विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1010 502124 502051 2026-11-11T01:59:35Z स्वर्ण 44291 fixed spelling based on original sanskrit spelling 502124 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतदेशे एकः ईशान्यराष्ट्रः}} {{Infobox state | name = पश्चिमवङ्गः | native_name = वङ्गराज्यम् | type = [[भारतस्य राज्यानि|राज्यम्]] | nickname = | image_skyline = [[सञ्चिका:West_Bengal_outline_shape.svg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|West Bengal]] | image_alt = | image_caption = | image_seal = | seal_alt = | image_map = India West Bengal locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[सञ्चिका:India_Map.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|भारत]] [[सञ्चिका:India-map-or.svg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=पश्चिमवङ्गस्य स्थानम्|पश्चिमवङ्गस्य स्थानम्]] | latd = | longd = | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | coordinates_region = | subdivision_type = राष्ट्रम् | subdivision_name = [[भारतम्]] | subdivision_type1 = प्रान्तः | subdivision_name1 = 'ईस्ट् ईन्डिया'/'पूर्वः भारतः' |established_title = स्थापनम् | established_date = सा.श. १९५६तमवर्षस्य नवेम्बरमासस्य प्रथमदिनम् । | parts_type = [[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलानि]] | parts_style = para | p1 = [[पश्चिमवङ्गस्य मण्डलानि]] १९ | seat_type = राजधानी | seat = [[कोलकाता|कलिकाता(कोलकाता)]] | seat1_type = महानगरम् | seat1 = कलिकाता(कोलकाता) <!-- [[Kozhikode]], [[Thrissur]], [[Kollam]], [[Kannur]] and [[Kottayam]] --> | government_footnotes = | leader_title = राज्यपालः | leader_name = श्री सी.वी. आनन्द बोस<ref>{{Cite web|title=वङ्गस्य नव राज्यपालः|url=https://www.ndtv.com/india-news/former-bureaucrat-dr-cv-ananda-bose-appointed-west-bengal-governor-3530397|website=www.ndtv.com}}</ref> | leader_title1 = मुख्यमन्त्रिणी | leader_name1 = श्रीमती [[ममता बन्दोपाध्याय्]] | leader_title2 = विधानसभा | leader_name2 = अद्वितीयाशासनसभा २९५स्थानानि । | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 88752 | area_note = | area_rank = त्रयोदशः | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes =<ref name="2011 pp tableA2">{{cite web |url= http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_wb.html |title= Area, population, decennial growth rate and density for 2001 and 2011 at a glance for West Bengal and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011: West Bengal |publisher= Registrar General & Census Commissioner, India |accessdate= 26 January 2012}}</ref> | population_total = 91347736 | population_as_of = सा.श.२०११तमकाले गणिता । | population_rank = चतुर्थम् | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone1 = [[भारतीयमानकसमयः|भा॰मा॰स॰]] | utc_offset1 = +०५:३० | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-WB]] | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] | blank_info_sec1 = {{decrease}} 0.625 (<span style="color:#fc0">medium</span>) | blank1_name_sec1 = HDI rank | blank1_info_sec1 = 19th (2005) | blank_name_sec2 = साक्षरता | blank_info_sec2 = 77.08%<ref name="2011 pp table3A2">{{cite web |url= http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_wb.html |title= Sex ratio, 0-6 age population, literates and literacy rate by sex for 2001 and 2011 at a glance for West Bengal and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011: West Bengal |publisher= Government of India:Ministry of Home Affairs |accessdate= 29 January 2012}}</ref> | blank1_name_sec2 = व्यावहरिकभाषा | blank1_info_sec2 = [[बाङ्गलाभाषा]] | website = [http://www.westbengal.gov.in/ westbengal.gov.in] | footnotes = {{note|leg|*}} २९४निर्वाचिताः १ अनुसूचितः}} '''पश्चिमवङ्ग'''([[बाङ्गलाभाषा|পশ্চিমবঙ্গ]]) भारतस्‍य पूर्वभागे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् अस्‍ति । अस्य राजधानी [[कोलकाता]] अस्ति। अत्रत्या जनसङ्ख्या ९,१०,००,००० अस्ति । बहुजनसङ्ख्यायुक्तेषु राज्येषु इदं चतुर्थस्थाने विद्यते । अस्य विस्तारः ३४,२६७ चतुरस्र कि.मी मितः अस्ति । एतत् राज्यं परितः [[नेपालम्]], भूटानम्, [[बाङ्गलादेशः]] विद्यन्ते । [[उड़ीसा|उत्कल/उड़ीसा]], [[झारखण्ड]], [[बिहारम्]], [[सिक्किम्]], [[असम|असमराज्यानि]] च परितः विद्यन्ते । अस्य राज्यस्य दक्षिणपार्श्वे गङ्गातीरप्रदेशः, उत्तरदिशि हिमालयपर्वतप्रदेशश्च विद्यते । ३ शतके वङ्ग राज्यस्य महान् भागः चक्रवर्तिना अशोकेन जितः आसीत् । ४ शतके अयं भागः गुप्तसाम्राज्येन वशीकृता । १८ शतके ब्रिटिश्जनानां शासनस्य आरम्भपर्यन्तम् इदं राज्यं बहुभिः सुल्तानपदवाचैः, समर्थहिन्दुराजैश्च शासितम् । १७५७ तमे वर्षे जाते प्लास्सीसङ्ग्रामस्य अनन्तरम् अयं प्रदेशः ब्रिटिश्-ईस्ट्-इण्डियासंस्थया वशीकृतः । तेषां राजधानीत्वेन कलिकाता(कोलकाता)नगरम् आसीत् । ब्रिटिश्जनानां सुदीर्घशासनस्य कारणतः पाश्चात्यशिक्षणं, वैज्ञानिकप्रगतिः, सांस्थिकशिक्षणं, धर्मस्य सामाजिकपरिवर्तनं च जातम् । ततः -बाङ्गला -नवोदयःजातः । १९४७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य अनन्तरम् इदं राज्यं द्विधा विभक्तम् - भारतस्य राज्यं पश्चिमवङ्ग, पूर्ववङ्ग यच्च आदौ पाकिस्थानस्य भागः आसीत् । १९७१ तमे वर्षे बाङ्गलादेशस्य भागः जातः । कृषिप्रधानराज्यमिदं भारतस्य गृहोत्पादने षष्ठे स्थाने विद्यते । दशकत्रयात् साम्यवादिसर्वकारः राज्यं शास्ति । कलिकाता(कोलकाता) भारतस्य 'सांस्कृतिकराजधानी' इति प्रसिद्धा । नोबेल्प्रशस्तिविजेता विश्वकवि रवीन्द्रनाथठाक्कुरः अत्रत्यः । सङ्गीतज्ञाः चित्रनिर्मापकाः कलाविदश्च बहवः विद्यन्ते अत्र । क्रिकेट्-सासर्-क्रीडाश्च अत्र आधिक्येन दृश्यते । == शब्दनिष्पत्तिः == 'बेङ्गोल / बाङ्गाला' इत्येतस्य शब्दस्य मूलम् अज्ञातम् । अयं शब्दः वङ्ग, वङ्गनामकात् पुरातनसाम्राज्यात् प्राप्तं स्यात् इति ऊह्यते । केषुचित् संस्कृतसाहित्येषु इदं नाम श्रूयते । == इतिहासः == पुरातत्वशोधकैः २०,००० वर्षेभ्यः पूर्वतनस्य शिलायुगस्य उपकरणानि प्राप्तानि सन्ति । अस्य प्रदेशस्य सभ्यतायाः विषये ४००० वर्षेभ्यः पूर्वतनः उल्लेखः दृश्यते -द्राविडः, टिबेटो-बार्मान्, अस्ट्रो-एशियाटिक्जनाः यदा अत्र निवसन्ति स्म तदानीन्तनं विवरणम् । आर्यजातिः आनुमानिक २५०० ख्रिस्टपूर्वाब्दे अत्र प्रवेशतिस्म | पौराणिक-उल्लेखानुगुणं वङ्गसाम्राज्यस्य भागः आसीत् अयं प्रदेशः । क्रि पू ७ शतके बिहार-वङ्गप्रदेशान् संयोज्य मगधसाम्राज्यं निर्मितम् आसीत् । महावीर-बुद्धयोः काले विद्यमानेषु चतुर्षु महासाम्राज्येषु इदम् अन्यतमं वर्तते । क्रि पू ३ शतके मौर्यसाम्राज्यस्य अशोकस्य काले मगधसाम्राज्यं बहु विस्तृतम् आसीत् । आफघानिस्थान-पार्शियाभागाः च मगधसाम्राज्ये योजिताः सन्ति । पुरातनग्रीक्जनैः कृतः अस्य प्रदेशस्य उल्लेखः क्रि पू १०० वर्षे उपलभ्यते - 'गङ्गारिदै' इति । इदं पदं बे ङ्गा ल स्य 'गङ्गाहृद्' इत्यस्मात् स्यात् इति भाति । वङ्गस्य सुवर्णभूम्या (बार्मा/ब्रह्मदेश, अधः थाइल्यान्ड्/ श्यामदेश्, अधः मालय्-उपद्वीप्, सुमात्रा) सह वाणिज्यसम्पर्कः आसीत् । महावंशस्य अनुगुणं वङ्गराजकुमारः विजयसिंहः लङ्कां जित्वा 'सिंहल'इति नामाङ्कनम् अकरोत् । ३ शतकात् ६ शतकपर्यन्तं मगधसाम्राज्यं गुप्तैः शास्यते स्म । प्रथमः स्वतन्त्रशासकः आसीत् शशाङ्कः (७ शतकम्) । अग्रिम ४०० वर्षाणि यावत् बौद्ध-पालवंशेन शासनं कृतम् । ततः किञ्चित् कालं यावत् हिन्दु-सेनावंशेन शासनं कृतम् । १२ शतके सूफिप्रचारकाणाम् आगमनेन वङ्गः इस्लाम्-मतस्य प्रवेशः जातः । == मण्डलानि== पश्चिमवङ्गलराज्ये १९ मण्डलानि सन्ति । {| border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 width=98% style="border:1px solid black" |- bgcolor=#f8dc17 ! width="10%" | सङ्केतः ! width="20%" | मण्डलम् ! width="20%" | केन्द्रम् ! width="20%" | जनसङ्ख्या (२००१) ! width="15%" | विस्तीर्णता(किमी²) ! width="15%" | सान्द्रता(प्रती किमी²) |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बीरभूम-मण्डलम्|बीरभूम-मण्डलम्]]|| [[सिउड़ि, पश्चिमवङ्गलराज्यम्|सिउड़ि]]|| ३०,१२,५४६|| ४,५४५|| ६६३ |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बाँकुड़ामण्डलम्|बाँकुड़ामण्डलम्]]|| [[बाँकुड़ा]]|| ३१,९१,८२२|| ६,८८२|| ४६४ |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बर्धमानमण्डलम्|बर्धमान]]|| [[बर्धमान]]|| ६९,१९,६९८|| ७,०२४|| ९८५ |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दार्जिलिंमण्डलम्|दार्जिलिं]]|| [[दार्जिलिं]]|| १६,०५,९००|| ३,१४९|| ५१० |- bgcolor=#F4F9FF | DD|| [[दक्षिण दिनाजपुरमण्डलम्|दक्षिण दिनाजपुरम्]]|| [[बालुरघाट]]|| १५,०२,६४७|| २,१८३|| ६८८ |- bgcolor=#F4F9FF | HG|| [[हुगळीमण्डलम्|हुगळी]]|| [[हुगळी/चुँचुड़ा]]|| ५०,४०,०४७|| ३,१४९|| १,६०१ |- bgcolor=#F4F9FF | HR|| [[हाओड़ामण्डलम्|हाओड़ा]]|| [[हाओड़ा|हाओड़ा]]|| ४२,७४,०१०|| १,४६७|| २,९१३ |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जलपाइगुड़िमण्डलम्|जलपाइगुड़ि]]|| [[जलपाइगुड़ि]]|| ३४,०३,२०४|| ६,२२७|| ५४७ |- bgcolor=#F4F9FF | KB|| [[कोचबिहारमण्डलम्|कोचबिहार]]|| [[कोचबिहार]]|| २४,७८,२८०|| ३,३८७|| ७३२ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कलकातामण्डलम्|कलकाता]]|| [[कलकाता]]|| ४५,८०,५४४|| १८५|| २४,७६० |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मालदहमण्डलम्|मालदा]]|| [[इंरेज बाजार]]|| ३२,९०,१६०|| ३,७३३|| ८८१ |- bgcolor=#F4F9FF | ME|| [[मेदिनीपुरमण्डलम्|मेदिनीपुर]]|| [[मेदिनीपुर]]|| ९६,३८,४७३|| १४,०८१|| ६८५ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[मुर्शिदाबादमण्डलम्|मुर्शिदाबाद]]|| [[बहरमपुर|बहरमपुर]]|| ५८,६३,७१७|| ५,३२४|| १,१०१ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नदियामण्डलम्|नदिया]]|| [[कृष्णनगर]]|| ४६,०३,७५६|| ३,९२७|| १,१७२ |- bgcolor=#F4F9FF | PN|| [[उत्तर २४ परगणामण्डलम्|उत्तर २४ परगणा]]|| [[बारासात, पश्चिमवङ्गलराज्यम्|बारासात]]|| ८९,३०,२९५|| ४,०९५|| २,१८१ |- bgcolor=#F4F9FF | PS|| [[दक्षिण २४ परगणामण्डलम्|दक्षिण २४ परगणा]]|| [[आलिपुर]]|| ६९,०९,०१५|| ९,९५५|| ६९४ |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुरुलियामण्डलम्|पुरुलिया]]|| [[पुरुलिया]]|| २५,३५,२३३|| ६,२५९|| ४०५ |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उत्तर दीनाजपुरमण्डलम्|उत्तर दीनाजपुर]]|| [[रायगञ्ज]]|| २४,४१,८२४|| ३,१८०|| ७६८ |} सम्‍बद्धा:-विषया: ==कलकाता== {{main|कलकाता}} [[कलकाता]] [[भारतम्|भारतदेशे]] स्थितेषु महानगरेष्बेकमस्ति । अस्य ३०० वर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । पूर्वदेशानां द्वारमिवास्ति एतत् कलकातानगरम् । एतन्नगरं पूर्वं [[भारतम्|भारतस्य]] राजधानी आसीत् । अत्र यात्रिकैः दर्शनीयानि अनेकानि स्थलानि सन्ति। एतन्नगरं वर्तमानकाले भारतवर्षस्य बृहत्तमं महानगरम् । ==हौराधूमशकटनिस्थानम्== एतत् भारतदेशे एव अत्यधिकविभागपूर्ण धूमशकटनिस्थानमस्ति । असङ्ख्याः जनाः अत्र गमनागमनं कुर्वन्ति । ==हौरासेतुः== हूग्लीनद्याः पारगमनाय सा.श.१९४३ तमे वर्षे एव निर्मितः रबीन्द्रसेतुः विविधकारणेन अत्यहभुतः अस्ति । तान्त्रिककुशलतायाः स्थानमस्ति । अस्य दीर्घता १५०० पादमिता विस्तारः ७१ पादमितः च स्तः । २७० पादोन्नते स्थले सेतुः निर्मितः अस्ति । अत्र वाहनसञ्चारार्थम् अष्टमार्गाः सन्ति । पादचारिणां कृत एव पादचरिमार्गौ स्तः । ==विद्यासागरसेतुः== नवीनः सेतुः विद्यासागर सेतुः । अयं १५२ अयसः बृहत्ताराणाम् आधारेण स्थितः । एषः सेतुः सुदृढः ८५ सहस्रजनानां भारन् वोढु समर्थः अस्ति । कोलकोता नगरे विद्यमानाना भवनेषु आङ्ग्लानां शैल्याः प्रभावः अस्ति । फेञ्जवातायनानि, वेनिषियन् ब्लौण्ड्स् वृत्ताकाराणि सोपानानि, अत्र भवनेषु दृश्यन्ते । प्रमुखमार्गोणाम नामानि अपि आङ्गलनामानि सन्ति । कानिचन नामानि उदानी परिवर्तितानि सन्ति । शतशः शिलामूर्तयः विक्टोरियासामरकस्य समीपे सङ्गृहीताः सन्ति । एत विक्टोरियन् इति वदन्ति विक्टोरिया स्मारकभवनं प्राचीनवस्तुसङ्ग्रहालयः इति प्रसिध्दम् । एषः सङ्ग्रहालयः सा.श.१९२१ तमे वर्षे आरब्धः। नगरे रौत्नहाल हैकोर्ट इण्डियाम्यूसिय इत्यादि आकर्षकाणि सन्ति । ==सस्योद्यानम्== सा.श.१७८६ तमे वर्षे स्थापितम् एतदुद्यानं १०८ हेक्तर् प्रदेशे विस्तारयुक्तमस्ति । अत्र ३० सहस्राधिकाः सस्यभेदाः सन्ति २५० वर्षप्राचीनं ९५ चतुरस्रमीटर् विस्तृतः प्रसिध्दः बटवृक्षः २६ मीटर् उन्नतः च अस्ति । अस्य परिधिः१२०० पादमिता एतत् सस्योद्यानं प्रतिदिनं सहस्रशः जनाः आगच्छन्ति । सस्योद्यानं सन्दृष्टुं प्रातः ९ वादनतः सायं ६ वादनपर्यन्तम् अवकाशः अस्ति शुष्कजातीयाः सस्यविशेषाः अपि अत्र सन्ति । ==इतरस्थानानि== [[कोलकाता]]नगरे दर्शनीयानि स्थानानि अन्यानि अपि सन्ति । तेषु पोर्टविलियम्, ईडन्गार्डन्, क्रीडाङ्गणम्, अलिपुरम् पाणिसङ्ग्रहोद्यानं, सितम्बरजैनदेवालयः (नाकोड् मसीदिप्रार्थनामन्दिरं ), षाहीदमीनार् (४८.१ मीटर उन्नत), बेलूरुमठः रबीन्द्रसरोवरः विरलातारामण्डल, ठाकूरसदन इत्यादि प्रमुखानि सन्ति । चान्दपाल् घाटतः हूग्लीनद्या नौकाविहाअः कर्तुं शक्यते इदानी विज्ञान अगर (Science City) मेट्रोधूम शकटप्रवासः सन्तोषकराः आकर्षणीयाः सन्ति । विमानमार्गः कोलकाता नगरस्य देशस्य विविधैः नगरैः विमानसम्पर्कः अस्ति । धूमशकटमार्गः – नगरे हौरा, सीलडानिस्थाने स्तः । देहली मुम्बयी चेन्नै अहमदाबादनगरैः साक्षात् धूमशकटयानानि सन्ति । वाहनमार्गः – [[बेङ्गळूरु]]तः १८८३ कि.मी । [[चेन्नै]]तः १६७५ कि.मी । मुम्बयीतः २०८१ कि.मी डार्जिलिङ्गतः १८९ कि.मी दूरे भवति । ==शान्तिनिकेतनविश्वविद्यालयस्थानम्== कोलकोतानगरतः घण्टात्रय यावत् प्रयाण कृत्वा शान्तिनिकेतन स्थल प्राप्तु शक्यते । अत्रैव विश्वकवि रवीन्द्रनाथठागूरः शान्तिनिकेतनविद्यालय सा.श. १९०१ तमे वर्षे प्रारम्भं कृतवान् । केवल पञ्चविद्यार्थिनः आसन् रवीन्द्रनाथ ठागुरमहोदयस्य् पिता महर्षि देवेन्द्रनाथ ठागूरमहोदयः विद्यालयस्य आधारशिला स्थापितवान् । सा.श.१९२१ वर्षसमये शाला एव विश्वभारती इति नाम प्राप्तवती । इदानी स्वतन्त्रविश्वविद्यालयः अन्ताराष्ट्रीयविद्यार्थिना मार्गदर्शनकेन्द्रमस्ति । सहस्रशः विद्यार्थिनः अत्र ज्ञान प्राप्तु आगच्छन्ति । विशाले आम्रवाटिकाया भव्यभवनानि रचितानि सन्ति । प्रकृत्या सह मानवविकासः भवतु इति रवीन्द्रनाथ ठागूरमहोदयस्य आशयः आसीत् । सः अतीव प्रकृतिप्रियः सः यत्र वसतिस्म तत्स्थान रवीन्द्रसदनम् इति प्रसिद्धम् । अत्र रवीन्द्रनाथठागूरमहोदयेन उपयुक्तानां वस्तूना सङ्ग्रहः कृतः अस्ति । अत्र नन्दलालबसु महोदयस्य चित्राणां सङ्ग्रहः अस्ति । रवीन्द्रनाथठागुरः स्वय चित्रकारः सङ्गीतज्ञः च आसीत् । रबीन्द्रसङ्गीतम् इति विशिष्टप्रकारस्य सङ्गीतम् एतेनैव आरब्धम् अस्ति । इदानीमत्र नृत्यबोधनमपि भवति । पूर्वकालतः अपि शान्तिनिकेतनम् उत्तमोद्देशान् सङ्कल्प्य स्थापितं विद्याकेन्द्रम् । इदानी जगत्प्रसिध्दमस्ति । वाहनमार्गः – कोलकोतातः १६३. कि.मी. धूमशकटमार्गः – भोल्पुरधूमशकटनिस्थानं समीपतमं भवति । ==भसमानं दार्जिलिं== प्राचीनकाले दुर्जयलिङ्गम् इति प्रसिद्धम् एतत् दार्जिलिं [[हिमालयः|हिमालयस्य]] सान्मुप्रदेशे सुन्दरं गिरिधामनगरम् । सुइजारल्यान्ड इव एतत् उत्तमं सुन्दरतमं चास्ति । उन्नतकाञ्चनजुङ्गा पर्वतः सानुप्रदेशे चायवाटिकानां मध्ये व्याप्तमेतत् स्थलम् । पूर्वम् आङलानां निदाघकालीनं वासस्थलमासीत् । इदानी प्रवासिनां स्वर्गः ति कथयन्ति । देशविदेशेभ्यः जनाः प्रतिदिनम् अत्रागच्छन्ति । ; पर्वतप्रदेशीयरैल्यानम्– डार्जिलिंस्य प्रवासः सिलगुरितः धूमशकटयानेन आरब्धः भवति । ८८ कि.मी. दूरस्य प्रवासे प्रतिघण्टाः १२ कि.मी. वेगे धूमशकटविशेषयानं पर्वतारोहणं करोति । एतत् धूमशकटयानं वनपर्वतमध्ये सुन्दरतया सविलासं वक्रमार्गेषु सुरङ्गमार्गेषु गच्छत् षड्घण्टावधौ डार्जिलिंप्रदेशं प्रापयति । पार्श्वे पर्वतशिखराणां वनानां प्रपातानां दर्शनं निरन्तरं भवति । मार्गे वक्रगतयः सन्ति । प्रयाणसमयः अतीवानन्ददायकः भवति । ;चायपर्णवाटिकाः – बटासियालूपप्रदेशे चायसस्यवाटिकाः सन्ति । कुरेसाङ् प्रदेशे लघुभवनानि सन्ति । अग्रेढूम इति स्थले सागरस्तरतः ८००० पादोन्नते स्थले धूमशकट् निस्थानमस्ति । एतत् विश्वे एव अत्युन्नतस्थले निर्मितं धूमशकटनिस्थानम् इति ख्यातमस्ति । अत्र प्रवासिजनाः भयकरे प्राकृर्तिकस्थले लोहमार्गम् आश्चर्येण पश्यन्ति । ==दर्शनीयान्यन्यस्थानानि== पद्मजानायिडु [[हिमालयः|हिमालयस्य]] मृगालयः, न्याचुरल् हिस्टरी म्युसियम्, लायिड्स् बोटानिकल् गार्डन्, [[हिमालयः|हिमालयस्य]] मौण्टेरियन् इन्स्टिट्यूट्, रङ्गीतव्याली, प्यासेञ्जररोपृवे, लेषाङ्गरेस् कोर्स् इत्यादि स्थानानि अपूर्वाणि सन्ति । जलदपारा प्रदेशे मृगवीक्षणाय अवकाशः अस्ति । अत्र रैनो, रायल् बेङ्गाल् टैगर, गजाः, वनमहिषाः इत्यादयः सन्ति । मिरिक् सरोवरः डार्जिलिङ्ग समीपे अस्ति । अत्र मत्स्यग्रहणं, नैकाविहारः पादचारणम् इत्यादिमनोरञ्जककार्याणाम् आनुकूल्यम् अस्ति । समीपे धूमप्रदेशे १५६ पादमिता बुध्दस्य प्रतिमा अस्ति । सिलगुरितः ५२. कि.मी. दूरे कालियपाङ्ग्र वीक्षणालयः अस्ति । पर्वतारोहणम्, जलसाहसक्रीडा इत्यादीनां कृते कुरेसाङ्ग् अतीव प्रसिध्दम् अस्ति । ३६ कि.मी । एतान् सञ्चलतां स्वर्गः इति कथयन्ति । डार्जिलिङ्ग् पर्वतारोहणस्य आनन्दप्राप्तये अतीवोत्तमं स्थलमस्ति । एप्रिल् मासतः ये अक्टोबरमासतः नवम्बरमासपर्यन्तकाले अत्रातीव परिसरः अतीव रमणीयः भवति । एतत्समये वृक्षेषु पुष्पाणि विकसन्ति । तुषारः अपि न भवति । पक्षिवीक्षणमपि अतीव मनमोहकं भवति । व्याघ्रपर्वतः ; एतत् तु अवश्यं दर्शनीयस्थलेषु अन्यतमः । इतः सूर्योदयदर्शनं वर्णनातीतं भवति । डार्जिलिङ्गतः १४ कि.मी. दूरे एतत्स्थानमस्ति । वाहनमार्गः कोलकोतातः ६८६ कि.मी. दूरे भवति । धूमशकटमार्गः – न्यूजपैगुरि – डार्जिलिङ्ग् यानम्, डार्जिलिङ्ग्मेलयानम्, सीलडानिस्थानतः प्रयाणस्य आरम्भः भवति । विमानमार्गः – बागदोग्राविमाननिस्थानं ९० कि.मी. सिलगुटितः लोकयानानि लघुवाहनानि प्रातः ६ वादनतः सायं ४ वादनपर्यन्त सञ्चरन्ति । दूर ८० कि.मी । वसति कृते अनेकानि उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति । ==सुन्दरबनं राष्ट्रियोद्यानम्== पश्चिमवङ्गालराज्ये गङ्गाब्रह्मपुत्रानद्योः अधोभागे लवणमिश्रितभूमौ एतत् उद्यानम् अस्ति । अस्य विस्तारः १३३० चतुरस्र कि.मी. भवति । प्रपञ्चे एव एतत् प्रदेशगभीरता प्रसिध्दा अस्ति । म्याङ्ग्रूव वनप्रदेशः एषः अतीव सुन्दरः अस्ति । अत्र ५४ द्वीपानि सन्ति । अनेक नद्यः अत्र सागरं प्रविशन्ति । सर्वतः जलमयप्रदेशः दृश्यते । पूर्व एतत् चोराणा लुण्ठकाना स्थानमासीत् । अधुना नौकाविहारः आह्लादकरः भवति । नामखान् रायडगी सोनाकाली नजाततः नौकायनव्यवस्था अस्ति । द्वीपानां दर्शन अतीवानन्दं जनयति । एतत् स्थलं व्याघ्रसंरक्षितप्रदेशः अस्ति । अत्र वङ्गालव्याघ्राणां दर्शनमपि भवति । अत्र वने कपयः वनसूकराः भल्लूकाः, जङ्गलक्यार् इत्यादि प्राणिनः सन्ति । अत्र जले १२० जातीयाः मीनाः सन्ति । मकराः कर्कटकाः सर्पाः अजगराः, विविधसर्पाः, कच्छपाः, कूर्माः च अत्र सन्ति । अत्र भगवतपुरं क्रकडैल प्राजेक्ट, जम्बूदीपः साजदेखालि, बूरिदाब्रि, व्याग्रयोजनाः, विरामद्वीपः, सोनाकाली इत्यादीनि द्वीपानि प्रसिद्धानि सन्ति । सागरएलेण्ड् प्रदेशे गङ्गानदी वङ्गालेष सागर प्रविशति । अत्र जनाः पुण्यस्नान कुर्वन्ति मकरसङ्क्रान्ति दिने लक्षाधिकजनाः अत्र पवित्र स्नान कुर्वन्ति । वाहनमार्गः - [[कोलकाता]]तः १७५ कि.मी. नौकया इतः ५ घण्टप्रवासः । वसतिकृते साज्ञिने कालिस्थले प्रवासीभवनम् अस्ति । सागरद्वीपे कुटीराः, वीक्षणगोपुराणि च सन्ति । सप्तम्बरमसतः मेमासपर्यन्तं दर्शनार्थम् सकालः अस्ति । गौसाबनगरतः ५० कि.मी । ==पाश्चिमवङ्गालराज्यस्य सागरतीराणि== ओरिस्सा राज्यसीमासमीपे एतत् रमणीयं सागरतीरमस्ति । एतत् अत्यन्तं सुन्दरं स्थलमस्ति । हूग्लीनदी अत्र सागरं प्रविशति । सूर्य किरणानां सागरतरङ्गेषु लीलाः दर्शनीयाः विविधवर्णेषु प्रतिफलन्ति । पार्श्वे तिन्त्रिणीवृक्षवाटिकाः सन्ति । सागरतीरे सञ्चारः आनन्दाय भवति । सुन्दरस्वच्छः प्रदेशः आरोग्यवर्धनाय उत्तमः अस्ति । अत्र जनाः तरणे आसक्ताः भवन्ति । सागरतरङ्गाः उपरि अधः गच्छन्तः प्रवासीजनान् आकर्षयन्ति । समीपे अनेकदेवमन्दिराणि सन्ति । जुलैमसतः मार्चपर्यन्तं सन्दृष्टुं सुकालः भवति । वाहनमार्गः – [[कोलकाता]]तः १८५ कि.मी. ६ घण्टाप्रयाणं भवति । अत्र वसति गृहाणि सन्ति । बक्काळि (फ्रेजर्गञ्ज, करसारगञ्जृ) हूग्लीनदीतः पूर्वदिशि १३२ कि,मी दूरे नदीतीरे एतत् निसर्गरमणीय स्थलमस्ति । प्रवासी जनानां अत्र नौकासञ्चारः साध्यः अस्ति तिन्त्रिणीवृक्षाणां मध्ये सञ्चारः सन्तोषकरः भवति । पादचारणं वक्काळितः फेजर गञ्ज पर्यन्त (२. कि.मी )कर्तुं शक्यते । ==धाकूरियसरः== नगरप्रदेशात् नैके जनाः अत्र विहारार्थम् आगच्छन्ति । सरस्तीरे जापानी जनैः निर्मितं बौद्धमन्दिरम् अस्ति । {{पश्चिमवङ्गराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः}} {{पश्चिमवङ्गराज्यस्य राज्यपालाः}} {{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}} ==सन्दर्भाः== {{reflist}} ==बाह्नानुबन्धाः== {{refbegin}} * [http://www.westbengal.gov.in/पश्चिमवङ्गालराज्यस्य अधिकृतं जालस्थानम् ।] * [http://mapsofindia.com/maps/westbengal/westbengallocation.htm भारतस्य मानचित्रे पश्चिमवङ्गालस्य स्थानम्] * [http://mapsofindia.com/maps/westbengal/h3s3202.htm पश्चिमवङ्गालस्य मण्डलानां मानचित्रम् ] * [http://mapsofindia.com/maps/westbengal/h3s3205.htm धूमशकटलोहमार्गस्य चित्रम्] * [http://www.123bharath.com/पश्चिमवङ्गालस्य वार्ताः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220161237/http://www.123bharath.com/%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%AC%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF |date=2025-02-20 }} {{refend}} [[वर्गः:पश्चिमवङ्गराज्यम्]] d1wnrjtzx5u97ouebyyx4c2c2cjiin0 0 1063 502111 499059 2026-11-10T22:29:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502111 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Flag of Kyrgyzstan.svg|thumb|right|200px]] [[चित्रम्:Kyrgyzstan_(orthographic_projection).svg|thumb|right|200px]] '''किरगिस्थानं''' एशिया-महाद्वीपे देशः अस्‍ति। ==उल्लेखाः== {{reflist}} == बाह्यशृङ्खला == * https://web.archive.org/web/20040611142153/http://www.centralasiannews.com/ * http://www.centralasiatravel.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430222900/http://www.centralasiatravel.com/ |date=2009-04-30 }} * [http://www.countryguide.com/ CountryGuide]:: [http://www.countryguide.com/Kyrgyzstan/ Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405222734/http://www.countryguide.com/Kyrgyzstan/ |date=2005-04-05 }}—editor-maintained directory focused on travel planning and research. * [http://www.freenet.kg/kyrgyzstan/manas.html The "Manas" epos] {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] cosh561bvi0182jf1gkx4o6q5x9w0kc 0 5325 502119 499068 2026-11-11T00:09:21Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502119 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} [[Image:Indradeva.jpg|thumb|300px|शचीन्द्रयोः चित्रम्]] '''शची''' ({{IPA audio link|शची.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|S|ə|x|iː}}) ({{lang-hi|शची}},{{lang-en|Shachi}}) देवराजस्य [[इन्द्रः|इन्द्र]]<nowiki/>स्य पत्नी आसीत् । इयम् इन्द्राणी इति नाम्ना अपि ज्ञायते । [https://sa.wikisource.org/wiki/मत्स्यपुराणम्/अध्यायः_६ मत्स्यपुराणानुसारं] तस्याः पिता पुलोमा आसीत् । शची स्त्रीजागृतेः, स्त्रीमुक्तेः च प्रथमा प्रणेत्री आसीत् । तया स्त्रीणाम् अधिकाराय बहूनि कार्याणि कृतानि आसन् । अस्याः अंशादेव द्रौपद्याः उत्पत्तिर्जाता । जयन्तः शचेः पुत्रः आसीत् । ==परिचयः== पुलोमा शचेः पिता आसीत् । शचेः बहूनि नामानि सन्ति । यथा – ऐन्द्री, महेन्द्री, पुलोमजा, पौलोमी च । पुलोमा एकः राक्षसः आसीत् । इन्द्रेण एव पुलोमा हतः । षोडशमातृकासु शची अन्यतमा अस्ति । सा सुन्दरी अस्ति । तस्याः अक्षिणी अपि सुन्दरे स्तः । सा [[सिंहः पशुः|सिंहैः]], [[गजः|गजैः]] च सह सम्बद्धा अस्ति । जयन्तः, जयन्ती, मिधुशा, निलाम्बरा, [[चित्रगुप्तः]] च शचेः पुत्राः आसन् । महाकाव्येषु शचेः बहूषु स्थानेषु वर्णनं दृश्यते । “अन्तहीना सुन्दरी” इति उपाधिना तस्याः वर्णनं शास्त्रेषु प्राप्यते । पुराणेषु उच्यते यत् – इन्द्रस्य वाहनं श्वेतगजः अस्ति । तथैव शच्याः वाहनमपि श्वेतगजः एव अस्ति । [[आषाढमासः|आषाढ]]<nowiki/>मासस्य [[नवरात्रिः|नवरात्रिमहोत्सवे]] अपि शच्याः पूजा क्रियते । जीवने ईर्ष्यां नाशयितुं शचेः पूजा करणीया । अधिकतमाः देव्यः स्वपत्युः नाम्ना ज्ञायन्ते यत् – रुद्रस्य पत्नी रुद्राणी, वरुणस्य पत्नी वारुणी । किन्तु केवल इन्द्रः एकः एव स्वस्य पत्न्याः नाम्ना ज्ञायते । इन्द्रस्य अपरं नाम शचीपतिः अस्ति । शची अर्थात् शक्तिः । अतः शक्तेः स्वामी शचीपतिः इति कथ्यते । शक्, शच् वा धातोः शची शब्दस्य उत्पत्तिर्भवति । [[वैदिकसाहित्यम्|वैदिकसाहित्या]]<nowiki/>नुसारं शची इन्द्रस्य महिलाच्छायारूपेण एव वर्णिता अस्ति । सा दानवस्य पुत्री अस्ति । अतः कदाचित् सा कोपदेवीत्वेन स्वरूपेण अपि ज्ञायते । साम्प्रतं [[दक्षिणभारतम्|दक्षिणभारते]] सा एका महत्त्वपूर्णा देवी मन्यते । [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदानुसारं]] शची एका भाग्यशालिनी महिला अस्ति । यतः इन्द्रेण तस्यै अमरत्वं प्रदत्तम् आसीत् । शची स्वस्याः आकर्षणेन एव अन्यासु देवीषु विशिष्टा वर्तते । तथापि तस्याः पूजा कदाचित् एव क्रियते । केवलं षोडशमातृकासु एव तस्याः पूजा क्रियते । ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य षडाशीतितमे सूक्ते शचीवर्णनम् अस्ति । पुत्ररत्नप्राप्त्यर्थं सा गौरीव्रतं कृतवती आसीत् । तेन व्रतेन सा जयन्त-नामकं पुत्ररत्नं प्रापत्। शाक्तमते शची विश्वजननी अस्ति । सा दैवी अस्ति । शच्याः स्वरूपे तस्याः मानवीकरणं जातम् । शक्तेः अष्टस्वरूपेषु सा अन्यतमा वर्तते। अमरकोशे सप्तमातृकासु अपि तस्याः उल्लेखः प्राप्यते । शची इन्द्राय शक्तिं प्रददाति । सा स्वयमेव अनेकासाम् ऋचां दृष्ट्रीत्वेन अस्ति । स्वस्याः कार्यक्षेत्रे सा विजयिनी, सर्वस्वामिनी च अस्ति । स्वस्याः शक्तेः विषये तया ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य १५९ तमस्य अध्यायस्य २ मन्त्रे कथितं यत् - “अहं केतुरहं मूर्धा अहमुग्राविवाचिनी” । अर्थात् अहम् एव विजयिनीध्वजा अस्मि, अहमेव् औन्नत्यम् अस्मि, अहम् अनुल्लङ्घनीया शासिका अस्मि । ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य १५९ तमे अध्यायः शक्तिसूक्तम् अस्ति<ref>शक्तिसूक्त 10, 159</ref> । तस्मिन् सूक्ते सा कथयति यत् – अहं असपत्नी अस्मि, सपत्नीनां नाशकर्त्री अस्मि । तस्मिन् सूक्ते एव सा कथयति यत् – “मम पुत्राः शत्रुहणोऽथो मम दुहिता विराट्” अर्थात् मम पुत्राः शत्रुहन्तारः, पुत्री च विशाला वर्तते । ===विविधस्वरूपाणि=== शाक्तमते सर्वप्रथमः मातृकाणां पूजा क्रियते । ताः मातरः विश्वजनन्यः सन्ति । तासां देवस्त्रीणां स्वरूपे मानवीकरणमभवत् । अतः शक्तीनां विविधस्वरूपाणि सन्ति इत्यस्याभिप्रायः वर्तते । ताः अष्टमातरः सन्ति । तासां विभिन्नदेवैः सह सम्बन्धः अस्ति । “वैष्णवी” अर्थात् [[लक्ष्मीः|लक्ष्म्याः]] [[विष्णुः|विष्णु]]<nowiki/>ना सह, “ब्राह्मी” अर्थात् [[ब्रह्माणी|ब्रह्माण्याः]] [[ब्रह्मा|ब्रह्मणा]] सह, कार्तिकेय्याः [[कार्तिकेयः|कार्तिकेयेन]] सह, इन्द्राण्याः इन्द्रेण सह, [[यमी|यम्याः]] [[यमः|यमेन]] सह, वाराह्याः [[वराहः|वराहेण]] सह, रुद्राण्याः रुद्रेण सह च सम्बन्धः वर्तते । अनेन प्रकारेण इन्द्राणी अपि अष्टमातृकासु अन्यतमा वर्तते । अमरकोशे सप्तमातृकाणाम् उल्लेखः प्राप्यते यत् – {{Cquote|ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमातरः ॥}} ==पौराणिकी कथा== एकदा इन्द्रः ब्रह्महत्यायाः भयात् जलगर्भे निवसन् आसीत् । तदा इन्द्रस्याभावे देवताभिः नहुषाय इन्द्रपदं प्रदत्तम् आसीत् । नहुषः शचीं कुदृष्ट्या पश्यति स्म । तदा बृहस्पतेः आज्ञया शच्या भुवनेश्वरीदेव्याः आराधना कृता । तस्या आराधनायाः कारणेन सा अभयं प्रापत् । तदनन्तरं मानससरोवरे यत्र इन्द्रः आच्छादितः आसीत्, तत्र गत्वा शच्या इन्द्राय स्वस्याः सम्पूर्णा व्यथा कथिता । इन्द्रं मिलित्वा शची प्रसन्ना जाता । इन्द्रेण शच्यै एकः उपायः प्रदत्तः । शची पुनः नहुषं प्रति गत्वा उक्तवती यत् – “यदि भवान् [[सप्तर्षयः|सप्तर्षीणां]] स्कन्धयोः उपविश्य आगच्छेत्, तर्हि अहं भवता सह गच्छामि । अतः नहुषेण तादृशम् एव कृतम् । ऋषयः शनैः शनैः प्रचलन्तः आसन् । अतः नहुषेण उक्तं यत् – “शीघ्रं प्रचलन्तु” । तेन कारणेन अन्ते ऋषिभिः नहुषाय [[शापः]] प्रदत्तः आसीत् । विवाहपूर्वं शची शङ्करस्य प्रार्थनां चकार । सा बृहस्पतेः सुन्दरपतिं, रूपं, सुखं च अयाचत् । [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] शचीरचितानि कानिचित् सूक्तानि अपि सन्ति । ===शच्याः अभिमानस्य नाशः=== एकदा [[श्रीकृष्णः]] [[सत्यभामा]] च [[इन्द्रः|इन्द्रं]] मेलितुं स्वर्गं गतवन्तौ आस्ताम् । यदा तौ इन्द्रस्य स्वर्णभवनं प्राप्तवन्तौ आस्ताम्, तदा तयोः स्वागतार्थं सशचीन्द्रः उपस्थितः आसीत् । शच्या उत्तमः शृङ्गारः कृतः आसीत् । तदा शचीं दृष्ट्वा सत्याभामा ईर्ष्यां चकार । यतः शचेः केशराशिः [[पारिजातपुष्पम्|पारिजातपुष्पैः]] शोभायमानः आसीत् । पारिजातपुष्पाणि दृष्ट्वा सत्यभामायाः मनसि आघातः जातः । सत्यभामा व्यचारयत् – “किमर्थं शची एव पारिजातस्य स्वामिनी” इति । किन्तु तस्मिन् समये सत्यभामा किमपि न उवाच । तदनन्तरं इन्द्रेण श्रीकृष्णस्य उत्तमः सत्कारः कृतः । पुनः यदा [[द्वारका]]<nowiki/>गमनसमयः अभवत्, तदा इन्द्रेण सत्यभामाकृष्णाभ्याम् बहवः पुरस्काराः प्रदत्ताः । किन्तु शची गर्वयुक्ता आसीत् । [[पारिजातः|पारिजातानि]] देवतानां पुष्पाणि सन्ति इति विचार्य शच्या सत्यभामायै पारिजातपुष्पाणि न प्रदत्तानि । यतः सत्यभामा मानुषी आसीत् । तेन कारणेन सत्यभामा क्रुद्धा अभवत् । शची गर्वस्य कारणेन “कृष्णः, सत्यभामा च विष्णोः लक्ष्म्याः च स्वरूपे स्तः” इति विस्मृतवती आसीत् । अतः सत्यभामा शचेः अभिमानं नाशयितुम् ऐच्छत् । यदा द्वारकां प्रति गमनस्य समयः जातः, तदा सत्यभामा श्रीकृष्णं प्रति उवाच – “अयं पारिजातवृक्षः आवाभ्यां सह नयतु” इति । तदा श्रीकृष्णेन उक्तं यत् – “इन्द्रः मम मित्रम् अस्ति । पारिजातवृक्षः शचेः नेजीसम्पत्तिः अस्ति । अतः कथमहं इमं वृक्षं नेतुं शक्नोमि” ? तदा सत्यभामा श्रीकृष्णं स्वस्य भगवत्स्वरूपं स्मारम्य शचीन्द्रयोः अभिमानं नाशयितुम् अकथयत् । पारिजातवृक्षः [[समुद्रमन्थनम्|समुद्रमन्थनेन]] प्राप्तः । अतः अयं वृक्षः सार्वजनिकः वर्तते । कथमयं शचेः वैयक्तिकः वृक्षः ? सत्यभामायाः विचाराणि श्रुत्वा गमनसमये श्रीकृष्णेन सः वृक्षः नन्दनवनात् स्वीकृतः । वृक्षं नीत्वा तौ द्वारकानगरीं गतवन्तौ । पारिजातवृक्षस्य सन्देशं प्राप्य शची कुपिता जाता । अतः सा कोपभवनं प्राप्तवती आसीत् । तया अन्नजलयोः अपि त्यागः कृतः । “यावत् पारिजातवृक्षः नन्दनवने पुनः नागच्छेत्, तावत् पर्यन्तम् अहं किमपि न खादिष्यामि” इति शचेः सङ्कल्पः आसीत् । प्रियतमायाः तादृशीं स्थितिं दृष्ट्वा इन्द्रः त्वरितमेव स्ववाहनेन ऐरावतेन [[गजः|हस्तिना]] पारिजातवृक्षम् आनेतुं प्रस्थितवान् । इन्द्रं दृष्ट्वा श्रीकृष्णेन शराणां वर्षा कृता । सम्पूर्णं गगनं शरमयमभवत् । इन्द्रेण अपि वज्रम् प्रक्षेपितम् । किन्तु श्रीकृष्णः हस्तेन एव वज्रम् अवरोधितवान् । यदा इन्द्रः भीतः सन् इन्द्रलोकं प्रति गच्छन् आसीत्, तदा सत्यभामया सः आवाहितः । सत्यभामया इन्द्रः उक्तः यत् – “इत्थं प्रकारेण युद्धं त्यक्त्वा भवान् यदि पलायनं करिष्यति, तर्हि इन्द्रलोके भवतः शासनस्य महत्त्वं न्यूनं भविष्यति । अतः भवान् इमं पारिजातवृक्षं नीत्वा गच्छतु । पारिजातवृक्षं दृष्ट्वा शची अपि प्रसन्ना भविष्यति । तथापि इन्द्रेण पारिजातवृक्षः न स्वीकृतः । अनन्तरं सः स्वर्गलोकं गतः । यदा इन्द्रः स्वर्गलोकं प्रापत्, तदा नन्दनवने पारिजातवृक्षं प्राप्तवान् । अन्ते शचीन्द्रयोः सौन्दर्यस्य, पारिजातवृक्षस्य च अभिमानः नष्टः जातः आसीत् <ref>{{cite web |title=नन्दनवन का पारिजात|url=http://www.abhivyakti-hindi.org/kahaniyan/2010/nandanvanka_parijat/nandanvan3.htm|publisher=http://www.abhivyakti-hindi.org/|accessdate=9 April 2015}}</ref>। ===सूत्रवेष्टनस्य कथा=== [[भविष्यपुराणम्|भविष्यपुराणा]]<nowiki/>नुसारम् एका कथा अस्ति यत् – “एकदा देवतानाम् असुराणां च मध्ये युद्धम् अभवत् । तद्युद्धं द्वादशवर्षं यावत् प्राचलत् । तस्मिन् युद्धे देवताः भयभीताः अभवन् । इन्द्रः अपि भयभीतः सन् देवगुरोः [[बृहस्पतिः|बृहस्पतेः]] समीपं गतः । यतः तस्मिन् युद्धे असुराः बलवन्तः आसन् । तेन कारणेन इन्द्रः पराजयस्य भयेन चिन्तितः आसीत् । बृहस्पतिना एका युक्तिः प्रदत्ता । अतः शच्या [[श्रावण]]<nowiki/>मासस्य शुक्लपक्षस्य [[पौर्णिमा]]<nowiki/>यां तिथौ विधिपूर्वकं उपवासः कृतः । तदनन्तरं ब्राह्मणानाम् उपस्थितौ स्वस्तिवाचनेन शच्या इन्द्रस्य दक्षिणहस्तस्य मणिबन्धे रक्षासूत्रं वेष्टितम् । तेन देवताः विजयिनः अभवन् <ref>{{cite web|title=इन्द्र और महारानी शची|url=http://www.bharatdarshan.co.nz/magazine/articles/534/bhavishya-purana-rakhikatha.html|publisher=http://www.bharatdarshan.co.nz/|accessdate=9 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150426214615/http://www.bharatdarshan.co.nz/magazine/articles/534/bhavishya-purana-rakhikatha.html|archivedate=26 April 2015|deadurl=yes}}</ref>। रक्षासूत्रस्य वेष्टनसमये निम्नलिखितश्लोकस्य उच्चारणं कृतम् आसीत् । तद्यथा – {{Cquote|येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः । तेन त्वामपि बध्नामि रक्षे मा चल मा चल ॥}} अस्य भावार्थः अस्ति यत् – “दानवानां महाबली राजा बली येन रक्षासूत्रेण निबद्धः आसीत् । तेन रक्षासूत्रेण अहं त्वां बध्नामि । हे रक्षे ! चलायमाना मा भव । अतः साम्प्रतमपि श्रावणमासस्य शुक्लपक्षस्य पौर्णिमायां तिथौ [[रक्षाबन्धन|रक्षाबन्धनं]] पर्व आचर्यते । ==स्त्रीणां संरक्षणम्== पुरुषाणाम् अपेक्षया स्त्रीणां मानसिकबलं, बुद्धिचातुर्यं च अधिकं विद्यते । केवलं शारीरिकबलं न्यूनं भवति । साम्प्रते काले स्त्रियः अबलाः इति मन्यन्ते । अतः स्त्रीणां जागृतेः आवश्यकता वर्तते । किन्तु वैदिककाले शची (इन्द्राणी) स्त्रीजागृतेः प्रथमा प्रणेत्री जाता । [[विवाह]]<nowiki/>स्य समये अपि [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणा]]<nowiki/>नां समक्षं पुरुषः स्त्रियै कथयति यत् – “गृह्णामि सौभगत्वाय ते हस्तम्” अर्थात् मह्यं सौभाग्यस्य प्राप्तिर्भवेत् अतः भवत्याः हस्तं गृह्णामि । अतः अस्य सूत्रस्य अनुसारं पतिः एव सौभाग्यवान् स्यात्, न तु पत्नी । तथापि स्त्रियः एव सौभाग्यवत्यः कथ्यन्ते । अतः [[पत्नी|पत्न्याः]] मृत्योः अनन्तरं [[पतिः]] एव विधवा वक्तव्यः । स्त्रीणां वैधव्यं धर्मोक्तं नास्ति । किन्तु पत्न्यः पत्युः भीताः भवन्ति । अतः समाजे किमपि वक्तुम् असमर्थाः भवन्ति । वैदिककाले शची भयेन विना कार्याणि कृतवती आसीत् । तया स्त्रीणां हृदयात् पत्युः अनुचितभयं निष्कासितम् । स्त्रीणां दुःखं, असाहाय्यं, लज्जास्पदं जीवनं च चिन्तायाः विषयः अस्ति । स्त्रीभ्यः पुरुषैः सह समानतायाः अधिकारः दातव्यः । [[ऋग्वेद|ऋग्वेदे]] शच्या एकः प्रश्नः कृतः यत् – “सहोत्रं स्म पुरा नारी समनं वावगच्छति” (ऋग्वेद १०-८६-१०) । तथापि साम्प्रतं स्त्रीभिः सह समानतायाः व्यवहारः न क्रियते । शची कथयति स्म यत् – “उदसौ सूर्यो अगादुदयं मामको भगः” अर्थात् सूर्योदयः जातः । हे स्त्रियः ! स्वाधिकारान् स्मरन्तु । यथा भवतीनां [[पितामही|पितामह्यः]], प्रपितामह्यश्च स्वाधिकारान् स्वपराक्रमेण रक्षन्ति स्म, तथैव भवतीभिः कर्त्तव्यम् । शच्या उक्तं यत् – “हे स्त्रियः ! वदन्तु यत् "अहं तद्विद्वला पतिम् अभ्यसाक्षि विषासहिः” (ऋग्वेद १०-१५९-१) अर्थात् अहं तेजस्विनी, प्रखरा, पराक्रमिणी अस्मि । अनेन प्रकारेण शच्या स्त्रिभ्यः स्फूर्तिः प्रेरणा च प्रदता । शच्या चालितस्याभियानस्य श्रेष्ठपरिणामाः प्राप्ताः । वैदिककालीनाः स्त्रियः शच्याः शिक्षां, प्रेरणां च प्राप्य स्वाधिकारान् प्राप्तवत्यः । शच्या एतानि कार्याणि कृतानि आसन् । तैः कार्यैः शच्याः प्रतिष्ठा वर्धिता । सम्पूर्णे जगति तस्याः कीर्तिः विस्तृता <ref>{{Cite book|author=मधुकर आष्टीकर|title= वेदकालीन स्त्रीयाँ |publisher=विद्या विहार, १६६० कूचा दखनीराय, दरियागंज, नई दिल्ली-११०००२| |isbn=9789380186030|page=21-26|year=2009}}</ref>। ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[वेदः]] * [[उपनिषद्]] * [[इन्द्रः]] * [[रक्षाबन्धनम्]] * [[श्रीकृष्णः]] * [[पुराणानि]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Shachi|{{PAGENAME}}}} * https://web.archive.org/web/20150426214615/http://www.bharatdarshan.co.nz/magazine/articles/534/bhavishya-purana-rakhikatha.html * [http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%80 भारत डिस्कवरी – इन्द्राणी] ==अधिकवाचनाय== * [https://books.google.co.in/books?id=uUjrL7CxU3gC&pg=PT6&lpg=PT6&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0&source=bl&ots=n1Rxc9uv8D&sig=JEtR7gM1AF2UZwYD6LQEhnnuUVg&hl=en&sa=X&ei=JQsJVZqWPMOKuATp8YHoAw&ved=0CCMQ6AEwAQ#v=onepage&q=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0&f=false वेदकालीनाः स्त्रियः] ==सन्दर्भाः== {{Reflist}} {{देवमातरः}} [[वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५]] [[वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः]] [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] lijy77ectp41qvu6txeoc2z6vd3nc3u 0 5397 502120 500767 2026-11-11T00:18:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502120 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = संस्कृतभारती | members = | full_name = | native_name = | image = SamskritBharati_Nehal.jpg | founded = {{Start date and age|df=yes|p=y|1981|}} | dissolved = | merged = | headquarters = २५ दीनदयाल उपाध्याय मार्गः<br />[[नवदेहली]], [[भारतदेशः]] | website = {{URL|https://samskritabharati.in/}} | leader_title = पदाधिकारीणः | leader_name = {{ubl|गोपबन्धुः मिश्रः (अध्यक्षः)|श्रीनिवासः वर्खरेडि (उपाध्यक्षः)|सत्यनारायणभट्टः (महासचिवः)|दिनेशकामत् (संघटनसचिवः)|पी. नन्दकुमारः (सचिवः)}} }} '''संस्कृतभारती''' (Samskrita Bharati) इति काचित् संस्था या च संस्कृतस्य संरक्षणार्थं ,संवर्धनार्थं , प्रसारणार्थं च अविच्छिन्नरूपेण निरन्तरं कार्यं कुर्वती अस्ति । एतस्याः प्रधानकार्यालयः देहल्यां विद्यते । जगति [[संस्कृतभाषा|संस्कृतभाषां]] व्यावहारिकाभाषात्वेन आनेतुं श्रममाणा अस्ति एषा संस्था । ==कार्यलक्ष्यम्== संस्कृतस्य सर्वतोमुखविकासं सम्पाद्य [[भारतम्|भारतस्य]] सर्वाङ्गीणोन्नतिसम्पादनमेव "संस्कृतभारत्या:" चरमं लक्ष्यम् । दूरगामिलक्ष्यमिदं साकारीकर्तुम् अपेक्षितस्य देशव्यापिन:, विशालस्य, गुणसम्पन्नस्य, शक्तिशालिन: 'संस्कृतभारती’-नामकस्य जनसङ्घटनस्य निर्माणं समीपवर्तिलक्ष्यम् वर्तते । परं सङ्घटनस्य प्रत्येकं घटकस्य कृते तु लक्ष्यं भवति संस्कृतस्य विकासाय कार्यकरणं, राष्ट्रोन्नतिसम्बन्धिषु कार्येषु सहभाग: चेति । ===१) व्यावहारिकभाषारूपेण पुनरानयनम्=== चतु:शतात् वर्षेभ्य: पूर्वं विश्वे ५००० भाषा: आसन् । इदानीम् उपद्विसहस्रा: सन्ति । व्यवहार: परित्यक्त: इत्यत: 3000 भाषा: विनष्टा: । व्यवहारह्रासादेव सहस्राधिका: भाषा: विनाशपथे सन्ति । "संस्कृतभाषा नित्यव्यवहारस्य भाषा करणीया इति। ===२) शैक्षिकपरिवर्तनम्=== सर्वकारीयनीतिपरिवर्तनं तु बहुसमयसाध्यम् । शैक्षिकं चिन्तनं प्रयोगश्च प्रत्यक्षत: परोक्षत: वा अस्माकं संस्कृतज्ञानाम् अधीनानि भवन्ति । अत: शैक्षिकपरिवर्तनं प्रारम्भबिन्दु: भवितुम् अर्हति । संस्कृत-शिक्षणे 'संस्कृतस्य शिक्षणं’ भवेत्, न तु केवलं संस्कृतस्य विषये, वाङ्मयसम्बन्धे वा । संस्कृतशिक्षणविधे: गुणवत्ता, पाठ्यपुस्तकानां गुणवत्ता, शिक्षकाणां गुणवत्ता इति त्रिषु अंशेषु गुणवर्धनाय प्रयत्न: भवेत् । संस्कृतस्य संस्कृतमाध्यमेन पाठनं भवेत् । संस्कृतशिक्षणे प्राचीनार्वाचीनयो: उभयो: अपि विषययो: सङ्गम: भवेत् । कक्ष्यासु संस्कृतभाषाशिक्षणं तावद् आकर्षकं करणीयं यद् सर्वे छात्रा: संस्कृतमेव स्वीकुर्यु:, तावद् प्रभावि करणीयं यद् सर्वे छात्रा: संस्कृतेन भाषितुं लेखितुं च समर्था: भवेयु:, तावद् प्रेरणादायि करणीयं यद् सहस्रश: छात्रा: पश्चात् शास्त्राध्ययने प्रवृत्ता: भवेयु: । ===३) स्वाध्ययनसामग्रीनिर्माणम्=== अभ्यासस्य पूरकरूपेण पुस्तकानि, ध्वनिमुद्रिका:,‘डिविडि’ इति त्रिविधा: सामग्र्य: अत्यन्तम् आवश्यक्य: । तासु अपि बहुवैविध्यानि भवेयु: । यथा - शिक्षार्थिनां वयस: अनुगुणं, शैक्षिकपृष्ठभूम्यनुसारं, वृत्त्यनुसारं, रुच्यनुसारं च विभिन्नानि पुस्तकानि भवितुम् अर्हन्ति । विभिन्नविषयाणां द्वारा शिक्षणाय बहुविधानि पुस्तकानि, भाषाशिक्षणस्य विभिन्नविधीनां द्वारा शिक्षणाय पुस्तकानि, संस्कृत-वाङ्मयस्य विविधांशानां शिक्षणाय पुस्तकानि, व्याकरणस्य एकैकं प्रकरणम् अधिकृत्य पुस्तकानि - इत्येवंप्रकारेण सहस्राधिकविधपुस्तकानि भवितुम् अर्हन्ति । तावन्ति एव डिविडि, ध्वनिमुद्रिका: च भवेयु: । ===४) सान्ध्यशिक्षणकेन्द्राणि=== संस्कृताभिमानिन: संस्कृतपिपठिषव: समाजे असंख्या: सन्ति । स्थाने स्थाने, नगरे नगरे, ग्रामे ग्रामे सान्ध्यशिक्षणकेन्द्रम् आरब्धम् । तत्र बहुविधा: कक्ष्या: भवन्ति - प्रारम्भिका: कक्ष्या:, प्रगतपाठ्यक्रमा:, विविधविषयाणां शिक्षणकार्यक्रमा: चेति । स्वल्प-कालिका: दीर्घकालिका: च पाठा: । ===५) शास्त्रशिक्षणम्=== संस्कृतभाषाध्ययनं नाम प्रथमसोपानम् । काव्याध्ययनं द्वितीयं सोपानम् । वास्तविकं संस्कृताध्ययनं नाम शास्त्राध्ययनम् एव । समग्रसंस्कृतवाङ्मयस्य नवनीतभूतं तु शास्त्राणि । भारतीयं ज्ञानम् इति कथ्यमानं तत्रैव वर्तते । परन्तु अद्यत्वे शास्त्राध्येतार: विरला: । सुष्ठु अध्यापयितार: तु विरलतरा: । सा शास्त्रपरम्परा नष्टा चेद् भारतस्य सर्वस्वमपि नष्टमिव । अत: अस्माभि: शास्त्राध्ययनसम्बन्धे विशेषचिन्तनं करणीयम् । सर्वेऽपि तदर्थं प्रेरणीया: । केचन प्रतिभावन्त: छात्रा: एतदर्थं चेतव्या:, शास्त्राध्ययने योजनीया:, अपेक्षितम् अर्थव्यवस्थादिकं कर्तव्यं च । शास्त्रपरिचायकशिबिराणि, शास्त्रार्थचिन्तनगोष्ठ्य:, शास्त्रकक्ष्या:, शास्त्रपरीक्षा: इत्यादय: स्थाने स्थाने आयोजनीया: । प्रतिशास्त्रं व्युत्पन्ना: युवविद्वांस: निर्मातव्या: । ===६) नवसाहित्यनिर्माणम्=== यथा जना: गतसप्ताहस्य दिनपत्रिकां पठितुं न इच्छन्ति । अत: संस्कृते अपि अद्यतनजगत: सम्बद्धानां विषयाणां नवं साहित्यं स्रष्टव्यम् । तत्रापि बालसाहित्यं, मनोरञ्जनसाहित्यं, कथासाहित्यं, विज्ञानसाहित्यम् - इत्येवं साहित्यस्य विविधप्रकाराणां निर्माणं करणीयम् । सृष्टे नवसाहित्ये अद्यतनसन्निवेशा:, अद्यतनविषया:, अद्यतननामानि, अद्यतनं जीवनम्, अद्यतनी वैज्ञानिकी प्रगति: इत्यादिकं प्रतिबिम्बितं स्यात् । अद्यत्वे विश्वे सर्वासु अपि भाषासु महोन्नतसाहित्येषु अपि सरलतमभाषाया: प्रयोग:, गद्यात्मकता इति एतद् अंशद्वयं प्रचारे अस्ति । तदुभयमेव जनै: इष्यते, तथैव लिख्यते च । अत: संस्कृते अपि वाचकरुच्यनुगुणं सरलतमसंस्कृतेन प्रणीतं गद्यात्मकम् अभिनवं साहित्यं स्रष्टव्यम् । एतस्मिन् कार्ये अनुवाद:, अनुकरणं, सर्जनम् इति सोपानत्रयं भवितुम् अर्हति । ===७) दूरस्थशिक्षणम्=== संस्कृतभारत्या: द्वारा पत्राचारमाध्यमेन संस्कृतस्य पाठनस्य व्यवस्था कतिपयेषु राज्येषु अस्ति । यथा यथा शक्ति: वर्धेत तथा तथा सर्वेषु अपि राज्येषु एषा व्यवस्था आरब्धा भवितुम् अर्हति । पत्राचारमाध्यमेन बहूनां संस्कृतविषयाणां बहुविधपाठ्यक्रमा: भवितुम् अर्हन्ति । इण्टरनेट्माध्यमेन शिक्षणम्, 'सेटलैट् चानल्’माध्यमेन संस्कृतशिक्षणम् इत्येतादृश्य: काश्चन महाव्यवस्था: अपि करणीया: । ==कार्यक्रमाः== लक्ष्यसाधने कार्यक्रमाः साधनभूताः भवन्ति । कार्यक्रमः एव उद्देशः न, उद्देशार्थं कार्यक्रमः भवति । विचारप्रचारः, भाषशिक्षणं, कार्यकर्तृनिर्माणं, धनसङ्ग्रहः, नूतनक्षेत्रप्रवेशः, उत्साहवर्धनं, सङ्घटनं, कार्यस्य दृढीकरणम् इत्यादीन् विविधान् उद्देशान् साधयितुं तदनुगुणं कार्यक्रमान् रूपयामः । स्थानीयस्तरे कर्तुं योग्याः कार्यक्रमाः, जिला-महानगर-विभाग-राज्यस्तरेषु कर्तुं योग्याः कार्यक्रमाः इति अत्र द्विधा दद्मः । ===स्थानीयस्तरे=== *'''सम्भाषणशिबिरम्''' *साप्ताहिकमेलनम् *संस्कृतदिवसः संस्कृतसप्ताहश्च *प्रतियोगिताः (स्पर्धाः) *संस्कृतबालकेन्द्रम् *सान्ध्यशिक्षणकेन्द्राणि *विविधजयन्त्यः / सामाजिकसमरसतादिनम् *पत्रालयद्वारा संस्कृतशिक्षणम् *संस्कृतगृहम् *स्नेहमेलनम् / कौमुदीकार्यक्रमः *संस्कृतप्रवासः *संस्कृतसन्ध्या *प्रदर्शिनी *शोभायात्रा *वीथीनाटकम् *वीथीभाषणम् *सम्भाषणशिबिरप्रात्यक्षिकाणि *सन्देशाभियानम् *सम्पर्कसप्ताहः / सम्पर्कपक्षः *छात्रशिक्षणशिबिरम् *स्वाध्यायशिबिरम् *संस्कारशिबिरम् / ग्रीष्मशिबिरम् ===मण्डल/महानगर/विभाग/राज्यस्तरे=== संस्कृतभाषायाः संरक्षणार्थं एते कार्यक्रमाः आयोजनीयाः । ते क्रमशः भवन्ति। *अभ्यासवर्गः *भाषाबोधनवर्गः *शिक्षकप्रशिक्षणशिबिरम् *व्याकरणशिबिरम् / सिद्धान्तकौमुदीशिबिरम् *संस्कृतगृहसम्मेलनम् *शिक्षकसम्मेलनम् *छात्रसम्मेलनम् *महिलासम्मेलनम् *शास्त्रगोष्ठी / शास्त्रशिबिरम् *संस्कृतविज्ञानकार्यक्रमाः *शैक्षिककार्यशाला *नाटकोत्सवः *सम्भाषणोत्सवः / शिबिराभियानम् *व्यक्तित्वविकासशिबिरम् (नेतृत्वप्रशिक्षणम्) == संस्कृतभारती, गुजरातराज्यम् == गुजरातराज्ये न्यासत्वेन संस्कृतभारती, गुजरातम् इति संस्था पञ्जीकृता वर्तते। तत्र निःशुल्कतया संस्कृतसाहित्यम् अङ्कीयतया प्रदातुं "संस्कृतसाहित्य-निर्माणम् अन्तर्जालद्वारा तत्प्रसारणं च" इति प्रकल्पः प्रचलति। एतस्मै प्रकल्पाय [[गुजरात साहित्य अकादमी|गुजरात-साहित्य-अकादमी-संस्था]] अनुदानं ददाति। एषः प्रकल्पः निःशुल्कतया अन्तर्जालीयमाध्यमेन आधुनिकं संस्कृतसाहित्यं जनसामान्याय उपलब्धं कारयति। एतस्य प्रकल्पस्य अन्तर्गततया मुख्यतया आधुनिक-विषयाणां, सरलीकृतसंस्कृतविषयाणां, प्रसिद्धस्थलानां, प्रसिद्धजनानां, भारतसर्वकारस्य, गुजरातसर्वकारस्य, भारतस्य पर्यटनस्थलानां, गुजरातराज्यस्य पर्यटनस्थलानां च परिचयात्मकाः लेखाः अङ्कीयता (digitally), निःशुल्कतया च जनसामान्येभ्यः उपलब्ध, येन आधुनिकसंस्कृताभाषायाः विकासः भवेत्। एतस्य प्रकल्पस्य माध्यमेन संस्कृतविद्यार्थिषु, संस्कृतप्राध्यापकेषु, संस्कृतशिक्षकेषु च अनुवादस्य, संशोधनस्य, सङ्गणकमाध्यमेन आधुनिकसंस्कृतस्य च महत्त्वं प्रस्थाप्य संस्कृतक्षेत्रस्य जनेभ्यः प्रशिक्षणम् अपि दीयते, येन संस्कृतजनाः अपि आत्मनिर्भरतया संस्कृते अनुवादं, संशोधनं, सङ्गणकाधारितस्य संस्कृतसाहित्यस्य निर्माणं च कर्तुं योग्याः भवेयुः। आधुनके युगे संस्कृतम् अपि अन्यभाषावत् विकासस्य योग्यम् अवसरं प्राप्नुयात्, अतः एषः प्रकल्पः संस्कृतहिताय प्रचलति। === संस्कृतसाहित्यनिर्माणम्, अन्तर्जालद्वारा तत्प्रसारणं च === [[सञ्चिका:Namo Saskrit Note.jpg|350px|right]] एतस्य प्रकल्पस्य आरम्भः २०१२ तमवर्षे जातः आसीत्। गुजरातराज्यस्य तत्कालीनः मुख्यमन्त्री, वर्तमानः प्रधानमन्त्री च श्रीनरेन्द्रमोदी संस्कृताय अपि आधुनिकस्पर्धायां स्थायि-साहाय्यं प्रदातुम् एतस्य प्रकल्पस्य आरम्भाय प्रेरणाम् अकरोत्। अतः मुख्यमन्त्रिणः प्रेरणानुसारं २०१२ तमवर्षे संस्कृत-साहित्य-अकादमी-संस्था स्वामिविवेकानन्दस्य सार्धशत-जन्मोत्सवावसरे संस्कृतस्य स्थायि-विकासाय एनं प्रकल्पम् अपि [[संस्कृतभारती|संस्कृतभारत्याः]] गुजरातकेन्द्रे आरब्धवती। संस्कृसाहित्यनिर्माणम्, अन्तर्जालद्वारा तत्प्रसारणं च इत्यस्य प्रकल्पस्य आङ्ग्लं नाम '''Sanskrit Corpus Building and Sharing through Internet Medium''' इति, गुर्जर्नाम સંસ્કૃત સાહિત્યનું નિર્માણ અને તેનું અન્તર્જાલ દ્વારા પ્રસારણ इति च अस्ति। [[सञ्चिका:NP Saskrit Note.jpg|300px|right]] विशालप्रमाणे संस्कृते आधुनिकस्य, शास्त्रीयस्य च साहित्यस्य निर्माणं भवेत्, तस्य साहित्यस्य अङ्कीयतया, निःशुल्कतया च सर्वेभ्यः उपलब्धिः भवेत् इति एतस्य प्रकल्पस्य उद्देशः अ्सति। "संस्कृते सम्भाषणस्य आन्दोलनवत् संस्कृते आधुनिकलेखानां निर्माणम् अपि जन-आन्दोलनं भवेत् इत्यस्य कृते सर्वे संस्कृतजनाः अपि योगदानं कृत्वा संस्कृतम् अङ्कीयक्षेत्रे आत्मिनिर्भरं कुर्यात् इत्यपि अस्य अपरः उद्देशः।" '''संस्कृतक्षेत्रस्य समस्या''' # संस्कृतं काचित् व्याप्तसाहित्यस्य स्वामिनी, समृद्धा च भाषा वर्तते, संस्कृतभाषायाः विद्यार्थिनः, उपयोगकर्तारः च सम्पूर्णे गुजरातराज्ये, सम्पूर्णभारते च कोणे कोणे विद्यन्ते। एतस्यां स्थित्यां संस्कृतस्य अङ्कीयकरणम् अतीव अनिवार्यं भवति, येन सर्वे संस्कृताभिलाषिणः आधुनिकमाध्यमेन संस्कृतसाहित्यं प्राप्नुयुः। गुजरातराजस्य सर्वेषु जनपदेषु, ग्रामेषु च संस्कृतसाहित्यं प्रेषणीयं भवति।। #संस्कृतभाषा तु अतीव प्राचीनभाषा अस्ति। भारतीयसंविधाने संस्कृतभाषा आधुनिकभाषायाः सूच्यां योजिता वर्तते, परन्तु संस्कृते आधुनिकविषयाणां साहित्यम् अतीव विरलतया प्राप्यते, येन आधुनिकभाषासु संस्कृतस्य पृष्ठे गमनस्य भयः अस्ति। अतः संस्कृतभाषायाम् आधुनिकविषयाः उपलब्धाः भवेयुः, तथा व्यवस्था करणीया भवति। #आधुनिकमञ्चेषु सर्वासां भारतीयासु, विदेशीयासु च भाषासु विशालप्रमाणे आधुनिकं, शास्त्रीयं च साहित्यम् उपलब्धम् अस्ति, परन्तु संस्कृतभाषायां विश्वस्य देशानाम् अपि परिचयः न प्राप्यते। ततोऽधिकं भारतस्य मध्यकालीनः इतिहासः, स्वतन्त्रतायाः इतिहासः, भारतस्वतन्त्रतायाः उत्तवर्ति-इतिहासः इत्यादिकानां परिचयात्मकः लेखाः अपि संस्कृतभाषायां न सन्ति, अतः आधुनिकसंस्कृतस्य छात्रः संस्कृतं त्यक्त्वा अन्याभ्यः भाषाभ्यः साहित्यं पठितुं विवशः अस्ति। उक्तानां समस्यानां समाधानाय एव स्थायि-प्रकल्पोऽयम् आरब्धः अस्ति। एतस्य प्रकल्पस्य अन्तर्गततया एतावता A4 आकारस्य ३५,००० पृष्ठानि आरोपितानि सन्ति। ==वीथिका== * '''संस्थापकसदस्यौ''' <gallery> चित्रम्:Cha.Mu.Krishna Shastri.jpg| च.मू.कृष्णशास्त्री । चित्रम्:Janardana hegde.jpg| जनार्दन हेगडे । </gallery> ==अवलोकताम्== [[संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः]] ==बाह्यानुबन्धाः== *[http://samskritabharati.org samskritabharati.org] आधिकारिकं जालस्थलम् । *[http://www.outlookindia.com/article.aspx?250400] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006001105/http://www.outlookindia.com/article.aspx?250400 |date=2011-10-06 }} Outlook पत्रिकायां संस्कृतविषयकलेखनम् । *[http://www.speaksanskrit.org speaksanskrit.org] Campus Samskritam *[https://web.archive.org/web/20250912143744/http://surasa.net/music/samskrta-vani/sbharati.php Speeches by Samskrita Bharati] *[http://www.rediff.com/news/2008/feb/05hindu.htm Sanskrit gets a new lease of life in US], 5 February 2008, Rediff *[http://www.hindu.com/2006/08/14/stories/2006081406150200.htm Special day to showcase Sanskrit talent of students] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070309202846/http://www.hindu.com/2006/08/14/stories/2006081406150200.htm |date=2007-03-09 }}, 14 Aug 2006, The Hindu *[http://www.csmonitor.com/2007/0705/p14s02-lihc.html Sanskrit echoes around the world], 5 July 2007, Christian Science Monitor *[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-1199965,curpg-1.cms This village speaks gods language] 13 Aug 2005 Times of India Retrieved on 14 September 2008 *[http://www.discoverbangalore.com/samskrita.htm Special Feature on Samskrita Bharati Bangalore] *[http://www.discoverbangalore.com/samskrita.htm Special Feature on Samskrita Bharati Gujarat] [[वर्गः:संस्कृतभारती]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] dy09lqfld8k7y1fbmrnd7n6fml1zrxq 0 11254 502125 457187 2026-11-11T02:20:54Z स्वर्ण 44291 स्वर्ण इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[विष्णुशर्मा]] पृष्ठं [[विष्णुशर्मन्]] प्रति स्थानान्तरितम्: संस्कृत मूल वर्तनी 457187 wikitext text/x-wiki [[File:Kelileh va Demneh.jpg|thumb|220px|right|पञ्चतन्त्रस्य पारसिकानुवादस्य दलः]] ==परिचयः== [[पञ्चतन्त्रम्]] इत्यस्य कथाग्रन्थस्य नाम यः न श्रुतवान् तादृशः प्रायः कोऽपि नास्ति । तादृशस्य अतिप्रसिद्धस्य पञ्चतन्त्रस्य रचयिता विष्णुशर्मा । विष्णुशर्मा काश्मीरदेशीयः । ब्राह्मणोऽयं श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासेषु कृतभूरिपरिश्रमः आसीत् । तस्य विषये श्रूयमाणः श्लोकः कश्चन एवमस्ति - ::मनवे वाचस्पतये शुक्राय पराशराय ससुताय । ::चाणक्याय च विदुषे नमोऽस्तु नयशास्त्रकर्तृभ्यः ॥ ::सकलार्थशास्त्रसारं जगति समालोक्य विष्णुशर्मेदम् । ::तन्त्रैः पञ्चभिरेतच्चकार सुमनोहरं शास्त्रम् ॥ ==कालविचारः== क्रि.श. पञ्चमशतमाने विद्यमानस्य भर्तृहरेः सुभाषितेषु विद्यमानाः अनेके श्लोकाः द्वित्रपदभेदेन पञ्चतन्त्रे दृश्यन्ते । क्रि श ५३१ तः - ७९पर्यन्तं पर्षियादेशं शासितवान् खुस्रु अनुशरिवान् इत्येतस्य आज्ञानुसारं आगैपेह्लविभाषया अयं ग्रन्थः अनूदितः अस्ति । एतैः कारणैः विष्णुशर्मा अपि पञ्चमशतमाने भर्तृहरेः अनन्तरकाले आसीदिति वक्तुं शक्यते । ==फलश्रुतिः== महिलारोप्यस्य राज्ञः अमरशक्तेः बहुशक्तिः रुद्रशक्तिः अनन्तशक्तिः इत्येतान् त्रीन् पुत्रान् षड्भिः मासैः राजनीतिनिपुणान् कर्तुं विष्णुशर्मा पञ्चतन्त्रग्रन्थं रचितवान् इति श्रूयते । तस्य ग्रन्थस्य फलश्रुतिश्लोकः एवं वर्तते - ::अधीते य इदं नित्यं नीतिशास्त्रं शृणोति च । ::न पराभवमाप्नोति शक्रादपि कदाचन ॥ [[वर्गः:संस्कृतकवयः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:बालसाहित्यकाराः]] [[वर्गः:तृतीयशताब्द्याः कवयः]] 73ud3yux9gsw70kwx6e7v25rvav0twx 0 11792 502112 498476 2026-11-10T22:35:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502112 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = [[कोलासिबमण्डलम्]] | native_name = Kolasib District | other_name = | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = MizoramKolasib.png | image_alt = | image_caption = '''मिझोरामराज्ये कोलासिबमण्डलम्''' | established_title = <!-- Established --> | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = मण्डलम् | subdivision_name1 = [[कोलासिबमण्डलम्]] | subdivision_type2 = उपमण्डलानि | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = विस्तारः | subdivision_name3 = १,४२१.६० च.कि.मी. | subdivision_type4 = जनसङ्ख्या(२०११) | subdivision_name4 = ६४,९३७ | government_type = | governing_body = | leader_title = मण्डलसङ्गाहकः <br>(District Collector) | leader_name = | timezone1 = भारतीयमानसमयः(IST) | utc_offset1 = +५:३० | website = http://www.nic.in/state/Mizoram/Kolasib | footnotes = }} '''कोलासिबमण्डलं''' ({{lang-en|Kolasib District}}) [[मिजोरामराज्यम्|मिजोरामराज्ये]] स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं [[कोलासिब]] इत्येतन्नगरम् । [[मिजोरामराज्यम्|मिजोरामराज्ये]] उत्तरविभागे विद्यमानमिदं मण्डलम् । अतः यातायातदृष्ट्या अस्य स्थानं महत्त्वपूर्णम् । == भौगोलिकम् == कोलासिबमण्डलस्य विस्तारः १,३७२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य उत्तर-वायव्यदिशोः [[असमराज्यम्|अस्सामराज्यम्]] अस्ति । पूर्वदिशि [[चम्पायमण्डलम्|चम्पायमण्डलं]], दक्षिणदिशि [[ऐजोलमण्डलम्|ऐजोलमण्डलं]], पश्चिम-नैऋत्यदिशोः [[मामितमण्डलम्]] अस्ति । अत्र १९७ से.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । 'त्लोङ्ग' अस्य प्रदेशस्य प्रमुखनदी । कोलासिबमण्डले अरण्यव्यापृतं, पर्वतीयं च स्थलम् अधिकं वर्तते । वनेषु वंशवृक्षाः अधिकाः सन्ति । ==जनसङ्ख्या== कोलासिबमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ८३,९५५ अस्ति । अस्मिन् ४२,९१८ पुरुषा:, ४१,०३७ महिला: च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ६१ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ६१ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २७.२८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९५६ अस्ति । अत्र साक्षरता ९३.५० % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ४४.१६% जना: ग्रामेषु निवसन्ति । == ऐतिहसिकं किञ्चित् == ११९८ तमे वर्षे [[ऐजोलमण्डलम्|ऐजोलमण्डलस्य]] विभाजनं कृत्वा कोलासिबपरिसरः मण्डलत्वेन स्थापितः । == कृषि: == मण्डलेऽस्मिन् जल-पर्वत-सम्पत्कारणात् वनानां बाहुल्यं दृश्यते । वनेषु वंशाः, काष्ठानि च उपलभ्यते । कृषिः एव बहुसङ्ख्यजनानाम् उपजीविकां कल्पयति । कृषिः पारम्परिकपद्धत्या एव क्रियते । तण्डुलः, द्विदलसस्यानि, फलानि च प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । == उपमण्डलानि == अस्मिन् मण्डले उपमण्डलद्वयम् अस्ति - * बिखोथ्लिर् * उत्तर-थिङ्गडोल == लोकजीवनम् == अत्र शिक्षणसुविधानाम् अभावः दृश्यते । चेरो(Cheraw), खोलाम्(Khuallam), छेह्-लाम् इत्येताः जनानां प्रमुखनृत्यप्रकाराः सन्ति । मिम् कुट्, चफर् कुट्, पोल् कुट् च उत्सवान् जनाः आचरन्ति । वनवासिजनजातीनां प्राचुर्यं दृश्यते । जनाः पारम्परिकजीवनपद्धतिम् अनुसरन्ति । अत्रस्थाः जनाः मिजो, [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लम्]] इत्येताभ्यां भाषाभ्यां व्यवहरन्ति । कृषिसम्बद्धव्यवसायाः, हस्तोद्यमाः च जनानाम् उपजीविकां कल्पयन्ति । == वीक्षणीयस्थलानि == अस्मिन् मण्डले कानिचन वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि - * ताम्दिल् सरोवरः * त्लोङ्ग नदी, परिसरः च । अत्र fishing-मत्स्यग्रहणं बहु आनन्ददायकम् इति कथ्यते । * [[कोलासिब]] नगरम् * स्थानिक-रबर-निर्माणोद्यमः {{Geographic location |Centre = कोलासिबमण्डलम् |North = [[असमराज्यम्]] |Northeast = |East =''[[चम्पायमण्डलम्]] |Southeast = |South =''[[ऐजोलमण्डलम्]]'' |Southwest = [[मामितमण्डलम्]] |West = [[मामितमण्डलम्]] |Northwest = }} ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.nic.in/state/Mizoram/Kolasib सर्वकारसङ्केतस्थलम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130827201835/http://www.nic.in/state/Mizoram/Kolasib |date=2013-08-27 }} * [http://www.census2011.co.in/census/district/387-kolasib.html जनसङ्ख्या] * [https://web.archive.org/web/20131217202059/http://www.indianetzone.com/47/kolasib_district.htm] {{मिजोरामराज्यस्य मण्डलानि}} {{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}} [[वर्गः:मिजोरामराज्यस्य मण्डलानि]] 7yk43ucpt6se6dwp8qaan26z4ckqpt9 0 13018 502109 475771 2026-11-10T19:25:56Z Rotondus 29609 /* शबरी */ 502109 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Sabari Rama statues at Gangadhara Simhachalam.jpg|thumb|right|200px|[[रामः|रामेण]] शबर्याः [[बदरीफलम्|बदरी]]भक्षमम्]] ==शबरी== शबरी रामयणस्य प्रसिद्धं पात्रम् ।अस्य रचयिता महर्षिः वालमीकिः ।अस्मिन् काव्ये बालकाण्डम्, अयोध्याकाण्डम्, अरण्यकाण्डम् किष्किन्दाकाण्डं, सुन्दरकाण्डं, युद्धकाण्डम्, अन्तरकाण्डम् इति सप्तकाण्डानि सन्ति । [[रामायणम्]] आदिकाव्यमित्यापि प्रसिद्धम् अत्रैव शबरी इत्येकस्याः कथा अपि वर्तते । ऋष्यमूकपर्वतस्य मूले पम्पासरोवरस्य तीरे मतङ्गमहर्षेः आश्रमः वर्तते । तस्मिन् आश्रमपदे शबरी नाम काचित् वृद्धा निवसति स्म । सा प्रभाते एव उत्थाय निखिलम् आश्रमपदं स्वच्छीकरोति स्म। पूजायै पुष्णाणी फलानि च आनयति स्म। वृद्धायाः गुरुशुश्रूषां विलोक्य सन्तुष्टः मतङ्गमहर्षिः ताम् एवमवदत् "भद्रे, अहं स्वर्गं गच्छन् अस्मि । दशरथस्य पुत्रौ रामलक्षम्णौ सम्प्रति [[चित्रकूटधाम (कर्वी)|चित्रकूटं]] प्राप्तवन्तौ। तयोः सेवनात् तव सद्गतिः भविष्यति" इति । तदारभ्य शबरी सदा रामध्यानं कुर्वती तं प्रतीक्षमाणा आसीत् । रामोऽपि भार्यावियुक्तः तास्मिन् आश्रामपदे आगच्छत् शबरी रामं प्रणीपत्य फलानि समर्प्य सत्कारम् अकरोत् । अपि च गुरोः लोकं गन्तुम् ऐच्छत् । तदा रामः शबर्याः सद्भावनया सन्तुष्टः तस्याः अनुग्रहम् अकरोत् । ततः सा दिव्यशरीरं प्राप्य उत्तमं लोकम् अगच्छत् । शबरी हिन्दुपौराणिककथानां पात्रं [[रामः|रामदेव]]भक्त्या प्रसिद्धम् । आदिवासी वने निवसन्ती रामभक्ता महती स्मृता । रामायणस्य अनुसारं शबरी वने निवसन्ती वृद्धा आसीत्, तस्य निर्वासनकाले भगवता रामस्य दर्शनं कृतम् ।शबरी निम्नजातीयः महिला आसीत्, या शिक्षां प्राप्तुं, धर्मस्य विषये ज्ञातुं च स्वगृहं त्यक्त्वा गतवती । परन्तु तस्याः जात्याः कारणात् बहवः गुरुः सिद्धाः च तां अस्पृश्यम् इति विवेकं कृतवन्तः । अन्ततः ऋष्यमुखपर्वते मातङ्गऋषिः तस्याः समर्थनं प्राप्तवती यः तस्याः आश्रयं दत्त्वा शिक्षितवान् । ==शबर्या: जीवनं== शबरी वृद्धा, ऋषि मातङ्गस्य शिष्यः आसीत् । यदा मतङ्गेन सूचितं यत् तस्य मर्त्यचक्रं त्यक्तुं समयः अस्ति तदा शाबरी अपि तस्य अनुसरणं कर्तुम् इच्छति स्म । तां निवर्तयन् विष्णुस्य आगमनं मनुष्यरूपेण प्रतीक्ष्य यात्रां कर्तुं पूर्वं रामस्य आतिथ्यं कर्तुं च निर्देशं दत्तवान् । शबरी दयालुः स्नेहपूर्णः गणः आसीत् यः रामलक्ष्मनं च पोषयति स्म, ततः स्वेच्छया स्वप्राणान् त्यक्तवान् । ऋष्यमुखपर्वतस्य पार्श्वे पम्पा-सरोवरस्य रमणीयदृश्ये शाबरी-महोदयस्य जीवनं मनोहरम् आसीत् । सरसः परितः वालुका मृदुः, सुलभः च आसीत् । प्रचुरं फलं मत्स्यं वराहं च विविधं भूखं भोजनार्थं प्रदत्तम् । पद्मानि प्रचुराणि वृक्षेषु निहिताः पक्षिणः | सम्भवतः एतत् आधुनिककालस्य हम्पी-नगरस्य समीपे कुत्रचित् आसीत्, यत् अद्यापि मानवस्य निरन्तरं लुण्ठनस्य अभावेऽपि मनोहरं, स्वस्थं च वर्तते । शबरी भगवान् रामस्य प्रखरभक्ता आसीत्, तस्य आगमनस्य प्रतीक्षया च सम्पूर्णं जीवनं व्यतीतवती आसीत् । सा तस्य महत्त्वस्य गुणस्य च कथाः श्रुत्वा सः ईश्वरस्य मूर्तरूपः इति निश्चयं कृतवती आसीत् । तस्य नाम ध्यानं कृत्वा तस्य समीपं आगमनं प्रतीक्षमाणा दिवसान् यापयति स्म । यदा रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह भक्तेन हनुमानेन सह अन्ते वने तस्याः आश्रमं आगतः तदा सा अतीव हर्षिता अभवत् । शबरी रामस्य महतीं भक्त्या स्वागतं कृत्वा तया आस्वादितानि जामुनानि अर्पणात् पूर्वं मधुराणि इति सुनिश्चित्य अर्पितवती । तस्याः भक्त्या प्रभावितः रामः अवदत् यत् जामुनस्य स्वादः अम्ब्रोसिया इत्यस्मात् मधुरतरः यतः ते प्रेम्णा भक्त्या च अर्पिताः आसन् । ततः स तां आशीर्वादं दत्त्वा प्रतिज्ञातवान् यत् सा स्वभक्त्या मोक्षं वा मोक्षं वा प्राप्स्यति इति ।शबरस्य भगवतः रामभक्तिः भक्तिमार्गस्य उदाहरणं मन्यते । तस्याः शुद्धप्रेमभक्तिः च भक्तिपरमरूपं मन्यते । तस्याः चरित्रं शुद्धभक्तिनिःस्वार्थसेवाप्रतीकत्वेन दृश्यते । तस्याः मधुरतमं जामुनं स्वयम् आस्वादयित्वा रामाय अर्पणस्य इच्छा निःस्वार्थसेवायाः प्रतीकत्वेन दृश्यते । [[File:Shabari's Hospitality.jpg|Shabari's_Hospitality]] ==रामायणे शबरी इत्यस्य भूमिका== शबरी भगवान् रामस्य आदर्शभक्तः अपि मन्यते । तस्याः भक्तिः कथं ईश्वरस्य समीपं गन्तव्यमिति उदाहरणरूपेण दृश्यते, पूर्णसमर्पणेन प्रेम्णा च । तस्याः भक्तिः शुद्धतमं भक्तिरूपं मन्यते, यस्याः व्यक्तिगतकामना वा प्रेरणा वा अस्पृष्टा अस्ति । तस्याः उदाहरणम् अनुसृत्य मोक्षं लभ्यते, भगवता सह संयोजितुं च शक्यते इति विश्वासः । शबरी श्रद्धाभक्तिशक्तेः प्रतीकत्वेन अपि दृश्यते । तस्याः भगवतः रामभक्ता एतावता प्रबलः आसीत् यत् सा विनयशीलस्य उत्पत्तिः, औपचारिकशिक्षाभावस्य च अभावे अपि मोक्षं प्राप्तुं समर्था अभवत् । सा च यत्किमपि बाधकं पारयितुं भक्तिशक्तेः प्रतीकरूपेण दृश्यते । तस्याः रामभक्तिः एतावता प्रबलः आसीत् यत् तस्याः मोक्षप्राप्त्यर्थं बाधकं यत्किमपि बाधकं तत् अतितर्तुं समर्था आसीत् । उपसंहारः हिन्दुपौराणिककथासु शबरी भक्ति-प्रतीकः प्रबलः । तस्याः रामभक्तिः परमं भक्तिरूपं मन्यते, तस्याः चरित्रं कथं [[ईश्वरः|ईश्वर]]स्य उपसर्गं कर्तव्यमिति उदाहरणरूपेण दृश्यते । तस्याः निःस्वार्थसेवा शुद्धप्रेम च भगवतः रामभक्तानां बहूनां प्रेरणादायकं भवति, श्रद्धाभक्तिशक्तेः च शक्तिशालिनी उदाहरणं मन्यते ।शबरी-कथा महिलाभक्तानां महत्त्वं, सामर्थ्यं च ज्ञायते इति प्रमुखा आख्यानम् अस्ति । न बहवः भक्तिकथाः तस्मिन् स्त्रियः सन्ति ये गृहपत्नीत्वं, मातृत्वस्य च कर्तव्यं त्यक्त्वा स्वकामस्य, कामस्य च मार्गे स्वतन्त्राः सन्ति।भारतस्य भक्ति-आन्दोलनेन एतादृशानां बहूनां महिलाभक्तानाम् कथाः अपि प्रदर्शिताः, यथा मीरा बाई, ये स्व-देव-देवी-प्रेम-अभिव्यक्ति-स्वतन्त्रतां, स्व-जीवने यत् किमपि प्रियं, यथार्थतया च इच्छन्ति तत् कार्यं कर्तुं स्वतन्त्रतां च प्रयुज्यन्ते स्म । ‎ [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] ol24dbectu1an5z05ub7fr31ese7eoy 0 14237 502113 498477 2026-11-10T22:37:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502113 wikitext text/x-wiki [[File:Bharata and Satrughna come to console Kausalya.jpg|thumb|कौसल्यायाः सान्त्वनं कर्तुम् आगतौ [[भरतः|भरत]][[शत्रुघ्नः|शत्रुघ्नौ]]]] '''कौसल्या''' कोसलदेशस्य [[भानुमान्|भानुमतः]] पुत्री। [[दशरथः|दशरथस्य]] ज्येष्ठा पत्नी। मर्यादापुरुषोत्तमस्य [[रामः|रामस्य]] माता । विवाहानन्तरं [[कोसलराज्यम्]] दशरथस्य राज्ये एव अन्तर्गतम् । कौसल्या [[रामः|रामस्य]] माता राज्ञः [[दशरथः|दशरथस्य]] ज्येष्ठपत्नी च । तस्याः उल्लेखः [[रामायणम्|रामायणे]] [[अयोध्याकाण्डम्|अयोध्याकाण्डे]] आगाच्छति। सा एका तपस्विनी स्त्रिः। ==कौसल्यायाः मातृवात्सल्यं पतिभक्तिः च== रामायणे कौसल्यायाः मातृवात्सल्यं पातिव्रत्यं च आदर्शरूपेण दृश्यते । यदा दशरथमहाराजः रामं ’ वनं गन्तव्यम् ’इति सूचयति तदा कौसल्याया: हृदयं शोकाकुलं भवति । कुपिता भूत्वा सा पतिम् आक्षिपति ’वनं न गच्छतु’ इति रामं सूचयितुं वदति । परन्तु यदा [[रामः]] स्वधर्मविवरणं करोति तदा दुःखिता सा पितृवाक्यपरिपालनार्थं अनुमतिं यच्छति। तस्याः सीतायाः प्रति अपि वास्तल्यं ज्ञायते । यदा [[सीता]] रामेण सह वनं गन्तुम् उद्युक्ता तदा कौसल्या [[सीता|सीतायाः]] रक्षणं कर्तुं रामम् आज्ञापयति। कौसल्या पत्नीधर्मं सम्यक् आचरति। बहुपत्नीव्रतस्य दशरथमहाराजस्य [[कैकेयी|कैकेयीं]] प्रति अधिकप्रीतिप्रदर्शनं दृष्ट्वा अपि कौसल्यायाः पतिं प्रति श्रद्धा न क्षीणा न भवति। यदा कैकेय्याः वचनं श्रुत्वा दशरथः रामं यैवराज्याभिषेकस्थाने वनवासाय आज्ञां ददाति तदा कौसल्या पतिं बोधयति आक्षिपति च। रामस्य वनगमनानन्तरं यदा दशरथः दुःखितः भवति तदा कौसल्याम् आश्रयति ।तदा कौसल्या पतिशोकनिवारणे पतिसेवायां च व्रतरूपेण आत्मानं नियोजयति। दशरथस्य धर्मपत्नी भूत्वा सा सदा धर्मबद्धव्यवहारं प्रदर्शयति तथा स्वधर्मपालने कदापि लोपं न करोति। एवं सा आदर्शमहिला इव दृश्यते। ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20130722024638/http://www.indianetzone.com/34/kaushalya_wife_king_dasaratha.htm कौसल्या] {{रामायणम्}} [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 2s6x5wsz4x40ll2guy1esuty87itnl7 0 16984 502115 353039 2026-11-10T22:47:21Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502115 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् |image = Jean-baptiste lamarck2.jpg |caption = Portrait of Jean-Baptiste Lamarck |birth_date = {{Birth date|df=yes|1744|8|1}} |birth_place = [[Bazentin]], [[Picardie]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1829|12|18|1744|8|1}} |death_place = [[Paris]] |nationality = French |work_institutions = [[French Academy of Sciences]]; [[Muséum national d'Histoire naturelle]]; [[Jardin des Plantes]] |alma_mater = |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = [[Evolution]]; [[inheritance of acquired characteristics]], [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|Influenced Geoffroy]] |author_abbrev_bot = Lam. |author_abbrev_zoo = Lamarck |influences = |influenced = |prizes = |religion = |footnotes = |signature = }} [[चित्रम्:LamarckStatue.jpg|thumb|right|150px|प्यारिस्-नगरे विद्यमाना लामार्कस्य मूर्तिः]] (कालः – ०१. ०८. १७४४ तः १८. १२. १८२९) अयं '''जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क्''' (Jean Bapiste Lamark) विज्ञानजगति एव प्रथमवारं विकासवादस्य प्रतिपादकः । एषः जीवविज्ञाने जीवविकासस्य तत्त्वं प्रत्यपादयत् । अस्य पूर्णं नाम "जीन् ब्याप्टिस्ट् पियेर् आन्त्वा डि मोने शवलिये डि लामार्क्” इति । सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् १७४४ तमे वर्षे आगस्ट्-मासस्य १ दिनाङ्के कस्यचित् निर्धनकुटुम्बस्य ११ तमशिशुरूपेण जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता एतं "धर्मगुरुं” (पाद्री) कर्तुम् इष्टवान् आसीत् । किन्तु अयं जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् केवलस्य धनस्य सम्पादनार्थं स्वस्य इच्छां परित्यक्तुं न इष्टवान् । अतः सः पितुः मरणानन्तरं १७६० तमे वर्षे सैन्यं प्रविष्टवान् । सप्त वर्षाणि यावत् तत्र कार्यं कुर्वन् अनुभवं, प्रशस्तिं च सम्पादितवान् । अनन्तरं १७६६ तमे वर्षे अनारोग्यस्य कारणात् सैन्यस्य उद्योगाय त्यागपत्रम् अयच्छत् । तदनन्तरं सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् लेखकवृत्तिं, लिपिकवृत्तिं, प्राद्यापकवृत्तिम् एवं बहुविधवृत्तिम् आश्रितवान् । एषः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् मेडिटर्रानियन्–समुद्रस्य तीरे यदा सैनिकः आसीत् तदा सस्यविषये आसक्तः सञ्जातः । स्वयम् अध्ययनं कृत्वा एव [[फ्रान्सदेशः|फ्रान्स्]]–देशस्य सस्यानां विषये एव १७७८ तमे वर्षे किञ्चित् पुस्तकम् अपि अलिखत् । १७९३ तमे वर्षे [[प्यारिस्]]–नगरे विद्यमाने प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालये (Natural History Museum ) अकशेरुक– प्राणिविज्ञानस्य प्राध्यापकत्वेन नियुक्तः । तत्र उद्योगावसरे सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् [[ऊर्णनाभः|ऊर्णनाभ]]–[[वृश्चिकः|वृश्चिक]]–सदृशान् अष्टपदीन् षड्–पदिभ्यः [[कीटः|कीटेभ्यः]] पृथक् वर्गीकृतवान् । तथैव कण्टकचर्मिणां, कठिनचर्मिणां च प्राणिनां वर्गीकरणम् अपि अकरोत् । तेन जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्केन लिखितं "अकशेरुकाणां प्राकृतिक-इतिहासः” (Natural History of Invertebrates) इति पुस्तकम् इदानीम् अपि अकशेरुकाणां विषये अध्ययनस्य आधारत्वेन परिगण्यते । अनेन जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्केन १८०९ वर्षे प्रकटिते '''“प्राणिविज्ञानदर्शनम्”''' इति पुस्तके विकासवादः विवृतः अस्ति । '''“बाह्यस्य परिसरस्य कारणतः कस्मिंश्चित् प्राणिनि यः परिणामः जायते सः अग्रिमे वंशे (जनाङ्गे) (Generation) अपि अनुवर्तते”''' इति सः तत्र प्रतिपादितवान् अस्ति । उदाहरणार्थं दीर्घकण्ठी (Giraffe) उन्नते स्थाने विद्यमानानि पर्णानि खादितुं पुनः पुनः [[कण्ठः|कण्ठं]] दीर्घीकरोति स्म । तस्मात् कारणात् अग्रिमे वंशे तेषां प्राणिनां कण्ठः दीर्घः एव जातः । उपयोगानुसारम् अवयवः वर्धते अथवा नश्यति इति सिद्धान्तं सः प्रत्यपादयत् । अस्य सिद्धान्तः बहुभिः परीशील्य तिरस्कृतः । अतः सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् जीवनस्य अन्तिमे काले अन्धः, निर्धनः, जुगुप्सितः च सञ्जातः । १८२९ तमे वर्षे डिसेम्बर्–मासस्य १८ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://web.archive.org/web/20080212174536/http://www.textbookleague.org/54marck.htm The Imaginary Lamarck: A Look at Bogus "History" in Schoolbooks] by [[Michael Ghiselin]] * {{gutenberg author|id=Jean_Lamarck_(1744–1829)}} * [https://notes.utk.edu/Bio/greenberg.nsf/0/b360905554fdb7d985256ec5006a7755?OpenDocument Epigenetics: Genome, Meet Your Environment] * [http://www.lamarck.cnrs.fr/auditeurs/presentation.php?lang=en Science Revolution Followers of Lamarck] * [http://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/824 Encyclopédie Méthodique: Botanique] At: [http://www.biodiversitylibrary.org/ Biodiversity Heritage Library] * [http://www.lamarck.cnrs.fr/index.php?lang=en Jean-Baptiste Lamarck: works and heritage], online materials about Lamarck (23,000 files of Lamarck's herbarium, 11,000 manuscripts, books, etc.) edited online by Pietro Corsi (Oxford University) and realised by [[CRHST]]-[[CNRS]] in France. * [http://www.ucmp.berkeley.edu/history/lamarck.html Biography of Lamarck] at University of California Museum of Paleontology * {{Cite EB1911|wstitle=Lamarck, Jean Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de}} * Lamarck's writings are available in facsimile (PDF) and in Word format (in French) at [http://www.lamarck.cnrs.fr/?lang=en www.lamarck.cnrs.fr]. The search engine allows full text search. [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 853vqm2i1bi8jmnzlk5r6hejh7jcy6s 0 21393 502114 498886 2026-11-10T22:42:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502114 wikitext text/x-wiki ===मूलसङ्ग्रहः=== <!--this section is for films that have been released only--> <!--this section is for titles of Rahman’s film scores in their original language release only--> {| style="width:100%;" |- valign="top" | {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Year !! Film !! Language !! Notes |- | १९९२ || ''[[रोजा]]'' || [[तमिळुभाषा]] || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]]<br />[[अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशाकः इति चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः ।]]<br />[[Tamil Nadu State Film Award for Best Music Director]]<br />Listed in ''[[Time (magazine)|TIME]]'s'' "[[Time magazine's "All-TIME" 100 best movies#10 Best Soundtracks|10 Best Soundtracks]]" of all time in २००५<ref name="Timetop10s">{{cite news| author=Corliss, Richard| title=Best Soundtracks – ALL TIME 100 MOVIES – TIME| work=[[Time (magazine)|TIME]]| url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1953094_1953153_1954874,00.html| year=२००५| accessdate=24 February २००८| date=२००५-02-12| archive-date=2010-03-12| archive-url=https://web.archive.org/web/20100312061726/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1953094_1953153_1954874,00.html| deadurl=yes}}</ref> |- | १९९२ ||''योद्धा'' || [[मलयाळभाषा]] || |- | १९९३ || पुदिय मुगम् || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९३ || निप्पु राव्वा || [[तेलुगुभाषा]] || Background score only<ref>{{cite web |url=http://www.arrahman.com/v2/discography/films-तेलुगुभाषा-nippuravva.html |title=The Official Website |publisher=A. R. Rahman |date= |accessdate=२०१०-08-23 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | १९९३ || जेण्टलमन् || [[तमिळुभाषा]] || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]]<br>[[Tamil Nadu State Film Award for Best Music Director]] |- | १९९३ || कळक्कु चीमायी || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९३ || उळवन् || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९३ || तिरुड तिरुड || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९४ || वण्डिचोलै चिन्नरजु || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९४ || सूपर् पोलिस् || [[तेलुगुभाषा]] || |- | १९९४ || ड्युयेट् || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९४ || मे माधवम् || तमिळुभाषा || |- | १९९४ || कादलन् || [[तमिळुभाषा]] || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]]<br>[[Tamil Nadu State Film Award for Best Music Director]] |- | १९९४ || पवित्रा || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९४ || करुत्थम्मा || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९४ || पुदिय मन्नर्गळ्|| [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९४ || ग्र्याण्ड् मास्टर् || [[तेलुगुभाषा]] || |- | १९९५ || बाम्बे || [[तमिळुभाषा]] || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]]<br>[[Tamil Nadu State Film Award for Best Music Director]]<br>Listed in ''[[दि गार्डियन्]]'' 's "1000 Albums to Hear Before You Die"<ref name=Guardian>{{cite web|title=100 Best Albums Ever|work=[[The Guardian]]|url=http://www.rocklistmusic.co.uk/guardian100.htm|accessdate=२०१०-02-03|archive-date=2011-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110410200424/https://www.rocklistmusic.co.uk/guardian100.htm|deadurl=yes}}</ref><br>"Kannalane/ Kehna hi kya" listed in ''[[दि गार्डियन्]]'' 's "1000 Songs Everyone Must Hear"<ref name=Guardian/> |- | १९९५ || इन्दिरा || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९५ || रङ्गीला || [[हिन्दीभाषा]] || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]]<br>[[Filmfare RD Burman Award for New Music Talent]] |- | १९९५ || मुत्तु || [[तमिळुभाषा]] || Most successful Indian soundtrack in Japan<ref name="muthunoborderss">{{cite web| author=Prasad, Ayappa| title=Films don't believe in borders| work=[[Screen (magazine)|Screen]]| url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| year=२००३| accessdate=15 November २००८| archive-date=2008-12-18| archive-url=https://web.archive.org/web/20081218060205/http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| deadurl=yes}}</ref> |- | १९९६ || लव् बर्डस् || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९६ || इण्डियन् || [[तमिळुभाषा]] || Nominated—[[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]]<br>[[फिल्म् फेर् अत्युत्तमनेपत्थसङ्गीतप्रशस्तिः ।]] |- | १९९६ || कादल् देसम् || [[तमिळुभाषा]] || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]] |- | १९९६ || फैर् || [[हिन्दीभाषा]] || |- | १९९६ || मि.रोमियो || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९७ || अन्तिमन्तारायि || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९७ || मिसार कणवु || [[तमिळुभाषा]] || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]]<br>[[अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशाकः इति चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः ।]]<br>[[Tamil Nadu State Film Award for Best Music Director]] |- | १९९७ || इरुवर् || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९७ || दौड् || [[हिन्दीभाषा]] || |- | १९९७ || रक्षकन् || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९७ || कभि न कभी || [[हिन्दीभाषा]] || |- | १९९८ || जीन्स् || [[तमिळुभाषा]] || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]] |- | १९९८ || दिल् से || [[हिन्दीभाषा]] || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]]<br>"[[Chaiyya Chaiyya]]" was 9th in [[BBC World Service]] top 10 songs of all time<ref>{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/worldservice/us/features/topten/profiles/index.shtml |title= The World's Top Ten |accessdate=२००८-11-05 |work= |publisher= [[BBC World Service]] |date= }}</ref> |- | १९९८ || १९४७ अर्थ् || [[हिन्दीभाषा]] || |- | १९९८ || डोलि सजा के रखना || [[हिन्दीभाषा]] || |- | १९९९ || एन् श्वास काट्रे || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९९ || पडेयप्प || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९९ || कादलार् दिनम् || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९९ || ताल् || [[हिन्दीभाषा]] || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]]<br>[[IIFA Best Music Director Award]]<br>[[Zee Cine Award for Best Music Director]] |- | १९९९ || सङ्गमम् || [[तमिळुभाषा]] || [[Tamil Nadu State Film Award for Best Music Director]] |- | १९९९ || जोडि || [[तमिळुभाषा]] || |- | १९९९ || तक्षक् || [[हिन्दीभाषा]] || |- | १९९९ || मुदलवम् || [[तमिळुभाषा]] || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]] |- | १९९९ || तज् महल् || तमिळुभाषा || |- | २००० || पुकार् || हिन्दीभाषा || |- | २००० || अलैपायुते || तमिळुभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]] |- | २००० || कण्डुकोण्डै कण्दुकोण्डे || तमिळुभाषा || |- | २००० || फिज़ा || हिन्दीभाषा || एकं गानम् - पिजा हाज़ि अलि | २००० || रिदम् || तमिळुभाषा || |- | २००० || तेनाली || तमिळुभाषा || |- | २००० || ज़ुबेदा || हिन्दीभाषा || |- | २००१ || वन् टु का फोर् || हिन्दीभाषा || |- | २००१ || नायक् || हिन्दीभाषा || Remake of ''Mudhalvan''. Rahman's compositions reused |- | २००१ || ''[[Love You Hamesha]]'' || हिन्दीभाषा || |- | २००१ || ''[[Lagaan]]'' || हिन्दीभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]]<br>[[अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशाकः इति चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः ।]]<br>[[IIFA Award for Best Music Director]]<br>IIFA Music of the Decade Award<br>[[Screen Award for Best Music Director|Star Screen Award for Best Music Director]]<br>[[Screen Award for Best Background Music|Star Screen Award for Best Background Score]]<br>[[Zee Cine Award for Best Music Director]]<br>Ranked #44 on [[Amazon.com]]'s "The 100 Greatest World Music Albums of All Time"<ref>{{cite web|title=The 100 Greatest World Music Albums of All Time|publisher=[[Amazon.com]]|year=२००९|url=http://www.amazon.com/gp/feature.html?ie=UTF8&docId=1000416151|accessdate=२०१०-02-03}}</ref><ref>{{cite news|title=Lagaan is listed among top 100 Albums|date=27 August २००९|work=[[Times of India]]|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/4936822.cms|accessdate=२०१०-02-03}}</ref> |- | २००१ || स्टार् || तमिळुभाषा || |- | २००१ || पाठाशाले परवसम् || तमिळुभाषा || |- | २००२ || अल्लि अर्जुन || तमिळुभाषा || |- | २००२ || कन्नथैल् मुतमिट्टल् || तमिळुभाषा || [[अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशाकः इति चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः ।]] |- | २००२ || दि लेज़ेण्ड् अफ् भगत्सिङ्ग् || हिन्दीभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमनेपत्थसङ्गीतप्रशस्तिः ।]] |- | २००२ || बाबा|| तमिळुभाषा || |- | २००२ || कादल विरुस्|| तमिळुभाषा || |- | २००२ || साथियाँ || हिन्दीभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]]<br>[[IIFA Award for Best Music Director]]<br>[[Zee Cine Award for Best Music Director]]<br>MTV Immies Award for Best Composer<br>Bollywood Music Award for Best Music Director<br>Remake of ''Alaipayuthey''. Rahman's compositions reused |- | २००३ || परसुराम || [[तमिळुभाषा]] || |- | २००३ || बाय्स् || [[तमिळुभाषा]] || नामाङ्कितम् [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]] |- | २००३ || [[Warriors of Heaven and Earth]] || [[Mandarin Chinese|Mandarin]],<br>English,<br />हिन्दीभाषा || |- | २००३ || एनकु २० उनक्कु १८ || तमिळुभाषा || |- | २००३ || नी मनसु नाकु तेलुसु || तेलुगुभाषा || |- | २००३ || कङ्गालाल कैदु सेइ || तमिळुभाषा || |- | २००३ || तेहज़ीब् || हिन्दीभाषा || |- | २००४ || उदय || तमिळुभाषा || |- | २००४ || लकीर् || हिन्दीभाषा || |- | २००४ || मीनाक्षी || हिन्दीभाषा || |- | २००४ || आयितु एळुतु || तमिळुभाषा || |- | २००४ || युवा || हिन्दीभाषा|| |- | २००४ || न्यू || तमिळुभाषा || |- | २००४ || नानी || तेलुगुभाषा || |- | २००४ || दिल् ने जिसे अप्न कहा || हिन्दीभाषा || |- | २००४ ||स्वदेश || हिन्दीभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमनेपत्थसङ्गीतप्रशस्तिः ।]]<br> नामाङ्कितम् [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]] |- | २००४ || कृष्ण || हिन्दीभाषा || |- | २००५ || नेताजी सुभाष्चन्द्र बोस् || हिन्दीभाषा || |- | २००५ || मङ्गल पाण्डे || हिन्दीभाषा || |- | २००५ || अनबे आरुयिरे || तमिळुभाषा || |- | २००५ || वाटर् || हिन्दीभाषा || - अकाडेमीप्रशस्त्यार्थं नामाङ्कितम् । |- | २००६ || रङ्ग् दे बसन्ती || हिन्दीभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]]<br>[[IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः]]<br>[[ज़ी सिनिप्रशस्तिः]]<br>[[अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकः इति स्क्रीन् पुरस्कारः]]<br>[[स्क्रीन् प्रशस्तिः अत्युत्तमः नेपत्थसङ्गीतसंयोजकः इति ]]<br>लुक्का चुप्पी ,खबली [[अकदेमीप्रशस्तिः अत्युत्तमूलगीतम् इति ]] नामाङ्किरानि । |- | २००६ || ''[[Sillunu Oru Kaadhal]]'' || तमिळुभाषा ||[[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]] |- | २००६ || ''[[Varalaru - The History of the Godfather|Varalaru]]'' || तमिळुभाषा || |- | २००७ || ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]'' || हिन्दीभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]]<br>[[फिल्म् फेर् अत्युत्तमनेपत्थसङ्गीतप्रशस्तिः ।]] |- | २००७ || ''[[Provoked (film)|Provoked]]'' || हिन्दीभाषा || |- | २००७ || ''[[Sivaji (film)|Sivaji]]'' || तमिळुभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]]<br>[[अत्युत्तमसङ्गीतसंयोजनस्य विजयप्रशस्तिः]] |- | २००७ || ''[[Azhagiya Thamizh Magan]]'' || तमिळुभाषा || |- | २००७ || ''[[Elizabeth: The Golden Age]]'' || English || With [[Craig Armstrong (composer)|Craig Armstrong]] |- | २००८ || ''[[Jodhaa Akbar]]'' || हिन्दीभाषा ||[[Filmfare Best Background Score]]<br>Nominated—[[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]]<br>Nominated—[[3rd Asian Film Awards|Asian Film Award]] for Best Composer<ref>{{cite web|title=Asian Film Awards: २००९|work=[[IMDb]]|url=http://www.imdb.com/Sections/Awards/Asian_Film_Awards/२००९|accessdate=२००९-02-25}}</ref> |- | २००८ || ''[[Jaane Tu... Ya Jaane Na]]'' || हिन्दीभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]]<br>[[Screen Award for Best Music Director|Star Screen Award for Best Music Director]] |- | २००८ || ''[[Ada... A Way of Life]]'' || हिन्दीभाषा || |- | २००८ || ''[[Sakkarakatti]]'' || तमिळुभाषा || Nominated—[[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]] |- | २००८ || ''[[Yuvvraaj]]'' || हिन्दीभाषा || |- | २००८ || ''[[Ghajini (२००८ film)|Ghajini]]'' || हिन्दीभाषा || Nominated—[[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]] |- | २००८ || ''[[Slumdog Millionaire]]'' || English,<br>हिन्दीभाषा ||[[Academy Award for Best Original Music Score]]<br />[[Academy Award for Best Original Song]] for "[[Jai Ho]]"<br />Nominated—[[Academy Award for Best Original Song]] for "[[O…Saya]]"<br>[[BAFTA Award for Best Film Music]]<br />[[Broadcast Film Critics Association Award for Best Composer]]<br />[[Golden Globe Award for Best Original Score]]<br />[[Grammy Award for Best Compilation Soundtrack Album for a Motion Picture, Television or Other Visual Media|Grammy Award for Best Compilation Soundtrack Album]]<br />[[Grammy Award for Best Song Written for a Motion Picture, Television or Other Visual Media]] for "Jai Ho"<br />[[Satellite Award for Best Original Score]]<br />Nominated—[[Satellite Award for Best Original Song]] for "[[Jai Ho]]"<br />[[World Soundtrack Award for Best Original Song Written Directly for a Film|World Soundtrack Award for Best Original Song]] for "Jai Ho"<br />Nominated—[[World Soundtrack Award for Best Original Song Written Directly for a Film|World Soundtrack Award for Best Original Song]] for "O Saya"<br />Nominated—[[World Soundtrack Award for Best Original Soundtrack of the Year]] |- | २००९ || ''[[Delhi-6]]'' || हिन्दीभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]] |- | २००९ || ''[[Blue (२००९ film)|Blue]]'' || हिन्दीभाषा || |- | २००९ || ''[[Couples Retreat]]'' || English || BMI London Awards for Best Score<ref>{{cite web|url=http://www.bmi.com/photos/entry/549749|title=A.R. Rahman Picks Up BMI Film Award in London|publisher=Broadcast Music, Inc.|date=२०१०-11-02}}</ref><br/>Song "NaNa" longlisted for [[82nd Academy Awards|२०१०]] [[Academy Award for Best Original Song]] nomination<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/news/india/rahman_oscar_bound_once_again.php |title=Rahman: Oscar bound once again? |publisher=Ndtv.com |date= |accessdate=२०१०-08-23}}</ref> |- | २०१० || ''[[Vinnaithaandi Varuvaayaa]]'' || तमिळुभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]]<br>[[Vijay Award for Best Music Director]]<br>[[Vijay Music Awards|Vijay Music Award for Best Music Director]] |- | २०१० || ''[[Raavan]]'' || हिन्दीभाषा || |- | २०१० || ''[[Raavanan (film)|Raavanan]]'' || तमिळुभाषा || |- | २०१० || ''[[Puli (film)|Komaram Puli]]'' || तेलुगुभाषा || |- | २०१० || ''[[Ye Maaya Chesave]]'' || तेलुगुभाषा || [[CineMAA Awards|CineMAA Award for Best Music Director]]<br>[[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तेलुगुभाषा)]]<br>[[Nandi Awards|Nandi Award for Best Music Director]]<br>Zee Cine तेलुगुभाषा Award for Best Background Score<br>Nominated—[[Santosham Best Music Director Award]]<br>Remake of ''Vinnaithaandi Varuvaaya''. Rahman's compositions reused |- | २०१० || 'एन्दिरम् || [[तमिळुभाषा]] || नमाङ्कितम् [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः (तमिळुभाषा)]] |- हिन्दीभाषानुवादः ROBOT इति तेलुगुभाषानुवादः ROBO इति । | २०१० || झूटा है सहि [[हिन्दीभाषा]] || |- | २०१० || 127 Hours || आङ्ग्लभाषा || नामाङ्कितम् [[Academy Award for Best Original Score]]<br/>Nominated—[[Academy Award for Best Original Song]] for "[[If I Rise]]"<br/>Nominated—[[BAFTA Award for Best Film Music]]<br />[[Broadcast Film Critics Association Award for Best Song]] for "If I Rise"<br/>Nominated—[[Golden Globe Award for Best Original Score]]<br/>Nominated—[[Satellite Award for Best Original Score]]<br/>Nominated—[[Satellite Award for Best Original Song]] for "If I Rise"<br/>[[Denver Film Critics Society]] Award for best Song "If I Rise"<br />[[World Soundtrack Award – Public Choice]]<br />Nominated—[[World Soundtrack Award for Best Original Song Written Directly for a Film|World Soundtrack Award for Best Original Song]] for "If I Rise" |- | २०११ || ''[[Rockstar (२०११ film)|Rockstar]]'' || हिन्दीभाषा || [[फिल्म् फेर् अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः]]<br>[[Zee Cine Award for Best Music Director]]<br>[[Screen Award for Best Music Director]] |- | २०१२ || ''[[Ekk Deewana Tha]]'' || हिन्दीभाषा || |- | २०१२ || ''[[Lavender (film)|Lavender]]'' || मलयाळभाषा || Post-production<br>One promotional song only |- | २०१२ || ''[[Paani]]'' || हिन्दीभाषा || Filming |- | २०१२ || ''[[Nair-san (film)|Nairsan]]'' || English, Japanese, मलयाळभाषा || Filming, Background score only |- | २०१२ || ''[[Welcome to People]]'' || English || Announced<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Rahman-back-with-romantic-songs-for-Ek-Deewana-Tha/Article1-786512.aspx|title=Rahman composes for Spielberg's next|publisher=[[Hindustan Times]]|date=December 24, २०११|accessdate=December 24, २०११|archive-date=2012-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311014350/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Rahman-back-with-romantic-songs-for-Ek-Deewana-Tha/Article1-786512.aspx|deadurl=yes}}</ref> |- | २०१२ || ''Monkeys of Bollywood'' || English || Announced<br/>Animated musical<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/rahman-gurinder-chadha-team-up-for-monkey-musical/737006/|title=Rahman, Gurinder Chadha team up for monkey musical|publisher=''[[The Indian Express]]''|location=[[Los Angeles]]|date=२०११-01-13|accessdate=२०११-01-16}}</ref> |- | २०१२ || ''[[Yohan: Adhyayam Ondru]]'' || तमिळुभाषा|| Filming |- | २०१२ || ''[[Kochadaiyaan]]'' || तमिळुभाषा|| Filming |- | २०१२ || ''[[Yash Chopra's Untitled Project]]'' || हिन्दीभाषा|| Filming |- | २०१२ || ''[[Kadal (film)|Kadal]]'' || तमिळुभाषा|| Filming |- | २०१२ || ''[[Godfather (२०११ film)|Godfather]]'' || Kannada || Announced<ref>{{cite web |url=http://www.cinefundas.com/२०११/04/30/illustrious-rahman-will-compose-for-god-father |title=Illustrious Rahman Will Compose For God Father &#124; Cinefundas.com – One Stop Cinema Portal |publisher=Cinefundas.com |date= |accessdate=२०११-10-08 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/तमिळुभाषा/article/66287.html |title=AR Rahman to score for the Kannada ‘Varalaru’! – तमिळुभाषा Movie News |publisher=IndiaGlitz |date= |accessdate=२०११-10-08 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २०१२ || Jai || हिन्दीभाषा || Announced<ref>{{cite web |author=Raymond Ronamai |url=http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/२०११/yash-chopra-ar-rahman-shahrukh-170511-aid0064.html |title=Yash Chopra with AR Rahman for the first time |publisher=Entertainment.oneindia.in |date=२०११-05-17 |accessdate=२०११-10-08 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/२०११/05/17/15782/index.html |title=Yash Chopra to collaborate with A.R. Rahman for his next |publisher=Bollywoodhungama.com |date=२०११-05-17 |accessdate=२०११-10-08}}</ref>| |- | २०१९ ||[[मधुरस्मितम्]] ||[[संस्कृतम् ]]|| [[निदेशक:सुरेष् गायत्री]]| [[विश्वे प्रथमं बाल-संस्कृत-चलनचित्रम्।]]|<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190806150033/http://navavani.org.in/wp/archives/10862 |archivedate=2019-08-06 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://navavani.org.in/wp/archives/10862 |access-date=2019-08-06 |deadurl=yes}}</ref> |- [वर्गः:चलच्चित्रक्षेत्रम्]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया]] a9sng35lms6gim28hpuy1aguy6cerpq 0 21478 502121 498715 2026-11-11T00:19:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502121 wikitext text/x-wiki {{Infobox website |name = संस्कृतविकिपीडिया |logo = [[चित्रम्:Wikipedia-logo-v2-sa.svg|220px]] |logocaption = संस्कृतविकिपीडियायाः प्रतीकचिह्नम् |screenshot = |collapsible = yes |caption = जनवरी २००५ तमवर्षस्य स्थित्यनुसारं संस्कृतविकिपीडियायाः मुखपृष्ठस्य चित्रम् |url = {{URL|sa.wikipedia.org}} |slogan = स्वतन्त्रविश्वकोशः<br />(मुक्तज्ञानकोशः) |commercial = Charitable |type = अन्तरजालीय-विश्वकोश-परियोजना |registration = वैकल्पिकम् |language = संस्कृतम् |content license = {{nobr|[[Creative Commons licenses|Creative Commons Attribution/<br />Share-Alike]] 3.0}} (most text also dual-licensed under [[GFDL]])<br />Media licensing varies |owner = विकिमीडिया फाउन्डेशन् |author = संस्कृतविकिसमुदायः |launch date = डिसेम्बर् २००३ |alexa = |current status = आन्तर्जालस्थितम् }} '''संस्कृतविकिपीडिया''' विकिमीडिया फाउन्डेशन् पोषितः संस्कृतविश्वकोशोऽस्ति। अस्यैकादशसहस्राः लेखाः स्वयंसेवकैः आलिखिताः सन्ति । संस्कृतविकिपीडियायाः आरम्भः २००३तमे वर्षे जातः । संस्कृतविकिपीडियायां विषयसंवर्धनकार्यं २०११तमस्य वर्षस्य मे मासे [[संस्कृत भारती|संस्कृतभारत्या]] प्रकल्परूपेण स्वीकृतम् । कार्यकर्तृगणस्य सक्रिययोगदानेन लेखानां संवर्धने द्रुतगतिः प्राप्ता । == सन्दर्भः== {{Reflist}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * [http://daily.bhaskar.com/news/GUJ-AHD-sanskrit-wikipedia-soon-thanks-to-gujarat-teachers-3518450.html समाचारपत्रे संस्कृतविकिपीडिया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310124136/http://daily.bhaskar.com/news/GUJ-AHD-sanskrit-wikipedia-soon-thanks-to-gujarat-teachers-3518450.html |date=2016-03-10 }} * [http://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-sanskrit-wikipedia-in-the-offing-gujarat-teachers-planning-details-1714503 समाचारपत्रे संस्कृतविकिपीडिया] * [https://plus.google.com/photos/108278656161706190640/albums/5764671606812557009?authkey=CPm2msPW7L2KCQ चित्राणि] *[https://web.archive.org/web/20210505124803/https://www.modernsanskrit.com/ मर्डान संस्कृत] - संस्कृत ओयेवसाईट [[वर्गः:विकिपीडिया]] [[वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 4kqwuaz2oguswm9giowulp0ys757r8e 0 23718 502123 497197 2026-11-11T01:58:25Z स्वर्ण 44291 502123 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ममता वन्द्योपाध्याय <br> {{lang|bn|মমতা বন্দ্যোপাধ্যায়}} <br> Mamata Banerjee | image = Mamata Banerjee - Kolkata 2011-12-08 7542 Cropped.JPG | imagesize = | alt = ममता वन्द्योपाध्यायस्य चित्रम् | office = [[पश्चिमवङ्गस्य मुख्यमन्त्री]] | term_start = २० वैशाखः २०११ विक्रमसंवत् | term_end = | predecessor = [[बुद्धदेव भट्टाचार्य]] | governor = [[एम् के नारायणन्]] | successor = | constituency = [[भवानीपुरम् (विधानसभा निर्वाचनक्षेत्रम्)]] | term start = ११ आश्विनः २०११ विक्रमसंवत् | term end = | predecessor = [[बुद्धदेव भट्टाचार्य]] | governor = [[एम् के नारायणन्]] | successor = | office2 = [[भारते रेलमन्त्रि]] | term_start2 = ९ ज्येष्ठः २००९ विक्रमसंवत् | term_end2 = ६ ज्येष्ठः २०१२ विक्रमसंवत् | predecessor2 = [[लालुप्रसाद यादव]] | successor2 = [[मनमोहनसिंहः]] | office3 = [[संसदस्यः]] | term_start3 = १९९१ विक्रमसंवत् | term_end3 = २०११ विक्रमसंवत् | predecessor3 = [[विप्लव दासगुप्त]] | successor3 = [[सुव्रत बक्शी]] | birth_date = {{Birth date and age|1955|1|5|df=y}} | birth_place = [[कोलकता]], [[पश्चिमवङ्ग]], [[भारतम्]] | death_date = | death_place = | nationality = [[भारतम्]] | spouse = ''अविवाहिता'' | party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस्]] <small>(१९७०–१९९७)</small> <br /> [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस्|तृणमूल कांग्रेस्]] <br /><small>(१९९७–वर्तमानम्)</small> | relations = | children = | residence = हरिष् चटर्जी मार्गः, [[कोल्काता]], [[पश्चिमवङ्ग]], [[भारतम्]] | alma_mater = [[कलकत्ता विश्वविद्यालयः]] | occupation = | profession = [[राजनीतिज्ञः]] <br />[[अधिवक्ता]] | religion = | signature = | signature_size = 120px | website = | footnotes = }} तृणमूलकाङ्ग्रेस् दलस्य नायिका । इदानीं पश्चिमवङ्गराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणी अस्ति । [[वर्गः:भारतीयराजनेतारः]] [[वर्गः:भारतीयराजनेतृसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९५५ जननम्]] hvz59314k97c71la7h3gujhq9l5iwqy 0 37458 502127 291191 2026-11-11T02:24:19Z Xqbot 1298 [[विष्णुशर्मन्]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 502127 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[विष्णुशर्मन्]] euasy68gxd5c6p9820mv75y62zxl4vg 0 52783 502117 499350 2026-11-10T23:04:23Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502117 wikitext text/x-wiki {{Infobox project | hi = बेटी बचाओ, बेटी पढ़ाओ | image = Beti Bachao Beti Padhao.jpg | image_size = 250px | alt = पुत्री रक्ष्यतां, पुत्री पाठ्यतां योजना | caption = '''पुत्री रक्ष्यतां, पुत्री पाठ्यतां योजना ''' | country = भारतम् | primeminister = नरेन्द्र मोदी | ministry = महिलाबालविकासमन्त्रालयः, स्वास्थ्यपरिवारकल्याणमन्त्रालयः, मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयः इत्येतेषां मन्त्रालयानां संयुक्ताभियानम् | launched = {{start date and age|2015|01|22|df=y}} | status = Active | website = [http://www.pmindia.gov.in/en/government_tr_rec/beti-bachao-beti-padhao-caring-for-the-girl-child/ betibachaobetipadhao] }} '''पुत्री रक्ष्यतां, पुत्री पाठ्यतां योजना''' ''([[हिन्दीभाषा|Hindi]]: बेटी बचाओ, बेटी पढ़ाओ, Save girl child, educate girl child)'' [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारेण]] भारतीयबालाभ्यः उद्घोषिता । २२ जनवरी २०१५ दिनाङ्के एतस्याः योजनायाः उद्घाटनं स्वयं [[भारतसर्वकारः|प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी|नरेन्द्रमोदी]] अकरोत् <ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/nation/PM-to-Taunch-Beti-Bachao-Beti-Padhao-Programme-from-Haryana/2014/12/31/article2597270.ece|title=PM to Launch 'Beti Bachao, Beti Padhao' Programme from Haryana|website=Newindianexpress.com|accessdate=2016-06-12}}{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/pm-narendra-modi-to-launch-beti-bachao-beti-padhao-programme-from-haryana/articleshow/45707186.cms|title=PM Narendra Modi to launch 'Beti Bachao, Beti Padhao' programme from Haryana|website=Timesofindia-economictimes|accessdate=2016-06-12}}</ref> । योजनायै शतकोटिरूप्याकाणां ({{INRConvert|100|c}}) प्रारम्भिकं व्ययवृत्तं निर्धारितम् । <ref>{{cite web |url=http://wcd.nic.in/tender/Beti_bachao_beti_padhao_campaign_24072014.pdf |title=Archived copy |accessdate=5 November 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141105190442/http://wcd.nic.in/tender/Beti_bachao_beti_padhao_campaign_24072014.pdf |archivedate=5 November 2014 }}</ref> == समस्या == १९६१ तमाद् वर्षात् ०-६ वर्षीयेषु बालकेषु प्रति १००० बालकानाम् अनुपाते बालिकानां सङ्ख्यायाः रूपेण परिभाषिते [[बाललिङ्गानुपात|बाललिङ्गानुपाते]] (सीएसआर) सातत्येन पतनं दरीदृश्यते । १९९१ तमे वर्षे बालिकानां सङ्ख्या ९४५ आसीत्, परन्तु २००१ तमे वर्षे न्यूनीभूय ९२७ अभवत् । ततः [[२०११]] तमे वर्षे सा सङ्ख्या ९१८ <ref>{{cite web |url=http://wcd.nic.in/tender/Beti_bachao_beti_padhao_campaign_24072014.pdf |title=Archived copy |accessdate=5 November 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141105190442/http://wcd.nic.in/tender/Beti_bachao_beti_padhao_campaign_24072014.pdf |archivedate=5 November 2014 }}</ref> अभवत् । एषः कश्चन महाचिन्तायाः विषयः । अनुपाते न्यूनतायां महिलानां प्रति भेदभावस्य सङ्केतः स्पष्टो वर्तते । बाललिङ्गानुपातेन सुस्पष्टम् अस्ति यद्, जन्मनः पूर्वं पक्षपाति लिङ्गचयनं, जन्मोत्तरं च बालिकाभिः सह भेदभावः भारते वर्तते इति । एकत्र समाजद्वारा बालिकाभिस्सह भेदभावपूर्णः व्यवहारः अस्ति, तस्योपरि नैदानिकोपकरणानां सहजोपलब्धतायाः कारणेन, तेषां दुरुपयोगत्वाच्च कन्याभ्रूणहत्याः जायमानाः सन्ति । एवं बाललिङ्गानुपाते तीव्रपतनं भवद् अस्ति । == क्रियान्वयः == बालिकानाम् अस्तित्वसंरक्षणाय, सशक्तिकरणस्य सुनिश्चयार्थं च समन्विताः, सम्मिलिताः च प्रयासाः अपेक्ष्यन्ते । अत एव सर्वकारः "पुत्री रक्ष्यतां, पुत्री पाठ्यताम्" (“बेटी बचाओ बेटी पढ़ाओ”) इत्येतां योजानाम् अघोषयत् । राष्ट्रियाभियानत्वेन एतस्याः योजनायाः कार्यान्वयं स्यादिति सर्वकारस्य परियोजना अस्ति । अतः सर्वेषु [[भारतस्य राज्यानि|राज्येषु]], [[भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः|केन्द्रशासितप्रदेशेषु]] च तेषां शतस्य मण्डलानां चयनं भविष्यति, येषु कन्यालिङ्गानुपातः अतीव न्यूनः अस्ति । तेषां शतस्य मण्डलानाम् उपरि ध्यानं केन्द्रितं कृत्वा विभिन्नानां जागरूकताभियानानां माध्यमेन परिस्थितिपरिवर्तनाय प्रयासाः भविष्यन्ति । एतस्मिन् अभियाने केन्द्रसर्वकारस्य त्रयः मन्त्रालयाः मिलित्वा कार्यं करिष्यन्ति । ते मन्त्रालयाः के ? इति चेत्, [[महिलाबालविकासमन्त्रालयः]], [[स्वास्थ्यपरिवारकल्याणमन्त्रालयः]], [[मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयः]] च । एतेषां मन्त्रालयानां प्रारम्भिकस्तरे कार्ययोजना एवम् त्रयाणाम् उद्दशानां पूर्त्यै अस्ति । ते उद्देशाः एवं सन्ति । १) कन्याभ्रूणहत्यायाः स्थगनम् २) बालिकानाम् अस्तित्वरक्षणं कृत्वा तासां सुरक्षायाः सुनिश्चयः ३) बालिकाभ्यः शिक्षायाः, सामाजिकयोगदानस्य च कृते प्रोत्साहनं करणीयम् । <ref>https://www.mygov.in/hi/group/बेटी-बचाओ-बेटी-पढ़ाओ/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> एतस्याः योजनायाः शीघ्रातिशीघ्रं कार्यान्वयं सर्वकारस्य लक्ष्यम् अस्ति । कारणं सर्वकारः [[भारत|भारते]] कन्यानां साक्षरतायाः माध्यमेन, तासां सामाजिक्याः, आर्थिक्याः आत्मनिर्भरतायाः विषये चिन्तयन्नस्ति । महिलानां कल्याणसेवां प्रति जागरूकतां जनयितुं, निष्पादनक्षमतायां च वृद्धिं कर्तुं प्रयासः एषः । एतस्याः (बी3पी) योजनायाः कृते सर्वेभ्यः काचित् [https://www.youtube.com/user/BetiBachaoBetiPadhao 'यूट्यूब'शृङ्खला] अपि उपलब्धा वर्तते । एतस्य प्रयासस्य प्रचारार्थम् एतस्मिन् मञ्चे अनेकानि चलच्चित्राणि प्रकाशितानि । ततोधिकं नागरकैः सह मिलित्वा एतस्मिन् विषये चर्चाविमर्शार्थं [https://www.mygov.in/hi/group/बेटी-बचाओ-बेटी-पढ़ाओ/ ‘मेरी सरकार’]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} इत्यस्मिन् जालस्थाने “बेटी बचाओ बेटी पढ़ाओ” इत्याख्यस्य दलस्यापि निर्माणं कृतम् अस्ति <ref>https://www.mygov.in/home/1/discuss/{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> । एवं नागरकाणां सक्रिययोगदानेन, सहभागितया च सर्वकारस्य आयोजनमेतत् सफलताङ्गच्छेदिति कामना सर्वकारस्य <ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527052754/https://www.mygov.in/group-issue/share-your-inspiring-story-related-empowerment-girls/ |archivedate=2016-05-27 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.mygov.in/group-issue/share-your-inspiring-story-related-empowerment-girls/ |access-date=2016-08-21 |deadurl=yes}}</ref> । अनेन समूहेन सह सक्रियतया परामर्शानाम् आदानप्रदानं कृत्वा सर्वकारस्य साहाय्यं करोतु इति सर्वकारः बहुधा नागरकान् निवेदयति <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.mygov.in/group-issue/communicating-and-changing-discriminatory-social-construct-against-girl-child/ |access-date=2016-08-21 |archive-date=2016-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526232025/https://www.mygov.in/group-issue/communicating-and-changing-discriminatory-social-construct-against-girl-child/ |deadurl=yes }}</ref> । सन्देशमाध्यमेनापि सर्वकारः एतस्य अभियानस्य प्रचारप्रसारं कुर्वन् अस्ति <ref>https://blog.mygov.in/announcement-of-result-of-sms-competition-under-beti-bachao-beti-padhao-scheme/ </ref> । == हरियाणाराज्ये विशेषकार्यम् <ref> http://www.dnaindia.com/locality/gurgaon/haryana-govt-launches-beti-bachao-beti-padhao-call-action-65200 </ref> == प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी एतस्याः "पुत्री रक्ष्यतां, पुत्री पाठ्यतां"-योजनायाः उद्घाटनं [[हरियाणाराज्यम्|हरियाणा]]<nowiki/>-राज्यस्य [[पानीपत]]<nowiki/>-नगरे अकरोत् । एतस्य पृष्ठे किञ्चन विशेषं कारणम् अपि आसीत् । आभारतं हरियाणा-राज्ये एव कन्यालिङ्गानुपातः सर्वाधिकः न्यूनः अस्ति । तत्र १००० बालकेषु बालिकानां सङ्ख्या ८७४ एव अस्ति । अतः सम्पूर्णस्य भारतस्य येषां शतस्य मण्डलानां चयनम् अभवत्, तेषु द्वादशानि मण्डलानि तु हरियाणा-राज्यस्य एव सन्ति । तेषां नामानि – [[रेवाडीमण्डलम्]], [[महेन्द्रगढमण्डलम्]], [[भिवानीमण्डलम्]], [[झज्जरमण्डलम्]], [[अम्बालामण्डलम्]], [[कुरुक्षेत्रमण्डलम्]], [[सोनीपतमण्डलम्]], [[रोहतकमण्डलम्]], [[करनालमण्डलम्]], [[कैथलमण्डलम्]], [[पानीपतमण्डलम्]], [[यमुनानगरमण्डलम्]] । हरियाणाराज्यसर्वकारः एतस्याः योजनायाः सफलतायै वैय्यक्तिकसंस्थानाम् अपि साहाय्यं स्व्यकरोत् । हरियाणाराज्यसर्वकारः भारतीयोद्योगपरिसङ्घ (सीआईआई) (Confederation of Indian Industries - CII), वाणिज्य एवं उद्योग ऑफ इंडियन चैम्बर्स ऑफ महासंघ (Federation of Indian Chambers of Commerce and Industries - FICCI) इत्येताभ्यां संस्थाभ्यां सह सहमतिज्ञापनम् (Memorandum of Understanding - MOU) अपि कृतवान् । == विज्ञापनानि == जून २०१५ मध्ये #SelfieWithDaughter इत्येतत् प्रचलनं सामाजिकमाध्यमेषु अतीव प्रसिद्धम् अभवत् । एतस्य प्रचलनस्य आरम्भः तदा अभवत्, यदा १९ जून २०१५ दिनाङ्के हरियाणाराज्यस्य बिबिपुरग्रामस्य ग्रामणीः स्वपुत्र्या सह स्वोद्धृतं (selfie) स्वीकृत्य [[फेसबुक्]]-मध्ये अस्थापयत् । <ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/how-pm-modis-beti-bachao-selfie-banao-campaign-became-a-rage-to-rewrite-gender-skewed-script-in-haryana/articleshow/47873120.cms |title=How PM Modi's Beti Bachao, Selfie Banao campaign became a rage to rewrite gender-skewed script in Haryana |publisher=''Economic Times'' |date=30 June 2015 |accessdate=1 July 2015 |author=Mohan, Rohini}}</ref> तस्य हेझ-टेग्-प्रचलनस्य सम्पूर्णे विश्वे प्रसिद्धिः अभवत् <ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/india-news/selfiewithdaughter-trends-worldwide-after-pm-modis-mann-ki-appeal-776114 |title=#SelfieWithDaughter Trends Worldwide After PM Modi's Mann ki Baat |author=Sanyal, Anindita |publisher=''NDTV'' |date=28 June 2015 |accessdate=1 July 2015}}</ref> । [[मनोवार्ता]]<nowiki/>याम् अपि नरेन्द्रमोदी "पुत्री रक्ष्यतां, पुत्री पाठ्याताम्" अभियानस्य प्रचारम् अकरोत् <ref>http://www.narendramodi.in/pm-modi-s-mann-ki-baat-june-2016-488360 </ref> । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[अङ्कीयतालकम्]] * [[प्रधानमन्त्रिजनधनयोजना]] * [[स्वच्छभारताभियानम्]] * [[भारते निर्मीयन्ताम्]] * [[सुकन्यासमृद्धियोजना]] * [[वस्तुसेवयोः करः (भारतम्)]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * [http://www.narendramodi.in/pm-modi-s-mann-ki-baat-june-2016-488360 मनोवर्तायाम् उल्लेखः] * [http://hindi.mapsofindia.com/my-india/india/beti-bachao-beti-padhao-scheme-to-ensure-the-rights-of-the-girl-children योजनाविषये] * [http://www.narendramodi.in/hi/text-of-pm-shri-narendra-modis-address-at-the-ceremony-to-launch-beti-bachao-beti-padhao-programme-2815 उद्घाटनभाषणं, नरेन्द्रमोदिना] * [http://timesofindia.indiatimes.com/india/Skewed-sex-ratio-MP-launches-Beti-Bachao-Abhiyan/articleshow/10212751.cms योजनारम्भः] == उद्धरणम् == {{Reflist|2}} == अधिकवाचनाय == http://www.betibachaobetipadhao.co.in/khap-leaders-join-bbbb/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819204220/http://www.betibachaobetipadhao.co.in/khap-leaders-join-bbbb/ |date=2016-08-19 }} [[वर्गः:भारतसर्वकारस्य योजनाः]] [[वर्गः:मोदिशासनम्]] it0wnahzw8ujak3hn2b5bd7n1f4kap2 0 67747 502118 498903 2026-11-10T23:26:52Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502118 wikitext text/x-wiki मधुरस्मितम्| विश्वे प्रथमं बाल-संस्कृत-चलनचित्रम्।संस्कृतप्रक्रिया (संस्कृतोत्पन्नम्)आवेदयति मधुरस्मितम्|निदेशक:सुरेष् गायत्री|कथा बिजिला किषोर् कुमार्|पटकथा,सम्भाषणम् अरुण् नेल्लनाट्| गानरचना सुरेष् विट्टियरम्,बिजिला किषोर् कुमार्,डा.कुमार्.जे|संगीतनिदेशकः राजेष् नारायणः|<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190806150033/http://navavani.org.in/wp/archives/10862 |archivedate=2019-08-06 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://navavani.org.in/wp/archives/10862 |access-date=2019-08-06 |deadurl=yes}}</ref> ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[अष्टाङ्गयोगः]] * [[हठयोगः]] [[वर्गः:संस्कृतचलच्चित्राणि]] lqpvdwdbwybx3z8fgcbi5g4lp9sdw9z 0 69523 502122 495549 2026-11-11T00:28:03Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502122 wikitext text/x-wiki '''सूरा अल-इखलास سورة الإخلاص''' [[कुरान्|कुरआन]] शास्त्रस्य द्वादशोऽधिकशततमोऽध्यायः अस्ति। [[File:सूराह अल-इखलास.jpg|thumb|सूरा अल-इखलास]] ===भावार्थः पाठोच्चारणं च=== '''بسم''' '''الله''' '''الرحمن الرحيم''' विसमिल्लाहिर राहमानिर राहीम परमकृपामयस्य अपारदयाप्रदस्य [[अल्लाह्|अल्लाह]]<nowiki/>स्य नाम्नि 1. '''قل''' '''هو''' '''الله''' '''احد''' ''क़ुल हुआ अल्लाहु अहाद्''. वद, तद् [[अल्लाह्|अल्लाहम्]] एकम्। 2. '''الله''' '''الصمد''' ''अल्लाहुस समाद''. २. [[अल्लाह्|अल्लाहम्]] अक्षयम् अस्ति। 3. '''لم''' '''يلد''' '''ولم''' '''يو''' '''لد''' ''लाम यालिद ओया लाम युलाद''. ३. न एव तद् आजायते न च एव जनितः। 4. '''ولم''' '''يكن''' '''له''' '''كفواً''' '''احد''' ''ओया लाम या कुन लाहु कुफुआन अहाद''. ४. न च एव तस्य किमपि समकक्षम् अस्ति।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.quran411.com/surah-ikhlas |accessdate=2021-12-04 |archive-date=2021-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729070844/https://www.quran411.com/surah-ikhlas |deadurl=yes }}</ref><ref>https://www.corequran.com/112/#0</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211204072906/https://islam4u.pro/blog/surah-ikhlas/ |archivedate=2021-12-04 |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://islam4u.pro/blog/surah-ikhlas/ |access-date=2021-12-04 |deadurl=yes}}</ref> == पश्यन्तु च == * [[सूरा अल-फतिहा]] * [[सूरा अल-नास]] * [[सूरा अल-अस्र]] * [[अयातुल कुरसी]] ==सन्धर्भानि== [[वर्गः:कुरआनस्य अध्यायाः]] dtjsqzijec3yekrmoa3bk888z0rcrm0 0 90335 502110 498565 2026-11-10T22:24:36Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502110 wikitext text/x-wiki '''आमुख''' ओङ्गे भाषा विश्वस्य दुर्लभतमासु भाषासु अन्यतमा अस्ति । भारतस्य अण्डमान-निकोबारद्वीपयोः लिटिल् अण्डमानद्वीपे निवसन्तः आदिवासीजनजातिः ओङ्गे-जनाः अस्य भाषन्ते । ओङ्गेभाषिणां संख्या अतीव अल्पा, अद्यत्वे शतात् न्यूना । अस्य कारणात् भाषा विलुप्तप्राय इति मन्यते ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/oon/|title=https://www.ethnologue.com/language/oon/}}</ref> ओङ्गे भाषा अण्डमानीभाषासमूहे अन्तर्भवति । एताः काश्चन प्राचीनतमाः भाषाः अद्यापि पृथिव्यां भाष्यन्ते । तेषां सम्बन्धः इन्डो-यूरोपीय, द्रविड, चीन-तिब्बती इत्यादिभिः बृहत्कुटुम्बैः सह नास्ति । ओङ्गे भाषा अद्वितीया अस्ति, अधिकांशेषु आधुनिकभाषासु न प्राप्यन्ते इति विशेषताः सन्ति । ओङ्गे-जनाः स्वभाषायाः उपयोगं कृत्वा स्वस्य दैनन्दिनजीवनं, स्वपरम्परां, प्रकृत्या सह स्वसम्बन्धं च प्रकटयन्ति । शताब्दशः तेषां भाषा तेषां गीतानि, पौराणिककथाः, समुद्रस्य, वनस्य च ज्ञानं च वहति । यदि भाषा अन्तर्धानं भवति तर्हि ज्ञानसंस्कृतेः सम्पूर्णः संसारः नष्टः भविष्यति। '''इतिहास एवं उत्पत्ति''' ओङ्गे-जनाः अण्डमानद्वीपस्य मूलनिवासिषु अन्यतमाः सन्ति । द्वीपेषु तेषां उपस्थितिः वर्षसहस्राणि पूर्वं गच्छति । वैज्ञानिकाः मन्यन्ते यत् तेषां पूर्वजाः ३०,००० वर्षाणाम् अधिककालपूर्वं द्वीपेषु आगताः । अनेन ओङ्गे भाषा अत्यन्तं प्राचीना भवति । परम्परानुसारं ओङ्गे-जनाः मृगया, मत्स्यपालनं, संग्रहणं च कुर्वन्ति स्म । मधुकन्दं फलानि च सङ्गृहीताः । समुद्रे मत्स्यं कृत्वा कच्छपशूकरान् मृगयन्ति स्म । एतत् सर्वं ज्ञानं तेषां भाषायां व्यज्यते । यथा मत्स्य-शंख-वनस्पति-विधाय तेषां बहुशब्दाः सन्ति । तेषां भाषा प्रकृत्या सह तेषां निकटसम्बन्धस्य प्रतिबिम्बम् अस्ति । ओङ्गे-जनाः लघुसमूहेषु प्रायः समुद्रतीरस्य समीपे एव निवसन्ति स्म । तेषां भाषा स्वपर्यावरणानुरूपं विकसितवती । ज्वाराः, ताराः, वायुः च शब्दाः वर्णयन्ति । एतेषां तेषां नौकायानस्य, जीवितस्य च साहाय्यं कृतम् । कृषिकार्यं वा नगराणि वा परितः विकसितानां भाषाणां विपरीतम् ओङ्गे भाषा वनानां, तटानां च परितः वर्धिता ।<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.pub/entry/34006?|title=https://encyclopedia.pub/entry/34006?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250925231611/https://encyclopedia.pub/entry/34006|archivedate=2025-09-25|access-date=2025-09-13|deadurl=yes}}</ref> '''भाषावैशिष्ट्यम्''' हिन्दी अथवा तमिल इत्यादिभ्यः भारतीयभाषाभ्यः ओङ्गेभाषायाः विशेषताः बहु भिन्नाः सन्ति । शब्दावली : ओङ्गे प्राकृतिकतत्त्वानां कृते विशेषशब्दाः सन्ति । यथा - नानावृक्षाणां फलानां समुद्रजीवानां च भिन्नभिन्ननामानि सन्ति । एतेषु बहवः शब्दाः अन्यभाषासु न विद्यन्ते । ध्वनितन्त्रम् : बृहत्तरभाषाणां तुलने ध्वनितन्त्रं सरलं भवति । विसर्गस्वरसङ्ख्या अल्पा भवति । ध्वनयः स्पष्टाः सुलभाः च सन्ति, परन्तु ते गहनार्थं वहन्ति । व्याकरणम् : ओंगे व्याकरणं भारत-आर्य-अथवा द्रविड़-व्याकरणात् बहु भिन्नम् अस्ति । भाषायां कालम् अर्थं च दर्शयितुं प्रत्यय-उपसर्गयोः प्रयोगः भवति । अनेकाः पृथक् पृथक् शब्दाः भवितुं स्थाने शब्दान्तेषु परिवर्तनेन सम्बन्धाः क्रियाः च दृश्यन्ते । सर्वनामम् : ओङ्गे भाषायां “वयं” ​​इति विशेषवाचकानि सन्ति । “वयं भवन्तं सहितम्” “वयं भवन्तं न समाविष्टवन्तः” इति भेदं कर्तुं शक्नोति । अन्येषु केषुचित् आदिवासीभाषासु अपि एतत् विशेषता अस्ति । संख्याः - परम्परागतरूपेण ओङ्गेभाषायां संख्याशब्दाः अत्यल्पाः आसन् । दैनन्दिनजीवने जनानां बहूनां संख्यायाः आवश्यकता नासीत् । ते “एकः”, “द्वौ”, “बहुः” इत्यादीनि पदानि प्रयुञ्जते स्म । बृहत्तरमात्रायां ते हावभावं वा सन्दर्भं वा प्रयुञ्जते स्म ।<ref>{{Cite web|url=https://iiste.org/Journals/index.php/JLLL/article/view/63256|title=https://iiste.org/Journals/index.php/JLLL/article/view/63256}}</ref> '''मौखिक परम्परा एवं संस्कृति''' ओङ्गे भाष्ये श्लाघिति िह । इयम् अन्तर्गत। कथाः गीताः परम्पराः च आज्ञापत्रा । अनेन परम्परा छावाँ । ओङ्गे-जनाः संस्कारेषु, मृगयायां, सामुदायिकसमागमेषु च गीतानि गायन्ति । तेषां गीतानि प्रायः प्रकृतेः, समुद्रस्य, आत्मानां च विषये भवन्ति । एतानि गीतानि न केवलं मनोरञ्जनानि अपितु इतिहासस्य स्मरणस्य मार्गः अपि सन्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.survivalinternational.org/tribes/onge|title=https://www.survivalinternational.org/tribes/onge}}</ref> ओङ्गे लोककथाः सामान्याः सन्ति । वृद्धाः वनस्य सृष्टेः, पशूनां, आत्मानां च विषये कथाः कथयन्ति । एताः कथाः बालकान् उचित-अनुचितयोः विषये, साहसस्य विषये, प्रकृतेः सम्मानस्य विषये च शिक्षयन्ति । यथा - केषुचित् कथासु कतिपयेषु पशूनां मृगया किमर्थं न कर्तव्या इति व्याख्यायते । एते जीवितस्य पाठाः सन्ति। तेषां भाषायां नृत्यं लयञ्च अपि भूमिकां निर्वहति । ओङ्गे शब्दान् शरीरगत्या सह संयोजयन्ति। अनेन तेषां संचारः अधिकं व्यञ्जकः भवति । '''समाजे ओंगे''' ओङ्गे भाषा पारिवारिकजीवने सामुदायिकजीवने च प्रयुक्ता भवति । बालकाः मातापितृभ्यः, वृद्धेभ्यः च तत् शिक्षन्ति। गृहेषु, मत्स्यपालने, मृगयायां, संस्कारेषु च । अस्तित्वकौशलशिक्षणस्य मुख्यं साधनम् अस्ति । <ref>{{Cite web|url=https://vajiramandravi.com/current-affairs/onge-tribe/|title=https://vajiramandravi.com/current-affairs/onge-tribe/}}</ref> यदा ओङ्गे-अग्रजः बालकं मत्स्यपालनं शिक्षयति तदा सः उपकरणानां, युक्तीनां, मत्स्यानां प्रकाराणां च कृते विशिष्टानि ओङ्गे-शब्दानि प्रयुङ्क्ते । यदा माता रात्रौ बालकं कथां कथयति तदा सा गहनसांस्कृतिकार्थं वहन्तः ओङ्गे व्यञ्जनानि प्रयुङ्क्ते । एवं च दैनन्दिनजीवने भाषा केन्द्रस्थानम् अस्ति । आधुनिकभाषाणां विपरीतम् ओङ्गेभाषायाः उपयोगः विद्यालयेषु, कार्यालयेषु, माध्यमेषु वा न भवति । अनेन आधुनिकजगति दुर्बलतरं भवति । परन्तु समुदाये अद्यापि तादात्म्ये एकतायां च प्रबलं भूमिकां निर्वहति । '''स्थितिः संकटः च''' अद्य ओङ्गे भाषा संकटे अस्ति। वक्तृणां संख्या अत्यल्पा अस्ति । अद्यतनगणनानुसारं केवलं प्रायः ९० जनाः ओङ्गेभाषां वदन्ति । तेषु अधिकांशः वृद्धाः सन्ति । युवानः अपि हिन्दी-आङ्ग्लभाषां शिक्षन्ते, ये विद्यालयेषु समाजे च बलवन्तः सन्ति । फलतः नवजनाः शनैः शनैः स्वमातृभाषायाः दूरं गच्छन्ति । अस्य क्षयस्य अनेकानि कारणानि सन्ति । एकं कारणं बहिः जगतः सम्पर्कः अस्ति । यदा आङ्ग्लाः अण्डमानद्वीपम् आगतवन्तः तदा ते रोगाः, नूतनानि आहारपदार्थानि, नूतनानि व्यवस्थानि च आनयन्ति स्म । अनेके ओङ्गेजनाः रोगैः मृताः येषां प्रतिरोधं कर्तुं न शक्तवन्तः । तेषां जनसंख्यायां तीव्ररूपेण न्यूनता अभवत् । अन्यत् कारणं सर्वकारस्य स्थानान्तरणम् । ओङ्गे-जनाः स्वस्य प्राकृतिकवनक्षेत्रात् आरक्षणं प्रति स्थानान्तरिताः । अनेन तेषां जीवनपद्धतिः परिवर्तिता । तेषां पारम्परिकमृगयायाः, संग्रहणस्य च क्षयः अभवत् । तेन सह नित्यजीवने तेषां भाषायाः प्रयोगः अपि न्यूनः अभवत् । वैश्वीकरणं आधुनिकशिक्षा च अन्ये दबावाः सन्ति । विद्यालयेषु बालकानां हिन्दी, आङ्ग्लभाषा च पाठ्यते । ते ओङ्गे इति वक्तुं न्यूनकालं यापयन्ति। अनेन भाषा अधिकं दुर्बलं भवति।<ref>{{Cite web|url=https://www.clearias.com/endangered-languages/#:~:text=The%20endangerment%20of%20languages%20can,way%20of%20understanding%20the%20world.|title=https://www.clearias.com/endangered-languages/#:~:text=The%20endangerment%20of%20languages%20can,way%20of%20understanding%20the%20world.}}</ref> '''संरक्षणप्रयासाः''' ओङ्गे भाषायाः रक्षणार्थं अनेकाः प्रयत्नाः क्रियन्ते । भारतसर्वकारः ओङ्गे-नगरं विशेषतया दुर्बलजनजातीयसमूहः (PVTG) इति मान्यतां ददाति । विशेषकार्यक्रमाः तेभ्यः भोजनं, स्वास्थ्यसेवा, समर्थनं च प्राप्नुवन्ति । परन्तु भाषायाः रक्षणाय भौतिकसमर्थनात् अधिकं आवश्यकता वर्तते । अस्य कृते मातृभाषायां शिक्षा आवश्यकी भवति। केचन भाषाविदः मानवशास्त्रज्ञाः च ओङ्गे भाषायाः दस्तावेजीकरणाय कार्यं कुर्वन्ति । ते शब्दान्, गीतानि, कथाः च अभिलेखयन्ति । एतानि रिकार्डिङ्ग्स् भविष्याय भाषां रक्षिष्यन्ति। शब्दकोशाः, शब्दसूचिकाः च क्रियन्ते । गैरसरकारीसंस्थाः अपि जागरूकतां जनयितुं प्रयतन्ते । ते जनान् स्मारयन्ति यत् ओङ्गे इत्यस्य हानिः न केवलं जनजातेः कृते अपितु समग्ररूपेण मानवतायाः हानिः एव। प्रत्येकं भाषा ज्ञानं वहति यत् प्रतिस्थापनं कर्तुं न शक्यते।<ref>{{Cite web|url=https://www.andamansheekha.com/141459/#:~:text=Historically%20isolated%2C%20the%20Onge%20have,and%20cold%2Dpressed%20coconut%20oil.|title=https://www.andamansheekha.com/141459/#:~:text=Historically%20isolated%2C%20the%20Onge%20have,and%20cold%2Dpressed%20coconut%20oil.}}</ref> '''ओङ्गे शब्दानां व्यञ्जनानां च उदाहरणानि''' यतः ओङ्गे बहु प्रसिद्धः नास्ति, तस्मात् कतिपयानि शब्दानि एव अभिलेखितानि सन्ति । उदाहरणतया: अङ् – अग्निः तुबि – जलम्मो रो – मनुष्यः एयना – स्त्री कोचि – बाल<ref>{{Cite web|url=https://www.andamanese.org/great-andamanese/language/common-phrases-and-words|title=https://www.andamanese.org/great-andamanese/language/common-phrases-and-words}}</ref> एते सरलशब्दाः दर्शयन्ति यत् ओङ्गे-जनाः स्वस्य जगतः वर्णनं कथं कुर्वन्ति । तेषां भाषा तेषां दैनन्दिन आवश्यकताभिः सह गभीरं बद्धा अस्ति। तेषां अभिवादनं “नमस्ते” “सुप्रभातम्” इव औपचारिकं न भवति । अपि तु प्रायः कल्याणस्य वा भोजनस्य वा विषये पृच्छन्ति । एतेन तेषां परिचर्यायाः, जीवितस्य च संस्कृतिः दृश्यते ।<ref>{{Cite web|url=https://asjp.clld.org/languages/ONGE|title=https://asjp.clld.org/languages/ONGE}}</ref> '''निगमन''' ओङ्गे भाषा विश्वस्य प्राचीनतमासु दुर्लभतमासु भाषासु अन्यतमा अस्ति । ओङ्गे-जनानाम् इतिहासं, परम्परां, जीवितस्य ज्ञानं च अत्र वहति । अद्यत्वे अस्य वक्तारः अत्यल्पाः सन्ति चेदपि एतत् जगतः अवलोकनस्य अद्वितीयं मार्गं प्रतिनिधियति । भाषायाः समक्षं गम्भीराः आव्हानाः सन्ति । वैश्वीकरणं, अल्पजनसंख्या, अन्यभाषाणां प्रभावः च तस्य दुर्बलतां जनयति । यदि अन्तर्धानं भवति तर्हि सम्पूर्णं सांस्कृतिकं जगत् अन्तर्धानं भविष्यति। तथापि सावधानप्रयत्नेन तस्य संरक्षणं कर्तुं शक्यते । तस्य अभिलेखनं, शिक्षणं, सम्मानं च कृत्वा वयं ओङ्गे भाषां रक्षितुं शक्नुमः। तस्य रक्षणं केवलं एकस्य जनजातेः साहाय्यं कर्तुं न भवति। मानवसंस्कृतेः विविधतायाः रक्षणस्य विषयः अस्ति । प्रत्येकं भाषा निधिः एव। ओङ्गे भाषा एतादृशी एकः निधिः अस्ति या अस्माकं सम्मानं, परिचर्या च अर्हति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.freelang.net/blog/the-endangered-onge-language-of-andaman-islands,2013-08/#:~:text=The%20endangered%20Onge%20language%20of,Onge%20is%20an%20Andamese%20language.|title=https://www.freelang.net/blog/the-endangered-onge-language-of-andaman-islands,2013-08/#:~:text=The%20endangered%20Onge%20language%20of,Onge%20is%20an%20Andamese%20language.}}</ref> 2u6kqpzlvy8iy3nedxwyryj80e4r2s5 0 92172 502116 499102 2026-11-10T22:49:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 502116 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ढाका सेन्ट्रल् विश्वविद्यालयः | other_name = ढाका केन्द्रीय विश्वविद्यालयः | image = | image_size = 200px | caption = ढाका केन्द्रीय विश्वविद्यालयस्य मोनोग्राम् | motto = | top_free_label = घोषवाक्यम् | top_free = | established = {{Start date and age|2026|2|8}} | affiliation = [[विश्वविद्यालय-अनुदान-आयोगः (बाङ्ग्लादेशः)|विश्वविद्यालय-अनुदान-आयोगः]] | type = [[अनुसन्धान-विश्वविद्यालयः|अनुसन्धानाधारितः]] [[सार्वजनिक-विश्वविद्यालयः]] | chancellor = बाङ्गलादेशस्य राष्ट्रपतिः | vice_chancellor = [[मो. नुरुल इस्लाम (प्राध्यापकः)|मो. नुरुल इस्लाम]] | students = 98,271+ | undergrad = 86,960+ | postgrad = 11,311+ | doctoral = | other = | city = [[ढाका]] | country = बाङ्ग्लादेशः | campus = [[नगरीय क्षेत्रम्|ढाका नगरम्]] [[#संरचना|संयुक्ताः सप्त महाविद्यालयाः]] | language = बाङ्ग्ला, आङ्ग्लभाषा | sports_nickname = डीसीयू (ढाकेबी) | website = {{URL|https://dcu.ac.bd/}} }} '''ढाका केन्द्रीय विश्वविद्यालयः''' अथवा '''ढाका सेन्ट्रल् विश्वविद्यालयः''' बाङ्ग्लादेशस्य एकः [[अनुसन्धान-विश्वविद्यालयः|अनुसन्धानाधारितः]] [[कॉलेजीय-विश्वविद्यालयः|सार्वजनिक-संघीयः]] विश्वविद्यालयः अस्ति। अस्य स्थापना [[ढाका विश्वविद्यालयः]] इत्यस्य अधीनस्थाः सप्त महाविद्यालयाः एकीकृत्य कृता।<ref name=":0">{{Cite news |date=2025-03-16 |title='ढाका सेन्ट्रल् विश्वविद्यालयः' नाम्ना सप्त महाविद्यालयाः एकीकृताः |url=https://www.dhakapost.com/education/351216 |access-date=2025-03-16 |website=[[ढाका पोस्ट]] |language=bn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=सप्तमहाविद्यालयानां विश्वविद्यालयस्य नाम ढाका सेन्ट्रल् विश्वविद्यालयः भविष्यति |url=https://www.ittefaq.com.bd/723490/%E0%A7%AD-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9D%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE-%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%B2 |access-date=2025-03-16 |website=दैनिक इत्तेफाक |language=bn}}</ref> 2026 तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य 22 तमे दिने परामर्शपरिषद् ''ढाका सेन्ट्रल् विश्वविद्यालय-अध्यादेशः, 2026'' इत्यस्य अनुमोदनम् अकरोत्।<ref>{{Cite web |title=ढाका सेन्ट्रल् विश्वविद्यालय-अध्यादेशः, 2026 |url=https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-1619.html |website=bdlaws.minlaw.gov.bd |publisher=[[विधि-न्याय-संसदीयकार्य-मन्त्रालयः]] |access-date=16 अप्रैल 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260407142547/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-1619.html |archivedate=2026-04-07 |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite news |title=ढाका सेन्ट्रल् विश्वविद्यालय-अध्यादेशस्य अनुमोदनम् |publisher=The Daily Star |url=https://bangla.thedailystar.net/youth/education/news/dhaakaa-saenataraala-iunaibhaarasaitaira-adhayaadaesa-anaumaodana-734216 |access-date=5 फरवरी 2026 |work=bangla.thedailystar.net |date=22 जनवरी 2026 |language=bn}}</ref> 2026 तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य 8 तमे दिने राष्ट्रपतिना अध्यादेशः प्रकाशितः तथा राजपत्रे प्रकाशिते सति विश्वविद्यालयः देशस्य 57तमः सार्वजनिकः तथा 5तमः स्वायत्तः विश्वविद्यालयः इति मान्यतां प्राप्तवान्। अनन्तरं 2026 तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य 10 तमे दिने बाङ्ग्लादेश-संसदा एषः अध्यादेशः विधेयकरूपेण स्वीकृतः।<ref>{{Cite news |title=संसदि ढाका केन्द्रीय विश्वविद्यालय-विधेयकः 2026 पारितः |url=https://www.ittefaq.com.bd/783690/সংসদে-ঢাকা-সেন্ট্রাল-ইউনিভার্সিটি-বিল-২০২৬-পাস |work=[[दैनिक इत्तेफाक]] |language=bn |date=10 अप्रैल 2026 |access-date=15 अप्रैल 2026}}</ref> ==टिप्पणी== {{reflist}} == बाह्यसंपर्काः == {{sisterlinks|Dhaka Central University}} *[https://dcu.ac.bd/ Official website] [[वर्गःबाङ्गलादेशस्य विश्वविद्यालयाः]] [[वर्गः:बाङ्ग्लादेशः]] [[वर्गः:Stubs]] 5dc6ebqrl5vdm14qujmintgdxe031x5 0 92755 502126 2026-11-11T02:20:54Z स्वर्ण 44291 स्वर्ण इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[विष्णुशर्मा]] पृष्ठं [[विष्णुशर्मन्]] प्रति स्थानान्तरितम्: संस्कृत मूल वर्तनी 502126 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[विष्णुशर्मन्]] euasy68gxd5c6p9820mv75y62zxl4vg