78.02|link=[[Agra]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ahmedabad (6)|lat=23.03|long=72.58|link=[[Ahmedabad]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ahmednagar (128)|lat=19.08|long=74.73|link=[[Ahmednagar]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Assland (156)|lat=23.72722|long=92.71778|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ajmer (82)|lat=26.45|long=74.64|link=[[Ajmer]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Akola (83)|lat=20.7|long=77.00|link=[[Akola]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Aligarh (58)|lat=27.88|long=78.08|link=[[Aligarh]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Allahabad (37)|lat=25.45|long=81.85|link=[[Allahabad]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Alwar (143)|lat=27.34|long=76.38|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Amaravathi (497)|lat= 16.541|long=80.515|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ambattur (97)|lat=13.0983|long=80.1622|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ambernath (181)|lat=19.209|long=73.186|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Amravati (69)|lat=20.92583|long=77.76472|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Amritsar (35)|lat=31.64|long=74.86|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Anantapur (176)|lat=14.68|long=77.6|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Arrah (177)|lat=25.55750|long=84.67000|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Asansol (80)|lat=23.68|long=86.99|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Aurangabad, Bihar (300)|lat=24.75|long=84.37|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Aurangabad, Maharastra (33)|lat=19.88|long=75.32|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Avadi (131)|lat=13.12|long=80.1|link=[[Adoni]]}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bagaha (288)|lat=27.13|long=84.07}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bally, Howrah (155)|lat=22.65|long=88.34}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bangalore (3)|lat=12.967|long=77.567}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Baranagar (187)|lat=22.64|long=88.37}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Barasat (163)|lat=22.72|long=88.48}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bardhaman (144)|lat=23.233|long=87.867}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bareilly (53)|lat=28.167|long=78.383}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bathinda (161)|lat=30.20|long=74.95}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Begusarai (184)|lat=25.42|long=86.13}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Belgaum (96)|lat=15.850|long=74.500}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bellary (112)|lat=15.100|long=76.917}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Berhampur (126)|lat=19.32|long=84.78}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bettiah (281)|lat=26.80|long=84.51}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bhagalpur (116)|lat=25.250|long=87.000}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bharatpur, India (183)|lat=27.22|long=77.48}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bhatpara (118)|lat=22.87|long=88.41}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bhavnagar (77)|lat=21.76|long=72.15}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bhilai (72)|lat=21.21|long=81.38}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bhilwara (125)|lat=25.35|long=74.63}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bhimavaram|lat=16.544|long=81.524}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bhiwandi (65)|lat=19.296664|long=73.063121}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bhopal (16)|lat=23.250|long=77.417}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Betul (320)|lat=24.250|long=79.417}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Balaghat (321)|lat=20.27|long=80.84}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bhubaneswar (60)|lat=20.27|long=85.84}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bihar Sharif (153)|lat=25.197|long=85.518}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bijapur, Karnataka (137)|lat=16.83|long=75.7}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bikaner (68)|lat=28.01667|long=73.31194}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bilaspur, Chhattisgarh (134)|lat=22.09|long=82.15}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bokaro Steel City (110)|lat=23.67|long=86.15}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=[[Buxar]] (298)|lat=25.56|long=83.98}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Chandigarh (48)|lat=30.75|long=76.78}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Chandrapur (140)|lat=19.950|long=79.297}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Chennai (5)|lat=13.08389|long=80.27000}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Chhapra (229)|lat=25.7848|long=84.7274}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=[[Chittoor]] (192)|lat=13.2172|long=79.1003}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Coimbatore (23)|lat=11.01833|long=76.97250}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Cuttack (74)|lat=20.52306|long=85.78806}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Danapur (256)|lat=25.623962|long=85.041432}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Darbhanga (155)|lat=26.17|long=85.9}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Davanagere (104)|lat=14.4666|long=75.9242}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Dehradun (78)|lat=30.318|long=78.029}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=[[Dehri]] (278)|lat=24.91|long=84.18}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=[[Delhi]] (2)|lat=28.61|long=77.23}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=[[Deoghar]] (226)|lat=24.28|long=86.41}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Dewas (157)|lat=22.96|long=76.06}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Dhanbad (34)|lat=23.8|long=86.45}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Dhule (121)|lat=20.89972|long=74.76972}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Durg (172)|lat=21.19|long=81.28}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Durgapur, West Bengal (79)|lat=23.48|long=87.32}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Erode (95)|lat=11.21|long=77.44}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Eluru (200)|lat=16.71|long=81.12}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Etawah (180)|lat=26.77|long=79.03}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Faridabad (26)|lat=28.4211|long=77.3078}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Farrukhabad (169)|lat=27.37|long=79.63}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Firozabad (75)|lat=27.150|long=78.400}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Gandhidham (186)|lat=23.08|long=70.13}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Gaya, India (101)|lat=24.75|long=85.01}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ghaziabad, Uttar Pradesh (21)|lat=28.67|long=77.42}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Gopalpur, West Bengal (114)|lat=23.18|long=88.58}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Gorakhpur (67)|lat=26.7588|long=83.3697}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Gudivada|lat=16.434|long=80.993}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Gulbarga (84)|lat=17.3333|long=76.8333}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Guntur (47)|lat=16.20|long=80.27}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Gurgaon (57)|lat=28.456|long=77.029}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Guwahati (47)|lat=26.183|long=91.733}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Gwalior (42)|lat=26.22|long=78.18}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Hajipur (282)|lat=25.69|long=85.20}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Hapur (175)|lat=28.72|long=77.78}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Haridwar (198)|lat=29.956|long=78.17}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Hindupur (215)|lat=13.8223|long=77.5009}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Hisar, Haryana (150)|lat=29.09|long=75.43}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Hosur|lat=12.7409|long=77.8253}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Howrah (40)|lat=22.5736296|long=88.3251045}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Hubballi-Dharwad (50)|lat=15.36167|long=75.08500}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Hyderabad (4)|lat=17.37|long=78.48}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ichalkaranji (158)|lat=16.7|long=74.47}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Imphal (173)|lat=24.82|long=93.95}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Indore (14)|lat=22.71667|long=75.84722}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jabalpur (41)|lat=23.167|long=79.933}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jaipur (10)|lat=26.9|long=75.8}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jalandhar (59)|lat=31.326|long=75.576}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jalgaon (101)|lat=20.997984|long=75.566711}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jalna (city) (162)|lat=19.83|long=75.88}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jamalpur (294)|lat=25.31|long=86.49}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jammu (91)|lat=32.73|long=74.87}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jamnagar (85)|lat=22.47|long=70.07}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jamshedpur (71)|lat=22.783|long=86.200}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jehanabad (299)|lat=25.22|long=84.99}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jhansi (89)|lat=25.44862|long=78.56962}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jodhpur (44)|lat=26.28|long=73.02}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Junagadh (141)|lat=21.520|long=70.463}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kadapa (132)|lat=14.47|long=78.82}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kakinada (146)|lat=16.93|long=82.22}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kalyan-Dombivali (29)|lat=19.233|long=73.133}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kamarhati (133)|lat=22.67|long=88.37}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kanpur (11)|lat=26.449923|long=80.331874}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Karimnagar (178)|lat=18.43694|long=79.12417}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Karnal (160)|lat=29.68|long=76.98}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Katihar (268)|lat=25.53|long=87.58}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Khammam (153)|lat=17.24|long=80.15}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kirari Suleman Nagar (164)|lat=28.69565|long=77.06533}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kishanganj (291)|lat=26.09|long=87.93}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kochi (76)|lat=9.967|long=76.217}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kolhapur (82)|lat=16.69167|long=74.23333}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kolkata (7)|lat=22.5726723|long=88.3638815}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kollam (130)|lat=8.88|long=76.60}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Korba, Chhattisgarh (124)|lat=22.35|long=82.68}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kota, Rajasthan (46)|lat=25.18|long=75.83}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kozhikode (105)|lat=11.25|long=75.77}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kulti (145)|lat=23.73|long=86.85}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Kurnool (84)|lat=15.8333|long=78.05}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Latur (120)|lat=18.40|long=76.56}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Loni, India (87)|lat=28.75|long=77.28}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Lucknow (12)|lat=26.8|long=80.9}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ludhiana (22)|lat=30.91|long=75.85}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Machilipatnam|lat=16.187|long=81.137}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Madurai (25)|lat=9.93|long=78.12}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Madanapalle (188)|lat=13.5560|long=78.5010}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Maheshtala (103)|lat=22.5086210|long=88.2532182}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Malegaon (99)|lat=18.42|long=77.53}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Mangalore (94)|lat=12.87|long=74.88}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Mathura (129)|lat=27.28|long=77.41}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Mau (167)|lat=25.94167|long=83.56111}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Meerut (27)|lat=28.99|long=77.70}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Mira-Bhayandar (62)|lat=19.29|long=72.85}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Mirzapur (193)|lat=25.15|long=82.58}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Moradabad (54)|lat=28.83|long=78.78}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Motihari (284)|lat=26.64|long=84.90}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Mumbai (1)|lat=18.97500|long=72.82583}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Munger (217)|lat=25.381|long=86.465}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Muzaffarnagar (117)|lat=29.472332|long=77.708874}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Muzaffarpur (127)|lat=26.0|long=85.45}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Mysore (51)|lat=12.26|long=76.6}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Nagpur (13)|lat=21.15|long=79.09}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Nanded (81)|lat=19.15|long=77.30}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Nandyal (168)|lat=15.47|long=78.48}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Nashik (24)|lat=20.00|long=73.78}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Navi Mumbai (36)|lat=19.02|long=73.02}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Nellore (93)|lat=14.43|long=79.97}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=New Delhi (185)|lat=28.61389|long=77.20889}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Nizamabad, Telangana (147)|lat=18.672|long=78.094}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Noida (70)|lat=28.57|long=77.32}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=North Dumdum (182)|lat=22.6520800|long=88.4190700}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ongole (170)|lat=15.5057|long=80.0499}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ozhukarai (151)|lat=11.9569800|long=79.773700}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Pali, Rajasthan (195)|lat=25.77|long=73.33}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Panihati (119)|lat=22.69|long=88.37}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Panipat (153)|lat=29.39|long=76.97}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Parbhani (148)|lat=19.27|long=76.78}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Patiala (113)|lat=30.32|long=76.40}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Patna (19)|lat=25.6|long=85.1}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Pimpri-Chinchwad (18)|lat=18.6186222|long=73.8037306}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Pondicherry (city) (189)|lat=11.930965|long=79.785182}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Proddutur (164)|lat=14.7526|long=78.5541}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Pune (9)|lat=18.52028|long=73.85667}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Purnia (166)|lat=25.78|long=87.47}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Raichur (194)|lat=16.2|long=77.37}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Raipur (45)|lat=21.25|long=81.63}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Rajahmundry (109)|lat=16.98|long=81.78}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=[[Rajkot]] (28)|lat=22.3|long=70.78}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Rajpur Sonarpur (108)|lat=22.4382026|long=88.4320450}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ramagundam (179)|lat=18.8000|long=79.4500}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Rampur, Uttar Pradesh (138)|lat=28.8|long=79.0}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ranchi (25)|lat=23.36|long=85.33}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ratlam (174)|lat=23.31667|long=75.06667}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Rewa, India (192)|lat=24.53|long=81.3}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Rohtak (123)|lat=28.8909|long=76.5796}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Rourkela (171)|lat=22.24917|long=84.88278}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Sagar, Madhya Pradesh (170)|lat=23.83|long=78.71}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Saharanpur (66)|lat=29.964|long=77.546}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Saharsa (273)|lat=25.88|long=86.60}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Salem, Tamil Nadu (61)|lat=11.65|long=78.16}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Sangli-Miraj & Kupwad (92)|lat=16.860446|long=74.565518}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Sasaram (275)|lat=24.95|long=84.03}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Satara (136)|lat=17.688|long=74.006}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Satna (166)|lat=24.16|long=80.83}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Shahjahanpur (135)|lat=27.88|long=79.91}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Shivamogga (139)|lat=13.933|long=75.567}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Sikar (190)|lat=27.62|long=75.15}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Siliguri (88)|lat=26.71|long=88.43}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Siwan (280)|lat=26.22|long=84.36}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Solapur (50)|lat=17.6800|long=75.9200}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Sonipat (168)|lat=28.98|long=77.02}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=South Dumdum (111)|lat=22.61|long=88.40}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Sri Ganganagar (199)|lat=29.92|long=73.88}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Srinagar (32)|lat=34.09000|long=74.79000}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Surat (8)|lat=21.18|long=72.83}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Tadepalligudem|lat=16.808|long=81.531}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Tenali (197)|lat=16.239|long=80.645}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Thane (15)|lat=19.172431|long=72.957019}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Thiruvananthapuram (49)|lat=8.48750|long=76.95250}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Thoothukudi (191)|lat=8.7625|long=78.134218}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Thrissur (142)|lat=10.52|long=76.21}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Tiruchirappalli (52)|lat=10.80500|long=78.68556}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Tirunelveli (98)|lat=8.73|long=77.7}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Tiruppur (56)|lat=11.1075|long=77.3398}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Tiruvottiyur (188)|lat=13.16|long=80.3}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Tumkur (149)|lat=13.34|long=77.1}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Udaipur (102)|lat=24.525049|long=73.677116}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ujjain (86)|lat=23.167|long=75.767}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Ulhasnagar (90)|lat=19.22|long=73.15}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Vadodara (20)|lat=22.30|long=73.19}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Varanasi (31)|lat=25.28|long=82.96}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Vasai-Virar (30)|lat=19.47|long=72.8}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Vijayawada (43)|lat=16.5193|long=80.6305}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Visakhapatnam (17)|lat=17.68833|long=83.21861}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Vizianagaram (196)|lat=18.12|long=83.42}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Warangal (63)|lat=18.0|long=79.58}} {{location map~|India|position=none|mark=city locator 13.svg|label=Miryalaguda (275)|lat=16.86|long=79.58}} {{location map~|India|position=none|mark=city locator 13.svg|label=Anantnag (275)|lat=33.73|long=75.15}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Bongaigaon (282)|lat=26.49|long=90.53}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Jorhat (275)|lat=26.75|long=94.22}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Dibrugarh (274)|lat=27.48|long=95}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=Tinsukia (287)|lat=27.500|long=95.367}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=[[Silchar]] (197)|lat=24.82|long=92.8}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=[[Nagaon]] (277)|lat=26.3503828|long=92.6795912}} {{location map~|India|position=none|mark=City locator 13.svg|label=[[Tezpur]] (306)|lat=26.63|long=92.8}} }} == सूचिः == '''परिभाषा''' -<ref name="auto">{{cite web|title=Provisional Population Totals Urban Agglomerations and Cities|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/1.%20Data%20Highlight.pdf|website=Census of India 2011|accessdate=३० जनवरी २०१६}}</ref> *सूचिः सम्बन्धितनगरपालिकानिगमानां सीमान्तर्गतजनसङ्ख्यायाः आधारेण भवति न तु वास्तविकनगरीयक्षेत्रस्य आधारेण । *एकलक्ष (१,००,०००) जनसङ्ख्यायुतानि नगराणि '''प्रथमश्रेणिनगर'''रूपेण (Class-I) वर्गीकृतानि सन्ति *१० लक्षाणि वा अधिकानि जनसङ्ख्याणि युक्तानि ४६ नगराणि '''मिलियन्-अधिकाः नगरीयसमुच्चयाः अथवा नगराणि''' (Million Plus UAs or Cities) इति ख्याताः । *१ [[कोटिः]] वा अधिकानि जनसङ्ख्याणि युक्तानि ३ [[नगरीयक्षेत्राणि|नगरीयसमुच्चयाः]] (UA) '''महानगराणि''' (Mega Cities) इति ख्याताः (जनगणना त्रयः बृहन्मुम्बई-महानगरम् (१.८४ कोटि), देहली-महानगरम् (१.६३ कोटि), कोलकाता-महानगरम् (१.४१ कोटि) इति परिभाषयति)) । '''गाढे''' सूचीकृताः नगराः तत्तद् [[भारतस्य राज्यानि|राज्यानां / केन्द्रशासितप्रदेशां]] राजधानीः सन्ति । {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ |- ! style="width:5%;"| श्रेणिः ! style="width:15%;" | नगरम् ! style="width:25%;" | जनसङ्ख्या<br />(२०११)<ref name="Cities1Lakhandabove">{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India | archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf | deadurl=yes | archive-date=7 May 2012 | accessdate=२६ मार्च २०१२}}</ref> ! style="width:25%;" | जनसङ्ख्या<br />(२००१) ! style="width:30%;" | राज्यम् अथवा केन्द्रशासितप्रदेशः |- |1 || '''[[मुम्बई]]''' || 12,442,373 || 11,978,450 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |2 || '''[[देहली]]''' || 11,007,835 || 9,879,172 || [[देहली]] |- |3 || '''[[बेङ्गळूरु]] ''' || 8,425,970 || 4,301,326 || [[कर्णाटकम्]] |- |4 || '''[[हैदराबाद्-नगरम्, भारतम्|हैदराबाद्]]''' || 6,809,970 || 3,637,483 || [[तेलङ्गाणा]] |- |5 || [[अहमदाबाद्|अहमदाबाद् (कर्णावती)]] || 5,570,585 || 3,520,085 || [[गुजरात]] |- |6 || '''[[चेन्नै]]''' || 4,681,087 || 4,343,645 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |7 || '''[[कोलकाता]]''' || 4,486,679 || 4,572,876 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |8 || [[सुरत]] || 4,467,797|| 2,433,835 || [[गुजरात]] |- |9 || [[पुणे]] || 3,115,431 || 2,538,473 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |10 || '''[[जयपुरम्]]''' || 3,046,163 || 2,322,575 || [[राजस्थानम्]] |- |11 || '''[[लखनौ]]''' || 2,815,601 || 2,185,927 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |12 || [[कानपुरम्]] || 2,767,031 || 2,551,337 || [[उत्तरप्रदेश:]] |- |13 || [[नागपुरम्]] || 2,405,665 || 2,052,066 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |14 || [[इन्दौर]] || 1,960,631 || 1,474,968 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |15 || [[ठाणे]] || 1,818,872 || 1,262,551 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |16 || '''[[भोपाल]]''' || 1,795,648 || 1,437,354 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |17 || [[विशाखपट्टणम्]] || 1,730,320 || 1,345,938 ||[[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |18 || [[पिम्परी-चिञ्चवड]] || 1,727,692 || 1,012,472 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |19 || '''[[पटना]]''' || 1,684,222 || 1,366,444 || [[बिहार]] |- |20 || [[वडोदरा]] || 1,670,806 || 1,306,227 || [[गुजरात]] |- |21 || [[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]] || 1,648,643 || 968,256 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |22 || [[लुधियाना]] || 1,618,879 || 1,398,467 || [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]] |- |23 || [[आग्रा]] || 1,585,704 || 1,275,134 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |24 || [[नाशिक]] || 1,486,053 || 1,077,236 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |25 || '''[[राँची]]''' || 1,456,528 || 1,079,968 || [[झारखण्डः]] |- |26 || [[फरीदाबाद्]] || 1,414,050 || 1,055,938 || [[हरियाणा]] |- |27 || [[मेरठ]] || 1,305,429 || 1,039,405 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |28 || [[राजकोट]] || 1,286,678 || 967,476 || [[गुजरात]] |- |29 || [[कल्याण-डोम्बिवली]] || 1,247,327 || 1,193,512 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |30 || [[वसई-विरार]] || 1,222,390 || 693,350 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |31 || [[काशी|वाराणसी (काशी)]] || 1,201,815 || 1,091,918 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |32 || '''[[श्रीनगरम्]]''' || 1,180,570 || 898,440 || [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] |- |33 || [[औरङ्गाबाद्, महाराष्ट्रम्|औरङ्गाबाद्]] || 1,175,116 || 873,311 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |34 || [[धनबाद]] || 1,162,472 || 1,065,327 || [[झारखण्डः]] |- |35 || [[अमृतसर]]|| 1,132,383 || 966,862 || [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]] |- |36 || [[नवमुम्बई]]|| 1,120,547 || 704,002 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |37 || [[प्रयागराज]]|| 1,112,544 || 975,393 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |38 || [[हावडा]]|| 1,077,075 || 1,007,532 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |39 || [[ग्वालियर]]|| 1,069,276 || 827,026 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |40 || [[जबलपुरम्]]|| 1,055,525 || 932,484 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |41 || [[कोयम्बत्तूरु]]|| 1,050,721 || 930,882 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |42 || [[विजयवाडा]]|| 1,034,358 || 851,282 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |43 || [[जोधपुरम्]]|| 1,033,918 || 851,051 || [[राजस्थानम्]] |- |44 || [[मधुरै]]|| 1,017,865 || 928,869 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |45 || '''[[रायपुर|रायपुरम्]]'''|| 1,010,087 || 605,747 || [[छत्तीसगढ]] |- |46 || [[कोटा]] || 1,001,694|| 694,316 || [[राजस्थानम्]] |- |47 || '''[[चण्डीगढ]]'''|| 960,787 || 808,515 || [[चण्डीगढ]] |- |48 || '''[[गुवाहाटी]]'''|| 957,352 || 809,895 || [[असम]] |- |49 || [[सोलापुरम्]]|| 951,558 || 872,478 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |50 || [[हुब्बळ्ळी]]–[[धारवाड]]|| 943,788 || 786,195 || [[कर्णाटकम्]] |- |51 || [[मैसूरु]] || 920,550 || 762,408 || [[कर्णाटकम्]] |- |52 ||[[तिरुचिरापळ्ळि]] || 916,674 || 752,066 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |53 || [[बरेली]]|| 898,167 || 718,395 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |54 || [[अलिगढ]]|| 889,810 ||672,315 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |55 || [[तिरुप्पूर]]|| 877,778 || 344,543 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |56 || [[गुरुग्राम]] || 876,824 || 173,542 || [[हरियाणा]] |- |57 || [[मोरादाबाद्]]|| 872,575 || 669,087 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |58 || [[जलन्धर]]|| 862,196 || 706,043 || [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]] |- |59 || '''[[भुवनेश्वरम्]]'''|| 837,737 || 648,032 || [[ओडिशा]] |- |60 || [[सेलम, तमिळनाडु|सेलम]]|| 831,038 || 696,760 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |61 || [[वरङ्गल-नगरम्|वरङ्गल्]] || 830,281 || 530,636 || [[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणा]] |- |62 || [[मिरा-भैन्दर]] || 814,655 || 520,388 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |63 || [[जळगाव]] || 798,514 || 462,280 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |64 || [[गुण्टूरु]] || 670,073 || 514,461|| [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |65 || '''[[तिरुवनन्तपुरम्]]''' || 752,490 || 368,618 || [[केरळम्]] |- |66 || [[भिवण्डी]] || 711,329 || 598,741 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |67 || [[सहारनपुरम्]] || 703,345 || 455,754 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |68 || [[गोरखपुरम्]] || 671,048 || 622,701 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |69 || [[बीकानेर]] || 647,804 || 529,690 || [[राजस्थानम्]] |- |70 || [[अमरावती, महाराष्ट्रम्|अमरावती]] || 646,801 || 549,510 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |71 || [[नोयडा|नोएडा]] || 642,381 || 305,058 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |72 || [[जमशेदपुरम्]] || 631,364 || 573,096 || [[झारखण्डः]] |- |73 || [[भिलाई]] || 625,697 || 556,366 || [[छत्तीसगढ]] |- |74 || [[कटकम्]] || 606,007 || 534,654 || [[ओडिशा]] |- |75 || [[फिरोझाबाद्]] || 603,797 || 279,102 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |76 || [[कोच्ची]] || 601,574 || 596,473 || [[केरळम्]] |- |77 || [[नेल्लूरु]]<ref>{{cite web |title=Integrated Municipal Solid Waste (MSW) Management Project |url=http://sac.ap.gov.in/sac/UserInterface/Downlaods/MSWMReports/DPR%20Nellore.pdf |website=Swachha Andhra Corporation |publisher=Government of Andhra Pradesh|page=20/4 |date=October 2016 |archivedate=10 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510141323/http://sac.ap.gov.in/sac/UserInterface/Downlaods/MSWMReports/DPR%20Nellore.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="city">{{cite news|last1=Ravikiran|first1=G.|title=Fertile lands turning into concrete jungle|url=http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/Fertile-lands-turning-into-concrete-jungle/article11332649.ece|accessdate=18 May 2017|work=The Hindu|language=en}}</ref> || 558,548 || 378,428 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |78 || [[भावनगरम्]] || 593,768 || 511,085 || [[गुजरात]] |- |79 || '''[[देहरादून]]''' || 578,420 || 426,674 || [[उत्तराखण्डः]] |- |80 || [[दुर्गापुरम्]] || 566,937 || 493,405 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |81 || [[आसनसोल]] || 564,491 || 475,439 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |82 || [[राउरकेला]] || 552,734 || 426,354 || [[ओडिशा]] |- |83 || [[नान्देड]] || 550,564 || 430,733 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |84 || [[कोल्हापुरम्]] || 549,283 || 493,167 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |85 || [[अजमेर]] || 542,580 || 485,575 || [[राजस्थानम्]] |- |86 || [[अकोला]] || 537,149 || 400,520 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |87 || [[गुल्बर्गा]] || 532,031 || 422,569 || [[कर्णाटकम्]] |- |88 || [[जामनगरम्]] || 529,308 || 443,518 || [[गुजरात]] |- |89 || [[उज्जैन]] || 515,215 || 430,427 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |90 || [[लोनी]] || 512,296 || 120,945 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |91 || [[सिलीगुडी]] || 509,709 || 472,374 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |92 || [[झान्सी|झाँसी]] || 507,293 || 383,644 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |93 || [[उल्हासनगरम्]] || 506,937 || 473,731 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |94 || '''[[जम्मू]]'''<ref>{{cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/19/c_137265535.htm|title=Annual congregation prepared in Jammu, winter capital of Indian-controlled Kashmir – Xinhua – English.news.cn|accessdate=2022-03-13|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303171929/http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/19/c_137265535.htm|deadurl=yes}}</ref> || 503,690 || 369,959 || [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] |- |95 || [[साङ्गली]]-[[मिरज]]-[[कुपवाड]] || 502,697 || 436,781 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |96 || [[मङ्गळूरु]] || 499,486 || 399,565 || [[कर्णाटकम्]] |- |97 || [[ईरोड]]<ref>{{cite web|title=Smart City Challenge-Erode|url=http://www.smartcitieschallenge.in/city/erode|publisher=Government of India|accessdate=15 December 2015|archive-date=10 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110080349/https://www.bloomberg.org/press/releases/bloomberg-philanthropies-partners-with-the-government-on-india-to-encourage-smarter-urban-development-that-improves-peoples-lives/|deadurl=yes}}</ref> || 498,129 || 173,600 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |98 || [[बेळगावी]] || 488,292 || 399,653 || [[कर्णाटकम्]] |- |99 |[[कर्नूलु]]<ref>{{Cite web|title=Andhra Pradesh (India): State, Major Agglomerations & Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|url=https://www.citypopulation.de/en/india/cities/andhrapradesh/|accessdate=2020-12-23|website=www.citypopulation.de}}</ref> |484,327 || 345,987 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |100 || [[अम्बात्तुर]]|| 478,134 || 310,967 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |101 |[[राजमहेन्द्री (नगरम्)|राजमहेन्द्री]]<ref>{{cite news|date=11 February 2013|title=22 villages may be included in Rajahmundry soon|work=The New Indian Express|location=Rajahmundry|url=http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/article1458828.ece|accessdate=14 August 2015|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225052153/http://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2013/feb/11/22-villages-may-be-included-in-rajahmundry-soon-449459.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Rajahmundry Municipal Corporation Enlarged with 21 Gram Panchayats|url=http://www.tgnns.com/andhra-pradesh-2/east-godavari/rajahmundry-municipal-corporation-enlarged-with-21-gram-panchayats/2013/03/18/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102049/http://www.tgnns.com/andhra-pradesh-2/east-godavari/rajahmundry-municipal-corporation-enlarged-with-21-gram-panchayats/2013/03/18/|archive-date=4 March 2016|accessdate=14 August 2015|website=Tgnns.com|publisher=Commissioner and Director of Municipal Administration, Andhra Pradesh}}</ref> |476,873 || 315,251 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |102 || [[तिरुनेल्वेली]]|| 473,637 || 411,831 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |103 || [[मालेगाँव]]|| 471,006 || 409,403 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |104 || [[गया]]|| 463,454 || 385,432 || [[बिहार]] |- |105 || [[उदयपुरम्]]|| 451,735|| 389,438 || [[राजस्थानम्]] |- |106 || [[करूरु]]|| 444,506 || 158,955 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |107 || [[काकिनाड-नगरम्|काकिनाड]]|| 443,028 || 325,985 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |108 || [[दावणगेरे]]|| 435,128 || 364,523 || [[कर्णाटकम्]] |- |109 || [[कोळिकोडे]]|| 432,097 || 436,556 || [[केरळम्]] |- |110 || [[महेशतला]]|| 429,423 || 385,266 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |111 || [[राजपुर-सोनारपुरम्]]|| 423,806 || 336,707 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |112 || [[बोकारो]]|| 413,934 || 393,805 || [[झारखण्डः]] |- |113 || [[दक्षिणदमदम]]|| 410,524 || 392,444 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |114 || [[बळ्ळारी]]|| 409,644 || 316,766 || [[कर्णाटकम्]] |- |115 || [[पटियाला]]|| 405,164 || 303,151 || [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]] |- |116 || [[गोपालपुरम्]]|| 404,991 || 271,811 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |117 || '''[[अगरतला]]'''|| 399,688 || 271,811 || [[त्रिपुरा]] |- |118 || [[भागलपुरम्]]|| 398,138 || 340,767 || [[बिहार]] |- |119 || [[मुजफ्फरनगरम्]] || 392,451 || 316,729 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |120 || [[भाटपाडा]] || 390,467 || 442,385 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |121 || [[पनिहती]] || 383,522 || 348,438 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |122 || [[लातूर]] || 382,754 || 299,985 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |123 || [[धुळे]] || 376,093 || 341,755 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |124 || [[रोहतक]] || 373,133 || 286,807 || [[हरियाणा]] |- |125 || [[सागर]] || 370,296 || 232,133 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |126 || [[कोर्बा]] || 363,210 || 315,690 || [[छत्तीसगढ]] |- |127 || [[भीलवाडा]] || 360,009 || 280,128 || [[राजस्थानम्]] |- |128 || [[ब्रह्मपुरम्]] || 355,823 || 307,792 || [[ओडिशा]] |- |129 || [[मुझफ्फरपुरम्]] || 351,838 || 305,525 || [[बिहार]] |- |130 || [[अहमदनगरम्]] || 350,905 || 307,615 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |131 || [[मथुरा]] || 349,336 || 302,770 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |132 || [[कोल्लम्]] || 349,033 || 361,560 || [[केरळम्]] |- |133 || [[अवडी]] || 344,701 || 229,403 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |134 || [[कडपा]]<ref name="citypopulation.de">{{Cite web|title=Andhra Pradesh (India): State, Major Agglomerations & Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|url=http://www.citypopulation.de/en/india/cities/andhrapradesh/|accessdate=2020-12-23|website=www.citypopulation.de}}</ref>|| 344,893 || 125,725 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |135 || [[अनन्तपुरम्, आन्ध्रप्रदेशः|अनन्तपुरम्]] || 340,613 || 255,134 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |136 || [[कमारहाटी]] || 336,579 || 314,507 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिवङ्गः]] |- |137 || [[विलासपुरम्]]|| 335,761 || 296,662 || [[छत्तीसगढ]] |- |138 || [[सम्बलपुरम्]]|| 330,106 || 274,917 || [[ओडिशा]] |- |139 || [[शाहजहानपुरम्]] || 327,975 || 296,662 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |140 || [[सातारा]] || 326,789 || 228,175 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |141 || [[बिजापुरम्]] || 326,360 || 228,175 || [[कर्णाटकम्]] |- |142 || [[रामपुरम्, उत्तरप्रदेशः|रामपुरम्]] || 325,248 || 281,494 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |143 || [[शिवमोग्गा]] || 322,428 || 274,352 || [[कर्णाटकम्]] |- |144 || [[चन्द्रपुरम्]] || 321,036 || 289,450 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |145 || [[जूनागढ]] || 320,250 || 168,686 || [[गुजरात]] |- |146 || [[त्रिश्शूर्]] || 315,596 || 317,526 || [[केरळम्]] |- |147 || [[अलवर]] || 315,310 || 260,593 || [[राजस्थानम्]] |- |148 || [[बर्धमान्]] || 314,638 || 285,602 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |149 || [[कुल्ती]] || 313,977 || 289,903 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |150|| [[निजामाबाद-नगरम्|निजामाबाद्]] || 310,467 || 288,722 || [[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणा]] |- |151 || [[परभणी]] || 307,191 || 259,329 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |152 || [[तुमकूरु]] || 305,821 || 248,929 || [[कर्णाटकम्]] |- |153 || [[खम्मम्]] || 305,000 || 218,689 || [[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणा]] |- |154|| [[ओड़ुकरई]] || 300,028 || 217,707 || [[पुदुच्चेरी]] |- |155 || [[बिहारशरीफ]] || 296,889 || 232,071 || [[बिहार]] |- |156 || [[पानीपत्]] || 294,150 || 261,740 || [[हरियाणा]] |- |157 || [[दरभङ्गा]] || 294,116 || 267,348 || [[बिहार]] |- |158 || [[बाली, हावडा|बाली]] || 291,972 || 260,906 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |159 || '''[[ऐजोल]]''' || 291,822 || 228,280 || [[मिजोरामराज्यम्|मिजोराम्]] |- |160 || [[देवास]] || 289,438 || 231,672 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |161 || [[इचलकरञ्जी]] || 287,570 || 257,610 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |162 || [[करनाल]] || 286,974 || 210,476 || [[हरियाणा]] |- |163 || [[बठिण्डा]] || 285,813 || 217,256 || [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]] |- |164 || [[जालना (नगरम्)|जालना]] || 285,349 || 235,795 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |165 || [[एलुरु-नगरम्|एलुरु]]<ref>{{cite web|url=http://www.elurucorporation.org/PopulationStatics.aspx|title=Eluru Municipal Corporation|website=Elurucorporation.org|accessdate=22 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226003131/http://www.elurucorporation.org/PopulationStatics.aspx|archive-date=26 December 2016|url-status=dead}}</ref> || 283,648 || 190,347 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |166 || [[बारासात]] || 283,443 || 231,515 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |167 || [[किरारी सुलेमाननगरम्]] || 282,598 || 153,874 || [[देहली]] |- |168 || [[पूर्णिया]]<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php?adm2id=1009|title=Purnia (District, Bihar, India) – Population Statistics and Location in Maps and Charts|website=Citypopulation.de|accessdate=22 October 2016}}</ref> || 280,547 || 171,687 || [[बिहार]] |- |169 || [[सतना]] || 280,248 || 225,464 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |170 || [[मवु]] || 279,060 || 212,657 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |171 || [[सोनीपत]] || 277,053 || 214,974 || [[हरियाणा]] |- |172 || [[फर्रुकाबाद्]] || 275,750 || 228,333 || [[उत्तरप्रदेश:]] |- |173 || [[दुर्ग]] || 268,679 || 232,517 || [[छत्तीसगढराज्यम्|छत्तीसगढ]] |- |174 || '''[[इम्फाल]]''' || 264,986 || 221,492 || [[मणिपुरम्]] |- |175 || [[रतलाम]] || 264,810 || 222,202 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |176 || [[हापुर]] || 262,801 || 211,983 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |177 || [[आरा]] || 261,099 || 203,380 || [[बिहार]] |- |178 || [[अनन्तपुरम्, आन्ध्रप्रदेशः|अनन्तपुरम्]] || 261,004 || 218,808 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |179 || [[करीमनगरम्]] || 260,899 || 205,653 || [[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणा]] |- |180 || [[इटावा]] || 256,838 || 210,453 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |181 || [[अम्बरनाथ]] || 254,003 || 203,795 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |182 || [[उत्तरदमदम]] || 253,625 || 220,042 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमबङ्ग]] |- |183 || [[भरतपुरम्]] || 252,109 || 204,587 || [[राजस्थानम्]] |- |184 || [[बेगुसराय]] || 251,136 || 93,378 || [[बिहार]] |- |185 || '''[[नवदेहली]]''' || 249,998 || 302,147 || [[देहली]] |- |186 || [[गान्धिधाम]] || 248,705 || 166,388 || [[गुजरात]] |- |187 || [[बरानगरम्|बरानगरम् (बराहनगरम्)]] || 248,466 || 250,768 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |188 || [[तिरुवोत्तियुर्]] || 248,059 || 212,281 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |189 || '''[[पाण्डीचेरीनगरम्|पाण्डीचेरी]]''' || 241,773 || 220,749 || [[पुदुच्चेरी]] |- |190 || [[सीकर]] || 237,579 || 184,904 || [[राजस्थानम्]] |- |191 || [[तूतुकुडि]] || 237,374 || 216,058 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |192 || [[रीवा]] || 235,422 || 183,274 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |193 || [[मिर्जापुरम्]] || 233,691 || 205,053 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |194 || [[रायचूरु]] || 232,456 || 207,421 || [[कर्णाटकम्]] |- |195 || [[पाली]] || 229,956 || 187,641 || [[राजस्थानम्]] |- |196 || [[रामगुण्डम्]]<ref>{{cite web|title=Ramagundam Municipal Corporation|url=http://ramagundamcorporation.in/basic-information-of-municipality-2/|website=Ramagundam Municipal Corporation|accessdate=16 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305173300/http://ramagundamcorporation.in/basic-information-of-municipality-2/|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> || 229,644 || 236,600 || [[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणा]] |- |197 || [[सिलचर]] || 229,136 || 184,105 || [[असम]] |- |198 || [[हरिद्वारम्]] || 228,832 || 175,010 || [[उत्तराखण्डः]] |- |199 || [[विजयनगरम्]] || 228,025 || 174,324 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |200 || [[तेनाली]] || 225,982 || 184,937 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |201 || [[नागरकोयिल्]] || 224,849 || 208,179 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |202 || [[श्रीगङ्गानगरम्]] || 224,773 || 210,713 || [[राजस्थानम्]] |- |203 || [[करावलनगरम्]] || 224,666 || 148,549 || [[देहली]] |- |204 || [[मानगो (जमशेदपुरम्)|मानगो]] || 223,805 || 166,125 || [[झारखण्डः]] |- |205 || [[तञ्जावूरु]] || 222,943 || 215,314 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |206 || [[बुलन्दशहर]] || 222,519 || 176,425 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |207 || [[उलुबेडिया]] || 222,240 || 202,135 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |208 || [[कटनी]] || 221,883 || 187,029 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |209 || [[सम्भल]] || 220,813 || 182,478 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |210 || [[सिङ्गरौली]] || 220,257 || 185,190 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |211 || [[नडियाद]] || 218,095 || 192,913 || [[गुजरात]] |- |212 || [[सिकन्दराबाद्]] || 217,910 || 206,102 || [[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणा]] |- |213 || [[नैहाटी]] || 217,900 || 215,303 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |214 || [[यमुनानगरम्]] || 216,677 || 189,696 || [[हरियाणा]] |- |215 || [[बिधाननगरम्]] || 215,514 || 164,221 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |216 || [[पल्लावरम्]] || 215,417 || 144,623 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |217 || [[बीदरनगरम्]] || 214,373 || 172,877 || [[कर्णाटकम्]] |- |218 || [[मुङ्गेर]] || 213,303 || 188,050 || [[बिहार]] |- |219 || [[पञ्चकुला]] || 211,355 || 140,925 || [[हरियाणा]] |- |220 || [[बुरहानपुरम्]] || 210,886 || 193,725 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |221 || [[खडगपुर]] || 207,604 || 188,761 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |222 || [[दिण्डुगल्]] || 207,327 || 196,955 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |223 || '''[[गान्धीनगरम्]]''' || 206,167 || 195,985 || [[गुजरात]] |- |224 || [[होसपेटे]] || 206,167 || 164,240 || [[कर्णाटकम्]] |- |225 || [[नाङ्गलोई जाट]] || 205,596 || 150,948 || [[देहली]] |- |226 || [[इङ्ग्लिश् बाजार्|मालदा]] || 205,521 || 161,456 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |227 || [[ओङ्गोल्-नगरम्|ओङ्गोल्]] || 204,746 || 150,471 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |228 || [[देवघर]] || 203,123 || 112,525 || [[झारखण्डः]] |- |229 || [[छपरा]] || 202,352 || 79,190 || [[बिहार]] |- |230 || [[जगन्नाथपुरी|पुरी]] || 201,026 || 152,682 ||[[ओडिशा]] |- |231 || [[हल्दिया]] || 200,827 || 170,673 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |232 || [[खण्डवा]] || 200,738 || 172,242 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |233 || [[नन्दयाल]] || 200,516 || 152,676 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |234 || [[मुरैना]] || 200,482 || 150,959 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |235 || [[अम्रोहा]] || 198,471 || 165,129 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |236 || [[आणन्द]] || 198,282 || 130,685 || [[गुजरात]] |- |237 || [[भिण्ड]] || 197,585 || 153,752 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |238 || [[भलस्वा जहाङ्गीरपुरम्]] || 197,148 || 152,339 || [[देहली]] |- |239 || [[मध्यमग्राम]] || 196,127 || 155,451 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |240 || [[भिवानी]] || 196,057 || 169,531 || [[हरियाणा]] |- |241 || [[बहरामपुर]] || 195,223 || 160,143 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |242 || [[अम्बाला]] || 195,153 || 139,279 || [[हरियाणा]] |- |243 || [[मोरबी]] || 194,947 || 145,719 || [[गुजरात]] |- |244 || [[फतेहपुरम्, उत्तरप्रदेशः|फतेहपुरम्]] || 193,193 || 151,757 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |245 || [[रायबरेली]] || 191,316 || 169,333 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |246 || [[खोरा|खोरा, गाझियाबाद्]] || 190,400 || ― || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |247 || [[चित्तूरु-नगरम्|चित्तूरु]]<ref>{{cite web|title=Introduction|url=http://chittoormunicipalcorporation.com/wp/about-chittoor/|publisher=chittoormunicipalcorporation|accessdate=30 June 2015|archive-date=12 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512095229/http://chittoormunicipalcorporation.com/wp/about-chittoor/|url-status=dead}}</ref> || 189,332 || 152,654 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |248 || [[भुसावळ]] || 187,421 || 172,372 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |249 || [[उरयी]] || 187,137 || 139,318 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |250 || [[बहरैच्]] || 186,223 || 168,323 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |251 || [[फुसरो]] || 186,139 || 83,463 || [[झारखण्डः]] |- |252 || [[वेल्लूरु]] || 185,803 || 177,230 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |253 || [[महेसाणा]] || 184,991 || 141,453 || [[गुजरात]] |- |254 || [[रायगञ्ज]] || 183,612 || 165,212 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |255 || [[सिरसा, हरियाणा|सिरसा]] || 182,534 || 160,735 || [[हरियाणा]] |- |256 || [[दानापुरम्]] || 182,429 || 131,176 || [[बिहार]] |- |257 || [[श्रीरामपुरम्]] || 181,842 || 197,857 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |258 || [[सुल्तानपुर माजरा]] || 181,554 || 164,426 || [[देहली]] |- |259 || [[गुना]] || 180,935 || 137,175 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |260 || [[जौनपुरम्, उत्तरप्रदेशः|जौनपुरम्]] || 180,362 || 160,055 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |261 || [[पनवेल]] || 180,020 || 104,058 || [[महाराष्ट्रम्]] |- |262 || [[शिवपुरी]] || 179,977 || 146,892 || [[मध्यप्रदेशः]] |- |263 || [[सुरेन्द्रनगरम्]] || 177,851 || 156,161 || [[गुजरात]] |- |264 || [[उन्नाव्]] || 177,658 || 144,662 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |265 || [[चुञ्चुडा]] || 177,259 || 170,201 || [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |266 || [[आलप्पुळा]] || 174,164 || 177,029 || [[केरळम्]] |- |267 || [[कोट्टायम्]] || 172,878 || 129,894 || [[केरळम्]] |- |268 || [[मछलीपट्टनम्]] || 169,892 || 179,353 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |269 || '''[[शिमला]]''' || 169,578 || 142,555 || [[हिमाचलप्रदेशः]] |- |270 || [[मेदिनीपुर]] || 169,127 || 149,768|| [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]] |- |271 || [[आदोनि]] || 166,537 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |272 || [[उडुपी]] || 165,401 || ― || [[कर्णाटकम्]] |- |273 || [[कटिहार]] || 164,937 || 115,169 || [[बिहार]] |- |274 || [[प्रोद्दुटूरु]] || 163,600 || 86,896 || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |275 ||[[बदायूँ]] ||159,221 ||148,029 || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |276 || [[महबूबनगरम्]]|| 158,000 || – || [[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणा]] |- |277 || [[सहरसा]]<ref>{{cite web |title = Saharsa | url = http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php?adm2id=1012 | website = citypopulation.de | accessdate = 9 December 2017}}</ref>|| 155,175 || 125,167 || [[बिहार]] |- |278 || [[डिब्रुगढ]]|| 154,296 || 137,661 || [[असम]] |- |279 || [[जोरहाट]]|| 153,889 || 112,026 || [[असम]] |- |280 || [[हजारीबाग]]|| 153,599 || 127,243 || [[झारखण्डः]] |- |281 || [[हिन्दूपुरम्]]|| 151,835 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |282 || [[नगाँव-नगरम्|नगाँव]]|| 148,496 || 123,265 || [[असम]] |- |283 || [[हाजीपुरम्]]<ref>{{cite web |title = Vaishali | url = http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php?adm2id=1018 | website = citypopulation.de | accessdate = 9 December 2017}}</ref>|| 147,688 || 119,412 || [[बिहार]] |- |284 || [[सासाराम]]<ref name="Rohtas">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php?adm2id=1032|title=Rohtas|website=citypopulation.de|accessdate=9 December 2017}}</ref>|| 147,396 || 131,172 || [[बिहार]] |- |285 || [[गिरिडीह]]|| 143,529 || ― || [[झारखण्डः]] |- |286 || [[भीमवरम्]]|| 142,280 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |287 ||'''[[पोर्ट् ब्लेयर्]]''' ||140,572 || — || [[अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः]] |- |288 || [[कुम्भकोणम्]]|| 140,056 || 144,021 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |289 || [[बङ्गाइगाँव]]|| 139,650 || 101,213 || [[असम]] |- |290 || [[डेहरी]]<ref name="Rohtas" />|| 137,068 || 119,057 || [[बिहार]] |- |291 || [[मदनपल्ले]]|| 135,669 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |292 || [[सीवान]]<ref>{{cite web |title = Siwan | url = http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php?adm2id=1016 | website = citypopulation.de | accessdate = 9 December 2017}}</ref>|| 134,458 || 109,919 || [[बिहार]] |- |293 || [[बेतिया]]<ref name="PaschimChamparan">{{cite web |title = Paschim Champaran | url = http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php?adm2id=1001 | website = citypopulation.de | accessdate = 9 December 2017}}</ref>|| 132,896 || 116,670 || [[बिहार]] |- |294 || [[रामगढ छावनी|रामगढ]]|| 132,441 || 73,455 || [[झारखण्डः]] |- |295 || [[तिनसुकिया-नगरम्|तिनसुकिया]]|| 126,389 || 101,957 || [[असम]] |- |296 || [[गुन्तकल्लु]]|| 126,270 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |297 || [[श्रीकाकुलम्]]|| 125,939 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |298 || [[मोतिहारी]]<ref>{{cite web | title = Purba Champaran | url = http://www.ciion.de/php/india-bihar.php?adm2id=1002 | website = citypopulation.de | accessdate = 9 December 2017 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210926212748/http://www.ciion.de/php/india-bihar.php?adm2id=1002 | archivedate = 26 September 2021 | deadurl = yes }}</ref>|| 125,183 || 100,683 || [[बिहार]] |- |299 || [[धर्मवरम्]]|| 121,874 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |300 || [[डाल्टनगञ्जनगरम्|मेदिनीनगरम् (डाल्टनगञ्जनगरम्)]]|| 120,325 || ― || [[झारखण्डः]] |- |301 || [[गुडिवाड]]|| 118,167 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |302 || [[फगवाडा]]|| 117,966 || ― || [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]] |- |303 || [[पुदुक्कोट्टै]]|| 117,745 || ― || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |304 || [[होसूर्]]|| 116,821 || 102,000 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |305 || [[नरसरावुपेट]]|| 116,250 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |306 || [[सूर्यापेट]]|| 115,250 || 94,585 || [[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणा]] |- |307 || [[मिरयालगूड]]|| 109,891 || 91,395 || [[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणा]] |- |308 || [[अनन्तनाग]]|| 108,505 || ― || [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] |- |309 || [[ताडिपत्री]]|| 108,171 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |310 || [[कराइकुडी]]|| 106,714 || 86,596 || [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ‌नाडु]] |- |311 || [[किशनगञ्ज]]<ref>{{cite web |title = Kishanganj | url = http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php?adm2id=1008 | website = citypopulation.de | accessdate = 13 December 2017}}</ref>|| 105,782 || 85,590 || [[बिहार]] |- |312 || [[गङ्गावती, कर्णाटकम्|गङ्गावती]] || 105,529 || 85,459 || [[कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटकम्]] |- |313 || [[जमालपुरम्, बिहार|जमालपुरम्]]<ref>{{cite web |title = Munger | url = http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php?adm2id=1024 | website = citypopulation.de | accessdate = 13 December 2017}}</ref>|| 105,221 || 96,983 || [[बिहार]] |- |314 || [[बलिया]]|| 104,271 || ― || [[उत्तरप्रदेशः]] |- |315 || [[कावली]]|| 104,000 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |316 || [[ताडेपल्लिगूडेम्]]|| 103,906 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |317 || '''[[अमरावती, आन्ध्रप्रदेशः|अमरावती]]'''|| 103,000 || ― || [[आन्ध्रप्रदेशः]] |- |318 || [[बक्सर]]<ref>{{cite web |title = Buxar | url = http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php?adm2id=1030 | website = citypopulation.de | accessdate = 13 December 2017}}</ref>|| 102,591 || 83,168 || [[बिहार]] |- |319 || [[तेजपुर]]|| 102,505 || 83,028 || [[असम]] |- |320 || [[जहानाबादनगरम्]]<ref>{{cite web |title = Jehanabad | url = http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php?adm2id=1037 | website = citypopulation.de | accessdate = 13 December 2017}}</ref>|| 102,456 || 81,503 || [[बिहार]] |- |321 || [[औरङ्गाबाद्, बिहार|औरङ्गाबाद्]]<ref>{{cite web |title = Aurangabad | url = http://www.citypopulation.de/php/india-bihar.php?adm2id=1033 | website = citypopulation.de | accessdate = 13 December 2017}}</ref>|| 101,520 || 79,393 || [[बिहार]] |- |322 || '''[[गङ्गटोक्]]''' || 100,286 || 29,354 || [[सिक्किम्]] |- |323 || [[वास्को ड गामा, गोवा|वास्को ड गामा]] || 100,000 |― |[[गोवा]] |} == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतस्य महानगराणां सूचिः]] * [[भारतदेशे दशलक्षाधिकजनसङ्ख्यायुक्तानां नगरीयक्षेत्राणां सूचिः]] * [[भारतस्य राज्यानि]] == सन्दर्भाः == {{उल्लेखाः}} [[वर्गः:भारतम्]] [[वर्गः:भारतस्य नगराणि]] pxczkhsng8ta8ofe73gumz30cxupll1 0 78102 502055 499665 2026-11-08T03:11:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502055 wikitext text/x-wiki [[File:Urban Transit Systems in India.jpg|en|520x520px|thumb|[[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनम् (मेट्रो)]], [[उपनगरीयधूमशकटयानम्]], [[एकपटलधूमशकटयानम्|एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल)]], [[द्रुतपारगमनलोकयानम्|द्रुतपारगमनलोकयानं]], [[विद्युद्रथः|विद्युद्रथः (ट्रॅम्)]] इत्यादिव्यवस्थायुक्तानां भारतस्य नगरानां मानचित्रम्]] [[File:Delhi Magenta Line.jpg|thumb|[[देहली मेट्रो]] इत्यस्य मॅजेण्टारेखा]][[File:Western-Railway-Medha-EMU.jpg|thumb|[[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटयानम्|मुम्बई उपनगरीयधूमशकटयानस्य]] ईएमयू]] [[File:MumbaiMonorailInsideStation 01.jpg|thumb|[[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानम्]]]] '''भारतदेशे नगरीयधूमशकटपरिवहनव्यवस्थायाः''' ({{lang-hi|भारत में शहरी रेल पारगमन}}; {{lang-en|Urban rail transit in India}}) मुख्यनगरेषु अन्तर्नगरीयपरिवहने महती भूमिका अस्ति यत् अत्यन्तं जनसङ्ख्यायुक्तं भवति । अस्मिन् [[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनम् (मेट्रो)]], [[उपनगरीयधूमशकटयानम्]], [[एकपटलधूमशकटयान|एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल्)]], [[विद्युद्रथः|विद्युद्रथः (ट्रॅम्)]] च भवति । २०२१ तमे वर्षे प्रकाशितस्य प्रतिवेदनस्य अनुसारम्, भारतस्य त्रयोदशमुख्यनगरेषु मेट्रोव्यवस्थासु प्रतिवर्षं योगः २६३.६ कोटिः (2,636 मिलियन्) जनाः यात्रां कुर्वन्ति, देशं व्यस्ततमं नगरीयधूमशकटपारगमनं वाहकसम्बन्धे केन्द्रं स्थापयित्वा । भारतदेशे मेट्रोव्यवस्थानां {{Convert|७३१.२५|km|mi|lk=on|abbr=off}} दीर्घत्वेन विश्वस्य [[द्रुतपारगमनप्रणाल्याः सूचिः|पञ्चमं दीर्घतमं]] परिचालनात्मकं भवति ।<ref name="URTreport">{{cite web|title=A comprehensive report on India's metro rail systems|trans_title=भारतस्य मेट्रोरेलप्रणाली विषये व्यापकं प्रतिवेदनम्|url=https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|publisher=स्वराज्यमग्|author=आशिषः चन्द्रोकरः|date=१९ फरवरी २०२१|accessdate=2022-04-02|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831140650/https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|deadurl=yes}}</ref> नगरीयविकासमन्त्रालयस्य नगरीयपरिवहनप्रकोष्ठः केन्द्रस्तरस्य मेट्रोरेलपरियोजना सहितं नगरीयपरिवहन विषयाणां समन्वयार्थं, मूल्याङ्कनार्थम्, अनुमोदनार्थं च सङ्गमविभागः अस्ति । नगरीयविकास मन्त्रालयेन नगरीयपरिवहने सर्वे हस्तक्षेपाः राष्ट्रियनगरीयपरिवहननीत्यानुसारं (२००६) वह्यते ।<ref>{{cite web|url=http://mohua.gov.in/cms/urban-transport.php|title=Urban Transport|trans_title=नगरीयपरिवहनम्|publisher=आवासीय नगरीय च कार्याणि मन्त्रालयः}}</ref> ==शब्दावली== भारतीयनगरेषु विभिन्नप्रकारकाः नगरीयधूमशकटपरिवहनप्रणाली सन्ति - परिचालनात्मकं, निर्माणाधीनं, योजनाबद्धं च । एताः प्रणाल्यः नगरस्य जनसङ्ख्यायाः, आर्थिकसाध्यताः, माङ्गल्याः च आधारेण कार्यान्वितानि सन्ति । {| Class = "wikitable sortable" style = "font-size:small" ! नगरीयपारगमनं प्रकारम् ! क्षमता ! गतिः ! स्थानकानि / विरामस्थानानाम् आवर्तनम् ! मार्गाधिकारः ! धूमशकट-आधारित ! निर्माणाय सञ्चालाय च व्ययः |- |[[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनम् (मेट्रो)]] |{{Yes|उच्च}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[उपनगरीयधूमशकटयानम्]] {{anchor|A}} |{{Yes|अतीव उच्च}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{Partial|मध्यम}} |- | [[मध्यमक्षमताधूमशकटप्रणाली|मध्यमक्षमता धूमशकटयानम्]] {{anchor|A}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[लघुधूमशकटयानम्]] |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Partial|आंशिक}} |{{Yes|आम्}} |{{Partial|मध्यम}} |- |[[एकपटलधूमशकटयानम्]] |{{Partial|मध्यम}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[क्षेत्रीयधूमशकटयानम्|क्षेत्रीयधूमशकटयानप्रणाली]] {{anchor|A}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|उच्च}} |{{No|निम्न}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|आम्}} |{{No|उच्च}} |- |[[विद्युद्रथः|विद्युद्रथः (ट्रॅम्)]] |{{No|निम्न}} |{{No|मन्द}} |{{Yes|उच्च}} |{{No|न}} |{{Yes|आम्}} |{{Yes|निम्न}} |- |[[द्रुतपारगमनलोकयानम्]] |{{No|निम्न}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{No|न}} |{{Yes|निम्न}} |- |मेट्रो नियो |{{No|निम्न}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|उच्च}} |{{Yes|आम्}} |{{No|न}} |{{Partial|मध्यम}} |- |[[नौकायानम्|जलमेट्रो]] |{{No|निम्न}} |{{No|मन्द}} |{{Partial|मध्यम}} |{{Yes|आम्}} |{{No|न}} |{{Yes|निम्न}} |} ==इतिहासः== भारतदेशे नगरीयधूमशकटपरिवहनव्यवस्थायाः प्रथमः मार्गः यात्रीधूमशकटः (अथवा उपनगरीयधूमशकटः) आसीत्, यः मुम्बईनगरे १८५३ तमे वर्षस्य १६ एप्रिल दिनाङ्के निर्मितः । महत्वाकांक्षिणस्य मेट्रो-व्यवस्थायाः निर्माणस्य आरम्भार्थं १९७२ तमे वर्षे [[कोलकाता]]नगरे शिलान्यासः कृतः । १९८४ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासस्य २४ दिनाङ्के भारतस्य कोलकातानगरे प्रथमा मेट्रो-व्यवस्था कार्यान्वितम् अभवत् । अनेकसङ्घर्षाणाम्, अधिकारितन्त्रिकबन्धस्य च अनन्तरं रेखायां पञ्चस्थानकानि कृत्वा ३.४ किमी उद्घाटितम् । [[देहली मेट्रो]] इत्यस्य निर्माणं १९९८ तमस्य वर्षस्य १ अक्टोबर् दिनाङ्के आरब्धम्, प्रथमा रेखा २००२ तमस्य वर्षस्य २४ डिसेम्बर् दिनाङ्के कार्यरता । ३४८.१२ किलोमीटर् परिमितं देहली मेट्रोप्रणाली भारतस्य दीर्घतमा दूरतः च व्यस्ततमा मेट्रो-व्यवस्था अभवत् । देहली मेट्रो इत्यस्य भव्यसफलतायाः अनन्तरं भारतेन शीघ्रमेव दक्षिणभारते प्रथमा मेट्रोव्यवस्था [[बेङ्गळूरु]]नगरस्य [[नम्मा मेट्रो]]-रूपेण सञ्चालितवती, यस्याः उद्देश्यं नगरे विशाल-यातायात-समस्यानां समाधानम् आसीत् । पश्चात् तदनन्तरं दशके प्रमुखनगरेषु अनेकाः मेट्रोव्यवस्थाः उद्भवितुं आरब्धाः, येन देशे एतादृशानां प्रणालीनां सङ्ख्या त्रयोदशपर्यन्तं विस्तारिता । भारतेन २०२० तमस्य दशकस्य आरम्भः [[कानपुर मेट्रो]]-रूपेण द्रुततमस्य मेट्रोव्यवस्थायाः निर्माणस्य नूतनं विश्वविक्रमं स्थापितम्, यस्य उद्घाटनं २०२१ तमस्य वर्षस्य २८ डिसेम्बर् दिनाङ्के अभवत्, निर्माणस्य आरम्भस्य केवलं वर्षद्वयानन्तरम् । [[पुणे मेट्रो]] शीघ्रमेव कानपुरस्य अनन्तरं २०२२ तमस्य वर्षस्य मार्चमासे प्रारम्भिकयोः रेखायोः ध्वजाङ्कनं कृत्वा महाराष्ट्रराज्ये मेट्रोयानानां सङ्ख्या त्रीणि अभवत् । ==द्रुतपारगमनप्रणाली (मेट्रो)== [[File:DelhiMetroBlueLineBombardier.jpg|thumb|190x190px|[[देहली मेट्रो]] इत्यस्य नीलरेखा (ब्लु लाईन्), भारतस्य बृहत्तमा मेट्रोप्रणाली]] [[File:Salt Lake Stadium Metro Station 19.jpg|thumb|189x189px|साल्ट् लेक् क्रीडाङ्गणे (पूर्व-पश्चिम हरितरेखायाम्) स्थितं स्थानकम् । [[कोलकाता मेट्रो]] इत्यस्य उत्तर-दक्षिण (नील) रेखा भारतदेशे प्राचीनतमा अस्ति ।]] [[File:Chennai Underground metrostation with India's first Platform Screen Doors.jpg|thumb|190x190px|[[चेन्नै मेट्रो]] इत्यस्य भूमिगतस्थानकम्]] सम्प्रति भारतदेशे १३ नगरेषु १५ द्रुतपारगमनप्रणाल्याः (लोकप्रसिद्धः 'मेट्रो ' इति) सन्ति । [[देहली मेट्रो]] सर्वाधिकं बृहत् मेट्रो प्रणाली अस्ति, यत् [[राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्|राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रे]] अन्येषां समीपस्थनगरानां सह सम्बद्धं भवति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/ylEObaYWxcC7lGO2E2e4wJ/The-rise-of-metro-rail-network-in-India.html|title=How metro rail networks are spreading across India|trans_title=भारते मेट्रोरेलजालं कथं प्रसरति|first=ज्योतिका|last=सूदः|date=२६ जुलाई २०१७|website=livemint.com}}</ref> दिसम्बर 2021 पर्यन्तं, भारते 15 प्रणालीषु {{Convert|७३१.२५|km|mi|lk=on}} पर्यन्तं परिचालनमेट्रोरेखाः, 551 स्थानकानि च सन्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/metro-lines-cover-only-3-of-gurugram/articleshow/70905439.cms|title=Metro lines cover only 3% of Gurugram &#124; Gurgaon News - Times of India|trans_title=मेट्रोरेखाः गुरुग्रामस्य केवलं ३% भागं आच्छादयन्ति &#124; गुरुग्रामसमाचारः - टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> अपरं ५६८.१५ किमी पर्यन्तं रेखाः निर्माणाधीनाः सन्ति । === प्रणालीनां सूचिः=== {|class = "wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! rowspan="2"|प्रणाली ! rowspan="2"|स्थानीय नाम ! rowspan="2"|स्थानम् ! rowspan="2"|राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! rowspan="2"|रेखाः (लाईन्स्) ! rowspan="2"|स्थानकानि ! colspan="3"|लम्बता ! rowspan="2"|सञ्चालकः(ाः) ! rowspan="2"|उद्घाटितम् ! rowspan="2"|अद्यतनविस्तारः ! rowspan="2"|वार्षिक वाहकत्वम् (मिलियने) |- ! परिचालनात्मकः ! निर्माणाधीन ! योजनाकृतः |- | [[अहमदाबाद् मेट्रो]] | {{lang|gu|અમદાવાદ મેટ્રો}} | {{Hlist|[[गान्धीनगरम्]]|[[अहमदाबाद्]]}} | [[गुजरात]] | १ || ६ | {{convert|६.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|५४.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|७.४१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | गुजरात मेट्रोरेलनिगमः (GMRC) | ४ मार्च २०१९<ref name=":2">{{cite web |title=Ahmedabad Metro to open for public on Wednesday - Times of India |trans_title=अहमदाबाद् मेट्रो बुधवासरे सर्वेषां कृते उद्घाटितुं - टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/ahmedabad-metro-to-open-for-public-on-wednesday/articleshow/68263112.cms |website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया |accessdate=१० मार्च २०१९}}</ref> | style="text-align:center" |– | ०.४<ref name="URTreport" /> |- | [[कानपुर मेट्रो]] | {{lang|hi|कानपुर मेट्रो}} | [[कानपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १ || ९ | {{convert|८.९८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१४.८०५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|८.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | उत्तरप्रदेशः मेट्रोरेलनिगमः (UPMRC) | २८ दिसम्बर २०२१ | style="text-align:center" |– | style="text-align:center" |– |- | [[कोच्ची मेट्रो]] [[File:Kochi Metro logo.png|border|22x22px]] | {{lang|ml|കൊച്ചി മെട്രോ}} | [[कोच्ची]] | [[केरळम्]] | १ || २२ | {{convert|२४.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|२.९४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|११.२०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | कोच्ची मेट्रोरेललिमिटेड् (KMRL) | १७ जुन् २०१७<ref>{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/india/kochi-metro-inauguration-here-are-the-important-points-from-pm-narendra-modis-speech-4708401 |title=Kochi Metro a 'futuristic infrastructure that will contribute to India's growth': What PM Modi said at inauguration |publisher=दि इण्डियन् एक्सप्रेस् |date=१७ जुन २०१७ |accessdate=३० जुलाई २०१७}}</ref> | ७ सितम्बर २०२० | १७<ref name="URTreport" /> |- | [[कोलकाता मेट्रो]] | {{lang|bn|কলকাতা মেট্রো}} | {{Hlist|[[कोलकाता]]|[[हावडा]]}} | [[पश्चिमवङ्ग]] | २<ref name="KOL_lines">{{cite news|date=४ अक्टुबर २०२०|title=ইস্ট-ওয়েস্ট মেট্রো: বিধাননগরের সঙ্গে জুড়ে গেল ফুলবাগান|trans_title=पूर्व-पश्चिममेट्रो - फुलबगनः बिधाननगरेण सह सम्बद्धः |publisher=www.anandabazar.com|url=https://www.anandabazar.com/calcutta/east-west-metro-phoolbagan-metro-station-service-started-dgtl-1.1210983?ref=related-stry-4|accessdate=८ अक्टुबर २०२०|archive-date=२९ मई २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529191442/https://www.anandabazar.com/west-bengal/kolkata/east-west-metro-phoolbagan-metro-station-service-started-dgtl-1.1210983?ref=related-stry-4|deadurl=no}}</ref> | ३३<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/e-w-1st-ride-turns-personal-milestone-for-passengers/articleshow/74143521.cms|title=Kolkata: East-West first metro ride turns personal milestone for the passengers|trans_title=कोलकाता- पूर्व-पश्चिम प्रथमामेट्रोयानयात्रा यात्रिकाणां कृते व्यक्तिगतं योजनपाषाणः भवति|publisher=दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=१५ फरवरी २०२० |accessdate=१६ फरवरी २०२०}}</ref> | {{convert|३८.२६|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="KOL_lines"/> | {{convert|१०२.१६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१७.९०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{Hlist|[[मेट्रोरेल, कोलकाता]]|[[कोलकाता मेट्रोरेलनिगमः]] (KMRC)}} | २४ अक्टूबर् १९८४<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.kmrc.in/overview.php |title=Kolkata Metro Rail Corporation Ltd |publisher=Kmrc.in |accessdate=२७ जनवरी २०१६ |archive-date=२ जुन २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602200841/http://www.kmrc.in/overview.php |deadurl=no }}</ref> | २२ फेब्रुवरी २०२१ | २५६<ref name="URTreport"/> |- | [[चेन्नै मेट्रो]] | {{lang|ta|சென்னை மெட்ரோ}} | [[चेन्नै]] | [[तमिळनाडुराज्यम्|तमिऴ्नाडु]] | २ || ४२<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/stations-in-chennai-metro-rails-phase-i-extension-will-be-renamed/article32768185.ece|title=Stations in Chennai Metro rails Phase I extension will be renamed|publisher=दि हिन्दु|date=५ अक्टुबर २०२०|accessdate=६ अक्टुबर २०२०}}</ref> | {{convert|५४.६५|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/over-6-crore-people-have-travelled-through-chennai-metro-since-2015/article30682887.ece|title=Over 6 Crore people have travelled through Chennai Metro|publisher=दि हिन्दू|date=२८ जनवरी २०२०|accessdate=२९ जनवरी २०२०}}</ref> | {{convert|११८.९१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | चेन्नै मेट्रोरेललिमिटेड् (CMRL) | २९ जुन् २०१५<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/chennai-metro-rail-inauguration/article7366598.ece|title=Chennai's First Metro rail ride begins|publisher=द हिन्दू|date=२९ जुन २०१५|accessdate=३ अप्रिल २०१६}}</ref> | १४ फेब्रुवरी २०२१ | ४२<ref name="URTreport" /> |- | [[जयपुर मेट्रो]] | {{lang|hi|जयपुर मेट्रो}} | [[जयपुरम्]] | [[राजस्थानम्]] | १<ref name="JMbn">{{cite web |url=https://www.jaipurmetrorail.in/pdf/39Brief%20Note%20on%20the%20Project.pdf |title=Jaipur Metro A Brief Note on the Project |publisher=JMRC |page=2 |accessdate=३ जुन २०१५ |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062922/https://www.jaipurmetrorail.in/pdf/39Brief%20Note%20on%20the%20Project.pdf |archive-date=४ मार्च २०१६ |df=dmy-all }}</ref> | ११<ref name="JMbn" /> | {{convert|११.९७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | {{convert|२६.२६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | जयपुर मेट्रोरेलनिगमः (JMRC) | ३ जुन् २०१५<ref name="JMbn" /> | २३ सितम्बर २०२० | ७<ref name="URTreport" /> |- | [[देहली मेट्रो]] | {{lang|hi|दिल्ली मेट्रो}} | {{Hlist|[[देहली]]|[[गुरुग्राम]]|[[नोयडा]]|[[फरीदाबाद्]]|[[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]|[[बहादुरगढ]]|[[बल्लभगढ]]|}} | {{Hlist|[[देहली]]|[[हरियाणा]]|[[उत्तरप्रदेशः]]}} | १०<ref name="DMlines">{{cite web|url=http://www.delhimetrorail.com/projectpresent.aspx|title=Present Network|publisher=देहली मेट्रोरेल निगम|date=८ मार्च २०१९}}</ref> | २५५{{refn|group="Nb"|स्थानान्तरणस्थानकानि एकवारादधिकं गण्यन्ते। २४ स्थानान्तरणस्थानकानि सन्ति। यदि स्थानान्तरणस्थानकानि एकवारमेव गण्यन्ते, परिणामः २२९ स्थानकानि भविष्यन्ति। अशोक पार्क् मेन-स्थानकं तथापि एकस्थानकत्वेन गण्यते, यत्र हरितरेखायाः २ विविधाः शाखाः पट्टिकाः/मञ्चाः साझां कुर्वन्ति। [[नोएडा मेट्रो]] [[रैपिडमेट्रो गुरुग्राम|गुरुग्राम मेट्रो]] इत्येतयोः स्टेशनयोः गणना न भवति। यदि नोएडा मेट्रो, गुरुग्राम मेट्रो इत्येतयोः स्टेशनयोः गणना भवति तर्हि, परिणामः २८५ स्थानकानि भविष्यन्ति।<ref name="DMlines"/>}} | {{convert|३४८.१२|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name=":0">{{Cite web|title=Delhi metro map|trans_title=देहली मेट्रो मानचित्रम्|url=http://www.delhimetrorail.com/Zoom_Map.aspx|deadurl=no|accessdate=१३ नवम्बर २०२१ |website=www.delhimetrorail.com}}</ref> | {{convert|६५.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|५७.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | [[देहली मेट्रोरेलनिगमः]] (DMRC) | २४ दिसम्बर २००२<ref name="DMopen">{{Cite news |title=Indian PM launches Delhi metro |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2602907.stm |newspaper=बीबीसी न्यूज़् |date=२४ दिसम्बर २००२ |accessdate=२२ अप्रिल २०१० |deadurl=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422001958/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2602907.stm |archive-date=२२ अप्रिल २०१२ }}</ref> | १८ सितम्बर २०२१ | १७९०<ref name="URTreport2">{{cite web|author=Ashish Chandrorkar|date=१९ फरवरी २०२१|title=A comprehensive report on India's metro rail systems|url=https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|publisher=स्वराज्यमग्|accessdate=2022-04-02|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831140650/https://indiainfrahub.com/wp-content/uploads/2021/02/Indian-Metro-Systems_A_Chandrorkar.pdf|deadurl=yes}}</ref> |- | [[नम्मा मेट्रो]] | {{lang|kn|ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೊ}} | [[बेङ्गळूरु]] | [[कर्णाटकम्]] | २ || ५२<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Metro-Phase-I-Will-be-Ready-by-May-to-Miss-Deadline/2015/10/22/article3091913.ece|title=Metro Phase I Will be Ready by May, to Miss Deadline|work=द न्यू इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=२२ अक्टुबर २०१५|accessdate=2022-04-02|archive-date=2016-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160112104356/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Metro-Phase-I-Will-be-Ready-by-May-to-Miss-Deadline/2015/10/22/article3091913.ece|deadurl=yes}}</ref> | {{convert|५६.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/bengaluru-metro-cm-bommai-hardeep-puri-inaugurate-extended-stretch-on-purple-line-7476492/|title=Bengaluru Metro: CM Bommai, Hardeep Puri inaugurate extended stretch on Purple Line|publisher=इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=३० अगस्त २०२१}}</ref> | {{convert|११८.८४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | बेङ्गळूरु मेट्रोरेल निगमः लिमिटेड् (BMRCL) | २० अक्टूबर २०११<ref name="NMopen">{{cite news|title=South India's first underground Metro launch on April 29|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/South-Indias-first-underground-Metro-launch-on-April-29/articleshow/51971933.cms|accessdate=२६ अप्रिल २०१६|work=दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> | २९ अगस्त २०२१ | १७४.२२<ref name="NMAnnualRep">{{Cite web|url=https://english.bmrc.co.in/FileUploads/19802f_BondFiles.pdf|title=BMRCL Annual Report 2019-20|accessdate=2022-04-02|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115181354/https://english.bmrc.co.in/FileUploads/19802f_BondFiles.pdf|deadurl=yes}}</ref> |- | [[नागपुर मेट्रो]] | {{lang|mr|नागपूर मेट्रो}} | [[नागपुरम्]] | [[महाराष्ट्रम्]] | २ || २४ | {{convert|२६.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१५.१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|४८.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | महामेट्रो | ८ मार्च २०१९<ref name="NGMopen">{{Cite web|url=https://twitter.com/ANI/status/1103633939569262592|title=Delhi: Prime Minister Narendra Modi flags-off Nagpur Metro via video conferencing.pic.twitter.com/0n6ohgcok3|last=एएनआई|date=७ मार्च २०१९|website=@ANI|language=आङ्ग्ल|accessdate=८ मार्च २०१९}}</ref> | २१ अगस्त २०२१ | ४<ref name="URTreport" /> |- | [[नोयडा मेट्रो]] | {{lang|hi|नोएडा मेट्रो}} | {{Hlist|[[नोयडा]]|[[महत्तरा नोयडा]]|}} | [[उत्तरप्रदेशः]] | १ || २१ | {{convert|२९.७०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | {{convert|८०.९५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | नोयडा मेट्रोरेलनिगमः (NMRC) | २५ जनवरी २०१९<ref>{{cite web |title=Aqua Line ready for launch, nod awaited from UP |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/aqua-line-ready-for-launch-nod-awaited-from-state/articleshow/67201102.cms |website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया |accessdate=२२ दिसम्बर २०१८}}</ref> | style="text-align:center" |– | ५<ref name="URTreport" /> |- | [[पुणे मेट्रो]] | {{lang|mr|पुणे मेट्रो}} | {{Hlist|[[पुणे]]|[[पिम्परी चिञ्चवाड]]|}} | [[महाराष्ट्रम्]] | २ || १० | {{convert|१२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|४२.५८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|१३.८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | महामेट्रो | ६ मार्च २०२२<ref name="Pune_metro_inauguration">{{Cite web |author=साराङ्गः दस्तने|date=४ मार्च २०२२ |title=Pune: Metro for people on 2 routes after Sunday flag-off by PM Narendra Modi {{!}} Pune News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/pune-metro-for-people-on-2-routes-after-sunday-flag-off-by-pm-narendra-modi/articleshow/89980995.cms |accessdate=५ मार्च २०२२ |website=The Times of India |language=आङ्ग्ल}}</ref> | style="text-align:center" |– | style="text-align:center" |– |- | [[मुम्बई मेट्रो]] | {{lang|mr|मुम्बई मेट्रो}} | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | ३ || ३१<ref name="MMit">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/west/story/mumbai-metro-starts-public-route-price-196069-2014-06-08|title=Mumbai Metro Blue Line 1 starts for public|work=इण्डिया टूडे|date=८ जुन २०१४|accessdate=१९ अक्टुबर २०२०}}</ref> | {{convert|३०.६५|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="MMit" /> | {{convert|१५०.२५|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="MRG_Mumbai">{{cite web|url=https://themetrorailguy.com/mumbai-metro-information-map-updates/|title=Mumbai Metro – Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|trans_title=मुम्बई मेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|website=द मेट्रोरेल् गाय्}}</ref> | {{convert|१५७.६८|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="MRG_Mumbai"/> | मुम्बई मेट्रोवन् (MMO) | ८ जुन २०१४<ref name="MMit" /> | २ अप्रैल २०२२ | १२६<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-best-strike-pushes-daily-metro-ridership-over-5-lakh-for-first-time/articleshow/67533513.cms|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|title=BEST Strike Pushes daily metro ridership over 5 lakh for first time}}</ref> |- | [[गुरुग्राम द्रुतमेट्रो]] | {{lang|hi|रैपिड मेट्रो गुरुग्राम}} | [[गुरुग्राम]] | [[हरियाणा]] | १ || ११ | {{convert|११.७०|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="GGMht">{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/gurgaon-s-own-metro/story-Ejc1cQ2VGPks2rAmPMm0eM.html |title=Gurgaon's own Metro |trans_title=गुरुग्रामस्य स्वस्य मेट्रो|newspaper=हिन्दुस्तान् टाईम्स्|date=१५ जुलाई २००९}}</ref> | {{convert|१७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | देहली मेट्रोरेलनिगमः (DMRC) | १४ नवम्बर २०१३<ref name="GGMopen">{{cite web | url = http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/rapid-metrorail-gurgaon-opens.html | title = Rapid MetroRail Gurgaon opens | publisher =रेलवे गजेट् | date = १५ नवम्बर २०१३ | accessdate = २८ दिसम्बर २०१४ | archive-date = २६ अप्रिल २०१८ | archive-url = https://web.archive.org/web/20180426144645/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/rapid-metrorail-gurgaon-opens.html | deadurl=yes }}</ref> | ३१ मार्च २०१७ | १८<ref name="URTreport" /> |- | [[लखनौ मेट्रो]] | {{lang|hi|लखनऊ मेट्रो}} | [[लखनौ]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १ || २१ | {{convert|२२.८७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | style="text-align:center" |– | {{convert|८५.००|km|mi|abbr=on|adj=on}} | उत्तरप्रदेशः मेट्रोरेल निगम (UPMRC) | ५ सितम्बर २०१७<ref name="LMopen">{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/lucknow-metro-rail-fastest-and-most-economical-project-in-india-115111600808_1.html|title=Lucknow Metro Rail fastest and most economical project in India|last=रावत|first=विरेन्द्र सिम्ह|date=१६ नवम्बर २०१५|newspaper=बिजनेस् स्टैण्डर्ड् |accessdate=१३ सितम्बर २०१७}}</ref> | ८ मार्च २०१९ | २२<ref name="URTreport" /> |- | [[हैदराबाद् मेट्रो]] | {{lang|te|హైదరాబాదు మెట్రో}} | {{Hlist|[[हैदराबाद्]]|[[सिकन्दराबाद्]]|}} | [[तेलङ्गाणा]] | ३ | ५७ | {{convert|६७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|२.९४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|११.२०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | हैदराबाद् मेट्रोरेललिमिटेड् (HMRL) | २९ नवम्बर २०१७<ref>{{Cite web |url=http://indianexpress.com/article/cities/hyderabad/hyderabad-metro-rail-to-be-flagged-off-by-pm-modi-today-see-timings-fares-routes-and-features-4958126 |title=Hyderabad Metro rail flagged off today: See fares, timings, routes and other features |date=१८ नवम्बर २०१७ |website=द इण्डियन् एक्सप्रेस् |language=आङ्ग्ल |accessdate=१८ नवम्बर २०१७}}</ref> | ७ फेब्रुवरी २०२० | १७३<ref name="URTreport" /> |- ! योगः !! १५ !! ११ !! ३१ !! ५८५ ! ! {{convert|७३१.७५|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! {{convert|७४७.५२|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! {{convert|५६२.४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! १५ ! ! ! २६३४.७२ |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{legend|#BCFFC5|निर्माणाधीनम्}} {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|class = "wikitable sortable"style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता (निर्माणाधीन) ! लम्बता (योजनाकृतः) ! निर्माणम् आरब्धम् ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#BCFFC5;" |[[नवमुम्बई मेट्रो]] [[File:NaviMumbaiMetro-Logo.png|border|22x22px]] | [[नवमुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | ५ | २० | {{convert|२३.४०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|८३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०११ | २०२२<ref>{{cite web|url=https://www.metrorailnews.in/tremble-trial-of-navi-mumbai-metro-line-1-project-will-start-from-28th-august-2021/|title=Tremble trial of Navi Mumbai Metro Line 1 project will start from 28th August 2021|publisher=मेट्रोरेल न्युज्|date=२६ अगस्त २०२१}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[भोज मेट्रो]] | [[भोपाल]] | [[मध्यप्रदेशः]] | २ | २८ | {{convert|२७.८७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|७७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१८ | २०२३<ref>{{cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/article/bhopal-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|title=Bhopal metro project information, tenders, stations, routes and updates|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|date=२८ सितम्बर}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[इन्दौर मेट्रो]] | [[इन्दौर]] | [[मध्यप्रदेशः]] | ५ | ८९ | {{convert|३३.५३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | {{convert|२४८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१८ | २०२३<ref>{{cite web|url=https://www.metrorailnews.in/indore-metro-rail-became-the-first-pillar-of-hope/|title=Indore Metro Rail became the first pillar of hope.|publisher=मेट्रोरेल न्युज्|date=३१ अगस्त २०२१}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[पटना मेट्रो]] | [[पटना]] | [[बिहार]] | २ | २६ | {{convert|३०.९१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | | २०२० | २०२४<ref>{{cite web|title=Patna Metro – Information, Route Map, Fares, Tenders & Updates |url=https://themetrorailguy.com/patna-metro-information-map-updates/|website=www.themetrorailguy.com|accessdate=२७ जुलाई २०२१}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[आग्रा मेट्रो]] | [[आग्रा]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २७ | {{convert|२९.६५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | | २०२० | २०२४<ref>{{cite web|url=https://themetrorailguy.com/agra-metro-information-map-updates/|title=Agra Metro – Information, Route Map, Fares, Tenders & Updates|publisher=दि मेट्रोरेल गाय}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;" |[[सुरत मेट्रो]] | [[सुरत]] | [[गुजरात]] | २ | २८ | {{convert|४०.३५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | | २०२१ | २०२४<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/pm-modi-launches-ahmedabad-and-surat-metro-rail-projects-everything-you-need-to-know-11610956526405.html|title=PM launches Ahmedabad and Surat Metro rail|date=१८ जनवरी २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |[[ठाणे मेट्रो]] [[File:PUNE METRO LOGO.png|border|23x23px]] | [[ठाणे]] | [[महाराष्ट्रम्]] | १ | २२ | | {{convert|२९|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/thane-corporation-gives-nod-to-proposal-for-internal-metro-7508691/s|title=Thane corporation gives nod to proposal for internal metro|publisher=इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=१५ सितम्बर २०२१}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | style="background:#FFFFBB" |[[मेरठ मेट्रो]] | [[मेरठ]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २४ | | {{convert|३५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://urbantransportnews.com/news/meerut-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|title=Meerut Metro project information, tenders, stations, routes and updates|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|date=१४ सितम्बर २०२०|accessdate=2022-04-22|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122454/https://urbantransportnews.com/news/meerut-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[गुवाहाटी मेट्रो]] | [[गुवाहाटी]] | [[असम]] | ४ | ५४ | | {{convert|६१.४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=http://themetrorailguy.com/2016/02/24/assam-cabinet-approves-rs-18020-cr-61-4-km-guwahati-metro/|title=Assam Cabinet Approves Rs 18,020 cr 61.4 km Guwahati Metro |publisher=दि मेट्रोरेल गाय|website=themetrorailguy.com|accessdate=२२ जुन २०१७}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[बरेली मेट्रो]] | [[बरेली]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | ६ | ८० | | {{convert|११७.३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|title=तोहफा:लखनऊ के बाद अब बरेली में दौड़ेगी मेट्रो, जाम से मिलेगी मुक्ति|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/bareily/story-metro-train-will-run-in-bareilly-1507832.html|accessdate=९ जनवरी २०२२|website=हिन्दुस्तान्|language=हिन्दी}}</ref> |} ===परित्यक्ताः प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFBBBB|विवृतम्<!--Defunct-->}} {{Legend|#FF8B8B|स्रस्तः<!--Scrapped-->}} {| Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! लम्बता ! टिप्पणयः |- | style="background:#FFBBBB;"|आकाशलोकयानं मेट्रो | [[मडगाँव]] | [[गोवा]] | {{convert|१.६०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | सञ्चालनानन्तरं निष्क्रियः स्रस्तः च । [[कोङ्कणधूमशकटमार्गः|केआरसी]] इत्यनेन असुरक्षितम् इति गणितम् ।<ref name="GoaSkybus">{{Cite web|title = Its final! Konkan Railway Corporation to scrap skybus project - The Times of India|url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/Its-final-Konkan-Railway-Corporation-to-scrap-skybus-project/articleshow/23940892.cms|website = दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|accessdate = ३० मई २०१५}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |[[चण्डीगढ मेट्रो]] | [[चण्डीगढ राजधानीक्षेत्रम्]] | [[चण्डीगढ]] | {{convert|३७.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | वाणिज्यिकसाध्यतायाः कारणेन तिरस्कृतम् । <ref>{{cite web|title=After Hanging in For Years, Chandigarh Metro Rail Project Finally Scrapped Off & Here's Why - Chandigarh Metro|url=https://chandigarhmetro.com/after-years-chandigarh-metro-rail-project-scrapped-off-2017/|website=chandigarhmetro.com|accessdate=२६ नवम्बर २०१७|date=१३ नवम्बर २०१७}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |कटक मेट्रो | [[कटकम्|कटकं]] [[भुवनेश्वरम्|भुवनेश्वरं]] च | [[ओडिशा]] | – | असाध्यत्वेन तिरस्कृतम्। २०४० तमे वर्षे अनन्तरं विचारः भवतु।<ref>{{cite web|url =https://www.thehindu.com/news/national/other-states/metro-train-service-not-feasible-in-bhubaneswar-and-cuttack-till-2041-minister/article34197273.ece |title = Metro train service not feasible in Bhubaneswar and Cuttack till 2041: Minister | publisher = दि हिन्दू, ३० मार्च २०२१ | accessdate = २८ मई २०२१}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |पश्चिमधूमशकटमार्गः उन्नतसम्पथः | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | {{convert|६३.२७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | असाध्यत्वेन तिरस्कृतम् ।<ref>{{cite web |last1=Deshpande |first1=Umakant |title=Piyush Goyal scraps elevated corridor |url=http://www.asianage.com/metros/mumbai/201217/piyush-goyal-scraps-elevated-corridor.html |website=द एशियन् एज् |accessdate=१४ जनवरी २०१९ |date=२० दिसम्बर २०१७}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |[[लुधियाना मेट्रो]] | [[लुधियाना]] | [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]] | {{convert|२८.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | अस्वीकारः कृतः, तस्य स्थाने [[लुधियाना द्रुतपारगमनलोकयानप्रणाली|द्रुतपारगमनलोकयानप्रणाली]] स्थापिता ।<ref>{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/city/ludhiana/brts-runs-over-metro-dreams/articleshow/29491957.cms|title=BRTS runs over Ludhiana metro dreams|publisher=दि टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=२८ जनवरी २०१४2}}</ref> |} ==उपनगरीयधूमशकटयानम्== [[File:AC-EMU-Mumbai.jpg|thumb|190x190px|[[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः|मुम्बई उपनगरीयधूमशकटयानस्य]] एकः ईएमयू, भारते प्राचीनतमं उपनगरीयधूमशकटयानमार्गजालं १८५३ तमे वर्षे निर्मितम् ।]] [[File:MRTS near IT corridor.JPG|thumb|190x190px|[[चेन्नै व्यापकद्रुतपारगमनप्रणाली|चेन्नै एमआरटीएस]] इत्यस्य एकः उन्नतः खण्डः ।]] अनेकानां प्रमुखानां भारतीयनगरानां सार्वजनिकपरिवहनव्यवस्थायाम् [[उपनगरीयधूमशकटयानः|उपनगरीयधूमशकटयानस्य]] प्रमुखा भूमिका अस्ति । एताः सेवाः [[भारतीय धूमशकटमार्गः|भारतीयधूमशकटमार्ग]]द्वारा सञ्चालिताः सन्ति । उपनगरीयधूमशकटयानः केन्द्रीयव्यापारमण्डलस्य उपनगरयोः च मध्ये एकः लोहपथयानसेवा अस्ति । लोहपथयानानि उपनगरीयधूमशकटयानानि अथवा उपनगरीयरेलयानानि इति कथ्यन्ते । एतानि लोहपथयानानि "स्थानीययानानि" ({{lang|en|local trains}}, लोकल् ट्रेन्स्) अथवा "स्थानीयाः" ({{lang|en|locals}}, लोकल्स्) इति अपि निर्दिश्यन्ते । १८५३ तमे वर्षे कार्याणि आरब्धानि भारते प्रथमा उपनगरीयधूमशकटव्यवस्था [[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] अस्ति । [[कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गः|कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गस्य]] सम्पूर्णे देशे सर्वाधिकं जालम् अस्ति । [[चेन्नै उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] १९३१ तमे वर्षे स्वस्य कार्याणि आरब्धवती । यात्रिकयानयानस्य सञ्चालनं कुर्वन्ति उपनगरीयधूमशकटयानानि सर्वाणि विद्युत्बहुएककानि ({{lang|en|Electric Multiple Units, EMUs}}) सन्ति । तेषां प्रायेण नव वा द्वादश वा कक्ष्याः भवन्ति, कदाचित् १५ कक्ष्याः अपि व्यस्तघण्टायातायातस्य संचालनार्थम् । ईएमयू-रेलयानस्य एककं एकं शक्तियानं द्वौ सामान्यकक्षौ युक्तं च भवति । एवं नव प्रशिक्षकः ईएमयू त्रिभिः एककैः कृते निर्मितः अस्ति, प्रत्येकम् अन्ते एकं शक्तियानं भवति, मध्ये एकम् अपि भवति । उपनगरीयरेलयानेषु विद्यमानाः यानानि २५ kV AC भवन्ति ।<ref>{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-elec.html#volt|title=[IRFCA&#93; Indian Railways FAQ: Electric Traction&nbsp;— I|website=[IRFCA] The Indian Railways Fan Club|accessdate=१४ सितम्बर २०१७}}</ref> भारतीय उपनगरीयधूमशकटमार्गेषु सवारी १९७०-७१ मध्ये १२ लक्षतः (1.2 मिलियन्) २०१२–१३ मध्ये ४४ लक्षं (4.4 मिलियन्) यावत् वर्धिता अस्ति । मुम्बई, कोलकाता, चेन्नै इत्यादीनाम् उपनगरीयधूमशकटमार्गाः ७.१% अधिकं भारतीयरेलमार्गाः २०८१९.३-किमी जालं न धारयन्ति परन्तु सर्वेषां रेलयात्रिकाणां ५३.२% भागं भवन्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.newslaundry.com/2015/09/07/why-indias-metro-and-suburban-railways-should-merge|title=Why India's Metro and suburban railways should merge|last=चतुर्वेदी|first=सुमित|date=७ सितम्बर २०१५|website=न्यूज़लॉण्ड्री|accessdate=१४ सितम्बर २०१७}}</ref> भारतस्य केषुचित् नगरेषु [[द्रुतपारगमनप्रणाली|द्रुतपारगमनव्यवस्थानाम्]] उद्घाटनेन उपनगरीयधूमशकटप्रणाल्याः उपयोगे न्यूनता अभवत् ।<ref>{{cite news |last= वर्मा|first= विष्णु|date= ११ मार्च २०१६|title= Ring Railway left behind as Delhi swells beyond boundaries|trans_title=देहलीः सीमातः परं प्रफुल्लिता भवति इति कारणेन वृत्तरेलमार्गः त्यक्तवान्|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/ring-railway-in-an-ever-expanding-delhi-a-ghost-railway-service-lingers/ |work= दि इण्डियन् एक्सप्रेस्|location= नवदेहली|accessdate=४ दिसम्बर २०२१}}</ref> {| Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय नाम ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् ! वार्षिक वाहकत्वम् (बिलियने) |- | [[कोलकाता उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|bn|কলকাতা উপনগরীয রেল}} | {{Hlist|[[कोलकाता महानगरीयक्षेत्रम्]]|[[पूर्वबर्धमानमण्डलम्|पूर्वबर्धमान्]]|[[पूर्वमेदिनीपुरमण्डलम्|पूर्वमेदिनीपुरम्]]|[[पश्चिममेदिनीपुर-मण्डलम्|पश्चिममेदिनीपुरम्]]}} | [[पश्चिमवङ्ग]] | २४ | ४५८ | {{convert|१५०१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १५ अगस्त १८५४<ref name="KOLSubPDF">{{Cite web|last=Railway|first=Eastern|date=३१ मार्च २०२०|title=ERSY 2020 FINAL|url=https://er.indianrailways.gov.in/uploads/files/1595316371921-ERSY%202020%20FINAL-rotated.pdf}}</ref> | १.२ |- | [[चेन्नै उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|ta|சென்னை புறநகர் இருப்புவழி}} | {{Hlist|[[चेन्नै]]|[[ताम्बरम्]]|[[आवदी]]|[[तिरुवळ्ळूरु]]|[[चेङ्गल्पट्टु]]|[[पोन्नेरी]]|[[गुम्मिडिपूण्डी]]|[[काञ्चिपुरम्]]|[[अरक्कोणम्]]|[[तिरुत्तणी]]|[[सूलूर्पेटै]]}} | [[तमिळ्नाडु]], [[आन्ध्रप्रदेशः]] | ८ | ३००+ |{{convert|११७४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १९३१<ref name="Hindu_83YearsOfService">{{cite news|last=Menon|first=Nitya|title=83 years of electric suburban rail|newspaper=The Hindu|location=Chennai|date=१८ अप्रिल २०१४ |url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/83-years-of-electric-suburban-rail/article5923173.ece| accessdate=१८ अप्रिल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418091548/http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/83-years-of-electric-suburban-rail/article5923173.ece|archive-date=१८ अप्रिल २०१४|deadurl=no}}</ref> | २.५ |- | [[चेन्नै व्यापकद्रुतपारगमनप्रणाली]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|ta|சென்னை பறக்கும் தொடருந்துத் திட்டம்}} | [[चेन्नै]] | [[तमिळ्नाडु]] | २ | १८ | {{convert|१९.३४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १ नवम्बर १९९५<ref name="MRTScmda">{{cite web|title=Development of MRTS in Chennai|url=http://www.cmdachennai.gov.in/mrts_phase1.html|work=CMDA|accessdate=2022-04-23|archive-date=2023-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712090557/https://www.cmdachennai.gov.in/mrts_phase1.html|deadurl=yes}}</ref> | ०.१ |- | [[देहली उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|hi|दिल्ली उपनगरीय रेल}} | [[राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्]] | [[देहली]], [[उत्तरप्रदेशः]], [[हरियाणा]] | १ | ४६ | {{convert|८५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १ अक्टुबर १९७५<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/decongesting-delhi-mega-plan-to-link-capital-s-ring-rail-metro-network/story-Lf0h4yaFYj1jOUQtERYDgI.html|title=Delhi's mega plan to link capital ring rail metro network|trans_title=राजधानी वृतरेल-मेट्रोसञ्जालं सम्बद्धं कर्तुं दिल्लीनगरस्य महायोजना|publisher=हिन्दुस्तान् टाईम्स्}}</ref> | – |- | [[पुणे उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|mr|पुणे उपनगरीय रेल्वे}} | {{Hlist|[[पुणे]]|[[तलेगाँव]]|[[पिम्परी-चिन्चवाड]]|[[लोणावळा]]}} | [[महाराष्ट्रम्]] | २ | १७ | {{convert|६३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ११ मार्च १८७८<ref>{{cite web|last=उम्ब्रजकर|first=मनीष|title=Pune-Lonavla EMU train service completes 35 years|work=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-Lonavla-EMU-train-service-completes-35-years/articleshow/18919932.cms|date=१२ मार्च २०१३|accessdate=२३ सितम्बर २०१४}}</ref> | ०.३ |- | [[मुम्बई उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|mr|मुम्बई उपनगरीय रेल्वे}} | {{Hlist|[[मुम्बई]]|[[ठाणे]]|[[नवीमुम्बई]]|[[कल्याण, महाराष्ट्रम्|कल्याण]]}} | [[महाराष्ट्रम्]] | ७ | १५० | {{convert|४२७.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १६ अप्रिल १८५३<ref name="CTmumSubHis">{{cite web|url=https://theculturetrip.com/asia/india/articles/the-history-of-mumbais-local-trains-in-1-minute/|title=The History Of Mumbai’s Local Trains In 1 Minute|trans_title=मुम्बई स्थानीयरेलयानानाम् इतिहासः एकस्मिन् निमेषे|publisher=दि कल्चर् टिप्|date=१३ सितम्बर २०१६|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831151200/https://theculturetrip.com/asia/india/articles/the-history-of-mumbais-local-trains-in-1-minute/|archivedate=2021-08-31|access-date=2021-11-09|deadurl=yes}}</ref> | २.२ |- | [[हैदराबाद् बहुविधापरिवहनप्रणाली]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | {{lang|te|హైదరాబాదు బహుళ పద్దతి పరివహన వ్యవస్థ}} | {{Hlist|[[हैदराबाद्]]|[[सिकन्दराबाद्]]|[[फलकनुमा]]|[[लिङ्गम्पल्ली धूमशकटयानस्थानकः|लिङ्गम्पल्ली]]}} | [[तेलङ्गाणा]] | ३ | २८ | {{convert|५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ९ अगस्त २००३<ref name="AdvaniHydMMTS">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Advani-flags-off-Hyderabad-MMTS/articleshow/122771.cms|title=Advani flags off Hyderabad MMTS|last=९ अगस्त २००३|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|language=आङ्ग्ल|accessdate=२९ फरवरी २०२०}}</ref> | ०.८ |- ! योगः ! ! ७ ! ८ ! ४७ ! १०१७ ! {{convert|३३१९.८४|km|mi|abbr=on|adj=on}} ! ! ५.५ |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{legend|#BCFFC5|निर्माणाधीनम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|class = "wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशम् ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#BCFFC5;" |[[बेङ्गळूरु उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] | [[बेङ्गळूरु]] | [[कर्णाटकम्]] | ४ | निर्णीयम्<!--TBD--> | {{convert|१४८.१७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२६<ref>{{Cite web|title=Union Railway Minister reviews the progress of Bengaluru Suburban Rail Project|url=https://urbantransportnews.com/news/union-railway-minister-reviews-the-progress-of-bangaluru-suburban-rail-project|accessdate=१५ जनवरी २०२१|website=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122454/https://urbantransportnews.com/news/union-railway-minister-reviews-the-progress-of-bangaluru-suburban-rail-project|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|date=१२ जनवरी २०२१|title=Bangalore Suburban Railway to be safe, eco-friendly & comfortable! Project to be completed by 2026; details|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/bangalore-suburban-railway-to-be-safe-eco-friendly-details/2169453/|accessdate=१३ जनवरी २०२१|website=द फाईनेन्सियल् एक्सप्रेस्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[अहमदाबाद् उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[अहमदाबाद्]] | [[गुजरात]] | २ | ४१ | {{convert|५२.९६|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम्<ref name="AHMsuburb">{{Cite news|url=http://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/others//articleshow/51144965.cms|title=Rail min breathes life into old suburban train project|last=अहस्थी|first=योगेश|date=२६ फरवरी २०१६|work=अहमदाबाद् मिरर्|accessdate=२७ सितम्बर २०१७}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[नागपुर विस्तृतलोहपथमेट्रो]] [[File:PUNE METRO LOGO.png|border|23x23px]] | [[नागपुरम्]] | [[महाराष्ट्रम्]] | ४<ref name="urbantransportnews.com">{{Cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/nagpur-broad-gauge-metro-project-information-tenders-routes-updates/|title=Nagpur Broad Gauge Metro: Project information, tenders, routes & updates|website=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|language=आङ्ग्ल|accessdate=१४ फरवरी २०२०|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217123414/https://www.urbantransportnews.com/nagpur-broad-gauge-metro-project-information-tenders-routes-updates/|deadurl=yes}}</ref> | निर्णीयम् | {{convert|२६८.६३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम्<ref name="Shah">{{Cite web|url=https://www.metrorailnews.in/railway-board-approves-dpr-of-rs-418-cr-nagpur-broad-gauge-metro/|title=Railway Board Approves DPR of Rs 418 cr Nagpur Broad Gauge Metro|last=शाह|first=नरेन्द्र|date=2019-11-30|website=Metro Rail News|language=en-US|accessdate=६ फरवरी २०२०}}</ref><ref name="Team">{{Cite web|last=Team|first=T. L. N.|title=Maharashtra Government Clears Broad Gauge Metro Project|url=https://thelivenagpur.com/2020/10/14/55379/|accessdate=१५ अक्टुबर् २०२०|website=The Live Nagpur|language=en-US}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |[[कोयम्बत्तूरु उपनगरीयधूमशकटमार्गः]] [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[कोयम्बत्तूरु]] | [[तमिळ्नाडु]] | ५ | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{cite news|title=coimbatore circular railway|newspaper=दि हिन्दु|date=२५ दिसम्बर २०१५|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/unique-circular-train-system-for-coimbatore-proposed/article8023760.ece}}</ref> |} ==क्षेत्रीयधूमशकटयानम्== भारतदेशे [[क्षेत्रीयधूमशकटयानम्|द्रुतपारगमनप्रणाली]] इति यात्रीधूमशकटसेवाः [[नगरीयक्षेत्रम्|नगरीयक्षेत्राणां]] सीमातः परं कार्यं कुर्वन्ति, तथैव बहिः उपनगरीयमेखलाया: बाह्यपरिधिभागे समानाकारनगराणि वा महानगराणि परितः नगराणि च सञ्योजयन्ति । निम्नलिखितसूचिकायां [[भारतीय धूमशकटमार्गः|भारतीयधूमशकटमार्ग]]द्वारा प्रदत्ताः यात्रीलोहयानसेवाः अपवर्जिताः सन्ति । {| Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! सेवा ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् |- | बाराबङ्की–लखनौ उपनगरीयधूमशकटमार्गः [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १० | {{convert|३७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ३० जुन २०१३<ref>{{cite web | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-30/kanpur/40285831_1_kanpur-central-railway-station-barabanki-ncr-authorities | archive-url=https://archive.today/20130701081957/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-30/kanpur/40285831_1_kanpur-central-railway-station-barabanki-ncr-authorities | deadurl=yes | archive-date=१ जुलाई २०१३ | title=Kanpur gets Memu train to Barabanki |trans_title=कानपुरं बाराबङ्कीं प्रति मेमु रेलयानं प्राप्नोति | date=३० जुन २०१३ | work=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया | accessdate=१ जुलाई २०१३}}</ref> |- | लखनौ–कानपुर उपनगरीयधूमशकटमार्गः [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | १६ |{{convert|७२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १८६७ |- | पेडणें–कारवार उपनगरीयधूमशकटमार्गः [[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|border|22x22px]] | [[गोवा]] [[कर्णाटकम्|कर्णाटकं]] च | १२ |{{convert|११७.२०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१५<ref name="PernenMargaoSub">{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/Pernem-Margao-local-train-on-track/articleshow/47776466.cms|title=Pernem-Margao local train on track &#124; Goa News|trans_title= पेडणें-मडगाँव स्थानीयलोहयानम् आरब्धम्&#124; गोवासमाचारः|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=२३ जुन २०१५|accessdate=२१ दिसम्बर २०२०}}</ref> |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{legend|#BCFFC5|निर्माणाधीनम्}} {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|class = "wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! स्थानकानि ! लम्बता ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#BCFFC5;" |[[देहली–मेरठ क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली]] | [[देहली]] [[उत्तरप्रदेशः]] च | २२ | {{convert|८२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२३<ref>{{Cite web|title=NCRTC sets deadline to open first stretch of Delhi-Meerut RRTS Corridor by 2023|trans_title=एनसीआरटीसी २०२३ तमे वर्षे देहली–मेरठ क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणालीसम्पथस्य प्रथमं खण्डम् उद्घाटयितुं समयसीमा निर्धारयति|url=https://urbantransportnews.com/news/ncrtc-sets-deadline-to-open-first-stretch-of-delhi-meerut-rrts-corridor-by-2023|accessdate=२२ सितम्बर २०२१|website=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्युज्|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122503/https://urbantransportnews.com/news/ncrtc-sets-deadline-to-open-first-stretch-of-delhi-meerut-rrts-corridor-by-2023|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#BCFFC5;"|[[देहली–अलवर क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली]] | [[देहली]], [[हरियाणा]], [[राजस्थानम्|राजस्थानं]] च | २२ | {{convert|१६४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२५<ref name="AlwarRRTSppt">{{Cite report|title=Stateholders' Workshop for Delhi-Gurgaon-Rewar-Alwar RRTS Corridor|trans_title=देहली-गुरुग्राम-रेवाड-अलवर आरआरटीएस गलियारायै राज्यधारकाणां कार्यशाला |url=http://ncrtc.in/wp-content/uploads/2017/04/Presentation_for%20Stakeholder%20Workshop_final%20ppt.pdf|accessdate=२० सितम्बर २०१७|archive-url=https://archive.today/20170920082500/http://ncrtc.in/wp-content/uploads/2017/04/Presentation_for%20Stakeholder%20Workshop_final%20ppt.pdf|archive-date=२० सितम्बर २०१७|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6;"|[[देहली–सोनीपत–पानीपत क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली]] | [[देहली]] [[हरियाणा]] च | १५ | {{convert|१०३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२८<ref>{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Politics/RjhDhrAplQVCTQteLqikoM/NHAI-approves-Delhi-RRTS-projects-worth-Rs53500-crore.html|title=NHAI approves Delhi RRTS projects worth Rs53,500 crore|trans_title=भारतीयराष्ट्रियराजमार्गप्राधिकरणः ५३,५०० कोटिः रूप्यकाणां देहलीक्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणाली परियोजनानाम् अनुमोदयति|date=१९ जुलाई २०१७|work=मिण्ट्|accessdate=६ अक्टुबर् २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920092955/http://www.livemint.com/Politics/RjhDhrAplQVCTQteLqikoM/NHAI-approves-Delhi-RRTS-projects-worth-Rs53500-crore.html|archive-date=२० सितम्बर २०१७|deadurl=no}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]–[[रोहतक]] आरआरटीएस | [[देहली]] [[हरियाणा]] च | निर्णीयम् | {{convert|७०|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1">{{Cite web|title=Delhi-NCR RRTS - Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|trans_title= आरआरटीएस - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च |url=https://themetrorailguy.com/delhi-ncr-regional-rapid-transit-system-information-map-updates/|accessdate=२० दिसम्बर २०२१|website=दि मेट्रोरेल् गाय्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]–[[पलवल]] आरआरटीएस | [[देहली]] [[हरियाणा]] च | निर्णीयम् | {{convert|६०|km|sortable=on|abbr=on}} |२०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]-[[बडौत]] आरआरटीएस |[[देहली]] [[उत्तरप्रदेशः]] च | निर्णीयम् | {{convert|५४|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]–[[खुर्जा]] आरआरटीएस | [[उत्तरप्रदेशः]] | निर्णीयम् | {{convert|८३|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]–[[हापुर]] आरआरटीएस | [[उत्तरप्रदेशः]] | निर्णीयम् | {{convert|५७|km|sortable=on|abbr=on}} | २०३२<ref name=":1" /> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[देहली]]–[[जेवर]] आरआरटीएस | [[देहली]] [[उत्तरप्रदेशः]] च | निर्णीयम् | {{convert|६७|km|sortable=on|abbr=on}} | निर्णीयम् |- | style="background:#FFFFBB;"|[[हैदराबाद्]]–[[वरङ्गल-नगरम्|वाराङ्गल]] आरआरटीएस | [[तेलङ्गाणा]] | निर्णीयम् | <!--{{convert|निर्णीयम्|km|sortable=on|abbr=on}}--> निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref name="Hyderabad RRTS New Indian Express">{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2022/feb/18/telanganato-take-up-regional-rapid-transit-system-2420902.html|title=Telangana to take up Regional Rapid Transit System|trans_title=तेलङ्गाणा क्षेत्रीयद्रुतपारगमनप्रणालीं स्वीकुर्यात्|publisher=दि न्यू इण्डियन् एक्सप्रेस्|date=१८ फरवरी २०२२}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[हैदराबाद्]]–[[विजयवाडा]] आरआरटीएस | [[तेलङ्गाणा]] [[आन्ध्रप्रदेशः]] च | निर्णीयम् | <!--{{convert|निर्णीयम्|km|sortable=on|abbr=on}}--> निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref name="Hyderabad RRTS New Indian Express"/> |- | style="background:#FFFFBB;"|[[विजयवाडा]]–[[अमरावती, आन्ध्रप्रदेशः|अमरावती]]–[[गुण्टूरु-नगरम्|गुणटूरु]]–[[तेनाली]] अर्द्धोच्चवेगा वृत्ताधूमशकटमार्गः | [[आन्ध्रप्रदेशः]] | निर्णीयम् | <!--{{convert|निर्णीयम्|km|sortable=on|abbr=on}}--> निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref name="Vishakapatnam_March2022">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/metro-rail-projects-in-vijayawada-and-vizag-make-little-headway/article65219869.ece|title=Metro rail projects in Vijayawada and Vizag make little headway|trans_title=मेट्रोरेलपरियोजनाः विजयवाडानगरे विशाखपट्टननगरे च अल्पं प्रगतिं कुर्वन्ति|publisher=दि हिन्दू|date=१३ मार्च २०२२}}</ref> |} ==एकपटलधूमशकटयानम् (मोनोरेल)== [[File:Mumbai Monorail train.jpg|thumb|210x210px|[[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानम्]] एव भारतदेशे एकमात्रं परिचालनीयम् एकपटलधूमशकटव्यवस्था ।]] २ फरवरी २०१४ दिनाङ्के उद्घाटितं [[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानम्]] द्रुतगतिना पारगमनार्थं प्रयुक्ता स्वतन्त्रभारते प्रथमा परिचालनात्मका एकपटलधूमशकटप्रणाली (अथवा मोनोरेलप्रणाली) अस्ति ।<ref name="times">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-29/mumbai/27981519_1_mumbai-monorail-jacob-circle-mmrda-joint-commissioner|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811120003/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-29/mumbai/27981519_1_mumbai-monorail-jacob-circle-mmrda-joint-commissioner|deadurl=yes|archive-date=११ अगस्त २०११|title=Mumbai monorail to run in two years|date=२९ सितम्बर २००७|work=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|accessdate=१४ सितम्बर २०१७}}</ref> अन्येषु बह्वीषु भारतीयनगरेषु मेट्रोयानस्य सहायकव्यवस्थारूपेण एकपटलरेलपरियोजनानां योजना कृता आसीत्, परन्तु मुम्बई एकपटलरेलस्य बहुभिः मुद्दाभिः सह असफलतायाः अनन्तरम् अन्ये नगराणि योजनां पुनर्विचारयन्ति, लघुधूमशकटपारगमनप्रणाली इत्यादिभिः बहुकुशलैः, सिद्धैः च परिवहनविधिं सह अग्रे गन्तुं शक्नुवन्ति च ।<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/urban/failure-of-mumbais-monorail-holds-lessons-for-urban-planners-everywhere|title=Failure of Mumbai's Monorail Holds Lessons for Urban Planners Everywhere|publisher=द वायर्|date=१० जनवरी २०१९}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/mono-rail/articleshow/85527974.cms|title=Mumbai: Despite govt taking over operations, Monorail continues to be plagued with problems|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|date=२२ अगस्त २०२१}}</ref> {|Class="wikitable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय नाम ! स्थानम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् ! वार्षिक वाहकत्वम् (मिलियने) |- | [[मुम्बई एकपटलधूमशकटयानः]] [[File:Monorail seal.jpg|border|22x22px]] | {{lang|mr|मुम्बई मोनोरेल}} | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | १ | १७ | {{convert|१९.५३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २ फरवरी २०१४<ref name="auto">{{cite news|url=http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/First-mono-runs-crowded-like-the-good-old-local/articleshow/29729191.cms |title=First mono runs crowded like the good old local |newspaper=मुम्बई मिरर् |date=१ फरवरी २०१४ |accessdate=२ फरवरी २०१४}}</ref> | १.२ |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितः}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः (लाईन्स्) ! स्थानकानि ! लम्बता ! टिप्पणयः |- | style="background:#B0E0E6" |अहमदाबाद्-ढोलेरा वि॰नि॰क्षे॰ एकपटलधूमशकटयानम् | {{Hlist|[[ढोलेरा]]|[[अहमदाबाद्]]|}} | [[गुजरात]] | १ | ७ | {{convert|४०.३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०२१ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासे स्वीकृतम् । निर्माणस्य आरम्भस्य त्रयः चत्वारि वा वर्षाणि यावत् उद्घाटयितुं निश्चितम् ।<ref>{{Cite web|title=Ahmedabad-Dholera SIR monorail gets green signal - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/ahmedabad-dholera-sir-monorail-gets-green-signal/articleshow/80126746.cms|accessdate=१० जनवरी २०२१|website=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|language=आङ्ग्ल}}</ref><ref>{{cite news|date=21 January 2021|title=Ahmedabad Dholera Mono Rail project approved for connectivity at Dholera Airport: PM Modi|publisher=ढोलेरा प्राईम्|url=https://www.dholeraprime.com/ahmedabad-dholera-mono-rail-project-approved-for-connectivity-at-dholera-airport-pm-modi/|accessdate=२९ जुन २०२१|archive-date=12 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122504/https://www.dholeraprime.com/ahmedabad-dholera-mono-rail-project-approved-for-connectivity-at-dholera-airport-pm-modi/|deadurl=yes}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |वरङ्गल एकपटलधूमशकटयानम् | [[वरङ्गल-नगरम्|वाराङ्गल]] | [[तेलङ्गाणा]] | १ | निर्णीयम् | {{convert|१५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | प्रस्तावितम् ।<ref>{{cite news |title=Metro rail, airport to Warangal: KTR|url=https://www.thehansindia.com/telangana/metro-rail-airport-to-warangal-ktr-611357|publisher=द हन्स् इण्डिया |date=१२ मार्च २०२०}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |ऐजोल एकपटलधूमशकटयानम् | [[ऐजोल]] | [[मिज़ोरम]] | १ | निर्णीयम् | {{convert|५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१२ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।<ref>{{cite web|url=http://www.northeasttoday.in/our-states/mizoram/considerable-headway-in-mizoram-monorail-project/ |title=Considerable Headway in Mizoram Monorail Project &#124; Northeast Today |publisher=Northeasttoday.in |date=१० फरवरी २०१२ |accessdate=२४ दिसम्बर २०१२ |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20120212121634/http://www.northeasttoday.in/our-states/mizoram/considerable-headway-in-mizoram-monorail-project/ |archive-date=१२ फरवरी २०१२ }}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |तिरुचिरापळ्ळि एकपटलधूमशकटयानम् | [[तिरुचिरापळ्ळि]] | [[तमिळ्नाडु]] | ३ | २७ | निर्णीयम् | २०१४ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।<ref name="auto1">{{cite news |title=Stalin accuses AIADMK of copying DMK’s manifesto |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/tamil-nadu/stalin-accuses-aiadmk-of-copying-dmks-manifesto/articleshow/81574576.cms |accessdate=३ जुलाई २०२१ |publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया |date=१८ मार्च २०२१}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |मधुरै एकपटलधूमशकटयानम् | [[मधुरै]] | [[तमिळ्नाडु]] | १ | निर्णीयम् | निर्णीयम् | २०१४ तमे वर्षात् कागदपत्रे ।<ref name="auto1" /> |} ===परित्यक्ताः प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFBBBB|अन्यैः प्रणालीभिः सह प्रतिस्थापितम्}} {{Legend|#FF8B8B|स्रस्तः}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! लम्बता ! टिप्पणयः |- | style="background:#FFBBBB;" |चेन्नै एकपटलधूमशकटयानम् | [[चेन्नै]] | [[तमिळ्नाडु]] | {{convert|५७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | [[चेन्नै मेट्रो|मेट्रो]] इत्यनेन सह प्रतिस्थापितम् ।<ref>{{cite web|date=१७ फरवरी २०१९|title=Metro to link route planned under monorail network|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/metro-to-link-route-planned-under-monorail-network/articleshow/68029453.cms|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> |- | style="background:#FFBBBB;" |कोयम्बत्तूरु एकपटलधूमशकटयानम् | [[कोयम्बत्तूरु]] | [[तमिळ्नाडु]] | {{convert|४४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | [[कोयम्बत्तूरु मेट्रो|मेट्रो]] परियोजनया प्रतिस्थापितम् ।<ref>{{Cite web|title=Coimbatore Metro – Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|url=https://themetrorailguy.com/coimbatore-metro-information-route-maps-fares-tenders-updates/|accessdate=२ जनवरी २०२२|website=द मेट्रोरेल् गाय् |language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FFBBBB;" |कोलकाता एकपटलधूमशकटयानम् | [[कोलकाता]] | [[पश्चिमवङ्ग]] | {{convert|१७७|km|mi|abbr=on|adj=on}} | नवनगरमार्गः [[रज्जुमार्गः]] परियोजनायां परिवर्तितः ।<ref>{{Cite web|date=७ फरवरी २०२०|title=Soon, ropeway services to connect areas in New Town|url=http://www.millenniumpost.in/kolkata/soon-ropeway-services-to-connect-areas-in-new-town-399479|accessdate=५ मई २०२०|website=millenniumpost.in|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#FF8B8B;" |कानपुर एकपटलधूमशकटयानम् | [[कानपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | {{convert|६३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २०१० तः अनश्रुतम्, अधिकांशतः सम्भवतः स्क्रैप् भवति यतः [[कानपुर मेट्रो|मेट्रो]] निर्माणं आरब्धम् ।<ref>{{cite news|author=मेघा सुरी, टीएनएन, २१ फरवरी २००८, ०७:५६ सन्ध्याकालः भा.मा.स.|date=२१ फरवरी २००८|title=Monorail to hit Kanpur streets by 2010 - Kanpur - City - The Times of India|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Monorail_to_hit_Kanpur_streets_by_2010/rssarticleshow/2802311.cms|accessdate=११ अगस्त २०१०}}</ref> |} ==लघुधूमशकटयानम्== [[लघुधूमशकटयानम्|लघुधूमशकटपारगमनम्]] (LRT) अथवा भारते लोकप्रियतया ''मेट्रोलाइट्'' ({{lang|en|Metrolite}}) इति नाम्ना प्रसिद्धम्, नगरीयधूमशकटपारगमनस्य एकः प्रकारः अस्ति यस्य विशेषता अस्ति द्रुतपारगमन-विद्युद्रथप्रणाल्योः संयोजनम् । इदं प्रायः विद्युद्रथयानानाम् अपेक्षया अधिक-क्षमतया कार्यं करोति, प्रायः द्रुतपारगमन-सदृशे अनन्य-मार्ग-अधिकार-प्रणाल्यां च । भारतस्य अनेकाः स्तर-२ नगराः एतत् विकल्पितवन्तः यतः इदं न्यूनमूल्यः कुशलः च नगरीयपारगमनस्य मार्गः अस्ति यः न्यूननियोगयाः सेवां करोति । अस्मिन् सूचौ ''ट्रॉलीबस्'' ({{lang|en|Trolleybus}}) अथवा ''मेट्रो नियो'' ({{lang|en|Metro Neo}}) प्रणाल्याः बहिष्कारः अस्ति ये पटलस्य उपयोगं न कुर्वन्ति । <br /> {{Legend|#B0E0E6|अनुमोदितम्}} {{legend|#FFFFBB|प्रस्तावितम्}} {|Class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! स्थानीय ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! प्रकारः ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#B0E0E6" |जम्मू मेट्रो | [[जम्मू]] | [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] | २ | ४० | {{convert|४३.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref>{{Cite web|url=https://themetrorailguy.com/jammu-metro-information-route-maps-fares-tenders-updates/|title=Jammu Metro – Information, Route Maps, Fares, Tenders & Updates|trans_title=जम्मू मेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|publisher=द मेट्रोरेल् गाय्}}</ref> | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | २०२४<ref>{{Cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/news/rites-submits-final-dpr-of-rs-10559-crore-jammu-and-srinagar-metro-projects|title=RITES submits final DPR of ₹10,559 crores for Jammu and Srinagar Metro.|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज्|date=१२ जून २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |श्रीनगर मेट्रो | [[श्रीनगरम्]] | [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] | २ | २४ | {{convert|२५|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | २०२४<ref>{{Cite web|url=https://www.greaterkashmir.com/todays-paper/front-page/metro-rail-project-to-get-union-cabinet-clearance-soon|title=Metro rail project to get union cabinet clearance soon|publisher=ग्रेटर् कश्मीर्|date=२९ अगस्त २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |गोरखपुर मेट्रो | [[गोरखपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २७ | {{convert|२७.४१|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | २०२४<ref>{{Cite web|url=https://m.jagran.com/lite/uttar-pradesh/lucknow-city-up-cabinet-decision-gorakhpur-metro-rail-dpr-gets-green-signal-from-uttar-pradesh-cabinet-4672-crores-will-be-spent-20858589.html|date=१० मार्च २०२०|title=Gorakhpur metro rail gets green signal from up cabinet,4672 crores will be spent|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=१० मार्च २०२१|archive-date=2021-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906110915/https://m.jagran.com/lite/uttar-pradesh/lucknow-city-up-cabinet-decision-gorakhpur-metro-rail-dpr-gets-green-signal-from-uttar-pradesh-cabinet-4672-crores-will-be-spent-20858589.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/up-gorakhpur-metro-on-fast-track-gets-pib-nod-to-be-ready-by-2024/articleshow/88040780.cms|title=UP: Gorakhpur Metro on fast track, gets PIB nod, to be ready by 2024|date=२ दिसम्बर २०२१|publisher=टाइम्स् ऑफ् इण्डिया}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |देहली लघुमेट्रो | [[देहली]] | [[देहली]] | २ | ३७ | {{convert|४०.८८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम्<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/metrolite-runs-into-rough-weather-before-ride-starts/articleshow/87516625.cms|title=Delhi: Metrolite runs into rough weather before ride starts|publisher=टाईम्स् ऑफ् इण्डिया of India|date=४ नवम्बर २०२१}}</ref> | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|title=Delhi Metrolite - Info, Route Map, Fares, Tenders & Updates|trans_title=देहली लघुमेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|url=https://themetrorailguy.com/delhi-metrolite-information-route-map-fares-timing-tenders-status-updates/|accessdate=६ अक्टुबर् २०२१|website=द मेट्रोरेल् गाय्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |तिरुवनन्तपुर मेट्रो | [[तिरुवनन्तपुरम्]] | [[केरळम्]] | १ | १९ | {{convert|२१.८२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|url=https://urbantransportnews.com/news/kerala-govt-approves-kozhikode-and-thiruvananthapuram-light-metro-rail-projects|title=Kerala government approves Kozhikode and Thiruvananthapuram Light Metro rail projects.|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=२ फरवरी २०२१|accessdate=2022-08-02|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122503/https://urbantransportnews.com/news/kerala-govt-approves-kozhikode-and-thiruvananthapuram-light-metro-rail-projects|deadurl=yes}}</ref> |- | Style="background:#B0E0E6"|कोळिकोडे लघुमेट्रो | [[कोळिकोडे]] | [[केरळम्]] | १ | १४ | {{convert|१३.३०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/expectations-run-high-for-implementing-big-ticket-projects-in-kozhikode/article34526064.ece|title=Expectations run high on big-ticket projects in Kozhikode|publisher=द हिन्दु|date=१० मई २०२१}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |चेन्नै लघुधूमशकटयानम् | [[चेन्नै]] | [[तमिळ्नाडु]] | १ | निर्णीयम् |{{convert|१५.५०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite web|title=Chennai Metrolite – Information, Route Map, Fares, Tenders & Updates|trans_title=चेन्नै लघुमेट्रो - सूचना, मार्गमानचित्राणि, मुल्यानि, निविदाः‌, नवीकरणानि च|url=https://themetrorailguy.com/chennai-metrolite-information-route-map-fares-timing-tenders-status-updates/|accessdate=१० जनवरी २०२२|website=द मेट्रोरेल् गाय्|language=आङ्ग्ल}}</ref> |- | style="background:#B0E0E6" |कोयम्बत्तूरु मेट्रो | [[कोयम्बत्तूरु]] | [[तमिळनाडु]] | २<ref name="TH_Coimbatore">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/coimbatore-city-to-get-its-own-metrolite/article65293197.ece|title=Coimbatore city to get its own Metrolite|publisher=द हिन्दु|date=५ अप्रिल २०२२}}</ref> | ४०<ref name="TH_Coimbatore" /> | {{convert|४५.८७|km|mi|abbr=on|adj=on}}<ref name="TH_Coimbatore" /> | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् |निर्णीयम्<ref name="TH_Coimbatore" /> |- | style="background:#FFFFBB" |वाराणसी मेट्रो | [[वाराणसी]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | २६ | {{convert|२९.२३|km|mi|abbr=on|adj=on}} | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://urbantransportnews.com/news/rites-to-prepare-revised-dpr-of-varanasi-light-metro-rail|title=RITES to prepare a revised DPR of Varanasi Light Metro|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=१२ फरवरी २०२१|accessdate=2022-08-02|archive-date=2022-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512122503/https://urbantransportnews.com/news/rites-to-prepare-revised-dpr-of-varanasi-light-metro-rail|deadurl=yes}}</ref> |- | Style="background:#FFFFBB"|उत्तराखण्ड मेट्रो | [[देहरादून]] | [[उत्तराखण्ड]] | २ | २५ | {{convert|२२.४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | ७५० वोल्ट् दिष्टधारा विद्युत्करणम्<ref>{{cite web|url=https://urbantransportnews.com/article/uttarakhand-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|title=Uttarakhand Metro project information, tenders, stations, routes and updates|trans_title=उत्तराखण्ड मेट्रोपरियोजना सूचना, निविदाः‌, स्थानकानि, मार्गाः, नवीकरणानि च|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=२४ अप्रिल २०२१|accessdate=2022-08-02|archive-date=2022-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929113051/https://urbantransportnews.com/article/uttarakhand-metro-project-information-tenders-stations-routes-and-updates|deadurl=yes}}</ref> | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/news/ukmrc-submits-dpr-of-rs-1663-crore-metro-neo-project-for-uttarakhand|title=UKMRC Submits DPR of ₹1,663 crore metro neo project for Uttarakhand.|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=८ जुन २०२१}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB;" |प्रयागराज मेट्रो | [[प्रयागः]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | २ | ३९ | {{convert|४२|km|mi|abbr=on|adj=on}} | निर्णीयम् | निर्णीयम्<ref>{{Cite news|date=१७ अगस्त २०१६|title=Uttar Pradesh Cabinet Approves Metro Rail For Allahabad|work=NDTV|url=https://www.ndtv.com/india-news/uttar-pradesh-cabinet-approves-metro-rail-for-allahabad-1445189|deadurl=no|accessdate=८ अक्टूबर् २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327230852/https://www.ndtv.com/india-news/uttar-pradesh-cabinet-approves-metro-rail-for-allahabad-1445189|archive-date=२७ मार्च २०१७}}</ref> |- | style="background:#FFFFBB" |रायपुर मेट्रो | [[रायपुरम्]] | [[छत्तीसगढ]] | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम् | २५ किलोवोल्ट् प्रत्यावर्तीधारा धूमशकटमार्गविद्युत्करणम् | निर्णीयम्<ref>{{cite web|url=https://www.urbantransportnews.com/news/chhattisgarh-to-launch-states-first-light-metro-rail-project-in-raipur|title=Chhatisgarh to launch state's first Light Metro project in Raipur|publisher=अर्बन् ट्रान्स्पोर्ट् न्यूज़्|date=२२ फरवरी २०२१}}</ref> |} ==विद्युद्रथः (ट्रॅम्)== [[File:Kolkata transport.jpg|thumb|190x190px|१८७३ तमे वर्षे निर्मितः [[कोलकाता विद्युद्रथः]], भारते एकमात्रः विद्युद्रथः (ट्रॅम्) अद्यापि कार्यं कुर्वन् अस्ति । अधिकतया धरोहरवाहकरूपेण उपयुज्यते ।]] १९ शताब्द्याः अन्ते अनेकनगरेषु धूमशकटयानानाम् अतिरिक्तं [[विद्युद्रथः]] ({{lang|em|Tram}}, ट्रॅम्) प्रवर्तनं जातम्, यद्यपि एताः प्रायः सर्वे चरणबद्धरूपेण निष्कासितानि । [[कोलकाता विद्युद्रथः]] सम्प्रति देशे एकमात्रा विद्युद्रथव्यवस्था अस्ति । {| class="wikitable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! नगरम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् |- | [[कोलकाता विद्युद्रथः]] | [[कोलकाता]] | [[पश्चिमवङ्ग]] | ६ | न लब्धम् | {{convert|२८|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १८७३<ref name="calcuttatramways.com">{{Cite web|title=History – CTC|url=http://calcuttatramways.com/history/|accessdate=०६-०७-२०२०|language=आङ्ग्ल}}</ref> |} ===विकासे प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFFFBB|प्रस्तावितः}} {| class="wikitable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! नगरम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! योजनाकृतोद्घाटनम् |- | style="background:#FFFFBB" |विशाखपट्टण विद्युद्रथः | [[विशाखपट्टणम्]] | [[आन्ध्रप्रदेशः]] | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम्<!--{{convert|निर्णीयम्|km|mi|abbr=on|adj=on}}--> | निर्णीयम्<ref name="Vishakapatnam_March2022"/> |- | style="background:#FFFFBB" |महाबलिपुर विद्युद्रथः | [[महाबलिपुरम्]] | [[तमिळनाडु]] | निर्णीयम् | निर्णीयम् | निर्णीयम्<!--{{convert|निर्णीयम्|km|mi|abbr=on|adj=on}}--> | निर्णीयम्<ref>{{Cite web |author=A. Selvaraj|date=Jan 9, 2020 |title=Tamil Nadu: If plans go well, a tram may take you around Mahabalipuram {{!}} Chennai News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/if-plans-go-well-a-tram-may-take-you-around-mahabs/articleshow/73163846.cms |accessdate=१९-०४-२०२२ |website=द टाइम्स ऑफ् इण्डिया |language=आङ्ग्ल}}</ref> |} ===परित्यक्ताः प्रणाल्यः=== {{Legend|#FFBBBB|विवृतम्}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:small" |- ! प्रणाली ! नगरम् ! राज्यं / केन्द्रशासितप्रदेशः ! रेखाः ! स्थानकानि ! लम्बता ! उद्घाटितम् ! विच्छिन्नम् |- | Style="background:#FFC0CB;" |[[बृहन्मुम्बै विद्युतापूर्तिः एवं परिवहनसंस्था(बेस्ट्)|मुम्बई विद्युद्रथः]] | [[मुम्बई]] | [[महाराष्ट्रम्]] | | | | १८७३ | १९६४ |- | Style="background:#FFC0CB;" |नाशिक विद्युद्रथः | [[नाशिक]] | [[महाराष्ट्रम्]] | | | {{convert|१०|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १८८९ | १९३१ |- | Style="background:#FFC0CB;" |चेन्नै विद्युद्रथः | [[चेन्नै]] | [[तमिळनाडु]] | | | | १८९५ | १९५३ |- | style="background:#FFC0CB;" |पटना विद्युद्रथः | [[पटना]] | [[बिहार]] | | | | | १९०३ |- | style="background:#FFC0CB;"|कानपुर विद्युद्रथः | [[कानपुरम्]] | [[उत्तरप्रदेशः]] | | | {{convert|६.०४|km|mi|abbr=on|adj=on}} | १९०७ | १६ मई १९३३ |- | style="background:#FFC0CB;"|कोच्ची विद्युद्रथः | [[कोच्ची]] | [[केरळम्]] | | | | १९०७ | १९६३ |- | style="background:#FFC0CB;"|देहली विद्युद्रथः | [[देहली]] | [[देहली]] | | | | १९०८ | १९६३ |- | style="background:#FFC0CB;" |भावनगर विद्युद्रथः | [[भावनगरम्]] | [[गुजरात]] | | | | १९२६ | १९६० दशकम् |} ==विनिर्माणम्== भारते अनेकाः मेट्रोशिल्पकाराः सन्ति । [[भारतसर्वकारः|सङ्घसर्वकारस्य]] "[[भारते निर्मीयन्ताम्]]" कार्यक्रमस्य अन्तर्गतं भारतीयमेट्रोप्रणालीषु उपयोगाय क्रीतस्य ७५% शकटस्य भारते निर्माणम् आवश्यकम् अस्ति । ===भारत् अर्थ् मूवर्स् लिमिटेड् (BEML)=== [[देहली मेट्रो]]</br> [[नम्मा मेट्रो]]</br> [[जयपुर मेट्रो]] ===बम्बार्डीयर् (अल्सटोम् इत्यनेन अधिग्रहितम्)=== [[देहली मेट्रो]] ===अल्सटोम् इण्डिया=== [[चेन्नै मेट्रो]] ===हयुन्दै रोतेम्=== [[देहली मेट्रो]]</br> [[अहमदाबाद् मेट्रो]]</br> [[नम्मा मेट्रो]]</br> [[हैदराबाद् मेट्रो]] ===वाहकशकटयन्त्रशाला (ICF)=== [[कोलकाता मेट्रो]] ===टीटागढ फिरेमा=== [[पुणे मेट्रो]] ===सीआरआरसी (CRRC)=== [[नम्मा मेट्रो]]</br> [[गुरुग्राम द्रुतमेट्रो]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतीय धूमशकटमार्गः]] * [[भारतस्य राज्यानि]] * [[भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः]] * [[भारतस्य मण्डलानि]] == सन्दर्भाः == {{उल्लेखाः}} [[वर्गः:भारतस्य रेल्-यानानि]] nvkycbu7yz83ouuqj8yrqvfp5s6s12t 0 78173 502057 493098 2026-11-08T03:11:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502057 wikitext text/x-wiki [[File: Language region maps of India.svg|thumb|400px|अधिकतया भाषितभाषानुसारं भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च ।<ref>{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013) |trans_title=भाषा-अल्पसङ्ख्याकानाम् आयुक्त इत्यस्य प्रतिवेदनम्: ५०तमं प्रतिवेदनम् (जुलाई २०१२ तः जुन २०१३ पर्यन्तम्)|publisher=भाषा-अल्पसङ्ख्याकानाम् आयुक्त, अल्पसङ्ख्यककार्याणां मन्त्रालयः, भारतसर्वकारः |accessdate=१७ सितम्बर २०१६ |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date= ८ जुलाई २०१६}}</ref>]] [[भारतम्|भारतदेशे]] [[राष्ट्रभाषा]] नास्ति ।<ref>{{cite news|author=PTI|author-link=Press Trust of India|date=२५ जनवरी २०१०|title=Hindi, not a national language: Court|trans_title=हिन्दी इति राष्ट्रभाषा नास्ति - न्यायालयः|newspaper=द हिन्दु|url=http://www.thehindu.com/news/national/hindi-not-a-national-language-court/article94695.ece|accessdate=२० नवम्बर २०१८}}</ref><ref name="rajbhasha.nic.in">{{cite web|title=Constitutional Provisions: Official Language Related Part-17 of The Constitution Of India |trans_title=संवैधानिक प्रावधानाः - भारतसंविधानस्य आधिकारिकभाषा संबन्धित भाग-१७|url=http://rajbhasha.nic.in/en/constitutional-provisions|accessdate=१ जुलाई २०१५|publisher=आधाकारिकभाषा विभाग, [[भारतसर्वकारः]]}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=THE OFFICIAL LANGUAGE POLICY OF THE UNION {{!}} Department of Official Language {{!}} Ministry of Home Affairs {{!}} GoI|trans_title=सङ्घस्य आधिकारिकभाषानीतिः {{!}} राजभाषा विभागः {{!}} गृहमन्त्रालयः {{!}} भारतसर्वकारः |url=http://rajbhasha.nic.in/en/official-language-policy-union|accessdate=२० मार्च २०१९|website=rajbhasha.nic.in}}</ref> तथापि, [[भारतस्य संविधानम्|भारतस्य संविधानस्य]] अनुच्छेदः ३४३(१) विशेषतया उल्लेखं करोति यत् "सङ्घस्य आधिकारिकभाषा [[देवनागरी]]लिप्यां [[हिन्दी]] भविष्यति । आधिकारिकप्रयोजनार्थं प्रयोक्तव्यानां सङ्ख्यानां रूपं [[भारतीयसङ्ख्यापद्धतिः|भारतीयसङ्ख्यानाम्]] अन्ताराष्ट्रियरूपं भविष्यति । भारतीयसंसदि कार्याणि केवलं हिन्दी अथवा आङ्ग्ल मध्ये एव कर्तुं शक्यते । आङ्ग्लभाषायाः प्रयोगं संसदीयकार्यवाही, न्यायपालिका, [[भारतसर्वकारः|केन्द्र]]-राज्यसर्वकारयोः मध्ये सञ्चाराः इत्यादिषु आधिकारिकप्रयोजनेषु कर्तुं शक्यते । [[भारतस्य राज्यानि|राज्यस्तरे/प्रदेशस्तरे]] विविधाः राजभाषाः सन्ति । भारतान्तर्गतराज्येषु विधानस्य माध्यमेन स्वाधिकारिकभाषां(ाः) निर्दिष्टुं स्वतन्त्रता अधिकारश्च स्तः । आधिकारिकभाषाणाम् अतिरिक्तं संविधानेन २२ क्षेत्रीयभाषाः, येषु हिन्दीभाषा अन्तर्भवति परन्तु आङ्ग्लभाषा न, '''अनुसूचितभाषा'''रूपेण मान्यतां दत्ते । == भारतस्य अनुसूचितभाषाः सूची == [[भारतीयसंविधानस्य अष्टमानुसूची|भारतस्य संविधानस्य अष्टमानुसूच्यां]] २२ अनुसूचितभाषाणां ({{lang|en|Scheduled languages}}) सूची अस्ति । अधोलिखितायां सारणीयां भारतगणराज्यस्य २२ अनुसूचितभाषाः (२००८ मे-मासे तमे अष्टमानुसूच्यां निर्धारितम्) सूचीबद्धाः सन्ति, तैः प्रदेशैः सह यत्र ते अधिकतया भाष्यन्ते अथवा राज्यस्य राजभाषारूपेण प्रयुक्ताः सन्ति । तथापि, राज्यानि अनुसूचितभाषातः स्वाधिकारिकभाषाचयनं कर्तुम् अनिवार्यं न भवन्ति । [[सिन्धीभाषा]] कस्मिन्नपि राज्ये आधिकारिकी न भवति यद्यपि अष्टमानुसूच्यां सूचीबद्धा अस्ति । {| class="wikitable sortable" !क्रमसङ्ख्या !भाषा<ref>रूपान्तराणि उपभाषाः च समाविष्टाः सन्ति</ref> !स्वभाषायाम् उच्चारणम्<br/><small>(भिन्नमस्ति चेत्)</small> !कुटुम्बः !वक्तारः<br/><small>लक्षेषु २०११</small><ref name="CensusData 2011, Language and Mother Tongue">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|title=Statement 1 – Abstract of Speakers' Strength of Languages and Mother Tongues – 2011|trans_title=कथनम् १ - वक्तृणां भाषाबलस्य सारः -२०११|publisher=गृहमन्त्रालयः, भारतसर्वकारः|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627064326/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-date=२७ जुन २०१८|deadurl=yes}}</ref> !राज्ये(-षु) आधिकारिकमान्यता ![[अ॰मा॰स॰ ६३९]] सङ्केतः<br/><small>(ISO 639 कोड्)</small> |- |१ |[[असमियाभाषा|असमिया]] || {{lang|hi|ओख़ोमिय़ा}} || [[हिन्द-आर्यभाषाः|हिन्द-आर्य]], प्राच्य || १५३ ||[[असम]] || as |- |२ |[[उर्दू]] || - || हिन्द-आर्य, केन्द्रीय || ५०७ || [[आन्ध्रप्रदेशः]],<ref name=":1">{{Cite web |last=correspondent |first=dc |date=२४ मार्च २०२२ |title=Urdu second official language in Andhra Pradesh |trans_title=उर्दू इति आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य द्वितीय आधिकारिकभाषा|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/politics/240322/assembly-passes-two-bills-of-minorities-component-and-urdu-as-2nd-offi.html |accessdate=२६ मार्च २०२२ |website=Deccan Chronicle |language=आङ्ग्ल}}</ref> [[उत्तरप्रदेशः]], [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरं]], [[झारखण्डः]], [[तेलङ्गाणा]], [[देहली]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]], [[बिहार]]<ref name=Telegraph:1>{{cite news |url=https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |title=Multi-lingual Bengal |trans_title=बहुभाषिकबङ्गः |date=११ दिसम्बर २०१२ |newspaper=द टेलीग्राफ्}}</ref><ref name=Indiatoday:1>{{cite magazine |url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/kamtapuri-rajbanshi-make-it-to-list-of-official-languages-in-1179890-2018-02-28 |title=Kamtapuri, Rajbanshi make it to list of official languages in |trans_title=कम्तापुरी, राजबन्शी इत्यनेन आधिकारिकभाषाणां सूचीं कृत्वा स्थापितं भवति|last=राय |first=अनिरबान |date=२८ फरवरी २०१८ |magazine=इण्डिया टूडे}}</ref> || ur |- |३ |[[ओडियाभाषा|ओडिया]] || {{lang|hi|ओड़िआ}} || हिन्द-आर्य, प्राच्य || ३७५ ||[[ओडिशा]], झारखण्डः, पश्चिमवङ्गः<ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/oriya-gets-its-due-in-neighbouring-state/181258-60-117.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815161939/http://ibnlive.in.com/news/oriya-gets-its-due-in-neighbouring-state/181258-60-117.html|deadurl=yes|archive-date=१५ अगस्त २०१२|title=Oriya gets its due in neighbouring state- Orissa- IBNLive|trans_title=ओडिया समीपस्थराज्ये स्वस्य योग्यं प्राप्नोति - ओडिशा- आईबीएनलाईव्|date=४ सितम्बर २०११|publisher=Ibnlive.in.com|accessdate=२९ नवम्बर २०१२}}</ref><ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-01/bhubaneswar/29953104_1_oriya-jharkhand-assembly-jharkhand-cabinet|archive-url=https://web.archive.org/web/20111107021623/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-01/bhubaneswar/29953104_1_oriya-jharkhand-assembly-jharkhand-cabinet|deadurl=yes|archive-date=७ नवम्बर २०११|title=Oriya second language in Jharkhand |trans_title=झारखण्डराज्ये द्वितीयभाषा इति ओडियाभाषा |author=नरेशचन्द्र पट्टनायकः |date=१ सितम्बर २०११|newspaper=द टाईम्स् ऑफ् इण्डिया|accessdate=२९ नवम्बर २०१२}}</ref><ref>{{cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/BIH-bengali-Oriya-among-12-dialects-as-2nd-language-in-jharkhand-2392920.html|title=Bengali, Oriya among 12 dialects as 2nd language in Jharkhand|trans_title=बाङ्गला, ओडिया १२ उपभाषासु झारखण्डराज्ये द्वितीयभाषारूपेण|date=३१ अगस्त २०११|publisher=daily.bhaskar.com|accessdate=२९ नवम्बर २०१२|archive-date=2013-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615085005/http://daily.bhaskar.com/article/BIH-bengali-Oriya-among-12-dialects-as-2nd-language-in-jharkhand-2392920.html|deadurl=yes}}</ref><ref name="Telegraph:1" /><ref name="Indiatoday:1" /> || or |- |४ |[[कन्नडभाषा|कन्नड]] || - ||[[द्राविडीयभाषाः|द्राविडीय]]|| ४३७ ||[[कर्णाटकम्]] || kn |- |५ |[[काश्मीरीभाषा|काश्मीरी]] || {{lang|hi|कॉशुर्}} || हिन्द-आर्य, दार्दिक || ६८ || जम्मूकाश्मीरम्<ref name="DogriKashmiri"/> || ks |- |६ |[[कोङ्कणीभाषा|कोङ्कणी]] || - || हिन्द-आर्य, दाक्षिणात्य || २२.५ ||[[गोवा]]<ref>{{Cite web|url=http://www.kamat.com/kalranga/konkani/konkani.htm|title=The Origins of the Konkani Language |trans_title=कोङ्कणी भाषायाः उत्पत्तिः |date=१५ जनवरी २०१६|website=www.kamat.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://languages.iloveindia.com/konkani.html|title=Indian Languages: Konkani Language|trans_title=भारतीयभाषाः - कोङ्कणीभाषा|website=iloveindia.com|accessdate=४ अगस्त २०२०|archive-date=2022-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220521065133/https://languages.iloveindia.com/konkani.html|deadurl=yes}}</ref> || gom |- |७ |[[गुजरातीभाषा|गुजराती]] || {{lang|hi|गुज्राती}} <small>(कदाचित्)</small> || हिन्द-आर्य, पाश्चात्य || ५५५ ||[[गुजरात]], [[दादरा नगरहवेली च दीव दमण च]] || gu |- |८ |[[डोगरीभाषा|डोगरी]] || {{lang|hi|डोग्री}} || हिन्द-आर्य, वायव्य || २६ ||जम्मूकाश्मीरम्<ref name="DogriKashmiri">{{cite news |last1=दास |first1=अन्नया |title=Cabinet approves Bill to include Kashmiri, Dogri, Hindi as official languages in Jammu and Kashmir |trans_title=जम्मूकाश्मीरप्रदेशे आधिकारिकभाषाः इति काश्मीरी, डोगरी, हिन्दीभाषां समावेशयितुं मन्त्रिमण्डलेन विधेयकम् अनुमोदितम्) |url=https://zeenews.india.com/india/cabinet-approves-bill-to-include-kashmiri-dogri-hindi-as-official-languages-in-jammu-and-kashmir-2307085.html |accessdate=८ सितम्बर २०२० |work=ज़ी न्यूज़् |date=२ सितम्बर २०२२|language=आङ्ग्ल}}</ref> || doi |- |९ |[[तमिळभाषा|तमिळ्]] || {{lang|hi|तमिऴ्}} ||द्राविडीय|| ६९० ||[[तमिळनाडु]], [[पुदुच्चेरी]] || ta |- |१० |[[तेलुगुभाषा|तेलुगु]] || {{lang|hi|तॆलुगु}} ||द्राविडीय|| ८११ ||आन्ध्रप्रदेशः, तेलङ्गाणा, पुदुच्चेरी || te |- |११ |[[नेपालीभाषा|नेपाली]] || - || हिन्द-आर्य, औत्तर || २९ ||पश्चिमवङ्गः, [[सिक्किम]] || ne |- |१२ |[[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबी]] || - || हिन्द-आर्य, वायव्य || ३३१ ||देहली, [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]], पश्चिमवङ्गः, [[हरियाणा]]<ref name="Telegraph:1" /><ref name="Indiatoday:1" /> || pa |- |१३ |[[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]] || बाङ्ला || हिन्द-आर्य, प्राच्य || ९७२ ||असम, झारखण्डः, [[त्रिपुरा]], पश्चिमवङ्गः<ref>{{Cite web |url=http://www.bihardays.com/jharkhands-11-second-languages-will-create-new-jobs-enrich-national-culture/ |title=Archived copy |trans_title=सङ्ग्रहीतः प्रतिलेखः|accessdate=५ जनवरी २०१४ |archive-date=६ जनवरी २०१४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106033703/http://www.bihardays.com/jharkhands-11-second-languages-will-create-new-jobs-enrich-national-culture/ |deadurl=yes }}</ref> || bn |- |१४ |[[बोडोभाषा|बोडो]] || {{lang|hi|बोड़ो}} || [[तिब्बती-बर्मी भाषाः|तिब्बती-बर्मी]]|| १४.८ || असम || brx |- |१५ |[[मणिपुरीभाषा|मणिपुरी]] || मीतै || तिब्बती-बर्मी|| १८ ||[[मणिपुर]] || mni |- |१६ |[[मराठीभाषा|मराठी]] || - || हिन्द-आर्य, दाक्षिणात्य || ८३० ||दादरा नगरहवेली च दीव दमण च, गोवा, [[महाराष्ट्रम्]] || mr |- |१७ |[[मलयाळम्]] || - ||द्राविडीय|| ३४८ ||[[केरळम्]], पुदुच्चेरी, [[लक्षद्वीपाः]] || ml |- |१८ |[[मैथिलीभाषा|मैथिली]] || - || हिन्द-आर्य, प्राच्य || १३६ || झारखण्डः<ref>{{Cite web | url=https://www.prabhatkhabar.com/news/ranchi/jharkhand-raghubar-das-cabinet-decision-maithili-bhojpuri-angika-magahi-second-language/1135878.html |title = झारखण्ड : रघुवर कैबिनेट से मगही, भोजपुरी, मैथिली व अंगिका को द्वितीय भाषा का दर्जा |trans_title = झारखण्डः - रघुवरमन्त्रिमण्डलात् मगही, भोजपुरी, मैथिली, अङ्गिकाभाषाः प्रति द्वितीयभाषामान्यताः |website=prabhatkhabar.com |accessdate=४ अगस्त २०२०}}</ref> || mai |- |१९ |[[संस्कृतम्]] || - || [[हिन्द-आर्य]] || ०.२ ||[[उत्तराखण्डः]], [[हिमाचलप्रदेशः]] || sa |- |२० |[[सान्तालीभाषा|सान्ताली]] || सान्ताड़ि ||[[आग्नेयभाषाः|आग्नेय]]|| ७३ || झारखण्डः<ref name="The Avenue Mail">{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri and Maithili |trans_title=झारखण्डराज्ये मगही, अङ्गिका, भोजपुरी, मैथिली इत्यादीनां द्वितीयभाषास्थितिः भवति |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=द अवेन्यू मेल् |date=२१ मार्च २०१८ |accessdate=३० अप्रिल २०१९ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=२८ मार्च २०१९ |deadurl=yes }}</ref> || sat |- |२१ |[[सिन्धीभाषा|सिन्धी]] || - ||हिन्द-आर्य, वायव्य || २७ || || sd |- |२२ |[[हिन्दी]] || - || हिन्द-आर्य, केन्द्रीय || ५२८० ||[[अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः]], उत्तरप्रदेशः, उत्तराखण्डः, गुजरात, [[छत्तीसगढ]], जम्मूकाश्मीरम्, झारखण्ड, दादरा नगरहवेली च दीव दमण च, देहली, पश्चिमवङ्गः, बिहार, [[मध्यप्रदेशः]], [[राजस्थानम्|राजस्थानं]], [[लदाख]], हरियाणा, हिमाचलप्रदेशः<ref name="Telegraph:1" /><ref name="Indiatoday:1" /> || hi |} == भाषा लिपिः == प्रत्येकायां आधिकारिकभाषायां निर्दिष्टा आधिकारिकलिपिः भवति यस्याः उपयोगेन आधिकारिकप्रयोजनार्थं लिखिता भवति । {| class="wikitable sortable static-row-numbers" ! लिपिः !! अनुसूचितभाषा(ः) |- | [[ओडियालिपिः|ओडिया]] || [[ओडियाभाषा|ओडिया]] |- | [[ओल्-चिकीलिपिः|ओल्-चिकी]] || [[सान्तालीभाषा|सान्ताली]] |- | [[कन्नडलिपिः|कन्नड]]<ref name="तेलुगु-कन्नड लिपिः">यद्यपि कन्नडः तेलुगु वर्णमाला च मिलित्वा एकैव लिपिः [[तेलुगु-कन्नडलिपिः]] इति कथ्यते, ते पृथक् पृथक् लिपिरूपेण आधिकारिकतया मान्यतां प्राप्नुवन्ति।</ref> || [[कन्नडभाषा|कन्नड]] |- | [[गुजरातीलिपिः]] || [[गुजरातीभाषा|गुजराती]] |- | [[गुरुमुखीलिपिः|गुरुमुखी]] || [[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबी]] |- | [[तमिळलिपिः|तमिळ्]] || [[तमिळभाषा|तमिळ्]] |- | [[तेलुगुलिपिः|तेलुगु]]<ref name="तेलुगु-कन्नड लिपिः"></ref> || [[तेलुगुभाषा|तेलुगु]] |- | [[देवनागरी]]<ref>भाषायाः कृते ये देवनागरीम् उपयुज्य देशीरूपेण न लिख्यन्ते, [[परिवर्धिता देवनागरी]] इति विस्तारितं संस्करणं प्रस्तावितं आसीत् ।</ref> || [[कोङ्कणीभाषा|कोङ्कणी]]<ref>यद्यपि देवनागरी आधिकारिकलिपिरूपेण प्रचार्यते, रोमीलिपिः प्रधानतया उपयुज्यते।</ref>, [[डोगरीभाषा|डोगरी]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[बोडोभाषा|बोडो]], [[मराठीभाषा|मराठी]], [[मैथिलीभाषा|मैथिली]], [[संस्कृतम्]], [[सिन्धीभाषा|सिन्धी]]<ref>तथापि [[सिन्धप्रदेशः|सिन्धप्रदेशे]] फारसी-अरबी आधिकारिकलिपिः अस्ति।</ref>, [[हिन्दी]] |- | [[फारसीलिपिः|फारसी-अरबीलिपिः]] || [[उर्दू]], [[काश्मीरीभाषा|काश्मीरी]]<ref>यद्यपि विस्तारितं-शाहमुखी आधिकारिकं व्यापकं च प्रयुक्तालिपिः अस्ति, विस्तारितं-देवनागरी अपि अनुमतम् अस्ति।</ref> |- | [[बाङ्गला-असमियालिपिः]] || [[असमियाभाषा|असमिया]], [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]] |- | [[मलयाळलिपिः|मलयाळम्]] || [[मलयाळम्]] |- | [[मीतैलिपिः|मीतै]]<ref>यद्यपि [[बाङ्गला-असमियालिपिः|पूर्वीनागरी]] अपि अद्यापि बहुप्रयुक्ते वर्तते।</ref> || [[मणिपुरीभाषा|मणिपुरी]] |} == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतस्य भाषाः]] * [[भारतस्य राज्यानि]] * [[भारतस्य मण्डलानि]] * [[मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूचिः]] * [[आधिकारिकभाषासु भारतस्य नामानि]] == सन्दर्भाः == {{उल्लेखाः}} [[वर्गः:भाषाः]] [[वर्गः:भारतीयभाषाः]] c14uygrkg8zv8jx3anf5ygbaxvu7l2r 0 78404 502046 501127 2026-11-08T02:11:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502046 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = पञ्चनद | official_name = | native_name = {{lang|pa|پنجاب}} | type = [[पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः|प्रदेशः]] | image_skyline = {{multiple image | align = center | direction = vertical | image1 = Royal mosque Lahore.jpg | caption1 = <center>बादशाही मस्जिदः</center> | image2 = Noor mahal.jpg | caption2 = <center>नूर् प्रासादः</center> | image3 = Clock Tower Faisalabad by Usman Nadeem.jpg | caption3 = <center>घटीगोपुरम्</center> }} | image_caption = | image_flag = Flag of Punjab.svg | image_seal = Coat of arms of Punjab.svg | image_map = Punjab in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = पाकिस्थाने पञ्चनदस्य स्थानम् | image_map1 = | map_caption1 = | coordinates = {{coord|31|72|type:adm1st_region:PK_dim:1000000|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देशाः|देशः]] | subdivision_name = {{PAK}} | parts_style = para | parts_type = बृहत्तमं नगरम् | p1 = [[लाहोर]] | established_title = संस्थापितम् | established_date = १ जुलाई १९७० | seat_type = राजधानी | seat = [[लाहोर]] | blank_name_sec1 = [[पाकिस्थानस्य भाषाः|मुख्यभाषा(ः)]] | blank_info_sec1 = {{hlist|[[पञ्चनदीभाषा|पञ्चनदी]]|[[सरायकीभाषा|सरायकी]]|[[उर्दू]]|[[पोठवारीभाषा|पोठवारी]]}} | blank1_name_sec1 = उल्लेखनीय क्रीडादलाः | blank1_info_sec1 = लाहोर् क़लन्दर्स्<br/>मुल्तान् सुल्तान्स्<br/>लाहोर् लायन्स्<br/>रावलपिण्डी रॅम्स्<br/>सियालकोट् स्टॅलियन्स्<br/>बहावलपुर् स्टॅग्स्<br/>मुल्तान् टाइगर्स्<br/>फ़ैसलाबाद् वूल्व्स्<br/>मध्यपञ्चनद<br/>दक्षिणपञ्चनद | blank2_name_sec1 = मानवसंसाधनसूची (२०१९) | blank2_info_sec1 = ०.५९४ {{increase}}<ref name="Subnational HDR">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=आङ्ग्ल|accessdate=८ अगस्त २०२१}}</ref> <br/>{{color|#fc0|मध्यम}} | blank3_name_sec1 = राष्ट्रसभायां पीठानि | blank3_info_sec1 = १८३ | blank_name_sec2 = प्रदेशसभायां पीठानि | blank_info_sec2 = ३७१<ref>{{cite web|url= http://www.pap.gov.pk/index.php/members/stats/en/19|title= Provincial Assembly – Punjab|deadurl= yes|archive-url= https://web.archive.org/web/20090201061549/http://pap.gov.pk/index.php/members/stats/en/19|archive-date= १ फरवरी २००९|df= dmy-all}}</ref> | blank1_name_sec2 = विभागाः | blank1_info_sec2 = ९ | blank2_name_sec2 = मण्डलानि | blank2_info_sec2 = ३७ | blank3_name_sec2 = अनुमण्डलानि<!--तहसीलेँ--> | blank3_info_sec2 = १४६ | blank4_name_sec2 = सङ्घपरिषद् | blank4_info_sec2 = ७६०२ | government_type = स्वशासितप्रदेशः [[पाकिस्थानसर्वकारः|सङ्घीयसर्वकारस्य]] अधीनम् | governing_body = पञ्चनदसर्वकारः | leader_title = राज्यपालः | leader_name = उमर् सर्फराज् चीमा | leader_title1 = मुख्यमन्त्री | leader_name1 = हम्जा शाहबाज्<ref>{{cite news|url=https://arynews.tv/governor-restores-usman-buzdar-led-punjab-govt-rejects-cms-resignation/|title=GOVERNOR RESTORES USMAN BUZDAR-LED PUNJAB GOVT, REJECTS CM’S RESIGNATION|date=३० अप्रिल २०२२|accessdate=३० अप्रिल २०२२|work=एआरवाई न्यूज़्}}</ref> | leader_title2 = मुख्यसचिवः | leader_name2 = कम्रान् अलि अफ्जल्<ref>{{cite news|url=https://www.bolnews.com/business/2022/01/punjab-chief-secretary-directs-timely-utilisation-of-funds/|title=Punjab chief secretary directs timely utilisation of funds|date=१७ जनवरी २०२२|accessdate=२० जनवरी २०२२|work=बोल् न्यूज़्|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120153720/https://www.bolnews.com/business/2022/01/punjab-chief-secretary-directs-timely-utilisation-of-funds/|deadurl=yes}}</ref> | leader_title3 = विधानमण्डलम् | leader_name3 = प्रादेशिकसभा | leader_title4 = उच्चन्यायालयः | leader_name4 = लाहोर उच्चन्यायालयः | unit_pref = Metric | area_total_km2 = २०५३४४ | area_rank = द्वितीया | population_footnotes = <ref name=population>[http://www.pbscensus.gov.pk 2017 Census] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/ |date=१५ अक्टुबर २०१७ }}</ref> | population_total = ११००१२४४२ | population_as_of = २०१७ | population_rank = प्रथमा | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[पाकिस्थानीमानकसमयः|पा॰मा॰स॰]] | utc_offset1 = +०५:०० | website = {{url|www.punjab.gov.pk}} | iso_code = PK-PB }} '''पञ्चनदः''' ({{lang-pa|پنجاب, ਪੰਜਾਬ}}) [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानदेशे]] कश्चन प्रदेश: अस्‍ति । २०१७ पाकिस्थानस्य जनगणनानुसारम् अस्य जनसङ्ख्या प्रायः ११ कोटयः भवति । पाकिस्थानस्य चतुर्षु प्रदेषु अन्यतमम् अस्ति । पारराष्ट्रियप्रदेशस्य अधिकांशं भागं निर्माय, अस्य सीमा पाकिस्थानस्य [[सिन्धप्रदेशः|सिन्ध]], [[बलूचिस्थानप्रदेशः, पाकिस्थानम्|बलूचिस्थान]], [[खैबर्पख्तूङ्ख्वाप्रदेशः|खैबर्पख्तूङ्ख्वा]] इत्यनयोः प्रदेशयोः, [[इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशः|इस्लामाबाद्]] बहि:क्षेत्रे, पाकिस्थानप्रशासितः [[आजादकाश्मीरम्|आजादकाश्मीरे]] च वर्तते । [[पञ्चनदराज्यम्|पञ्चनद]], [[राजस्थान]], [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीर]] इत्यादीनां भारतीयप्रदेशैः सह अस्य सीमाः अपि सन्ति । अस्य राजधानी [[लाहोर]] पाकिस्थानस्य सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, आर्थिक विश्वनगरीयकेन्द्रं च अस्ति । यत्र देशस्य चलचित्र-उद्योगः अधिकांशः नव्यता<!--फैशन्-->-उद्योगः च आधारितः अस्ति ।<ref>{{cite news|title=The pulse of Pakistan's growing fashion industry|url=http://www.thenational.ae/lifestyle/fashion/the-pulse-of-pakistans-growing-fashion-industry|accessdate=१४ जुलाई २०१६|agency=The National (UAE)|date=११ दिसम्बर २०१३|deadurl=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001752/http://www.thenational.ae/lifestyle/fashion/the-pulse-of-pakistans-growing-fashion-industry|archive-date=17 August 2016}}</ref><ref>{{cite news|last1=मलिक|first1=अब्दुल्-रहमान्|title=Bollywood to Lollywood|trans_title=बॉलिवूड् तः लॉलीवूड् यावत्|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2007/aug/17/bollywoodtolollywood|accessdate=१४ जुलाई २०१६|agency=The Guardian|deadurl=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826004507/https://www.theguardian.com/commentisfree/2007/aug/17/bollywoodtolollywood|archive-date=२६ अगस्त २०१६}}</ref> [[गुजराण्वाला]], [[फैसलाबाद्]], [[मुल्तानम्]], [[रावलपिण्डी]], [[सियालकोट]] अन्याः प्रमुखाः नगराणि सन्ति । पञ्चनदक्षेत्रं प्राचीनकालात् एव निवसति । २६०० ईपू कालस्य [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धुसभ्यता]] सर्वप्रथमं [[हडप्पा]]-नगरे आविष्कृता ।<ref>{{cite book | last = Beck | first =Roger B. | title = World History: Patterns of Interaction |trans_title=विश्वेतिहासः- अन्तरक्रियायाः प्रतिमानाः| url = https://archive.org/details/mcdougallittellw00beck | url-access = registration | publisher = मॅक्डॉगल् लिट्टेल् | year = १९९९ | location = Evanston, IL | isbn = 0-395-87274-X }}</ref> संस्कृतमहाकाव्ये [[महाभारतम्|महाभारते]] पञ्चनदस्य वैशिष्ट्यं दृश्यते । अत्र वर्तते [[तक्षशिला]] यत् बहुभिः प्राचीनतमं विश्वविद्यालयं मन्यते तस्य स्थलम् ।<ref name=Needham>{{cite book |first=जोसेफ् |last=नीधम् |author-link=जोसेफ् नीधम् |year=२००४ |title=Within the Four Seas: The Dialogue of East and West |trans_title=सागराभ्यंतरेभ्यश्चतुर्भि - पूर्वपश्चिमयोः संवादः|publisher=Routledge |isbn= 0-415-36166-4}}</ref><ref name="Kulke 2004">{{cite book|last1=कुल्के |first1=हर्मन्न्|author-link=Hermann Kulke |last2=रोदर्मण्ड् |first2=डिट्मार् |year=२००४ |edition=चतुर्थी |title=A History of India |trans_title=भारतस्य एकः इतिहासः|publisher=रट्लेज् |isbn= 0-415-32919-1|quote=In the early centuries the centre of Buddhist scholarship was the University of Taxila.}}</ref><ref name="entrepreneurship2007">[[Balakrishnan Muniapan]], [[Junaid M. Shaikh]] (2007), "Lessons in corporate governance from Kautilya's [[Arthashastra]] in ancient India", ''World Review of Entrepreneurship, Management and Sustainable Development'' '''3''' (1):<br/>{{blockquote|"Kautilya was also a [[Professor]] of Politics and Economics at Taxila University. Taxila University is one of the oldest known universities in the world and it was the chief learning centre in ancient India."}}</ref><ref name="autogenerated478">[[Radha Kumud Mookerji]] (2nd ed. 1951; reprint 1989), ''[[Ancient Indian Education: Brahmanical and Buddhist]]'' (p. 478), Motilal Banarsidass Publ., {{ISBN|81-208-0423-6}}:<br/>{{blockquote|"Thus the various centres of learning in different parts of the country became affiliated, as it were, to the educational centre, or the central university, of Taxila which exercised a kind of intellectual [[suzerain]]ty over the wide world of letters in India."}}</ref><ref name="autogenerated479">Radha Kumud Mookerji (2nd ed. 1951; reprint 1989), ''Ancient Indian Education: Brahmanical and Buddhist'' (p. 479), Motilal Banarsidass Publ., {{ISBN|81-208-0423-6}}:<br/>{{blockquote|"This shows that Taxila was a seat not of elementary, but higher, education, of colleges or a university as distinguished from schools."}}</ref> == सम्बद्धाः लेखाः == * [[पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः]] * [[पञ्चनदराज्यम्|पञ्चनद, भारतम्]] * [[पञ्चनदीभाषा]] * [[पाकिस्थानम्]] == सन्दर्भाः == 3wkllseg3x65b8tp4veei3617zq6wb8 0 78414 502023 499835 2026-11-07T23:54:47Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502023 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = गिलगित-बाल्टिस्थानम् | official_name = | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानेन]] [[पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः|प्रशासनिकप्रदेशत्वेन]] प्रशासितक्षेत्रम् | image_skyline = {{multiple image | align = center | direction = vertical | image1 = Aqua Ambulance.jpg | caption1 = <center>अट्टाबादसरोवरः</center> | image2 = K2_2006b.jpg | caption2 = <center>के२</center> }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | nickname = | image_map = Kashmir Region November 2019.jpg | map_caption = पाकिस्थान-प्रशासित गिलगित-बाल्टिस्थानं दर्शयन्तं विवादित काश्मीरक्षेत्रस्य मानचित्रम् | map_alt = भारत-पाकिस्थान-चीन-देशयोः नियन्त्रणक्षेत्राणि दर्शयन्तं विवादित काश्मीरक्षेत्रस्य मानचित्रम् | coordinates = {{coord|35.35|75.9|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = प्रशासकदेशः | subdivision_name = [[पाकिस्थानम्]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | established_title = संस्थापितम् | established_date = १ नवम्बर १९४८ | seat_type = राजधानी | seat = [[गिलगित]] | seat1_type = बृहत्तमं नगरम् | seat1 = [[स्कर्दू]]<ref>{{cite web|title=Skardu|url=http://www.skardu.pk/an-overview-2/|website=स्कर्दू|accessdate=१६ जुलाई २०१५}}</ref> | government_type = स्वायत्तक्षेत्रम् (तथ्यतः प्रदेशः) | government_footnotes = <ref name=Sökefeld>{{citation |last=Sökefeld |first=Martin |chapter=At the margins of Pakistan: Political relationships between Gilgit-Baltistan and Azad Jammu and Kashmir |editor=Ravi Kalia |title=Pakistan's Political Labyrinths: Military, Society and Terror |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IPBWCgAAQBAJ&pg=PA177 |year=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-40544-3 |page=177}}: "While AJK formally possesses most of the government institutions of a state, GB now formally has the institutions of a Pakistani province. However, AJK remains a quasi-state and GB a quasi-province because neither territory enjoys the full rights and powers connected with the respective political formations. In both areas, Pakistan retains ultimate control."</ref> | governing_body = गिलगित-बाल्टिस्थानसर्वकारः | leader_party = | leader_title = राज्यपालः | leader_name = राजा जलाल् हुसैन् मक्पून् | leader_title1 = मुख्यमन्त्री | leader_name1 = खालिद् खुर्शीद् | leader_title2 = मुख्यसचिवः | leader_name2 = मोहम्मद् खुराम् अगा<ref>{{cite web|url=https://thenews.com.pk/amp/395240-khuram-aga-posted-chief-secretary-gb|title=Khuram Aga posted chief secretary GB|work=दनेशन्|date=१८ नवम्बर २०१८|accessdate=१२ मार्च २०२०}}</ref> | leader_title3 = विधानमण्डलम् | leader_name3 = गिलगित-बाल्टिस्थानसभा | leader_title4 = उच्चन्यायालयः | leader_name4 = सर्वोच्चापीलीयन्यायालयः गिलगित-बाल्टिस्थानम्<ref>{{Cite web|url=https://sacgb.gov.pk/index.html|title=Supreme Appellate Court GB|website=sacgb.gov.pk}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = ७२४९६ | area_note = <ref name="unpo.org">{{cite web|url=http://unpo.org/article/15483|title=UNPO: Gilgit Baltistan: Impact Of Climate Change On Biodiversity|work=unpo.org|accessdate=२० जुन २०१६|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812045024/http://unpo.org/article/15483|deadurl=yes}}</ref> | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = १४,९२,९२४ | population_as_of = २०१७ | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[पाकिस्थानीमानकसमयः|पा.मा.स]] | utc_offset1 = +०५:०० | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = PK-GB | blank_name_sec1 = भाषाः | blank_info_sec1 = [[बाल्टीभाषा|बाल्टी]], [[शिनाभाषा|शिना]], [[वाखीभाषा|वाखी]], [[बुरुशास्कीभाषा|बुरुशास्की]], [[खोवरभाषा|खोवर]], [[दोमाकीभाषा|दोमाकी]], [[उर्दू]] (प्रशासनिक) | blank_name_sec2 = सभापीठानि | blank_info_sec2 = ३३<ref>विधायीसभायां षट् महिलाः त्रीणि तकनीकज्ञाः च इत्येतत् अतिरिक्तं २४ प्रत्यक्षतः निर्वाचिताः सदस्याः भविष्यन्ति। "[http://www.unpo.org/content/view/10003/236/ गिलगित-बाल्टिस्थानम्- नवपाकिस्थानीसङ्कुलम् अथवा राज्यपालप्रशासनम् (आङ्ग्लभाषा)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225154654/http://www.unpo.org/content/view/10003/236/ |date=2014-12-25 }}" ३ सितम्बर २००९, अप्रतिष्ठितराष्ट्रं जनसङ्गटनं च (यूएनपीओ)</ref> | blank1_name_sec2 = विभागाः | blank1_info_sec2 = ३ | blank2_name_sec2 = मण्डलानि | blank2_info_sec2 = १४ | blank3_name_sec2 = अनुमण्डलानि | blank3_info_sec2 = ३१<ref name="pnd.gog.pk">{{Cite web|title=Gilgit-Baltistan at a Glance, 2020|url=https://portal.pnd.gog.pk/Content/Files/Reports/Gilgit%20Baltistan%20at%20a%20Glance%20New%20Design%202020%20Final_210554160.pdf|deadurl=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803030355/https://portal.pnd.gog.pk/Content/Files/Reports/Gilgit%20Baltistan%20at%20a%20Glance%20New%20Design%202020%20Final_210554160.pdf|archive-date=३ अगस्त २०२१|website=PND GB}}</ref> | blank4_name_sec2 = सङ्घपरिषद् | blank4_info_sec2 = ११३ | blank5_name_sec1 = मानवसंसाधनसूची (२०१९) | blank5_info_sec1 = ०.५९२ {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=आङ्ग्ल|accessdate=१५ मार्च २०२०}}</ref><br/>{{color|#fc0|मध्यम}} | website = {{URL|http://gilgitbaltistan.gov.pk/}} | footnotes = }} '''गिलगित-बाल्टिस्थानं''', पूर्वं '''उत्तरक्षेत्राणि''' ({{lang-en|Northern Areas}}) इति प्रसिद्धं, [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानेन]] स्वायत्तप्रदेशत्वेन प्रशासितः प्रदेशः अस्ति । [[काश्मीरक्षेत्रम्|बृहत्तरकाश्मीरक्षेत्रस्य]] उत्तरस्य भागः भवति, यत् १९४७ तमे वर्षात् भारत-पाकिस्थान-देशयोः मध्ये विवादस्य विषयः अभवत्, भारत-चीन-देशयोः मध्ये च किञ्चित् पश्चात् । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः]] * [[जम्मूकाश्मीरराज्यम्]] * [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)]] * [[पाकिस्थानम्]] == सन्दर्भाः == 36okty3bqeq111kfdg3bslpyuzfmdq2 0 78417 502005 489334 2026-11-07T22:53:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502005 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = इस्लामाबाद् | official_name = | native_name = {{lang|ur|اسلام آباد}} | other_name = | settlement_type = सङ्घीयराजधानीनगरम् | image_skyline = [[File:Faisal Masjid From Damn e koh.jpg|280px]]<br/>[[File:Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG|140px]][[File:Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg|140px]]<br/>[[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|126px]][[File:Blue Hour at Pakistan Monument (cropped).jpg|154px]]<br/>[[File:Faisal Mosque, Islamabad III.jpg|280px]] | image_caption = ''वामतः घटीकायाः दिशि-''<br/>फैसल् मस्जिदः, पाकिस्थानस्य राष्ट्रसभा, पाकिस्थानस्मारकम्, श्रीनगर राजमार्गः, मर्गलापर्वताः राष्ट्रियउद्यानम्, नीलक्षेत्रम | nickname = इस्लू, हरितनगरम्<ref>{{cite web|date=१६ जुन २०२०|title=Capital Facts for Islamabad, Pakistan|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-islamabad-pakistan/|deadurl=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118161736/http://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-islamabad-pakistan/|archive-date=५ जनवरी २०२०|accessdate=१५ अक्टूबर २०२०|website=World's Capital Cities|language=आङ्ग्ल}}</ref> | image_map = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = देशः | subdivision_name = [[पाकिस्थानम्]] | subdivision_type1 = [[पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः|प्रशासनिकविभागः]] | subdivision_name1 = [[इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशः]] | established_title = Constructed | established_date = १९६० | established_title1 = संस्थापितम् | established_date1 = १४ अगस्त १९६७<ref name=McGarr>{{cite book |last=McGarr |first=Paul |date=२०१३ |title=The Cold War in South Asia: Britain, the United States and the Indian subcontinent, 1945-1965 |url=https://books.google.com/books?id=NdGaAAAAQBAJ&pg=PR9 |publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107008151 }}</ref> | government_footnotes = | government_type = महानगर निगमः | unit_pref = | leader_title1 = महापौरः | leader_name1 = कोऽपि नास्ति (रिक्तः) | leader_title2 = उपमहापौरः | leader_name2 = कोऽपि नास्ति | leader_title3 = उपायुक्तः | leader_name3 = ईर्फान् नवाज् मेमोन् | area_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures|accessdate=2022-05-02|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109053219/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|deadurl=yes}}</ref> | area_blank1_title = Parks | total_type = City | area_total_km2 = २२० | area_metro_km2 = १,३८५.५ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = २२०.१५ | area_rural_km2 = | area_blank1_km2 = | elevation_min_m = ४९० | population_total = १०,१४,८२५ | population_as_of = २०१७ | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=२४ नवम्बर २०१७}}</ref> | population_density_km2 = २०८९ | population_urban = | population_rural = | population_density_urban_km2 = auto | population_rank = नवमी (पाकिस्थाने) | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = ४१,०४,८०३<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|accessdate=३ सितम्बर २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=२९ अगस्त २०१७|deadurl=yes}}</ref> | population_blank1_title = श्रेणी, महानगरम् | population_blank1 = तृतीया (पाकिस्थाने) | population_demonym = इस्लामाबादी<ref>{{cite news|url=https://www.mangobaaz.com/this-can-annoy-an-islamabadi|title=Here Are All The Things That Are Extremely Annoying For Every Real Islamabadi|date=२ जुलाई २०२०|accessdate=५ जनवरी २०२२|work=मॅङ्गोबाज़्}}</ref> | population_note = | postal_code_type = Postcode | postal_code = ४४००० | area_code = [[Telephone numbers in Pakistan|051]] | website = {{URL|https://ictadministration.gov.pk/}} | elevation_max_ft = ५१९६ | timezone = [[पाकिस्थानीमानकसमयः]] | utc_offset = +०५:०० | timezone_DST = | utc_offset_DST = | parts_type = निर्वाचनक्षेत्राणि | image_blank_emblem = | imagesize = 280px }} '''इस्लामाबाद्''' ({{lang-ur|اسلام آباد}}) [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानस्य]] राजधानीनगरम् अस्ति, [[इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशः|इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशस्य]] भागत्वेन [[पाकिस्थानसर्वकारः|पाकिस्थानसर्वकारेण]] प्रशासितम् च । इदं पाकिस्थानस्य नवमं बृहत्तमं नगरम् अस्ति, तथापि प्रायः ४१ लक्षं (4.1 मिलियन्) जनानां जनसङ्ख्यायाः सह बृहत्तरं इस्लामाबाद्-रावलपिण्डी महानगरीयक्षेत्रं देशस्य तृतीयः बृहत्तमः अस्ति । १९६० तमे दशके योजनाकृतनगरत्वेन निर्मितम्, पाकिस्तानस्य राजधानीरूपेण [[रावलपिण्डी]] इत्यस्य स्थाने तया कृतम् । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः]] * [[इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशः]] * [[पञ्जाबप्रदेशः, पाकिस्थानम्|पञ्जाबप्रदेशः]] * [[उर्दू|उर्दूभाषा]] * [[पाकिस्थानम्]] == सन्दर्भाः == 5uopfu5yqfa18iyj5vf676wito98d93 0 79677 502082 494899 2026-11-08T04:47:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502082 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = शुभपल्लब | logo = [[File:Shubhapallaba Devanagari Logo.png|180px]] | logocaption = | screenshot = | collapsible = | collapsetext = | caption = | url = <!-- {{URL|sanskrit.shubhapallaba.com}} --> | slogan = | commercial = | type = | registration = | language = [[ओडियाभाषा|ओडिया]] | num_users = | content_license = | programming language = xml | owner = संग्राम केशरी सेनापति<ref>{{cite news |title=Odisha lad Sangram sets world record by writings article for Wikipedia |url=http://www.pragativadi.com/odisha-lad-sangram-sets-world-record-by-writings-article-for-wikipedia/ |accessdate=18 January 2021 |work=Pragativadi News |date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524153605/http://www.pragativadi.com/odisha-lad-sangram-sets-world-record-by-writings-article-for-wikipedia/ |archive-date=24 May 2020 |location=Bhadrak |language=English |deadurl=no }}</ref> | author = | editor = तापस रंजन<br>संग्राम केशरी सेनापति | launch_date = {{Start date and age|2018|01|01|df=yes}} | revenue = | alexa = | ip = | current_status = | footnotes = }} '''शुभपल्लबं''' ([[आङ्ग्लभाषा]]: Shubhapallaba) इति मासिक-[[ओडियाभाषा|ओडिया]] पत्रिका जनवरी २०१८ ई० मध्ये श्री संग्राम केशरी सेनापति महोदयेन निर्मिता विद्यते ।<ref>{{cite news |title=Sangram sets world record - OrissaPOST |url=https://www.orissapost.com/sangram-sets-world-record/ |accessdate=18 January 2021 |work=OrissaPOST |date=30 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001184606/https://www.orissapost.com/sangram-sets-world-record/ |archive-date=2 October 2020 |location=Bhadrak |language=English}}</ref> प्रारम्भे इयं पत्रिका त्रैमासिकाऽसीत् । तथा च अस्या: पत्रिकाया: संस्करणद्वयं नवपल्लवमिति रूपेण प्रकाशितमभवत् ।<ref name="Shubhapallaba Bengali Portal">{{cite news |title=Shubhapallaba launches Web Portals in Bangla and Punjabi |url=https://enewsinsight.com/shubhapallaba-launches-web-portals-in-bangla-and-punjabi/ |accessdate=18 January 2021 |work=The News Insight |date=4 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921050841/https://enewsinsight.com/shubhapallaba-launches-web-portals-in-bangla-and-punjabi/ |archive-date=21 September 2020 |language=English |deadurl=no }}</ref> तदनन्तरं जनवरी २०२० मध्ये अयं संस्करणं परिवर्तितं सति मासिकमभवत् । अप्रैल २०१९ मध्ये अस्या: पत्रिकाया: ओडिया पोर्टल इत्यस्य प्रकाशनं जातं तत्पश्चात् आंग्ले, [[हिन्द-आर्यभाषाः|हिन्द्यां]], [[तेलुगु]], [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]], [[पञ्जाबीभाषा|पंजाबी]], तथा च [[संस्कृतम्|संस्कृते]] अस्या: पत्रिकाया: पोर्टल इति प्रकाशितं जातमिति ।<ref>{{cite news |title=NewsDog - India News - NewsDog |url=https://www.newsdogapp.com/en/article/5d62520a83b48e57d17df6f0/?d=false |accessdate=19 January 2021 |work=www.newsdogapp.com }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पत्रिकायाः शुभपल्लब ष्टोर इति नान्मा  एक " इ कमर्स " साइट अपि अस्ति । अस्य माध्यमेन  ओडिशाया केचन उत्पादाः, भारतीयलेखकानां पुस्तकानि इत्यादयः सर्वभारतीय स्तरे तथा च वैश्विकरूपेण विक्रीयन्ते ।<ref>{{cite news|title=ଓଡ଼ିଆ ଇ-ପତ୍ରିକା ‘ଶୁଭପଲ୍ଲବ’ର ସଂସ୍କରଣ ଉନ୍ମୋଚିତ|url=https://odishabhaskar.com/epaper/edition/1025/odisha-bhaskar/page/4|accessdate=19 January 2021|work=Odisha Bhaskar|date=4 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105145508/https://odishabhaskar.com/epaper/edition/1025/odisha-bhaskar/page/4|archive-date=5 November 2020|deadurl=yes}}</ref> २०१९ तमे वर्षे शुभपल्लवस्य प्रथम इ- पुस्तक संपादक संग्राम तस्य पिता अभिमन्यु  सेनापतिं च उभौ मिलित्वा " दुर्गापूजा  इन् ओडिशा "लिखितवन्तौ ।<ref>{{cite news|title=ଆମାଜନରେ ଓଡ଼ିଶା 'ଦୁର୍ଗାପୂଜା'|url=https://kanaknews.com/odia-boy-dussehra-comics-available-in-amazon-kindle-ebooks/|accessdate=18 January 2021|work=Kanak News|publisher=kanaknews.com|date=8 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919192513/https://kanaknews.com/odia-boy-dussehra-comics-available-in-amazon-kindle-ebooks/|archive-date=19 September 2020|language=Odia|deadurl=no}}</ref>  २०२० तम वर्षादारभ्य:  " शुभोदय:" नान्मा  एका पत्रिका प्रकाशिता ।<ref>{{cite news|title=Shubhodaya 4th Edition Released featuring the Cover photo by famous Odia artist Bijay Biswaal|url=https://orissadiary.com/shubhodaya-4th-edition-released-featuring-the-cover-photo-by-famous-odia-artist-bijay-biswaal/|accessdate=18 January 2021|work=Odisha Diary|date=16 January 2021|deadurl=yes|archive-date=17 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117155157/https://orissadiary.com/shubhodaya-4th-edition-released-featuring-the-cover-photo-by-famous-odia-artist-bijay-biswaal/}}</ref> == सन्दर्भाः == {{Reflist}} == बाह्य लिंक == {{Commons category}} * {{cite web |title=आङ्ग्ल पोर्टाल |url=http://www.shubhapallaba.com/ |accessdate=2022-08-25 |archive-date=2022-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824231620/https://www.shubhapallaba.com/ |deadurl=yes }} * {{Facebook|Shubhapallaba}} * {{Twitter|Shubhapallaba}} [[वर्गः:ओडिशाराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:पत्रिकाः]] pdc8mhcdo5e9u8fuuaciecj4ebxm0h6 0 82478 502083 492260 2026-11-08T04:50:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502083 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|image=|image_size=|name=Shobha Abhyankar|birth_name=|birth_date={{Birth date|df=yes|1946|1|20}}|birth_place=[[Pune]], [[Maharashtra]], [[India]]|death_date={{Death date and age|df=yes|2014|10|17|1946|2|04}}|death_place=[[Pune]], [[Maharashtra]], [[India]]|alias=|instrument=[[Vocal]]|genre=[[Khayal]], [[Bhajans]], [[Bhavageete|Bhavgeet]]|occupation=Musician, Teacher, Academic|years_active=1970–2014|label=|associated_acts=|website=|current_members=|past_members=}} [[വർഗ്ഗം:Articles with hCards]] डॉ. '''शोभा अभयङ्कर''' (१९४६–२०१४) भारतीय संगीतकारः, मेवाटीघराना- [[अध्यापकः|शिक्षिका]] च आसीत् । सा स्वपुत्रः [[संजीव अभयङ्कर्|संजीवाभ्यंकर]] इत्यादीन् बहूनां [[हिन्दुस्थानिशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानी शास्त्रीयगायकानाम्]] अध्यापनार्थं प्रसिद्धा अस्ति <ref>{{Cite web|url=http://www.sanjeevabhyankar.com/child.html|title=Pt. Sanjeev Abhyankar|accessdate=23 January 2019|website=Sanjeevabhyankar.com|archive-date=2 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002182605/https://www.sanjeevabhyankar.com/child.html|deadurl=yes}}</ref> == जीवनी == शोभा अभिनकरस्य जन्म भारतस्य [[पुणे]] नगरे १९४६ तमे वर्षे अभवत् । विजय अभयङ्कर् इत्यनेन सह विवाहम् अकरोत् । द्वौ पुत्रौ <ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/pune-news/shobha-abhyankar-passed-away-1032398/|title=Dr. Shobha Abhyankar passed away|accessdate=23 January 2019|date=17 October 2014|website=Loksatta.com}}</ref>[[संजीव अभयङ्कर्|सञ्जीव् अभयङ्कर्]] तस्य सोदरश्च। सा पुणे विश्वविद्यालयात् जैव रसायनशास्त्रे अस्ति . म. प्राप्त Sc. सा एसएनडीटी महिलाविश्वविद्यालयात् प्रथमश्रेणीसम्मानेन [[सङ्गीतम्|सङ्गीतविषये]] एम.ए. मराठीभावगीते संगीते पी.एच्.डी. घ च कृतम्‌ <ref>{{Cite web|url=https://suyashbookgallery.com/books/Book/1919/%E0%A4%B8%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%9D%E0%A5%87+-+Sakhi+Bhavgeet+Mazhe|title=Suyash Book gallery|accessdate=23 January 2019|website=Suyashbookgallery.com|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123223731/https://suyashbookgallery.com/books/Book/1919/%E0%A4%B8%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%9D%E0%A5%87+-+Sakhi+Bhavgeet+Mazhe|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/5165302804215222242|title=सखी भावगीत माझे...-Sakhi Bhavagit Maze... by Dr. Shobha Abhyankar - Rajhans Prakashan|accessdate=23 January 2019|website=Bookganga.com}}</ref> [[Gangadharbuwa Pimpalkhare|शोभा अभयणकर पंडित गंगाधरबुआ पिम्पलखरे]], पंडित वी.आर.अथवले, पंडित. जसराजादिभ्यः । [[Gangadharbuwa Pimpalkhare|दशकैः सङ्गीतस्य प्रशिक्षिता]] <ref>{{Cite web|url=http://vaishalisphatak.blogspot.com/2017/09/blog-post_22.html|title=लिहावंसं वाटलं: माझ्या गुरु|accessdate=23 January 2019|last=Phatak|first=Vaishali|website=Vaishalisphatak.blogspot.com}}</ref> सा ग्वालियर गायकी तथा आगरा गायकी इत्येतयोः पृष्ठभूमिं विद्यमानस्य मेवाटी-घरस्य सदस्या इति मन्यते । अभिनकरः ललितकलाकेन्द्रेण, पुणेविश्वविद्यालयेन, एसएनडीटी महिलाविश्वविद्यालयेन च सङ्गीतविद्वान् गुरुरूपेण च सम्बद्धः अस्ति । <ref>{{Cite web|url=https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=621|title=Artist - Shobha Abhyankar (Vocal), Gharana - Mewati|accessdate=23 January 2019|website=Swarganga.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190122094715/https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=621|archivedate=22 January 2019|deadurl=yes}}</ref> अभिनकरः [[महाराष्ट्रराज्यम्|सम्पूर्णे महाराष्ट्रतः]] <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/Local-singer-Dr-Shobha-Abhyankar-and-her-disciples-will-be-presenting-15-different-variations-of-Raag-Todi-in-a-performance-tomorrow-Dr-Abhyankar-will-be-explaining-the-finer-nuances-of-the-raag-along-with-performances-by-her-senior-disciples-/articleshow/7156962.cms|title=Local singer Dr Shobha Abhyankar and her disciples will be presenting 15 different variations of Raag Todi in a performance tomorrow. Dr Abhyankar will be explaining the finer nuances of the raag along with performances by her senior disciples. - Times of India|website=[[The Times of India]]}}</ref> अनेकान् छात्रान् अध्यापितवान् ये अन्तर्राष्ट्रीय-राष्ट्रीय-पुरस्कारान्, छात्रवृत्त्याश्च प्राप्तवन्तः । <ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/pune-news/articleshow/2848878.cms|title=डॉ. शोभा अभ्यंकर यांना 'रागऋषी' पुरस्कार प्रदान|accessdate=23 January 2019|date=9 March 2008|website=Maharashtra Times}}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[संजीव अभयङ्कर्|संजीवाभ्यङ्करः]] (तस्याः पुत्रः) <ref>{{Cite web|url=http://www.ipaac.org/Abhyankar.htm|title=IPAAC Home|accessdate=23 January 2019|website=Ipaac.org|archive-date=3 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103161212/http://www.ipaac.org/Abhyankar.htm|deadurl=yes}}</ref>, सन्दीप रानाडे च तस्याः अत्यन्तं उल्लेखनीयाः शिष्याः सन्ति । <ref>{{Cite web|url=http://www.lokmat.com/pune/classical-music-guru-shobha-abhyankar-passed-away/|title=Classical Music Guru Shobha Abhyankar passed away|accessdate=23 January 2019|date=17 October 2014|website=Lokmat.com}}</ref> अभयङ्कर् २०१४ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य १७ दिनाङ्के अष्टषष्टितमे वयसि कर्करोगेण स्वर्गं गतः । <ref name="auto"/> == पुरस्कार एवं मान्यता == * "गणहीरा" पुरस्कार * वसंत देसाई पुरस्कार * पं. एनडी काशलकर पुरस्कार * पं. वि डी पालुस्कर पुरस्कार * गुरु के रूप में उत्कृष्ट कार्य के लिए "राग ऋषि" पुरस्कार == सन्दर्भः == {{Reflist}} [[वर्गः:१९४६ जननम्]] [[वर्गः:२०१४ मरणम्]] [[वर्गः:मराठाजनाः]] [[वर्गः:हिन्दुस्थानिसङ्गीतगायकाः]] 9upm9u6s9hyeq9cspu381vut8swey71 0 82480 502015 494853 2026-11-07T23:36:44Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502015 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder|||name=K L Adinarayana|image=|caption=<!-- -->|office=ZPTC [[Hindupur]](M)|birth_date={{Birth date and age|1969|02|21|df=y}}|birth_place=[[Gollapuram]] , [[Hindupur mandal, Anantapur District|Hindupur]] Taluk, [[Anantapur District]], [[Andhrapradesh]]|residence=[[Gollapuram]] , [[Hindupur mandal, Anantapur District|Hindupur]] Taluk, [[Anantapur District]], [[Andhrapradesh]]|constituency=[[Hindupur (ZP constituency)|Hindupur mandal]]|termstart=05 August 2014|predecessor=|successor=|party=[[Telugu Desam Party|TDP]]|children=|website=|footnotes=|date=24 June|year=2019|source=http://leadertimes.org/ap-zptc-profile/1143/KLAdinarayana|termend=05 August 2019}} आदिनारायण के एल [[तेलुगुदेशम्-पक्षः|तेलुगुदेशम दलस्य]] भारतीयराजनेता '''अस्ति''' । [[Local Body election, 2014|२०१४ तमस्य वर्षस्य निर्वाचने]] [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशस्य]] हिन्दुपुरनिर्वाचनक्षेत्रात् जेडपीटीसी - सदस्यत्वेन निर्वाचितः . <ref>[http://www.apsec.gov.in/ELECTIONRESULTS/RESULTS%202014/Andhra%20Elected%20ZPTCs%20List,%202014.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331125333/http://www.apsec.gov.in/ELECTIONRESULTS/RESULTS%202014/Andhra%20Elected%20ZPTCs%20List,%202014.pdf |date=2020-03-31 }}<nowiki> {{ </nowiki>http://www.apsec.gov.in/ELECTIONRESULTS/RESULTS%202014/Andhra%20Elected%20ZPTCs%20List,%202014.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331125333/http://www.apsec.gov.in/ELECTIONRESULTS/RESULTS%202014/Andhra%20Elected%20ZPTCs%20List,%202014.pdf |date=2020-03-31 }}<nowiki>}}</nowiki></ref> == जन्म == तस्य जन्म १९६९ तमे वर्षे फेब्रुवरी-मासस्य २१ दिनाङ्के [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशस्य]] गोल्लापुरम् -नगरे अभवत् । <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.celebsagewiki.com/k-l-adinarayana |accessdate=2023-05-19 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519055019/https://www.celebsagewiki.com/k-l-adinarayana |deadurl=yes }}</ref> पत्नी नागरत्नम्मा। == सन्दर्भाः == {{Reflist}} [[वर्गः:१९६९ जननम्]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:आन्ध्रप्रदेशस्य व्यक्तयः]] nca9ohcktwo305qg2amgvvgj053v34y 0 82489 502072 491604 2026-11-08T03:53:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502072 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = मुऱा महिषः | altname = | country = भारतम् | status = Domesticated | image = Murrah buffalo.JPG | image_caption = Murrah buffaloes in the Philippine Carabao Center (PCC) at its [[Central Mindanao University]] facility in [[Maramag, Bukidnon]] | maleweight = 750&nbsp;kg | femaleweight = 650&nbsp;kg | maleheight = 4.9 foot ca.&nbsp;142&nbsp;cm | femaleheight = 4.7 foot ca.&nbsp;133&nbsp;cm | coat = Black | use = [[Dairy]] | distribution = Azerbaijan, Brazil, Colombia, China, Ecuador, Guatemala, Indonesia, Laos, Malaysia, Nepal, Philippines, Sri Lanka, Viet Nam, Venezuela }} '''मुर्रा महिषः''' मुख्यतया दुग्धनिर्माणार्थं पोषितस्य [[महिषः|जलमहिषस्य]] ( ''Bubalus bubalis'' ) जातिः अस्ति । भारतस्य [[हरियाणाराज्यम्|हरियाणा]] - [[पञ्जाब्|पञ्जाब-]] देशयोः अस्य उत्पत्तिः भवति, यत्र [[भिवानीमण्डलम्|भिवानी]], [[आग्रा|आगरा]], [[हिसारमण्डलम्|हिसार]], [[रोहतकमण्डलम्|रोहतक]], [[जीन्दमण्डलम्|जिन्द]], [[झज्जरमण्डलम्|झाझार]], [[फतेहाबादमण्डलम्|फतेहाबाद]], [[गुरुग्राममण्डलम्|गुड़गांव]], [[राष्ट्रियराजधानीक्षेत्रम्|दिल्ली-राजधानीक्षेत्रे]] च अस्य मण्डलेषु स्थापिता अस्ति <ref>{{Cite web|url=http://www.axonvet.com/murrah-buffalo.html|title=Murrah Buffalo|accessdate=25 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207042140/http://www.axonvet.com/murrah-buffalo.html|archivedate=7 February 2018}}</ref> इटली, बुल्गारिया, मिस्र इत्यादिषु अन्येषु देशेषु दुग्धमहिषस्य दुग्धस्य उत्पादनं सुधारयितुम् अस्य उपयोगः कृतः अस्ति । <ref>Moioli, B. and A. Borghese (2016). [http://www.fao.org/tempref/docrep/fao/010/ah847e/ah847e01.pdf Buffalo Breeds and Management Systems]. Istituto Sperimentale per la Zootecnia (Animal Production Research Institute).</ref> पञ्जाबस्य लक्ष्मी-दुग्धशालायां मुर्रा-महिषः 26.335 इति अभिलेखं स्थापितवान् दुग्धस्य 2016 राष्ट्रियपशुपालनप्रतियोगितायां एक्स्पो च। <ref>{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/story/184582.html|title=Murrah buffalo sets record with 26.33&nbsp;kg milk|publisher=tribuneindia.com|date=2016-01-16|accessdate=2016-04-24|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813151238/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/story/184582.html|deadurl=yes}}</ref> ब्राजील्देशे एषा महिषजातिः मांसस्य, क्षीरस्य च उत्पादनार्थं उपयुज्यते । मुर्राः उच्चमूल्येन विक्रीयन्ते । <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Andhra-Pradesh-farmer-buys-Haryana-murrah-buffalo-for-Rs-25L/articleshow/21753870.cms|title=Andhra Pradesh farmer buys Haryana murrah buffalo for Rs 25L|website=The Times of India|date=2013-08-11|accessdate=2014-06-30}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh/farmer-earns-rs-40-lakh-a-year-from-murrah-bull-semen-sale/article1-1185010.aspx|title=Rs 40-lakh-a-year hurrah for owner of this Murrah!|website=Hindustan Times|date=2014-02-17|accessdate=2014-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819102909/http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh/farmer-earns-rs-40-lakh-a-year-from-murrah-bull-semen-sale/article1-1185010.aspx|archivedate=19 August 2014}}</ref> भारतीयमहिषजातीनां मध्ये मुर्रा-नगरस्य दुग्धस्य उत्पादनं सर्वाधिकं भवति इति ज्ञायते । <ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=GpipDwAAQBAJ | title = Livestock Production Management | date = July 2019 }}</ref> == स्वरूपम्‌ == [[सञ्चिका:Búfalo_Murrah.JPG|लघुचित्रम्| ब्राजीलस्य एकस्मिन् कृषिक्षेत्रे मुर्रा महिषः]] ।{{Citation needed|date=September 2020}} तेषां प्रायः ह्रस्वाः, कठिनवक्राः च शृङ्गाः भवन्ति । वृषभाणां भारः {{Convert|550|kg}} परिमितः भवति तथा गावः {{Convert|450|kg}} परितः . दुग्धस्य औसतं उत्पादनं 2,200 भवति ३१० दिवसेषु स्तनपानकाले । <ref name="a">{{Cite web|url=http://www.ansi.okstate.edu/breeds/other/buffalo/murrah/index.htm|title=Murrah|website=ansi.okstate.edu|accessdate=13 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141020180010/http://www.ansi.okstate.edu/breeds/other/buffalo/murrah/index.htm|archivedate=20 October 2014}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bharathidairyfarm.com/about-murrah.php|title=Murrah Buffalo|website=bharathidairyfarm.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230519134138/http://www.bharathidairyfarm.com/about-murrah.php|archivedate=2023-05-19|access-date=2023-05-19|deadurl=yes}}</ref> इयं महिष्याणां महत्त्वपूर्णा जातिः अस्ति यस्य गृहं हरियाणा-मण्डलस्य रोहतक-हिसार-जिन्द्-मण्डलयोः पञ्जाबस्य नाभा-पटियाला-मण्डलयोः अस्ति । वर्णः प्रायः जेट् कृष्णः भवति यस्य पुच्छे मुखस्य च श्वेतचिह्नानि सन्ति तथा च कदाचित् अन्तस्थानानि दृश्यन्ते ।तेषां नेत्राणि कृष्णानि, सक्रियाणि, स्त्रीषु प्रमुखाणि च भवन्ति, किन्तु पुरुषेषु किञ्चित् संकुचितानि, भित्तियुक्तानि न भवेयुः अर्थात् कर्णिकायां श्वेतत्वं न भवेत् तेषां कण्ठाः दीर्घाः कृशाः च पुरुषेषु स्थूलाः विशालाः च भवन्ति । तेषां कर्णाः ह्रस्वाः, कृशाः, सजगाः च भवन्ति कठिनवक्रशृङ्गम् अस्याः जातिस्य महत्त्वपूर्णं चरित्रम् अस्ति । शरीरस्य आकारः विशालः, कण्ठः, शिरः च तुल्यकालिकरूपेण दीर्घः भवति । स्त्रीणां शिरः ह्रस्वः, सूक्ष्मः, स्पष्टः च कटितः भवति । नितम्बं विस्तृतं, अग्रपृष्ठं च पतति। अस्याः जात्याः महिषगवः भारते क्षीर-घृत-मेदः-उत्पादकेषु कार्यकुशलेषु अन्यतमाः सन्ति । मक्खनस्य मेदः मात्रा ७% भवति औसतं दुग्धपानस्य उपजः १५००-२५०० किलोग्रामपर्यन्तं भवति औसतं दुग्धस्य उपजः ६.८ किलोग्राम/दिनम् अस्ति । यदा तु कतिपये व्यक्तिगतपशवः १९.१ किलोग्राम/दिनपर्यन्तं अधिकं उत्पादनं ददति । प्रथमे वत्सप्रसवसमये आयुः ४५-५० मासाः, अन्तर्वत्सकालः ४५०-५०० दिवसाः च भवति । <ref>https://agritech.tnau.ac.in/animal_husbandry/animhus_buffalo%20breeds.html</ref> == शोध संस्थान == एतेषु संस्थानेषु मुर्राजातेः वर्धनार्थं प्रसारार्थं च शोधकार्यक्रमाः प्रचलन्ति : १. * हिसार-नगरस्य महिष-संशोधन-केन्द्रीय-संस्थानम् भारते मुर्रा-महिषजातेः उन्नयनार्थं, गो-निषेचनार्थं च कृषकाणां महिष-प्रजनकानाञ्च मुर्रा-महिष-वीर्यस्य प्रसारणार्थं च प्रमुखा शोध-संस्था अस्ति उच्चगुणवत्तायुक्तस्य जातिस्य प्रतिकृतिं कर्तुं तया मुर्रा महिषस्य क्लोनिङ्ग् कृतम् अस्ति । <ref name="CR1">{{Cite web |title=CIRB website |url=http://www.cirb.res.in/ |accessdate=2023-05-19 |archive-date=2020-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420215245/http://cirb.res.in/ |deadurl=yes }}</ref> <ref name="CR4">[https://books.google.com/books?id=G8-XBnE_nAsC&dq=Central+Institute+for+Research+on+Buffaloes%2C+hisar&pg=PA245 50 years of Indian agriculture, page 245]</ref> <ref name="jagran1">[http://www.jagran.com/haryana/hisar-16429094.html "लुवास का भैंस फार्म देश का सर्वश्रेष्ठ केंद्र घोषित (Hisar LUVAS Buffalo farm best in the nation)."], [[Dainik Jagran]], 25 July 2017.</ref> <ref name="CR2">[http://www.icar.org.in/en/node/6765 Training on Advanced Buffalo Husbandry organized at CIRB, Hisar]</ref> <ref name="CR5">Syed Mohmad Shah, Manmohan Singh Chauhan. 2017 [https://books.google.com/books?isbn=1946556440 Reproduction in Buffalo: Natural and assisted reproductive techniques], Notion Press, Chennai.</ref> <ref>{{Cite web |title=Bulgarian Murrah |url=http://www.buffalopedia.cirb.res.in/index.php?option=com_content&view=article&id=104&Itemid=107&lang=en |accessdate=2023-05-19 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328043829/http://www.buffalopedia.cirb.res.in/index.php?option=com_content&view=article&id=104&Itemid=107&lang=en |deadurl=yes }}</ref> * राष्ट्रीयदुग्धसंशोधनसंस्था [[करनाल|कर्णालनगरस्य]] कृषिदुग्धविश्वविद्यालयः अस्ति । <ref>[https://hillpost.in/2019/07/nauni-university-at-rank-12-among-agri-research-institutes-of-country/112098/ Nauni University At Rank 12 Among Agri Research Institutes Of Country]</ref> * फिलिपिन्स्-देशस्य फिलिपिन्स्-देशस्य काराबाओ-केन्द्रं स्थानीय-उष्णकटिबंधीय-स्थितौ अनुकूलतायै मुर्रा-महिषाणां प्रजननं करोति । == अपि द्रष्टव्यम् == * जलमहिषजातीनां सूची * भारतीयपशुजातीनां सूची * भारतीय कृषि अनुसन्धान संस्थान (IARI) * सरकारी पशुपालनक्षेत्रं, हिसार, दुग्धस्य उपजं वर्धयितुं पशूनां खाद्यं सुधारयितुम् अनुसन्धानं प्रसारणं च संस्था, सीआईआरबी हिसारस्य पार्श्वे स्थितम् == अवलम्बाः == {{Reflist}} <references group="https://web.archive.org/web/20180207042140/http://www.axonvet.com/murrah-buffalo.html" /> {{Water buffalo breeds}} [[वर्गः:महिषजातयः]] az6php0b4iu17dgrl0x3v0pttgbqknq 0 82777 502076 478261 2026-11-08T04:04:25Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502076 wikitext text/x-wiki   '''रघुनाथमन्दिरं''' भारतस्य जम्मू- [[भारतस्य राज्यानि|कश्मीरराज्यस्य]] जम्मू-नगरे स्थितं हिन्दुमन्दिरम् अस्ति । अत्र सप्त हिन्दुमन्दिराणां परिसरः अस्ति । रघुनाथमन्दिरस्य निर्माणं १८३५ तमे वर्षे प्रथमेन डोगराशासकेन महाराजागुलाबसिंहेन तदनन्तरं तस्य पुत्रेण महाराजरणबीरसिंहेन १८६० तमे वर्षे डोग्राशासनकाले सम्पन्नम् । मन्दिरमूर्तीनां जटिलतायां बहवः देवताः सन्ति, परन्तु मुख्य देवता [[रामः]] अस्ति - [[विष्णुः|विष्णुस्य]] रघुनाथ अवतार इति अपि ज्ञायते । सर्वेषु सर्पिलगोपुरेषु सुवर्णयुक्ताः शिखराः सन्ति । तीर्थानां भित्तिषु स्थिताः आलम्बाः सूर्यशिवसहिताः ३०० तः अधिकैः सुनिर्मितैः देवदेवीनां प्रतिमाभिः अलङ्कृताः सन्ति, परन्तु तेषु अधिकांशः मुख्यतया रामकृष्णयोः जीवनकथाभिः सह सम्बद्धः अस्ति मुख्यतीर्थस्य १५ पटलेषु चित्राणि ''[[रामायणम्|रामायण]]'', ''[[महाभारतम्|महाभारत]]'', ''[[भगवद्गीता|भगवद्गीतायाः]]'' विषयेषु आधारितानि सन्ति | मन्दिरपरिसरस्य विद्यालयः, पुस्तकालयः च अस्ति यत्र सारदालिप्याः संस्कृतपाण्डुलिपिनां महत्त्वपूर्णः संग्रहः सहितं अनेकभारतीयभाषासु ६००० पाण्डुलिप्याः संरक्षणं भवति । २००२ तमे वर्षे अस्मिन् मन्दिरे आतङ्कवादीनां आक्रमणद्वयं दृश्यते स्म, मार्च-नवम्बर-मासेषु यदा इस्लामिक-उग्रवादिनः ग्रेनेड्-इत्यनेन, अन्धविवेकी-गोलीकाण्डेन च आक्रमणं कृतवन्तः, यस्य परिणामेण २० भक्ताः मृताः, ४० तः अधिकाः घातिताः च अभवन् <ref>Amy Waldman (November 25, 2002), [https://www.nytimes.com/2002/11/25/world/10-killed-in-attack-on-temple-in-kashmir.html 10 Killed in Attack on Temple in Kashmir], The New York Times</ref> == स्थितिः == तवीनद्याः उत्तरदिशि जम्मूनगरस्य पुरातनभागे अस्य मन्दिरसङ्कुलस्य समासे {{Convert|350|m}} जनाः सन्ति उच्चम् अस्ति। अस्य नगरस्य मार्ग-रेल-वायुसेवाभिः सुसम्बद्धम् अस्ति । राष्ट्रियराजमार्गः १ ए जम्मू-नगरात् गच्छति, देशस्य सर्वैः भागैः सह सम्बध्दयति । जम्मू-नगरे उत्तररेलमार्गे जम्मू-तवी-नामकं रेलस्थानकं वर्तते, यत् भारतस्य प्रमुखनगरैः सह सुसम्बद्धम् अस्ति । अस्मात् स्टेशनात् [[देहली|दिल्ली]], [[मुम्बई]], [[चेन्नै]], [[कोलकाता]], [[अमृतसर]] - देशेभ्यः एक्स्प्रेस् रेलयानानि प्रचलन्ति | जम्मूविमानस्थानकं भारतस्य अनेकनगरेषु यथा दिल्ली, लेह, [[श्रीनगरम्|श्रीनगर इत्यादिषु]] विमानयानानि चालयति । == इतिहास == जम्मू-नगरस्य शिवालिक-शासकानाम् शासनकाले १७६५ तमे वर्षे अनन्तरं जम्मू-प्रदेशे मन्दिरनिर्माण-कार्यक्रमेषु वृद्धिः अभवत्, १९ शताब्द्याः आरम्भपर्यन्तम् अपि एषा कार्या अभवत् । शासकाः इष्टकानां सर्पिलरूपेण मन्दिराणि निर्मितवन्तः, प्रत्येकं गोपुरं सिखारस्य (उदयमानस्य गोपुरस्य) आकारेण उज्ज्वलकलशैः [[कलशः|मुकुटं]] युक्तम् आसीत् । एतादृशं एकं मन्दिरसङ्कुलं १८२२ तमे वर्षे (१८३५ तमे वर्षे अपि उल्लिखितम् {{Sfn|Harappa}} ) जम्मू-नगरस्य शासकेन गुलाबसिंहेन स्वस्य [[गुरुः (अध्यात्ममार्गदर्शकः)|गुरुबाबाप्रेमदासाय]] समर्पितं । {{Sfn|Warikoo2009}} अस्य निर्माणं १८६० तमे वर्षे तस्य पुत्रेण महाराजा रणबीरसिंहेन सम्पन्नम् । {{Sfn|Harappa}} परन्तु ब्राह्मणलिपिना (तकरीमन्दिरस्य प्रवेशद्वारे) एकस्य शिलालेखस्य अनुसारं गुलाबसिंहस्य भ्राता ध्यानसिंहस्य श्रेयः १८२७ तमे वर्षे महन्तजगन्नाथस्य सम्मानार्थं मन्दिरस्य निर्माणस्य श्रेयः दत्तः । {{Sfn|Warikoo2009}} == पुस्तकालय, धार्मिक विद्यालय == रणबीरसिंहस्य शासनकाले मन्दिरसङ्कुलेन ''पाठाला'' (विद्यालयः) उद्घाटितः यस्मिन् सर्वेषां जातिवर्गस्य छात्राणां स्वागतं भवति स्म । अस्मिन् मन्दिरे ६००० पाण्डुलिपिभिः सह पुस्तकालयः अस्ति । एतानि प्रायः पुस्तकालयेन नियुक्तैः लेखकैः उन्नीसवीं शताब्द्यां निर्मिताः प्रतिलिपाः आसन्, सारदामूलग्रन्थात्, देवनागरीभाषायां, विक्रयणार्थं न उपलब्धानां पाण्डुलिप्याः <ref name=":0"><nowiki>{{Cite book| title= Catalogue of the Sanskrit manuscripts in the Raghunatha Temple library of His Highness the Maharaja of Jammu and Kashmir. Prepared for the Kashmir state council by M.A. Stein, ...|last=Stein|first=Aurel|date=1894|publisher=Nirnaya-Sagara Press|url= </nowiki>https://archive.org/details/JammuKashmirSteinManuscriptInRaghunathaTempleOfMaharaja/page/n19%7Clocation=Bombay%7Cpage=%7Cpages=introduction, iv and note 2|language=English|format=|oclc=459043967|chapter-url=}</ref> १९ शतके [[शारदालिपिः|शारदालिप्यां]] एकदर्जनं दुर्लभाः संस्कृत-बर्च-वल्कलचिह्नानि कौतुकं जनयन्ति स्म । स्टीन इत्यनेन सुझाते संग्रहे वैदिकसाहित्यं, व्याकरणं, कोशः, गद्यशास्त्रं, संगीतं, अलंकारः, काव्यं, नाटकं, दंतकथां, धर्मसूत्रं, मीमामसा, वेदान्तं, सांख्यं, योगः, न्यायः, वास्तुकला, न्यायः, ज्योतिषः, पुराणः, भक्तिः, तन्त्रः च सन्ति । <ref><nowiki>{{Cite book| title= Catalogue of the Sanskrit manuscripts in the Raghunatha Temple library of His Highness the Maharaja of Jammu and Kashmir|last=Stein|first=Aurel|date=1894|publisher=Nirnaya-Sagara Press|url= </nowiki>https://archive.org/details/JammuKashmirSteinManuscriptInRaghunathaTempleOfMaharaja/page/n11%7Clocation=Bombay%7Cpages=Section II and III|language=English|format=|oclc=459043967|chapter-url=}</ref> सिंहः अनुवादकेन्द्रस्य वित्तपोषणं कृतवान्, यस्मिन् [[अरबीभाषा|अरबी]] - [[फारसीभाषा|फारसी]] -ग्रन्थानां संस्कृतभाषायां अनुवादस्य प्रयासः अपि अन्तर्भवति स्म । ज़ुत्शी इत्यस्य मते अस्याः अन्तरधर्मस्य उपक्रमस्य प्रशंसा तस्य समकालीनैः कृता । {{Sfn|Zutshi|2004}} रघुनाथमन्दिरं कश्मीरीपरम्परायाः हिन्दु-बौद्धग्रन्थानां बृहत्तमेषु संग्रहेषु अन्यतमं शारदालिपिनां पाण्डुलिपिनां महत्त्वपूर्णं विद्वान् स्रोतः अस्ति । रघुनाथमन्दिरं अत्र स्थापितानां पाण्डुलिपिनां अङ्कीकरणस्य उपक्रमस्य प्रारम्भिकः प्रवर्तकः आसीत्, भारतस्य अन्येभ्यः भागेभ्यः प्राचीनपाण्डुलिपीनां अङ्कीकरणार्थं ''[[iarchive:dharmarthtrustjkcollectionbyegangotri|इगङ्गोत्री-]]'' उपक्रमस्य आरम्भं कृतवान् <ref>[https://archive.org/search.php?query=creator%3A%22eGangotri%22 eGangotri Manuscript Digital Archive Initiative], Raghunath Temple, [https://egangotri.wordpress.com/category/manuscripts/ Dharmartha Trust Initiative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618100420/https://egangotri.wordpress.com/category/manuscripts/ |date=2021-06-18 }}; [https://ricas.ioc.u-tokyo.ac.jp/eng/asj/html/guide/india/6.html Sri Rambira Raghunatha Temple Manuscript Library, Jammu], University of Tokyo, Japan</ref> == आतङ्कवादी आक्रमण == २००२ तमे वर्षे मार्चमासस्य ३० दिनाङ्के प्रथमवारं आतङ्कवादीसमूहः ग्रेनेड्-इत्यनेन विपण्यक्षेत्रे आक्रमणं कृत्वा मन्दिरं प्रविश्य तत्रैव गोलीकाण्डं कृतवान् । सुरक्षाबलाः तान् परितः कृतवन्तः । चतुर्णां सुरक्षाबलानाम्, द्वौ आतङ्कवादिनः च सहितं दश जनाः मृताः, बहवः घातिताः च अभवन् । द्वितीयः आक्रमणः २००२ तमस्य वर्षस्य नवम्बर्-मासस्य २४ दिनाङ्के अभवत् यदा हिन्दुजनाः मन्दिरे पूजां कुर्वन्ति स्म; लश्कर-ए-तैबा-बम्ब-प्रहारकैः एतत् आक्रमणं कृतम्, तस्य परिणामेण १३ भक्ताः मृताः, ४० तः अधिकाः घातिताः च अभवन् । == मूलानि == {{Reflist}} pu426s44o1hndblnddhorcorgthxcfw 3 83362 501990 479186 2026-11-07T15:51:14Z EmausBot 3461 [[सदस्यसम्भाषणम्:雪窓]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 501990 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:雪窓]] 9igswpb3ctjn0v16dvxmweiyvyg5m4q 0 84592 502022 501328 2026-11-07T23:53:05Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502022 wikitext text/x-wiki == गर्भधारणम् == [[गर्भाधानसंस्कारः|गर्भधारणं]] प्रायः यौनसम्बन्धेन भवति, परन्तु सहायकप्रजननप्रौद्योगिकीप्रक्रियाणां माध्यमेन अपि भवितुम् अर्हति । गर्भस्य समाप्तिः जीवितजन्मना, गर्भपातेन, प्रेरितगर्भपातेन, मृतजन्मेन वा भवितुम् अर्हति । प्रायः अन्तिममासिकधर्मस्य (LMP) आरम्भात् प्रायः ४० सप्ताहेभ्यः अनन्तरं प्रसवः भवति, यत् गर्भधारणकालः इति ज्ञायते । एतत् नवमासाभ्यः किञ्चित् अधिकं भवति । गर्भधारणकालः प्रायः ३८ सप्ताहाः भवति । गर्भधारणं "गर्भाशये प्रत्यारोपितस्य मानवभ्रूणस्य अथवा भ्रूणस्य उपस्थितिः"; प्रत्यारोपणं गर्भधारणस्य ८-९ दिवसेभ्यः अनन्तरं भवति । भ्रूणपदं प्रत्यारोपणानन्तरं प्रथमसप्तसप्ताहेषु (अर्थात् दशसप्ताहेषु गर्भधारणवयोः) विकासशीलसन्ततिनां कृते भवति, जन्मपर्यन्तं भ्रूणपदस्य प्रयोगः भवति। प्रारम्भिकगर्भधारणस्य लक्षणं<ref>{{Cite web|url=https://www.krishnacoming.com/blog/garbh-sanskar-mantra|title=Benefits Of Garbh Sanskar Mantra And Shloka During Pregnancy}}</ref> च मासिकधर्मस्य अभावः, कोमलस्तनयोः, प्रातःकाले व्याधिः (उदरेण, वमनं), भूखः, प्रत्यारोपणस्य रक्तस्रावः, बहुधा मूत्रं च भवितुं शक्नोति गर्भपरीक्षा गर्भस्य पुष्टिं कर्तुं शक्नोति । गर्भनिरोधविधयः - अथवा, अधिकसटीकतया, गर्भनिरोधकाः - गर्भधारणस्य परिहाराय उपयुज्यन्ते । गर्भधारणं प्रायः त्रयः मासाः त्रयः त्रैमासिकाः भवन्ति । प्रथमत्रिमासे यदा शुक्राणुः अण्डं जनयति तदा गर्भधारणं भवति । ततः निषेचितं अण्डं गर्भनलिकां अधः गत्वा गर्भाशये सक्तं भवति, यत्र भ्रूणं नालं च निर्मातुं आरभते । प्रथमत्रिमासे गर्भपातस्य (भ्रूणस्य वा भ्रूणस्य वा स्वाभाविकमृत्युः) अधिका सम्भावना भवति । द्वितीयत्रिमासिकस्य मध्ये प्रायः गर्भः निश्चलः भवति । २८ सप्ताहे ९०% अधिकाः शिशवः गर्भात् बहिः जीवितुं शक्नुवन्ति यदि उच्चगुणवत्तायुक्ता चिकित्सासेवा प्रदत्ता भवति, यद्यपि अस्मिन् समये जाताः शिशवः गम्भीराः स्वास्थ्यजटिलताः अनुभवन्ति, यत्र हृदयस्य श्वसनस्य च समस्याः, दीर्घकालीनबौद्धिकविकासविकलाङ्गता च सन्ति । {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |'''''<u>गर्भधारणम्</u>''''' |- |अन्ये नाम |गर्भधारणम् |- |विशेषता |प्रसूति, धात्री |- |लक्षणाः |अवधिः चूकितः, कोमलस्तनः, उदरेण वमनं च, क्षुधा, बहुधा मूत्रं च |- |जटिलताएँ |गर्भपातः, गर्भावस्थायाः उच्चरक्तचापः, गर्भावस्थायाः मधुमेहः, लोहस्य अभावेन रक्ताल्पता, तीव्रः उदरेण वमनं च |- |अवधि |अन्तिममासिकधर्मात् ४० सप्ताहाः (गर्भधारणानन्तरं ३८ सप्ताहाः) |- |कारणानि |यौनसम्बन्ध, सहायक प्रजनन प्रौद्योगिकी |- |निदानविधिः |गर्भपरीक्षा |- |निवारणम् |जन्मनिरोधः (आपातकालीन गर्भनिरोधः सहितम्) |- |मृत्युः |२३०,६०० (२०१६) २. |}[[सञ्चिका:Pregnant woman.jpg|लघुचित्रम्|354x354पिक्सेल|गर्भधारणं स्त्रियाः कृते रोचकं वाक्यम् अस्ति]]प्रसवपूर्वपरिचर्यायाः कारणेन गर्भधारणस्य परिणामेषु सुधारः भवति । गर्भावस्थायां पोषणं भ्रूणस्य स्वस्थवृद्ध्यर्थं महत्त्वपूर्णं भवति । प्रसवपूर्वस्य परिचर्यायां मनोरञ्जनात्मकमादकद्रव्याणां (तम्बाकू, मद्यं च सहितम्), नियमितव्यायामस्य, रक्तपरीक्षा, नियमितशारीरिकपरीक्षा च परिहारः भवितुं शक्नोति गर्भावस्थायाः जटिलतासु उच्चरक्तचापविकाराः, गर्भकालीनमधुमेहः, लोहस्य अभावेन रक्ताल्पता, तीव्रः उदरेण वमनं च भवितुम् अर्हति । आदर्शप्रसवे "समये" प्रसवः स्वयमेव आरभ्यते । ३७ सप्ताहात् पूर्वं जन्म प्राप्यमाणाः शिशवः "अकाल" भवन्ति, मस्तिष्कपक्षाघातादिस्वास्थ्यसमस्यानां च अधिकं जोखिमं प्राप्नुवन्ति । ३७ तः ३९ सप्ताहपर्यन्तं जायमानाः शिशवः "प्रारम्भिककालः" इति मन्यन्ते, ३९ तः ४१ सप्ताहाणां मध्ये जाताः शिशवः "पूर्णकालः" इति मन्यन्ते । ४१ तः ४२ सप्ताहपर्यन्तं जायमानानां शिशवानां "विलम्बितकालः" इति मन्यते, ४२ सप्ताहेभ्यः परं तेषां "विलम्बितकालः" इति मन्यते । अन्यचिकित्साकारणात् आवश्यकं यावत् प्रेरणेन वा सिजेरियनेन वा ३९ सप्ताहात् पूर्वं प्रसवः न अनुशंसितः === ''<u>गर्भधारणस्य प्रथमत्रिमासः</u>'' === गर्भावस्था महत्त्वपूर्णानां मनोवैज्ञानिकपरिवर्तनानां कालः अस्ति। अत्र कानिचन प्रमुखानि पक्षानि सन्ति। चिन्ता, मनोदशा च परिवर्तनं प्रथमत्रिमासे बहवः महिलाः अजन्मशिशुविषये चिन्ताम् अनुभवन्ति1. शरीरे घटमानानां अदृश्यानां तथापि महत्त्वपूर्णानां परिवर्तनानां कारणेन एतत् भवितुम् अर्हति2। द्रुतगत्या भावनात्मकपरिवर्तनं, नित्यं मनोदशायाः परिवर्तनं, अल्पस्वभावः च सामान्याः सन्ति । शारीरिकपरिवर्तनं भावनात्मकप्रतिक्रिया च हार्मोनपरिवर्तनस्य कारणेन उदरेण, क्लान्तता, मूत्रस्य वर्धनं च इत्यादयः शारीरिकपरिवर्तनानि अपि स्त्रियाः मनोवैज्ञानिकदशां प्रभावितुं शक्नुवन्ति एतेषां परिवर्तनानां कारणेन श्रमस्य भावाः, भावनात्मकसंवेदनशीलता च उत्पद्यन्ते ।आत्मप्रतिमा आत्मसम्मानं यथा यथा शरीरे परिवर्तनं प्रारभते तथा तथा केचन महिलाः स्वस्य रूपस्य विषये आत्मविवेकी अनुभवितुं शक्नुवन्ति । अनेन न्यूनात्मसम्मानस्य भावाः उत्पद्यन्ते ।प्रत्याशा भयं च मातापितृत्वस्य प्रत्याशा उत्साहं तनावं च जनयितुं शक्नोति1. अज्ञातस्य भयं अपि भवितुम् अर्हति, विशेषतः शिशुस्य स्वास्थ्यस्य, मातापितृत्वस्य समायोजनस्य च विषये ।स्वप्नाः बहवः महिलाः गर्भावस्थायां सजीवस्वप्नानि अनुभवन्ति । एते स्वप्नाः प्रसवस्य, नवजातस्य शिशुस्य, नूतनमातुः जीवनस्य वा विषये भवितुम् अर्हन्ति । एते मनोवैज्ञानिकपरिवर्तनानि गर्भधारणस्य सामान्यः भागः इति ज्ञातव्यम् । परन्तु यदि एते परिवर्तनाः दैनन्दिनजीवने वा सम्बन्धे वा बाधां जनयन्ति तर्हि स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणां साहाय्यं प्राप्तुं शस्यते । ===== ''<u>गर्भधारणस्य द्वितीये त्रैमासिके</u>'' ===== चतुर्षुभ्यः षड्मासपर्यन्तं अन्तर्गते, प्रायः सामान्यसौख्यस्य अनुभूतेः लक्षणम् अस्ति। अत्र कानिचन प्रमुखानि मनोवैज्ञानिकानि पक्षानि सन्ति।कम चिंता और मनोदशा प्रथमत्रैमासिकस्य तनावः, व्यग्रता च प्रायः द्वितीयत्रैमासिकायां न्यूनीभवति। मनःस्थिति-परिवर्तनानि अत्र बहुधा न भवन्ति, गर्भपातस्य भीतिः च सामान्यतया न्यूनीभवति।शारीरिक परिवर्तन एवं भावनात्मक प्रतिक्रिया प्रथम-त्रैमासिकस्य शारीरिक-कष्टानि प्रायः न्यूनीभवति, येन [[मनोविज्ञानम्|मनोविकारस्य]] स्थितिः संवर्धिता भवेत्। परन्तु, दृश्यमानानां शारीरिकपरिवर्तनानां तथा भ्रूणस्य चलनानां च आरम्भः कदाचित् गर्भिणीमातॄन् उद्विग्ना भवितुम् अर्हति। आत्मसम्मान और आत्मसम्मान यथा यथा शरीरस्य परिवर्तनम् अनुवर्तते तथा च भारवृद्धिः अधिकतया दृश्यते, काश्चन महिलाः आत्म-चेतनं अनुभवितुम् आरभन्ते। एताः भावनाः आत्मसम्मानं न्यूनीकर्तुं शक्नुवन्ति।अपेक्षा एवं उत्साह द्वितीयत्रैमासिकाः प्रायः तदा भवन्ति यदा मातापितरूपेण वास्तविकतां अनुभवितुं आरभते। एतत् प्रतीक्षायाः उत्साहस्य च मिश्रणं आनेतुं शक्नोति, परन्तु किञ्चित्कम् आशङ्काम् अपि आनेतुं शक्नोति।अधिक भावनात्मक निर्भरता अस्मिन् समये सहभागिन्याः उपरि भावात्मक-अवलंबनम् अधिकं भवितुम् अर्हति। वर्धितं लिबिडो केचन स्त्रियः द्वितीयत्रैमासिके वर्धितां कामवासना अनुभवन्ति।स्वप्नेषु। गर्भावस्थायां बहूनि स्त्रियः यत् सजीवं स्वप्नं पश्यन्ति तत् प्रायः द्वितीयत्रैमासपर्यन्तं अनुवर्तते। एताः स्वप्नाः शिशुं, प्रसवस्य, अथवा नवमातृरूपेण जीवनस्य विषये भवितुम् अर्हन्ति। सर्वदा इव एते मनोवैज्ञानिकपरिवर्तनाः गर्भावस्थायाः सामान्यभागाः सन्ति। परन्तु, यदि एतानि परिवर्तनानि दैनन्दिनजीवने वा सम्बन्धेषु वा बाधन्ते, तर्हि स्वास्थ्य-प्रदायकस्य साहाय्यं प्राप्तुं अनुशंसितम्। ====== <u>''गर्भावस्थायाः तृतीयः त्रैमासिकः''</u> ====== यस्मिन् सप्ततः नवपर्यन्तं मासाः सन्ति, सः प्रतीक्षायाः चिन्तायाः च कालः अस्ति। अत्र कानिचन प्रमुखानि मनोवैज्ञानिकानि पक्षानि सन्ति।पुनः चिन्ता तृतीये त्रैमासिके जन्मविषये चिन्तायाः पुनरागमनं द्रष्टुं शक्यते। एषः एव समयः यदा भवान् शारीरिकरूपेण भावात्मकरूपेण च प्रसवस्य कृते सज्जतां कर्तुम् आरभते। अग्रिमे त्रैमासिके जन्मस्य विषये भयः, चिन्ता च तीव्रं भवितुम् अर्हति। सम्बन्धाणां विषये चिन्तां सहभागिना, परिवारेण, मित्रैः च सह सम्बन्धेषु परिवर्तनानां विषये चिन्तायाः भवेयुः। केचन पिताः गर्भावस्थायां परित्यक्ताः इति मन्यन्ते अथ वा मातापितृणां क्षमतायाः विषये शङ्किताः भवितुम् अर्हन्ति।आर्थिक-[[चिन्ता|चिन्ताः]] अस्मिन् काले आर्थिकचिन्तासु वृद्धिः भवेत्।अपेक्षा एवं उत्साह तृतीयः त्रैमासिकः शिशोः आगामि-जन्मविषये प्रतीक्षायाः उत्साहस्य च कालः अस्ति। परन्तु, एतेन प्रसवस्य विषये चिन्ता, चिन्ता च वर्धेत।शारीरिक वेदना एवं मनोदशा भवन्तः कण्ठस्य, पादस्य, पृष्ठभागस्य च अधिकं शारीरिकं वेदनां अनुभवन्ति, येन भवतः मनःस्थितिः अध्वान्नं भवेत्। नेस्टिङ्ग् तृतीये त्रैमासिके भवान् यत् नूतनं मनःस्थिति-परिवर्तनम् अनुभवति तत् "नेस्टिङ्ग्" इति अस्ति-भवतः शिशोः कृते स्वगृहं सज्जीकर्तुं प्रबलः अभिलाषा। स्वप्नेषु। बहवः महिलाः प्रसवस्य विषये, नवजातशिशुः विषये, नवमातृरूपेण जीवनस्य विषये च जीवन्तानि स्वप्नानि निरन्तरं अनुभवन्ति।सर्वदा इव एते मनोवैज्ञानिकपरिवर्तनाः गर्भावस्थायाः सामान्यभागाः सन्ति। परन्तु, यदि एतानि परिवर्तनानि दैनन्दिनजीवने वा सम्बन्धेषु वा बाधन्ते, तर्हि स्वास्थ्य-प्रदायकस्य साहाय्यं प्राप्तुं अनुशंसितम्। ====== <u>''प्रसवोत्तर अवसाद''</u> ====== प्रसवोत्तर-अवसादः (पी. पी. डी.) एकः प्रकारः मनःस्थिति-विकारः अस्ति यः प्रसवानन्तरं भवितुम् अर्हति। प्रायः 60% नूतन-माताः प्रसवोत्तर-अवसादस्य कस्मिंश्चित् रूपं अनुभवन्ति इति अनुमानितम् अस्ति। लक्षणेषु व्यग्रता, अवसादः, क्षोभः, भ्रमः, रोदनम्, अपि च निद्रायाः क्षुधायाः च समस्याः भवितुम् अर्हन्ति। एते लक्षणानि सौम्यानि वा तीव्रानि वा भवितुम् अर्हन्ति। यदा लक्षणानि केवलं 24 तः 72 घण्टाः यावत् एव तिष्ठन्ति, तदा ते "बेबी ब्लूस्" इत्यस्य अस्थायी-प्रकरणम् इति गणयितुं शक्यन्ते, परन्तु यदा ते सप्ताहद्वयं यावत् तिष्ठन्ति, तदा तत् गम्भीरतया स्वीकृत्य व्यावसायिकस्य साहाय्यस्य आवश्यकता भवति। सर्वेषु प्रकरणेषु प्रायः अर्धभागे लक्षणानि वस्तुतः गर्भावस्थायां आरभन्ते, अन्ये बहूनि प्रसवानन्तरं सप्ताहपर्यन्तं न दृश्यन्ते। प्रसवोत्तर-अवसादस्य चरम-प्रकरणेषु पीडितेषु अवसादः, आतङ्कः, लज्जा, अपराधबोधः, आत्महत्यायाः विचाराः, शिशुहत्यायाः विचाराः इत्यादयः गम्भीर-लक्षणानि अनुभवन्ति, यानि सप्ताहान् मासान् वा यावत् तिष्ठन्ति। p.p. d। अस्य गम्भीरप्रकरणैः नूतनायाः मातायाः स्वशिशुना सह सम्बन्धस्य क्षमता प्रभाविता भवति। संशोधकाः प्रसवोत्तर-अवसादस्य कृते अनेकान् सम्भाव्य-सङ्कट-कारकाणि अभिज्ञातवन्तः, यथा वैवाहिक-तनावः, सीमित-सामाजिक-समर्थनम्, धुम्रपानम्, हार्मोनल्-असंतुलनं, अवसादस्य वा चिन्तायाः वा व्यक्तिगत-इतिहासः च। 1.2 सामाजिक-एकान्तवासः, दुर्बल-समर्थनजालं च प्रसवस्य अनन्तरं चिन्तायाः विकासस्य सम्भावनां वर्धयन्ति इति दर्शितम् अस्ति। मातापितृरूपेण भूमिकायाः भारस्य, आग्रहस्य च दृष्ट्या कदाचित् नूतनाः [[माता|माताः]] [[पिता|पिताः]] च विलापम् अकुर्वन्। परन्तु, प्रसवोत्तर-अवसादेन पीडिताः नूतनाः माताः सम्पूर्णे दिने विलापयन्ति, कार्यं कर्तुं असमर्थाः च अनुभवन्ति। ते सर्वदा निद्रां इच्छन्ति-अथवा केषुचित् सन्दर्भेषु निद्रां सर्वथा असम्भवं जानन्ति। यदा नूतनः मातापितरः एतान् लक्षणान्, अथवा क्रोधं, आत्महत्यायाः विचारान्, अथवा स्वसन्तानं प्रति भयम् अथवा द्वेषं वा अनुभवति, तदा ते चिकित्साम् अन्विष्यन्ति। एतत् लक्षणीयं भवति यत् पी. पी. डी. इति। एषा काचित् अपि महिलां प्रभावयितुं शक्नोति-यस्याः गर्भधारणं सुलभं वा समस्यायुक्तं वा भवति, प्रथमवारं माता, एकेन वा अधिकेन वा शिशूनां माता, विवाहित-[[महिलारोगशास्त्रम्|महिलाः]] ये महिलाः न सन्ति, आयस्य, वयस्य, वंशस्य, जातीयस्य, संस्कृतेः, शिक्षायाः च विचारं विना। यदि भवान् वा भवतः ज्ञाता कश्चित् वा प्रसवोत्तर-अवसादस्य लक्षणानि अनुभवति तर्हि स्वास्थ्यसेवा-व्यावसायिकस्य साहाय्यं प्राप्तुं महत्त्वपूर्णं भवति।माता [[:en:Simantonnayana|सिमन्तोनयनम्]] अनुसरणं कुर्यात्। === '''''<u>गर्भधारणस्य रोचकतथ्यानि</u>''''' === गर्भधारणं आकर्षकतथ्यैः विकासैः च परिपूर्णा विलक्षणयात्रा अस्ति । अत्र गर्भधारणस्य केचन रोचकाः पक्षाः सन्ति- 1. निषेचनम् : गर्भधारणस्य आरम्भः निषेचनेन भवति, यत्र शुक्राणुः अण्डे प्रविशति । एतत् सामान्यतया अण्डाशयस्य घण्टाभिः अन्तः एव फैलोपियन ट्यूबे भवति । 2. प्रत्यारोपणम् : निषेचनानन्तरं निषेचितं अण्डं गर्भाशयस्य अधः गत्वा गर्भाशयस्य आस्तरणे स्वयमेव प्रत्यारोपयति, यत्र तस्य वृद्धिः विकासश्च भविष्यति 3. नालः - प्रत्यारोपणस्य अनन्तरं शीघ्रमेव नालस्य निर्माणं भवति । एतत् अङ्गं विकासशीलं भ्रूणं गर्भाशयस्य भित्तिना सह संयोजयति, येन मातुः रक्तप्रवाहद्वारा पोषकद्रव्याणां ग्रहणं, अपशिष्टस्य निष्कासनं, गैसस्य आदानप्रदानं च भवति 4. भ्रूणस्य विकासः प्रथमत्रिमासे भ्रूणस्य तीव्रविकासः भवति । हृदयं, मस्तिष्कं, अङ्गं च इत्यादयः प्रमुखाः अङ्गाः, संरचनाः च निर्मातुं आरभन्ते । 5. भ्रूणस्य गतिः : द्वितीयत्रिमासिकपर्यन्तं गर्भाशयस्य अन्तः भ्रूणस्य गतिः आरभते । प्रारम्भे सूक्ष्माः एताः गतिः गर्भस्य प्रगतेः क्रमेण अधिकं स्पष्टाः भवन्ति । 6. गर्भावस्थायाः हार्मोनाः : गर्भावस्थायां हार्मोनलपरिवर्तनं महत्त्वपूर्णं भवति । एस्ट्रोजेन्, प्रोजेस्टेरोन् इत्यादयः हार्मोनाः गर्भधारणे, शरीरस्य प्रसवस्य सज्जीकरणे च महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति । 7. प्रातःकाले व्याधिः : उदरेण वमनं च, यत् सामान्यतया प्रातःकाले व्याधिः इति ज्ञायते, अनेकेषां गर्भवतीनां व्यक्तिनां प्रभावं करोति, विशेषतः प्रथमत्रिमासे। यद्यपि प्रातःकाले रोगः इति कथ्यते तथापि दिवसस्य कस्मिन् अपि समये एतत् भवितुम् अर्हति । 8. अन्नतृष्णा, विरक्तिः : गर्भधारणेन प्रायः कतिपयेषु आहारपदार्थेषु असामान्यतृष्णा, विरक्तिः च भवति । एताः तृष्णाः, विरक्ताः च व्यक्तिषु बहुधा भिन्नाः भवितुम् अर्हन्ति, ते च सम्पूर्णे गर्भावे परिवर्तनं भवितुम् अर्हन्ति । 9. भ्रूणस्य विकासस्य माइलस्टोन्स् : सम्पूर्णे गर्भावस्थायां विविधाः माइलस्टोन्स् भ्रूणस्य विकासस्य चिह्नं कुर्वन्ति । यथा प्रथमत्रिमासिकस्य अन्ते यावत् सर्वे प्रमुखाः अङ्गाः निर्मीयन्ते, द्वितीयत्रिमासिकस्य अन्ते यावत् भ्रूणस्य निद्रा-जागरण-चक्रं विकसितम् अस्ति 10. भ्रूण इन्द्रियाणि : अध्ययनेन ज्ञायते यत् भ्रूणः गर्भे शब्दानां, प्रकाशस्य, स्वादसंवेदनानां च प्रतिक्रियां दातुं शक्नोति। ते सङ्गीतस्य, स्वरस्य, अन्येषां बाह्य-उत्तेजनानां प्रति प्रतिक्रियां कुर्वन्ति । 11. भ्रूणस्य हिचकी : बहवः गर्भवतीः व्यक्तिः स्वस्य भ्रूणस्य गर्भे हिचकी अनुभवति इति अनुभवन्ति । एतानि लयात्मकानि गतिविधयः भ्रूणस्य विकासस्य सामान्यः भागः भवन्ति, प्रायः अहानिकारकाः भवन्ति । 12. नीडस्य वृत्तिः : केचन गर्भवतीः व्यक्तिः नीडस्य वृत्तिम् अनुभवन्ति, यत्र तेषां गृहं शिशुस्य आगमनाय स्वच्छतां, संगठनं, सज्जीकरणं च कर्तुं प्रबलः आग्रहः भवति एतत् सामान्यतया गर्भधारणस्य उत्तरपदेषु भवति । 13. खिंचावचिह्नम् : यथा यथा उदरस्य विस्तारः भवति यत् वर्धमानस्य भ्रूणस्य समायोजनं भवति तथा तथा त्वचायां खिन्नचिह्नानि विकसितुं शक्नुवन्ति । एतानि गुलाबी-रक्त-बैंगनी-रेखाः गर्भावस्थायां सामान्याः भवन्ति । 14. लाइनिया निग्रा : अनेके गर्भवतीषु उदरात् अधः लम्बवत् धावन्ती कृष्णा रेखा विकसिता भवति, या लाइनिया निग्रा इति कथ्यते । एषः वर्णकपरिवर्तनः हार्मोनस्य उतार-चढावस्य कारणेन भवति, प्रायः प्रसवानन्तरं क्षीणः भवति । 15. ब्रैक्सटन हिक्स संकोचन : "अभ्याससंकोचन" इति अपि ज्ञायते, ब्रैक्सटन हिक्स संकोचनं विच्छिन्न गर्भाशयसंकोचनं भवति यत् सम्पूर्णे गर्भावस्थायां भवितुम् अर्हति ते गर्भाशयं प्रसवार्थं सज्जीकर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति परन्तु सामान्यतया सत्यानां प्रसवसंकोचनानां अपेक्षया न्यूनतीव्राः भवन्ति । 16. भ्रूणस्य हृदयस्पन्दनम् : प्रथमवारं भ्रूणस्य हृदयस्पन्दनं श्रुत्वा अनेकेषां अपेक्षितानां मातापितृणां कृते स्मरणीयः क्षणः भवति। प्रायः गर्भावस्थायाः १०-१२ सप्ताहेषु डॉप्लर-अल्ट्रासाउण्ड्-यन्त्रस्य उपयोगेन भ्रूणस्य हृदयस्पन्दनस्य ज्ञापनं कर्तुं शक्यते । 17. भ्रूणस्य स्थितिः : यथा यथा नियततिथिः समीपं गच्छति तथा तथा भ्रूणः सामान्यतया जन्मस्य सज्जतायै शिरः-अधः स्थाने निवसति । परन्तु केचन भ्रूणाः ब्रीच् अथवा अनुप्रस्थस्थितौ तिष्ठन्ति, सुरक्षितप्रसवस्य सुविधायै हस्तक्षेपस्य आवश्यकता भवति । 18. श्लेष्मप्लगः : गर्भावस्थायाः अन्ते गर्भाशयः गर्भाशयस्य उद्घाटनं सीलयितुं स्थूलं श्लेष्मप्लगं उत्पादयति, येन संक्रमणात् रक्षणं भवति प्रायः रक्तस्रावसहितं श्लेष्मप्लगस्य हानिः प्रसवस्य आसन्नतायाः लक्षणं भवितुम् अर्हति । 19. गर्भाशयस्य विस्तारः : यथा यथा प्रसवः आरभ्यते तथा तथा गर्भाशयः क्रमेण विस्तारितः (उद्घाटितः) भवति येन शिशुः जन्मनहरद्वारा गन्तुं शक्नोति। गर्भाशयस्य विस्तारः सेन्टिमीटर् मध्ये मापितः भवति, प्रसवकाले ० तः १० पर्यन्तं भवति । 20. जलभङ्गः : सामान्यतया "जलभङ्गः" इति उच्यमानस्य एम्नियोटिक-पुटस्य भङ्गः अनेकेषां व्यक्तिनां कृते प्रसवस्य आरम्भस्य संकेतं ददाति एतत् प्रसवपूर्वं प्रसवकाले वा भवितुं शक्नोति, प्रायः एम्नियोटिकद्रवस्य प्रवाहः वा स्रवः वा भवति । 21. श्रमसंकोचनाः : यथा यथा श्रमस्य प्रगतिः भवति तथा तथा सत्या श्रमसंकोचनाः नियमितरूपेण, अधिकाधिकं तीव्राः, समीपस्थाः च भवन्ति । एते संकोचनाः गर्भाशयस्य निष्कासनं (पतले) विस्तारं च कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति, येन शिशुस्य जन्मनहरद्वारा गमनं सुलभं भवति । 22. प्रसवः- गर्भस्य पराकाष्ठा शिशुस्य जन्म भवति। प्रसवविधयः भिन्नाः सन्ति, यत्र मातुः स्वास्थ्यं, शिशुस्य स्थितिः इत्यादीनां कारकानाम् आधारेण योनिप्रसवः, सिजेरियन-सेक्शन् (C-section) च समाविष्टाः विकल्पाः सन्ति 23. जन्मोत्तरम् : शिशुस्य जन्मनः अनन्तरं जन्मोत्तरम् इति प्रक्रियायाः माध्यमेन नालः गर्भाशयात् निष्कासितः भवति । एतेन जन्मप्रक्रियायाः समाप्तिः भवति । 24. प्रसवोत्तरपुनर्प्राप्तिः : प्रसवस्य अनन्तरं शरीरस्य पुनर्प्राप्तेः समायोजनस्य च अवधिः भवति यः प्रसवोत्तरकालः इति प्रसिद्धः भवति । अस्मिन् चरणे शरीरस्य गर्भपूर्वस्थितौ पुनः आगच्छति चेत् शारीरिकः भावनात्मकः च परिवर्तनः भवति । 25. शिशुना सह बन्धनम् : प्रसवोत्तरकालः अपि नवजातेन सह बन्धनस्य समयः भवति । त्वचा-त्वक्-संपर्कः, स्तनपानं, एकत्र गुणवत्तापूर्णं समयं व्यतीतुं च मातापितृ-बाल-सम्बन्धस्य पोषणं कर्तुं सहायकं भवति । 26. [https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/opth-2020-0010/html?lang=en स्तनपानस्य] लाभाः : स्तनपानेन शिशुस्य मातुः च कृते अनेकाः लाभाः प्राप्यन्ते, यथा प्रतिरक्षातन्त्रस्य समर्थनं, बन्धनं, मातुः कृते प्रसवोत्तरं वजनं न्यूनीकर्तुं च। 27. प्रसवोत्तर अवसादः - केचन व्यक्तिः प्रसवोत्तर अवसादं अनुभवन्ति, यत् प्रसवस्य अनन्तरं दुःखस्य, चिन्ता, थकानस्य च भावाः भवन्ति प्रसवोत्तर अवसादस्य लक्षणं अनुभवति चेत् समर्थनं चिकित्सां च प्राप्तुं अत्यावश्यकम्। 28. प्रजननचक्रस्य पुनः आरम्भः : अनेकेषां व्यक्तिनां कृते गर्भधारणं प्रजननचक्रे अस्थायीविरामस्य चिह्नं भवति । परन्तु स्तनपानं, गर्भनिरोधकप्रयोगः इत्यादीनां कारकानाम् आधारेण प्रायः प्रसवस्य अनन्तरं कतिपयेभ्यः मासेभ्यः एकवर्षेभ्यः यावत् अण्डाशयस्य निर्वहनं मासिकधर्मं च पुनः आरभ्यते 29. भ्रातृबन्धनम् : नूतनभ्रातुः परिवारे स्वागतं वृद्धबालानां कृते महत्त्वपूर्णं समायोजनं भवितुम् अर्हति। भ्रातृबन्धनस्य निर्माणं, भ्रातृभ्रातृणां मध्ये मित्रतायाः भावस्य पोषणं च पारिवारिकगतिशीलतायाः महत्त्वपूर्णः पक्षः अस्ति । 30. मातृवृत्तिः : गर्भधारणस्य प्रसवस्य च यात्रा प्रायः व्यक्तिषु प्रबलमातृवृत्तिः जागृयति, येन ते स्वस्य नवजातशिशुस्य पोषणं, रक्षणं, परिचर्या च कर्तुं प्रेरयन्ति। गर्भधारणं एकः जटिलः चमत्कारिकः च प्रक्रिया अस्ति या गहनं शारीरिकं, भावनात्मकं, मनोवैज्ञानिकं च परिवर्तनं जनयति । प्रत्येकं गर्भधारणं अद्वितीयं भवति, यात्रायाः प्रत्यक्षम् अनुभवः च भयङ्करः परिवर्तनकारी च भवति ।[https://web.archive.org/web/20240327053548/https://www.medpulse.in/Ayurveda/Article/Volume1Issue1/Ayurveda_1_1_2.pdf] === '''''<u>सन्दर्भः</u>''''' === https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/opth-2020-0010/html?lang=en https://web.archive.org/web/20240327053548/https://www.medpulse.in/Ayurveda/Article/Volume1Issue1/Ayurveda_1_1_2.pdf https://en.wikipedia.org/wiki/Simantonnayana [[गर्भाधानसंस्कारः]] fxjcc375mpvsmfvo2wm0sesxmwk6yi3 0 84695 502035 488905 2026-11-08T01:13:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502035 wikitext text/x-wiki [[File:Taron Egerton Rocketman premiere 2019.jpg|thumb|200px]] '''तारोन् डेविड् एगरटन''' (''Taron David Egerton'', जन्म: [[१० नवम्बर]] [[१९८९]]) ब्रिटिश-[[अभिनेता]] अस्ति । [[किङ्ग्स्मैन्: द सीक्रेट् सर्विस]] (२०१४) तथा [[किङ्ग्स्मैन्: द गोल्डन् सर्किल्]] (२०१७) इति चलच्चित्रेषु गैरी "एग्सी" अनविन् इत्यस्य भूमिकायाः कृते प्रसिद्धः । ==बाह्यसम्पर्कः== *[https://web.archive.org/web/20240124120820/https://taron-egerton.com/ taron-egerton.com] *[https://www.imdb.com/name/nm5473782/ तारोन् एगरटन - IMDb] [[वर्गः:१९८९ जननम्]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:चलच्चित्राभिनेतारः]] 9pgyuac6iuxhujb7boupt6venmpcbd9 0 87890 502100 494983 2026-11-08T05:22:13Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502100 wikitext text/x-wiki [[File:Hasanamba temple.jpg|thumb|right|250px|हासनाम्बामन्दिरम्]] [[हासनम्|हासनम्,]] [[कर्णाटकराज्यम्|कर्नाटकस्य]] एकं मण्डलमुख्यालयः अस्ति । हासननगरे स्थितं, (नूतनपङ्क्तिमार्गः) हासनाम्बा इत्यस्याः तीर्थस्थानम् अस्ति । हासनाम्बा नगरदेवता । अतः हासनम् इति नगरस्य नाम । १२ शताब्दः उपनायकस्य कृष्णप्पनायकस्य शासनकालः । कृष्णप्पनायकः यदा व्यापारनिमित्तं यात्रार्थं गच्छति तदा सः एकं शशं पश्यति । तत् अशुभम् इति मन्यते । प्रत्यक्षरूपेण आदिशक्तिस्वरूपिणी उक्तवती - अस्मिन् स्थाने मन्दिरं निर्मीयताम्, अहं हासनाम्बा इति नाम्ना अत्रैव निवसिष्यामि। (११४ क्रि.श. कुदुरुगुन्ड्यां विद्यमानशिलालेखानुसारम्) == मन्दिरस्य कथा == काशी ([[काशी|वाराणसीतः]] दक्षिणाभिमुखं प्रति वायुविहारार्थं सप्तमातृकाः अर्थात् ब्राह्मीदेवी, महेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वराही, इन्द्राणी, दुर्गा, चामुण्डी च इत्यादयः आत्रागताः इति प्रतीतिः । तासु वैष्णवी, वाराही तथा इन्द्राणी च तिसॄणां वल्मीकनिवासस्थानमेव हसनाम्बामन्दिरम् । एकः एव देवः अस्ति, परन्तु आदिमहर्षयः पुरुषः तथा स्त्री इति शक्तिरूपद्वयमपि एकत्वेन दृष्टवन्तः । शक्तिरूपद्वयेषु स्त्रीशक्तिरूपाः एव सप्तमातृकाः ) ।हासननगरस्य हृदयभागे स्थिते देवीकेरे इत्यत्र ब्रह्मीदेवी, केञ्चम्मा देवी तावत् होसकोटे मध्ये निवसतः । आदिशक्तिस्वरूपिणी, मातृस्वरूपिणी हासनाम्बा सिंहासनपुर्याः अधिदेवता - भवतारिणी, असुर संहारिणी, ईप्सितवरप्रदायिनी शक्तिदेवता इति रूपेण जनमानसेषु प्रादुर्भूता अस्ति। == मन्दिरस्य गर्भगृहं प्रतिवर्षम् एकवारम् उद्घाट्यते == कृष्णप्पनायकस्य समयात् एव आश्वयुजमासस्य पौर्णम्यनन्तर-गुरुवासरे हासनाम्बामन्दिरस्य उद्घाटनं भवति । तस्मिन् दिने सहस्रशः भक्ताः दर्शनाङ्काक्षित्वेन आगत्य देवीदर्शनं प्राप्नुवन्ति । गर्भगृहे वल्मीके विद्यमाना आदिशक्तिस्वरूपिणी, हासनाम्बायाः पुरतः पूर्वस्मिन् वर्षे प्रज्वालितदीपस्य निर्वापाभावः, पुष्पाणां म्लानाभावः, अर्पिततण्डुलस्य विक्त्तित्तिः च भवति । ईदृशीं विस्मयकारिणीं घटानां दृष्ट्वा सर्वे भक्ताः पूतमनसः भवन्ति । एवं वर्षे एकवारं तहसीलदाराः/ आयुक्तविधायकाः इत्यादीनां सान्निध्ये मन्दिरस्य द्वारम् उद्घाट्यते, बालीपड्यम्याः अन्तरस्य तृतीये दिने तेषां सर्वेषां सान्निध्ये देव्याः कृते दीप-तण्डुल-अलङ्कारादिना सहितं द्वारस्य पिधानं भवति। दन्तकथा अपि अस्ति; यदा स्नुषा गृहकार्यं त्यक्त्वा देवीं ध्यायति, तदा तस्याः श्वश्रूः देव्याः पुरतः विद्यमानचन्दनस्थालिकां बहिः निष्कास्य स्नुषायाः शिरसि पातितवती । स्नुषा "अम्बा" "हासनाम्बा" इति रोदिति । मां त्राहि मातः" इति सा उद्घोषयति । तस्याः भक्तायाः आक्रन्दनं श्रुत्वा देवी उक्तवती "मम सन्निधौ शिला भव" इति । इह आगतानां सर्वेषां भक्तिसाक्षी भव इति आशासे | हासनाम्बा देवी तावत् शिष्टाचार- निर्मलभावान्, आचार-विचारान् च दृष्ट्वा अनुगृण्हाति इति प्रतीतिः । भक्ताः वर्षे एकवारमेव देवीदर्शनार्थम् अत्र आगच्छन्ति । तस्मिन् दिने हासननगरस्य हासनाम्बायाः उत्सवः भवति । आस्तिकानां कृते नयनमनोहरं भवति। == बाह्यशृङ्खला == [https://web.archive.org/web/20160315034320/http://kannada.oneindia.com/news/2010/11/08/hasanamba-temple-closed-for-public-nov-8.html एक भारत लेख - हासनाम्बा वर्षे एकवारं द्वाराणि उद्घाटयति] == सन्दर्भाः == [http://kannada.oneindia.com/news/karnataka/hasanamba-temple-to-be-open-from-november-5-2015-097163.html १. http://kannada.oneindia.com/news/karnataka/hasanamba-temple-to-be-open-from-november-5-2015-097163.html] [[वर्गः:के.सं.वि शृङ्गेरीकार्यशाला 2024]] 0pcus5fn3c5ygns4c5ndbgve8cmvz8w 0 87896 502097 493031 2026-11-08T05:20:44Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502097 wikitext text/x-wiki   '''सिद्धपीठश्री हनुमानगढ़ी''' [[भारतम्|भारतस्य]] [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशराज्यस्य]] [[अयोध्या|अयोध्यानगरे]] स्थितं १० शताब्द्याः प्रसिद्धं [[हनुमान्|भगवान् हनुमत:]] [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुमन्दिरम्]] अस्ति . नागेश्वरनाथः, [[राममन्दिरम्, अयोध्या|राममन्दिरम्]] इत्यादिभिः अन्यैः मन्दिरैः सह नगरस्य महत्त्वपूर्णेषु मन्दिरेषु अन्यतमम् अस्ति | == विवरणम् == [[सञ्चिका:Hanuman_Garih_Temple,_Ayodhya,_Faizabad_(U.P.),_India.JPG|वामतः|लघुचित्रम्|250x250अणवः| सिद्धपीठम् श्री हनुमानगढ़ी मंदिरे दर्शनव्यवस्थाया: संचालनं कुर्वन् कश्चित्: अर्चक: ।]] अयोध्यायां स्थितं ७६ सोपानानि हनुमानगढी पर्यन्तं गच्छन्ति यद् उत्तरभारते हनुमन्मन्दिरेषु प्रसिद्धमस्ति । राममन्दिरं गमनात् पूर्वं प्रथमं भगवान् हनुमत: मन्दिरं द्रष्टव्यम् इति परम्परा अस्ति । मन्दिरे हनुमत: माता अञ्जनी निवसति, तस्याः अङ्के वयस्क: हनुमान् उपविष्टः अस्ति। इदं मन्दिरं रामानन्दीसम्प्रदायस्य अधीनमस्ति । == मान्यता == यदा श्रीरामः रावणं जित्वा अयोध्यां प्रत्यागतवान् ततः परं हनुमान् अत्र निवासं प्रारभत । अत एव तस्य स्थलस्य नाम हनुमानगढः अथवा हनुमान् कोट् इति स्थापितम् । इतः एव हनुमान् रामकोटस्थलस्य रक्षणं करोति । अत्र मुख्यमन्दिरे माता अञ्जन्याः अङ्के पवनसुतः उपविशति । == परिसर: == अस्य मन्दिरस्य आवासीयक्षेत्रं ५२ (बीघा) क्षेत्रे विस्तृतम् अस्ति । वृन्दावनम् , नासिक , उज्जैनः, जगन्नाथपुरी इत्यादिषु देशस्य अनेकेषु मन्दिरेषु अस्य मन्दिरस्य सम्पत्तिः, (अखाडाः), सभाः च सन्ति । रामजन्मभूमिसमीपे एव हनुमानगढीमन्दिरम् स्थितम् अस्ति . == इतिहास: == १८२२ तमे वर्षे फैजाबादनगरस्य न्यायिक-अधिकारी हाफिजुल्लाहः अवदत् यत् बाबरेन निर्मितं यवनमन्दिरं (मस्जिदं) रामस्य जन्मस्थाने निर्मितम् अस्ति । सः इदमपि अपि अवदत् यत् इद्ं यवनमन्दिरम्( मस्जिदः) सीता-पाकशाला (सीता-रसोई) इत्यस्य समीपे अस्ति। त्रयस्त्रिंशत् वर्षानन्तरं '''[https://web.archive.org/web/20241220101810/https://prabhubhakti.in/hanuman-garhi-mandir-ayodhya/ हनुमानगढी]''' इत्यत्र भयंकरः संघर्षः अभवत् तदा ब्रिटिश-निवासी एक्त्रेस्मिन् पत्रे लिखितवान् यत् ( सुन्नी-मौलवी ) गुलाम हुसैनः रामजन्मभूमिविषये आक्रमणं कर्तुं यवनमन्दिरात् ( मस्जिदात् ) वदन् यवनजनान् (मुसलमानान् ) उत्तेजयति स्म । हनुमानगढी इत्यस्य अन्तः यवनमन्दिरम् (मस्जिद ) अस्ति,यवनजनै:( मुसलमानैः) तत् ग्रहणं कर्तव्यम् इति मौलवी अभियोगं (दावा ) । ब्रिटिश-निवासिनः सैन्यं प्रेषयितुं बहुवारम् आग्रहं कृतवन्त: तदा यवनराजा (नवाब:) किमपि अवधानं न दत्तवान् । प्रारम्भे हिन्दुयवनयो: द्वयो: समूहयो: लघुसंघर्षः अभवत् किन्तु जुलैमासे कतिपयेभ्यः दिनेभ्यः अनन्तरं रक्तरंजितसंघर्षः अभवत् । गुलाम हुसैनः जिहादीसमूहेन सह हनुमानगढी इत्यस्य उपरि आक्रमणं कृतवान्, यस्य हिन्दुसन्यासिन: प्रबलप्रतिक्रियाम् अददुः । 'अस्मिन् आक्रमणे गुलाम हुसैनेन् सहिताः सप्ततिः सुन्नीजिहादीजना: मारिताः।' १८५७ तमे वर्षे फेब्रुवरीमासे मौलवी अहमदुल्लाहशाहः अस्य गुलामहुसैनस्य मृत्योः प्रतिशोधार्थं फैजाबादनगरं गतः आसीत् । तत्र मस्जिदे उत्तेजकं भाषणं दत्तवान् इति कारणेन सः गृहीतः । यदा अकस्मात् विद्रोहः अभवत् तदा सः कारागारवैद्यस्य नजफ अली इत्यस्य वस्त्रं धारयित्वा वैद्यस्य साहाय्येन कारागारम् अधिकृत्य क्रान्तिकारी अभवत् । तस्य चरित्रं मुल्ला मसूद अजहरस्य चरित्रेण सह बहुसदृशम् आसीत् । मौलवी कारागारे यन्त्रं ददाति स्म । सः हनुमानगढीं आक्रमणं कृतवान् मौलवी गुलाम हुसैनं स्वं पीरः इति आह्वयत् । गुलाम हुसैनः सैयद अहमदबरेल्वी इत्यस्य शिष्यः आसीत् यः १८२६ तमे वर्षे सिक्खसैनिकैः बालाकोटस्य प्रथमस्य आतङ्कवादीनाम् आधारस्य विनाशं कुर्वन् मारितः [स्रोतांसि सृजन फाउण्डेशन इत्यत्र इतिहासकारः डॉ मीनाक्षी जैनस्य वार्ता, डॉ मीनाक्षी जैनस्य पुस्तकम् : राम अयोध्या च इतिहासकार: सर्वेपल्लीगोपालः उक्तवान् यत् १८५५ तमे वर्षे विवादः बाबरीमस्जिद-राममन्दिरस्थलस्य कृते न अपितु मुसलमानानां रामानन्दीबैरागीनां च हनुमानगढी मन्दिरयो: आसीत् ।{{Reflist}} 0jvz8y5f6ad15prm7q7aaxnoxfw1b38 0 87923 502098 493032 2026-11-08T05:20:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502098 wikitext text/x-wiki   '''सिद्धपीठश्री हनुमानगढ़ी''' [[भारतम्|भारतस्य]] [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशराज्यस्य]] [[अयोध्या|अयोध्यानगरे]] स्थितं १० शताब्द्याः प्रसिद्धं [[हनुमान्|भगवान् हनुम]]<nowiki/>तः[[हिन्दूधर्मः|हिन्दुमन्दिरम्]] अस्ति . नागेश्वरनाथः, [[राममन्दिरम्, अयोध्या|राममन्दिरः]] इत्यादिभिः अन्यैः मन्दिरैः सह नगरस्य महत्त्वपूर्णेषु मन्दिरेषु अन्यतमम् अस्ति | [[सञ्चिका:Hanuman_Garih_Temple,_Ayodhya,_Faizabad_(U.P.),_India.JPG|वामतः|लघुचित्रम्|250x250अणवः| सिद्धपीठ श्री हनुमानगढ़ी मन्दिर में दर्शन व्यवस्था संचालनं कुर्वन् कश्चन अर्चकः]] अयोध्या-नगरस्य हृदये स्थितं ७६ सोपानानि [[उत्तरभारतम्|उत्तरभारतस्य]] हनुमन्मन्दिरेषु अन्यतमं हनुमानगढी-नगरं प्रति गच्छन्ति । राममन्दिरं गमनात् पूर्वं प्रथमं भगवान् हनुमतः मन्दिरं द्रष्टव्यम् इति परम्परा अस्ति । हनुमतः माता अञ्जनी मन्दिरे निवसति, तस्याः अङ्के वयस्कः हनुमन् उपविष्टः अस्ति। इदं मन्दिरं रामानन्दी सम्प्रदायस्य वैरागीसम्प्र्दायस्य अन्तर्गतं निर्वाणी (आखडस्य) च अन्तर्गतम् अस्ति । == मान्यता == यदा श्रीरामः रावणं जित्वा अयोध्यां प्रत्यागतवान् ततः परं हनुमान् अत्र निवासं प्रारभत । अत एव तस्य नाम हनुमगढः अथवा हनुमत् कोट् इति प्रसिद्धः अभवत्। इतः एव हनुमान् रामकोटस्य रक्षणं करोति स्म । मुख्यमन्दिरे माता अञ्जनीयाः अङ्के पवनसुतः उपविशति । == परिसरः == एतत् विशालं मन्दिरं अस्य आवासीयसङ्कुलं च ५२ (बीघा) क्षेत्रे विस्तृतम् अस्ति । वृन्दावनः, नासिकः, उज्जैनः, जगन्नाथपुरी इत्यादिषु देशस्य अनेकेषु मन्दिरेषु अस्य मन्दिरस्य सम्पत्तिः, (अखाडाः), सभाः च सन्ति । रामजन्मभूमिसमीपे हनुमानगढ़ीमन्दिरम् अस्ति . == इतिहासः == १८२२ तमे वर्षे फैजाबाद-नगरस्य न्यायिक-अधिकारी हाफिजुल्लाहः अवदत् यत् बाबरेन निर्मितं (मस्जिदं) रामजन्मभूमि-उपरि निर्मितम् इति । सः अपि अवदत् यत् एषा (मस्जिदः) सीता-पाकशाला ( सीता- रसोई ) इत्यस्य समीपे अस्ति। त्रयस्त्रिंशत् वर्षाणाम् अनन्तरं '''[https://web.archive.org/web/20241220101810/https://prabhubhakti.in/hanuman-garhi-mandir-ayodhya/ हनुमानगढी]''' इत्यत्र भयंकरः संघर्षः अभवत् । कश्चन ब्रिटिश-निवासी पत्रे लिखितवान् यत् ( सुन्नी-मौलवी ) गुलाम हुसैनः रामजन्मभूमि-विषये आक्रमणं कर्तुं मस्जिदतः वदन् मुसलमानान् उत्तेजयति। हनुमानगढी इत्यस्य अन्तः मस्जिदः अस्ति, (मुसलमानैः) तत् ग्रहणं कर्तव्यम् इति मौलवी अभियोगं (दावान्) करोति । ब्रिटिश-निवासिनः बलं प्रेषयितुं बहुवारं आग्रहं कृते सत्यपि नवाबः किमपि अवधानं न दत्तवान् । प्रारम्भे द्वयोः समूहयोः लघुः संघर्षः अभवत् किन्तु जुलैमासे कतिपयेभ्यः दिनेभ्यः अनन्तरं रक्तरंजितः संघर्षः अभवत् । गुलाम हुसैनः जिहादीसमूहेन सह हनुमानगढी इत्यस्य उपरि आक्रमणं कृतवान्, यस्य हिन्दुसन्यासिनः प्रबलप्रतिक्रियाम् अददुः । 'अस्मिन् आक्रमणे गुलाम हुसैनसहिताः सप्ततिः (सुन्नीजिहादीः) मारिताः।' १८५७ तमे वर्षे फेब्रुवरीमासे मौलवी अहमदुल्लाहशाहः अस्यैव गुलामहुसैनस्य मृत्योः प्रतिशोधार्थं फैजाबादनगरं गतः आसीत् । तत्र मस्जिदे उत्तेजकं भाषणं दत्तवान् इति कारणेन सः गृहीतः । मेई मासे युद्धात् पूर्वमपि तस्य मरणादेशः दत्तः आसीत् । यदा आकस्मिकं विद्रोहः अभवत् तदा सः कारागार(जेल)वैद्यस्य नजफ अली इत्यस्य वस्त्रं धारयित्वा वैद्यस्य साहाय्येन कारागारम् अधिकृत्य क्रान्तिकारी अभवत् । तस्य चरित्रं मुल्ला मसूद अजहरस्य चरित्रेण सह बहु सदृशम् आसीत् । मौलवी कारागारे यन्त्रम् (ताबीजं) ददाति स्म । सः हनुमानगढीं आक्रमणं कृतवान् मौलवी गुलाम हुसैनं स्वस्य (पीरः) इति आह्वयत् । गुलाम हुसैनः सैयद अहमदबरेल्वी इत्यस्य शिष्यः आसीत् यः १८२६ तमे वर्षे सिक्खसैनिकैः बालाकोटस्य प्रथमस्य आतङ्कवादीनां आधारस्य विनाशं कुर्वन् मारितः । [स्रोतांसि सृजन फाउण्डेशन इत्यत्र इतिहासकारः डॉ मीनाक्षी जैनस्य वार्ता, डॉ मीनाक्षी जैनस्य पुस्तकम् : राम अयोध्या च । इतिहासकारः सर्वेपल्लीगोपालः उक्तवान् यत् १८५५ तमे वर्षे विवादः मुसलमानरामानन्दीसम्प्रदययोः मध्ये बाबरीमस्जिद-राममन्दिरस्थलस्य कृते न अपितु हनुमानगढीमन्दिरस्य कृते आसीत् । [[वर्गः:के.सं.वि शृङ्गेरीकार्यशाला 2024]] n6bcfzc7v2kt8qqnx5h396wgz5czrz4 0 87942 502078 491993 2026-11-08T04:06:20Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502078 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food}} == नामः == [[सञ्चिका:Bengali_rasagulla.jpg|वामतः|लघुचित्रम्| बङ्गदेशस्य रसगोलकम्]] [[सञ्चिका:Rasagulla.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्| रसगोलकम्]] इदं स्वादिष्टं भोजनं बङ्गदेशस्य रसगोलकम् अथवा रसगोलकम् इति नाम्ना अधिकं प्रसिद्धं विख्यातञ्च अस्ति किन्तु ओडिशादेशस्य बहवः जनाः दुग्धात् निर्मितं शुष्कप्रकृतियुक्तस्य मधुरस्य कृते ओडिशादेशस्य रसगोलकम् इति वदन्ति । रसगोलकम् इति शब्दः रसः ("मधुरतरलम्") गोलकम् ("गोलकृतिः") इति शब्दात् निष्पन्नः । <ref name="Oxford_Rasgulla">{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/rasgulla?q=Rasgulla|title=Rasgulla@Oxford Dictionaries|publisher=Oxford University Press|language=Hindi|accessdate=28 August 2015|archivedate=২৪ সেপ্টেম্বর ২০১৫|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924134122/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/rasgulla?q=Rasgulla}}</ref> रसगोलकम् इत्यस्य तु स्थानभेदेन उच्चारणभेदं परिलक्ष्यते । यथा - राशगुल्ला (सिलेट), राशगोल्ला रसोगोल्ला, रोशोगला, राजगोला रासगोला तथा राशबरी अथवा रशबाडि (नेपाली) इति । == इतिहासः == [[सञ्चिका:Rosogollas.jpg|लघुचित्रम्| रसगोलकम्]] भारतदेशस्य पश्चिमबङ्गराज्ये सर्वप्रथमं रासगोलोकं निर्मितमासीत् । पश्चिमबङ्गस्य नदियामण्डलस्य फुलियाग्रामस्य हरधनः इत्याख्यः आदौ रसगोलोकस्य निर्माणं अकरोत्। कलकत्तानगरस्य नवीनचन्द्रदासः आधुनिकनमनीयरसगोलोकस्य आविष्कारकः अस्ति । १९३० तमे वर्षे नवीनचन्द्रस्य पुत्रेण कृष्णचन्द्रदासेन पैकेजिंग-इत्यस्य गुणवत्तावर्धनकारणात् (वैक्यूमपैकिंग्) रसगोलकस्य विशालं विपण्यं जातम्, येन  न केवलं कोलकातायाम् अपि च भरतस्य विभिन्नेषु क्षेत्रेषु अस्य विक्रयणम् आरब्धमभवत् । कृष्णचन्द्रदासस्य पुत्रः सारदाचरणदासः १९४६ तमे वर्षे दासप्राईभेटलिमिटेड-इत्यख्यायाः संस्थायाः स्थापनामकरोत्। १९५६ तमे वर्षे सारदाचरणदासस्य मित्रस्य कनिष्ठपुत्रः देवेन्द्रनाथः दासग्रेडसन्-इत्यख्यायाः संस्थायाः प्रतिष्ठामकरोत्। चतुर्दशशतकस्य अन्तिमे भागे पञ्चदशशतकस्य भक्ति-आन्दोलनस्य माध्यमेन अस्य मिष्ठान्नस्य प्राचीनत्वमागतमासीत्। ततः परं रसगोलकं लोकप्रियतां सम्प्रप्य पार्श्ववर्तीराज्येषु प्रचारितमभवत्। परन्तु कलकात्तायामिदम् मिष्ठान्नम् अधकतया जनप्रियताम् अप्राप्नोत्।  तदनु रसगोलकम् कलकात्तायां एवञ्च ओडिशायां प्रसारताम् अलभत्। रसगोलकस्य उत्पत्तिस्थलं तु वर्तमानबाङ्गालादेशस्य वरिशालक्षेत्रम् इति। विशिष्य फिरोजपुरस्य भण्डारियाक्षेत्रे पर्तुगीजानां समये तत्रत्याः जनाः गोलाकृतिविशिष्टस्य एकप्रकारस्य मिष्ठान्नस्य निर्माणं कृतवन्त। यस्य नाम आसीत् क्षीरमोहनम् इति। परवर्तीकाले वरिशालक्षेत्रस्यल हैन्दवाः भारतस्य पश्चिमबङ्गे, कलकात्तायां तथा च ओडिशाप्रदेशे विस्तारं प्राप्तवन्त बङ्गलासाहित्ये अस्य रसगोल्लस्य विषये अनेकानि साहित्यकृतयः लिखितानि सन्ति । प्रमुखः रोमान्सलेखकः सैयद मुजताबा अली इत्यनेन प्रसिद्धं रोमान्स उपन्यासं "रसगोल्ला" इति लिखितम् यस्य प्रशंसा अनेकेषु यूरोपीयदेशेषु अभवत् । अपरपक्षे [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमबङ्ग]] - [[ওড়িশার|ओडिशा-देशयोः]] रासगोल्ला-विषये चिरकालात् विवादः अस्ति । २०१७ तमस्य वर्षस्य नवम्बरमासे पश्चिमबङ्गसर्वकारेण रासगोल्ला-नगरस्य कृते जीआइ-टैग् प्राप्तम् । पश्चिमबङ्गसर्वकारस्य अधिकारिणः वदन्ति यत् तेषां कृते केवलं 'भौगोलिकसूचकम्' अथवा 'भौगोलिकसूचकम्' (GI) इति टैग् अनुरोधितम्, यस्य कृते स्थानीयः रसगोल्ला 'बङ्गाल-रसगोल्ला' (बङ्गाल-रसगोल्ला) <ref name="NDTV_claim_2016">{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/india-news/our-claim-only-on-a-variety-of-rasogolla-no-dispute-with-odisha-bengal-1436883|title=Our Claim Only On A Variety Of Rasogolla, No Dispute With Odisha: West Bengal|accessdate=2016-10-02}}</ref> इति अपि ज्ञायते, अस्ति इति च "उड़ीसा सह कोऽपि विग्रहः नास्ति" । वयं यत् अस्माकं रसागोल्ला-परिचयं रक्षितुम् इच्छामः तत् अस्ति यत् वयं वर्णस्य, बनावटस्य, स्वादस्य, रसस्य सामग्रीयाः, उत्पादनपद्धतेः च दृष्ट्या भिन्नाः स्मः । अद्यत्वे सम्पूर्णे भारते, पाकिस्ताने, बाङ्गलादेशे च, उपमहाद्वीपात् बहिः दक्षिण एशियायाः किराणां भण्डारेषु च रासगोला इत्यस्य प्लास्टिकस्य डिब्बा उपलभ्यन्ते । रासगोल्ला नेपालदेशे राजबारी इति नाम्ना राशबुली इति नाम्ना लोकप्रियः अभवत् । भारतीय-अन्तरिक्ष-एजेन्सी [[भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्घटनम्|इस्रो-]] इत्येतत् २०१६ तमे वर्षे नियोजित-मानव-युक्त-अभियानेषु भारतीय-अन्तरिक्षयात्रिकाणां कृते किण्वित-रास्गोला-आदि-आहारानाम् विकासं कुर्वती अस्ति । सामान्यतया १०० ग्रामेषु रास्गोलायां १८६ कैलोरी भवति, येषु १५३ कैलोरी कार्बोहाइड्रेट् रूपेण भवति । १. ८५ ग्राम मेदः, ४ ग्राम प्रोटीन् च भवति । २०१५ तमे वर्षे पश्चिमबङ्गदेशेन "बङ्गलररसगोल्ला" इत्यस्य भौगोलिकसूचकचिह्नस्य अथवा (GI Tag) कृते आवेदनं कृतम् । सर्वकारः स्पष्टं करोति यत् "ओडिशा-नगरेण सह कोऽपि द्वन्द्वः नासीत् तथा च तस्य आकर्षणं केवलं विशिष्टरूपस्य कृते आसीत् यत् ओडिशा-देशे उत्पादितस्य प्रकारात् "रङ्गः, बनावटः, स्वादः, रससामग्री, उत्पादनविधिः च" इति द्वयोः अपि भिन्नम् आसीत् । समग्रं विश्वं बङ्गालस्य रासगोल्लां जानाति! तत्र भवितुमर्हति अस्मिन् विषये असहमतिः मा भवतु!" " <ref name="NDTV_claim_2016"/> २०१७ तमस्य वर्षस्य नवम्बरमासस्य १४ दिनाङ्के भारतस्य जी.आइ. २०२३ तमस्य वर्षस्य अन्ते बाङ्गलादेशेन "गोपालगञ्जस्य रसगोल्ला" इति जीआइ अपि प्राप्ता । <ref name="BSS">{{Cite web|title=গোপালগঞ্জের রসগোল্লা জিআই পণ্য হিসেবে স্বীকৃতি পেয়েছে {{!}} জাতীয়|url=https://www.bssnews.net/bangla/national/126494|accessdate=2024-11-26|website=বাংলাদেশ সংবাদ সংস্থা|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241203091236/https://www.bssnews.net/bangla/national/126494|archivedate=2024-12-03|deadurl=yes}}</ref> पश्चिमबङ्गस्य मुख्यमन्त्री [[ममता बनर्जी]] इत्यस्याः वार्ताविषये ट्वीट् कृत्वा मिष्टान्नस्य उत्पत्तिविषये विवादः पश्चिमबङ्गस्य पक्षे निराकृतः। परन्तु जीआइ टैग् केवलं बङ्गला-रसगोला इति पदं दत्तम् आसीत् यत् पश्चिमबङ्गदेशे उत्पादितमिष्टान्नं निर्दिशति । चेन्नैनगरस्य जीआई रजिस्ट्रारस्य कार्यालयेन स्पष्टीकृतं यत् जीआई टैग् रसगोल्ला इत्यस्य सामान्यपदं नास्ति तथा च मधुरस्य उत्पत्तिविषये विवादस्य दुरुपयोगः नास्ति। कार्यालयेन एतदपि उक्तं यत् ओडिशा इत्यनेन एतावता कस्यापि जीआई टैगस्य आवेदनं न कृतम्, परन्तु आवश्यकं प्रमाणं प्रस्तुत्य जीआई टैग् अपि प्राप्तुं शक्नोति। [[वर्गः:के.सं.वि शृङ्गेरीकार्यशाला 2024]] hcimjgu0f581uroc4120vngju7wsryp 0 90322 502101 495665 2026-11-08T05:26:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502101 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" style="width:25.5em;border-spacing: 2px;" ! colspan="2" class="infobox-above summary" style="background-color:#CEE0F2;text-align:center;vertical-align:middle;font-size:110%;" |२०२५ नेपालस्य युवा-प्रदर्शनानि |- | colspan="2" class="infobox-image" style="text-align: center; border-bottom: 1px solid #aaa; line-height: 1.5em;" |[[File:GenZ_protest_against_government_in_chitwan(3),_8_september_2025.jpg|चित्रपरिसन्धिः=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GenZ_protest_against_government_in_chitwan(3),_8_september_2025.jpg|300x300अणवः]]<div class="infobox-caption" style="padding:0.35em 0.35em 0.25em;line-height:1.25em;">चित्वने प्रदर्शनकारीणः भाद्रपदशुक्लचतुर्थी, विक्रमसंवत् २०८२</div> |- ! scope="row" class="infobox-label" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |'''तिथिः''' | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |भाद्रपदशुक्लचतुर्थी, विक्रमसंवत् २०८२ तः अद्यतनपर्यन्तम् |- ! scope="row" class="infobox-label" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |'''स्थानम्''' | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |<div class="location" style="display:inline;">[[नेपालदेशः]]</div> |- ! scope="row" class="infobox-label" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |'''कारणम्''' | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |<div> * शासनदूषणं च स्वजनपोषणं च * सामाजिकमाध्यमवेदिकासु शासनप्रतिबन्धः </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |लक्ष्याणि | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |<div> * शासनस्य उत्तरदायित्वं च पारदर्शिता च * सामाजिकमाध्यमवेदिकायाः पुनःस्थापनम् * शासनस्य अपसारणम् </div> |- ! scope="row" class="infobox-label" style="white-space:nowrap;padding-right:0.65em;" |प्रकाराः | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |<div> * प्रदर्शनानि * छात्राणां सक्रियता * अन्तर्जालसक्रियता * दङ्गाः * अग्निपातः * विध्वंसकक्रियाः * अपहरणम् </div> |} विक्रमसंवत् २०८२ इत्यस्य भाद्रपद-आश्विन मासयोः समग्र-[[नेपालदेशः|नेपालदेशे]] महत्तमस्तरे प्रदर्शनेऽभवन्, ये प्रायः युवा-पीढ्याः छात्रैः च युवाभिः आयोजिताः आसन्। एतानि प्रदर्शनी सामान्यतया '''युवा-प्रदर्शना''' इति ख्याताः सन्ति। एतानां प्रारम्भः राष्ट्रव्यापि अनेकेषां सामाजिकमाध्यमानां निरोधात् अभवत्, परन्तु तेषां मूले सार्वजनिक-भ्रष्टाचारस्य, शासनाधिकारिणां च स्वकुटुम्बीनां धन-प्रदर्शनेन च जनाः क्लेशिताः आभवन् तथा सार्वजनिकनिधीनां अनियोजनस्य आरोपाः अपि आसन्।<ref>{{Cite web|title=A year of corruption|url=https://www.recordnepal.com/a-year-of-corruption|url-status=live|access-date=7 September 2025|website=The Record|language=en|date=29 January 2021|archive-date=15 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115155719/https://www.recordnepal.com/a-year-of-corruption}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-09-08|title=Nepal Gen Z Protests Live: Kathmandu streets wear deserted look, forces on alert after day-long protests|url=https://www.indiatoday.in/world/story/nepal-gen-z-protest-live-updates-curfew-in-kathmandu-oli-government-in-emergency-huddle-security-forces-use-tear-gas-2783755-2025-09-08|access-date=2025-09-08|website=India Today|language=en}}</ref> अस्य आन्दोलनस्य विस्तारः शासनन्याय्यतायाः पारदर्शितायाश्च राजनीतिकदायित्वस्य विषयेषु सर्वाधिकम् आसीत्।<ref>{{Cite web|title=Gen Z protest in Kathmandu against corruption and ban on social media platforms|url=https://kathmandupost.com/visual-stories/2025/09/08/gen-z-protest-in-kathmandu-against-corruption-and-social-media-ban|access-date=2025-09-09|website=[[The Kathmandu Post]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-09-08|title=Gen Z youths stage protest at Maitighar against corruption, social media ban|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/gen-z-youths-stage-protest-at-maitighar-against-corruption-social-media-ban|access-date=2025-09-09|website=[[The Himalayan Times]]|language=en}}</ref><ref name="apnews1">{{Cite web|last=Gurubacharya|first=Binaj|date=2025-09-04|title=Nepal blocks Facebook, X, YouTube and others for failing to register with the government|url=https://apnews.com/article/nepal-ban-social-media-platform-3b42bbbd07bc9b97acb4df09d42029d5|access-date=2025-09-04|website=[[AP News]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-09-08|title=At least 10 people killed during protests against Nepal's social media ban|url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/08/nepal-bans-26-social-media-sites-including-x-whatsapp-and-youtube|access-date=2025-09-08|work=[[The Guardian]]|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> प्रदर्शनेषु उग्रतः परिवर्तनानि अभवत् प्रशासनिकमुख्यानाम् प्रति हिंसा प्रशासनिक-राज्य-भवनानां अपहारश्च सर्वत्र अभवत्। भाद्रपद-कृष्ण द्वितीय्या, विक्रमसंवत् २०८२ तमे दिने प्रधानमन्त्री के॰ पी॰ शर्मा ओली तस्य कतिपयान् मन्त्रिणः सह त्यागपत्रं दत्त्वा देशात् पलायितः, प्रदर्शनेभ्यः प्रत्युत्तररूपेण। == पृष्ठभूमिः == भाद्रपद-शुक्ल-द्वादश्यां विक्रमसंवत् २०८२ तमे दिने नेपाल-राज्येन षड्विंशति-सामाजिकमाध्यमानि निरुद्धानि अभवन् यथा फेसबुक्, एक्स्, यूट्यूब्, लिङ्क्डिन्, रेडिट्, सिग्नल्, स्नैपचैट् च। एषां प्रतिबन्धः सञ्चारविभागस्य नूतन-नियमावलीमध्ये अभिलेखनं न कृतवन्तः इति कारणेन प्रवृत्तः। एषः प्रतिबन्धः पञ्जीकरण-आवश्यकतायाः अंशरूपेण नव-साङ्गणकसेवाप्रदातृ-करस्य च प्रवर्तनाय, तथा विदेशीय-सङ्गणकसेवाप्रदातृणाम् उपरि कठोर-कर-नियमप्रवर्तनाय च, राज्यकोषवृद्धये उद्घाटितः।<ref name="apnews12">{{Cite web|last=Gurubacharya|first=Binaj|date=2025-09-04|title=Nepal blocks Facebook, X, YouTube and others for failing to register with the government|url=https://apnews.com/article/nepal-ban-social-media-platform-3b42bbbd07bc9b97acb4df09d42029d5|access-date=2025-09-04|website=[[AP News]]|language=en}}</ref> किन्तु समीक्षकाः वदन्ति यत् एषः प्रतिबन्धः सामाजिकमाध्यमेषु जातस्य अभिव्यक्तिस्वातन्त्र्यस्य दमनाय प्रेरितः। नेतृणां पुत्रपौत्रेषु अतीवस्नेहभावः, स्वपरिवारस्य अनुचितलाभः च, 'नेपो-किड्' इत्याख्यायां प्रवृत्तौ सञ्चारितः। एषा प्रवृत्तिः जनानां रोषं जनयामास। प्रदर्शनपूर्वं सामान्य-नेपालजनानां वार्षिकं औसत-आयः प्रायः १४०० अमेरिकडॉलरमितः आसीत्। यदा तु शासनपरिवारस्य सदस्याः स्वधनसमृद्धिं सामाजिकमाध्यमेषु प्रकाशयन्ति स्म, तदा 'नेपो-किड्' प्रवृत्तिः विशेषतया युवा-पीढ्याः मध्ये तीव्रं क्रोधं उत्पादयामास। नेपालदेशस्य माध्यमिक-आयु-क्रमे मध्यमवयः २५ वर्षः अस्ति, अतः जनसंख्यायाः प्रमुखः भागः युवा-समाजे अन्तर्भवति, यः सामाजिकमाध्यमानाम् अधिकतमं उपयोगं करोति। एतदेव कारणात् देशः, यत्र बहवः जनाः ग्राम्ये कठोरजीवनपरिस्थितिषु वसन्ति, तथा बहिर्गमनकृत्येन प्रवासेन जीविकां प्राप्नुवन्ति, दक्षिण-आस्यायाः मध्ये सामाजिकमाध्यम-प्रयोगे अत्युच्चं स्थानं धारयति प्रायः द्वयोः जनयोः मध्ये एकस्य सामाजिकमाध्यम-लेखः अस्ति। बहवः जनाः जालकार्यविभागेषु कर्म कुर्वन्ति।<ref name="AlJa">{{cite web|last1=Kharel|first1=Samik|title='Topple this government': Nepal's Gen Z protesters demand mass resignations|url=https://www.aljazeera.com/features/2025/9/9/we-want-mass-resignations-nepals-gen-z-anger-explodes-after-19-killed|access-date=9 September 2025|website=[[Al Jazeera Media Network]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=Latif|first=Aamir|date=2025-09-08|title=Army called in to quell violent protests in Nepal after clashes over social media ban leave 19 dead|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/army-called-in-to-quell-violent-protests-in-nepal-after-clashes-over-social-media-ban-leave-19-dead/3681127|access-date=2025-09-08|website=[[Anadolu Agency]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bose|first=Saikat Kumar|date=2025-09-09|title=Why Nepal Banned Social Media, And Why That's Not Only Trigger For Protests|url=https://www.ndtv.com/world-news/nepal-protests-why-nepal-banned-social-media-and-why-thats-not-only-trigger-for-protests-9236802|access-date=2025-09-08|website=NDTV}}</ref> एषः असन्तोषः आर्थिकसंकटैः प्रेरितः। यतः देशस्य सकलघरेलउत्पन्नस्य त्रिंशत्-त्रयं प्रतिशतं प्रवासजनित-धनप्रेषणे अधिष्ठाति, तथा युवानां विंशतिशतं भागः रोजगाररहितः अस्ति। वित्तसङ्गठनाय यत् प्रयासः कृतः, सः अपि आर्थिककष्टान् जनयामास।<ref name="peoplesdispatch">{{Cite web|last=Chandra|first=Atul|last2=Pokharel|first2=Pramesh|title=Nepal's Gen-Z uprising is about jobs, dignity – and a broken development model|url=https://peoplesdispatch.org/2025/09/09/nepals-gen-z-uprising-is-about-jobs-dignity-and-a-broken-development-model/|website=People's Dispatch|accessdate=10 September 2025}}</ref> == संख्यात्मक समन्वयः == युवा-भागीदारसमूहाः, विशेषतः "हामी नेपाल" नामकं असंगठितम् एनजीओ-समरूपं सङ्गठित-समूहम्, डिस्कोर्ड्-सर्वराणि इन्स्टाग्राम्-च्यानलाः च मध्यस्थ-संगठनरूपेण उपयोजयन्।<ref>{{Cite web|last1=Tiwari|first1=Subham|last2=Sharma|first2=Aakash|date=2025-09-08|title=Who are the organisers of Nepal's massive Gen Z protest?|url=https://www.indiatoday.in/world/story/who-are-the-organisers-of-nepals-massive-gen-z-protest-2783981-2025-09-08|access-date=2025-09-12|website=India Today|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Lamsal|first1=Sangya|last2=Tuladhar|first2=Sudiksha|date=2025-09-11|title=Who, or what, is Hami Nepal?|url=https://nepalitimes.com/here-now/who-or-what-is-hami-nepal|access-date=2025-09-12|website=Nepali Times}}</ref> डिस्कोर्ड्-च्यानल्स् मध्ये योजनात्मकम् संवादः अभवत्, यथा विमानक्षेत्रस्य प्रति निर्देशः, दहनप्रयोगकाणां प्रयोजनस्य आयोजनम् (उदाहरणार्थं मोलोटोव्-पात्राणि), पुलिस्-थानायाः विरुद्धं कर्मन्याययोजनाः, विमानचक्राणां विघटनायास्च असिडिलीन्-ग्यासज्ञानेन चर्चा इत्यादयः। मृतसंख्यायाः वृद्धेः उपरि किञ्चित् सर्वर्-अभियोजकाः अनिश्चितकालीन विद्यालय-विश्रान्ति-आह्वानं कृतवन्तः यावत् मृत्यूनाम् उत्तरदायित्वे शासनस्य स्पष्टीकरणं न प्राप्तम्।<ref>{{Cite web|last1=Tiwari|first1=Subham|last2=Sharma|first2=Aakash|date=2025-09-09|title=Nepal protests: Gen Z protestors mobilising through Discord app to coordinate actions. Here's what they discussed - BusinessToday|url=https://www.businesstoday.in/india/story/nepal-protests-gen-z-protestors-mobilising-through-discord-app-to-coordinate-actions-heres-what-they-discussed-493190-2025-09-09|access-date=2025-09-12|website=Business Today|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Tiwari|first1=Subham|last2=Sharma|first2=Aakash|date=2025-09-09|title=How Discord became control room for Nepal's Gen Z protests|url=https://www.indiatoday.in/world/story/nepal-protests-discord-revolution-a-success-and-a-failure-2784606-2025-09-09|access-date=2025-09-12|website=India Today|language=en}}</ref> प्रदर्शनस्य तीव्रतेः वृद्धौ शासनकारिणः तथा स्रोताः निर्दिशन्ति यत् कतिपय अन्तर्जाल-मंचेषु उग्र-भाष्यकषायः तथा हिंसात्मककर्मणां आह्वानं उद्भूतम्। डिस्कोर्ड्-समुदाय प्रतिवेदनानि एतेषु संदेशेषु दृश्यन्ते यत्र हिंसां प्रोत्साह्यते शस्त्राणि वाहयितुं प्रदर्शनकर्तृभ्यः निर्देशाः, राजनैकेषु निवासानां प्रति आक्रमण-योजनाः, अवसंरचना-विनाशाय प्रस्तावाः, मृत्यूनन्तरं प्रतिशोध-हिंसाया: उपदेशाः च सम्मिलन्ते।<ref>{{Cite web|last=Kipgen|first=Estelle|date=2025-09-11|title=When Gamers Took the Streets: The Night Discord Decided Nepal's Fate|url=https://www.theweseantimes.ink/article/when-gamers-took-the-streets-the-night|access-date=2025-09-12|website=The Wesean Times|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260109074351/https://www.theweseantimes.ink/article/when-gamers-took-the-streets-the-night|archivedate=2026-01-09|deadurl=yes}}</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist}} gnclzgbcldjovur9i4wkho2wtmia6md 0 90418 501991 495725 2026-11-07T20:29:04Z Rotondus 29609 /* सन्दर्भः */ वर्ग 501991 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity|member_of=[[चिरञ्जीवि]]|image=[[File:Jambavan.jpg|170px|]]|alt=जाम्बवानस्य|caption=चित्रम् — जाम्बवानस्य|affiliation=[[हिन्दुधर्मः]]|texts=[[रामायणम्]], [[भागवतपुराणम्]]|children=[[जाम्बवती]] (पुत्री)|siblings=[[हिमवत्]], [[नारदः]]}} '''जाम्बवान्''' अथवा '''जाम्बवन्तः''' इति नाम्ना प्रसिद्धः, हिन्दुधर्मग्रन्थेषु ऋक्षराजः इति ख्यातः अस्ति।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2012-06-29|title=Jambavan, Jāmbavān: 4 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/jambavan|access-date=2022-10-02|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> स ब्रह्मणः मुखात् उत्पन्नः यदा सृष्टिकर्ता देवः जृम्भायाम् अगात्। स श्रीरामस्य, विष्णोः सप्तमावतारस्य, भार्यां सीतां राक्षसराजात् रावणात् उद्धर्तुं यत्ने साहाय्यं कृतवान्। रामायणे सः हनूमन्तं स्वशक्तिं ज्ञातुं प्रेरयति, यदा सः लङ्काद्वीपं प्रति महाप्लवं कर्तुं उद्यतः। जाम्बवान् समुद्रमन्थनकाले अपि उपस्थितः आसीत्, यदा वामनः महाबलिं त्रैलोक्यं प्राप्तुं एकेनैव प्लवेन एकविंशतिवारं परिभ्रम्य जग्राह। सः हिन्दुधर्मे दिव्यशक्तिमतां मध्ये एकः बलिष्ठतमः इति गण्यते। जाम्बवान् परशुरामेण हनूमता च सह श्रीरामकृष्णयोः जन्मकाले अपि उपस्थितः इति मान्यते। तस्य पुत्री जाम्बवती श्रीकृष्णाय विवाहिता आसीत्। == नामनिर्देशः == जाम्बवान् इत्यस्य अन्यानि नामानि— * जाम्बवन्तन् * जाम्बवन्तः ([[असमीयाभाषा|असमिया]]) * जाम्बवन्तः ([[कन्नडभाषा|कन्नडः]]) * जाम्वन्तः ([[कन्नडभाषा|कन्नडः]]) * जाम्बुबान् ([[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]]) * चम्पुः (ख्मेर्) * जेम्बवान् (जावानी) * जाम्बुवानः (मलय्) * जाम्बबान् ([[ओडियाभाषा|ओडिया]]) * जाम्बुवान् ([[मराठीभाषा|मराठी]]) * जाम्बवन्तः ([[मलयाळम्]]) * जाम्बवन्तुडु ([[तेलुगु]]) * कीरातुवन् ([[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबी]]) * जबमान् (बर्मी) * साम्बुवन् ([[तमिळ्भाषा|तमिळ्]]) * चम्पूपान् ([[थाईभाषा|थाई]]) == आख्यानानि == === जन्म === प्रारम्भे, यदा ब्रह्मा विष्णोः नाभिकमलोपविष्टः ध्यानं कुर्वन् आसीत्, तदा सः जृम्भायाम् अगात्। तस्मात् एकः ऋक्षः उत्पन्नः, यः पश्चात् जाम्बवान् अभवत्। जाम्बुद्वीपे जातः इति वा जृम्भायाम् जातः इति कारणेन सः जाम्बवान् इति नाम प्राप्तवान् इति कथ्यते। मधु-कैटभयोः युद्धे विष्णुना सह सः उपस्थितः आसीत्। रामायणकाले सः षड् मन्वन्तरपर्यन्तं जीवन् आसीत्।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2019-01-28|title=Story of Jāmbavān|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc241637.html|access-date=2022-10-02|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> === रामायणम् === रामायणे जाम्बवान् श्रीरामाय सीतायाः अन्वेषणे रावणेन युद्धे च साहाय्यं कृतवान्। सः हनूमन्तं स्वशक्तिं ज्ञातुं प्रेरयति, यः समुद्रं लङ्कां प्रति प्लवते। पश्चात् सः वानरसेनया सह लङ्कायां राक्षसैः सह युद्धे सम्मिलितः। सः युद्धे प्रत्यक्षं न प्रविष्टः, किन्तु रणनीतिज्ञः वैद्यः च आसीत्। रावणस्य पुत्रं इन्द्रजितं तस्यैव त्रिशूलेन व्रणितवान्, यः त्रिशूलं जाम्बवतः प्रति प्रक्षिप्य रामलक्ष्मणौ नागपाशेन बद्धवान्। जाम्बवान् रावणं वक्षसि प्रहारं कृत्वा मूर्चितं कृतवान्, यः स्ववाहकं सह पलायितः। रावणस्य सेनापतीन् अपि महावृक्षैः पीडयित्वा हतवान्। === महाभारतम् === महाभारते जाम्बवान् एकं सिंहं हतवान्, यः प्रसैनं हत्वा स्यमन्तकं रत्नं प्राप्तवान्। श्रीकृष्णः प्रसैनहत्याय दोषितः, तेन प्रसैनस्य पथं अन्विष्य सिंहं, ततः ऋक्षं, अन्ते जाम्बवतः गुहां प्राप्तवान्। तत्र द्वाविंशतिदिनानि (विष्णुपुराणे) अथवा सप्तविंशतिः/अष्टाविंशतिः दिनानि (भागवतपुराणे) युद्धं जातम्। पश्चात् जाम्बवान् श्रीकृष्णं ज्ञात्वा आत्मसमर्पणं कृतवान्। स्यमन्तकं रत्नं च जाम्बवतीं पुत्रीं च श्रीकृष्णाय प्रदत्तवान्।<ref name="Mani2">{{Cite book | last = Mani | first = Vettam | url = https://books.google.com/books?id=mvXsDwAAQBAJ&q=Jambavan&pg=PP5 | title = Puranic Encyclopedia: A Comprehensive Work with Special Reference to the Epic and Puranic Literature | date = 2015-01-01 | publisher = Motilal Banarsidass | isbn = 978-81-208-0597-2 | language = en }}</ref> == मन्दिरम् == जाम्बुवन्तस्य एकः एव मन्दिरः महाराष्ट्रराज्ये जालना जनपदे जमखेड् ग्रामे अस्ति। एषः मन्दिरः ग्रामात् उत्तरदिशि पर्वते गुहायां स्थितः अस्ति।<ref>{{cite web|title=Jambuwant Temple: The only temple of Jambuwant Maharaj in Ramayana|url=https://ascensionsuppliers.com/|date=25 May 2022|accessdate=19 September 2025|archive-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240915210233/https://ascensionsuppliers.com/|deadurl=yes}}</ref> गुजरातराज्ये रणावव् इत्यस्मिन् स्थले अपि "जाम्बुवन्तगुफा" इति प्रसिद्धः मन्दिरः अस्ति, यत्र श्रीकृष्णस्य जाम्बुवन्तेन सह युद्धं जातम्। == अपि पश्यतु == * [[सुग्रीवः]] * [[रामायणम्]] == सन्दर्भः == {{Reflist}} [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि]] rw4jmub1zu4vce7knokvn60u7w5w8qt 0 90714 502034 500409 2026-11-08T00:56:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502034 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | bgcolour = lightgray | name = जुबिन् गर्ग् | image = File:Zubin Garg Live performance (cropped).jpg | caption = सन् २०२५ तमे वर्षे जुबिन् गर्ग् | image_size = 300px | birth_date = {{Birth date|1972|11|18}} | background = solo_singer | birth_name = जुबिन् बोरठाकुर | alias = {{hlist|गोल्डी<ref>{{cite web|last=Goswami|first=Darshana|title=The wonder boy called Goldie|website=Thumbprint NE|date=2025-09-22|url=https://thumbprintmag.in/single_post.php?id=the-wonder-boy-called-goldie|access-date=2025-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250926204826/https://thumbprintmag.in/single_post.php?id=the-wonder-boy-called-goldie|archivedate=2025-09-26|deadurl=yes}}</ref>|अस्मायाः हृदयप्रियः|लुइतकण्ठः|हमिङ् सम्राट्|जुबिन्दा<ref>{{cite news |last1=Baruah |first1=Sukrita |date=19 September 2025 |title=Zubeen da, voice of a generation, who listened to his own conscience|url=https://indianexpress.com/article/india/zubeen-da-voice-of-a-generation-who-listened-to-his-own-conscience-10259892/ |work=The Indian Express |access-date=20 September 2025}}</ref>|सोनती}} | birth_place = तुरा, [[मेघालयः]], भारत: {{flagicon|IND}} | death_date = १९ सेप्टेम्बर् २०२५ | death_place = सिङ्गापुर् जनरल् अस्पतालम्, बुकित् मेराह, मध्य सिङ्गापुरः {{flagicon|Singapore}}<ref>{{cite web|title=Singer Zubeen Garg died in Singapore while swimming, not during scuba diving: report|website=The Hindu|date=2 Oct 2025|url=https://www.thehindu.com/news/national/singer-zubeen-garg-died-in-singapore-while-swimming-not-during-scuba-diving-report/article70117336.ece/|access-date=5 Oct 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Zubeen Garg is No More – Pratidin Time |url=https://www.pratidintime.com/latest-assam-news-breaking-news-assam/zubeen-garg-is-no-more-10479313 | access-date=19 September 2025 |work=Pratidin Time |date=19 September 2025 |language=en}}</ref> | genre = {{hlist|असमीया लोकगीतानि|रॉक् सङ्गीतम्|बिहु गीतानि|चलच्चित्र सङ्गीतम्|असमीया गीतसाहित्यं|भारतीय लोकसङ्गीतम्}} | occupation = {{hlist|गायकः|पाश्र्वगायकः|सङ्गीतनिर्देशकः|सङ्गीतकारः|गीतकारः|सङ्गीतसंयोजकः|चलच्चित्रनटः|निर्देशकः|निर्माता|वादकः|कविः|समाजसेवी}} | instrument = {{hlist|कीबोर्ड्|गिटार्|तबला|मण्डोलिन्|ढोलः|पर्कसन्|आदिः}} | nationality = {{flagicon|IND}} भारतीयः | ethnicity = [[असमीया]] | label = {{hlist|N.K. Productions|Sony Music|Magnasound Records|Universal Music Group|Times Music|T-Series|Zee Music Company|Eros Now|Saregama|SVF|Surinder Films|Eskay Movies|Eko Music|Dhwani Records|Zubeen Garg Music|Apon Records|AC Multimedia|Jollywood Now Music}} | years_active = १९९२ – २०२५ | spouse = गरिमा शैक्या गर्ग् | website = | birth_name = जुबिन् बोरठाकुर | work = [[जुबिन् गर्गस्य गानानां सूची]] }} '''जुबिन् गर्ग्''' ({{Lang-en|Zubeen Garg}}; १८ नवेम्बर् १९७२ – १९ सेप्टेम्बर् २०२५) असमः, भारतः देशस्य प्रसिद्धः गायकः आसीत्। सः एव सङ्गीतनिर्देशकः, गीतकारः, सङ्गीतकारः, चलचित्रनटः, चलचित्रनिर्माता, चलचित्रनिर्देशकः, पटकथालेखकः, वादकः, कविः च समाजसेवी च आसीत्।<ref name="xobdo">{{cite web | url=http://www.xobdo.org/asm/%E0%A6%9C%E0%A7%81%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A8%20%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A7%B0%E0%A7%8D%E0%A6%97 | title=जुबिन् गर्ग् | publisher=xobdo.org | accessdate=19 January 2013 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सः [[असमीया भाषा|असमीया]], [[हिन्दी]], [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्ग्ला]], [[बोडोभाषा|बोरो]], [[कामतापुरीभाषा|राजबंशी]], मिसिङ्, गारो, डिमासा, [[नेपाली]], [[भोजपुरी]], [[ओडिया भाषा|ओडिया]], [[तमिल्]], [[तेलुगु]], [[कन्नड]], [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]], [[संस्कृतम्]], [[उर्दू]] इत्यादि भाषासु चत्वारिंशदधिकासु गीतानि गायति स्म।<ref name="onlinesivasagar" /> सन् १९९२ तमे वर्षे तस्य प्रथमं सङ्गीताल्बम् ‘‘अनामिका’’ प्रकाशितं, तस्मात् सः व्यावसायिकसङ्गीतक्षेत्रे प्रवेशं कृतवान्।<ref name="futuresounds1">{{cite web | url=http://www.futuresounds.in/store/anamika/ | title=About Zubeen's debut album Anamika | publisher=futuresounds.com | accessdate= 4 September 2015}}</ref><ref name="onlinesivasagar">{{cite web | url=http://onlinesivasagar.com/music/zubeen-garg.html | title=About Zubeen Garg | publisher=onlinesivasagar.com | work=Abhijit Borah | accessdate=19 January 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090607014040/http://onlinesivasagar.com/music/zubeen-garg.html | archivedate=7 June 2009 | deadurl=yes }}</ref> बाङ्ग्ला चलचित्रे ‘‘शुधु तुमी’’ इत्यस्मिन् सः २००५ तमे वर्षे ‘‘श्रेष्ठसङ्गीतनिर्देशकः’’ पुरस्कारं प्राप्तवान्। ‘‘या आली’’ गीतस्य कृते सः २००६ तमे वर्षे ‘‘ग्लोबल् इण्डियन् फिल्म् अवार्ड् (GIFA)’’ तथा ‘‘स्टार्डस्ट् अवार्ड्’’ इत्यत्र ‘‘श्रेष्ठः पाश्र्वगायकः (पुरुषः)’’ इति पुरस्कारौ अपि अलभत। ‘‘Echoes of Silence’’ (आङ्ग्ल-खासी चलच्चित्रम्) इत्यस्य कृते सः राष्ट्रियचलच्चित्रपुरस्कारं (रजतकमलं) प्राप्तवान्।<ref name="gomolo">{{cite web | url=http://www.gomolo.com/awards-won-by-zubeen-garg/6236 | title=Awards won by Zubeen Garg | publisher=gomolo.com | accessdate=4 September 2015 | archivedate=8 October 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20151008042606/http://www.gomolo.com/awards-won-by-zubeen-garg/6236 | deadurl=yes }}</ref> आधुनिकासमीयसङ्गीते नवधारां नीतवानिति कारणेन सः २०१४ तमे वर्षे ‘‘रेनेसाँ असम’’ इत्यस्मात् पुरस्कारं लब्धवान्।<ref name="amarasom">{{cite web | title=जुबिन् गर्गाय ‘‘रेनेसाँ असम’’ पुरस्कारः प्रदत्तः | publisher=আমাৰ অসম | date=१३ मार्च २०१५ | accessdate=१४ मार्च २०१५}}</ref> २०२४ तमे वर्षे मेघालयविज्ञानप्रविधिविश्वविद्यालयेन तस्मै मानद् D.Litt उपाधिः प्रदत्ता। २०२५ तमे वर्षे बेल्तला-बोहागोत्सवसमितिना तस्मै आजीवनसाधनायाः सन्मानरूपेण [[भूपेन हाजरिका]] पुरस्कारः प्रदत्तः। जुबिन् गर्ग् बहुवाद्यवादकः अपि आसीत्। सः गिटारम्, कीबोर्ड्, तबलम्, ढोलः, हार्मोनियम्, मण्डोलिन् इत्यादीनि वाद्यानि वादयितुं शक्नोति स्म।<ref>{{cite news|url=http://www.assamspider.com/resources/2469-Profile-Zubin-Garg-Singer-Music-composer.aspx|title=Profile of Zubeen Garg – Singer, Music composer of Assam|work=assamspider.com|access-date=30 April 2017|archive-date=4 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704073945/http://www.assamspider.com/resources/2469-Profile-Zubin-Garg-Singer-Music-composer.aspx|url-status=dead}}</ref> सः असमस्य अतिप्रसिद्धः तथा अधिकं पारिश्रमिकं लभमानः गायकः आसीत्।<ref>{{Cite web|date=16 April 2017|title=Barred from singing in Hindi, Assam singer leaves Bihu stage|url=https://indianexpress.com/article/cities/guwahati/zubeen-garg-noonmati-bihu-sanmilan-stopped-from-singing-hindi-song-assam-top-singer-quits-bihu-stage-with-an-abuse-4614435/|access-date=19 December 2020|website=The Indian Express|language=en}}</ref> त्रिंशदधिकत्रये वर्षेषु तेन चत्वारिंशदधिकासु भाषासु प्रायः अष्टत्रिंशसहस्रं गीतानि रेकॉर्ड् कृतानि।<ref>{{cite news|title=Thousands of fans bid adieu to Zubeen at Guwahati stadium|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/singer-zubeen-gargs-body-arrives-at-guwahati-airport-thousands-gather-to-get-last-glimpse/article70076293.ece|access-date=23 September 2025|work=[[The Hindu]]|date=21 September 2025|language=en-IN}}</ref> सप्टेम्बर् १९, २०२५ तमे दिवसे सः सिङ्गापुरे निधनं गतवान्। == अपि च == {{Commons category|Zubeen Garg}} * {{IMDb name|0958276}} * {{Facebook|ZUBEENsOFFICIAL}} * [[:en:List of songs recorded by Zubeen Garg|List of songs recorded by Zubeen Garg]] == सन्दर्भाः == [[वर्गः:गायकाः]] fkqod1qlmcgg2lv5zcotuhfhkatnryh 0 91372 502063 499950 2026-11-08T03:28:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502063 wikitext text/x-wiki '''मनोज दास''' (२७ फेब्रुवरी १९३४ – २७ एप्रिल २०२१) [[ओडियाभाषा|ओडिआ]]<nowiki/>- [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लभाषा-]] कथा-उपन्यासकारः च आसीत् । बालसाहित्यं, यात्रावृत्तान्तं, काव्यं, निबन्धं इत्यादीनि अपि लिखितवान् ।भारतसर्वकारेण २००१ तमे वर्षे २०२० तमे वर्षे च पद्मश्री -पद्मभूषणेन [[भारतसर्वकारः|पुरस्कृतः]], पञ्चविश्वविद्यालयैः, सरस्वतीसम्मानं, अतिबड़ीजगन्नाथदाससम्मानं च ओडिशासाहित्य-अकादमीतः, साहित्य-अकादमीतः च डॉक्टरेट् उपाधिं प्राप्तवान् फेलोशिप . <ref name=":0">{{Cite web||url=https://odishatv.in/odisha/padma-awards-2020-litterateur-manoj-das-from-odisha-conferred-padma-bhusan-430685|title=ଆର୍କାଇଭ୍ କପି|accessdate=2020-01-26|archivedate=2020-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126123126/https://odishatv.in/odisha/padma-awards-2020-litterateur-manoj-das-from-odisha-conferred-padma-bhusan-430685}}</ref> सः [[ଟାଇମସ ଅଫ ଇଣ୍ଡିଆ|द टाइम्स् आफ् इण्डिया]], [[ହିନ୍ଦୁସ୍ଥାନ ଟାଇମସ|हिन्दुस्तान् टाइम्स्]], [[द हिन्दू|दि हिन्दु]], [[ଷ୍ଟେଟ୍ସମ୍ୟାନ|दि स्टेट्स्मैन्]] इत्यादीनां कतिपयानां दैनिकपत्रिकाणां लेखान् लिखितवान् । <ref>{{Cite web|url=https://www.batoi.com/360/odisha/infopedia/odia-personalities/manoj-das/|title=Manoj Das|website=batoi.com|year=2012|quote=He wrote columns in India’s national dailies like The Times of India, The Hindustan Times, The Hindu and The Statesman.|accessdate=17 July 2012|archive-date=5 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205170331/https://www.batoi.com/360/odisha/infopedia/odia-personalities/manoj-das/|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.orissabarta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6863:manoj-das-is-born-for-litreature&catid=41:articles&Itemid=27|title=Manoj Das is born for literature|first=Gargee|last=Mohapatra|website=orissabarta.com|year=2010|accessdate=17 July 2012|archivedate=24 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524225909/http://www.orissabarta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6863:manoj-das-is-born-for-litreature&catid=41:articles&Itemid=27}}</ref> मनोजदासस्य जन्म बालेश्वररमण्डलस्य शंखारीग्रामे १९३४ तमे वर्षे फेब्रुवरी २७ दिनाङ्के समृद्धपरिवारे अभवत् । सः परिवारस्य पञ्चमः कनिष्ठः पुत्रः । मातुः कादम्बिनीदेव्याः प्रभावेण सः बाल्यकालात् एव रामायणस्य महाभारतस्य च कथाः पठितवान् । पश्चात् सः एतौ ग्रन्थौ "अलौकिकशक्तेः स्रोतः" इति वर्णितवान् । सः बालेश्वर -जिल्ला-विद्यालयात् एव प्राथमिक-शिक्षणं कृतवान् । तस्मिन् समये तस्य अग्रजः मम्नथनाथदासः फकीरमोहनमहाविद्यालये इतिहासस्य प्राध्यापकः आसीत् । ते बालेश्वरस्य फकीरमोहनसेनापतिइत्यस्य निवासस्थाने निवसन्ति स्म । तस्य प्रथमः लघुकथासङ्ग्रहः समुद्रस्य क्षुधा इति बालेश्वर-नगरे अध्ययनं कुर्वन् प्रकाशितः । तस्मिन् समये सः दिगन्तपत्रिकायाः ​​सम्पादनं आरब्धवान् । पश्चात् सः वामपन्थी-आन्दोलने संलग्नः अभवत् । १९५२ तमे वर्षे फकीरमोहनमहाविद्यालये प्रथमवर्षस्य छात्रः सन् सः छात्रसङ्घस्य अध्यक्षः, राज्यस्य छात्रसङ्घस्य उपाध्यक्षः च निर्वाचितः । १९५५ तमे वर्षे पुरी-नगरस्य सामन्तचन्द्रशेखर-महाविद्यालयात् स्नातकपदवीं प्राप्तवान्, कटक-नगरस्य मधुसूदन- विधिशास्त्र-महाविद्यालये विधिशास्त्रस्य अध्ययनं कृतवान् । तावत्पर्यन्तं तस्य लेखनानि विभिन्नेषु आङ्ग्लपत्रिकासु प्रकाशितानि आसन्, यत्र स्वादगल्पः(जीवनस्य स्वादः) इति लघुकथासङ्ग्रहः अपि आसीत् । १९५६ तमे वर्षे इन्डोनेशियादेशे आयोजिते छात्रसम्मेलने उत्कलविश्वविद्यालयस्य विधिमहाविद्यालयस्य छात्रसङ्घस्य अध्यक्षत्वेन भागं गृहीतवान् । रेवेन्शॉ महाविद्यालयात् आङ्ग्लभाषायां स्नातकोत्तराध्ययनं कृत्वा १९५९ तमे वर्षे ख्रीष्टमहाविद्यालये अध्यापनम् अकरोत् ।तस्मिन् वर्षे दिगन्तस्य पुनः प्रकाशनं जातम्, तस्य विवाहः कुजङ्ग -राजजेमा - प्रतिज्ञादेवी इत्यनेन सह अभवत् । १९६१ तमे वर्षे तस्य ग्रन्थः आरण्यकम् प्रकाशितम् । १९६३ तमे वर्षे सः पाण्डिचेरी-नगरस्य श्रीअरबिन्दोविश्वविद्यालये आङ्ग्लसाहित्यस्य प्राध्यापकत्वेन, प्रतिज्ञादेवी-नगरस्य मनोविज्ञानविभागस्य व्याख्यातारूपेण च कार्यं अकोरत्। तस्य अन्तिमः वसन्तपत्रम् १९६५-६६ तमे वर्षे प्रकाशितः । सः १९६३ तमात् वर्षात् [[ଶ୍ରୀ ଅରବିନ୍ଦ ଆଶ୍ରମ|श्रीअरबिन्दोआश्रमे]] स्थितः आसीत् । <ref>{{Cite web|url=https://www.batoi.com/360/odisha/infopedia/odia-personalities/manoj-das/|title=Manoj Das|website=batoi.com|year=2012|quote=He wrote columns in India’s national dailies like The Times of India, The Hindustan Times, The Hindu and The Statesman.|accessdate=17 July 2012|archive-date=5 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205170331/https://www.batoi.com/360/odisha/infopedia/odia-personalities/manoj-das/|deadurl=yes}}</ref> तत्रत्ये श्रीअरबिन्दो अन्तर्राष्ट्रीयशिक्षाकेन्द्रे [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लभाषायाः]] प्राध्यापकरूपेण अध्यापितवान् । <ref>{{Cite web|url=http://www.orissabarta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6863:manoj-das-is-born-for-litreature&catid=41:articles&Itemid=27|title=Manoj Das is born for literature|first=Gargee|last=Mohapatra|website=orissabarta.com|year=2010|accessdate=17 July 2012|archivedate=24 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524225909/http://www.orissabarta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6863:manoj-das-is-born-for-litreature&catid=41:articles&Itemid=27}}</ref> मनोजदासः स्वस्य अद्वितीयलेखनशैल्या ओडिआसाहित्यस्य [[ବିଷ୍ଣୁ ଶର୍ମା|विष्णुशर्मा इति]] उच्यते। अतः भारतस्य श्रेष्ठेषु उपन्यासकारेषु अन्यतमः इति मन्यते । २०२१ तमस्य वर्षस्य एप्रिल-मासस्य २७ दिनाङ्के पाण्डिचेरी-नगरे तस्य मृत्युः अभवत् <ref>{{Cite web|url=https://www.batoi.com/360/odisha/infopedia/odia-personalities/manoj-das/|title=Manoj Das|website=batoi.com|year=2012|quote=He wrote columns in India’s national dailies like The Times of India, The Hindustan Times, The Hindu and The Statesman.|accessdate=17 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205170331/https://www.batoi.com/360/odisha/infopedia/odia-personalities/manoj-das/|archivedate=5 December 2021|deadurl=yes}}</ref> == सम्मान एवं पुरस्कार == [[वर्गः:पद्मश्रीपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:पद्मभूषणपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:२०२१ मरणम्]] [[वर्गः:१९३४ जननम्]] irsu8vwj9pcqdtg23m0ymnsn5h87kph 0 91637 501995 499053 2026-11-07T22:10:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 501995 wikitext text/x-wiki '''अजयमेरुकोटम्''' (नेपाली:अजयमेरुकोट) १३ शताब्द्यां मल्लराजैः स्थापितानां डोटीराज्यस्य राजधानीषु अन्यतमम् आसीत् । अस्य प्रासादस्य भग्नावशेषः दडेल्धुरामण्डलस्य अजयमेरुग्राम्यनगरपालिकायां स्थितः अस्ति यत् नेपालदेशस्य दडेल्धुरातः प्रायः ३.३ कि.मी दूरे अस्ति । <ref>{{Citation|last=Awasthi|first=Hem Raj|title=MAJOR TOURIST DISTINATION OF DADELDHURA DISTRICT|date=2019}}</ref><ref>{{Citation|last=Paneru|first=Chandra Prakash|title=Tourism Potenttiality In Dadeldhura District of Nepal Specially Reference with Ajaymerukot|date=2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=मल्ल कालको इतिहास बोकेको अजयमेरुकोट संकटमा (भिडियो सहित)|work=Kotihom Khabar|accessdate=2021-01-28|date=2019-02-02|url=https://www.kotihomkhabar.com/2019/02/02/1216/|archive-date=2021-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206233824/https://www.kotihomkhabar.com/2019/02/02/1216/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ajaymerukot, Nepal - Facts and information on Ajaymerukot - Nepal.Places-in-the-world.com|accessdate=2021-01-28|url=http://nepal.places-in-the-world.com/7936348-place-ajaymerukot.html}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Interesting experiences that await you in far-western Nepal|work=OnlineKhabar English News|date=24 October 2020|accessdate=2021-01-28|url=https://english.onlinekhabar.com/interesting-experiences-that-await-you-in-far-western-nepal.html}}</ref> [[सञ्चिका:Dadeldhura_Ajayameharu_kot_Baithak.jpg|लघुचित्रम्|सभास्थानम्]] [[सञ्चिका:Ajayamerukot._Dadeldhura_Pal.jpg|लघुचित्रम्|प्रासादस्य भग्नावशेषाः]] == इतिहास == १३ शतके कात्युरीवंशराजकुमारेण डोटेलिराजा निरञ्जनमल्लेन अस्य स्थापना कृता ।अस्य प्रासादस्य भग्नावशेषेषु १४१९ ईपू (१३६२-१३६३) यावत् राजा निरयपालदेवस्य ताम्रलेखः प्राप्तः अस्ति ।<ref name="seto01">{{Cite web|title=अजयमेरुकोट जहाँ प्राचीन कलाको उत्कृष्ट नमूना देख्न पाइन्छ|work=Setopati|accessdate=2021-01-28|url=https://www.setopati.com/ghumphir/ghumphir-experience/227307/}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Excavation works begin in Dadeldhura's Ajaymerukot|url=https://risingnepaldaily.com/news/57537}}</ref> == प्रसादस्य भग्नावशेष == प्रासादस्य भग्नावशेषः सप्तमहलः मुख्यः प्रासादः अस्ति । प्रासादात् स्नानगृहं प्रति पक्की सोपानं गच्छति । प्रासादस्य मुखस्य शिलालेखाः भारतस्य जादकलाकारैः उत्कीर्णाः इति विश्वासः अस्ति । प्रासादस्य अधोभागे सभाभवनं स्थितम् अस्ति । दीर्घकालं यावत् भग्नावशेषाः उपेक्षिताः आसन् । बिक्रम सम्बत् २०७४ तमे वर्षे सर्वकारेण योजनां कृत्वा संरक्षणप्रयासः आरब्धः तथापि स्थानीयैः क्षेत्रस्य अतिक्रमणेन प्रयासः प्रभावितः अस्ति ।<ref>{{Cite web|title=Excavation works begin in Dadeldhura's Ajaymerukot|url=https://risingnepaldaily.com/news/57537}}</ref><ref>{{Cite web|title=अतिक्रमणको चपेटामा अजयमेरुकोट – Saurahaonline.com|accessdate=2021-01-28|url=https://saurahaonline.com/2018/12/87538/|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201140536/https://saurahaonline.com/2018/12/87538/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|title=अतिक्रमणको चपेटामा अजयमेरुकोट – Saurahaonline.com|accessdate=2021-01-28|url=https://saurahaonline.com/2018/12/87538/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201140536/https://saurahaonline.com/2018/12/87538/|archivedate=2021-02-01|deadurl=yes}}</ref> == टिप्पणी == [[वर्गः:ऐतिहासिकस्थानानि]] [[वर्गः:ऐतिहासिकराज्ञ्यः]] [[वर्गः:ऐतिहासिकराजाः]] <references /> == बाह्यसम्पर्काः == == * https://gorkhapatraonline.com/news/56272 == cauuufylmhr3rly7hlvd4ayqh6vygtu 0 92512 502068 501919 2026-11-08T03:36:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502068 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी --> | name = माइजोगमाई ग्रामपालिका | other_name = | native_name = माइजोगमाई गाउँपालिका | nickname = | settlement_type = [[ग्रामपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देशः]] | subdivision_name = {{Flag|Nepal}} | subdivision_type1 = प्रदेश | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः|कोशी]] | subdivision_type2 = [[मण्डलम्|मण्डलम्]] | subdivision_name2 = [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-illam/maijogmai?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक|archive-date=2026-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260306084905/https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-illam/maijogmai?lng=nep|deadurl=yes}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = कुशबहादुर थेबे <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = प्रविना राई <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फाल्गुण २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 172.41<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 19131 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|26.95|88.04|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०२७ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[नयाँबजार]] गाविस कार्यालय | website = [http://www.maijogmaimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} [[इलाममण्डलम्|इलामस्य]] षट् ग्रामपालिकासु '''माईजोगमाई ग्रामपालिका''' अन्यतमः अस्ति | वि.सं. २०७३ तमे वर्षे फाल्गुण मासस्य २७ दिनाङ्के यदा ग्रामपालिकायाः घोषणा अभवत् तदा पूर्वस्य नयाँबजार, जोगमाई (१-७), नामसालिङ्ग, सोयाङ्ग, प्याङ्ग ग्रामविकास समितयः तस्मिन् विलीनाः अभवन् । == जनसङ्ख्या == राष्ट्रिय-जनगणना-२०७८ अनुसारं, माइजोगमाई-ग्रामस्य कुलजनसङ्ख्या १९,१३१ सन्ति। अत्र ४,९४२ गृहाणि सन्ति<ref name="जनगणना २०७८"/>। {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ माइजोगमाई ग्रामपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! वडा संख्या !! समाविष्ट प्राक् ग्रामविकास समितयः !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[नयाँबजार]] (१–४, ६–९) || ४,०६६ || ३७.९५ || १०७.१४ |- | २ || [[जोगमाई]] (१–७) || २,६०२ || २२.६८ || ११४.७३ |- | ३ || [[नाम्सालिङ]] (१–४) र [[नयाँबजार]] (५) || २,६३४ || ३४.१४ || ७७.१५ |- | ४ || [[नाम्सालिङ]] (५–९) || २,७४५ || ५५.३९ || ४९.५६ |- | ५ || [[सोयाङ]] || ४,६३० || १२.७२ || ३६३.९९ |- | ६ || [[प्याङ]] || २,४५४ || २५.८८ || ९४.८२ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१९,१३१''' || '''१८८.७६''' || १०१.३५ |} {{इलाम मण्डलस्य स्थानियस्तराः}} == सन्दर्भाः == == बाह्य सूत्राणि == * मण्डल-समन्वय-समितेः कार्यालयः, इलाम, नेपाल-अभिलेखनम् 2017-10-11 वेब्याक्-मशीन् [[वर्गः:इलाममण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] 9vz2nuivbnjyo91xowdhm9vyu9fvluu 0 92560 502050 500972 2026-11-08T02:16:17Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502050 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | type = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | name = | native_name = | nickname = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | motto = | image_skyline =Chauarjahari.jpg | image_alt = | image_caption = [[चौरजहारी नगरपालिका|चौरजहारी]] | image_map = West Rukum Karnali locator.png | map_alt = | map_caption = कर्णाली प्रदेशे पश्चिम रुकुम मण्डलस्य अवस्थिति (पीत वर्णं) | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | coordinates = {{coord|28.63|82.49|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|देश]] | subdivision_name = {{NPL}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] | parts_type = [[नेपालमा स्थानीय सरकार|स्थानीय तहहरू]] | parts_style = coll | p1 = [[नेपालका सहरहरूको सूची|'''नगरपालिका''']] | p2 = [[मुसिकोट नगरपालिका, पश्चिम रुकुम|मुसिकोट]] | p3 = [[चौरजहारी नगरपालिका|चौरजहारी]] | p4 = [[आठबिसकोट नगरपालिका|आठबिसकोट]] | p17 = [[नेपालका गाउँपालिकाहरूको सूची|'''गाउँपालिका''']] | p18 = [[बाँफिकोट गाउँपालिका|बाँफिकोट]] | p19 = [[त्रिवेणी गाउँपालिका, पश्चिम रुकुम|त्रिवेणी]] | p20 = [[सानीभेरी गाउँपालिका|सानीभेरी]] | established_title = स्थापना | established_date =वि.सं २०७४<ref>{{cite web|title=नेपालमा अब ७७ जिल्ला !|url=https://baahrakhari.com/detail/35201|date=शुक्रबार, भदौ ९, २०७४|accessdate=२६ असोज २०८२|work=बाह्रखरी|publisher=|language=नेपाली|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260928180735/https://baahrakhari.com/detail/35201|archivedate=2026-09-28|deadurl=yes}}</ref> | seat_type = सदरमुकाम | seat = [[खलङ्गा, पश्चिम रुकुम|खलङ्गा]] <small> ([[मुसिकोट नगरपालिका, पश्चिम रुकुम|मुसिकोट नगरपालिका]]) | leader_title = प्रमुख | leader_name = | leader_party = | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = | leader_title2 = [[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|निर्वाचन क्षेत्रहरू]] | leader_name2 = १ सिट [[पश्चिम रुकुम १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पश्चिम रुकुम १]] | leader_title3 = [[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|प्रदेश सभा निर्वाचन क्षेत्रहरू]] | leader_name3 = २ सिट [[पश्चिम रुकुम १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पश्चिम रुकुम १(क)]] र<br/>[[पश्चिम रुकुम १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पश्चिम रुकुम १(ख)]] | government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://daorukumwest.moha.gov.np/|title=जिल्ला प्रशासन कार्यालय, पश्चिम रुकुम}}</ref> | government_type = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]] | governing_body = [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिसस]], पश्चिम रुकुम | area_footnotes = | area_total_km2 = 1,213.49 | area_note = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_footnotes = <ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=66|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 166740 | population_as_of = [[राष्ट्रिय जनगणना २०७८|वि.सं २०७८]] | population_density_km2 = auto | population_note = | population_rank = | population_blank1_title = घरधुरी | population_blank1 =37303 | demographics_type1 = [[जनसाङ्ख्यिकी]] | demographics1_title1 = जातीय समूहहरू | demographics1_info1 = [[क्षेत्री]], [[कामी जाति|कामी]], [[मगर जाति|मगर]] | demographics1_title2 = महिला ♀ | demographics1_info2 = ५१.४% | demographics1_title3 = पुरुष ♂ ९४.६८/१०० महिला | demographics1_info3 = | demographics_type2 = [[मानव विकास सूचकाङ्क]] | demographics2_title1 = प्रतिव्यक्ति आय | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = गरिबी दर | demographics2_info2 = | demographics2_title3 = [[साक्षरता दर]] | demographics2_info3 = ७५.७४% | demographics2_title4 = | demographics2_info4 = | blank_name_sec1 = [[नेपालमा बोलिने भाषाहरू|आधिकारिक भाषा]](हरू) | blank_info_sec1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | timezone1 = [[नेपाली समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | area_code_type = [[नेपालमा टेलिफोन कोड|टेलिफोन कोड]] | area_code = ०८८ | website = [https://daorukumwest.moha.gov.np/ जिप्रका, पश्चिम रुकुम] [https://dccrukumwest.gov.np/ जिसस, पश्चिम रुकुम] | footnotes = }} '''पश्चिमरुकुममण्डलम्''' [[नेपालम्|नेपालदेशस्य]] [[कर्णाली प्रदेशः|कर्णालीप्रदेशे]] स्थितं पर्वतीयमण्डलम् अस्ति ।<ref name="erukum">{{cite web |url= http://103.69.124.141/ |title=स्थानीय तहहरुको विवरण |language=नेपाली |website=www.mofald.gov.np |publisher=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|access-date=8 April 2018}}</ref> यो जिल्ला प्रदेशका १० जिल्लाहरू मध्ये एक हो।<ref>{{Cite web|title=कान्छो जिल्लाको तोतेबोलीः किन टुक्रियो पूर्वी रुकुम ?|url=https://www.onlinekhabar.com/2018/12/725383|access-date=2020-10-22|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}</ref> एतस्य मण्डलस्य मुख्यालय[[खलङ्गा, पश्चिम रुकुम|खलङ्गा]] वर्तते। सम्वत् २०७४ तमे वर्षे प्रशासनिक विभाजनस्य पुनर्संरचना अनन्तरम् पश्चिम रुकुम व [[रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] द्वे मण्डलयो विभक्तम्। पश्चिमरुकुममण्डलस्य कुलक्षेत्रं १,२१३.४९ वर्गकिलोमीटर् (४६८.५३ वर्गमील) अस्ति, अस्य मण्डलस्य कुलजनसंख्या [[नेपालस्य द्वादशराष्ट्रीयजनगणना, २०७८|२०७८ जनगणना]] इत्यस्य अनुसारं १६६,७४० आसीत्<ref name="जनगणना २०७८"/>। पश्चिमरुकुम् पश्चिमपहाडीप्रदेशे स्थितं पर्वतीयमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले बहवः उपत्यकाः सन्ति । अस्य सीमां पञ्चमण्डलानि सन्ति । [[लुम्बिनी प्रान्त]] पूर्वदिशि [[पूर्वरुकुममण्डल|पूर्वरुकुम]] तथा [[रोल्पामण्डल|रोल्पा]], दक्षिणदिशि [[साल्यान्मण्डल|साल्यान्]], पश्चिमदिशि [[जाजरकोटमण्डल|जाजरकोट]], उत्तरदिशि [[डोल्पामण्डल|डोल्पा]] च सन्ति । ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== [[वर्गः:कर्णालीप्रदेशस्य मण्डलानि]] 5zj93qrizw05nahtqh63d4kopiky76w 0 92575 502044 501884 2026-11-08T02:03:34Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502044 wikitext text/x-wiki {{Location map+ | Nepal |float = right |width = 400 |caption = {{center|नेपालस्य ''महानगरपालिकाः'' ''उपमहानगरपालिकाः'' च}}<br/>काष्ठमण्डप उपत्यकास्थिताः नगराणिः [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] एवं [[काष्ठमण्डपनगरम्]] <br> रक्तविन्दू:महानगरपालिका दर्शायति <br> हरितविन्दू:उपमहानगरपालिका दर्शायति |places = {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डपनगरम्]]</small> |position=top |background=yellow |mark=City locator 11.svg |marksize=15 |lat_deg= 27 | lat_min= 41 |lon_deg= 85 | lon_min= 21 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]</small> |position=top |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 12 |lon_deg= 83 | lon_min= 59 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]</small> |position=bottom |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 40 |lon_deg= 84 | lon_min= 35 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]</small> |position=right |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 40 |lon_deg= 85 | lon_min= 20 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]]</small> |position=right |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 0 |lon_deg= 84 | lon_min= 52 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]</small> |position=left |background= |mark=Red pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 29 |lon_deg= 87 | lon_min= 17 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 02 |lon_deg= 82 | lon_min= 29 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 42 |lon_deg= 80 | lon_min= 34 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 39 |lon_deg= 87 | lon_min= 16 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 42 |lon_deg= 85 | lon_min= 55 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 42 |lon_deg= 83 | lon_min= 27 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 25 |lon_deg= 85 | lon_min= 02 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुल्सीपुर]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 15 |lon_deg= 82 | lon_min= 32 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]</small> |position=top |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 26 | lat_min= 49 |lon_deg= 87 | lon_min= 17 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]]</small> |position=left |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 28 | lat_min= 3 |lon_deg= 81 | lon_min= 37 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]]</small> |position=left |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 2 |lon_deg= 85 | lon_min= 0 }} {{Location map~ | Nepal |label=<small>[[जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिका|जीतपुरसिमरा]]</small> |position=right |background= |mark=Green pog.svg |marksize=8 |lat_deg= 27 | lat_min= 9 |lon_deg= 84 | lon_min= 58 }} }} [[नगराणि]] नेपालदेशस्य नगराणि च नगरपालिकानां अन्तर्गतं समाविष्टानि सन्ति । नेपालदेशस्य नगरपालिका कस्यचित् मण्डलस्य उप-एककम् अस्ति । [[नेपालसर्वकारेण]] नगरपालिका भवितुं न्यूनतममापदण्डाः निर्धारिताः सन्ति । एतेषु मापदण्डेषु कतिपया जनसंख्या, आधारभूतसंरचना, राजस्वं च अन्तर्भवति । सम्प्रति नेपाले २९३ नगरपालिकाः सन्ति, येषु ६ [[महानगरनगराणि]], ११ [[उपमहानगरनगराणि]] २७६ च [[नगरनगराणि]] सन्ति । तदतिरिक्तं ४६० [[ग्रामीणनगराणि]] सन्ति, ये मिलित्वा नेपाले कुलम् ७५३ [[नेपालस्य स्थानीयस्तराः|स्थानीयस्तराः]] सन्ति<ref>{{cite web|url=https://opendatanepal.com/dataset/total-number-of-local-bodies-and-wards-per-district-of-nepal/resource/8a52101b-4e22-435f-ba55-f2bd688799e5|title=Total number of local bodies and ward|date=4 March 2018|publisher=Open Data Nepal|access-date=11 November 2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205011503/http://opendatanepal.com/dataset/total-number-of-local-bodies-and-wards-per-district-of-nepal/resource/8a52101b-4e22-435f-ba55-f2bd688799e5 |date=5 February 2020 }}</ref>। नेपालको राजधानी र सबैभन्दा ठूलो सहर [[काष्ठमण्डपनगरम्]]<ref>{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/nepal-population/cities/|title=Population of Cities in Nepal (2020)|website=worldpopulationreview.com|access-date=2019-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728020537/http://worldpopulationreview.com/countries/nepal-population/cities/ |date=2019-07-28 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.welcomenepal.com/places-to-see/kathmandu.html|title=Kathmandu|last=Nepal|first=Naturally|website=Naturally Nepal|language=en|access-date=2019-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728020538/https://www.welcomenepal.com/places-to-see/kathmandu.html |date=2019-07-28 }}</ref>। क्षेत्रानुसारं बृहत्तमं महानगरम् अस्ति [[पोखरा महानगरम्|पोखरा]], यस्य क्षेत्रफलं ४६४.२८ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, यदा तु लघुतमं महानगरम् अस्ति [[ललितपुर महानगरम्|ललितपुर]], यस्य क्षेत्रफलं ३६.१२ वर्गकिलोमीटर् अस्ति । तथैव क्षेत्रानुसारं बृहत्तमं उपमहानगरं [[घोराही उपमहानगरनगरम्|घोराही]] अस्ति, यस्य क्षेत्रफलं ५२२.२१ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, जनसंख्यायाः अनुसारं बृहत्तमं उपमहानगरीयं नगरं [[जनकपुरधाम उपमहानगरनगरम्|जनकपुरम्]] अस्ति, यस्य जनसंख्या १,५९,४६८ अस्ति<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-03-13/pokhara-lekhnath-becomes-largest-metropolitan-city.html|title=Pokhara Lekhnath becomes largest metropolitan city|access-date=16 June 2017|language=en}}</ref>। क्षेत्रानुसारं बृहत्तमा नगरपालिका सित्गङ्गा अस्ति, यस्य क्षेत्रफलं ६१०.४३ वर्गकिलोमीटर् अस्ति<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/nepal-mun-admin.php?adm2id=5106|title=Sitganga Municipality in Nepal|access-date=19 March 2018}}</ref>। == वर्गीकरणानुसार नगराणि == नेपालस्य स्थानीयशासनसञ्चालन ऐन, २०७४ तथा च नगरपालिका इति मन्तव्यस्य स्थानीयस्तरस्य न्यूनतमजनसंख्या उल्लिखिताः अन्ये प्रमुखाः मापदण्डाः सन्ति यत् हिमालयस्य मण्डलस्य न्यूनतमजनसंख्या १०,००० भवितुमर्हति, तथा च पर्वतमण्डलेषु, आन्तरिकतरायमण्डलेषु, तराईमण्डलेषु, काठमाण्डौ उपत्यकासु च न्यूनतमजनसंख्या ४०,०००, क्रमशः ५०,०००, ७०,०००, एकलक्षं च । उपमहानगरस्य जनसंख्या द्विलक्षं, महानगरस्य जनसंख्या ५ लक्षं च भवेत् <ref>{{Cite web |title=स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४|url=https://mofaga.gov.np/news-notice/1697 |access-date=13 Jan 2024 |website=सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref> । वर्गीकरण: [[संघीयकार्याणां सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपालः)]] आधारभूतसंरचनायाः सामाजिकविकासस्य च आधारेण स्थानीयस्तरस्य चतुर्णां वर्गेषु वर्गीकरणं कृतवान् अस्ति<ref>{{Cite web|date=2019-12-23|title=दुर्गम र सुगमको आधारमा स्थानीय तहको विभाजन : हेर्नुहोस् तपाईंको स्थानीय तह कुन वर्ग छ ?|url=https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/|access-date=2020-12-21|website=सजिलो सञ्जाल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001212003/https://www.sajilosanjal.com/local-level-classification/ |date=2020-10-01 }}</ref>। {| class="wikitable" ! colspan="2" |वर्गीकरण !प्रकार !सङ्ख्या |- | bgcolor="MistyRose" | |वर्ग 'क' |अति दुर्गम |१८ |- | bgcolor="Moccasin" | |वर्ग 'ख' |दुर्गम |४३ |- | bgcolor="PaleTurquoise" | |वर्ग 'ग' |मध्यम |१३३ |- | |वर्ग 'घ' |सुगम |९९ |} '''गाढा'''मा सूचीकृत सहरहरू नेपालका आ-आफ्ना प्रदेशका राजधानीहरू हुन् भने '''गाढा''' र ''छड्के'' देशको राजधानी हो। [[File:Nepal Urban Municipality.svg|center|thumb|750x750px|{{Color box|red}} महानगरपालिका {{Color box|#ff6600}} उपमहानगरपालिका {{Color box|#ffcc00}} नगरपालिका]] === महानगरपालिका === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" |+ !नाम !मण्डलम् !प्रदेश !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !क्षेत्रफल (किमी^२) !जनघनत्व (वर्ग किमी) !# वडा सङ्ख्या !वेबसाइट |- |'''''[[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डपनगरम्]]''''' |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |८,६२,४०० |४९.४५ |१७,००० |३२ |[http://www.kathmandu.gov.np/en] |- |'''[[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा ]]''' |[[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |५,१३,५०४ |४६४.२४ |१,१०० |३३ |[https://web.archive.org/web/20241014122024/https://pokharamun.gov.np/] |- |[[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]] |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |३,६९,२६८ |४३२.९५ |८५० |२९ |[https://web.archive.org/web/20201204081245/https://www.bharatpurmun.gov.np/] |- |[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] |[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |२,९४,०९८ |३६.१२ |८,१०० |२९ |[https://web.archive.org/web/20201226094611/https://lalitpurmun.gov.np/] |- |[[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज]] |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |२,७२,३८२ |१३२.०७<ref name=":1">{{Cite web|url=http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf|title=Population Ward Level 753 Local Unite|website=केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग|access-date=23 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085017/http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf|archive-date=27 January 2018|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127085017/http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |date=27 January 2018 }}</ref> |२,१०० |३२ |[https://birgunjmun.gov.np/] |- |[[विराटनगर|विराटनगर महानगरपालिका]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |२,४३,९२७ |७७.००<ref name=":1" /> |३,२०० |१९ |[http://biratnagarmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125015129/http://biratnagarmun.gov.np/ |date=2017-01-25 }} |- |} {{anchor|Sub-metropolitan cities (उप-महानगरपालिका)}} === उपमहानगरपालिका === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" !नाम !मण्डलम् !प्रदेशः !जनसङ्ख्या ([[नेपालस्य द्वादश राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व (वर्ग किमी) !# वडा सङ्ख्या !वेबसाइट |- |[[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही]] |[[दाङमण्डलम्|दाङ]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |२,००,५३० |५२२.२१ |३८० |१९ |[http://ghorahimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902184840/http://ghorahimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]]''' |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |१,९८,७९२ |२६१.७५ |७६० |१९ |[http://dhangadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902185349/http://dhangadhimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१,९७,२४१ |९३.७८ |२,१०० |२० |[http://itaharimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902225605/http://itaharimun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]]''' |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |१,९४,५५६ |९१.९७ |२,१०० |२५ |[http://www.janakpurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902182547/http://www.janakpurmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१,९४,३३५ |१०१.६१ |१,९०० |१९ |[http://butwalmun.gov.np/?language=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902180505/http://butwalmun.gov.np/?language=en |date=2017-09-02 }} |- |'''[[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]''' |[[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१,९३,५७६ |२६१.५९ |७४० |१९ |[http://hetaudamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902181741/http://hetaudamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुल्सीपुर]] |[[दाङमण्डलम्|दाङ]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१,७९,७५५ |३८४.६३ |४७० |१९ |[http://tulsipurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902182124/http://tulsipurmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१,६६,५३१ |१९२.३२ |८७० |२० |[https://web.archive.org/web/20170902181156/http://www.dharan.gov.np/en] |- |[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]] |[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१,६४,४४४ |८५.९४ |१,९०० |२३ |[http://www.nepalgunjmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902180650/http://www.nepalgunjmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[कलैया उपमहानगरपालिका|कलैया]] |[[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |१,३६,२२२ |१०८.९४ |१,३०० |२७ |[http://kalaiyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902223305/http://kalaiyamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[जीतपुरसिमरा उपमहानगरपालिका|जीतपुरसिमरा]] |[[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |१,२७,३०७ |३१२.१८ |४१० |२४ |[http://www.jeetpursimaramun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907110349/http://jeetpursimaramun.gov.np/en |date=2018-09-07 }} |} {{anchor|Municipality (नगरपालिका)}} === नगरपालिका === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text" !नाम !मण्डलम् !प्रदेशः !जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|२०७८]]) !क्षेत्रफल !# वडा सङ्ख्या !वेबसाइट |- |[[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानिलकण्ठ ]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१७७,५५७ |३४.८ |१३ |[http://www.budhanilkanthamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902225842/http://www.budhanilkanthamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[वीरेन्द्रनगर नगरपालिका|वीरेन्द्रनगर]] |[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]] |१५३,८६३ |२४५.०६ |१६ |[http://birendranagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902224157/http://birendranagarmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१५१,४७९ |५४.९५ |११ |[http://www.tarakeshwormun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830110857/http://www.tarakeshwormun.gov.np/en |date=2017-08-30 }} |- |[[तिलोत्तमा नगरपालिका|तिलोत्तमा]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१४९,४७९ |१२६.१९ |१७ |[http://www.tilottamamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829054037/http://www.tilottamamun.gov.np/en |date=2017-08-29 }} |- |[[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१४९,३६६ |५८.५ |९ |[http://gokarneshwormun.gov.np/en] |- |[[सूर्यविनायक नगरपालिका|सूर्यविनायक]] |[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१४०,०८५ |४२.४५ |१० |[http://www.suryabinayakmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163357/http://www.suryabinayakmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[चन्द्रागिरी नगरपालिका|चन्द्रागिरी]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१३६,८६० |४३.९ |१५ |[http://www.chandragirimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121639/http://www.chandragirimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[टोखा नगरपालिका|टोखा]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१३३,७५५ |१७.११ |११ |[http://www.tokhamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925054313/http://www.tokhamun.gov.np/en |date=2015-09-25 }} |- |[[मेचीनगर नगरपालिका|मेचीनगर]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१३३,०७३ |१९२.८५ |१५ |[https://web.archive.org/web/20201124152235/https://mechinagarmun.gov.np/] |- |[[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१३०,४३३ |२७.३८ |९ |[http://www.kageshworimanoharamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904063328/http://www.kageshworimanoharamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[महालक्ष्मी नगरपालिका, ललितपुर|महालक्ष्मी]] |[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |१२३,११६ |२६.५१ |१० |[http://www.mahalaxmimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904020551/http://www.mahalaxmimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[भीमदत्त नगरपालिका|भीमदत्त]] |[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |१२२,३२० |७८.२४ |१९ |[http://bheemdattamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902234635/http://bheemdattamun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- |[[सुन्दरहरैँचा नगरपालिका|सुन्दरहरैँचा]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१२०,२१३ |११०.१६ |१२ |[http://www.sundardularimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903124809/http://www.sundardularimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[मध्यपुर थिमी नगरपालिका|मध्यपुर थिमी]] |[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |११९,७५६ |११.४७ |९ |[http://madhyapurthimimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121220/http://madhyapurthimimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[बिर्तामोड नगरपालिका|विर्तामोड]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |११६,१९२ |७८.२४ |१० |[http://www.birtamodmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903132044/http://www.birtamodmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |११५,४३७ |२९.८५ |१० |[http://www.nagarjunmun.gov.np/en] |- |[[दमक नगरपालिका|दमक]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१०७,२२७ |७०.८६ |१० |[http://damakmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120942/http://damakmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[त्रियुगा नगरपालिका|त्रियुगा]] |[[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |१०२,७२५ |५४७.४३ |१६ |[http://www.triyugamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163757/http://www.triyugamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[लहान नगरपालिका|लहान]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |१०२,०३१ |१६७.१७ |२४ |[http://lahanmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903122224/http://lahanmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[कोहलपुर नगरपालिका|कोहलपुर]] |[[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |१०१,६६७ |१८४.२६ |१५ |[http://www.kohalpurmun.gov.np/en] |- |[[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |९८,७४६ |३०५.६३ |१२ |[http://www.attariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903163404/http://www.attariyamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[गोदावरी नगरपालिका, ललितपुर|गोदावरी]] |[[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |९७,६३३ |९६.११ |१४ |[http://godawarimunlalitpur.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205222356/https://godawarimunlalitpur.gov.np/en |date=2020-12-05 }} |- |[[वाणगङ्गा नगरपालिका|वाणगङ्गा]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |९६,७१४ |२३३.६८ |११ |[http://www.bangangamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115154/http://www.bangangamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[सिराहा नगरपालिका|सिराहा]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |९५,४१० |९४.२ |२२ |[http://Sirahamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903121009/http://sirahamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[बराहक्षेत्र नगरपालिका|बराहक्षेत्र]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |९१,०८७ |२२२.०९ |११ |[http://barahamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201115645/https://barahamun.gov.np/ |date=2020-12-01 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[लम्कीचुहा नगरपालिका|लम्कीचुहा]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |९०,९७१ |२२५ |१० |[http://www.lamkichuhamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180402220827/http://www.lamkichuhamun.gov.np/en |date=2018-04-02 }} |- |[[रत्ननगर नगरपालिका|रत्ननगर]] |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |८९,९०५ |६८.६८ |१६ |[https://www.ratnanagarmun.gov.np/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[टीकापुर नगरपालिका|टीकापुर]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |८९,८३५ |१२१.९२ |९ |[http://tikapurmun.gov.np/en] |- |[[कपिलवस्तु नगरपालिका|कपिलवस्तु]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |८८,८७४ |१३६.९१ |१२ |[http://kapilvastumun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120059/http://kapilvastumun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[चाँगुनारायण नगरपालिका|चाँगुनारायण]] |[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |८८,०८३ |६२.९८ |९ |[http://www.changunarayanmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015950/http://www.changunarayanmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका|लुम्बिनी सांस्कृतिक]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |८७,३८३ |११२.२१ |१३ |[http://www.lumbinisanskritikmun.gov.np] |- |[[कावासोती नगरपालिका|कावासोती]] |[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |८६,८२१ |१०८.३४ |१७ |[http://www.kawasotimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015711/http://www.kawasotimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[घोडाघोडी नगरपालिका|घोडाघोडी]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |८६,०३४ |३५४.४५ |१२ |[http://www.ghodaghodimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903120238/http://www.ghodaghodimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[शिवराज नगरपालिका|शिवराज]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |८४,८१० |२८४.०७ |११ |[http://www.shivarajmun.gov.np/en] |- |[[अर्जुनधारा नगरपालिका|अर्जुनधारा]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |८४,०१८ |१०९.८६ |११ |[http://www.shaniarjunmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902112849/http://www.shaniarjunmun.gov.np/en |date=2017-09-02 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[चन्द्रपुर नगरपालिका|चन्द्रपुर]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |८१,८०७ |२४९.९६ |१० |[http://www.chandrapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903205931/http://www.chandrapurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[बेलबारी नगरपालिका|बेलबारी]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |८१,७७१ |१३२.७९ |११ |[http://www.belbarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210742/http://www.belbarimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] |[[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |८१,५७८ |१४.७६ |१० |[http://kirtipurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903204932/http://kirtipurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बरहथवा नगरपालिका|बरहथवा]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |८१,१२० |१०७.०५ |१८ |[http://barhathwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210718/http://barhathwamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]] |[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |७९,३४९ |१५९.९३ |१८ |[http://www.gaindakotmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112826/http://www.gaindakotmun.gov.np/en |date=2015-09-25 }} |- |[[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] |[[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |७९,१३६ |६.८९ |१० |[http://bhaktapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903122701/http://bhaktapurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[व्यास नगरपालिका|व्यास]] |[[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |७८,९३९ |२४८ |१४ |[http://vyasmun.gov.np/en] |- |[[सैनामैना नगरपालिका|सैनामैना]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७८,३९३ |१६२.१८ |११ |[http://www.sainamainamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012723/http://www.sainamainamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[बर्दघाट नगरपालिका|बर्दघाट]] |[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|नवलपरासी(बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७६,७०३ |१६२.०५ |१६ |[https://web.archive.org/web/20241023061748/https://bardaghatmun.gov.np/] |- |[[बुद्धभूमि नगरपालिका|बुद्धभूमि]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७६,५०७ |३६६.६७ |१० |[http://buddhabhumimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112170357/https://buddhabhumimun.gov.np/ |date=2024-11-12 }} |- |[[इनरुवा नगरपालिका|इनरुवा]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |७४,९१४ |७७.९२ |१० |[http://inaruwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904010808/http://inaruwamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गुलरिया नगरपालिका|गुलरिया]] |[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७४,५०५ |११८.२१ |१२ |[http://gulariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210407/http://gulariyamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|सिद्धार्थनगर]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७४,४३६ |३६.०३ |१३ |[http://siddharthanagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211116/http://siddharthanagarmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बर्दिबास नगरपालिका|बर्दिबास]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |७४,३६१ |३१५.५७ |१४ |[http://www.bardibasmun.gov.np/en] |- |[[शिवसताक्षी नगरपालिका|शिवसताक्षी]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |७४,०७७ |१४५.८७ |११ |[http://www.shivasataximun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211843/http://www.shivasataximun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बारबर्दिया नगरपालिका|बारबर्दिया]] |[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७२,५३३ |२२६.०९ |११ |[http://barbardiyamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226044006/http://barbardiyamun.gov.np/ |date=2019-02-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गौशाला नगरपालिका|गौशाला]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |७२,४८१ |१४४.७३ |१२ |[http://www.gaushalamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211931/http://www.gaushalamun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[देवदह नगरपालिका|देवदह]] |[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७२,४५७ |१३६.९५ |१२ |[http://www.devdahamun.gov.np/en] |- |[[पथरी शनिश्चरे नगरपालिका|पथरी शनिश्चरे]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |७२,४५१ |७९.८१ |१० |[http://www.patharishanishcharemun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903211320/http://www.patharishanishcharemun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[सुनवल नगरपालिका|सुनवल]] |[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७२,०८५ |१३९.१ |१३ |[http://www.sunwalmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904021324/http://www.sunwalmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कृष्णपुर नगरपालिका|कृष्णपुर]] |[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |७१,५०० |२५२.७५ |९ |[http://Krishnapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904020152/http://krishnapurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[कमलामाई नगरपालिका|कमलामाई]] |[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |७१,०१६ |४८२.५७ |१४ |[http://kamalamaimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115950/http://kamalamaimun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- |[[भद्रपुर नगरपालिका|भद्रपुर]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |७०,९१३ |९६.३५ |१० |[http://bhadrapurmun.gov.np/en]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[उर्लाबारी नगरपालिका|उर्लाबारी]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |७०,९०८ |७४.६२ |९ |[http://www.urlabarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411100310/http://www.urlabarimun.gov.np/en |date=2018-04-11 }} |- |[[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]] |[[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |७०,८०३ |५५.६४<ref name=":०">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=http://103.69.124.141 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831065451/http://103.69.124.141/ |archive-date=31 August 2018 |access-date=20 April 2018}}</ref> |१६ |[http://www.rajbirajmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903212331/http://www.rajbirajmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[दुधौली नगरपालिका|दुधौली]] |[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |७०,२०७ |३९०.३९ |१४ |[http://www.dudhaulimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904011120/http://www.dudhaulimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कृष्णनगर नगरपालिका|कृष्णनगर]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |७०,१११ |९६.६६ |१२ |[http://www.krishnanagarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014413/http://www.krishnanagarmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[ईश्वरपुर नगरपालिका|ईश्वरपुर]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |६८,३७७ |१६३.८३ |१५ |[http://www.ishworpurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012529/http://www.ishworpurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[बनेपा नगरपालिका|बनेपा]] |[[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |६७,६९० |५४.५९ |१४ |[http://banepamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015038/http://banepamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[खैरहनी नगरपालिका|खैरहनी]] |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |६७,३८५ |८५.५५ |१३ |[http://www.khairhanimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904021343/http://www.khairhanimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[राप्ती नगरपालिका|राप्ती]] |[[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |६६,६१७ |२१२.३१ |१३ |[http://raptimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904023410/http://raptimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[लालबन्दी नगरपालिका|लालबन्दी]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |६६,४१९ |२३८.५ |१७ |[http://www.laalbandimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925130032/http://www.laalbandimun.gov.np/en |date=2017-09-25 }} |- |[[दुहवी नगरपालिका|दुहवी]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |६६,०७४ |७३.६७ |१२ |[http://www.duhabibhaluwamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014920/http://www.duhabibhaluwamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[महाराजगञ्ज नगरपालिका|महाराजगन्ज]] |[[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |६४,६४५ |११२.२१ |११ |[http://maharajgunjmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190216164014/http://maharajgunjmun.gov.np/ |date=2019-02-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गौरीगङ्गा नगरपालिका|गौरीगङ्गा]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |६४,५५८ |२४४.४४ |११ |[http://gaurigangamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006174217/https://gaurigangamun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- |[[रामग्राम नगरपालिका|रामग्राम]] |[[पश्चिम नवलपरासीमण्डलम्|पश्चिम नवलपरासी]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |६४,०१७ |१२८.३२ |१८ |[http://ramgrammun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गोलबजार नगरपालिका|गोलबजार]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |६३,८८५ |१११.९४ |१३ |[https://www.golbazarmun.gov.np/] |- |[[जलेश्वर नगरपालिका|जलेश्वर]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |६३,८०२ |४४.२६ |१२ |[http://jaleshwarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014419/http://jaleshwarmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[रामधुनी नगरपालिका|रामधुनी]] |[[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |६३,४५२ |९१.६९ |९ |[http://ramdhunimun.gov.np/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241009201345/https://ramdhunimun.gov.np/en |date=2024-10-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बाँसगढी नगरपालिका|बाँसगढी]] |[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |६३,२५२ |२०६.०८ |९ |[http://www.bansgadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904013754/http://www.bansgadhimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सबैला नगरपालिका|सबैला]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ६२,२८२ || ६४.४७ || १३ || [http://www.sabailamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209145137/http://www.sabailamun.gov.np/en |date=2017-12-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पुनर्वास नगरपालिका|पुनर्वास]] |[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |६१,७४८ |१०३.७१ |११ |[http://www.punarbasmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827120015/http://www.punarbasmun.gov.np/en |date=2017-08-27 }} |- |[[रतुवामाई नगरपालिका|रतुवामाई]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |६१,१३९ |१४२.१५ |१० |[http://ratuwamaimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015215305/https://ratuwamaimun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- |[[मध्यविन्दु नगरपालिका|मध्यविन्दु]] |[[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |६१,०९१ |२३३.३५ |१५ |[http://madhyabindumun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014054/http://madhyabindumun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गरुडा नगरपालिका|गरुडा]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |६०,८५७ |४४.४६ |९ |[http://www.garudamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[राजापुर नगरपालिका|राजापुर]] |[[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |६०,८३१ |१२७.०८ |१० |[http://www.rajapurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014356/http://www.rajapurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- |[[गौरादह नगरपालिका|गौरादह]] |[[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |६०,४५१ |१४९.८६ |९ |[http://gauradahamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012725/http://gauradahamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कटारी नगरपालिका|कटारी]] |[[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |५९,५०७ |४२४.८९ |१४ |[http://www.kataarimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014353/http://www.kataarimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[मिर्चैया नगरपालिका|मिर्चैया]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५९,४२५ |९१.९७ |१२ |[http://www.mirchaiyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010013446/http://www.mirchaiyamun.gov.np/en |date=2017-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[महागढीमाई नगरपालिका|महागढीमाई]] |[[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५९,४२४ |५५.३२ |११ |[http://www.mahagadimaimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904023213/http://www.mahagadimaimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[विदुर नगरपालिका|विदुर]] |[[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |५९,२२७ |१३०.०१ |१३ |[http://bidurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904015532/http://bidurmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[लमही नगरपालिका|लमही]] | [[दाङमण्डलम्|दाङ]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ५९,०५० || ३२६.६६|| ९ || [http://www.lamahimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कल्याणपुर नगरपालिका|कल्याणपुर]] | [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५८,८७२ || ७६.८१ || १२ || [http://www.kalyanpurmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[नीलकण्ठ नगरपालिका|नीलकण्ठ]] |[[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]] |५८,८२८ |१९७.७ |१४ |[http://www.nilkanthamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904022954/http://www.nilkanthamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कञ्चनरूप नगरपालिका|कञ्चनरूप]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||५८,४६६|| ११७.३४|| १२ || [http://www.kanchanrupmun.gov.np/en] |- | [[देवचुली नगरपालिका|देवचुली]] | [[पूर्वी नवलपरासीमण्डलम्|पूर्वी नवलपरासी]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ५८,००३ || ११२.७२|| १७ || [http://www.devchulimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171124021632/http://devchulimun.gov.np/en |date=2017-11-24 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेदकोट नगरपालिका|बेदकोट]] | [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ५७,६८० || १५९.९२ ||१० || [http://bedkotmun.gov.np/en] |- |[[रङ्गेली नगरपालिका|रङ्गेली]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |५७,४९४ |१११.७८ |९ |[http://www.rangelimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911165940/http://www.rangelimun.gov.np/en |date=2017-09-11 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बागलुङ नगरपालिका|बागलुङ]] |[[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |५६,१०२ |९८.०१ |१४ |[http://baglungmun.gov.np/]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |[[सुनवर्षि नगरपालिका|सुनवर्षि]] |[[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |५६,०३४ |१०६.४ |९ |[http://sunawarshimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225214225/http://sunawarshimun.gov.np/ |date=2019-02-25 }} |- | [[शुक्लागण्डकी नगरपालिका|शुक्लागण्डकी]] | [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ५५,६२० || १६५ ||१२ || [http://www.shuklagandakimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[भँगाहा नगरपालिका|भँगाहा]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५५,३५४ |७७.२१ |९ |[http://bhagahamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230319173125/http://bhagahamun.gov.np/ |date=2023-03-19 }} |- |[[सिम्रौनगढ नगरपालिका|सिम्रौनगढ]] | [[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५४,८७८ |४२.६५ |११ | [http://www.simraungadhmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922140425/http://www.simraungadhmun.gov.np/en |date=2017-09-22 }} |- |[[सूर्योदय नगरपालिका|सूर्योदय]] |[[इलाममण्डलम्|इलाम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]] |५४,७२७ |२५२.५२ |१४ |[http://www.suryodayamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904014201/http://www.suryodayamun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मलंगवा नगरपालिका|मलङ्गवा]] | [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५४,५५० || ३०.४४ || १२ || [http://malangwamun.gov.np/?language=en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[गोडैता नगरपालिका|गोडैता]] | [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||५४,२७०|| ४८.६२|| १२ ||[http://www.godaitamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241021172307/https://godaitamun.gov.np/ |date=2024-10-21 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[राजपुर नगरपालिका|राजपुर]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५४,०८३ |३१.४१ |९ |[http://www.rajpurmunrautahat.gov.np/]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[गुजरा नगरपालिका|गुजरा]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५४,०३३ |१५०.३३ |९ |[http://www.gujaramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240927212826/https://gujaramun.gov.np/ |date=2024-09-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शुक्लाफाँटा नगरपालिका|शुक्लाफाँटा]] | [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ५३,९६९ || १६२.५७|| १२ || [http://www.shuklaphantamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010100112/https://shuklaphantamun.gov.np/ |date=2024-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बेलौरी नगरपालिका|बेलौरी]] |[[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |५३,९१० |१२३.३७ |१० |[http://www.belaurimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012908/http://www.belaurimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शहीदनगर नगरपालिका|शहीदनगर]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५३,८१२ || ५७.३७|| ९ || [http://www.shahidnagarmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015005422/https://shahidnagarmun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चौदण्डीगढी नगरपालिका|चौदण्डीगढी]] | [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५३,६३१ || २८३.७८|| १० || [http://chaudandigadhimun.gov.np/] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[भजनी नगरपालिका|भजनी]] |[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]] |५३,४९४ |१७६.२५ |९ |[http://www.bhajanitrishaktimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904065235/http://www.bhajanitrishaktimun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[धनगढीमाई नगरपालिका|धनगढीमाई]] | [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५३,३५५ || १५९.५१|| १४ || [http://dhangadhimaimun.gov.np/en] |- | [[कनकाई नगरपालिका|कन्काई]] | [[झापामण्डलम्|झापा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५३,१४८ || ८०.९८|| ९ || [http://www.kankaimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[हनुमाननगर कङ्कालिनी नगरपालिका|हनुमाननगर कङ्कालिनी]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५२,७९६ || ११८.१९ || १४ || [http://www.hanumannagarkankalinimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241009214418/https://hanumannagarkankalinimun.gov.np/ |date=2024-10-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[खडक नगरपालिका|खडक]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५२,७७८ || ९३.७७ || ११ || [http://www.khadakmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गोरखा नगरपालिका|गोरखा]] | [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ५२,४६८ || १३१.८६|| १४ || [http://गोरखाmun.gov.np/en]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[मनरा शिसवा नगरपालिका]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५२,१९१ |४९.७३ |१० |[https://www.manarashiswamun.gov.np]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[कालिका नगरपालिका|कालिका]] | [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ५२,१६४ || १४९.०८|| ११ || [http://www.kalikamunचितवन.gov.np]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[धनुषाधाम नगरपालिका|धनुषाधाम]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५२,०२४ || ९१.६४ || ९ || [http://www.धनुषाdhammun.gov.np/en]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[ईशनाथ नगरपालिका|ईशनाथ]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |५१,८५५ |३५.१८ |९ |[http://www.ishnathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104042328/https://ishnathmun.gov.np/ |date=2024-11-04 }} |- | [[पनौती नगरपालिका|पनौती]] | [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ५१,५०४ || ११८ || १२ || [http://panautimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कोल्हवी नगरपालिका|कोल्हवी]] | [[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ५१,१८२ || १५७.४|| ११ || [http://www.kolhabimun.gov.np/en] |- | [[क्षिरेश्वरनाथ नगरपालिका|क्षिरेश्वरनाथ]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||५१,०७५|| ५०.८५|| १० || [http://www.kshireshwornathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241011033505/https://kshireshwornathmun.gov.np/ |date=2024-10-11 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेलका नगरपालिका|बेलका]] | [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५१,०४३ || ३४४.७३|| ९ || [http://www.belakamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123021627/http://www.belakamun.gov.np/ |date=2018-01-23 }} |- |[[तानसेन नगरपालिका|तानसेन]] |[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]] |५०,७९२ |१०९.८ |१४ |[http://tansenmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904013955/http://tansenmun.gov.np/en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मधुवन नगरपालिका|मधुवन]] | [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ५०,७३९ || १२९.७३ || ९ || [http://www.madhuwanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005040139/https://madhuwanmun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- |[[वालिङ नगरपालिका|वालिङ]] |[[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]] |५०,४८८ |१२८.४ |१४ |[http://walingmun.gov.np/?language=en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904012238/http://walingmun.gov.np/?language=en |date=2017-09-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[इलाम नगरपालिका|इलाम]] | [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ५०,०८५ || १७३.३२ || १० || [http://इलामmun.gov.np/en]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[हरिवन नगरपालिका|हरिवन]] | [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ४९,९८८ || ८६.१२ || ११ || [http://www.harionmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241008053354/https://harionmun.gov.np/ |date=2024-10-08 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[वृन्दावन नगरपालिका|वृन्दावन]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४९,७४२ |९५.४ |९ |[http://www.brindawanmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[बलवा नगरपालिका|बलवा]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४९,४७३ |४४.०७ |११ |[https://web.archive.org/web/२०१८१००२२३१५५३/http://balwamun.gov.np/] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सुरुङ्गा नगरपालिका|सुरुङ्गा]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ४९,४६० || १०७.०४ || ११ || [http://www.surungamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240924130929/https://www.surungamun.gov.np/ |date=2024-09-24 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[ठाकुरबाबा नगरपालिका|ठाकुरबाबा]] | [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४९,४२० || १०४.५७ || ९ || [http://www.thakurbabamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241013104154/https://thakurbabamun.gov.np/ |date=2024-10-13 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[गढीमाई नगरपालिका|गढीमाई]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४९,१३५ |४९.४४ |९ |[http://www.gadhimaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010150748/https://gadhimaimun.gov.np/ |date=2024-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[मिथिला नगरपालिका|मिथिला]] |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४८,६७६ |१८७.९३ |११ |[http://www.mithilamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[फिदिम नगरपालिका|फिदिम]] | [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ४८,४९५ || १९२.५ || १४ || [http://www.phidimmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गुर्भाकोट नगरपालिका|गुर्भाकोट]] | [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ४८,२१६ || २२८.६२|| १४ || [https://www.gurbhakotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241030171503/https://gurbhakotmun.gov.np/ |date=2024-10-30 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भेरीगङ्गा नगरपालिका|भेरीगङ्गा]] | [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ४८,२०३ || २५६.२|| १३ || [http://www.bherigangamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[बलरा नगरपालिका|बलरा]] | [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||४७,९१२||४८.५५ || ११ || [http://www.balramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022164537/https://balramun.gov.np/ |date=2024-10-22 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[डाक्नेश्वरी नगरपालिका|डाक्नेश्वरी]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||४७,७३९|| ६९.११ || १० || [http://www.dakneshworimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107162856/https://dakneshworimun.gov.np/ |date=2024-11-07 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बागमती नगरपालिका|बागमती]] | [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ४७,१०६ || १०१.१८|| १२ || [http://www.bagmatimunसर्लाही.gov.np]{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बोदेबरसाइन नगरपालिका|बोदेबरसाइन]] |[[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४६,०१७ |५८.९३ |१० |[http://www.bodebarsainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241021092846/https://www.bodebarsainmun.gov.np/ |date=2024-10-21 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कटहरिया नगरपालिका|कटहरिया]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४५,८२१ |४०.६९ |९ |[http://www.katahariyamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027061216/https://katahariyamun.gov.np/ |date=2024-10-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[लोहरपट्टी नगरपालिका|लोहरपट्टी]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४५,७७३ |५०.०६ |९ |[http://loharpattimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107115609/https://loharpattimun.gov.np/ |date=2024-11-07 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[परोहा नगरपालिका|परोहा]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४५,७०२ |३७.४५ |९ |[http://www.parohamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015181041/https://parohamun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[हंसपुर नगरपालिका|हंसपुर]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||४४,९४९||४८.७१|| ९||[http://www.hansapurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241012005243/https://hansapurmun.gov.np/ |date=2024-10-12 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कमला नगरपालिका|कमला]] |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४४,५९७ |६५.८५ |९ |[http://www.kamalamun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006083735/https://www.kamalamun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[कविलासी नगरपालिका|कविलासी]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४४,२०४ |४८.११ |१० |[http://www.belakamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123021627/http://www.belakamun.gov.np/ |date=2018-01-23 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गणेशमान चारनाथ नगरपालिका|गणेशमान चारनाथ]] | [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ४४,०८२ || २४४.३१|| ११ || [http://www.ganeshmancharnathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016065537/https://ganeshmancharnathmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[बहुदरमाई नगरपालिका|बहुदरमाई]] |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४३,४७८ |३१.५५ |९ |[http://www.bahudarmaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022131455/https://bahudarmaimun.gov.np/ |date=2024-10-22 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[हरिपुर नगरपालिका|हरिपुर]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४३,२३३ |६६.८६ |९ |[http://www.haripurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006103544/https://haripurmun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका|दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी]] | [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ४३,००८ || २४६.५१|| १५ || [http://www.rupakotmajhuwagadhimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320061427/http://www.rupakotmajhuwagadhimun.gov.np/ |date=2020-03-20 }} |- | [[दोधारा चाँदनी नगरपालिका|दोधारा चाँदनी]] | [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ४२,९७४ || ५६.८४|| १० || [http://www.mahakalimunkanchanpur.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241113045630/http://mahakalimunkanchanpur.gov.np/ |date=2024-11-13 }} |- | [[भानु नगरपालिका|भानु]] | [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ४२,७९४ || १८४ || १३ || [http://www.sabaइलामun.gov.np/en]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका|चौतारा साँगाचोकगढी]] | [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ४२,६६८ || १६५.२५ || १४ || [http://www.chautarasangachowkgadhimun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[सन्धिखर्क नगरपालिका|सन्धिखर्क]] | [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४२,४९२ || १२९.४२|| १२ || [http://sandhikharkamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[फतुवा विजयपुर नगरपालिका|फतुवा विजयपुर]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४२,२१८ |६५.२४ |११ |[http://www.phatuwabijaypurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241104221341/https://phatuwabijaypurmun.gov.np/ |date=2024-11-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[प्युठान नगरपालिका|प्युठान]] | [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४२,१३० || १२८.९६|| १० || [http://www.Pyuthanmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[सुखीपुर नगरपालिका|सुखीपुर]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४२,०३३ |५४.७८ |१० |[http://www.sukhipurmun.gov.np]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | [[पुतलीबजार नगरपालिका|पुतलीबजार]] | [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ४१,७४३ || १४७.२१ || १४ || [http://putalibazarmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पर्सागढी नगरपालिका|पर्सागढी]] |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४१,५६९ |९९.६९ |९ |[http://www.parbatgadhimun.gov.np]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मेलम्ची नगरपालिका|मेलम्ची]] | [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ४१,०६३ || १५८.१७ || १३ || [http://www.melamchimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[माधव नारायण नगरपालिका|माधव नारायण]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४०,८९४ |४८.५३ |९ |[http://www.nagrainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016022214/https://nagrainmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रामपुर नगरपालिका|रामपुर]] | [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ४०,८८३ || १२३.३४|| १० || [http://www.rampurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171204154611/http://www.rampurmun.gov.np/en |date=2017-12-04 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[पचरौता नगरपालिका|पचरौता]] |[[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |४०,५२४ |४४.०१ |९ |[http://www.pachrautamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014081833/https://pachrautamun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[गौर नगरपालिका|गौर]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३९,८४६ |२१.५३ |९ |[http://gaurmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903210459/http://gaurmun.gov.np/en |date=2017-09-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मन्थली नगरपालिका|मन्थली]] | [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३९,६९५ || २११.७८ || १४ || [http://www.manthalimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शम्भुनाथ नगरपालिका|शम्भुनाथ]] | [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]||३९,६३४|| १०८.७१|| १२ || [http://www.shambhunathmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240930123859/https://shambhunathmun.gov.np/ |date=2024-09-30 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[बौधीमाई नगरपालिका|बौधीमाई]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३९,३२५ |३४.३४३ |९ |[http://www.baudhimaimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109001804/https://baudhimaimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[दुल्लु नगरपालिका|दुल्लु]] | [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३९,१४३ || १५६.७७|| १३ || [http://www.dullumun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[थाहा नगरपालिका|थाहा]] | [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३८,८७० || १९१.१२|| १२ || [http://www.thahamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[हरिपुर्वा नगरपालिका|हरिपुर्वा]] |[[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३८,७१४ |३०.५० |९ |[http://www.haripurwamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103011655/https://haripurwamun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[देवाही गोनाही नगरपालिका|देवाही गोनाही]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३८,६९० |३३.९९ |९ |[http://www.dewahigonahimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006070357/https://dewahigonahimun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[कर्जन्हा नगरपालिका|कर्जन्हा]] |[[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३८,५५७ |७६.८४ |११ |[http://www.karjanhamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014140819/https://karjanhamun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[माडी नगरपालिका|माडी]] | [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३८,२९५ || २१८.२४|| ९ || [http://www.maddimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[पुर्चौडी नगरपालिका|पुर्चौडी]] | [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३८,२८१ || १९८.५२|| १० || [http://www.purchaudimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014141245/https://purchaudimun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[मिथिला बिहारी नगरपालिका|मिथिला बिहारी]] |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३८,२७३ |३७.६ |१० |[http://www.mithilabiharimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241004021649/https://mithilabiharimun.gov.np/ |date=2024-10-04 }} |- | [[बेसीसहर नगरपालिका|बेसीसहर]] | [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३८,२३२ || १२७.६४|| ११ || [http://www.besishaharmun.gov.np/en] |- | [[लेटाङ नगरपालिका|लेटाङ]] | [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३८,१५२ || २१९.२३|| ९ || [http://www.letangbhogatenimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[कुश्मा नगरपालिका|कुश्मा]] | [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३८,१०१ || ९३.१८|| १४ || [http://www.kushmamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[नगराइन नगरपालिका|नगराइन]] |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३८,०३७ |३९.०० |९ |[http://www.nagrainmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241016022214/https://nagrainmun.gov.np/ |date=2024-10-16 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भेरी नगरपालिका|भेरी]] | [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३७,८९२ || २१९.७७|| १३ || [http://bherimalikamun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[छेडागाड नगरपालिका|छेडागाड]] | [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३७,८७७ || २८४.२|| १३ || [https://chhedagadmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014085606/https://chhedagadmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[विदेह नगरपालिका|विदेह]] |[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३७,६९७ |४५.५१ |९ |[http://www.bidehamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103115736/https://www.bidehamun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शीतगङ्गा नगरपालिका|शीतगङ्गा]] | [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३७,६९१ || ६१०.४३|||१४ || [http://www.shitagangamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027195749/https://shitagangamun.gov.np/ |date=2024-10-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[निजगढ नगरपालिका|निजगढ]] | [[बारामण्डलम्|बारा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]]|| ३७,६८७ || २८९.४३|| १३ || [http://www.nijgadhmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पोखरीया नगरपालिका|पोखरिया]] |[[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३७,६७५ |३२.४७ |१० |[http://www.pokhariyamun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922135734/http://www.pokhariyamun.gov.np/en |date=2017-09-22 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[पालुङटार नगरपालिका|पालुङटार]] | [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३७,४०९ || १५८.६२|| १० || [http://www.palungtarmun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240611192646/https://www.palungtarmun.gov.np/en |date=2024-06-11 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[औरही नगरपालिका|औरही]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३७,३६१ |३५.७६ |९ |[https://web.archive.org/web/20260616061020/https://aurahimunmahottari.gov.np/] |- bgcolor="Moccasin" | |[[रामगोपालपुर नगरपालिका|रामगोपालपुर]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३६,२०१ |३९.५८ |९ |[http://ramgopalpurmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241027230233/https://ramgopalpurmun.gov.np/ |date=2024-10-27 }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[मटिहानी नगरपालिका|मटिहानी]] |[[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३६,१३६ |२९.०२ |९ |[http://matihanimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015131957/https://matihanimun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- | [[धनकुटा नगरपालिका|धनकुटा]] | [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३५,९८३ || १११|| १० || [http://Dhankutamun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[आठबिसकोट नगरपालिका|आठबिसकोट]] | [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३५,९१७ || ५६०.३४|| १४ || [http://aathbiskotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019162603/http://aathbiskotmun.gov.np/ |date=2018-10-19 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[पञ्चपुरी नगरपालिका|पञ्चपुरी]] | [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३५,८३९ || ३२९.९|| ११ || [https://web.archive.org/web/20241103115736/https://www.bidehamun.gov.np/] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[राजदेवी नगरपालिका|राजदेवी]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३५,६५८ |२८.२१ |९ |[http://www.rajdevimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108070723/https://rajdevimun.gov.np/ |date=2024-11-08 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[परशुराम नगरपालिका|परशुराम]] | [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३५,५९० || ४१४.०७|| १२ || [http://www.parasurammun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[खाँदबारी नगरपालिका|खाँदबारी]] | [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३५,५६५ || १२२.७८|| ११ || [http://khandbarimun.gov.np] |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[पाँचखाल नगरपालिका|पाँचखाल]] | [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३५,५२१ || १०३|| १३ || [http://www.panchkhalmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रोल्पा नगरपालिका|रोल्पा]] | [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३५,३७६ || २७०.४२|| १० || [http://www.rolpamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005054145/https://rolpamun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेलकोटगढी नगरपालिका|बेलकोटगढी]] | [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३५,२२४ || १५५.६|| १३ || [http://www.belkotgadhimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112015625/https://belkotgadhimun.gov.np/ |date=2024-11-12 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भीमेश्वर नगरपालिका|भीमेश्वर]] | [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३४,७१२ || १३२.५|| ९ || [http://bhimeshwormun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[शारदा नगरपालिका|शारदा]] | [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३४,६६३ || १९८.३४|| १५ || [http://www.shaaradamun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मुसिकोट नगरपालिका, पश्चिम रुकुम|मुसिकोट]] | [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३४,२७० || १३६.०६|| १४ || [http://www.musikotmun.gov.np/en] |-bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बागचौर नगरपालिका|बागचौर]] | [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३४,०२१ || १६३.१४|| १२ || [http://bagchaurmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[दिपायल सिलगढी नगरपालिका|दिपायल सिलगढी]] | [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३३,९६८ || १२६.६२|| ९ || [http://dipayalsilgadhimun.gov.np/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422180334/http://dipayalsilgadhimun.gov.np/en |date=2018-04-22 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[बुङ्गल नगरपालिका|बुङ्गल]] | [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३३,८१२ || ४४७.५९|| ११ || [http://www.bungalmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007183601/http://www.bungalmun.gov.np/ |date=2018-10-07 }} |- | [[धुलिखेल नगरपालिका|धुलिखेल]] | [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३३,७२६ || ५५|| १२ || [http://dhulikhelmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[बनगाड कुपिण्डे नगरपालिका|बनगाड कुपिण्डे]] | [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३२,९४० || ३३८.२१|| १२ || [http://www.bangadkupindemun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926161553/https://www.bangadkupindemun.gov.np/ |date=2023-09-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[बेनी नगरपालिका|बेनी]] | [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३२,६९७ || ७६.५७|| १० || [http://www.benimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | |[[मौलापुर नगरपालिका|मौलापुर]] |[[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |३२,३२५ |३४.७५ |९ |[http://www.maulapurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241101195928/https://maulapurmun.gov.np/ |date=2024-11-01 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[स्वर्गद्वारी नगरपालिका|स्वर्गद्वारी]] | [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३२,०३७ || २२४.७|| ९ || [http://www.swargadwarimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103041856/https://swargadwarimun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[लेकबेसी नगरपालिका|लेकबेसी]] | [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३१,७१० || १८०.९२|| १० || [http://www.lekbeshimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006102557/https://lekbeshimun.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[दशरथचन्द नगरपालिका|दशरथचन्द]] | [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३१,५६७ || १३५.१५|| ११ || [http://dasharathchandmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रेसुङ्गा नगरपालिका|रेसुङ्गा]] | [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| ३१,५५१ || ८३.७४|| १४ || [http://www.resungamun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[आठबीस नगरपालिका|आठबीस]] | [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ३१,०९२ || १६८|| ९ || [http://aathabismun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323223411/http://aathabismun.gov.np/ |date=2019-03-23 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[गल्याङ नगरपालिका|गल्याङ]] | [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३१,०३४ || १२२.७१|| ११ || [http://www.galyangmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014154940/https://galyangmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[देउमाई नगरपालिका|देउमाई]] | [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३०,९६९ || १९१.६३|| ९ || [http://www.deumaimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[माई नगरपालिका|माई]] | [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| ३०,७३२ || २४६.११|| १० || [http://www.maimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109222105/https://maimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[गल्कोट नगरपालिका|गलकोट]] | [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३०,५८८ || १९४.३९|| ११ || [http://www.galkotmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241106205832/https://www.galkotmun.gov.np/ |date=2024-11-06 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[शिखर नगरपालिका|शिखर]] | [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| ३०,३९९ || २८५.३७|| ११ || [http://www.shikharmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014172423/https://shikharmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मण्डनदेउपुर नगरपालिका|मण्डनदेउपुर]] | [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| ३०,३८१ || ८९|| १२ || [http://www.mandandeupurmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241014230151/https://mandandeupurmun.gov.np/ |date=2024-10-14 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[ढोरपाटन नगरपालिका|ढोरपाटन]] | [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| ३०,०६८ || २२२.८५|| ९ || [http://www.dhorpatanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241020215135/https://www.dhorpatanmun.gov.np/ |date=2024-10-20 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[षडानन्द नगरपालिका|षडानन्द]] | [[भोजपुरमण्डलम् (स्पष्टता)|भोजपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २९,३४२ || २४१.१५|| १४ || [http://www.shadanandmun.gov.np/en] |- | [[शङ्खरापुर नगरपालिका|शङ्खरापुर]] | [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २९,३१८ || ६०.२१|| ९ || [http://www.shankharapurmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भिमाद नगरपालिका|भिमाद]] | [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २९,२४८ || १२९|| ९ || [http://www.bhimadmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005075721/https://bhimadmun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[पाटन नगरपालिका|पाटन]] | [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २९,२३० || २१९.२६|| १० || [http://www.patanmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[धुनिवेशी नगरपालिका|धुनिवेशी]] | [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २९,१४९ || ९६.३|| ९ ||[https://dhunibeshimun.gov.np] |- bgcolor="Moccasin" | | [[चौरजहारी नगरपालिका|चौरजहारी]] | [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २८,९५६ || १०७.३८|| १४ || [http://chaurjaharimun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[नलगाड नगरपालिका|नलगाड]] | [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २८,९२२ || ३८७.४४|| १३ || [http://tribeninalgaadmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002014754/http://tribeninalgaadmun.gov.np/ |date=2018-10-02 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[मुसिकोट नगरपालिका, गुल्मी|मुसिकोट]] | [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| २८,४५४ || ११४.७४|| ९ || [http://www.musikotmunगुल्मी.gov.np]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[फुङलिङ नगरपालिका|फुङलिङ]] | [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २८,४४९ || १२५.५७|| ११ || [http://www.phunglingmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129123642/http://phunglingmun.gov.np/ |date=2018-01-29 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[भूमिकास्थान नगरपालिका|भूमिकास्थान]] | [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] |[[लुम्बिनी प्रदेशः|लुम्बिनी]]|| २८,१९२ || १५९.१३|| १० || [http://www.bhumikasthanmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015083327/https://www.bhumikasthanmun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सिद्धिचरण नगरपालिका|सिद्धिचरण]] | [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २७,३५१ || १६७.८८|| १२ || [http://www.siddhicharanmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका|हलेसी तुवाचुङ]] | [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २७,०७८ || २८०.१७|| ११ || [http://www.halesituwachungmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411112430/http://www.halesituwachungmun.gov.np/ |date=2020-04-11 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | || [[सुन्दरबजार नगरपालिका|सुन्दरबजार]] | [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २७,०४३ || ७२.०५|| ११ || [http://www.sundarbazarmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चैनपुर नगरपालिका|चैनपुर]] | [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २६,७९९ || २२३.६९|| ११ || [http://www.chainpurmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[चामुण्डा बिन्द्रासैनी नगरपालिका|चामुण्डा बिन्द्रासैनी]] | [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २६,५५९ || ९०.६|| ९ || [http://chamundabindrasainimun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327053328/http://chamundabindrasainimun.gov.np/ |date=2019-03-27 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मङ्गलसेन नगरपालिका|मङ्गलसेन]] | [[अछाममण्डलम्|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २६,५५७ || २२०.१४|| १४ || [http://www.mangalsenmun.gov.np/en] |- | [[दक्षिणकाली नगरपालिका|दक्षिणकाली]] | [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २६,३७२ || ४२.६८|| ९ || [http://www.daxinkalimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[नमोबुद्ध नगरपालिका|नमोबुद्ध]] | [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २६,१६० || १०२|| ११ || [http://www.namobuddhamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241015200113/https://www.namobuddhamun.gov.np/ |date=2024-10-15 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | || [[नारायण नगरपालिका|नारायण]] | [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २६,१११ || ११०.६३|| ११ || [http://narayanmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[पञ्चदेवल विनायक नगरपालिका|पञ्चदेवल विनायक]] | [[अछाममण्डलम्|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २६,०८८ || १४७.७५|| ९ || [http://www.panchadewalbinayakmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241004032639/https://panchadewalbinayakmun.gov.np/ |date=2024-10-04 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भोजपुर नगरपालिका|भोजपुर]] | [[भोजपुरमण्डलम् (स्पष्टता)|भोजपुर]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २६,००७ || १५९.५१|| १२ || [http://www.bhojpurmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[साँफेबगर नगरपालिका|साँफेबगर]] | [[अछाममण्डलम्|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २५,८९१ || १६६.७१|| १४ || [http://www.sanfebagarmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[सोलुदुधकुण्ड नगरपालिका|सोलुदुधकुण्ड]] | [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २५,६७८ || ५२८.०९|| ११ || [http://www.solududhkundamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005083817/https://solududhkundamun.gov.np/ |date=2024-10-05 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[रामेछाप नगरपालिका|रामेछाप]] | [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २४,९७१ || २०२.४५|| ९ || [http://www.रामेछापmun.gov.np/en]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="Moccasin" | |[[जैमिनी नगरपालिका|जैमिनी]] | [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २४,६२८ || ११८.७१|| १० || [http://www.jaiminimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241105071627/https://jaiminimun.gov.np/ |date=2024-11-05 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[छायाँनाथ रारा नगरपालिका|छायाँनाथ रारा]] | [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २४,५२७ || ४८०.६७|| १४ || [http://www.chhayanathraramun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108090544/https://chhayanathraramun.gov.np/ |date=2024-11-08 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[अमरगढी नगरपालिका|अमरगढी]] | [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २४,१४९ || १३९.३३|| ११ || [http://amargadhimun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | || [[बाह्रविसे नगरपालिका|बाह्रबिसे]] | [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| २४,१०९ || ९६.७३|| ९ || [http://www.bahrabisemun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705043310/https://www.bahrabisemun.gov.np/ |date=2022-07-05 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[महाकाली नगरपालिका|महाकाली]] | [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २४,०८१ || १३५.११|| ९ || [http://www.mahakalimundarchula.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241110090950/http://mahakalimundarchula.gov.np/ |date=2024-11-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | |[[सप्तकोशी नगरपालिका|सप्तकोशी]] |[[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरि]] |[[मधेश प्रदेशः|मधेश]] |२३,५१० |६०.२५ |११ |[http://www.saptakoshimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241010150048/https://saptakoshimun.gov.np/ |date=2024-10-10 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[चापाकोट नगरपालिका|चापाकोट]] | [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २२,९६९ || १२०.५९|| १० || [http://www.chapakotmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[भीरकोट नगरपालिका|भीरकोट]] | [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २२,६४५ || ७८.२३|| ९ || [http://bheerkotmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[खाँडाचक्र नगरपालिका|खाँडाचक्र]] | [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २२,२७४ || १३३.२९|| ११ || [http://khandachakramun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002074428/http://khandachakramun.gov.np/ |date=2018-10-02 }} |- | [[महालक्ष्मी नगरपालिका, धनकुटा|महालक्ष्मी]] | [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| २२,१८२ || १२६.३|| ९ || [http://www.mahalaxmimundhankuta.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006225621/https://mahalaxmimundhankuta.gov.np/ |date=2024-10-06 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[मध्यनेपाल नगरपालिका|मध्यनेपाल]] | [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २१,९७१ || ११३.८६|| १० || [http://madhyanepalmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[जयपृथ्वी नगरपालिका|जयपृथ्वी ]] | [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २१,९३३ || १६६.७९|| ११ || [http://www.jayaprithvimun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[शैल्यशिखर नगरपालिका|शैल्यशिखर]] | [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २१,८०७ || ११७.८१|| ९ || [http://www.shailyashikharmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241022175532/https://shailyashikharmun.gov.np/ |date=2024-10-22 }} |- bgcolor="Moccasin" | | [[चन्दननाथ नगरपालिका|चन्दननाथ]] | [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| २१,०३६ || १०२.०३|| १० || [http://www.chandannathmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[कमलबजार नगरपालिका|कमलबजार]] | [[अछाममण्डलम्|अछाम]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २१,०३२ || १२०.७८|| १० || [http://kamalbazarmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[मेलौली नगरपालिका|मेलौली]] | [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २०,६५८ || ११९.४३|| ९ || [http://www.melaulimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241109013409/https://melaulimun.gov.np/ |date=2024-11-09 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[फलेवास नगरपालिका|फलेवास]] | [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| २०,४६८ || ८५.७|| ११ || [http://www.phalewasmun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241102104813/https://phalewasmun.gov.np/ |date=2024-11-02 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[बुढीगङ्गा नगरपालिका|बुढीगङ्गा]] | [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २०,१८५ || ५९.२|| १० || [http://www.budhigangamunबाजुरा.gov.np]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[बुढीनन्दा नगरपालिका|बुढीनन्दा]] | [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| २०,०७२ || २३२.४८|| १० || [http://www.budhinandamun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241026021731/https://budhinandamun.gov.np/ |date=2024-10-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[पाख्रीबास नगरपालिका|पाख्रिबास]] | [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १९,१०४ || १४४.२९|| १० || [http://www.pakhribasmun.gov.np/en] |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[म्याङलुङ नगरपालिका|म्याङलुङ]] | [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १८,७५० || १००.२१|| १० || [http://www.myanglungmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[बडीमालिका नगरपालिका|बडिमालिका]] | [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| १८,४१४ || २७६|| ९ || [http://www.badimalikamun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[त्रिवेणी नगरपालिका|त्रिवेणी]] | [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] |[[सुदूरपश्चिम प्रदेशः|सुदूरपश्चिम]]|| १७,७९८ || १७०.३२|| ९ || [http://trivenimunbajura.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240920023322/https://trivenimunbajura.gov.np/ |date=2024-09-20 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[रास्कोट नगरपालिका|रास्कोट]] | [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| १७,४२५ || ५९.७३|| ९ || [http://raskotmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126115729/http://raskotmun.gov.np/ |date=2019-01-26 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[राइनास नगरपालिका|राइनास]] | [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] |[[गण्डकी प्रदेशः|गण्डकी]]|| १७,४०२ || ७१.९७|| १० || [http://rainasmun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[पाँचखपन नगरपालिका|पाँचखपन]] | [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १६,३४८ || १४८.०३|| ९ || [http://www.panchkhapanmun.gov.np/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024231941/http://www.panchkhapanmun.gov.np/ |date=2018-10-24 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[तिलागुफा नगरपालिका|तिलागुफा]] | [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| १६,१९७ || २६२.५६|| ११ || [https://web.archive.org/web/20250515190143/https://tilagufamun.gov.np/] |- bgcolor="Moccasin" | | [[जिरी नगरपालिका|जिरी]] | [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] |[[बागमती प्रदेशः|बागमती]]|| १६,१०९ || २११.२७|| ९ || [http://www.jirimun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[धर्मदेवी नगरपालिका|धर्मदेवी]] | [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १६,०५३ || १३२.८२|| ९ || [http://www.dharmadevimun.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103024401/https://www.dharmadevimun.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="PaleTurquoise" | | [[लालीगुराँस नगरपालिका|लालीगुराँस]] | [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १५,३२९ || ९०.२७|| ९ || [http://laliguransmun.gov.np/en] |- bgcolor="Moccasin" | | [[मादी नगरपालिका|मादी]] | [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] |[[कोशी प्रदेशः|कोशी]]|| १३,२७३ || ११०.१|| ९ || [http://www.madimun.gov.np/en] |- bgcolor="MistyRose" | | [[त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका|त्रिपुरासुन्दरी]] | [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| १२,२३३ || ३९३.५४|| ११ || [http://www.tripurasundarimunDolpa.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103030626/https://tripurasundarimundolpa.gov.np/ |date=2024-11-03 }} |- bgcolor="MistyRose" | | [[ठुलिभेरी नगरपालिका|ठुलिभेरी]] | [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] |[[कर्णाली प्रदेशः|कर्णाली]]|| ९,८६१ || ४२१.३४|| ११ || [http://www.thulibherimun.gov.np]{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} == बाह्य सूत्राणि== *https://web.archive.org/web/20130927102414/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग:जनगणना २०६८− गाविस-गाउँ विकास समिति/नगरपालिका-नगरहरूको जनसङ्ख्या र आवासको अन्तिम परिणाम] — ''तालिका २ (पृष्ठ ८)''। *[http://ekendraonline.com/nepal/cost-living-index-nepal/ नेपालमा जीवनयापन को लागत सूचकाङ्क – नेपाली नागरिकको आर्थिक शक्तिको तथ्याङ्क र ग्राफ] == सन्दर्भ ग्रन्थाः== [[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]] hfeen7mbkauzd3qwmgom38mzuc7dlau 0 92598 502091 501281 2026-11-08T05:11:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502091 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = Glimpse of Mount Kanchenjunga with beautiful tea garden at front (By Saroj Pandey).jpg | image_caption = पृष्ठभूम्या [[कञ्चनजङ्घा]] मनोरम दृश्य चित्रितं चियाउद्यानम् | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{पताका|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेशः]] | subdivision_type2 = [[नेपालस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | subdivision_name2 = [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-illam/suryodaya?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक|archive-date=2026-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260306084755/https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-illam/suryodaya?lng=nep|deadurl=yes}}</ref> | government_type = | leader_title = प्रमुख | leader_name = दुर्गाकुमार बराल (कार्यवाहक) <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = उपप्रमुख | leader_name1 = | established_title = स्थापित | established_date = २०७१ वैशाख २५ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 252.52<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 54724 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|26|53.45|N|88|3.90|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०२७ | blank_name = मुख्यालय | blank_info = फिक्कल | website = [http://www.suryodayamun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''सुर्योदयनगरपालिका''' [[इलाममण्डलम्|इलाम]] इत्यस्मिन् ४ [[नगरपालिका]] मध्ये अन्यतमः अस्ति<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> सूर्योदयनगरपालिकायाः गठनं २०७१ बीएस तमे वर्षे [[फिक्कल]], [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] तथा [[कन्याम]] गाविसानां विलयेन कृतम्, परन्तु नूतनसंविधानेन स्थानीयस्तरस्य प्रावधानं कृत्वा स्थानीयस्तरीयपुनर्गठनआयोगेन २०७३ बीएस तमे वर्षे नूतनसूर्यदयनगरपालिकायाः क्षेत्रस्य विस्तारः कृतः गाविस [[गोर्खे]], [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]], [[श्रीअन्तु]] तथा [[समलबुङ]] तथा [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] गाविसस्य वार्ड नं. ५ तथा [[जोगमाई]] गाविसस्य ८, ९ वडा समिल्य पुनर्संगठितम् वर्तते<ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref>। इयं नगरपालिका २५२.५२ वर्गकिलोमीटर् क्षेत्रे विस्तृता अस्ति । अस्याः नगरपालिकायाः माध्यमेन मेचीराजमार्गः गच्छति । पश्चिमे इलामनगरपालिका, उत्तरदिशि माइजोगमाई ग्रामपालिका, दक्षिणदिशि रोङ्ग ग्रामपालिका, पूर्वदिशि भारतस्य पश्चिमबङ्गस्य दार्जिलिंगमण्डलेन च परितः सूर्योदयनगरपालिकायाः केन्द्रं फिक्कलबजारे अस्ति इदं इलाम-नगरस्य पुरातनविपण्येषु अन्यतमम् अस्ति, अद्यापि पूर्वीय-इलाम-देशस्य मुख्यं वाणिज्यिककेन्द्रम् अस्ति । पशुपतिनगरं प्रति मार्गः इतः प्रस्थायति । इयं नगरपालिका चिया, पुंगिफलम्, दुग्ध, आलुकं इत्यादिनि नगदसस्यानां कृते प्रसिद्धा अस्ति । देशस्य एकमेव पुंगिफलविकासकेन्द्रमपि अस्मिन् नगरे स्थितम् अस्ति । नगरपालिकायाः मुख्यालय फिक्कलनगरं वर्तते <ref name="new municipalities">{{cite web | url=http://www.mofald.gov.np/userfiles/news_186.xlsx | title=थप ७२ नयाँ नगरपालिका | accessdate=May 18,2014 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार मिक्लाजुङ गाउँपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ५४,७२७ रहेको छ भने यहाँ १४,०३२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ सूर्योदय नगरपालिकायाः वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समाविष्ट पूर्वक्षेत्राणि !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (जनाः/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[गोर्खे]] र [[जोगमाई]] (८, ९) || ४,९०९ || २५.२७ || १९४.२६ |- | २ || [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]] (३–५, ७) || ३,५२२ || १३.४४ || २६२.०५ |- | ३ || [[पशुपतिनगर, इलाम|पशुपतिनगर]] (१, २, ६, ८, ९) || ३,९०३ || १५.०८ || २५८.८२ |- | ४ || [[श्रीअन्तु]] र [[समालबुङ]] (९) || ५,१२७ || २४.०८ || २१२.९२ |- | ५ || [[समालबुङ]] (१–८) || ४,२९७ || २१.१७ || २०२.९८ |- | ६ || [[कन्याम]] (३-६) || २,८४३ || १३.११ || २१६.८६ |- | ७ || [[कन्याम]] (७-९) || २,१७७ || ८.९६ || २४२.९७ |- | ८ || [[फिक्कल बजार]] (१-२) र [[कन्याम]] (१-२) || ४,२५८ || १३.४३ || ३१७.०५ |- | ९ || [[फिक्कल बजार]] (३-५) || ४,७६४ || ११.५५ || ४१२.४७ |- | १० || [[फिक्कल बजार]] (६-९) || ४,९६१ || १०.३७ || ४७८.४० |- | ११ || [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] (२-६,८) || ४,१५३ || १५.४१ || २६९.५० |- | १२ || [[पञ्चकन्या, इलाम|पञ्चकन्या]] (१,७,९) || ३,९३० || १३.०७ || ३००.६९ |- | १३ || [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] (३, ६, ७, ९) || २,५१५ || १५.५३ || १६१.९४ |- | १४ || [[लक्ष्मीपुर, इलाम|लक्ष्मीपुर]] (१, २, ४, ८) || ३,३६८ || २५.०६ || १३४.४० |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''५४,७२७''' || '''२२५.५३''' || '''२४२.६६''' |} ==विपणिक केन्द्राणि== * [[फिक्कल|फिक्कल बजार]] * [[तीनघरे]] * [[आइतबारे]] * [[हर्कटे]] * [[कन्याम]] * [[पाल्टाँगे]] * [[छिपिटार]] {{-}} ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed"> File:Reflection of Beautiful Landscape of tea garden in Antu Pokhari, Ilam (By Saroj Pandey).jpg|सुर्योदय नगरपालिकायाः पर्यटकीयस्थलानि - अन्तु पोखरी File:Antu cottage ilam nepal.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu cottage.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu dada cottage in ilam nepal.jpg|अन्तु पोखरी File:Antu dada cottage.jpg|अन्तु पोखरी Sunrise seen from Shree Antu, Ilam - One of the best place in Nepal to watch it. (By Saroj Pandey).jpg </gallery> {{इलाम मण्डलस्य स्थानियस्तराः}} ==सन्दर्भ ग्रन्थाः== [[वर्गः:इलाममण्डलस्य नगरपालिकाः]] gv2b8lftlw8j9p3wkkrvqkh85h2say8 0 92684 502031 501797 2026-11-08T00:44:42Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502031 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info -->| official_name = जनकपुरधाम | other_name = जनकपुर | native_name = | nickname = | settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br/>[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]<ref name="राजधानी">{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |archive-date=2022-02-28 }}</ref> | motto = | named_for = [[जनक]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |archive-date=2022-02-28 }}</ref> <!-- images and maps -->| image_skyline = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg | image_caption = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकास्थित जानकी मन्दिर | image_size = 300 | image_seal = <!-- images and maps --> | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = मानचित्रे जनकपुरधामस्य अवस्थिति <!-- Location -->| coordinates = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}<!-- Location --> | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{Flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेशः]] | subdivision_type2 = मण्डलम् | subdivision_name2 = [[धनुषा जिल्ला]] <!-- Politics -->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = मनोज कुमार साह<ref>{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] | leader_name1 = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = नगरपालिका | established_date = वि.सं. २०१७ जेठ १३<ref name="नगर">{{cite news |title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228032026/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |deadurl=yes}}</ref> | established_title1 = सम्मिलित क्षेत्र | established_date1 = जनकपुरधाम | established_title2 = उपमहानगरपालिका | established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]] | established_title4 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date4 = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२) | established_title5 = सम्मिलित मिति | established_date5 = वि.सं. २०७४ जेठ ११<ref name="निर्णय">{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref name="राजपत्र">{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |deadurl=yes}}</ref> <!-- Area -->| unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 91.97<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_total_sq_mi = <!-- Population --> | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] | population_footnotes = <ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=17&municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_note = | population_total = १,९४,५५६ | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank2_title = <!-- General information --> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = ४५६०० | area_code = ०४१ | blank_name = | blank_info = | website = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np] | footnotes = }} '''जनकपुरधाम'''<ref name="नामाकरण">{{cite news|title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742|date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३|accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|page=१|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426185219/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3742|deadurl=yes}}</ref> प्रचलितनाम: '''जनकपुर''')<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14200|title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228155651/https://www.himalkhabar.com/news/14200|archivedate=2022-02-28|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/75484/|title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर|website=शिलापत्र|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> [[धनुषामण्डलम्|धनुषा मण्डले]] स्थितम् [[नेपालम्|नेपालस्य]] [[मधेश प्रदेशः|मधेश प्रदेशस्य]] प्रादेशिक मुख्यालय<ref name="राजधानी" />, जिल्ला सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|deadurl=yes}}</ref> एवं एक [[उपमहानगरपालिका]]।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/|archive-date=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=2022-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/|archive-date=2022-01-29}}</ref> धनुषामण्डलस्य प्रथमा नगरपालिका, अस्य नगरस्य नाम प्राचीनमिथिलाप्रदेशस्य राजा [[जनकः]] इति नाम्ना अभवत् । नेपालस्य राजधानी [[काठमाण्डू|काठमाण्डूतः]] ४५० कि.मी दूरे एतत् नगरम् अस्ति । नेपालराज्यनगरपालिकाकानून, २००९ तदनुसारं महामहिमराजस्य तत्कालीनसर्वकारेण १३ जेष्ठा २०१७ तः प्रभावेण जनकपुरनगरपालिकायाः गठनं कृतम् ।तत्कालीनसर्वकारस्य मन्त्रिपरिषदः विकाससमित्या १६ दिनाङ्के कृतनिर्णयानुसारं जनकपुरं उपमहानगरपालिकायाः आवश्यकप्रक्रियाः सम्पन्नं कृत्वा नगरपालिकायाः उपमहानगरनगरत्वेन घोषितम् मंगसीर २०७१ वि.स. तथा नेपाल राजपत्रे २८ पौष २०७१ वि.स. यदा जनकपुरं उपमहानगरीयं घोषितं तदा [[कुर्था, धनुषा|कुर्थ]], [[बसवितित]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहाना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[बेगाशिवपुर]], [[बसहिया]], ग्रामविकाससमितिः समाविष्ट्य उपमहानगरी इति घोषितम् । [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुर बागेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]].<ref name="उपमहानगरपालिका" /> [[संघीयता|संघीय शासन]] कार्यान्वने, देशे स्थानीयस्तरस्य निर्माणेन सह, २२ फाल्गुन २०७३ बी.एस नेपाल राजपत्रे २७ फाल्गुन २०७३ वि.एस.<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> परन्तु राजनैतिकविवादानाम् कारणात् सर्वकारेण स्थानीयस्तरस्य पुनर्मूल्यांकनं कृत्वा ११ जेष्ठा २०७४ दिनाङ्के राजपत्रे प्रकाशितस्य अधिसूचनायाः माध्यमेन उपमहानगरे निम्नलिखितक्षेत्राणि समाविष्टानि अभवन् : [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वार्डसंख्या ६-९), [[मनसिंहपट्टी]] (वार्डसंख्या १-५), तथा च [[गोपालपुर]] (वार्ड नं. १-२)।<ref name="निर्णय" /><ref name="राजपत्र">{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो|website=कान्तिपुर समाचार|last=मिश्र|first=राजेश|language=नेपाली|accessdate=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049|archive-date=2022-02-24}}</ref> जनकपुरनगरे नेपालदेशस्य प्रसिद्धं [[जानकीमन्दिरम्]] वर्तते । <ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042|title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2022-02-28}}</ref> जनकपुरं [[हिन्दुधर्म]] इत्यस्मिन् महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति, [[मिथिला संस्कृति|मैथिली संस्कृतिः]] इत्यस्य केन्द्रम् अस्ति, पर्यटनार्थं अपि महत्त्वपूर्णं मन्यते यतः एतत् नेपालस्य एकमेव नगरम् अस्ति यत्र रेलमार्गस्य सुविधा अस्ति । सम्प्रति अस्य उपमहानगरस्य कुलक्षेत्रं ९१.९७ वर्गकिलोमीटर् अस्ति, नेपालस्य २०७८ तमे वर्षे बीएस जनगणनानुसारं कुलजनसंख्या १,९४,५५६ अस्ति । एषा नगरपालिका २५ वार्डेषु विभक्ता अस्ति । == नामकरण == नेपालस्य राष्ट्रिय विभुति [[मिथिला]] राजस्य [[जनक|राजर्षि जनक]]नाम्ना प्रचलित अस्य नाम पुरातन कालतः '''जनकपुर'''' इति। <ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html|title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा|last=नागरिक|website=नागरिक न्युज|language=नेपाली|accessdate=2022-03-01}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/|title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम|trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13|website=इसमाद|language=मैथिली|accessdate=2022-03-01}}</ref> ==संदर्भ== {{धनुषा मण्डलस्य स्थानीयस्तराः}} gtvhof3x2u0u7kwsj7tvn0adnarw2cd 3 92742 502104 501818 2026-11-08T11:56:25Z Vishal Kandassamy 47690 /* */ उत्तर 502104 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Vishal Kandassamy}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:२१, ३ नवेम्बर् २०२६ (UTC) :धन्यवाद! [[User:Vishal Kandassamy|Vishal Kandassamy]] ([[User talk:Vishal Kandassamy|चर्चा]]) ११:५६, ८ नवेम्बर् २०२६ (UTC) a98we0b03fufnwji89trqr3dpn3rc5u