विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 84231 419000 414994 2026-11-07T11:50:03Z अनुनाद सिंह 1115 /* वाह्य सम्पर्कसूत्राणि */ 419000 wikitext text/x-wiki <poem> वन्दे गुरूणां चरणारविन्दे संदर्शितस्वात्मसुखावबोधे। जनस्य ये जाङ्गलिकायमाने संसारहालाहलमोहशान्त्यै।। 1।। सदाशिवोक्तानि सपादलक्ष- लयावधानानि वसन्ति लोके। नादानुसंधानसमाधिमेकं मन्यामहे मान्यतमं लयानाम्।। 2।। सरेचपूरैरनिलस्य कुम्भैः सर्वासु नाडीषु विशोधितासु। अनाहताख्यो बहुभिः प्रकारै- रन्तः पृवर्तेत सदा निनादः।। 3।। नादानुसंधान नमोऽस्तु तुभ्यं त्वां साधनं तत्त्वपदस्य जाने। भवत्प्रसादात्पवनेन साकं विलीयते विष्णुपदे मनो मे।। 4।। जालन्धरोड्यानननमूलबन्धा- ञ्जल्पन्ति कण्ठोदरपायुमूलान्। बन्धत्रयेऽस्मिन्परिचीयमाने बन्धः कुतो दारुणकालपाशात्।। 5।। ओड्यानजालन्धरमूलबन्धै- रुन्निद्रितायामुरगाङ्गनायाम्। प्रत्यङ्मुखत्वात्प्रविशन्सुषुम्नां गमागमौ मुञ्चति गन्धवाहः।। 6।। उत्थापिताधारहुताशनोल्कै- राकुञ्चनैः शश्वदपानवायोः। संतापिताच्चन्द्रमसः पतन्तीं पीयूषधारां पिबतीह धन्यः।। 7।। बन्धत्रयाभ्यासविपाकजातां विवर्जितां रेचकपूरकाभ्याम्। विशोषयन्तीं विषयप्रवाहं विद्यां भजे केवलकुम्भरूपाम्।। 8।। अनाहते चेतसि सावधानै- रभ्यासशूरैरनुभूयमाना। संस्तम्भितश्वासमनःप्रचारा सा जृम्भते केवलकुम्भकश्रीः।। 9।। सहरुाशः सन्तु हठेषु कुम्भाः संभाव्यते केवलकुम्भ एव। कुम्भोत्तमे यत्र तु रेचपूरौ प्राणस्य न प्राकृतवैकृताख्यौ।। 10।। त्रिकूटनाम्नि स्तिमितेऽन्तरङ्गे खे स्तम्भिते केवलकुम्भकेन। प्राणानिलो भानुशशाङ्कनाडौ विहाय सद्यो विलयं प्रयाति।। 11।। प्रत्याह्मतः केवलकुम्भकेन प्रबुद्धकुण्डल्युपभुक्तशेषः। प्राणः प्रतीचीनपथेन मन्दं विलीयते विष्णुपदान्तराले।। 12।। निरङ्कुशानां श्वसनोद्गमानां निरोधनैः केवलकुम्भकाख्यैः। उदेति सर्वेन्द्रियवृत्तिशून्यो मरुल्लयः कोऽपि महामतीनाम्।। 13।। न दृष्टिलक्ष्याणि न चित्तबन्धो न देशकालौ न च वायुरोधः। न धारणाध्यानपरिश्रमो वा समेधमाने सति राजयोगे।। 14।। अशेषदृश्योज्झितदृङ्मयाना- मवस्थितानामिह राजयोगे। न जागरो नापि सुषुप्तिभावो न जीवितं नो मरणं विचित्रम्।। 15।। अहंममत्वाद्व्यपहाय सर्व श्रीराजयोगे स्थिरमानसानाम्। न द्रष्टृता नास्ति च दृश्यभावः सा जृम्भते केवलसंविदेव।। 16।। नेत्रे ययोन्मेषनिमेषशून्ये वायुर्यया वर्जितरेचपूरः। मनश्च संकल्पविकल्पशून्यं मनोन्मनी सा मयि संनिधत्ताम्।। 17।। चित्तेन्द्रियाणां चिरनिग्रहेण श्वासप्रचारे शमिते यमीन्द्राः। निवातदीपा इव निश्चलाङ्गाः मनोन्मनीमग्नधियो भवन्ति।। 18।। उन्मन्यवस्थाधिगमाय विद्वन् उपायमेकं तव निर्दिशामः। पश्यन्नुदासीनतया प्रपञ्चं संकल्पमुन्मूलय सावधानः।। 19।। प्रसह्र संकल्पपरंपराणां संभेदने संततसावधानम्। आलम्बनाशादपचीयमानं शनैः शनैः शान्तिमुपैति चेतः।। 20।। निश्वासलोपैर्निभृतैः शरीरै- र्नेत्राम्बुजैरर्धनिमीलितैश्च। आविर्भवन्तीममनस्कमुद्रा- मालोकयामो मुनिपुंगवानाम्।। 21।। अमी यमीन्द्राः सहजामनस्का- दहंममत्वे शिथिलायमाने। मनोतिगं मारुतवृत्तिशून्यं गच्छन्ति भावं गगनावशेषम्।। 22।। निवर्तयन्तीं निखिलेन्द्रियाणि प्रवर्तयन्तीं परमात्मयोगम्। संविन्मयीं तां सहजामनस्कां कदा गमिष्यामि गतान्यभावः।। 23।। प्रत्यग्विमर्शातिशयेन पुंसां प्राचीनगन्धेषु पलायितेषु। प्रादुर्भवेत्काचिदजाड्यनिद्रा प्रपञ्चचिन्तां परिवर्जयन्ती।। 24।। विच्छिन्नसंकल्पविकल्पमूले निःशेषनिर्मूलितकर्मजाले। निरन्तराभ्यासनितान्तभद्रा सा जृम्भते योगिनि योगनिद्रा।। 25।। विश्रान्तिमासाद्य तुरीयतल्पे विश्वाद्यवस्थात्रितयोपरिस्थे। संविन्मयीं कामपि सर्वकालं निद्रां सखे निर्विश निर्विकल्पाम्।। 26।। प्रकाशमाने परमात्मभानौ नश्यत्यविद्यातिमिरे समस्ते। अहो बुधा निर्मलदृष्टयोऽपि किंचिन्न पश्यन्ति जगत्समग्रम्।। 27।। सिद्धिं तथाविधमनोविलयां समाधौ श्रीशैलश्रृङ्गकुहरेषु कदोपलप्स्ये। गात्रं यदा मम लताः परिवेष्टयन्ति कर्णे यदा विरचयन्ति खगाश्च नीडान्।। 28।। विचरतु मतिरेषा निर्विकल्पे समाधौ कुचकलशयुगे वा कृष्णसारेक्षणानाम्। चरतु जडमते वा सज्जनानां मते वा मतिकृतगुणदोषा मां विभुं न स्पृशन्ति।। 29।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभग- वत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ योगतारावली संपूर्णा।। </poem> == वाह्य सम्पर्कसूत्राणि == *[ahttps://brahmalok.org/hi/yogtaravalli_sankaracharya/ आदि शंकराचार्य की योगतरावली, हिन्दी अर्थ सहित] *[https://www.ebharatisampat.in/pdfs/ebharati-pdf-1628673825YogaTaravali-Shankracharya-Hindi-Vyakhya-RamShankarBhattacharya-1987.pdf तारावली, हिन्दी-व्याख्या सहितम्] [[वर्गः:अद्वैतम्]] 6a1oadd5f4m0nnp3dugmsp1cptp0ori 419003 419000 2026-11-07T11:51:10Z अनुनाद सिंह 1115 /* वाह्य सम्पर्कसूत्राणि */ 419003 wikitext text/x-wiki <poem> वन्दे गुरूणां चरणारविन्दे संदर्शितस्वात्मसुखावबोधे। जनस्य ये जाङ्गलिकायमाने संसारहालाहलमोहशान्त्यै।। 1।। सदाशिवोक्तानि सपादलक्ष- लयावधानानि वसन्ति लोके। नादानुसंधानसमाधिमेकं मन्यामहे मान्यतमं लयानाम्।। 2।। सरेचपूरैरनिलस्य कुम्भैः सर्वासु नाडीषु विशोधितासु। अनाहताख्यो बहुभिः प्रकारै- रन्तः पृवर्तेत सदा निनादः।। 3।। नादानुसंधान नमोऽस्तु तुभ्यं त्वां साधनं तत्त्वपदस्य जाने। भवत्प्रसादात्पवनेन साकं विलीयते विष्णुपदे मनो मे।। 4।। जालन्धरोड्यानननमूलबन्धा- ञ्जल्पन्ति कण्ठोदरपायुमूलान्। बन्धत्रयेऽस्मिन्परिचीयमाने बन्धः कुतो दारुणकालपाशात्।। 5।। ओड्यानजालन्धरमूलबन्धै- रुन्निद्रितायामुरगाङ्गनायाम्। प्रत्यङ्मुखत्वात्प्रविशन्सुषुम्नां गमागमौ मुञ्चति गन्धवाहः।। 6।। उत्थापिताधारहुताशनोल्कै- राकुञ्चनैः शश्वदपानवायोः। संतापिताच्चन्द्रमसः पतन्तीं पीयूषधारां पिबतीह धन्यः।। 7।। बन्धत्रयाभ्यासविपाकजातां विवर्जितां रेचकपूरकाभ्याम्। विशोषयन्तीं विषयप्रवाहं विद्यां भजे केवलकुम्भरूपाम्।। 8।। अनाहते चेतसि सावधानै- रभ्यासशूरैरनुभूयमाना। संस्तम्भितश्वासमनःप्रचारा सा जृम्भते केवलकुम्भकश्रीः।। 9।। सहरुाशः सन्तु हठेषु कुम्भाः संभाव्यते केवलकुम्भ एव। कुम्भोत्तमे यत्र तु रेचपूरौ प्राणस्य न प्राकृतवैकृताख्यौ।। 10।। त्रिकूटनाम्नि स्तिमितेऽन्तरङ्गे खे स्तम्भिते केवलकुम्भकेन। प्राणानिलो भानुशशाङ्कनाडौ विहाय सद्यो विलयं प्रयाति।। 11।। प्रत्याह्मतः केवलकुम्भकेन प्रबुद्धकुण्डल्युपभुक्तशेषः। प्राणः प्रतीचीनपथेन मन्दं विलीयते विष्णुपदान्तराले।। 12।। निरङ्कुशानां श्वसनोद्गमानां निरोधनैः केवलकुम्भकाख्यैः। उदेति सर्वेन्द्रियवृत्तिशून्यो मरुल्लयः कोऽपि महामतीनाम्।। 13।। न दृष्टिलक्ष्याणि न चित्तबन्धो न देशकालौ न च वायुरोधः। न धारणाध्यानपरिश्रमो वा समेधमाने सति राजयोगे।। 14।। अशेषदृश्योज्झितदृङ्मयाना- मवस्थितानामिह राजयोगे। न जागरो नापि सुषुप्तिभावो न जीवितं नो मरणं विचित्रम्।। 15।। अहंममत्वाद्व्यपहाय सर्व श्रीराजयोगे स्थिरमानसानाम्। न द्रष्टृता नास्ति च दृश्यभावः सा जृम्भते केवलसंविदेव।। 16।। नेत्रे ययोन्मेषनिमेषशून्ये वायुर्यया वर्जितरेचपूरः। मनश्च संकल्पविकल्पशून्यं मनोन्मनी सा मयि संनिधत्ताम्।। 17।। चित्तेन्द्रियाणां चिरनिग्रहेण श्वासप्रचारे शमिते यमीन्द्राः। निवातदीपा इव निश्चलाङ्गाः मनोन्मनीमग्नधियो भवन्ति।। 18।। उन्मन्यवस्थाधिगमाय विद्वन् उपायमेकं तव निर्दिशामः। पश्यन्नुदासीनतया प्रपञ्चं संकल्पमुन्मूलय सावधानः।। 19।। प्रसह्र संकल्पपरंपराणां संभेदने संततसावधानम्। आलम्बनाशादपचीयमानं शनैः शनैः शान्तिमुपैति चेतः।। 20।। निश्वासलोपैर्निभृतैः शरीरै- र्नेत्राम्बुजैरर्धनिमीलितैश्च। आविर्भवन्तीममनस्कमुद्रा- मालोकयामो मुनिपुंगवानाम्।। 21।। अमी यमीन्द्राः सहजामनस्का- दहंममत्वे शिथिलायमाने। मनोतिगं मारुतवृत्तिशून्यं गच्छन्ति भावं गगनावशेषम्।। 22।। निवर्तयन्तीं निखिलेन्द्रियाणि प्रवर्तयन्तीं परमात्मयोगम्। संविन्मयीं तां सहजामनस्कां कदा गमिष्यामि गतान्यभावः।। 23।। प्रत्यग्विमर्शातिशयेन पुंसां प्राचीनगन्धेषु पलायितेषु। प्रादुर्भवेत्काचिदजाड्यनिद्रा प्रपञ्चचिन्तां परिवर्जयन्ती।। 24।। विच्छिन्नसंकल्पविकल्पमूले निःशेषनिर्मूलितकर्मजाले। निरन्तराभ्यासनितान्तभद्रा सा जृम्भते योगिनि योगनिद्रा।। 25।। विश्रान्तिमासाद्य तुरीयतल्पे विश्वाद्यवस्थात्रितयोपरिस्थे। संविन्मयीं कामपि सर्वकालं निद्रां सखे निर्विश निर्विकल्पाम्।। 26।। प्रकाशमाने परमात्मभानौ नश्यत्यविद्यातिमिरे समस्ते। अहो बुधा निर्मलदृष्टयोऽपि किंचिन्न पश्यन्ति जगत्समग्रम्।। 27।। सिद्धिं तथाविधमनोविलयां समाधौ श्रीशैलश्रृङ्गकुहरेषु कदोपलप्स्ये। गात्रं यदा मम लताः परिवेष्टयन्ति कर्णे यदा विरचयन्ति खगाश्च नीडान्।। 28।। विचरतु मतिरेषा निर्विकल्पे समाधौ कुचकलशयुगे वा कृष्णसारेक्षणानाम्। चरतु जडमते वा सज्जनानां मते वा मतिकृतगुणदोषा मां विभुं न स्पृशन्ति।। 29।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभग- वत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ योगतारावली संपूर्णा।। </poem> == वाह्य सम्पर्कसूत्राणि == *[https://brahmalok.org/hi/yogtaravalli_sankaracharya/ आदि शंकराचार्य की योगतरावली, हिन्दी अर्थ सहित] *[https://www.ebharatisampat.in/pdfs/ebharati-pdf-1628673825YogaTaravali-Shankracharya-Hindi-Vyakhya-RamShankarBhattacharya-1987.pdf तारावली, हिन्दी-व्याख्या सहितम्] [[वर्गः:अद्वैतम्]] t8fx1trkw4r65msoh5wkguy2il2goa0 419007 419003 2026-11-07T11:53:23Z अनुनाद सिंह 1115 419007 wikitext text/x-wiki <poem> वन्दे गुरूणां चरणारविन्दे संदर्शितस्वात्मसुखावबोधे। जनस्य ये जाङ्गलिकायमाने संसारहालाहलमोहशान्त्यै॥ 1॥ सदाशिवोक्तानि सपादलक्ष- लयावधानानि वसन्ति लोके। नादानुसंधानसमाधिमेकं मन्यामहे मान्यतमं लयानाम्॥ 2॥ सरेचपूरैरनिलस्य कुम्भैः सर्वासु नाडीषु विशोधितासु। अनाहताख्यो बहुभिः प्रकारै- रन्तः पृवर्तेत सदा निनादः॥ 3॥ नादानुसंधान नमोऽस्तु तुभ्यं त्वां साधनं तत्त्वपदस्य जाने। भवत्प्रसादात्पवनेन साकं विलीयते विष्णुपदे मनो मे॥ 4॥ जालन्धरोड्यानननमूलबन्धा- ञ्जल्पन्ति कण्ठोदरपायुमूलान्। बन्धत्रयेऽस्मिन्परिचीयमाने बन्धः कुतो दारुणकालपाशात्॥ 5॥ ओड्यानजालन्धरमूलबन्धै- रुन्निद्रितायामुरगाङ्गनायाम्। प्रत्यङ्मुखत्वात्प्रविशन्सुषुम्नां गमागमौ मुञ्चति गन्धवाहः॥ 6॥ उत्थापिताधारहुताशनोल्कै- राकुञ्चनैः शश्वदपानवायोः। संतापिताच्चन्द्रमसः पतन्तीं पीयूषधारां पिबतीह धन्यः॥ 7॥ बन्धत्रयाभ्यासविपाकजातां विवर्जितां रेचकपूरकाभ्याम्। विशोषयन्तीं विषयप्रवाहं विद्यां भजे केवलकुम्भरूपाम्॥ 8॥ अनाहते चेतसि सावधानै- रभ्यासशूरैरनुभूयमाना। संस्तम्भितश्वासमनःप्रचारा सा जृम्भते केवलकुम्भकश्रीः॥ 9॥ सहरुाशः सन्तु हठेषु कुम्भाः संभाव्यते केवलकुम्भ एव। कुम्भोत्तमे यत्र तु रेचपूरौ प्राणस्य न प्राकृतवैकृताख्यौ॥ 10॥ त्रिकूटनाम्नि स्तिमितेऽन्तरङ्गे खे स्तम्भिते केवलकुम्भकेन। प्राणानिलो भानुशशाङ्कनाडौ विहाय सद्यो विलयं प्रयाति॥ 11॥ प्रत्याह्मतः केवलकुम्भकेन प्रबुद्धकुण्डल्युपभुक्तशेषः। प्राणः प्रतीचीनपथेन मन्दं विलीयते विष्णुपदान्तराले॥ 12॥ निरङ्कुशानां श्वसनोद्गमानां निरोधनैः केवलकुम्भकाख्यैः। उदेति सर्वेन्द्रियवृत्तिशून्यो मरुल्लयः कोऽपि महामतीनाम्॥ 13॥ न दृष्टिलक्ष्याणि न चित्तबन्धो न देशकालौ न च वायुरोधः। न धारणाध्यानपरिश्रमो वा समेधमाने सति राजयोगे॥ 14॥ अशेषदृश्योज्झितदृङ्मयाना- मवस्थितानामिह राजयोगे। न जागरो नापि सुषुप्तिभावो न जीवितं नो मरणं विचित्रम्॥ 15॥ अहंममत्वाद्व्यपहाय सर्व श्रीराजयोगे स्थिरमानसानाम्। न द्रष्टृता नास्ति च दृश्यभावः सा जृम्भते केवलसंविदेव॥ 16॥ नेत्रे ययोन्मेषनिमेषशून्ये वायुर्यया वर्जितरेचपूरः। मनश्च संकल्पविकल्पशून्यं मनोन्मनी सा मयि संनिधत्ताम्॥ 17॥ चित्तेन्द्रियाणां चिरनिग्रहेण श्वासप्रचारे शमिते यमीन्द्राः। निवातदीपा इव निश्चलाङ्गाः मनोन्मनीमग्नधियो भवन्ति॥ 18॥ उन्मन्यवस्थाधिगमाय विद्वन् उपायमेकं तव निर्दिशामः। पश्यन्नुदासीनतया प्रपञ्चं संकल्पमुन्मूलय सावधानः॥ 19॥ प्रसह्र संकल्पपरंपराणां संभेदने संततसावधानम्। आलम्बनाशादपचीयमानं शनैः शनैः शान्तिमुपैति चेतः॥ 20॥ निश्वासलोपैर्निभृतैः शरीरै- र्नेत्राम्बुजैरर्धनिमीलितैश्च। आविर्भवन्तीममनस्कमुद्रा- मालोकयामो मुनिपुंगवानाम्॥ 21॥ अमी यमीन्द्राः सहजामनस्का- दहंममत्वे शिथिलायमाने। मनोतिगं मारुतवृत्तिशून्यं गच्छन्ति भावं गगनावशेषम्॥ 22॥ निवर्तयन्तीं निखिलेन्द्रियाणि प्रवर्तयन्तीं परमात्मयोगम्। संविन्मयीं तां सहजामनस्कां कदा गमिष्यामि गतान्यभावः॥ 23॥ प्रत्यग्विमर्शातिशयेन पुंसां प्राचीनगन्धेषु पलायितेषु। प्रादुर्भवेत्काचिदजाड्यनिद्रा प्रपञ्चचिन्तां परिवर्जयन्ती॥ 24॥ विच्छिन्नसंकल्पविकल्पमूले निःशेषनिर्मूलितकर्मजाले। निरन्तराभ्यासनितान्तभद्रा सा जृम्भते योगिनि योगनिद्रा॥ 25॥ विश्रान्तिमासाद्य तुरीयतल्पे विश्वाद्यवस्थात्रितयोपरिस्थे। संविन्मयीं कामपि सर्वकालं निद्रां सखे निर्विश निर्विकल्पाम्॥ 26॥ प्रकाशमाने परमात्मभानौ नश्यत्यविद्यातिमिरे समस्ते। अहो बुधा निर्मलदृष्टयोऽपि किंचिन्न पश्यन्ति जगत्समग्रम्॥ 27॥ सिद्धिं तथाविधमनोविलयां समाधौ श्रीशैलश्रृङ्गकुहरेषु कदोपलप्स्ये। गात्रं यदा मम लताः परिवेष्टयन्ति कर्णे यदा विरचयन्ति खगाश्च नीडान्॥ 28॥ विचरतु मतिरेषा निर्विकल्पे समाधौ कुचकलशयुगे वा कृष्णसारेक्षणानाम्। चरतु जडमते वा सज्जनानां मते वा मतिकृतगुणदोषा मां विभुं न स्पृशन्ति॥ 29॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभग- वत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ योगतारावली संपूर्णा॥ </poem> == वाह्य सम्पर्कसूत्राणि == *[https://brahmalok.org/hi/yogtaravalli_sankaracharya/ आदि शंकराचार्य की योगतरावली, हिन्दी अर्थ सहित] *[https://www.ebharatisampat.in/pdfs/ebharati-pdf-1628673825YogaTaravali-Shankracharya-Hindi-Vyakhya-RamShankarBhattacharya-1987.pdf तारावली, हिन्दी-व्याख्या सहितम्] [[वर्गः:अद्वैतम्]] apq6kq6sthtli4q5unuwk2em8jzgw98 104 104707 418910 267668 2026-11-06T14:09:04Z Geeta g hegde 6704 418910 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="शारदा भट्ट" />{{rh|३७०|मनुस्मृतिः।|[ अध्यायः ९}}</noinclude> {{Block center|{{bold|<poem>मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा । यं पुत्रं परिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते ॥ १७१ ॥</poem>}}}} {{gap}}मातेति ॥ मातापितृभ्यां त्यक्तं, तयोरन्यतरमरणेनान्यतरेण वा त्यक्तं, पुत्रं स्वीकुर्यात्सोपविद्धाख्यः पुत्र उच्यते ॥ १७१ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः । तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवम् ॥ १७२ ॥</poem>}}}} {{gap}}पितृवेश्मनीति ॥ पितृगृहे कन्या यं पुत्रमप्रकाशं जनयेत्तं कन्यापरिणेतुः पुत्रं नाना कानीनं वदेत् ॥ १७२ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञातापि वा सती । बोहुः स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते ॥ १७३ ।।</poem>}}}} {{gap}}येति ॥ या गर्भवती अज्ञातगर्भा ज्ञातगर्भा वा परिणीयते, स गर्भस्तस्यां जातः परिणेतुः पुत्रो भवति सहोद इति व्यपदिश्यते ॥ १७३ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>क्रीणीयाद्यस्त्वपत्यार्थ मातापित्रोर्यमन्तिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ॥ १७४ ॥</poem>}}}} {{gap}}क्रीणीयादिति ॥ यः पुत्रार्थ मातापित्रोः सकाशाद्यं क्रीणीयात्स क्रीतकस्तस्य पुत्रो भवति । क्रेतुर्गुणैस्तुल्यो हीनो भवेन्न तत्र जातितः सादृश्यवसादृश्ये । 'सजा- तीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेपु मया विधिः' इति याज्ञवल्क्येन सर्वेषामेव पुत्राणां सजातीयत्वाभिधानत्वेन मानवेपि क्रीतव्यतिरिक्ताः सर्वे पुत्राः सजातीया बो- द्धव्याः॥ १७४॥ {{Block center|{{bold|<poem>या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया । उत्पादयेत्पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते ॥ १७५ ॥</poem>}}}} {{gap}}येति ॥ या भा परित्यक्ता मृतभर्तृका वा स्वेच्छयान्यस्य पुनर्भार्या भूत्वा यमुत्पादयेत्स उत्पादकस्य पौनर्भवः पुत्र उच्यते {{Block center|{{bold|<poem>सा चेदक्षतयोनिः स्याद्गतप्रत्यागतापि वा । पोनर्भवेन भर्ना सा पुनः संस्कारमर्हति ॥ १७६ ॥</poem>}}}} {{gap}}सा चेदिति ॥ सा स्त्री यद्यक्षतयोनिः सत्यन्यमाश्रयेत्तदा तेन पौनर्भवेन भी पुनर्विवाहाख्यं संस्कारमहति । यद्वा कौमारं पतिमुत्सृज्यान्यमाश्रित्य पुनस्तमेव प्रत्यागता भवति तदा तेन कौमारेण भी पुनर्विवाहाख्यं संस्कारमर्हति ॥१७६३ {{Block center|{{bold|<poem>मातापितृविहीनो यस्त्यक्तो वा स्वादकारणात् । आत्मानं स्पर्शयेद्यसै स्वयंदत्तस्तु स स्मृतः ॥ १७७ ॥</poem>}}}}<noinclude></noinclude> eidffhodw1uclqwvmrlsra2fbd6gmfp 104 104849 418911 267883 2026-11-06T14:13:37Z Geeta g hegde 6704 418911 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ९]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।{{gap}}|right=३७३}}</noinclude> {{gap}}अनन्तर इति ॥ अस्य सामान्यवचनस्योक्तौरसादिपिण्डमात्रविषयत्वे वैयर्थ्या- त्ततश्चानुक्तपत्न्यादिदायप्राप्त्यर्थमिदम् । सपिण्डमध्यात्संनिकृष्टतरो यः सपिण्डः पुमान् स्त्री वा तस्य मृतधनं भवति । तत्र 'एकैवौरसः पुत्रः' इत्युक्तत्वात्सा एव मृतधने स्वाधिकारी । क्षेत्रजगुणवद्दत्तकयोस्तु यथोक्तं पञ्चमं पष्टं वा भागं दद्यात्। कृत्रिमादिपुत्राणां संवर्धनमात्रं कुर्यात् । औरसाभावे पुत्रिका तत्पुत्रश्च 'दौहित्र एव च हरेदपुत्रस्याखिलं धनम्' इत्युक्तत्वादौरसपुत्ररहित एव तत्रापुत्रो विव- क्षितः । तनावे क्षेत्रजादय एकादश पुत्राः क्रमेण पितृधनाधिकारिणः । परिणी- तशूद्रापुत्रस्तु दशमभागमात्राधिकारी 'नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय' इत्याधु- क्तत्वात् । दशमभागावशिष्टं धनं संनिकृष्टसपिण्डो गृह्णीयात् । त्रयोदशविधपुत्रा- भावे पत्नी सर्वभर्तृधनभागिनी । यदाह याज्ञवल्क्यः-पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा । तत्सुतो गोत्रतो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः ॥ एषामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः । स्वर्यातस्य ह्यपुत्रस्य सर्ववर्णेप्वयं विधिः ॥' बृहस्पतिरप्याह- 'आम्नाये स्मृतितन्त्रे च लोकाचारे च सूरिभिः। शरीराधैं स्मृता जाया पुण्यापुण्य पनं फले समा॥ यस्य नोपरता भार्या देहार्धं तस्य जीवति । जीवत्यर्धशरीरे तु कथमन् स्वमाप्नुयात् ॥ सकुल्यैर्विद्यमानैस्तु पितृमातृसनाभिभिः । अपुत्रस्य प्रमीतस्य पर तद्भागहारिणी ॥ पूर्वप्रमीताग्निहोत्रं मृते भर्तरि तद्धनम् । विन्देत्पतिव्रता नारी धर्म एष सनातनः ।। जङ्गमं स्थावरं हेम कुप्यं धान्यमथाम्बरम् । आदाय दापये- च्छ्राद्धं मासशाण्मासिकादिकम् ॥ पितृव्यगुरुदौहित्रान्भर्तृस्वस्त्रीयमातुलान् । पूजये- कव्यपूर्ताभ्यां वृद्धानप्यतिथीस्त्रियः ॥ तत्सपिण्डा बान्धवा वा ये तस्याः परिप- न्थिनः । हिंस्युर्धनानि तानाजा चौरदण्डेन शासयेत् ॥' वृद्धमनुः-'अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती व्रते स्थिता । पल्येव दद्यात्तत्पिण्डं कृत्स्नमथै लभेत च ॥' यदुक्तम्- 'स्त्रीणां तु जीवनं दद्यात्' इतिसंवर्धनमात्रवचनं, तद्दुःशीलाधार्मिकसविकारयौवन- स्थपत्नीविषयम् । अतो यन्मेधातिथिना पत्नीनामंशभागित्वं निषिद्धमुहं तदसंबर द्धम् । पत्नीनामंशभागित्वं बृहस्पत्यादिसंमतम् । मेधाविधिनिराकुर्वन्न प्रीणाति सतां मनः ॥' पल्यभावेऽप्यपुत्रिका दुहिता तदभातेद्ध ता माता च तयोरभावे सोदर्यभ्राता तदभावे तत्सुतः । 'मातर्यपि च वृत्तायां पितुर्माता हरेद्धनम्' इति वक्ष्यमाणत्वात् । पितृमाता तदभावेऽन्योऽपि संनिकृष्टसपिण्डो मृतधनं गृह्णीयात् । एव । तदप्युक्तम् । अत अर्व सपिण्डसंतानाभावे समानोदक आचार्यः शिष्यश्च क्रमेण धनं गृह्णीयात् ॥ १८७ ।। {{Block center|{{bold|<poem>सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः । विद्याः शुचयो दान्तास्तथा धर्मो न हीयते ॥ १८८ ॥</poem>}}}} {{gap}}सर्वेषामिति ॥ एषामभाव इति वक्तव्ये सर्वेपामभाव इतियदुक्तं तत्सब्रह्मचार्या- देरपि धनहारित्वार्थम् । सर्वेषामभावे ब्राह्मणा वेदत्रयाध्यायिनो बाह्यान्तरशौ- चयुक्ता जितेन्द्रिया धनहारिणो भवन्ति त एव च पिण्डदाः, तथा सति धनिनो मृतस्य श्राद्धादिधर्महानिर्न भवति ॥ १८ ॥ मनु० ३२ तद्यथा<noinclude></noinclude> 4sgl8rw2n5yesg5lvyqo903vouxhrmt 106 166006 418912 2026-11-07T04:55:10Z Myauthworks 10864 Created Index page 418912 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=[[स्मृतिमुक्ताफलम्]] |Language=sa |Volume=वर्णाश्रमधर्मकाण्डः |Author=वैद्यनाथदीक्षितः |Co-author1= |Co-author2= |Translator= |Co-translator1= |Co-translator2= |Editor=जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे |Co-editor1= |Co-editor2= |Illustrator= |Publisher=विश्वनाथ जगन्नाथ घारपुरे |Address=मुम्बई |Year=1937 |Key= |ISBN= |DLI= |IA= |NLI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 1="Title" 2="Imprint" 3="मुखपृष्ठम्" 4="मुद्रकः" 5="१" 6="२" 7="३" 8="४" 9="५" 10="संज्ञाः" 11="1" /> |Volumes= |Remarks= |Notes= |Width= |Css= |Header= |Footer= }} crlqncq7t60kfzgmc1ao5v1zrxikiak 104 166007 418913 2026-11-07T04:59:08Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ COLLECTION OF HINDU LAW TEXTS No. 25 (1) ŚRĪ VAIDYANĀTHA DĪXITA'S SMṚTIMUKTĀPHALAM PART I VARṆĀŚRAMADHARMA KĀṆḌA EDITED BY J. R. GHARPURE, B. A., LL. B., Honours-in-Law Principal, Law College Poona, Advocate, High Court, Fellow of the University of Bombay. BOMBAY. First Edition 1937 नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418913 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>COLLECTION OF HINDU LAW TEXTS No. 25 (1) ŚRĪ VAIDYANĀTHA DĪXITA'S SMṚTIMUKTĀPHALAM PART I VARṆĀŚRAMADHARMA KĀṆḌA EDITED BY J. R. GHARPURE, B. A., LL. B., Honours-in-Law Principal, Law College Poona, Advocate, High Court, Fellow of the University of Bombay. BOMBAY. First Edition 1937<noinclude></noinclude> i7clwkhdhd53iu6saqpoxqcikdsvumr 418915 418913 2026-11-07T05:00:48Z Myauthworks 10864 418915 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{c|COLLECTION OF HINDU LAW TEXTS No. 25 (1)}} {{rule|6em}} {{gap}} {{c|{{larger|'''ŚRĪ VAIDYANĀTHA DĪXITA'S'''}}}} {{c|{{x-larger|'''SMṚTIMUKTĀPHALAM'''}}}} {{c|'''PART I'''}} {{c|{{larger|'''VARṆĀŚRAMADHARMA KĀṆḌA'''}}}} {{gap}} {{c|{{smaller|EDITED BY}}}} {{c|'''J. R. GHARPURE, B. A., LL. B., Honours-in-Law'''}} {{c|''Principal, Law College Poona, Advocate, High Court,'' ''Fellow of the University of Bombay.''}} {{gap}} {{c|'''BOMBAY.'''}} {{rule|4em}} {{c|'''First Edition'''}} {{c|'''1937'''}}<noinclude></noinclude> dttgwdxpb4xdgpy30ydaa1tgk91zw53 104 166008 418914 2026-11-07T04:59:39Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{gap|6em}} {{c|Printed at the Aryabhushan Press, 936/3 Bhamburda Peth, Poona City, by A. V. Patvardhan and Published by V. J. Gharpure, at the Office of the Collection of Hindu Law Texts, Angrewadi Girgaum, Back Road, Bombay 4.}} नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418914 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{gap|6em}} {{c|Printed at the Aryabhushan Press, 936/3 Bhamburda Peth, Poona City, by A. V. Patvardhan and Published by V. J. Gharpure, at the Office of the Collection of Hindu Law Texts, Angrewadi Girgaum, Back Road, Bombay 4.}}<noinclude></noinclude> tmretiubp9yflg3rjasqrq2eldafw2i 104 166009 418916 2026-11-07T05:02:38Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|धर्मशास्त्रग्रन्थमाला]|'''॥ श्रीः ॥'''|[ग्रन्थाङ्कः २५ (१)}} {{rule}} {{gap}} {{c|{{larger|'''वैद्यनाथ दीक्षितीय'''}}}} {{c|{{xx-larger|'''स्मृतिमुक्ताफलम्'''}}}} {{c|'''(प्रथमः खंडः)'''}} {{c|{{x-larger|'''वर्णाश्रमधर्मक... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418916 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|धर्मशास्त्रग्रन्थमाला]|'''॥ श्रीः ॥'''|[ग्रन्थाङ्कः २५ (१)}} {{rule}} {{gap}} {{c|{{larger|'''वैद्यनाथ दीक्षितीय'''}}}} {{c|{{xx-larger|'''स्मृतिमुक्ताफलम्'''}}}} {{c|'''(प्रथमः खंडः)'''}} {{c|{{x-larger|'''वर्णाश्रमधर्मकाण्डम्'''}}}} {{rule|5em}} {{gap}} {{c|{{larger|'''जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे'''}}}} {{c|बी. ए., एल्एल्. बी., ऑनर्स इन् लॉ.}} {{c|पुण्यपत्तनस्थव्यवहारधर्मशालायां मुख्याध्यापकः मुंबई विश्वविद्यालय सदस्यः इत्यनेन संपादितः ।}} {{gap}} {{rule|5em}} {{c|'''प्रथमावृत्तिः'''}} {{c|'''शकाब्दाः १८५८ क्रिस्ताब्दाः १९३७.'''}}<noinclude></noinclude> ea1vjil9z2vo9ix9amturdob00oo0jf 104 166010 418917 2026-11-07T05:05:42Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{gap|6em}} {{c|पुण्यपत्तने ‘आर्यभूषण’ मुद्रणालये ‘अनंत विनायक पटवर्धन’ इत्यनेन मुद्रितः,}} {{c|मोहमय्यां ‘विश्वनाथ जगन्नाथ घारपुरे,’ इत्यनेन प्रकाशितश्च ।}} नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418917 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{gap|6em}} {{c|पुण्यपत्तने ‘आर्यभूषण’ मुद्रणालये ‘अनंत विनायक पटवर्धन’ इत्यनेन मुद्रितः,}} {{c|मोहमय्यां ‘विश्वनाथ जगन्नाथ घारपुरे,’ इत्यनेन प्रकाशितश्च ।}}<noinclude></noinclude> qj78dp4r02ie8rtfurykbimgm4gnp5e 104 166011 418918 2026-11-07T06:20:47Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{c|'''॥ श्रीः ॥'''}} {{c|'''श्री वैद्यनाथ दीक्षितीय स्मृतिमुक्ताफलस्थ'''}} {{c|'''वर्णाश्रमधर्मकाण्डस्य'''}} {{c|{{x-larger|'''विषयानुक्रमणिका'''}}}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" ! विषयाणि !! पृ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418918 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{c|'''॥ श्रीः ॥'''}} {{c|'''श्री वैद्यनाथ दीक्षितीय स्मृतिमुक्ताफलस्थ'''}} {{c|'''वर्णाश्रमधर्मकाण्डस्य'''}} {{c|{{x-larger|'''विषयानुक्रमणिका'''}}}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" ! विषयाणि !! पृष्ठम् !! विषयाणि !! पृष्ठम् |- | मंगलाचरणम् || १ || सृष्टिप्रकारः || १६ |- | धर्मप्रमाणानि || १ || वर्णधर्माः || १७ |- | श्रुतिस्मृतिप्रामाण्यम् || २ || यजनम् || १७ |- | धर्मनिरूपणम् || २ || यज्ञमहिमा || १८ |- | धर्ममूलानि || २ || श्रौतस्मार्तयज्ञाः || १९ |- | शिष्टाः, तेषां लक्षणम् || ३ || यजनप्रशंसा, अयजननिन्दा || २० |- | स्ववर्णाश्रमधर्मानुष्ठानफलम् || ३ || यज्ञे दक्षिणा-भोजनादि || २०, २१, २२ |- | आचारप्रशंसा || ४ || आधानकर्तृणाम् || २३ |- | सदाचारलक्षणम् || ५ || पितुर्वैधुर्ये || २३ |- | स्मृतिप्रशंसा || ६ || अग्रजानुजयोः || २३ |- | श्रुतिस्मृत्यादीनां बलाबलनिरूपणम् || ७ || परिवेत्तृणाम् || २३ |- | श्रुतिद्वैधे, स्मृतिद्वैधे || ७ || विधुराचारः, विधुराग्निः || २५ |- | स्मृतिकर्तारः || ८ || मृतपत्नीकस्य || २६ |- | धर्मदेशाः || ९ || अग्न्युत्पत्तिप्रकारः || २७ |- | निषिद्धदेशाः || ९ || याजनम् || २७ |- | अपवादाः || १० || तत्राधिकृताः || २८ |- | युगधर्माः || ११ || वेदाध्ययनम् || २९ |- | कलिसामर्थ्यम् || १२ || सार्थवेदोऽध्येतव्यः || २९ |- | युगसामर्थ्यवर्णनप्रयोजनम् || १३ || अध्यापनम् || ३० |- | कर्मपरिभाषा || १४ || गुरुशिष्ययोः || ३० |- | मुख्यगौणकालयोः || १४ || विद्यादाने पात्रापात्राणि || ३१ |- | कर्मकर्तृप्रतिरूपकानाम् || १४ || अपात्रे अर्थकरणाद्वा || ३१ |- | दिवारात्रौ-कर्तव्यानाम् || १४ || उपाकरणम् || ३२ |- | दिङ्नियमाभावे || १५ || उपाकर्मकालः || ३२ |- | स्वशाखोक्त-परशाखोक्तयोः || १५ || उत्सर्जनम्, तत्कालश्च || ३३ |- | आसनानि || १५ || तेषां ज्यैष्ठ्ये || ३३ |- | प्रतिनिधिमुख्ययोः || १६ || उपवीतधारणम् || ३४ |- | वासोवेष्टने || १६ || अनध्यायाः || ३५ |- | || || नित्याः, नैमित्तिकाः || ३४ |}<noinclude></noinclude> nens0un9npcadx9egdgc2y8o18ckhh7 104 166012 418919 2026-11-07T06:21:50Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|२|'''विषयानुक्रमणिका'''|}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" ! विषयाणि !! पृष्ठम् !! विषयाणि !! पृष्ठम् |- | आकालिकाः || ३४ || आपद्वृत्तयः || ६० |- | तत्र अर्थवादाः || ३५ || अविहितवृत्तयः... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418919 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२|'''विषयानुक्रमणिका'''|}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" ! विषयाणि !! पृष्ठम् !! विषयाणि !! पृष्ठम् |- | आकालिकाः || ३४ || आपद्वृत्तयः || ६० |- | तत्र अर्थवादाः || ३५ || अविहितवृत्तयः || ६१ |- | युगादयः || ३७ || पातनीयाः || ६२ |- | अनध्यायापवादाः || ३८ || आपत्तौ जीवनानि || ६३ |- | नैत्यकादौ नानध्यायः || ३९ || प्राण्युपघातदोषापनुत्तये || ६३ |- | दानम् || ४० || क्षत्रियधर्माः || ६४ |- | तन्त्रैविध्यम् || ४१ || नृपस्य व्रतानि || ६५ |- | गोदानम्, तत्फलम् || ४२ || वैश्यधर्माः || ६६ |- | विद्यादानम् || ४३ || शूद्रधर्माः || ६६, ६७ |- | भीतानामभयदानम् || ४३ || शूद्रापराधे || ६८ |- | महीवस्त्रप्रतिमादानानि || ४३ || शूद्राणां वृत्तयः || ६९ |- | दशदानानि || ४५ || ब्राह्मणानां श्रेष्ठ्यम् || ६९ |- | विविधदानमन्त्राः || ४६ || जातिविवेकः || ७० |- | दानस्य देशकालौ || ४७ || अनुलोम-प्रतिलोमाः || ७० |- | प्रतिश्रुत्य अप्रदानम् || ४८ || तज्जाः || ७१ |- | पात्रापात्रविचारः || ४९ || कुण्डगोलकादयः || ७१ |- | षट् अब्राह्मणाः || ४९ || सावर्ण्यप्राप्तौ कारणानि || ७२ |- | पात्रे एव दानम् || ५० || संस्काराः || ७३ |- | पात्रनिरूपणम् || ५१ || तेषां भेदाः || ७३ |- | देवलकाः वार्धुषिकाः || ५१ || गर्भाधानम् || ७४ |- | पाषंडिनः || ५१ || तत्कालः || ७४ |- | पुरुषाधमाः || ५२ || ऋतुयौगपद्ये || ७५ |- | सप्तविधं धनम् || ५२ || ज्येष्ठपुत्रस्य || ७६ |- | अदेयानि, देयानि, च || ५३ || ऋतौ गमनमवश्यम् || ७७ |- | प्रतिग्रहः || ५३ || गर्भोत्पत्त्यनुकूलकालः || ७७ |- | प्रतिग्राह्याणि || ५२, ५५ || पुंसवनम् || ७८ |- | तत्र प्रतिषेधाः पर्युदासाश्च || ५४ || तत्कालः || ७८ |- | कुटुंबार्थे ग्राह्याणि || ५६ || सीमंतोन्नयनम् || ७८ |- | केभ्यः प्रतिग्राह्यम् || ५७ || अकृतसीमंतायाः प्रसवे || ७९ |- | कदा || ५७ || जातकर्म || ८० |- | असत्प्रतिग्रहः || ५८ || नामकरणम् || ८१ |- | तत्प्रकाराः || ५८ || नामधेयानि || ८२ |- | प्रतिग्रहविधिः || ५८ || कर्णवेधः || ८२ |- | ब्राह्मणस्य वृत्त्यंतराणि || ५९ || || |}<noinclude></noinclude> itmaqnf5tt3vi1vd7udk6m5ea1qj5kn 104 166013 418920 2026-11-07T06:22:50Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''विषयानुक्रमणिका'''|३}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" ! विषयाणि !! पृष्ठम् !! विषयाणि !! पृष्ठम् |- | निष्क्रमणम् || ८२ || पितुर्गरीयस्त्वम् || १०५ |- | अन्नप्राशनम् || ८२ || पितर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418920 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''विषयानुक्रमणिका'''|३}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" ! विषयाणि !! पृष्ठम् !! विषयाणि !! पृष्ठम् |- | निष्क्रमणम् || ८२ || पितुर्गरीयस्त्वम् || १०५ |- | अन्नप्राशनम् || ८२ || पितरौ सर्वथा न त्याज्यावुपेक्षणीयौ वा || १०६ |- | चूडाकरणम् || ८३ || एतदपवादाः || १०६ |- | तत्कालः || ८४ || मान्यतानिमित्तानि || १०६ |- | संस्काराणां फलम् || ८४ || मार्गप्रदानार्हाः || १०७ |- | अक्षरन्यासः || ८४ || अभिवादनम् || १०७ |- | तत्कालः || ८६ || गुरोः पादोपसंग्रहणम् || १०८ |- | उपनीतधर्माः || ८६ || पूज्याः || १०९ |- | उपनयनम् || ८६ || अभिवादनप्रकारः || ११० |- | काम्योपनयनम् || ८७ || गुरुसंनिहिते || १११ |- | उपनयनकालः || ८७ || गुरुवत्पूज्या गुरुपत्न्यादयः || १११ |- | नृपस्य व्रतानि || ८८ || प्रत्यभिवादनम् || ११२ |- | गौणकालः || ८९, ९० || ब्रह्मचारिधर्माः || ११३ |- | यज्ञोपवीतम् || ९१ || गुरुसमीपे नम्रभावः || ११४ |- | उपवीत-निवीत-प्राचीनावीतानि || ९२ || भक्ष्यभोज्यानि || ११४ |- | वाससोऽसंभवे अनुकल्पः || ९३ || सार्थवेदोऽध्येतव्यः || ११५ |- | दंडधारणम् || ९३ || विद्याधिगमोपायाः || ११६ |- | अजिनानि || ९३ || अध्यापनम् || ११६ |- | वासांसि || ९४ || तत्र विशेषाः || ११६ |- | पालाशकर्म || ९५ || वेदव्रतानि || ११७ |- | मेखला || ९५ || पुनरुपनयनम् || ११७ |- | भिक्षाचर्या || ९६, ९७ || पुनः संस्काराः || ११८ |- | संध्योपक्रमः || ९८ || तत्र वर्ज्याः || ११८ |- | कालातिक्रमप्रायश्चित्तम् || ९९ || ब्रह्मचर्यकालावधिः || ११८ |- | ब्राह्मणभोजनसंख्या || ९९ || अध्येतृसामर्थ्यानुरूपतः || ११८ |- | उपनयनकर्तारः || ९९ || गोदानविधिः || ११९ |- | यमलयोः || १०० || स्नातकानाम् || ११९ |- | मूकोन्मत्तादीनाम् || १०० || तेषां भेदाः || ११९ |- | जडबधिरादीनाम् || १०१ || स्नातकविधिः || १२० |- | औरसादयः || १०१ || नैष्ठिकधर्माः || १२१ |- | क्षेत्रजाः; नियोगः || १०२ || नैष्ठिकव्रतानि || १२१ |- | ज्येष्ठपुत्रस्य दानस्वीकारौ || १०३ || अवकीर्णी || १२२ |- | गुर्वादिनिरूपणम् || १०४ || तत्प्रायश्चित्तानि || १२२ |- | माता सदैव पूज्या || १०५ || आपस्तंब-गौतम-मन्वाद्युक्तनि || १२२ |}<noinclude></noinclude> ju6b16d4b2msbu0vmi8qapwm99y0xg3 104 166014 418921 2026-11-07T06:24:03Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४|'''विषयानुक्रमणिका'''|}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" ! विषयाणि !! पृष्ठम् !! विषयाणि !! पृष्ठम् |- | स्नातकधर्माः || १२३ || कन्यादूषणे || १३९ |- | विवाहः || १२३ || अनाख्याय दुष्टक... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418921 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४|'''विषयानुक्रमणिका'''|}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" ! विषयाणि !! पृष्ठम् !! विषयाणि !! पृष्ठम् |- | स्नातकधर्माः || १२३ || कन्यादूषणे || १३९ |- | विवाहः || १२३ || अनाख्याय दुष्टकन्यादाने || १३९ |- | कन्यालक्षणानि || १२३ || वृथादूषणे || १४० |- | कन्यादोषाः || १२४ || कन्यादातारः || १४० |- | सापिण्ड्यम् || १२४ || विवाहभेदाः || १४० |- | वधूवरयोर्वयःप्रमाणम् || १२५ || प्रकाराः लक्षणानि || १४१ |- | पुत्रिकाकरणम् || १२६ || फलानि च || १४१ |- | सगोत्रत्वसप्रवरत्वादि || १२६ || धर्म्यविवाहाः अधर्म्याश्च || १४२ |- | सगोत्रविवाहे || १२७ || शुल्कदानम् || १४३ |- | सपिंडाविवाहे || १२८ || ग्रहणम् || १४३ |- | मातुः सपत्न्याः || १२८ || तद्दोषः || १४३ |- | द्व्यामुष्यायणके || १३० || कन्याविक्रये || १४४ |- | मातुलकन्यापरिणयः || १३१ || विवाहे होमः कर्तव्य एव || १४५ |- | देशजातिकुलधर्माणां प्रामाण्यम् || १३२ || शोभनद्वयसन्निपाते || १४५ |- | विवाहे वर्जनीयानि || १३३ || एकमातृप्रसूतानाम् || १४५ |- | कुलानि || १३३ || यमलयोः || १४५ |- | असवर्णाविवाहे || १३३ || ज्यैष्ठ्यनिरूपणम् || १४६ |- | शूद्राविवाहे || १३३ || सिंहस्थे गुरौ || १४७ |- | वरलक्षणम् || १३३ || जन्मनक्षत्रे || १४७ |- | वरपरीक्षा || १३४ || त्रिज्यैष्ठ्ये || १४७ |- | षंढभेदाः । तेषां लक्षणानि च || १३४ || ज्येष्ठानां ज्येष्ठमासे || १४७ |- | त्याज्यवराः || १३५ || ऋद्धिपरीक्षा || १४८ |- | कन्यादानकालाः || १३५ || आपस्तंबेनोक्ता || १४८ |- | गौरी-रोहिण्यादिकन्याभेदाः || १३५ || आश्वलायनोक्ता || १४८ |- | तेषां विवाहे || १३६ || कन्यादानकालनियमक्रमः || १४९ |- | रजोदर्शनादुपरि || १३६ || पुनर्विवाहः || १४९ |- | बालिशाविवाहे || १३६ || औपासनारंभकालः || १४९ |- | दात्रभावे कन्यया वरणम् || १३६ || स्थालीपाकोपक्रमः || १५० |- | विवाहमध्ये रजोदर्शने || १३७ || अन्वारंभणेष्टिः || १५० |- | आसप्तमपदान्न विवाहः || १३८ || अधिवेदनम् || १५१ |- | तत्पूर्वं विवाहविघ्ने-भंगे वा || १३८ || अधिवेदनार्हा || १५१ |- | शुल्कम् || १३८ || द्वितीयाविवाहकालः || १५२ |- | तत्र विशेषः || १३८ || अर्कविवाहः || १५२ |}<noinclude></noinclude> fvr3qi7hp6vdb1xe8la4ddzbdzrgm0h 104 166015 418922 2026-11-07T06:24:53Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''विषयानुक्रमणिका'''|५}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" ! विषयाणि !! पृष्ठम् !! विषयाणि !! पृष्ठम् |- | उन्मत्तादीनां विवाहनिराकरणम् || १५३ || हंसः || १८४ |- | पतितादीनां धर्मनि... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418922 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''विषयानुक्रमणिका'''|५}} {{rule}} {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" ! विषयाणि !! पृष्ठम् !! विषयाणि !! पृष्ठम् |- | उन्मत्तादीनां विवाहनिराकरणम् || १५३ || हंसः || १८४ |- | पतितादीनां धर्मनिरूपणम् || १५३ || धर्माः || १८४ |- | दारसंग्रहस्य फलम् || १५४ || परमहंसः || १८५ |- | स्त्रीरक्षणक्रमः || १५५ || धर्माः || १८५ |- | गृहाश्रमसाफल्यम् || १५५ || यत्याह्निकधर्माः || १८७ |- | दम्पत्योर्मिथ आचरणम् || १५६ || एकरात्रमेव वासः || १९० |- | प्रोषितभर्तृः स्त्रीधर्माः || १५६ || दिगम्बरलक्षणम् || १९३, १९४ |- | पतिव्रताधर्मः || १५७ || ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वम् || १९५ |- | स्त्रीपातनीयानि || १५८ || दन्तधावनम् || १९६ |- | गर्भिणीधर्माः || १५९ || स्नानादि || १९७ |- | गर्भावस्था || १६० || विष्णुपूजाक्रमः || १९८ |- | विधवाधर्माः || १६१ || भिक्षाचर्या || १९९ |- | अनुगमनम् || १६१, १६२ || माधूकरश्रेष्ठ्यम् || २०० |- | देशांतरगते प्रेते पत्यौ || १६२ || माधूकरभेदाः || २०० |- | गूढव्यभिचारिणीं प्रति || १६३ || माधूकरम् || २०० |- | गृहस्थधर्मचर्या || १६४ || प्राक्प्रणीतम् || २०० |- | गृहस्थाश्रमप्रशंसा || १६६, १६७ || अयाचितम् || २०० |- | वानप्रस्थधर्माः || १६९, १७० || तात्कालिकम् || २०० |- | यतिधर्माः || १७१ || उपपन्नम् || २०० |- | यतिभेदाः || १७२ || केभ्यो भिक्षा ग्राह्या || २०१ |- | आतुरसंन्यासः || १७३ || सार्ववर्णिकभिक्षानिषेधः || २०१ |- | विधिः || १७४ || भिक्षापात्राणि || २०२ |- | संन्यासफलम् || १७५, १७६ || भिक्षापात्रभोजननिषेधः || २०२ |- | जीवच्छ्राद्धम् || १७७ || आहारशुद्धिः || २०३ |- | तत्र विधिः || १७८, १८१ || भिक्षाप्रशंसा || २०४ |- | आतुरसंन्यासक्रमः || १८२ || चातुर्मास्यविधिः || २०५ |- | संन्यासभेदाः || १८३ || प्राणायामविधिः || २०६ |- | चत्वारः || १८३ || यतेर्निषिद्धानि || २०७ |- | कुटीचकः || १८३ || आरूढपतितादीनाम् || २०८ |- | बहूदकः || १८४ || संन्यासदीक्षाफलम् || २०८ |- | धर्माः || १८४ || मोक्षाचारफलम् || २०८ |}<noinclude></noinclude> h57y5t6uk0y4qiq2gwwwuymj04r18hr 104 166016 418923 2026-11-07T06:25:37Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''संज्ञाः'''|}} {{rule}} {{c|{{larger|'''एतत्पुस्तकसंशोधने यानि पुस्तकानि यैश्च सुमनस्कतया प्रेषितानि तेषां नामानि संज्ञाश्च यथा—'''}}}} {{rule|6em}} '''क''' — भारतमंत्रिसंग्रहात् आंग्लदे... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418923 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''संज्ञाः'''|}} {{rule}} {{c|{{larger|'''एतत्पुस्तकसंशोधने यानि पुस्तकानि यैश्च सुमनस्कतया प्रेषितानि तेषां नामानि संज्ञाश्च यथा—'''}}}} {{rule|6em}} '''क''' — भारतमंत्रिसंग्रहात् आंग्लदेशतः प्रेषितानि ग्रन्थलिप्यां लिखितानि्याम्. '''ख''' — मद्रपुरसंग्रहात्प्राप्तानि ग्रंथलिप्याम्[cite: 13]. '''क्ष''' — सप्तपुरस्थ श्रीद्राविडमहाशयसंग्रहात् रावबहादुर भिकाजी व्यंकटेश द्राविड इत्येतैः प्राप्तम्[cite: 13]. '''ग''' — मुद्रितानि[cite: 13]. {{rule|6em}} {{c|परमुपकृतं नो यैरिमानि प्रेषितानि —}} {{right|'''जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे'''}}<noinclude></noinclude> r9u0zbqljkgcdm8wp57y64tgx2uh9j8 104 166017 418924 2026-11-07T06:30:10Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|१}} {{rule}} {{c|{{x-larger|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''}}}} {{c|'''श्रीगणेशाय नमः । हरि ओम् ।'''}} {{rule|5em}} अंके विहारिणमनुक्षणमद्रिजायास्तं केवलं कलभमद्भुतमाश्रयामः... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418924 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|१}} {{rule}} {{c|{{x-larger|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''}}}} {{c|'''श्रीगणेशाय नमः । हरि ओम् ।'''}} {{rule|5em}} अंके विहारिणमनुक्षणमद्रिजायास्तं केवलं कलभमद्भुतमाश्रयामः ॥ नित्यं स एष बहुभिर्निजसेवकानां प्रत्यूहपुंजकवलैः परितोषमेति ॥ १ ॥ पारावती विधिमुखावलिसौधपंक्तेर्मायाविहीनजनमानसराजहंसी ॥ योगीश्वरैरपि विमुग्धनिजस्वरूपा वागीश्वरी दिशतु मे वचसां समृद्धिम् ॥ २ ॥ श्रीरामचंद्रचरणद्वयपद्मकोशान्मां यातु मे चपलमानसचंचरीकः ॥ मुक्तेर्वशीकरणचूर्णमहो यदीयं गात्रेषु विभ्रति रजोऽपि रजोविहीनाः ॥ ३ ॥ भवकोदंडदलनं भवबंधविमोचनं । दशकण्ठरिपुं वंदे दशस्यंदननंदनम् ॥ ४ ॥ शरणं तमुपेमि साधुसेव्यं सदयं कञ्चन देवताविशेषम् । सहसा चरणांबुजं यदीयं मुनिवैधुर्यनिरासहेतुरासीत् ॥ ५ ॥ उरुविस्तरधर्मशास्त्रवैद्धैरुपलब्धं महता परिश्रमेण ॥ श्रवणेषु निधीयतां किमन्यैः स्मृतिमुक्ताफलमेकमेव सद्भिः ॥ ६ ॥ वैद्यनाथाध्वरी नाम दासो वाधूलवंशजः । स्मृतिमुक्ताफलं नाम कुरुते सारसंग्रहम् ॥ ७ ॥ क नु विशकलितं तु धर्मशास्त्रं क च पुनराकलने मम प्रवृत्तिः ॥ सरलमतिजुषस्तथाऽपि संतः सततमिदं मम साहसं सहंताम् ॥ ८ ॥ '''धर्मप्रमाणनिरूपणम् ।''' तत्रादौ धर्मप्रमाणानि निरूप्यंते । तत्र '''मनुः (२।६)—''' “वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च” ॥ इति । जातावेकवचनं । धर्ममूलं धर्मस्य प्रमाणं । न केवलं विध्यात्मक एव वेदो धर्मप्रमाणं किं तु मंत्रार्थवादात्मकोऽपीत्युक्तमखिल इति । अथ यत्र प्रत्यक्षो वेदो नोपलभ्यते तत्र कथमित्यत उक्तं ‘स्मृतिशीले च तद्विदाम्’ इति । तद्विदां वेदार्थविदां स्मृतिः धर्मशास्त्रेतिहासपुराणानि; शीलं च धर्ममूलं सद्भिः संभावनीयताहेतुरात्मगुणसंपच्छीलं । तदुक्तं '''महाभारते (शां. प. १२४।६८)—''' “तत्तत्कर्म तथा कुर्याद्येन श्लाघ्येत संसदि । शीलं समासेनैतत्ते कथितं कुरुनंदन” ॥ इति । अत्रोदाहरणं युधिष्ठिरस्य यक्षरूपधारिधर्मात् स्वसोदरानादरेण नकुलस्य जीवितवरणम् । तद्विदामाचारश्चैव धर्ममूलम् । धर्माधिकारनिमित्तशौचाचमनादिलक्षणक्रियाविशेष आचारः । साधूनां परमधार्मिकाणामात्मनस्तुष्टिः मनसो रुचिः । सा च धर्ममूलं । प्रमाणांतरागोचरत्वेन धर्मं प्रति संशयितेष्वर्थेषु यो धर्मत्वेन मनसे रोचते स धर्म इत्यर्थः । यद्यप्यप्रत्यक्षो वेदो धर्मस्य मूलभूतोऽस्मदादिभिर्नोपलभ्यते तथापि मन्वादय उपलब्धवंत इत्यनुमीयते । यथाहापस्तंबः “तेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयंते” इति । तथा च प्रत्यक्षो वेदस्तेषां धर्मप्रमाणम् । अन्येषां वेदाः स्मृत्यादिकं च प्रमाणमित्यर्थः । '''याज्ञवल्क्यश्च (आचारे श्लो. ७)—''' “श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । सम्यक्संकल्पजः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम्” ॥ इति । सम्यक्संकल्पजः कामः शास्त्राविरुद्धं यथा स्वर्गकामेन मया ज्योतिष्टोमयागः कर्तव्य इत्यादिः । '''व्यासः—''' “धर्ममूलं वेदमाहुर्ग्रंथराशिमकृत्रिमम् । तद्विदां स्मृतिशीले च साध्वाचारं मनःप्रियम्” ॥ इति । '''हारीतः—''' {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-ति । 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-वा । 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-मदीयं । 4. [[#cite_note-4|↑]] कग-पाठः । 5. [[#cite_note-5|↑]] क, ग-बोद्धे । 6. [[#cite_note-6|↑]] तत्तु इतिभारतीयपाठः । 7. [[#cite_note-7|↑]] क्ष-कीर्ति ।<noinclude></noinclude> bkt3daka5mf1dq58zca1nf7pia8hrc3 104 166018 418925 2026-11-07T06:32:10Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|२|'''धर्मप्रमाणानि, स्मृतिप्रामाण्यम्, धर्मनिरूपणम्'''|}} {{rule}} “वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । यस्य प्रमाणं न भवेत् प्रमाणं कस्तस्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418925 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२|'''धर्मप्रमाणानि, स्मृतिप्रामाण्यम्, धर्मनिरूपणम्'''|}} {{rule}} “वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् । यस्य प्रमाणं न भवेत् प्रमाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम् ॥” इति । आपस्तम्बः<ref>१ ख-विकल्पित ।</ref> (१।२-३) “धर्मज्ञसमयः प्रमाणं वेदाश्चेति” । गौतमः (१।१) “वेदो धर्ममूलं । तद्विदां च स्मृतिशीले” इति । तेन नित्यनिर्दोषवेदमूलकत्वादुपनयनादिरेव धर्मः । न शाक्यादिकल्पितागममूलकचैत्यवंदनकेशोल्लुंच्छनादिरिति । इति धर्मप्रमाणनिरूपणम् । अथ स्मृतेः प्रामाण्यम् । तत्र शंखः “वेदमूलाः स्मृतयः” इति । मरीचिः— “दुर्बोधा वैदिकाः शब्दाः प्रकीर्णत्वाच्च येऽखिलाः । तत्रैत एव दृष्टार्थाः स्मृतितन्त्रे प्रतिष्ठिताः॥”<ref>४ कग-स्तु तन्त्रतः ।</ref> इति । मनुः (अ. २)— “श्रुतिं पश्यंति मुनयः स्मरंति च तथा स्मृतिम् । तस्मात्प्रमाणमुभयं प्रमाणैः प्रमितं भुवि ॥ “योऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद्विजः । स साधुभिर्वहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिंदकः”<ref>११॥ इति भारतीयपाठः ।</ref> इति । हारीतः<ref>२ क्ष-तुने ।</ref>— “न यस्य वेदा न च धर्मशास्त्रं न वृद्धवाक्यं हि भवेत्प्रमाणम् । सोऽधर्मकृद्दुष्टहतो<ref>३ क्ष-दुष्ट ।</ref> दुरात्मा नात्माऽपि तस्येह भवेत्प्रमाणम्” ॥ इति । देवलः— “मन्वादयः प्रयोक्तारो धर्मशास्त्रस्य कीर्तिताः । तत्प्रयुक्तप्रयोक्तारो गृह्यकारास्तु<ref>५ ‘निबोधन’ इति पाठः ।</ref> मंत्रतः” ॥ इति । अंगिराः— “प्रमाणानि प्रमाणज्ञैः परिपाल्यानि यत्नतः । सीदंति<ref>६ क-परतो; खग-प्रथमो ।</ref> हि प्रमाणानि प्रमाणैरव्यवस्थितैः” ॥ इति । इति स्मृतिप्रामाण्यम् । अथ धर्मनिरूपणम्— “वाक्कर्मजन्योऽभ्युदयनिःश्रेयसहेतुरपूर्वाख्य आत्मगुणो धर्मः” इति हरदत्तः । अत्र मनुः (२।१)— “विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेषरागिभिः । हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यस्तं धर्मं व्येवस्यत”<ref>७ ‘सदायुक्तो’ इति मुद्रितमानवे ।</ref> ॥ इति । विद्वद्भिर्वेदार्थविद्भिरद्वेषरागिभिः<ref>८ क्ष-चारात्तानि ।</ref> सद्भिर्धर्मो<ref>९ क्ष-एतद् ।</ref> नित्यं सेवितः धर्मत्वेन नित्यमनुष्ठितः न शोकमोहादिना कादाचित्कनिमित्तेन । किंच हृदयेनाभ्यनुज्ञातः । इदमेव श्रेय इति स्वारस्ययुक्तेन हृदयेन स्वीकृतः । एवंभूतो योऽर्थस्तं धर्मं व्यवस्यत हे महर्षयो निश्चिनुतेत्यर्थः । स एव (१।१०८)— “आचारः परमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च । तस्मादस्मिंस्त्रये युक्तो<ref>१० ख-कारणं ।</ref> नित्यं स्यादात्मवान्द्विजः” ॥ इति । त्रये श्रौतस्मार्ताचा रेष्वित्यर्थः । याज्ञवल्क्यः (१।६)— “देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितं । पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम्” ॥ देशः कुरुक्षेत्रादि । काल उपरागादिः । उपायः शास्त्रोक्तेतिकर्त्तव्यताकलापः । द्रव्यं गवादि । श्रद्धा आस्तिक्यवृद्धिः । तदन्वितं यथा भवति तथा पात्रे प्रदीयते यत्तद्धर्मस्योत्पादकम् । किमेतावदेव धर्मस्योत्पादकम् । नेत्याह सकलामिति । अन्यदपि यागादि । तत्सकलं धर्मस्य कारकम् । विश्वामित्रः— “यमार्याः क्रियमाणं हि शंसंत्यागमवेदिनः । स धर्मो यं विगर्हति तमधर्म प्रचक्षते” ॥ इति । व्यासः— “सत्यं दमस्तपः शौचं संतोषो ह्रीः क्षमाऽऽर्जवम् । ज्ञानं शमो दया ध्यानमेष धर्मः सनातनः” ॥ इति । {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] ख-विकल्पित । 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-तुने । 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-दुष्ट । 4. [[#cite_note-4|↑]] कग-स्तु तन्त्रतः । 5. [[#cite_note-5|↑]] ‘निबोधन’ इति पाठः । 6. [[#cite_note-6|↑]] क-परतो; खग-प्रथमो । 7. [[#cite_note-7|↑]] ‘सदायुक्तो’ इति मुद्रितमानवे । 8. [[#cite_note-8|↑]] क्ष-चारात्तानि । 9. [[#cite_note-9|↑]] क्ष-एतद् । 10. [[#cite_note-10|↑]] ख-कारणं ।<noinclude></noinclude> 57pek3w6nz77vluusg72dbnxlcolwnc 104 166019 418926 2026-11-07T06:36:55Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५|'''शिष्टलक्षणम्, वर्णाश्रमधर्मानुष्ठानफलम्'''|}} {{rule}} बृहस्पतिः— “दानं यज्ञः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् । एष धर्मः परो ज्ञेयः फलवान्प्रेत्य चेह च ॥ “भोगेष्वसक्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418926 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५|'''शिष्टलक्षणम्, वर्णाश्रमधर्मानुष्ठानफलम्'''|}} {{rule}} बृहस्पतिः— “दानं यज्ञः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् । एष धर्मः परो ज्ञेयः फलवान्प्रेत्य चेह च ॥ “भोगेष्वसक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनम् । श्रेयः परं मनुष्याणां प्राह पंचशिखो मुनिः” ॥ इति । परं धर्ममाह याज्ञवल्क्यः (१।८)— “इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम्” ॥ इति । योगेन चित्तवृत्तिनिरोधेन । आपस्तम्बः<ref>१ खभक्ष-ज्ञान ।</ref> (१।२०।६-७) “न धर्माधर्मौ चरत आवं स्व इति । न देवगंधर्वा न पितर इत्याचक्षतेऽयं धर्मोऽयं धर्म इति । यत्त्वार्याः क्रियमाणं प्रशंसंति स धर्मो यद्विगर्हति सोऽधर्मः” इति । आवमिति छांदसं रूपम् । आवामित्यर्थः । यदि हि धर्माधर्मो विग्रहवतावावां स्व इति ब्रुवाणौ चरेताम् यदि वा देवादयः प्रकृष्टज्ञाना ब्रुवुरिमौ धर्माधर्माविति तदोपलब्धिः स्यात्; तदभावाच्छिष्टा यं प्रशंसंति स धर्मः । यद्विगर्हति सोऽधर्म इत्यर्थः । इति धर्मनिरूपणम् ॥ शिष्टलक्षणमाह बौधायनः (१।१।५)<ref>२ कग-लब्ध ।</ref> “शिष्टाः खलु विगतमत्सरा निरहंकाराः कुंभीधान्या<ref>३ क्ष-धाना ।</ref> अलोलुपाः । दंभदर्पलोभमोहक्रोधविवर्जिताः” इति । स एव— “धर्मशास्त्ररथारूढा वेदखड्गधरा द्विजाः । क्रीडार्थमपि यं ब्रूयुः स धर्मः परमः स्मृतः” ॥ इति । याज्ञवल्क्यः (१।९)— “चत्वारो वेदधर्मज्ञाः पर्षत् त्रैविद्यमेव वा । सा ब्रूते यं स धर्मः स्यादेको वाऽध्यात्मवित्तमः” ॥ इति । तिस्रो विद्या अधीयत इति त्रैविद्यास्तेषां समूहः त्रैविद्यमित्यर्थः । पराशरः (८।१५)— “चत्वारो वा त्रयो वाऽपि यं ब्रूयुर्वेदपारगाः । स धर्म इति विज्ञेयो नेतरैस्तु सहस्रशः” ॥ इति । आपस्तम्बः (१।२०।८-९)—“सर्वजनपदेष्वेकांतसमाहितमार्याणां वृत्तं सम्यक् विनीतानां वृद्धानामात्मवतामलोलुपानामदांभिकानां वृत्तसादृश्यं भजेतैवमुभौ लोकावभिजयति” इति । विनयशमादिगुणोपेतानामार्याणां सर्वजनपदेषु यदेकांतेनाव्यभिचारेण समाहितमनुष्ठितं वृत्तमनुष्ठानं, न मातुलसुतापरिणयनवत्कतिपयविषयं, तद्वृत्तसादृश्यं भजेत; एवं कुर्वन्नुभौ लोकावभिजयतीत्यर्थः । सर्ववर्णानां स्वस्वधर्मानुष्ठाने फलनिरूपणम् । स एव (२।१।२।२-३)— “सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमितं सुखम् । ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण जातिं रूपं वर्णं बलं मेधां प्रज्ञां द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रतिपद्यते । तच्चक्रवदुभयोर्लोकयोः सुख एव वर्त्तते” इति । अस्यार्थः—सर्वेषां वर्णानां वर्णाश्रमप्रयुक्तधर्मानुष्ठाने परमपरिमितमुत्कृष्टमक्षय्यं सुखं स्वर्गाख्यं भवति; न केवलमेतावत्किंतर्हि, ततः परिवृत्तौ पुनर्जन्मनि कर्मफलशेषेणाभुक्तांशानेनाभिजात्यादीनि प्रतिपद्यते; तस्माच्चक्रवदुभयोर्लोकयोरिह चामुष्मिश्च सुख एव वर्त्तते न जातुचिददुःख इति । तैत्तिरीयकोपनिषदि<ref>४ नारायणोपनिषदि ।</ref> श्रूयते “धर्म इति धर्मेण सर्वमिदं परिगृहीतं धर्मान्नाति दुश्वरं<ref>५ ख-र्मोप- ।</ref> तस्माद्धर्मं रमते” इति । धर्म इति धर्मो नाम नित्यनैमित्तिकादि श्रौतं स्मार्त च कर्म; तेन धर्मेण सर्वमाध्यात्मिकादिभेदभिन्नमिदं जगत्परिगृहीतं स्थितम् तस्माद्धर्मात्परं नास्ति वैदिकैर्मुमुक्षुभिः श्रेयोर्थिभिश्च धर्म एव कर्तव्यः; तस्माद्धर्मं रमंत इत्यर्थः । तत्रैव पुनः श्रूयते—“धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा । लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पति । धर्मेण पापमपनुदति । धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्माद्धर्मं परमं वदंतीति” । अयमर्थः । धर्मः पूर्वोक्तः, विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यनेनेति प्रतिष्ठा; श्रौतस्मार्तकर्मभिः समस्तजगद्ध्रियत इत्यर्थः । लोके धर्मिष्ठमतिशयेन धर्मानुष्ठातारं प्रजा धर्मावाप्त्यर्थमधर्मापाकरणार्थं वोपसर्पति । {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] खभक्ष-ज्ञान[cite: 15]. 2. [[#cite_note-2|↑]] कण-लब्ध[cite: 15]. 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-धाना[cite: 15]. 4. [[#cite_note-4|↑]] नारायणोपनिषदि[cite: 15]. 5. [[#cite_note-5|↑]] ख-र्मोप-[cite: 15].<noinclude></noinclude> q1d8uebng8391zlb4jwfkshgg3b1q9i 418927 418926 2026-11-07T06:38:29Z Myauthworks 10864 418927 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५|'''शिष्टलक्षणम्, वर्णाश्रमधर्मानुष्ठानफलम्'''|}} {{rule}} बृहस्पतिः— “दानं यज्ञः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् । एष धर्मः परो ज्ञेयः फलवान्प्रेत्य चेह च ॥ “भोगेष्वसक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनम् । श्रेयः परं मनुष्याणां प्राह पंचशिखो मुनिः” ॥ इति । परं धर्ममाह याज्ञवल्क्यः (१।८)— “इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम्” ॥ इति । योगेन चित्तवृत्तिनिरोधेन । आपस्तम्बः<ref>१ खभक्ष-ज्ञान ।</ref> (१।२०।६-७) “न धर्माधर्मौ चरत आवं स्व इति । न देवगंधर्वा न पितर इत्याचक्षतेऽयं धर्मोऽयं धर्म इति । यत्त्वार्याः क्रियमाणं प्रशंसंति स धर्मो यद्विगर्हति सोऽधर्मः” इति । आवमिति छांदसं रूपम् । आवामित्यर्थः । यदि हि धर्माधर्मो विग्रहवतावावां स्व इति ब्रुवाणौ चरेताम् यदि वा देवादयः प्रकृष्टज्ञाना ब्रुवुरिमौ धर्माधर्माविति तदोपलब्धिः स्यात्; तदभावाच्छिष्टा यं प्रशंसंति स धर्मः । यद्विगर्हति सोऽधर्म इत्यर्थः । इति धर्मनिरूपणम् ॥ शिष्टलक्षणमाह बौधायनः (१।१।५)<ref>२ कग-लब्ध ।</ref> “शिष्टाः खलु विगतमत्सरा निरहंकाराः कुंभीधान्या<ref>३ क्ष-धाना ।</ref> अलोलुपाः । दंभदर्पलोभमोहक्रोधविवर्जिताः” इति । स एव— “धर्मशास्त्ररथारूढा वेदखड्गधरा द्विजाः । क्रीडार्थमपि यं ब्रूयुः स धर्मः परमः स्मृतः” ॥ इति । याज्ञवल्क्यः (१।९)— “चत्वारो वेदधर्मज्ञाः पर्षत् त्रैविद्यमेव वा । सा ब्रूते यं स धर्मः स्यादेको वाऽध्यात्मवित्तमः” ॥ इति । तिस्रो विद्या अधीयत इति त्रैविद्यास्तेषां समूहः त्रैविद्यमित्यर्थः । पराशरः (८।१५)— “चत्वारो वा त्रयो वाऽपि यं ब्रूयुर्वेदपारगाः । स धर्म इति विज्ञेयो नेतरैस्तु सहस्रशः” ॥ इति । आपस्तम्बः (१।२०।८-९)—“सर्वजनपदेष्वेकांतसमाहितमार्याणां वृत्तं सम्यक् विनीतानां वृद्धानामात्मवतामलोलुपानामदांभिकानां वृत्तसादृश्यं भजेतैवमुभौ लोकावभिजयति” इति । विनयशमादिगुणोपेतानामार्याणां सर्वजनपदेषु यदेकांतेनाव्यभिचारेण समाहितमनुष्ठितं वृत्तमनुष्ठानं, न मातुलसुतापरिणयनवत्कतिपयविषयं, तद्वृत्तसादृश्यं भजेत; एवं कुर्वन्नुभौ लोकावभिजयतीत्यर्थः । सर्ववर्णानां स्वस्वधर्मानुष्ठाने फलनिरूपणम् । स एव (२।१।२।२-३)— “सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमितं सुखम् । ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण जातिं रूपं वर्णं बलं मेधां प्रज्ञां द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रतिपद्यते । तच्चक्रवदुभयोर्लोकयोः सुख एव वर्त्तते” इति । अस्यार्थः—सर्वेषां वर्णानां वर्णाश्रमप्रयुक्तधर्मानुष्ठाने परमपरिमितमुत्कृष्टमक्षय्यं सुखं स्वर्गाख्यं भवति; न केवलमेतावत्किंतर्हि, ततः परिवृत्तौ पुनर्जन्मनि कर्मफलशेषेणाभुक्तांशानेनाभिजात्यादीनि प्रतिपद्यते; तस्माच्चक्रवदुभयोर्लोकयोरिह चामुष्मिश्च सुख एव वर्त्तते न जातुचिददुःख इति । तैत्तिरीयकोपनिषदि<ref>४ नारायणोपनिषदि ।</ref> श्रूयते “धर्म इति धर्मेण सर्वमिदं परिगृहीतं धर्मान्नाति दुश्वरं<ref>५ ख-र्मोप- ।</ref> तस्माद्धर्मं रमते” इति । धर्म इति धर्मो नाम नित्यनैमित्तिकादि श्रौतं स्मार्त च कर्म; तेन धर्मेण सर्वमाध्यात्मिकादिभेदभिन्नमिदं जगत्परिगृहीतं स्थितम् तस्माद्धर्मात्परं नास्ति वैदिकैर्मुमुक्षुभिः श्रेयोर्थिभिश्च धर्म एव कर्तव्यः; तस्माद्धर्मं रमंत इत्यर्थः । तत्रैव पुनः श्रूयते—“धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा । लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पति । धर्मेण पापमपनुदति । धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्माद्धर्मं परमं वदंतीति” । अयमर्थः । धर्मः पूर्वोक्तः, विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यनेनेति प्रतिष्ठा; श्रौतस्मार्तकर्मभिः समस्तजगद्ध्रियत इत्यर्थः । लोके धर्मिष्ठमतिशयेन धर्मानुष्ठातारं प्रजा धर्मावाप्त्यर्थमधर्मापाकरणार्थं वोपसर्पति । {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] खभक्ष-ज्ञान[cite: 15]. 2. [[#cite_note-2|↑]] कण-लब्ध[cite: 15]. 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-धाना[cite: 15]. 4. [[#cite_note-4|↑]] नारायणोपनिषदि[cite: 15]. 5. [[#cite_note-5|↑]] ख-र्मोप-[cite: 15]. ```[cite: 15]<noinclude></noinclude> o2r1wd9tqvftehx7nxz713q2hbebnvc 418928 418927 2026-11-07T06:40:00Z Myauthworks 10864 418928 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५|'''शिष्टलक्षणम्, वर्णाश्रमधर्मानुष्ठानफलम्'''|}} {{rule}} बृहस्पतिः— “दानं यज्ञः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् । एष धर्मः परो ज्ञेयः फलवान्प्रेत्य चेह च ॥ “भोगेष्वसक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनम् । श्रेयः परं मनुष्याणां प्राह पंचशिखो मुनिः” ॥ इति । परं धर्ममाह याज्ञवल्क्यः (१।८)— “इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम्” ॥ इति । योगेन चित्तवृत्तिनिरोधेन । आपस्तम्बः<ref>१ खभक्ष-ज्ञान ।</ref> (१।२०।६-७) “न धर्माधर्मौ चरत आवं स्व इति । न देवगंधर्वा न पितर इत्याचक्षतेऽयं धर्मोऽयं धर्म इति । यत्त्वार्याः क्रियमाणं प्रशंसंति स धर्मो यद्विगर्हति सोऽधर्मः” इति । आवमिति छांदसं रूपम् । आवामित्यर्थः । यदि हि धर्माधर्मो विग्रहवतावावां स्व इति ब्रुवाणौ चरेताम् यदि वा देवादयः प्रकृष्टज्ञाना ब्रुवुरिमौ धर्माधर्माविति तदोपलब्धिः स्यात्; तदभावाच्छिष्टा यं प्रशंसंति स धर्मः । यद्विगर्हति सोऽधर्म इत्यर्थः । इति धर्मनिरूपणम् ॥ शिष्टलक्षणमाह बौधायनः (१।१।५)<ref>२ कग-लब्ध ।</ref> “शिष्टाः खलु विगतमत्सरा निरहंकाराः कुंभीधान्या<ref>३ क्ष-धाना ।</ref> अलोलुपाः । दंभदर्पलोभमोहक्रोधविवर्जिताः” इति । स एव— “धर्मशास्त्ररथारूढा वेदखड्गधरा द्विजाः । क्रीडार्थमपि यं ब्रूयुः स धर्मः परमः स्मृतः” ॥ इति । याज्ञवल्क्यः (१।९)— “चत्वारो वेदधर्मज्ञाः पर्षत् त्रैविद्यमेव वा । सा ब्रूते यं स धर्मः स्यादेको वाऽध्यात्मवित्तमः” ॥ इति । तिस्रो विद्या अधीयत इति त्रैविद्यास्तेषां समूहः त्रैविद्यमित्यर्थः । पराशरः (८।१५)— “चत्वारो वा त्रयो वाऽपि यं ब्रूयुर्वेदपारगाः । स धर्म इति विज्ञेयो नेतरैस्तु सहस्रशः” ॥ इति । आपस्तम्बः (१।२०।८-९)—“सर्वजनपदेष्वेकांतसमाहितमार्याणां वृत्तं सम्यक् विनीतानां वृद्धानामात्मवतामलोलुपानामदांभिकानां वृत्तसादृश्यं भजेतैवमुभौ लोकावभिजयति” इति । विनयशमादिगुणोपेतानामार्याणां सर्वजनपदेषु यदेकांतेनाव्यभिचारेण समाहितमनुष्ठितं वृत्तमनुष्ठानं, न मातुलसुतापरिणयनवत्कतिपयविषयं, तद्वृत्तसादृश्यं भजेत; एवं कुर्वन्नुभौ लोकावभिजयतीत्यर्थः । सर्ववर्णानां स्वस्वधर्मानुष्ठाने फलनिरूपणम् । स एव (२।१।२।२-३)— “सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमितं सुखम् । ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण जातिं रूपं वर्णं बलं मेधां प्रज्ञां द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रतिपद्यते । तच्चक्रवदुभयोर्लोकयोः सुख एव वर्त्तते” इति । अस्यार्थः—सर्वेषां वर्णानां वर्णाश्रमप्रयुक्तधर्मानुष्ठाने परमपरिमितमुत्कृष्टमक्षय्यं सुखं स्वर्गाख्यं भवति; न केवलमेतावत्किंतर्हि, ततः परिवृत्तौ पुनर्जन्मनि कर्मफलशेषेणाभुक्तांशानेनाभिजात्यादीनि प्रतिपद्यते; तस्माच्चक्रवदुभयोर्लोकयोरिह चामुष्मिश्च सुख एव वर्त्तते न जातुचिददुःख इति । तैत्तिरीयकोपनिषदि<ref>४ नारायणोपनिषदि ।</ref> श्रूयते “धर्म इति धर्मेण सर्वमिदं परिगृहीतं धर्मान्नाति दुश्वरं<ref>५ ख-र्मोप- ।</ref> तस्माद्धर्मं रमते” इति । धर्म इति धर्मो नाम नित्यनैमित्तिकादि श्रौतं स्मार्त च कर्म; तेन धर्मेण सर्वमाध्यात्मिकादिभेदभिन्नमिदं जगत्परिगृहीतं स्थितम् तस्माद्धर्मात्परं नास्ति वैदिकैर्मुमुक्षुभिः श्रेयोर्थिभिश्च धर्म एव कर्तव्यः; तस्माद्धर्मं रमंत इत्यर्थः । तत्रैव पुनः श्रूयते—“धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा । लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पति । धर्मेण पापमपनुदति । धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्माद्धर्मं परमं वदंतीति” । अयमर्थः । धर्मः पूर्वोक्तः, विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यनेनेति प्रतिष्ठा; श्रौतस्मार्तकर्मभिः समस्तजगद्ध्रियत इत्यर्थः । लोके धर्मिष्ठमतिशयेन धर्मानुष्ठातारं प्रजा धर्मावाप्त्यर्थमधर्मापाकरणार्थं वोपसर्पति । {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] १ खभक्ष-ज्ञान । 2. [[#cite_note-2|↑]] २ कग-लब्ध । 3. [[#cite_note-3|↑]] ३ क्ष-धाना । 4. [[#cite_note-4|↑]] ४ नारायणोपनिषदि । 5. [[#cite_note-5|↑]] ५ ख-र्मोप- ।<noinclude></noinclude> 3nmwlw71pplrr3pkc5927lwo4td11ld 104 166020 418929 2026-11-07T06:41:11Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४|'''आचारप्रशंसा, सदाचारलक्षणम्'''|}} {{rule}} धर्मेण विहिताकरणप्रतिषिद्धसेवननिमित्तं पापमपनुदति । धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितमितरथा बाधितं स्यात् तस्माद्धर्मं परमं व... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418929 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४|'''आचारप्रशंसा, सदाचारलक्षणम्'''|}} {{rule}} धर्मेण विहिताकरणप्रतिषिद्धसेवननिमित्तं पापमपनुदति । धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितमितरथा बाधितं स्यात् तस्माद्धर्मं परमं वदतीति धर्मविद इति । **चंद्रिकायाम्**— “वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो धर्मः संप्रवर्त्तते । वर्णधर्मः स उक्तस्तु यथोपनयनं किल ॥ “तथैवाश्रममाश्रित्य अधिकारः प्रवर्त्तते । स एवाश्रमधर्मः स्याद्भिक्षादण्डादिको यथा ॥ “वर्णत्वमाश्रमत्वं च योऽधिकृत्य प्रवर्त्तते । स वर्णाश्रमधर्मस्तु यथा मौञ्जी तु मेखला” ॥ इति । **मनुः (४।२३८-२४३)—** “धर्मं शनैः संचिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः । परलोकसहायार्थं सर्वभूतान्यपीडयन् ॥ “नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठतः । न पुत्रदारा न ज्ञातिर्धर्मस्तिष्ठति केवलः ॥ “एकः प्रजायते तंतुरेक एव प्रमीयते । एकोऽनुभुङ्गे सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥ “मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ । विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ॥ “तस्माद्धर्मसहायार्थं नित्यं संचिनुयाच्छनैः । धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम् ॥ “धर्मप्रधानं पुरुषं तपसा वीतकल्मषम् । परलोकं नयत्याशु भास्वन्तं खे शरीरिणम् ॥ “श्रुतिस्मृत्युदितं कुर्वन्निबद्धः स्वेषु कर्मसु । धर्ममूलं निषेवेत सदाचारमतंद्रितः” ॥ इति ॥ धर्मस्य मूलं धर्ममूलम् । धर्मस्याचाराधीनत्वम् । **आचारप्रशंसा ।** **सव एव (१।११०)—** “एवमाचरतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् । सर्वस्य तपसो मूलमाचारं जगृहुः परम्” ॥ “आचाराद्विच्युतो विप्रो<ref>२ कखग-त्प्रच्युतो ।</ref> न वेदफलमश्रुते । आचारेण तु संयुक्तः संपूर्णफलभाग्भवेत्” ॥ **(४।१५६-१५८)—** “आचाराल्लभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः । आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हंत्यलक्षणम् ॥ “दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निंदितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥ “सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः<ref>३ कजक्ष-समुदाचार-द्विजः ।</ref> । श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति” ॥ **वसिष्ठः (६।३)—** “आचारहीनं न पुनंति वेदा यद्यप्यधीताः सह षड्भिरंगैः ॥ “छंदांस्येनं मृत्युकाले त्यजंति नीडं शकुंता इव जातपक्षाः ॥ “कपालस्थं<ref>४ क्ष-कूपावस्थे ।</ref> यथा तोयं श्वदृतौ च यथा पयः । दुष्टं स्यात्स्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥ “ब्राह्मणस्य तु देहोऽयं नोपभोगाय कल्पते । इह क्लेशाय महते प्रेत्यानंतसुखाय<ref>५ कखग-नंद ।</ref> च” ॥ **पराशरः (६।३)—** “चतुर्णामपि वर्णानामाचारो धर्मपालकः । आचारभ्रष्टदेहानां भवेद्धर्मः पराङ्मुखः” ॥ “शिष्टानां अभिमतो दयादाक्षिण्याद्यन्वितो वृत्तिविशेष आचारः” इति माधवीये । **बृहस्पतिः—** “शौर्यवीर्यार्थरहितस्तपोज्ञानविवर्जितः । आचारहीनः पुत्रस्तु मूत्रोच्चारसमः स्मृतः” ॥ शौर्यादिरहितः क्षत्रियपुत्रः अर्थरहितो वैश्यपुत्रः तपोज्ञानाचाररहितो ब्राह्मणपुत्र इति विवेकः ॥ **भगवान्—** “वर्णानामाश्रमाणां च या मर्यादा मया कृता । तां ये समनुवर्त्तते प्रसादस्तेषु संभवेत्” ॥ **आश्वमेधिके—** “श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाज्ञा यस्तामुल्लङ्घ्य वर्त्तते । आज्ञाछेदी मम द्रोही मद्भक्तोऽपि न वैष्णवः” ॥ इति ॥ **स्मृत्यंतरे—** “यथेक्षहेतोः सलिलं निषेचितं तृणानि वल्लीरपि च प्रसिंचति । एवं नरो धर्मपथेन वर्त्तयन्यशश्च कामांश्च वसूनि सोऽश्रुते” ॥ {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] कखग-सूचने । 2. [[#cite_note-2|↑]] कखग-त्प्रच्युतो । 3. [[#cite_note-3|↑]] कजक्ष-समुदाचार-द्विजः । 4. [[#cite_note-4|↑]] क्ष-कूपावस्थे । 5. [[#cite_note-5|↑]] कखग-नंद । 6. [[#cite_note-6|↑]] क-वेदा ।<noinclude></noinclude> q611iakr4nedq3jdi9ilwftvv05j3ym 418930 418929 2026-11-07T06:44:05Z Myauthworks 10864 418930 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४|'''आचारप्रशंसा'''|}} {{rule}} धर्मेण विहिताकरणप्रतिषिद्धसेवननिमित्तं पापमपनुदति । धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितमितरथा बाधितं स्यात् तस्माद्धर्मं परमं वदतीति धर्मविद इति । '''चंद्रिकायाम्'''— “वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो धर्मः संप्रवर्त्तते । वर्णधर्मः स उक्तस्तु यथोपनयनं किल ॥ “तथैवाश्रममाश्रित्य अधिकारः प्रवर्त्तते । स एवाश्रमधर्मः स्याद्भिक्षादण्डादिको यथा ॥ “वर्णत्वमाश्रमत्वं च योऽधिकृत्य प्रवर्त्तते । स वर्णाश्रमधर्मस्तु यथा मौञ्जी तु मेखला” ॥ इति । '''मनुः (४।२३८-२४३)—''' “धर्मं शनैः संचिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः । परलोकसहायार्थं सर्वभूतान्यपीडयन् ॥ “नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठतः । न पुत्रदारा न ज्ञातिर्धर्मस्तिष्ठति केवलः ॥ “एकः प्रजायते तंतुरेक एव प्रमीयते । एकोऽनुभुङ्गे सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥ “मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ । विमुखा बान्धवा यांति धर्मस्तमनुगच्छति ॥ “तस्माद्धर्मसहायार्थं नित्यं संचिनुयाच्छनैः । धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम् ॥ “धर्मप्रधानं पुरुषं तपसा वीतकल्मषम् । परलोकं नयत्याशु भास्वन्तं खे शरीरिणम् ॥ “श्रुतिस्मृत्युदितं कुर्वन्निबद्धः स्वेषु कर्मसु । धर्ममूलं निषेवेत सदाचारमतंद्रितः” ॥ इति ॥ धर्मस्य मूलं धर्ममूलम् । धर्मस्याचाराधीनत्वम् । '''आचारप्रशंसा ।''' '''स एव (१।११०)—''' “एवमाचरतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् । सर्वस्य तपसो मूलमाचारं जगृहुः परम्” ॥ “आचाराद्विच्युतो विप्रो<ref>२ कखग-त्प्रच्युतो ।</ref> न वेदफलमश्रुते । आचारेण तु संयुक्तः संपूर्णफलभाग्भवेत्” ॥ '''(४।१५६-१५८)—''' “आचाराल्लभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः । आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हंत्यलक्षणम् ॥ “दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निंदितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥ “सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः<ref>३ कजक्ष-समुदाचार-द्विजः ।</ref> । श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति” ॥ '''वसिष्ठः (६।३)—''' “आचारहीनं न पुनंति वेदा यद्यप्यधीताः सह षड्भिरंगैः ॥ “छंदांस्येनं मृत्युकाले त्यजंति नीडं शकुंता इव जातपक्षाः ॥ “कपालस्थं<ref>४ क्ष-कूपावस्थे ।</ref> यथा तोयं श्वदृतौ च यथा पयः । दुष्टं स्यात्स्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥ “ब्राह्मणस्य तु देहोऽयं नोपभोगाय कल्पते । इह क्लेशाय महते प्रेत्यानंतसुखाय<ref>५ कखग-नंद ।</ref> च” ॥ '''पराशरः (६।३)—''' “चतुर्णामपि वर्णानामाचारो धर्मपालकः । आचारभ्रष्टदेहानां भवेद्धर्मः पराङ्मुखः” ॥ “शिष्टानाम् अभिमतो दयादाक्षिण्याद्यन्वितो वृत्तिविशेष आचारः” इति माधवीये । '''बृहस्पतिः—''' “शौर्यवीर्यार्थरहितस्तपोज्ञानविवर्जितः । आचारहीनः पुत्रस्तु मूत्रोच्चारसमः स्मृतः” ॥ शौर्यादिरहितः क्षत्रियपुत्रः अर्थरहितो वैश्यपुत्रः तपोज्ञानाचाररहितो ब्राह्मणपुत्र इति विवेकः ॥ '''भगवान्—''' “वर्णानामाश्रमाणां च या मर्यादा मया कृता । तां ये समनुवर्त्तते प्रसादस्तेषु संभवेत्” ॥ '''आश्वमेधिके—''' “श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाज्ञा यस्तामुल्लङ्घ्य वर्त्तते । आज्ञाछेदी मम द्रोही मद्भक्तोऽपि न वैष्णवः” ॥ इति ॥ '''स्मृत्यंतरे—''' “यथेक्षहेतोः सलिलं निषेचितं तृणानि वल्लीरपि च प्रसिंचति । एवं नरो धर्मपथेन वर्त्तयन्यशश्च कामांश्च वसूनि सोऽश्रुते” ॥ {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] कखग-सूचने । 2. [[#cite_note-2|↑]] कखग-त्प्रच्युतो । 3. [[#cite_note-3|↑]] कजक्ष-समुदाचार-द्विजः । 4. [[#cite_note-4|↑]] क्ष-कूपावस्थे । 5. [[#cite_note-5|↑]] कखग-नंद । 6. [[#cite_note-6|↑]] क-वेदा ।<noinclude></noinclude> o98y979znzbue7v0ensl3x21gzkug7q 418931 418930 2026-11-07T06:47:41Z Myauthworks 10864 418931 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४|'''आचारप्रशंसा'''|}} {{rule}} धर्मेण विहिताकरणप्रतिषिद्धसेवननिमित्तं पापमपनुदति । धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितमितरथा बाधितं स्यात् तस्माद्धर्मं परमं वदंतीति धर्मविद इति । '''चंद्रिकायाम्''' {{gap}}“वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो धर्मः संप्रवर्त्तते । वर्णधर्मः स उक्तस्तु यथोपनयनं किल ॥ {{gap}}“तथैवाश्रममाश्रित्य अधिकारः प्रवर्त्तते । स एवाश्रमधर्मः स्याद्भिक्षादंडादिको यथा ॥ {{gap}}“वर्णत्वमाश्रमत्वं च योऽधिकृत्य प्रवर्त्तते । स वर्णाश्रमधर्मस्तु यथा मौंजी तु मेखला” ॥ इति '''मनुः ( ४।२३८-२४३ )—''' {{gap}}“धर्मं शनैः संचिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः । परलोकसहायार्थं सर्वभूतान्यपीडयन् ॥ {{gap}}“नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठतः । न पुत्रदारा न ज्ञातिर्धर्मस्तिष्ठति केवलः ॥ {{gap}}“एकः प्रजायते<ref>१ कखग-सूयते, ।</ref> जंतुरेक एव प्रमीयते । एकोऽनुभुंक्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥ {{gap}}“मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ । विमुखा बांधवा यांति धर्मस्तमनुगच्छति ॥ {{gap}}“तस्माद्धर्मं सहायार्थं नित्यं संचिनुयाच्छनैः । धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम् ॥ {{gap}}“धर्मप्रधानं पुरुषं तपसा वीतकल्मषम् । परलोकं नयत्याशु भास्वंतं खशरीरिणम् ॥ {{gap}}“श्रुतिस्मृत्युदितं कुर्वन्निबद्धः स्वेषु कर्मसु । धर्ममूलं निषेवेत सदाचारमतंद्रितः” ॥ इति ॥ धर्मस्य मूलं धर्ममूलम् । धर्मस्याचाराधीनत्वम् । '''आचारप्रशंसा । स एव ( १।११० )—''' “एवमाचरतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् । सर्वस्य तपसो मूलमाचारं जगृहुः परम्” ॥ “आचाराद्विच्युतो<ref>२ खकग-त्प्रच्युतो ।</ref> विप्रो न वेदफलमश्नुते । आचारेण तु संयुक्तः संपूर्णफलभाग्भवेत्” ॥ ( ४।१५६-१५८ ). “आचाराल्लभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः । आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हंत्यलक्षणम् ॥ “दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निंदितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥ “सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः<ref>३ कगक्ष-समुदाचारवान्द्विजः ।</ref> । श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति” ॥ '''वसिष्ठः ( ६।३ )—''' {{gap}}“आचारहीनं न पुनंति वेदा यद्यप्यधीताः सह षड्भिरंगैः ॥ {{gap}}“छंदांस्येनं मृत्युकाले त्यजंति नीडं शकुंता इव जातपक्षाः ॥ {{gap}}“कपालस्थं<ref>४ क्ष-कूपावस्थे ।</ref> यथा तोयं श्वदृतौ च यथा पयः । दुष्टं स्यात्स्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥ {{gap}}“ब्राह्मणस्य तु देहोऽयं नोपभोगाय कल्पते । इह क्लेशाय महते प्रेत्यानंतसुखाय<ref>५ कखग-नंद ।</ref> च” ॥ '''पराशरः ( ६।३ )''' {{gap}}“चतुर्णामपि वर्णानामाचारो धर्मपालकः । आचारभ्रष्टदेहानां भवेद्धर्मः पराङ्मुखः” ॥ “शिष्टानामभिमतो दयादाक्षिण्याद्यन्वितो वृत्तिविशेष आचारः” इति '''माधवीये । बृहस्पतिः—''' {{gap}}“शौर्यवीर्यार्थरहितस्तपोज्ञानविवर्जितः । आचारहीनः पुत्रस्तु मूत्रोच्चारसमः स्मृतः” ॥ शौर्यादिरहितः क्षत्रियपुत्रः अर्थरहितो वैश्यपुत्रः तपोज्ञानाचाररहितो ब्राह्मणपुत्र इति विवेकः ॥ '''भगवान्—''' “वर्णानामाश्रमाणां च या मर्यादा मया<ref>६ क-वेदा ।</ref> कृता । तां ये समनुवर्तते प्रसादस्तेषु संभवेत्” ॥ '''आश्वमेधिके—''' “श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाज्ञा यस्तामुल्लंघ्य वर्तते । आज्ञाछेदी मम द्रोही मद्भक्तोऽपि न वैष्णवः” ॥ इति ॥ '''स्मृत्यंतरे—''' {{gap}}“यथेक्षुहेतोः सलिलं निषेचितं तृणानि वल्लीरपि च प्रसिंचति । {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> aoa9lx9ldhh3d8n7lyqtnyashalnpmt 418932 418931 2026-11-07T06:49:56Z Myauthworks 10864 418932 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४|'''आचारप्रशंसा'''|}} {{rule}} धर्मेण विहिताकरणप्रतिषिद्धसेवननिमित्तं पापमपनुदति । धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितमितरथा बाधितं स्यात् तस्माद्धर्मं परमं वदंतीति धर्मविद इति । '''चंद्रिकायाम्'''<br /> {{gap}}“वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो धर्मः संप्रवर्त्तते । वर्णधर्मः स उक्तस्तु यथोपनयनं किल ॥<br /> {{gap}}“तथैवाश्रममाश्रित्य अधिकारः प्रवर्त्तते । स एवाश्रमधर्मः स्याद्भिक्षादंडादिको यथा ॥<br /> {{gap}}“वर्णत्वमाश्रमत्वं च योऽधिकृत्य प्रवर्त्तते । स वर्णाश्रमधर्मस्तु यथा मौंजी तु मेखला”॥इति<br /> '''मनुः ( ४।२३८-२४३ )—'''<br /> {{gap}}“धर्मं शनैः संचिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः । परलोकसहायार्थं सर्वभूतान्यपीडयन् ॥<br /> {{gap}}“नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठतः । न पुत्रदारा न ज्ञातिर्धर्मस्तिष्ठति केवलः॥<br /> {{gap}}“एकः प्रजायते<ref>१ कखग-सूयते, ।</ref> जंतुरेक एव प्रमीयते । एकोऽनुभुंक्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥<br /> {{gap}}“मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ । विमुखा बांधवा यांति धर्मस्तमनुगच्छति ॥<br /> {{gap}}“तस्माद्धर्मं सहायार्थं नित्यं संचिनुयाच्छनैः । धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम् ॥<br /> {{gap}}“धर्मप्रधानं पुरुषं तपसा वीतकल्मषम् । परलोकं नयत्याशु भास्वंतं खशरीरिणम् ॥<br /> {{gap}}“श्रुतिस्मृत्युदितं कुर्वन्निबद्धः स्वेषु कर्मसु । धर्ममूलं निषेवेत सदाचारमतंद्रितः”॥इति॥<br /> धर्मस्य मूलं धर्ममूलम् । धर्मस्याचाराधीनत्वम् । '''आचारप्रशंसा । स एव ( १।११० )—'''<br /> “एवमाचरतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् । सर्वस्य तपसो मूलमाचारं जगृहुः परम्” ॥<br /> “आचाराद्विच्युतो<ref>२ खकग-त्प्रच्युतो ।</ref> विप्रो न वेदफलमश्नुते । आचारेण तु संयुक्तः संपूर्णफलभाग्भवेत्” ॥<br /> ( ४।१५६-१५८ ).<br /> “आचाराल्लभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः । आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हंत्यलक्षणम् ॥<br /> “दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निंदितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥<br /> “सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः<ref>३ कगक्ष-समुदाचारवान्द्विजः ।</ref> । श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति” ॥<br /> '''वसिष्ठः ( ६।३ )—'''<br /> {{gap}}“आचारहीनं न पुनंति वेदा यद्यप्यधीताः सह षड्भिरंगैः ॥<br /> {{gap}}“छंदांस्येनं मृत्युकाले त्यजंति नीडं शकुंता इव जातपक्षाः ॥<br /> {{gap}}“कपालस्थं<ref>४ क्ष-कूपावस्थे ।</ref> यथा तोयं श्वदृतौ च यथा पयः । दुष्टं स्यात्स्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम्॥<br /> {{gap}}“ब्राह्मणस्य तु देहोऽयं नोपभोगाय कल्पते । इह क्लेशाय महते प्रेत्यानंतसुखाय<ref>५ कखग-नंद ।</ref> च”॥<br /> '''पराशरः ( ६।३ )'''<br /> {{gap}}“चतुर्णामपि वर्णानामाचारो धर्मपालकः । आचारभ्रष्टदेहानां भवेद्धर्मः पराङ्मुखः” ॥<br /> “शिष्टानामभिमतो दयादाक्षिण्याद्यन्वितो वृत्तिविशेष आचारः” इति '''माधवीये । बृहस्पतिः—'''<br /> {{gap}}“शौर्यवीर्यार्थरहितस्तपोज्ञानविवर्जितः । आचारहीनः पुत्रस्तु मूत्रोच्चारसमः स्मृतः” ॥<br /> शौर्यादिरहितः क्षत्रियपुत्रः अर्थरहितो वैश्यपुत्रः तपोज्ञानाचाररहितो ब्राह्मणपुत्र इति विवेकः ॥<br /> '''भगवान्—'''<br /> “वर्णानामाश्रमाणां च या मर्यादा मया<ref>६ क-वेदा ।</ref> कृता । तां ये समनुवर्तते प्रसादस्तेषु संभवेत्” ॥<br /> '''आश्वमेधिके—'''<br /> “श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाज्ञा यस्तामुल्लंघ्य वर्तते । आज्ञाछेदी मम द्रोही मद्भक्तोऽपि न वैष्णवः”॥इति॥<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> {{gap}}“यथेक्षुहेतोः सलिलं निषेचितं तृणानि वल्लीरपि च प्रसिंचति । {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> syjno98i93ls5do6139duyh3qabezro 104 166021 418933 2026-11-07T06:53:11Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''सदाचारलक्षणम् ।'''|५}} {{rule}} {{gap}}एवं नरो धर्मपथेन वर्त्तयन्यशश्च कामांश्च वसूनि सोऽश्नुते” ॥ '''नारदः—'''<br /> {{gap}}“धिग्जन्माचाररहितं जन्म धिग्ज्ञानवर्जितम् । शूद्रे... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418933 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''सदाचारलक्षणम् ।'''|५}} {{rule}} {{gap}}एवं नरो धर्मपथेन वर्त्तयन्यशश्च कामांश्च वसूनि सोऽश्नुते” ॥ '''नारदः—'''<br /> {{gap}}“धिग्जन्माचाररहितं जन्म धिग्ज्ञानवर्जितम् । शूद्रेऽपि दृश्यते वृत्तं ब्राह्मणे न तु दृश्यते ॥<br /> {{gap}}“शूद्रोऽपि ब्राह्मणो ज्ञेयो ब्राह्मणः शूद्र एव सः । हरिभक्तिपरो वाऽपि हरिध्यानरतोऽपि<ref>१ क्ष-रतो ।</ref> वा ॥<br /> {{gap}}“भ्रष्टो यः स्वाश्रमाचारात्पतितः सोऽभिधीयते ॥<br /> {{gap}}“वेदो वा हरिभक्तिर्वा भक्तिर्वाऽपि महेश्वरे । स्वाचारात्पतितं<ref>२ क-आ ।</ref> मूढं न पुनाति द्विजोत्तमम् ॥<br /> {{gap}}“पुण्यक्षेत्राभिगमनं पुण्यतीर्थनिषेवणम् । यज्ञो वा विविधो ब्रह्मंस्त्यक्ताचारं न रक्षति ॥<br /> {{gap}}“आचारात्प्राप्यते स्वर्ग आचारात्प्राप्यते सुखम् । आचारात्प्राप्यते मोक्ष आचारात्किं न सिध्यति ॥<br /> '''महाभारते आनुशासनिके—'''<br /> {{gap}}“आचाराल्लभते चायुराचाराल्लभते श्रियम् । आचाराल्लभते कीर्तिं पुरुषः प्रेत्य चेह च ॥<br /> {{gap}}“ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलंघिनः<ref>३ ख-ल्य ।</ref> । अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवंति गतायुषः” ॥ इति ।<br /> '''पारिजाते—'''<br /> {{gap}}“सदाचारेण देवत्वमृषित्वं च तथैव च । प्राप्नुवंति कुयोनित्वं मनुष्यास्तद्विपर्यये” ॥<br /> '''सदाचारलक्षणम् विष्णुपुराणे ( तृतीयांशे अ. ११ श्लो. २-३ )—'''<br /> {{gap}}“सदाचारवतां पुंसां जितौ लोकावुभावपि ।<br /> {{gap}}“साधवः क्षीणदोषास्तु सच्छब्दः साधुवाचकः । तेषामाचरणं यत्तु सदाचारः स उच्यते” ॥<br /> '''संस्कारमंजर्याम्'''<br /> {{gap}}“यस्मिन्देशे य आचारः पारंपर्यक्रमागतः । श्रुतिस्मृत्यविरोधेन सदाचारः स उच्यते” ॥<br /> '''मनुः—'''<br /> {{gap}}“धर्मव्यतिक्रमो दृष्टो महतां साहसं तथा । तदन्वीक्ष्य प्रयुंजानः संसीदत्यवरोऽबलः ॥<br /> {{gap}}“तेजोमयानि पूर्वेषां शरीराणींद्रियाणि च । दोषैस्ते नोपलिप्यंते पद्मपत्रमिवांभसा” ॥<br /> कतकभरद्वाजावन्योन्यं व्यत्यस्य भार्ये जग्मतुः । वसिष्ठश्चांडालीमक्षमालीं प्रजापतिश्च स्वां<br /> दुहितरमित्यादि<ref>४ क-दि ।</ref> धर्मव्यतिक्रमो दृष्टः । जामदग्न्येन रामेण पितृवचनादविचारेण मातुः शिर-<br /> श्छिन्नमित्यादि साहसं दृष्टम् । तदन्वीक्ष्य प्रयुंजानः । तदिति “नपुंसकमनपुंसकेनैकवच्चास्यान्यतर-<br /> स्याम्” ( १।२।६९ ) इत्येकशेष एकवद्भावश्च । तं व्यतिक्रमं तच्च साहसमन्वीक्ष्य दृष्ट्वा स्वयमपि<br /> तथा प्रयुंजानोऽवर इदानींतनः अबलः दुर्बलः संसीदति प्रत्यवैति । तेषामपि किं दोषः । नेत्याह<br /> तेजोमयानीति । तद्यथैषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयत एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयंत इति श्रुतेः ।<br /> '''अत्रापस्तंबः—( २।१३।७-९ )''' “दृष्टो धर्मव्यतिक्रमः साहसं च पूर्वेषाम् । तेषां तेजोविशेषेण<br /> प्रत्यवायो न विद्यते तदन्वीक्ष्य प्रयुंजानः सीदत्यवरः” इति । '''गौतमः ( १।३-४ )''' “दृष्टो धर्म-<br /> व्यतिक्रमः साहसं च महताम् । न तु दृष्टार्थे । अवरदौर्बल्यात्” इति । न तु दृष्टार्थे धर्मव्यति-<br /> क्रमादाविदानींतनस्य साधीयसी प्रवृत्तिरित्यर्थः । '''बौधायनः—'''<br /> {{gap}}“अनुष्ठितं तु यद्देवैर्मुनिभिर्यदनुष्ठितम् । नानुष्ठेयं मनुष्यैस्तदुक्तं कर्म समाचरेत्” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. १५६ )—'''<br /> {{gap}}“कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्मं समाचरेत् । अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन्न<ref>५ क-अधर्माश्च ।</ref> तु” ॥<br /> धर्मं विहितमपि<ref>६ कखग-कथित ।</ref> लोकविद्विष्टं यस्मादस्वर्ग्यमित्यर्थः ।<br /> {{c|'''इति धर्मनिरूपणम् ॥ सदाचारनिरूपणम् ॥'''}} {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> qx3ua9d8zslxm2le3qj6fu71bmpddjt 104 166022 418934 2026-11-07T06:59:22Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६|'''स्मृतिप्रशंसा ।'''|}} {{rule}} '''अथ स्मृतिप्रशंसा । मनुः ( १।१०३ )—'''<br /> {{gap}}“धर्मशास्त्रमधीयानो ब्राह्मणः संशितव्रतः । मनोवाग्देहजैर्नित्यं कर्मदोषैर्न लिप्यते ॥<br />... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418934 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|६|'''स्मृतिप्रशंसा ।'''|}} {{rule}} '''अथ स्मृतिप्रशंसा । मनुः ( १।१०३ )—'''<br /> {{gap}}“धर्मशास्त्रमधीयानो ब्राह्मणः संशितव्रतः । मनोवाग्देहजैर्नित्यं कर्मदोषैर्न लिप्यते ॥<br /> {{gap}}“अर्हः स्याद्धव्यकव्यानामर्हश्च पृथिवीमिमाम् । ग्रहणाद्धर्मशास्त्रस्य ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥<br /> {{gap}}“विदुषा ब्राह्मणेनेदमध्येतव्यं प्रयत्नतः । शिष्येभ्यश्च प्रवक्तव्यं सम्यङ् नान्येन केनचित् ॥<br /> {{gap}}“इदं स्वस्त्ययनं श्रेष्ठमिदं बुद्धिविवर्धनम् । इदं यशस्यं सततमिदं नैश्रेयसं परम् ॥<br /> {{gap}}“धर्मशास्त्रमधीयानो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथ विट् । पुनाति हि पितॄन्सर्वान्सप्तसप्तावरांस्तथा ॥<br /> {{gap}}“अमार्गेण प्रवृत्तानां व्याकुलेंद्रियचेतसाम् । निवर्त्तकं धर्मशास्त्रं व्याधीनामिव भेषजम् ॥<br /> {{gap}}“श्रुतिस्मृती चक्षुषी द्वे द्विजानां न्यायवर्त्मनि । मार्गमुज्झंति तद्धीनाः प्रपतंति पथश्च्युताः” ॥<br /> '''हारीतः—'''<br /> {{gap}}“यथा हि वेदाध्ययनं धर्मशास्त्रमिदं तथा । अध्येतव्यं ब्राह्मणेन नियतं स्वर्गमिच्छता” ॥<br /> '''शंखलिखितौ—'''<br /> {{gap}}“रागद्वेषाग्निदग्धानामज्ञानविषपायिनाम् । चिकित्सा धर्मशास्त्राणि व्याधीनामिव भेषजम्” ॥<br /> '''स्मृतिरत्नावल्याम्'''<br /> {{gap}}“स्मृतिं विना न हि ज्ञानं धर्मस्य भवति क्वचित् । न जातु ज्ञायते रूपमालोकेन विना यथा” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ३ )—'''<br /> {{gap}}“पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रांगमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश” ॥<br /> विद्यानां स्थानानि चतुर्दश धर्मस्य स्थानानि हेतवः । एतानि त्रैवर्णिकैरध्येतव्यानि तदंतर्गत-<br /> त्वाद्धर्मशास्त्रमध्येतव्यम् । शूद्रं प्रकृत्य '''यमः—'''“तस्मादस्याधिकारोऽस्ति न वेदेषु न तु स्मृतौ” इति ।<br /> '''मनुरपि ( २।१६ )—'''<br /> {{gap}}“निषेकादिश्मशानांतो मंत्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित्” ॥<br /> मानवस्य धर्मशास्त्रस्य श्रेष्ठ्यं दर्शयत्यंगिराः—<br /> {{gap}}“यत्पूर्वं मनुना प्रोक्तं धर्मशास्त्रमनुत्तमम् । न हि तत्समतिक्रम्य वचनं हितमात्मनः ॥<br /> {{gap}}“वेदादुपनिबद्धत्वात्प्राधान्यं तु मनोः स्मृतम् । मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते” ॥<br /> '''श्रुतिरपि—'''“यद्वै किंच मनुरवदत्तद्भेषजम्” इति । '''व्यासहारीतौ—'''<br /> {{gap}}“अवेक्षेत च शास्त्राणि मन्वादीनि द्विजोत्तमः । वैदिकान्नियमान्वेदान् वेदांगानि च सर्वशः ॥<br /> {{gap}}“धर्मशास्त्रं सदा पाठ्यं ब्राह्मणैः शुद्धमानसैः । वेदवत्पठितव्यं च श्रोतव्यं च दिवानिशम् ॥<br /> {{gap}}“स्मृतिहीनाय विप्राय श्रुतिहीने तथैव च । दानं भोजनमन्यच्च दत्तं कुलविनाशनम् ॥<br /> {{gap}}“तस्मात्सर्वप्रयत्नेन धर्मशास्त्रं पठेत् द्विजः ॥<br /> {{gap}}“श्रुतिस्मृती च विप्राणां चक्षुषी द्वे विनिर्मिते । काणस्तत्रैकया हीनो द्वाभ्यामंधः प्रकीर्तितः” ॥<br /> '''विष्णुः ( ९८।६२ )—'''<br /> {{gap}}“पुराणं मानवो धर्मः सांगो वेदचिकित्सितम् । आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हंतव्यानि हेतुभिः” ॥<br /> '''वसिष्ठः—'''<br /> {{gap}}“अप्रामाण्यं च वेदानामार्षाणां चैव कुत्सनम् । अव्यवस्था च सर्वत्र एतन्नाशनमात्मनः” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“तेन स्मार्तमनुष्ठानमंतरेण न वैदिकम् । प्रवर्त्तते<ref>१ क-चापि ।</ref> द्विजातीनां कर्मशुद्धिमभीप्सताम्” ॥<br /> '''प्रचेताः—''' {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> ibnni7jfkia3rqwaf7pxku2uyhnoiv5 104 166023 418935 2026-11-07T07:00:48Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''श्रुतिस्मृतिबलाबले ।'''|७}} {{rule}} {{gap}}“अमीमांसा बहिःशास्त्रा ये चान्ये वेदवर्जिताः । यत्ते ब्रूयुर्न तत्कुर्याद्वेदाद्धर्मो विधीयते” ॥ इति ।<br /> '''चतुर्विंशतिमत... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418935 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''श्रुतिस्मृतिबलाबले ।'''|७}} {{rule}} {{gap}}“अमीमांसा बहिःशास्त्रा ये चान्ये वेदवर्जिताः । यत्ते ब्रूयुर्न तत्कुर्याद्वेदाद्धर्मो विधीयते” ॥ इति ।<br /> '''चतुर्विंशतिमते—'''<br /> {{gap}}“अर्हच्चार्वाकवाक्यानि बौद्धादिपठितानि<ref>१ कखग-बौद्धानि ।</ref> च । विप्रलंभकवाक्यानि तानि सर्वाणि वर्जयेत्” ॥ इति ।<br /> {{c|'''इति स्मृतिप्रशंसा'''}}<br /> '''अथ श्रुतिस्मृत्यादीनां बलाबलनिरूपणम् । मनुः ( २।१४ )'''<br /> {{gap}}“श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात्तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ । उभावपि हि तौ धर्मौ सम्यगुक्तौ मनीषिभिः” ॥<br /> अत्रोदाहरणमाह '''स एव ( २।१५ )—'''<br /> {{gap}}“उदितेऽनुदिते चैव समयाविष्टिते तथा । सर्वथा वर्त्तते यज्ञ इतीयं वैदिकी श्रुतिः” ॥<br /> समयाविष्टिते उदितानुदित इत्यर्थः । अयं च यथाकल्पसूत्रं व्यवस्थितविकल्पः ।<br /> तथा च '''सुमंतुः—'''<br /> {{gap}}“धर्मशास्त्रगतिर्भिन्ना सर्वकर्मसु भारत । उदितेऽनुदिते चैव होमभेदो<ref>२ कखग-यत्र ।</ref> यथा भवेत् ॥<br /> {{gap}}“तस्मिन्कुलक्रमायातमाचारं त्वाचरेद् बुधः । स<ref>३ ख-सा ।</ref> गरीयान्महाबाहो सर्वशास्त्रोदितादपि” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( ४।१७८ )—'''<br /> {{gap}}“येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न रिष्यति” ॥ इति ।<br /> स्मृत्यादिद्वैधेऽपि विकल्प एव द्रष्टव्यः । तथा च '''गौतमः ( १।५ )—'''“तुल्यबलविरोधे<br /> विकल्पः” इति । तुल्यबलयोः श्रुत्योः स्मृत्योश्च विरोधे विकल्प इत्यर्थः । '''लौगाक्षिः'''<br /> {{gap}}“श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव गरीयसी । अविरोधे सदा<ref>४ ख-यदा ।</ref> कार्यं स्मार्त्तं वैदिकवत्तदा” ॥<br /> {{gap}}विरोधाधिकरणन्यायोऽत्रानुग्राहको द्रष्टव्यः । तथाहि—अध्वरे महावेद्यां सदोनामकस्य<br /> मंडपस्य मध्ये काचिदुदुंबरशाखा स्तंबत्वेन निखाता भवति तामुद्दिश्य वस्त्रवेष्टनं स्मर्यते—<br /> “औदुंबरी सर्वा वेष्टयितव्या” इति । तत्र संशय एषा स्मृतिः प्रमाणं न वेति । तत्र “अष्टका कर्तव्या”<br /> इत्यादिस्मृतेर्मूलवेदानुमापकत्वेन यथा प्रामाण्यम् तथैव सर्ववेष्टनस्मृतिः प्रमाणमिति पूर्वपक्षः ।<br /> “औदुंबरीं स्पृष्ट्वोद्गायेत्” इति प्रत्यक्षश्रुतौ स्पर्शो विधीयते । न चासौ सर्ववेष्टने सत्युपपद्यते । तथा<br /> च सर्ववेष्टनस्मृतिमूलभूतवेदानुमानस्य प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धस्य कालात्ययापदिष्टत्वेन निर्मूला सर्व-<br /> वेष्टनस्मृतिरप्रमाणमिति सिद्धांत इति । '''संग्रहे'''<br /> {{gap}}“श्रुतिस्मृतिपुराणेषु विरुद्धेषु परस्परम् । पूर्वं पूर्वं बलीयः स्यादिति न्यायविदो विदुः” ॥ इति ।<br /> '''चतुर्विंशतिमते—'''<br /> {{gap}}“स्मृतेर्वेदविरोधेन परित्यागो यथा भवेत् । तथैव लौकिकं वाक्यं श्रुतिबाधात्परित्यजेत्” ॥ इति ।<br /> '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“धर्मं यो बाधते धर्मः स न धर्मः कदाचन । अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सद्भिरुच्यते ॥<br /> {{gap}}“तस्माद्विरोधे धर्मस्य निश्चित्य गुरुलाघवम् । तयोर्भूयस्तनं विद्वान्कुर्याद्धर्मविनिर्णयम्” ॥ इति ।<br /> एवं स्मृत्याचारयोर्विरोधे स्मृतिर्बलीयसी । “श्रुतिस्मृतिविहितो धर्मस्तदलाभे शिष्टाचारः<br /> प्रमाणम्” इति '''वसिष्ठस्मरणात् ( १।४-५ )''' । सदाचारद्वैविध्ये तु यस्मिन्देशे यस्मिन्काले<br /> यस्मिन्पुरुषे रागद्वेषरहितस्य<ref>५ खक्ष-स्वस्य ।</ref> शिष्टत्वातिशयबुद्धिः तादृशस्याचारो मुख्यत्वेन ग्राह्यः । एत-<br /> देवाभिप्रेत्य गुरोः शिष्यानुशासने तैत्तिरीयाः<ref>६ शीक्षोपनिषदि ।</ref> समामनंति— {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> rvo715t5cdwfggysr821uytq79ea2wv 104 166024 418936 2026-11-07T07:01:43Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|८|'''स्मृतिकर्त्तारः ।'''|}} {{rule}} “अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संम-<br /> र्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418936 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८|'''स्मृतिकर्त्तारः ।'''|}} {{rule}} “अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संम-<br /> र्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः” इति ।<br /> संमर्शिनः युक्तिकुशलाः । युक्ताः शास्त्रतत्परा आयुक्ताः तदर्थानुष्ठाननिरताः । अलूक्षाः<br /> क्रोधादिवर्जिताः । धर्मकामाः जीवन्मुक्तवत्कर्मण्यौदासीन्यमकुर्वाणाः उक्तरीत्या कस्यचिच्छिष्टा-<br /> चारविशेषस्य मुख्यत्वे सत्यपरो गौणो भविष्यति न तु सर्वथैवानाचारः । एवं च सत्येकामेव<br /> तैत्तिरीयशाखामधीत्य बोधायनापस्तंबादिमभेदेन परस्परविरुद्धमनुष्ठानमाचरतामुभयविधानां<br /> पुरुषाणां स्वस्वपुरुषपारंपर्यक्रमागत एवाचारो मुख्यः । कदाचित्तदसंभवे मतांतरेणाप्यनुष्ठान-<br /> मेव श्रेयो न तु सर्वथा तल्लोपो युक्तः । इति श्रुत्यादीनां बलाबलम् ।<br /> <br /> '''अथ स्मृतिकर्तृनिरूपणम् । पराशरः ( १।२० )—'''<br /> {{gap}}“कल्पे कल्पे क्षयोत्पत्त्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । श्रुतिस्मृतिसमाचारनिर्णेतारश्च सर्वदा” ॥<br /> क्षयसहिता उत्पत्तिः क्षयोत्पत्तिः । तयोपलाक्षिता भवंति कल्पे कल्पे महाकल्पे अवांतरकल्पे च ।<br /> ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः महाकल्पावसाने क्षीयंते महाकल्पादावुत्पद्यन्ते । एवमवांतरकल्पानामवसाने<br /> प्रारंभे च स्मृत्यादीनां निर्णेतारो मन्वादयः क्षयोत्पत्तिभ्यामुपलक्ष्यंते । चकारेणानुक्तो धर्मः<br /> समुच्चीयते । सर्वदेत्यनेन सृष्टिसंहारप्रवाहस्यानादित्वमनंतत्वं च दर्शितम् । '''स एव ( १।२१ )—'''<br /> {{gap}}“न कश्चिद्देवकर्त्ता च वेदं श्रुत्वा चतुर्मुखः । तथैव धर्मान् स्मरति मनुः कल्पांतरे तथा” ॥<br /> कल्पांतरे धर्मान् स्मरति इति पदत्रयं पूर्वार्धेऽपि संबध्यते । महाकल्पे चतुर्मुखः परमेश्वरेण दत्तं<br /> वेदं श्रुत्वा तत्र विप्रकीर्णान्वर्णाश्रमादिधर्मान्स्मृतिग्रंथरूपेण उपनिबध्नाति तथैव स्वायंभुवो मनुः<br /> प्रत्यवांतरकल्पं वेदोक्तधर्मान्प्रबध्नाति<ref>१ कखगक्ष-लक्षण ।</ref> । मनुग्रहणेनार्त्रिब्रीष्ण्वाद्य उपलक्ष्यंते । मन्वादीनाह<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ४-५ )—'''<br /> {{gap}}“मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽंगिराः । यमापस्तंबसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती ॥<br /> {{gap}}“पराशरव्यासशंखलिखिता दक्षगौतमौ । शातातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः” ॥<br /> उशनःशब्दांतस्य द्वंद्वैकवद्भावः । '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> {{gap}}“मनुर्वृहस्पतिर्दक्षो गौतमोऽथ यमोऽंगिराः । योगीश्वरः प्रचेताश्च शातातपपराशरौ ॥<br /> {{gap}}“संवर्त्ताशनसौ शंखलिखितावत्रिरेव च । विष्ण्वापस्तंबहारीता धर्मशास्त्रप्रवर्त्तकाः ॥<br /> {{gap}}“एते ह्यष्टादश प्रोक्ता मुनयो नियतव्रताः” ॥ '''अंगिराः—'''<br /> {{gap}}“जाबालिर्नाचिकेतश्च स्कंदो लोकाक्षिकाश्यपौ । व्यासः सनत्कुमारश्च शंतनुर्जनकस्तथा ॥<br /> {{gap}}“व्याघ्रः कात्यायनश्चैव जातुकर्णिः कपिजलः । बोधायनश्च काणादो विश्वामित्रस्तथैव च ॥<br /> {{gap}}“पैठीनसिर्गोभिलश्चेत्युपस्मृतिविधायकाः” ॥ '''शंखः—'''“मनुयमदक्षविष्ण्वंगिरोबृहस्पत्युशनापस्तंब-<br /> गौतमसंवर्तात्रेयहारीतकात्यायनशंखलिखितपराशरव्यासशातातपप्रचेतोयाज्ञवल्क्यादयः” इति ।<br /> तथा—<br /> {{gap}}“वसिष्ठो नारदश्चैव सुमंतुश्च पितामहः । बभ्रुः काष्णाजिनिः सत्यव्रतो गार्ग्यश्च देवलः ॥<br /> {{gap}}“जमदग्निर्भरद्वाजः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । आत्रेयश्छागलेयश्च मरीचिर्मत्स्य एव च ॥<br /> {{gap}}“पारस्करो ऋष्यशृंगो वैजावापस्तथैव च । इत्येते स्मृतिकर्त्तार एकविंशतिरीरिताः” ॥ '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः । पुनरावर्तिनो बीजभूता धर्मप्रवर्त्तकाः ॥<br /> {{gap}}“एतैर्यानि प्रणीतानि धर्मशास्त्राणि वै पुरा । तान्येतानि प्रमाणानि न हंतव्यानि हेतुभिः<ref>२ कखग-विहन्यानि ।</ref> ॥<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 34i2cdrsb4jumsc91qhsdrril3jspx8 418937 418936 2026-11-07T07:03:29Z Myauthworks 10864 418937 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८|'''स्मृतिकर्त्तारः ।'''|}} {{rule}} “अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संम-<br /> र्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः” इति ।<br /> संमर्शिनः युक्तिकुशलाः । युक्ताः शास्त्रतत्परा आयुक्ताः तदर्थानुष्ठाननिरताः । अलूक्षाः<br /> क्रोधादिवर्जिताः । धर्मकामाः जीवन्मुक्तवत्कर्मण्यौदासीन्यमकुर्वाणाः उक्तरीत्या कस्यचिच्छिष्टा-<br /> चारविशेषस्य मुख्यत्वे सत्यपरो गौणो भविष्यति न तु सर्वथैवानाचारः । एवं च सत्येकामेव<br /> तैत्तिरीयशाखामधीत्य बोधायनापस्तंबादिमभेदेन परस्परविरुद्धमनुष्ठानमाचरतामुभयविधानां<br /> पुरुषाणां स्वस्वपुरुषपारंपर्यक्रमागत एवाचारो मुख्यः । कदाचित्तदसंभवे मतांतरेणाप्यनुष्ठान-<br /> मेव श्रेयो न तु सर्वथा तल्लोपो युक्तः । इति श्रुत्यादीनां बलाबलम् ।<br /> <br /> '''अथ स्मृतिकर्तृनिरूपणम् । पराशरः ( १।२० )—'''<br /> {{gap}}“कल्पे कल्पे क्षयोत्पत्त्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । श्रुतिस्मृतिसमाचारनिर्णेतारश्च सर्वदा” ॥<br /> क्षयसहिता उत्पत्तिः क्षयोत्पत्तिः । तयोपलाक्षिता भवंति कल्पे कल्पे महाकल्पे अवांतरकल्पे च ।<br /> ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः महाकल्पावसाने क्षीयंते महाकल्पादावुत्पद्यन्ते । एवमवांतरकल्पानामवसाने<br /> प्रारंभे च स्मृत्यादीनां निर्णेतारो मन्वादयः क्षयोत्पत्तिभ्यामुपलक्ष्यंते । चकारेणानुक्तो धर्मः<br /> समुच्चीयते । सर्वदेत्यनेन सृष्टिसंहारप्रवाहस्यानादित्वमनंतत्वं च दर्शितम् । '''स एव ( १।२१ )—'''<br /> {{gap}}“न कश्चिद्देवकर्त्ता च वेदं<ref>३ कखग-श्रुत्या ।</ref> श्रुत्वा चतुर्मुखः । तथैव धर्मान् स्मरति मनुः कल्पांतरे तथा” ॥<br /> कल्पांतरे धर्मान् स्मरति इति पदत्रयं पूर्वार्धेऽपि संबध्यते । महाकल्पे चतुर्मुखः परमेश्वरेण दत्तं<br /> वेदं श्रुत्वा तत्र विप्रकीर्णान्वर्णाश्रमादिधर्मान्स्मृतिग्रंथरूपेण उपनिबध्नाति तथैव स्वायंभुवो मनुः<br /> प्रत्यवांतरकल्पं वेदोक्तधर्मान्प्रबध्नाति<ref>१ कखगक्ष-लक्षण ।</ref> । मनुग्रहणेनार्त्रिब्रीष्ण्वाद्य उपलक्ष्यंते । मन्वादीनाह<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ४-५ )—'''<br /> {{gap}}“मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽंगिराः । यमापस्तंबसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती ॥<br /> {{gap}}“पराशरव्यासशंखलिखिता दक्षगौतमौ । शातातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः” ॥<br /> उशनःशब्दांतस्य द्वंद्वैकवद्भावः । '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> {{gap}}“मनुर्वृहस्पतिर्दक्षो गौतमोऽथ यमोऽंगिराः । योगीश्वरः प्रचेताश्च शातातपपराशरौ ॥<br /> {{gap}}“संवर्त्ताशनसौ शंखलिखितावत्रिरेव च । विष्ण्वापस्तंबहारीता धर्मशास्त्रप्रवर्त्तकाः ॥<br /> {{gap}}“एते ह्यष्टादश प्रोक्ता मुनयो नियतव्रताः” ॥ '''अंगिराः—'''<br /> {{gap}}“जाबालिर्नाचिकेतश्च स्कंदो लोकाक्षिकाश्यपौ । व्यासः सनत्कुमारश्च शंतनुर्जनकस्तथा ॥<br /> {{gap}}“व्याघ्रः कात्यायनश्चैव जातुकर्णिः कपिजलः । बोधायनश्च काणादो विश्वामित्रस्तथैव च ॥<br /> {{gap}}“पैठीनसिर्गोभिलश्चेत्युपस्मृतिविधायकाः” ॥ '''शंखः—'''“मनुयमदक्षविष्ण्वंगिरोबृहस्पत्युशनापस्तंब-<br /> गौतमसंवर्तात्रेयहारीतकात्यायनशंखलिखितपराशरव्यासशातातपप्रचेतोयाज्ञवल्क्यादयः” इति ।<br /> तथा—<br /> {{gap}}“वसिष्ठो नारदश्चैव सुमंतुश्च पितामहः । बभ्रुः काष्णाजिनिः सत्यव्रतो गार्ग्यश्च देवलः ॥<br /> {{gap}}“जमदग्निर्भरद्वाजः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । आत्रेयश्छागलेयश्च मरीचिर्मत्स्य एव च ॥<br /> {{gap}}“पारस्करो ऋष्यशृंगो वैजावापस्तथैव च । इत्येते स्मृतिकर्त्तार एकविंशतिरीरिताः” ॥ '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः । पुनरावर्तिनो बीजभूता धर्मप्रवर्त्तकाः ॥<br /> {{gap}}“एतैर्यानि प्रणीतानि धर्मशास्त्राणि वै पुरा । तान्येतानि प्रमाणानि न हंतव्यानि हेतुभिः<ref>२ कखग-विहन्यानि<br /> [अथवा ४ कखग-विहन्यानिตามอ้างอิง].</ref> ॥<br /> {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] कखगक्ष-लक्षण[cite: 124]. 2. [[#cite_note-2|↑]] कखग-विहन्यानि[cite: 124]. 3. [[#cite_note-3|↑]] कखग-श्रुत्या[cite: 124]. 4. [[#cite_note-4|↑]] कखग-विहन्यानि[cite: 124].<noinclude></noinclude> ta9d3vrcdgigts4334h00sky5ywos6o 104 166025 418938 2026-11-07T07:04:26Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९|'''धर्मदेशाः ।'''|}} {{rule}} “यस्तानि हेतुभिर्हन्यात्सोऽध्रे तमसि मज्जति” । अग्निवेश्यः “बोधायनमापस्तंबं सत्या-<br /> षाढं द्राह्यायणमागस्त्यं शाकल्यमाश्वलायनं शा... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418938 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९|'''धर्मदेशाः ।'''|}} {{rule}} “यस्तानि हेतुभिर्हन्यात्सोऽध्रे तमसि मज्जति” । अग्निवेश्यः “बोधायनमापस्तंबं सत्या-<br /> षाढं द्राह्यायणमागस्त्यं शाकल्यमाश्वलायनं शांभवीयं कात्यायनमिति नवानि पूर्वसूत्राणि ।<br /> वैखानसं शौनकीयं भारद्वाजमाग्निवेश्यं जैमिनीयं माधुर्यं माध्यंदिनं कौंडिन्यं कौषीतकमिति<br /> नवान्यपरसूत्राण्यष्टादशसंख्याकाः शारीराः संस्काराः” इति । इति स्मृतिकर्तृनिरूपणम् ॥<br /> <br /> '''अथ धर्मदेशाः । याज्ञवल्क्यः ( १।२ )—'''“यस्मिन्देशे मृगः कृष्णस्तस्मिन्धर्मान्नि-<br /> बोधत” । कृष्णसारो मृगो यस्मिन्देशे स्वच्छंदं विहरति तस्मिन्देशे धर्मा अनुष्ठेया इत्यर्थः ।<br /> तथा संवर्त्तः—<br /> {{gap}}“स्वभावाद्यत्र विचरेत्कृष्णसारः सदा मृगः । धर्मदेशः स विज्ञेयो द्विजानां कर्मसाधनम्” ॥<br /> '''स्मृतिचंद्रिकायाम्—'''<br /> {{gap}}“कृष्णसारैर्यवैर्दर्भैश्चातुर्वर्णाश्रमैस्तथा । समृद्धो धर्मदेशः स्यादाश्रयेरन्विपश्चितः” ॥<br /> '''मनुः ( २।१७-१८ )—'''<br /> {{gap}}“सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनयोर्यदंतरम् । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्त्त प्रचक्षते ॥<br /> {{gap}}“यस्मिन्देशे य आचारः पारंपर्यक्रमागतः । वर्णानां सांतरालानां स सदाचार उच्यते” ॥<br /> सांतरालानां वर्णसंकरजसहितानां । स सदाचारः तस्य धर्मं प्रति प्रामाण्यमित्यर्थः ।<br /> '''स एव ( २।१९-२३ )—'''<br /> {{gap}}“कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पांचालाः शूरसेनयः । एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्तादेनंतरः” ॥<br /> अनंतरः किंचिन्त्यूनः<ref>१ क-स्मृति[cite: 126].</ref> ।<br /> {{gap}}“एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः । स्वं स्वं चरित्रं शिक्षंते पृथिव्यां सर्वमानवाः” ॥<br /> अग्रजन्मनः ब्राह्मणस्य । शिक्षंतेऽवगच्छति ।<br /> {{gap}}“हिमवद्विध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्िततः” ॥<br /> विनशनं सरस्वत्या अंतर्धानदेशः ।<br /> {{gap}}“आ समुद्रात्तु वै पूर्वादा समुद्रात्तु पश्चिमात् । तयोरेवांतरं गिर्योरार्यावर्त्त विदुर्बुधाः ॥<br /> {{gap}}“कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः । स ज्ञेयो याज्ञिको देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परम्” ॥<br /> अतःपरं एभ्यो ब्रह्मावर्त्तादिभ्योऽन्यः । म्लेच्छा यज्ञानधिकृताः ।<br /> {{gap}}“एतान्द्विजातयो देशान्संश्रयेरन्प्रयत्नतः । शूद्रस्तु यस्मिन्कस्मिश्चिन्निवसेद्वृत्तिकर्शितः” ॥<br /> '''हारीतः ( १।१६ )—'''<br /> {{gap}}“कृष्णसारो मृगो यत्र स्वभावेन प्रवर्त्तते । तस्मिन्देशे वसन्धनैः सिध्यति द्विजपुंगवाः” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“ब्रह्मावर्त्तः परो देशो ऋषिदेशस्त्वनंतरः । मध्यदेशस्ततो न्यून आर्यावर्त्तस्त्वनंतरः ॥<br /> {{gap}}“चातुर्वर्ण्यव्यवस्थानं यस्मिन्देशे न विद्यते । तं म्लेच्छदेशं जानीयादार्यावर्त्तमतः परम्” ॥<br /> न म्लेच्छदेशे श्राद्धं कुर्यान्न गच्छेन्म्लेच्छविषयमिति ॥ '''आदिपुराणे—'''<br /> {{gap}}“अधर्मदेशमध्ये तु कृत्वा क्रतुशतान्यपि । न गच्छति द्विजश्रेष्ठ स्वर्गमार्गं महानपि” ॥<br /> '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> {{gap}}“आर्यावर्त्तमतिक्रम्य विना तीर्थक्रियां द्विजः । आज्ञां चैव तथा पित्रोरैंदवेन विशुध्यति” ॥<br /> '''आपस्तंबः ( १।१५।२२ )—''' “प्रभूतैधोदकग्रामे यत्रात्माधीनं प्रयमणं तत्र वासो धर्म्यो<br /> ब्राह्मणस्य” । प्रभूतानि एधांसि उदकं च यस्मिन् तस्मिन्ग्रामे ब्राह्मणस्य वासो धर्म्यः । तत्रापि<br /> {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] क-स्मृति[cite: 126].<noinclude></noinclude> 091zg7a5azidno7n4m54mcjc0uor8pv 104 166026 418939 2026-11-07T07:07:09Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''धर्मदेशाः ।'''|१०}} {{rule}} न सर्वत्र । किं तर्हि यत्रात्माधीनं प्रयमणं प्रायत्यं मूत्रपुरीषप्रक्षालनादीनि यत्रात्माधीनानि<br /> तत्र । यत्र तु कूपेष्वेवोदकं तत्र... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418939 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''धर्मदेशाः ।'''|१०}} {{rule}} न सर्वत्र । किं तर्हि यत्रात्माधीनं प्रयमणं प्रायत्यं मूत्रपुरीषप्रक्षालनादीनि यत्रात्माधीनानि<br /> तत्र । यत्र तु कूपेष्वेवोदकं तत्र बहुकूपेष्वपि न वस्तव्यम् । यदाह बोधायनः—<br /> {{gap}}“उदपानोदके ग्रामे धार्मिको वृषलीपतिः । उषित्वा द्वादशसमाः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति” ॥<br /> यथा वृषलीपतिः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति तथा धार्मिकोऽपि एवंविधे ग्रामे वसन्शूद्रसाधर्म्यं<br /> प्राप्नोतीत्यर्थः । '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“कूपस्नानं तु यो विप्रः कुर्याद्वादशवार्षिकम् । स तेनैव शरीरेण शूद्रत्वं यात्यसंशयः” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( ४।६०-६१ )—'''<br /> {{gap}}“नाधार्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । नैव प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ॥<br /> {{gap}}“न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृत्ते । न पाषंडजनौकीर्णे नोपसृष्टेऽत्यजैर्नरैः” ॥<br /> उपसृष्टे गृहीते उपद्रुते वा । '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“पापदेशाश्च ये केचित् पापैरध्युषिता जनैः । गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते” ॥<br /> '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> {{gap}}“सौराष्ट्रं सिंधुसौवीरमावंत्यं दक्षिणापथम् । गत्वैतान्कामतो देशान्कलिंगांश्च पतेद्विजः ॥<br /> {{gap}}“अंगवंगकलिंगांधान्पार्वतीयान् खषांस्तथा । सिंधुसौवीरसौराष्ट्रान्पारदानांभ्रमालवान् ॥<br /> {{gap}}“निवासाय द्विजो नित्यमनापदि विवर्जयेत् । एतानप्यापदि गृही संश्रयेद्वृत्तिकर्षितः” ॥<br /> '''बोधायनः ( १।१।२९-३१ )—'''<br /> {{gap}}“आवंत्योऽग्ना मगधाः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः । उपावृत्सिंधुसौवीरा एते संकीर्णयोनयः ॥<br /> {{gap}}“सिंधुसौवीरसौराष्ट्रांस्तथा प्रत्यंतवासिनः । अंगवंगकलिंगांश्च गत्वा संस्कारमर्हति” ॥<br /> प्रत्यन्तवासिनः चंडालप्रदेशाः “आरट्टान्कारस्करान्पुण्ड्रान् सौवीरान् वंगकलिंगान् प्राग्यूनानि<br /> च गत्वा पुनस्तोमेन यजेत् सर्वपृष्ठ्या वा (३०)” । अथाप्युदाहरंति (३१)—<br /> {{gap}}“पद्भ्यां स कुरुते पापं यः कालिंगान् प्रपद्यते । ऋषयो निष्कृतिं तस्य प्राहुर्वैश्वानरं हविः” ॥ इति ।<br /> इति धर्मदेशनिरूपणम् । '''अथ निषिद्धदेशापवादाः । व्यासः—'''<br /> {{gap}}“ते देशास्ते जनपदास्ते शैलास्ते तथाश्रमाः । पुण्यत्रिपथगा येषां मध्ये याति सरिद्वरा ॥<br /> {{gap}}“प्रभासे पुष्करे काश्यां निमेषेऽमरकंटके । गंगायां सरयूतीरे निवसेद्धार्मिको जनः ॥<br /> {{gap}}“अंतर्वेदिर्मध्यदेशो ब्रह्मावर्त्त च यज्ञियम् । मिश्रकं सरयूतीरं पुष्करं नैमिषं तथा ॥<br /> {{gap}}“देशानेतान्निवासाय संश्रयेरन् द्विजातयः” ॥ '''धर्मशास्त्रसारे—'''<br /> {{gap}}“चांद्रायणानि कृच्छ्राणि महासांतपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयंते यत्र गंगा न विद्यते ॥<br /> {{gap}}“कावेरी तुंगभद्रा च कृष्णा वेणी च गौतमी । भागीरथी च विख्याताः पंचगंगाः प्रकीर्तिताः” ॥<br /> '''पितामहः—'''<br /> {{gap}}“शूद्रराज्येऽपि निवसेद्यदि मध्ये तु जान्हवी । सोऽपि पुण्यतमो देशो नार्यैरपि समाश्रितः” ॥<br /> '''गौतमः ( १।६५ )—''' “प्रभूतेधोदकयवसकुशमाल्योपनिष्करणमार्यजनभूयिष्ठमनलससमृद्धं धार्मिका-<br /> धिष्ठितं निकेतमावसितُं यतेत” । एधाः काष्ठादीनि । ‘इध्ममेधः समित्’ इत्यमरकोशे (२।४।१३) ।<br /> साहचर्यनियमेन नपुंसकलिंगत्वमेवाचितमेधःशब्दस्य । तथाहि पांड्यकुलोदये “स्थापिते<br /> सदसि जातवेदसि प्रापितैधसमभीरतेजसि” इति । अत्र तु आर्षोऽयमेधः शब्द अकारांतः । एधाः<br /> काष्ठादीनि । पाकायर्थमुदकं स्नानपानयोग्यम् । यवसास्तृणानि गवाद्यर्थम् । अत्रापि समाधानं तु<br /> पूर्ववत् । कुशा दर्भा इष्ट्याद्यर्थम् । माल्यानि पुष्पाणि देवतार्चनार्थम् । उपनिष्क्रमणं बाह्यसंचारार्थमव-<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> mw7ece4qrabzzxoj1cxwgicdkhzzijg 418940 418939 2026-11-07T07:10:56Z Myauthworks 10864 418940 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''धर्मदेशाः ।'''|१०}} {{rule}} न सर्वत्र । किं तर्हि यत्रात्माधीनं प्रयमणं प्रायत्यं मूत्रपुरीषप्रक्षालनादीनि यत्रात्माधीनानि<br /> तत्र । यत्र तु कूपेष्वेवोदकं तत्र बहुकूपेष्वपि न वस्तव्यम् । यदाह बोधायनः—<br /> {{gap}}“उदपानोदके ग्रामे धार्मिको वृषलीपतिः । उषित्वा द्वादशसमाः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति” ॥<br /> यथा वृषलीपतिः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति तथा धार्मिकोऽपि एवंविधे ग्रामे वसन्शूद्रसाधर्म्यं<br /> प्राप्नोतीत्यर्थः । '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“कूपस्नानं तु यो विप्रः कुर्याद्वादशवार्षिकम् । स तेनैव शरीरेण शूद्रत्वं यात्यसंशयः” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( ४।६०-६१ )—'''<br /> {{gap}}“नाधार्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । नैव प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ॥<br /> {{gap}}“न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृत्ते । न पाषंडजनौकीर्णे नोपसृष्टेऽत्यजैर्नरैः” ॥<br /> उपसृष्टे गृहीते उपद्रुते वा । '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“पापदेशाश्च ये केचित् पापैरध्युषिता जनैः । गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते” ॥<br /> '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> {{gap}}“सौराष्ट्रं सिंधुसौवीरमावंत्यं दक्षिणापथम् । गत्वैतान्कामतो देशान्कलिंगांश्च पतेद्विजः ॥<br /> {{gap}}“अंगवंगकलिंगांधान्पार्वतीयान् खषांस्तथा । सिंधुसौवीरसौराष्ट्रान्पारदानांभ्रमालवान् ॥<br /> {{gap}}“निवासाय द्विजो नित्यमनापदि विवर्जयेत् । एतानप्यापदि गृही संश्रयेद्वृत्तिकर्षितः” ॥<br /> '''बोधायनः ( १।१।२९-३१ )—'''<br /> {{gap}}“आवंत्योऽग्ना मगधाः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः । उपावृत्सिंधुसौवीरा एते संकीर्णयोनयः ॥<br /> {{gap}}“सिंधुसौवीरसौराष्ट्रांस्तथा प्रत्यंतवासिनः । अंगवंगकलिंगांश्च गत्वा संस्कारमर्हति” ॥<br /> प्रत्यन्तवासिनः चंडालप्रदेशाः “आरट्टान्कारस्करान्पुण्ड्रान् सौवीरान् वंगकलिंगान् प्राग्यूनानि<br /> च गत्वा पुनस्तोमेन यजेत् सर्वपृष्ठ्या वा (३०)” । अथाप्युदाहरंति (३१)—<br /> {{gap}}“पद्भ्यां स कुरुते पापं यः कालिंगान् प्रपद्यते । ऋषयो निष्कृतिं तस्य प्राहुर्वैश्वानरं हविः” ॥ इति ।<br /> इति धर्मदेशनिरूपणम् । '''अथ निषिद्धदेशापवादाः । व्यासः—'''<br /> {{gap}}“ते देशास्ते जनपदास्ते शैलास्ते तथाश्रमाः । पुण्यत्रिपथगा येषां मध्ये याति सरिद्वरा ॥<br /> {{gap}}“प्रभासे पुष्करे काश्यां निमेषेऽमरकंटके । गंगायां सरयूतीरे निवसेद्धार्मिको जनः ॥<br /> {{gap}}“अंतर्वेदिर्मध्यदेशो ब्रह्मावर्त्त च यज्ञियम् । मिश्रकं सरयूतीरं पुष्करं नैमिषं तथा ॥<br /> {{gap}}“देशानेतान्निवासाय संश्रयेरन् द्विजातयः” ॥ '''धर्मशास्त्रसारे—'''<br /> {{gap}}“चांद्रायणानि कृच्छ्राणि महासांतपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयंते यत्र गंगा न विद्यते ॥<br /> {{gap}}“कावेरी तुंगभद्रा च कृष्णा वेणी च गौतमी । भागीरथी च विख्याताः पंचगंगाः प्रकीर्तिताः” ॥<br /> '''पितामहः—'''<br /> {{gap}}“शूद्रराज्येऽपि निवसेद्यदि मध्ये तु जान्हवी । सोऽपि पुण्यतमो देशो नार्यैरपि समाश्रितः” ॥<br /> '''गौतमः ( १।६५ )—''' “प्रभूतेधोदकयवसकुशमाल्योपनिष्करणमार्यजनभूयिष्ठमनलससमृद्धं धार्मिका-<br /> धिष्ठितं निकेतमावसितुं यतेत” । एधाः काष्ठादीनि । ‘इध्ममेधः समित्’ इत्यमरकोशे (२।४।१३)[cite: 19]।<br /> साहचर्यनियमेन नपुंसकलिंगत्वमेवाचितमेधःशब्दस्य । तथाहि पांड्यकुलोदये “स्थापिते<br /> सदसि जातवेदसि प्रापितैधसमभीरतेजसि” इति । अत्र तु आर्षोऽयमेधः शब्द अकारांतः । एधाः<br /> काष्ठादीनि । पाकायर्थमुदकं स्नानपानयोग्यम् । यवसास्तृणानि गवाद्यर्थम् । अत्रापि समाधानं तु<br /> पूर्ववत् । कुशा दर्भा इष्ट्याद्यर्थम् । माल्यानि पुष्पाणि देवतार्चनार्थम् । उपनिष्क्रमणं बाह्यसंचारार्थमव-<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 2dh6focqsd6is1ous6cxauleztugos6 418941 418940 2026-11-07T07:15:15Z Myauthworks 10864 418941 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''धर्मदेशाः ।'''|१०}} {{rule}} न सर्वत्र । किं तर्हि यत्रात्माधीनं प्रयमणं प्रायत्यं मूत्रपुरीषप्रक्षालनादीनि यत्रात्माधीनानि<br /> तत्र । यत्र तु कूपेष्वेवोदकं तत्र बहुकूपेष्वपि न वस्तव्यम् । यदाह बोधायनः—<br /> {{gap}}“उदपानोदके ग्रामे धार्मिको वृषलीपतिः । उषित्वा द्वादशसमाः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति” ॥<br /> यथा वृषलीपतिः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति तथा धार्मिकोऽपि एवंविधे ग्रामे वसन्शूद्रसाधर्म्यं<br /> प्राप्नोतीत्यर्थः । '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“कूपस्नानं तु यो विप्रः कुर्याद्वादशवार्षिकम् । स तेनैव शरीरेण शूद्रत्वं यात्यसंशयः” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( ४।६०-६१ )—'''<br /> {{gap}}“नाधार्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । नैव प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ॥<br /> {{gap}}“न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृत्ते । न पाषंडजनौकीर्णे नोपसृष्टेऽत्यजैर्नरैः” ॥<br /> उपसृष्टे गृहीते उपद्रुते वा । '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“पापदेशाश्च ये केचित् पापैरध्युषिता जनैः । गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते” ॥<br /> '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> {{gap}}“सौराष्ट्रं सिंधुसौवीरमावंत्यं दक्षिणापथम् । गत्वैतान्कामतो देशान्कलिंगांश्च पतेद्विजः ॥<br /> {{gap}}“अंगवंगकलिंगांधान्पार्वतीयान् खषांस्तथा । सिंधुसौवीरसौराष्ट्रान्पारदानांभ्रमालवान् ॥<br /> {{gap}}“निवासाय द्विजो नित्यमनापदि विवर्जयेत् । एतानप्यापदि गृही संश्रयेद्वृत्तिकर्षितः” ॥<br /> '''बोधायनः ( १।१।२९-३१ )—'''<br /> {{gap}}“आवंत्योऽग्ना मगधाः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः । उपावृत्सिंधुसौवीरा एते संकीर्णयोनयः ॥<br /> {{gap}}“सिंधुसौवीरसौराष्ट्रांस्तथा प्रत्यंतवासिनः । अंगवंगकलिंगांश्च गत्वा संस्कारमर्हति” ॥<br /> प्रत्यन्तवासिनः चंडालप्रदेशाः “आरट्टान्कारस्करान्पुण्ड्रान् सौवीरान् वंगकलिंगान् प्राग्यूनानि<br /> च गत्वा पुनस्तोमेन यजेत् सर्वपृष्ठ्या वा (३०)” । अथाप्युदाहरंति (३१)—<br /> {{gap}}“पद्भ्यां स कुरुते पापं यः कालिंगान् प्रपद्यते । ऋषयो निष्कृतिं तस्य प्राहुर्वैश्वानरं हविः” ॥ इति ।<br /> इति धर्मदेशनिरूपणम् । '''अथ निषिद्धदेशापवादाः । व्यासः—'''<br /> {{gap}}“ते देशास्ते जनपदास्ते शैलास्ते तथाश्रमाः । पुण्यत्रिपथगा येषां मध्ये याति सरिद्वरा ॥<br /> {{gap}}“प्रभासे पुष्करे काश्यां निमेषेऽमरकंटके । गंगायां सरयूतीरे निवसेद्धार्मिको जनः ॥<br /> {{gap}}“अंतर्वेदिर्मध्यदेशो ब्रह्मावर्त्त च यज्ञियम् । मिश्रकं सरयूतीरं पुष्करं नैमिषं तथा ॥<br /> {{gap}}“देशानेतान्निवासाय संश्रयेरन् द्विजातयः” ॥ '''धर्मशास्त्रसारे—'''<br /> {{gap}}“चांद्रायणानि कृच्छ्राणि महासांतपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयंते यत्र गंगा न विद्यते ॥<br /> {{gap}}“कावेरी तुंगभद्रा च कृष्णा वेणी च गौतमी । भागीरथी च विख्याताः पंचगंगाः प्रकीर्तिताः” ॥<br /> '''पितामहः—'''<br /> {{gap}}“शूद्रराज्येऽपि निवसेद्यदि मध्ये तु जान्हवी । सोऽपि पुण्यतमो देशो नार्यैरपि समाश्रितः” ॥<br /> '''गौतमः ( १।६५ )—''' “प्रभूतेधोदकयवसकुशमाल्योपनिष्करणमार्यजनभूयिष्ठमनलससमृद्धं धार्मिका-<br /> धिष्ठितं निकेतमावसितुं यतेत”<ref>१ कखग-पाठः[cite: 172].</ref> । एधाः काष्ठादीनि<ref>२ इदंतु क-गौ न पठतः[cite: 172].</ref> । ‘इध्ममेधः समित्’ इत्यमरकोशे (२।४।१३)[cite: 19]।<br /> साहचर्यनियमेन नपुंसकलिंगत्वमेवाचितमेधःशब्दस्य । तथाहि पांड्यकुलोदये “स्थापिते<br /> सदसि जातवेदसि प्रापितैधसमभीरतेजसि” इति । अत्र तु आर्षोऽयमेधः शब्द अकारांतः । एधाः<br /> काष्ठादीनि<ref>३ स्व-गण[cite: 172].</ref> । पाकायर्थमुदकं स्नानपानयोग्यम् । यवसास्तृणानि गवाद्यर्थम् । अत्रापि समाधानं तु<br /> पूर्ववत् । कुशा दर्भा इष्ट्याद्यर्थम् । माल्यानि पुष्पाणि देवतार्चनार्थम् । उपनिष्क्रमणं बाह्यसंचारार्थमव-<br /> {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] कखग-पाठः[cite: 172]. 2. [[#cite_note-2|↑]] इदंतु क-गौ न पठतः[cite: 172]. 3. [[#cite_note-3|↑]] स्व-गण[cite: 172]. 4. [[#cite_note-4|↑]] स्व-सो प-पद्यपि[cite: 172]. 5. [[#cite_note-5|↑]] क-प्राणूनानि[cite: 172]. 6. [[#cite_note-6|↑]] स्वगक्ष-ष्ण[cite: 172].<noinclude></noinclude> ag9llen2k1ttaa6xsw5mbs4np6rx165 418942 418941 2026-11-07T07:16:31Z Myauthworks 10864 418942 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''धर्मदेशाः ।'''|१०}} {{rule}} न सर्वत्र । किं तर्हि यत्रात्माधीनं प्रयमणं प्रायत्यं मूत्रपुरीषप्रक्षालनादीनि यत्रात्माधीनानि<br /> तत्र । यत्र तु कूपेष्वेवोदकं तत्र बहुकूपेष्वपि न वस्तव्यम् । यदाह बोधायनः—<br /> {{gap}}“उदपानोदके ग्रामे धार्मिको वृषलीपतिः । उषित्वा द्वादशसमाः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति” ॥<br /> यथा वृषलीपतिः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति तथा धार्मिकोऽपि एवंविधे ग्रामे वसन्शूद्रसाधर्म्यं<br /> प्राप्नोतीत्यर्थः । '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“कूपस्नानं तु यो विप्रः कुर्याद्वादशवार्षिकम् । स तेनैव शरीरेण शूद्रत्वं यात्यसंशयः” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( ४।६०-६१ )—'''<br /> {{gap}}“नाधार्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । नैव प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ॥<br /> {{gap}}“न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृत्ते । न पाषंडजनौकीर्णे नोपसृष्टेऽत्यजैर्नरैः” ॥<br /> उपसृष्टे गृहीते उपद्रुते वा । '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“पापदेशाश्च ये केचित् पापैरध्युषिता जनैः । गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते” ॥<br /> '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> {{gap}}“सौराष्ट्रं सिंधुसौवीरमावंत्यं दक्षिणापथम् । गत्वैतान्कामतो देशान्कलिंगांश्च पतेद्विजः ॥<br /> {{gap}}“अंगवंगकलिंगांधान्पार्वतीयान् खषांस्तथा । सिंधुसौवीरसौराष्ट्रान्पारदानांभ्रमालवान् ॥<br /> {{gap}}“निवासाय द्विजो नित्यमनापदि विवर्जयेत् । एतानप्यापदि गृही संश्रयेद्वृत्तिकर्षितः” ॥<br /> '''बोधायनः ( १।१।२९-३१ )—'''<br /> {{gap}}“आवंत्योऽग्ना मगधाः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः । उपावृत्सिंधुसौवीरा एते संकीर्णयोनयः ॥<br /> {{gap}}“सिंधुसौवीरसौराष्ट्रांस्तथा प्रत्यंतवासिनः । अंगवंगकलिंगांश्च गत्वा संस्कारमर्हति” ॥<br /> प्रत्यन्तवासिनः चंडालप्रदेशाः “आरट्टान्कारस्करान्पुण्ड्रान् सौवीरान् वंगकलिंगान् प्राग्यूनानि<br /> च गत्वा पुनस्तोमेन यजेत् सर्वपृष्ठ्या वा (३०)” । अथाप्युदाहरंति (३१)—<br /> {{gap}}“पद्भ्यां स कुरुते पापं यः कालिंगान् प्रपद्यते । ऋषयो निष्कृतिं तस्य प्राहुर्वैश्वानरं हविः” ॥ इति ।<br /> इति धर्मदेशनिरूपणम् । '''अथ निषिद्धदेशापवादाः । व्यासः—'''<br /> {{gap}}“ते देशास्ते जनपदास्ते शैलास्ते तथाश्रमाः । पुण्यत्रिपथगा येषां मध्ये याति सरिद्वरा ॥<br /> {{gap}}“प्रभासे पुष्करे काश्यां निमेषेऽमरकंटके । गंगायां सरयूतीरे निवसेद्धार्मिको जनः ॥<br /> {{gap}}“अंतर्वेदिर्मध्यदेशो ब्रह्मावर्त्त च यज्ञियम् । मिश्रकं सरयूतीरं पुष्करं नैमिषं तथा ॥<br /> {{gap}}“देशानेतान्निवासाय संश्रयेरन् द्विजातयः” ॥ '''धर्मशास्त्रसारे—'''<br /> {{gap}}“चांद्रायणानि कृच्छ्राणि महासांतपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयंते यत्र गंगा न विद्यते ॥<br /> {{gap}}“कावेरी तुंगभद्रा च कृष्णा वेणी च गौतमी । भागीरथी च विख्याताः पंचगंगाः प्रकीर्तिताः” ॥<br /> '''पितामहः—'''<br /> {{gap}}“शूद्रराज्येऽपि निवसेद्यदि मध्ये तु जान्हवी । सोऽपि पुण्यतमो देशो नार्यैरपि समाश्रितः” ॥<br /> '''गौतमः ( १।६५ )—''' “प्रभूतेधोदकयवसकुशमाल्योपनिष्करणमार्यजनभूयिष्ठमनलससमृद्धं धार्मिका-<br /> धिष्ठितं निकेतमावसितुं यतेत”<ref>१ कखग-पाठः.</ref> । एधाः काष्ठादीनि<ref>२ इदंतु क-गौ न पठतः.</ref> । ‘इध्ममेधः समित्’ इत्यमरकोशे (२।४।१३)[cite: 19]।<br /> साहचर्यनियमेन नपुंसकलिंगत्वमेवाचितमेधःशब्दस्य । तथाहि पांड्यकुलोदये “स्थापिते<br /> सदसि जातवेदसि प्रापितैधसमभीरतेजसि” इति । अत्र तु आर्षोऽयमेधः शब्द अकारांतः । एधाः<br /> काष्ठादीनि<ref>३ स्व-गण.</ref> । पाकायर्थमुदकं स्नानपानयोग्यम् । यवसास्तृणानि गवाद्यर्थम् । अत्रापि समाधानं तु<br /> पूर्ववत् । कुशा दर्भा इष्ट्याद्यर्थम् । माल्यानि पुष्पाणि देवतार्चनार्थम् । उपनिष्क्रमणं बाह्यसंचारार्थमव-<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 4urbtmil5k24ap8wrrujsmdjdv70gf2 418943 418942 2026-11-07T07:17:03Z Myauthworks 10864 418943 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh||'''धर्मदेशाः ।'''|१०}} {{rule}} न सर्वत्र । किं तर्हि यत्रात्माधीनं प्रयमणं प्रायत्यं मूत्रपुरीषप्रक्षालनादीनि यत्रात्माधीनानि<br /> तत्र । यत्र तु कूपेष्वेवोदकं तत्र बहुकूपेष्वपि न वस्तव्यम् । यदाह बोधायनः—<br /> {{gap}}“उदपानोदके ग्रामे धार्मिको वृषलीपतिः । उषित्वा द्वादशसमाः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति” ॥<br /> यथा वृषलीपतिः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति तथा धार्मिकोऽपि एवंविधे ग्रामे वसन्शूद्रसाधर्म्यं<br /> प्राप्नोतीत्यर्थः । '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“कूपस्नानं तु यो विप्रः कुर्याद्वादशवार्षिकम् । स तेनैव शरीरेण शूद्रत्वं यात्यसंशयः” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( ४।६०-६१ )—'''<br /> {{gap}}“नाधार्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । नैव प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ॥<br /> {{gap}}“न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृत्ते । न पाषंडजनौकीर्णे नोपसृष्टेऽत्यजैर्नरैः” ॥<br /> उपसृष्टे गृहीते उपद्रुते वा । '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“पापदेशाश्च ये केचित् पापैरध्युषिता जनैः । गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते” ॥<br /> '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> {{gap}}“सौराष्ट्रं सिंधुसौवीरमावंत्यं दक्षिणापथम् । गत्वैतान्कामतो देशान्कलिंगांश्च पतेद्विजः ॥<br /> {{gap}}“अंगवंगकलिंगांधान्पार्वतीयान् खषांस्तथा । सिंधुसौवीरसौराष्ट्रान्पारदानांभ्रमालवान् ॥<br /> {{gap}}“निवासाय द्विजो नित्यमनापदि विवर्जयेत् । एतानप्यापदि गृही संश्रयेद्वृत्तिकर्षितः” ॥<br /> '''बोधायनः ( १।१।२९-३१ )—'''<br /> {{gap}}“आवंत्योऽग्ना मगधाः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः । उपावृत्सिंधुसौवीरा एते संकीर्णयोनयः ॥<br /> {{gap}}“सिंधुसौवीरसौराष्ट्रांस्तथा प्रत्यंतवासिनः । अंगवंगकलिंगांश्च गत्वा संस्कारमर्हति” ॥<br /> प्रत्यन्तवासिनः चंडालप्रदेशाः “आरट्टान्कारस्करान्पुण्ड्रान् सौवीरान् वंगकलिंगान् प्राग्यूनानि<br /> च गत्वा पुनस्तोमेन यजेत् सर्वपृष्ठ्या वा (३०)” । अथाप्युदाहरंति (३१)—<br /> {{gap}}“पद्भ्यां स कुरुते पापं यः कालिंगान् प्रपद्यते । ऋषयो निष्कृतिं तस्य प्राहुर्वैश्वानरं हविः” ॥ इति ।<br /> इति धर्मदेशनिरूपणम् । '''अथ निषिद्धदेशापवादाः । व्यासः—'''<br /> {{gap}}“ते देशास्ते जनपदास्ते शैलास्ते तथाश्रमाः । पुण्यत्रिपथगा येषां मध्ये याति सरिद्वरा ॥<br /> {{gap}}“प्रभासे पुष्करे काश्यां निमेषेऽमरकंटके । गंगायां सरयूतीरे निवसेद्धार्मिको जनः ॥<br /> {{gap}}“अंतर्वेदिर्मध्यदेशो ब्रह्मावर्त्त च यज्ञियम् । मिश्रकं सरयूतीरं पुष्करं नैमिषं तथा ॥<br /> {{gap}}“देशानेतान्निवासाय संश्रयेरन् द्विजातयः” ॥ '''धर्मशास्त्रसारे—'''<br /> {{gap}}“चांद्रायणानि कृच्छ्राणि महासांतपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयंते यत्र गंगा न विद्यते ॥<br /> {{gap}}“कावेरी तुंगभद्रा च कृष्णा वेणी च गौतमी । भागीरथी च विख्याताः पंचगंगाः प्रकीर्तिताः” ॥<br /> '''पितामहः—'''<br /> {{gap}}“शूद्रराज्येऽपि निवसेद्यदि मध्ये तु जान्हवी । सोऽपि पुण्यतमो देशो नार्यैरपि समाश्रितः” ॥<br /> '''गौतमः ( १।६५ )—''' “प्रभूतेधोदकयवसकुशमाल्योपनिष्करणमार्यजनभूयिष्ठमनलससमृद्धं धार्मिका-<br /> धिष्ठितं निकेतमावसितुं यतेत”<ref>१ कखग-पाठः.</ref> । एधाः काष्ठादीनि<ref>२ इदंतु क-गौ न पठतः.</ref> । ‘इध्ममेधः समित्’ इत्यमरकोशे (२।४।१३)[cite: 19]।<br /> साहचर्यनियमेन नपुंसकलिंगत्वमेवाचितमेधःशब्दस्य । तथाहि पांड्यकुलोदये “स्थापिते<br /> सदसि जातवेदसि प्रापितैधसमभीरतेजसि” इति । अत्र तु आर्षोऽयमेधः शब्द अकारांतः । एधाः<br /> काष्ठादीनि<ref>३ स्व-गण.</ref> । पाकायर्थमुदकं स्नानपानयोग्यम् । यवसास्तृणानि गवाद्यर्थम् । अत्रापि समाधानं तु<br /> पूर्ववत् । कुशा दर्भा इष्ट्याद्यर्थम् । माल्यानि पुष्पाणि देवतार्चनार्थम् । उपनिष्क्रमणं बाह्यसंचारार्थमव-<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] कखग-पाठः. 2. [[#cite_note-2|↑]] इदंतु क-गौ न पठतः. 3. [[#cite_note-3|↑]] स्व-गण. 4. [[#cite_note-4|↑]] स्व-सो प-पद्यपि. 5. [[#cite_note-5|↑]] क-प्राणूनानि. 6. [[#cite_note-6|↑]] स्वगक्ष-ष्ण.<noinclude></noinclude> qe5vafb5sg88x66hdtdye4f5dsyes5b 418947 418943 2026-11-07T07:26:16Z Myauthworks 10864 418947 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१०|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|}} {{rule}} न सर्वत्र । किं तर्हि यत्रात्माधीनं प्रयमणं प्रायत्यं मूत्रपुरीषप्रक्षालनादीनि यत्रात्माधीनानि<br /> तत्र । यत्र तु कूपेष्वेवोदकं तत्र बहुकूपेष्वपि न वस्तव्यम् । यदाह बोधायनः—<br /> {{gap}}“उदपानोदके ग्रामे धार्मिको वृषलीपतिः । उषित्वा द्वादशसमाः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति” ॥<br /> यथा वृषलीपतिः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति तथा धार्मिकोऽपि एवंविधे ग्रामे वसन्शूद्रसाधर्म्यं<br /> प्राप्नोतीत्यर्थः । '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“कूपस्नानं तु यो विप्रः कुर्याद्वादशवार्षिकम् । स तेनैव शरीरेण शूद्रत्वं यात्यसंशयः” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( ४।६०-६१ )—'''<br /> {{gap}}“नाधार्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । नैव प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ॥<br /> {{gap}}“न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृत्ते । न पाषंडजनौकीर्णे नोपसृष्टेऽत्यजैर्नरैः” ॥<br /> उपसृष्टे गृहीते उपद्रुते वा । '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“पापदेशाश्च ये केचित् पापैरध्युषिता जनैः । गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते” ॥<br /> '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> {{gap}}“सौराष्ट्रं सिंधुसौवीरमावंत्यं दक्षिणापथम् । गत्वैतान्कामतो देशान्कलिंगांश्च पतेद्विजः ॥<br /> {{gap}}“अंगवंगकलिंगांधान्पार्वतीयान् खषांस्तथा । सिंधुसौवीरसौराष्ट्रान्पारदानांभ्रमालवान् ॥<br /> {{gap}}“निवासाय द्विजो नित्यमनापदि विवर्जयेत् । एतानप्यापदि गृही संश्रयेद्वृत्तिकर्षितः” ॥<br /> '''बोधायनः ( १।१।२९-३१ )—'''<br /> {{gap}}“आवंत्योऽग्ना मगधाः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः । उपावृत्सिंधुसौवीरा एते संकीर्णयोनयः ॥<br /> {{gap}}“सिंधुसौवीरसौराष्ट्रांस्तथा प्रत्यंतवासिनः । अंगवंगकलिंगांश्च गत्वा संस्कारमर्हति” ॥<br /> प्रत्यन्तवासिनः चंडालप्रदेशाः “आरट्टान्कारस्करान्पुण्ड्रान् सौवीरान् वंगकलिंगान् प्राग्यूनानि<br /> च गत्वा पुनस्तोमेन यजेत् सर्वपृष्ठ्या वा (३०)” । अथाप्युदाहरंति (३१)—<br /> {{gap}}“पद्भ्यां स कुरुते पापं यः कालिंगान् प्रपद्यते । ऋषयो निष्कृतिं तस्य प्राहुर्वैश्वानरं हविः” ॥ इति ।<br /> इति धर्मदेशनिरूपणम् । '''अथ निषिद्धदेशापवादाः । व्यासः—'''<br /> {{gap}}“ते देशास्ते जनपदास्ते शैलास्ते तथाश्रमाः । पुण्यत्रिपथगा वेषां मध्ये याति सरिद्वरा ॥<br /> {{gap}}“प्रभासे पुष्करे काश्यां निमेषेऽमरकंटके । गंगायां सरयूतीरे निवसेद्धार्मिको जनः ॥<br /> {{gap}}“अंतर्वेदिर्मध्यदेशो ब्रह्मावर्त्त च यज्ञियम् । मिश्रकं सरयूतीरं पुष्करं नैमिषं तथा ॥<br /> {{gap}}“देशानेतान्निवासाय संश्रयेरन् द्विजातयः” ॥ '''धर्मशास्त्रसारे—'''<br /> {{gap}}“चांद्रायणानि कृच्छ्राणि महासांतपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयंते यत्र गंगा न विद्यते ॥<br /> {{gap}}“कावेरी तुंगभद्रा च कृष्णा वेणी च गौतमी । भागीरथी च विख्याताः पंचगंगाः प्रकीर्तिताः” ॥<br /> '''पितामहः—'''<br /> {{gap}}“शूद्रराज्येऽपि निवसेद्यदि मध्ये तु जान्हवी । सोऽपि पुण्यतमो देशो नार्यैरपि समाश्रितः” ॥<br /> '''गौतमः ( १।६५ )—''' “प्रभूतेधोदकयवसकुशमाल्योपनिष्करणमार्यजनभूयिष्ठमनलससमृद्धं धार्मिका-<br /> धिष्ठितं निकेतमावसितुं यतेत”<ref>१ कखग-पाठः[cite: 172].</ref> । एधाः काष्ठादीनि<ref>२ इदंतु क-गौ न पठतः[cite: 172].</ref> । ‘इध्ममेधः समित्’ इत्यमरकोशे (२।४।१३)[cite: 19]।<br /> साहचर्यनियमेन नपुंसकलिंगत्वमेवाचितमेधःशब्दस्य । तथाहि पांड्यकुलोदये “स्थापिते<br /> सदसि जातवेदसि प्रापितैधसमभीरतेजसि” इति । अत्र तु आर्षोऽयमेधः शब्द अकारांतः । एधाः<br /> काष्ठादीनि<ref>३ स्व-गण[cite: 172].</ref> । पाकायर्थमुदकं स्नानपानयोग्यम् । यवसास्तृणानि गवाद्यर्थम् । अत्रापि समाधानं तु<br /> पूर्ववत् । कुशा दर्भा इष्ट्याद्यर्थम् । माल्यानि पुष्पाणि देवतार्चनार्थम् । उपनिष्क्रमणं बाह्यसंचारार्थमव-<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] कखग-पाठः[cite: 172]. 2. [[#cite_note-2|↑]] इदंतु क-गौ न पठतः[cite: 172]. 3. [[#cite_note-3|↑]] स्व-गण[cite: 172]. 4. [[#cite_note-4|↑]] स्व-सो प-पद्यपि[cite: 172]. 5. [[#cite_note-5|↑]] क-प्राणूनानि[cite: 172]. 6. [[#cite_note-6|↑]] स्वगक्ष-ष्ण[cite: 172].<noinclude></noinclude> gnp2bmjpzoejgypwdudrb0g8g62a3ba 104 166027 418944 2026-11-07T07:17:51Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|११|'''युगधर्माः ।'''|}} {{rule}} “अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संम-<br /> र्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः ।... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418944 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११|'''युगधर्माः ।'''|}} {{rule}} “अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संम-<br /> र्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः” इति ।<br /> संमर्शिनः युक्तिकुशलाः । युक्ताः शास्त्रतत्परा आयुक्ताः तदर्थानुष्ठाननिरताः । अलूक्षाः<br /> क्रोधादिवर्जिताः । धर्मकामाः जीवन्मुक्तवत्कर्मण्यौदासीन्यमकुर्वाणाः उक्तरीत्या कस्यचिच्छिष्टा-<br /> चारविशेषस्य मुख्यत्वे सत्यपरो गौणो भविष्यति न तु सर्वथैवानाचारः । एवं च सत्येकामेव<br /> तैत्तिरीयशाखामधीत्य बोधायनापस्तंबादिमभेदेन परस्परविरुद्धमनुष्ठानमाचरतामुभयविधानां<br /> पुरुषाणां स्वस्वपुरुषपारंपर्यक्रमागत एवाचारो मुख्यः । कदाचित्तदसंभवे मतांतरेणाप्यनुष्ठान-<br /> मेव श्रेयो न तु सर्वथा तल्लोपो युक्तः । इति श्रुत्यादीनां बलाबलम् ।<br /> <br /> '''अथ स्मृतिकर्तृनिरूपणम् । पराशरः ( १।२० )—'''<br /> {{gap}}“कल्पे कल्पे क्षयोत्पत्त्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । श्रुतिस्मृतिसमाचारनिर्णेतारश्च सर्वदा” ॥<br /> क्षयसहिता उत्पत्तिः क्षयोत्पत्तिः । तयोपलाक्षिता भवंति कल्पे कल्पे महाकल्पे अवांतरकल्पे च ।<br /> ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः महाकल्पावसाने क्षीयंते महाकल्पादावुत्पद्यन्ते । एवमवांतरकल्पानामवसाने<br /> प्रारंभे च स्मृत्यादीनां निर्णेतारो मन्वादयः क्षयोत्पत्तिभ्यामुपलक्ष्यंते । चकारेणानुक्तो धर्मः<br /> समुच्चीयते । सर्वदेत्यनेन सृष्टिसंहारप्रवाहस्यानादित्वमनंतत्वं च दर्शितम् । '''स एव ( १।२१ )—'''<br /> {{gap}}“न कश्चिद्देवकर्त्ता च वेदं<ref>१ कखग-श्रुत्या ।</ref> श्रुत्वा चतुर्मुखः । तथैव धर्मान् स्मरति मनुः कल्पांतरे तथा” ॥<br /> कल्पांतरे धर्मान् स्मरति इति पदत्रयं पूर्वार्धेऽपि संबध्यते । महाकल्पे चतुर्मुखः परमेश्वरेण दत्तं<br /> वेदं श्रुत्वा तत्र विप्रकीर्णान्वर्णाश्रमादिधर्मान्स्मृतिग्रंथरूपेण उपनिबध्नाति तथैव स्वायंभुवो मनुः<br /> प्रत्यवांतरकल्पं वेदोक्तधर्मान्प्रबध्नाति<ref>२ कखगक्ष-लक्षण ।</ref> । मनुग्रहणेनार्त्रिब्रीष्ण्वाद्य उपलक्ष्यंते । मन्वादीनाह<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ४-५ )—'''<br /> {{gap}}“मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽंगिराः । यमापस्तंबसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती ॥<br /> {{gap}}“पराशरव्यासशंखलिखिता दक्षगौतमौ । शातातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः” ॥<br /> उशनःशब्दांतस्य द्वंद्वैकवद्भावः । '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> {{gap}}“मनुर्वृहस्पतिर्दक्षो गौतमोऽथ यमोऽंगिराः । योगीश्वरः प्रचेताश्च शातातपपराशरौ ॥<br /> {{gap}}“संवर्त्ताशनसौ शंखलिखितावत्रिरेव च । विष्ण्वापस्तंबहारीता धर्मशास्त्रप्रवर्त्तकाः ॥<br /> {{gap}}“एते ह्यष्टादश प्रोक्ता मुनयो नियतव्रताः” ॥ '''अंगिराः—'''<br /> {{gap}}“जाबालिर्नाचिकेतश्च स्कंदो लोकाक्षिकाश्यपौ । व्यासः सनत्कुमारश्च शंतनुर्जनकस्तथा ॥<br /> {{gap}}“व्याघ्रः कात्यायनश्चैव जातुकर्णिः कपिजलः । बोधायनश्च काणादो विश्वामित्रस्तथैव च ॥<br /> {{gap}}“पैठीनसिर्गोभिलश्चेत्युपस्मृतिविधायकाः” ॥ '''शंखः—'''“मनुयमदक्षविष्ण्वंगिरोबृहस्पत्युशनापस्तंब-<br /> गौतमसंवर्तात्रेयहारीतकात्यायनशंखलिखितपराशरव्यासशातातपप्रचेतोयाज्ञवल्क्यादयः” इति ।<br /> तथा—<br /> {{gap}}“वसिष्ठो नारदश्चैव सुमंतुश्च पितामहः । बभ्रुः काष्णाजिनिः सत्यव्रतो गार्ग्यश्च देवलः ॥<br /> {{gap}}“जमदग्निर्भरद्वाजः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । आत्रेयश्छागलेयश्च मरीचिर्मत्स्य एव च ॥<br /> {{gap}}“पारस्करो ऋष्यशृंगो वैजावापस्तथैव च । इत्येते स्मृतिकर्त्तार एकविंशतिरीरिताः” ॥ '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः । पुनरावर्तिनो बीजभूता धर्मप्रवर्त्तकाः ॥<br /> {{gap}}“एतैर्यानि प्रणीतानि धर्मशास्त्राणि वै पुरा । तान्येतानि प्रमाणानि न हंतव्यानि हेतुभिः<ref>३ कखग-विहन्यानि ।</ref> ॥<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] कखग-श्रुत्या 2. [[#cite_note-2|↑]] कखगक्ष-लक्षण 3. [[#cite_note-3|↑]] कखग-विहन्यानि<noinclude></noinclude> 4plsxdxxk415mcyd8tk2upogo57lhvs 104 166028 418945 2026-11-07T07:20:03Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१२|'''युगधर्माः ।'''|}} {{rule}} “यस्तानि हेतुभिर्हन्यात्सोऽधे तमसि मज्जति” । अग्निवेश्यः “बोधायनमापस्तंबं सत्या-<br /> षाढं द्राह्यायणमागस्त्यं शाकल्यमाश्वलायनं शांभ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418945 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२|'''युगधर्माः ।'''|}} {{rule}} “यस्तानि हेतुभिर्हन्यात्सोऽधे तमसि मज्जति” । अग्निवेश्यः “बोधायनमापस्तंबं सत्या-<br /> षाढं द्राह्यायणमागस्त्यं शाकल्यमाश्वलायनं शांभवीयं कात्यायनमिति नवानि पूर्वसूत्राणि ।<br /> वैखानसं शौनकीयं भारद्वाजमाग्निवेश्यं जैमिनीयं माधुर्यं माध्यंदिनं कौंडिन्यं कौषीतकमिति<br /> नवान्यपरसूत्राण्यष्टादशसंख्याकाः शारीराः संस्काराः” इति । इति स्मृतिकर्तृनिरूपणम् ॥<br /> <br /> '''अथ धर्मदेशाः । याज्ञवल्क्यः ( १।२ )—'''“यस्मिन्देशे मृगः कृष्णस्तस्मिन्धर्मान्नि-<br /> बोधत” । कृष्णसारो मृगो यस्मिन्देशे स्वच्छंदं विहरति तस्मिन्देशे धर्मा अनुष्ठेया इत्यर्थः ।<br /> तथा संवर्त्तः—<br /> {{gap}}“स्वभावाद्यत्र विचरेत्कृष्णसारः सदा मृगः । धर्मदेशः स विज्ञेयो द्विजानां कर्मसाधनम्” ॥<br /> # '''स्मृतिचंद्रिकायाम्'''<br /> {{gap}}“कृष्णसारैर्यवैर्दर्भैश्चातुर्वर्णाश्रमैस्तथा । समृद्धो धर्मदेशः स्यादाश्रयेरन्विपश्चितः” ॥<br /> '''मनुः ( २।१७-१८ )—'''<br /> {{gap}}“सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनयोर्यदंतरम् । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्त्त प्रचक्षते ॥<br /> {{gap}}“यस्मिन्देशे य आचारः पारंपर्यक्रमागतः । वर्णानां सांतरालानां स सदाचार उच्यते” ॥<br /> सांतरालानां वर्णसंकरजसहितानां । स सदाचारः तस्य धर्मं प्रति प्रामाण्यमित्यर्थः ।<br /> '''स एव ( २।१९-२३ )—'''<br /> {{gap}}“कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पांचालाः शूरसेनयः । एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्तादेनंतरः” ॥<br /> अनंतरः किंचिन्त्यूनः<ref>१ क-स्मृति</ref> ।<br /> {{gap}}“एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः । स्वं स्वं चरित्रं शिक्षंते पृथिव्यां सर्वमानवाः” ॥<br /> अग्रजन्मनः ब्राह्मणस्य । शिक्षंतेऽवगच्छति ।<br /> {{gap}}“हिमवद्विध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्त्तितः” ॥<br /> विनशनं सरस्वत्या अंतर्धानदेशः ।<br /> {{gap}}“आ समुद्रात्तु वै पूर्वादा समुद्रात्तु पश्चिमात् । तयोरेवांतरं गिर्योरार्यावर्त्त विदुर्बुधाः ॥<br /> {{gap}}“कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः । स ज्ञेयो याज्ञिको देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परम्” ॥<br /> अतःपरं एभ्यो ब्रह्मावर्त्तादिभ्योऽन्यः । म्लेच्छा यज्ञानधिकृताः ।<br /> {{gap}}“एतान्द्विजातयो देशान्संश्रयेरन्प्रयत्नतः । शूद्रस्तु यस्मिन्कस्मिश्चिन्निवसेद्वृत्तिकर्शितः” ॥<br /> # '''हारीतः ( १।१६ )—'''<br /> {{gap}}“कृष्णसारो मृगो यत्र स्वभावेन प्रवर्त्तते । तस्मिन्देशे वसन्धनैः सिध्यति द्विजपुंगवाः” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“ब्रह्मावर्त्तः परो देशो ऋषिदेशस्त्वनंतरः । मध्यदेशस्ततो न्यून आर्यावर्त्तस्त्वनंतरः ॥<br /> {{gap}}“चातुर्वर्ण्यव्यवस्थानं यस्मिन्देशे न विद्यते । तं म्लेच्छदेशं जानीयादार्यावर्त्तमतः परम्” ॥<br /> न म्लेच्छदेशे श्राद्धं कुर्यान्न गच्छेन्म्लेच्छविषयमिति ॥ '''आदिपुराणे—'''<br /> {{gap}}“अधर्मदेशमध्ये तु कृत्वा क्रतुशतान्यपि । न गच्छति द्विजश्रेष्ठ स्वर्गमार्गं महानपि” ॥<br /> # '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> {{gap}}“आर्यावर्त्तमतिक्रम्य विना तीर्थक्रियां द्विजः । आज्ञां चैव तथा पित्रोरैंदवेन विशुध्यति” ॥<br /> '''आपस्तंबः ( १।१५।२२ )—''' “प्रभूतैधोदकग्रामे यत्रात्माधीनं प्रयमणं तत्र वासो धर्म्यो<br /> ब्राह्मणस्य” । प्रभूतानि एधांसि उदकं च यस्मिन् तस्मिन्ग्रामे ब्राह्मणस्य वासो धर्म्यः । तत्रापि<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क-स्मृति<noinclude></noinclude> 0eo0f2n1uufw5zjok12trpmh8qx8x3q 418946 418945 2026-11-07T07:22:24Z Myauthworks 10864 418946 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२|'''युगधर्माः ।'''|}} {{rule}} “सीदंति चाग्निहोत्राणि गुरुपूजा प्रणश्यति । कुमार्यश्च प्रसूयंते तस्मिन्कलियुगे सदा” ॥<br /> अधर्मस्य जयो नाम पादत्रयोपेतत्वम् । एकेन पादेन वर्त्तमानत्वं धर्मस्य पराजयः ॥<br /> तथा माधवीये पराशरे ( पृ. ८२. पं १-५ )<br /> {{gap}}“कृते चतुष्पात्सकलो निर्व्याजोपाधिवर्जितः<ref>१ क-निव्याजोपाधिवर्जितः ।</ref> । वृषः प्रतिष्ठितो धर्मो मनुष्येष्वभवत्पुरा ॥<br /> {{gap}}“धर्मः पादविहीनस्तु त्रिभिरंशैः प्रतिष्ठितः । त्रेतायां द्वापरेऽर्धन व्यामिश्रो धर्म इष्यते ॥<br /> {{gap}}“त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति” । विष्णुपुराणे मैत्रेयं प्रति '''पराशरः ( ६।१ )—'''<br /> {{gap}}“सर्वे ब्रह्म वदिष्यंति संप्राप्ते तु कलौ युगे । नानुतिष्ठंति मैत्रेय शिश्नोदरपरायणाः ॥<br /> {{gap}}“यदा यदा सतां हानिर्वेदमार्गानुसारिणाम् । तदा तदा कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः ॥<br /> {{gap}}“मुखं दग्धं परान्नेन हस्तौ दग्धौ प्रतिग्रहात् । मनो दग्धं परस्त्रीभिर्ब्रह्मशापः कुतः<ref>२ क-रुतः ।</ref> कलौ ॥<br /> {{gap}}“वर्णाश्रमाचारवती प्रवृत्तिर्न कलौ नृणां । न सामयजुर्ऋग्धर्मविनिष्पादनहेतुकी ॥<br /> {{gap}}“विवाहा न कलौ धर्म्या न शिष्यगुरुसंस्थितिः । न दांपत्यक्रमो नैव वन्दिदेवार्चनक्रमः ॥<br /> {{gap}}“सर्वमेव कलौ शास्त्रं यस्य यद्रोचते द्विजः । देवताश्च कलौ सर्वाः सर्वः सर्वस्य चाश्रमः ॥<br /> {{gap}}“धर्मो यथाभिरुचितैरनुष्ठानैरनुष्ठितः । वित्तेन भविता पुंसां स्वल्पेनाद्यमदः कलौ ॥<br /> {{gap}}“परित्यजंति भर्त्तारं वित्तहीनं तथा स्त्रियः । भर्त्ता भविष्यति कलौ वित्तवानेव योषिताम् ॥<br /> {{gap}}“अर्थाश्चात्मोपभोगार्था भविष्यंति कलौ युगे । स्त्रियः कलौ भविष्यंति स्वैरिण्यो ललितस्पृहाः ॥<br /> {{gap}}“अस्नानभोजिनो नाग्निदेवतातिथिपूजकाः । करिष्यंति कलौ प्राप्ते न च पिंडोदकक्रियाः ॥<br /> {{gap}}“दुर्भिक्षभयपीडाभिरतीवोपरुक्ता जनाः । गोधूमात्रयवात्रान्नं देशं यास्यंति दुःखिताः ॥<br /> {{gap}}“वेदमार्गे प्रलीने तु पाषंडाज्ये ततो जने । अधर्मवृत्त्या लोकानामल्पमायुर्भविष्यति ॥<br /> {{gap}}“श्वश्रूश्वशुरभूयिष्ठा गुरवश्च नृणां कलौ । स्यालाद्याहार्यभार्याश्च सुहृदो मुनिसत्तम ॥<br /> {{gap}}“कस्य माता पिता कस्य सदा कर्मात्मकः पुमान् । इति चोदाहरिष्यंति श्वशुरादिगता नराः ॥<br /> {{gap}}“निःस्वाध्यायवषट्कारे स्वधास्वाहाविवर्जिते । तदा प्रविरलो धर्मः कचिल्लोकेऽपि वत्स्यति ॥<br /> {{gap}}“तत्राल्पेनैव यत्नेन पुण्यस्कंधमनुत्तमम् । करोति तं कृतयुगे क्रियते तपसा हि यः” ॥ इति ।<br /> '''कूर्मपुराणे ( पूर्वार्ध अ. ३० )'''<br /> {{gap}}“राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान्घातयंति च । भ्रूणहत्यावीरहत्या प्रजायेते प्रजासु वै ॥ ७ ॥<br /> {{gap}}“विनिंदंति महादेवं ब्रह्माणं पुरुषोत्तमम् । आम्नायं धर्मशास्त्राणि पुराणानि कलौ युगे ॥ ९ ॥<br /> {{gap}}“शुक्लदंता धृताक्षांश्च मुंडाः काषायवाससः । शूद्रा धर्मं चरिष्यंति युगांते समुपस्थिते ॥ १३ ॥<br /> {{gap}}“ताडयंति द्विजेंद्रांश्च शूद्रा राजोपसेविनः । सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठति वै द्विजाः ॥ १७, २० ॥<br /> {{gap}}“वाहनस्थान् समादृत्य शूद्रान् शूद्रोपसेविनः । सेवंते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवंति स्तुतिभिः कलौ ॥ २१ ॥<br /> {{gap}}“अध्यापयंति वै वेदान् शूद्राणां शूद्रसेवकाः<ref>३ स-साम.</ref> । पठन्ति वैदिकान् शब्दान् नास्तिका घोरमाश्रिताः ॥ २२ ॥<br /> {{gap}}“तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः । यतयश्च भविष्यंति शतशोऽथ सहस्रशः ॥ २३ ॥<br /> {{gap}}“नाशयंति ह्यधीतानि नाधिगच्छति चानघ । गायन्ति लौकिकैर्गानेर्दैवतानि नराधिप ॥ २४ ॥<br /> {{gap}}“वामाः पाशुपताचारास्तथा वै पांचरात्रिकाः । भविष्यति कलौ तस्मिन्ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा ॥ २५ ॥<br /> {{gap}}“कुर्वंति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै । दधीचिशापनिर्दग्धाः पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः ॥ २७ ॥<br /> {{gap}}“निंदंति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः । ये चान्ये शापनिर्दग्धा गौतमस्य महात्मनः ॥ २८ ॥<br /> {{gap}}“सर्वे तेऽवतरिष्यति<ref>४ क्ष-जिता.</ref> ब्राह्मणाद्यासु योनिषु । विनिंदंति हृषीकेशं ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः” ॥ ३० ॥<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क-निव्याजोपाधिवर्जितः ।[cite: 130] 2. [[#cite_note-2|↑]] क-रुतः ।[cite: 130] 3. [[#cite_note-3|↑]] स-साम. 4. [[#cite_note-4|↑]] क्ष-जिता.<noinclude></noinclude> l2ixaj7yxcwq20dk8sqzkua2is0qyeg 418948 418946 2026-11-07T07:29:38Z Myauthworks 10864 418948 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|}} {{rule}} “सीदंति चाग्निहोत्राणि गुरुपूजा प्रणश्यति । कुमार्यश्च प्रसूयंते तस्मिन्कलियुगे सदा” ॥<br /> अधर्मस्य जयो नाम पादत्रयोपेतत्वम् । एकेन पादेन वर्त्तमानत्वं धर्मस्य पराजयः ॥<br /> तथा माधवीये पराशरे ( पृ. ८२. पं १-५ )<br /> {{gap}}“कृते चतुष्पात्सकलो निर्व्याजोपाधिवर्जितः<ref>१ क-निव्याजोपाधिवर्जितः ।</ref> । वृषः प्रतिष्ठितो धर्मो मनुष्येष्वभवत्पुरा ॥<br /> {{gap}}“धर्मः पादविहीनस्तु त्रिभिरंशैः प्रतिष्ठितः । त्रेतायां द्वापरेऽर्धेन व्यामिश्रो धर्म इष्यते ॥<br /> {{gap}}“त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति” । विष्णुपुराणे मैत्रेयं प्रति '''पराशरः ( ६।१ )—'''<br /> {{gap}}“सर्वे ब्रह्म वदिष्यंति संप्राप्ते तु कलौ युगे । नानुतिष्ठंति मैत्रेय शिश्नोदरपरायणाः ॥<br /> {{gap}}“यदा यदा सतां हानिर्वेदमार्गानुसारिणाम् । तदा तदा कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः ॥<br /> {{gap}}“मुखं दग्धं परान्नेन हस्तौ दग्धौ प्रतिग्रहात् । मनो दग्धं परस्त्रीभिर्ब्रह्मशापः कुतः<ref>२ क-रुतः ।</ref> कलौ ॥<br /> {{gap}}“वर्णाश्रमाचारवती प्रवृत्तिर्न कलौ नृणां । न सामयजुर्ऋग्धर्मविनिष्पादनहेतुकी ॥<br /> {{gap}}“विवाहा न कलौ धर्म्या न शिष्यगुरुसंस्थितिः । न दांपत्यक्रमो नैव वन्दिदेवार्चनक्रमः ॥<br /> {{gap}}“सर्वमेव कलौ शास्त्रं यस्य यद्रोचते द्विजः । देवताश्च कलौ सर्वाः सर्वः सर्वस्य चाश्रमः ॥<br /> {{gap}}“धर्मो यथाभिरुचितैरनुष्ठानैरनुष्ठितः । वित्तेन भविता पुंसां स्वल्पेनाद्यमदः कलौ ॥<br /> {{gap}}“परित्यजंति भर्त्तारं वित्तहीनं तथा स्त्रियः । भर्त्ता भविष्यति कलौ वित्तवानेव योषिताम् ॥<br /> {{gap}}“अर्थाश्चात्मोपभोगार्था भविष्यंति कलौ युगे । स्त्रियः कलौ भविष्यंति स्वैरिण्यो ललितस्पृहाः ॥<br /> {{gap}}“अस्नानभोजिनो नाग्निदेवतातिथिपूजकाः । करिष्यंति कलौ प्राप्ते न च पिंडोदकक्रियाः ॥<br /> {{gap}}“दुर्भिक्षभयपीडाभिरतीवोपरुक्ता जनाः । गोधूमात्रयवात्रान्नं देशं यास्यंति दुःखिताः ॥<br /> {{gap}}“वेदमार्गे प्रलीने तु पाषंडाज्ये ततो जने । अधर्मवृत्त्या लोकानामल्पमायुर्भविष्यति ॥<br /> {{gap}}“श्वश्रूश्वशुरभूयिष्ठा गुरवश्च नृणां कलौ । स्यालाद्याहार्यभार्याश्च सुहृदो मुनिसत्तम ॥<br /> {{gap}}“कस्य माता पिता कस्य सदा कर्मात्मकः पुमान् । इति चोदाहरिष्यंति श्वशुरादिगता नराः ॥<br /> {{gap}}“निःस्वाध्यायवषट्कारे स्वधास्वाहाविवर्जिते । तदा प्रविरलो धर्मः कचिल्लोकेऽपि वत्स्यति ॥<br /> {{gap}}“तत्राल्पेनैव यत्नेन पुण्यस्कंधमनुत्तमम् । करोति तं कृतयुगे क्रियते तपसा हि Yः” ॥ इति ।<br /> '''कूर्मपुराणे ( पूर्वार्ध अ. ३० )'''<br /> {{gap}}“राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान्घातयंति च । भ्रूणहत्यावीरहत्या प्रजायेते प्रजासु वै ॥ ७ ॥<br /> {{gap}}“विनिंदंति महादेवं ब्रह्माणं पुरुषोत्तमम् । आम्नायं धर्मशास्त्राणि पुराणानि कलौ युगे ॥ ९ ॥<br /> {{gap}}“शुक्लदंता धृताक्षांश्च मुंडाः काषायवाससः । शूद्रा धर्मं चरिष्यंति युगांते समुपस्थिते ॥ १३ ॥<br /> {{gap}}“ताडयंति द्विजेंद्रांश्च शूद्रा राजोपसेविनः । सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठति वै द्विजाः ॥ १७, २० ॥<br /> {{gap}}“वाहनस्थान् समादृत्य शूद्रान् शूद्रोपसेविनः । सेवंते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवंति स्तुतिभिः कलौ ॥ २१ ॥<br /> {{gap}}“अध्यापयंति वै वेदान् शूद्राणां शूद्रसेवकाः<ref>३ झ-साम.</ref> । पठन्ति वैदिकान् शब्दान् नास्तिका घोरमाश्रिताः ॥ २२ ॥<br /> {{gap}}“तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः । यतयश्च भविष्यंति शतशोऽथ सहस्रशः ॥ २३ ॥<br /> {{gap}}“नाशयंति ह्यधीतानि नाधिगच्छति चानघ । गायन्ति लौकिकैर्गानेर्दैवतानि नराधिप ॥ २४ ॥<br /> {{gap}}“वामाः पाशुपताचारास्तथा वै पांचरात्रिकाः । भविष्यति कलौ तस्मिन्ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा ॥ २५ ॥<br /> {{gap}}“कुर्वंति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै । दधीचिशापनिर्दग्धाः पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः ॥ २७ ॥<br /> {{gap}}“निंदंति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः । ये चान्ये शापनिर्दग्धा गौतमस्य महात्मनः ॥ २८ ॥<br /> {{gap}}“सर्वे तेऽवतरिष्यति<ref>४ क्ष-जिता.</ref> ब्राह्मणाद्यासु योनिषु । विनिंदंति हृषीकेशं ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः” ॥ ३० ॥<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क-निव्याजोपाधिवर्जितः ।[cite: 130] 2. [[#cite_note-2|↑]] क-रुतः ।[cite: 130] 3. [[#cite_note-3|↑]] झ-साम. 4. [[#cite_note-4|↑]] क्ष-जिता.<noinclude></noinclude> bigcan4zy334fed5jx0k6pms0zmwjin 104 166029 418949 2026-11-07T07:31:42Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१३|'''युगसामर्थ्यवर्णनस्य प्रयोजनम्। कलिनिषिद्धानि'''|}} {{rule}} # '''युगसामर्थ्यवर्णनस्य प्रयोजनमाह पाराशरः ( १।३३ )—'''<br /> {{gap}}“युगे युगे च ये धर्मास्तत्र तत्र च ये द्विज... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418949 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१३|'''युगसामर्थ्यवर्णनस्य प्रयोजनम्। कलिनिषिद्धानि'''|}} {{rule}} # '''युगसामर्थ्यवर्णनस्य प्रयोजनमाह पाराशरः ( १।३३ )—'''<br /> {{gap}}“युगे युगे च ये धर्मास्तत्र तत्र च ये द्विजाः । तेषां निंदा न कर्त्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः” ॥<br /> युगरूपा युगानुरूपाः कालपरतंत्रा इति यावत् । अत्र माधवीये—नन्वेवं कलौ पापिनां अनिंद्यत्वात्कृत्स्नं<br /> धर्माधर्मव्यवस्थापकं शास्त्रं विप्लवेत । अतः कथमनिंदेति । तत्रोच्यते—नानामुनिभिस्तत्तयुग-<br /> सामर्थ्यस्य उचितप्रायश्चित्तस्य प्रपंचितत्वात्तदुभयं पर्यालोच्य निंदानिंदयोर्व्यवस्था कल्पनीया । यः<br /> पुरुषो युगे सामर्थ्यमनुसृत्य विहितानुष्ठानं प्रतिषिद्धवर्जनं प्रमादतः कृतपापस्य प्रायश्चित्तं यः कर्तुं<br /> शक्तोऽपि न कुर्यात्तद्विषयाणि ‘भ्रूणहत्या पितुस्तस्य सा कन्या वृषली स्मृता’ इत्यादीनि निंदावचना-<br /> नि । अशक्तविषयं तेषां निंदा न कर्त्तव्येतिवचनम् । तस्मान्न कोऽपि धर्मशास्त्रस्य विप्लव इति<br /> तदाह पाराशरः ( १।३४ )—<br /> {{gap}}“युगे युगे तु सामर्थ्यं शेषं मुनिविभाषितम् । पराशरेण चाप्युक्तं प्रायश्चित्तं विधीयते” ॥ इति ।<br /> शेषं विशिष्टम् । तत्पयुगसामर्थ्यं मन्वादिमुनिभिर्विशेषेण भाषितं पराशरेणाप्युक्तं प्रायश्चित्तं च तैर्विधी-<br /> यते । अतः शक्ताशक्तविषये निंदानिंदे इत्यर्थः । '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“यत्कृते दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां हायनेन तत् । द्वापारे तच्च मासेन ह्यहोरात्रेण तत्कलौ ॥<br /> {{gap}}“ध्यायन्कृते यजन्त्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥<br /> {{gap}}“अनेकदोषयुक्तस्य कलेरेष महान्गुणः । विशेषाद्ब्राह्मणो रुद्रमीशानं शरणं व्रजेत” ॥<br /> # '''शिवसर्वस्वे'''<br /> {{gap}}“यावन्न कीर्त्तयेद्वामं कलिकल्मषसंभवम् । तावत्तिष्ठति देहेऽस्मिन्भयं चात्र प्रवर्त्तते” ॥<br /> # '''च्यवनस्मृतौ—'''<br /> {{gap}}“श्रुतिस्मृतिपुराणेषु रामनाम समीरितम् । तन्नामकीर्त्तनं भूयस्तापत्रयविनाशनम्” ॥ '''बृहस्पतिः—'''<br /> {{gap}}“कृते यद्ब्रह्मभः स्यात्स्त्रेतायां तु ऋतुत्रयात् । द्वापरे तु त्रिपक्षेण कलावन्हा च तद्भवेत् ॥<br /> {{gap}}“न च वृत्तं न शुद्धार्थो न शुद्धिर्मनसः कलौ । यतोऽतः सत्यमेवैकं नराणामुपकारकम्” ॥<br /> # '''अथ कलियुगनिषिद्धधर्माः । पराशरः—'''<br /> {{gap}}“ऊढायाः पुनरुद्वाहो ज्येष्ठांशं गोवधं तथा । कलौ पंच न कुर्वीत भ्रातृजायां कमंडलुम्” ॥<br /> # '''स्मृत्यर्थसारे—'''<br /> {{gap}}“देवेरेण<ref>१ क्ष-मनुष्यात् ।</ref> सुतोत्पत्तिर्वानप्रस्थाश्रमग्रहः । दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं परस्य<br /> च ॥<br /> {{gap}}“समुद्रयात्रास्वीकारः कमंडलुविधारणम् । महाप्रस्थानगमनं गोपशुश्च सुराग्रहः ॥<br /> {{gap}}“अग्निहोत्रहवण्याश्च लेहोलीढापरिग्रहः<ref>२ कखग-प्रस्थपरि ।</ref> । असवर्णासु कन्यासु विवाहश्च द्विजातिषु ॥<br /> {{gap}}“वृत्तस्वाध्यायसापेक्षमघसंकोचनं तथा । अस्थिसंचयनादूर्ध्वमंगस्पर्शानमेव च ॥<br /> {{gap}}“प्रायश्चित्तविधानं च विप्राणां मरणांतिकम् । संसर्गदोषः पापेषु मधुपर्कं पशोर्वधः ॥<br /> {{gap}}“दत्तौरसेतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः । शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा ॥<br /> {{gap}}“दीर्घकालं ब्रह्मचर्यं नरमेधाश्वमेधकौ । कलौ युगे त्विमान्धर्मान्वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः” ॥ इति ।<br /> # '''धर्मशास्त्रसुधानिधौ'''<br /> {{gap}}“गोत्रान्मातृसपिंडात्तु विवाहो गोवधस्तथा । विधवायां प्रजोत्पत्तिर्देवरस्य नियोजनम् ॥<br /> {{gap}}“आततायिद्विजाग्र्याणां धर्मयुद्धेन हिंसनम् । द्विजस्याब्धो तु निर्याणं शोधितस्यापि संग्रहः ॥<br /> {{gap}}“सत्रदीक्षा च सर्वेषां कमंडलुविधारणम् । महाप्रस्थानगमनं गोसंज्ञाश्च<ref>३ स्व-लीलौ लोह्या ।</ref> गोसेवे<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-मनुष्यात् । 2. [[#cite_note-2|↑]] कखग-प्रस्थपरि । 3. [[#cite_note-3|↑]] स्व-लीलौ लोह्या । 4. [[#cite_note-4|↑]] कग-कलौ ।<noinclude></noinclude> nvd68izx1pjgxo6x9a1co2a15z5gzhv 104 166030 418950 2026-11-07T07:33:01Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१४|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|}} {{rule}} “सौत्रामण्यामपि सुराग्रहणस्य च संग्रहः । संसर्गदोषः स्तेनाद्यैर्महापातकनिष्कृतिः ॥<br /> “वरातिथिपितृभ्यश्च पशूपाकरणक्रिया... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418950 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१४|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|}} {{rule}} “सौत्रामण्यामपि सुराग्रहणस्य च संग्रहः । संसर्गदोषः स्तेनाद्यैर्महापातकनिष्कृतिः ॥<br /> “वरातिथिपितृभ्यश्च पशूपाकरणक्रिया । सवर्णानां तथा दुष्टैः संसर्गः शोधितैरपि ॥<br /> “अयोनौ संग्रहे वृते परित्यागो गुरुस्त्रियाः । शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्धसीरिणाम् ॥<br /> “भोज्यान्नता गृहस्थस्य तीर्थसेवा च दूरतः । शिष्यस्य गुरुदारेषु गुरुवद्वृत्तिरीरिता ॥<br /> “आपदवृत्तिर्द्विजाग्र्याणामश्वस्तनिकता तथा । ब्राह्मणानां प्रवासित्वं मुखाग्निधमनक्रिया ॥<br /> “बलात्कारादिदुष्टस्त्रीसंग्रहो विधिचोदितः । यतेस्तु सर्ववर्णेषु भिक्षाचर्या विधानतः ॥<br /> “नवोदके दशाहं च दक्षिणा गुरुचोदिता । ब्राह्मणादिषु शूद्रस्य पचनादिक्रियाऽपि च ॥<br /> “भृग्वग्निपतनैश्चैव वृद्धादिभरणं तथा ॥<br /> “गोतृप्तिशिष्टे पयसि शिष्टैराचमनक्रिया । पितापुत्रविरोधेषु साक्षिणां दंडकल्पनम् ॥<br /> “यत्र सायं गृहस्थत्वं सूरिभिस्तत्त्वतत्परैः । एतानि लोकगुप्त्यर्थं कलेरादौ महात्मभिः ॥<br /> “निवर्तितानि कर्माणि व्यवस्थापूर्वकं बुधैः । समयश्चापि साधूनां प्रमाणं वेदवद्भवेत्” ॥<br /> कलौ देवरेण पुत्रोत्पादनं प्रतिषेधत्यापस्तंबः ( २।२७।२-६ ) “सगोत्रस्थानीयां न परेभ्यः<br /> समाचक्षीत । सगोत्रायैव तु समाचक्षीत । कुलायैव हि स्त्री प्रदीयत इत्युपदिशंति । तदिंद्रिय-<br /> दौर्बल्यं विप्रतिपन्नमविशिष्टं हि परत्वं पाणेस्तव्यतिक्रमे खलु पुनरुभयोर्नरकः” इति । अनपत्यो<br /> भर्त्ता तत्पित्रादिर्वा सगोत्रस्थानीयां भार्या स्नुषां वा न परेभ्योऽसगोत्रेभ्यः समाचक्षीत । अस्या-<br /> मपत्यमुत्पाद्यमिति स्वगोत्राय देवराय सपिंडेभ्यो वा समाचक्षीत । कुलायैव हि स्त्री प्रदीयत इति ।<br /> तद्यद् विप्रतिपन्नं विप्रतिषिद्धं भर्तुर्व्यतिक्रमे इंद्रियपारंतव्यादतिप्रसंगः स्यादिति देवरादि-<br /> पाणेरपि गृहीतात्पाणेरन्यत्वाविशेषादित्यर्थः ॥<br /> # '''अथ कर्मपरिभाषा'''<br /> “मुख्यकाले यदावश्यं कर्म कर्तुं न शक्यते । गौणकालेऽपि कर्त्तव्यं गौणोऽप्यत्रेदृशो भवेत्” ॥ इति ।<br /> '''स्मृतिरत्नावल्याम्—'''<br /> {{gap}}“स्वकालादुत्तरो गौणः कालः पूर्वस्य कर्मणः । यद्वाऽऽगामिक्रियामुख्यकालस्याप्यंतरालवत् ॥<br /> {{gap}}“गौणकालत्वमिच्छंति कचित्प्राक्तनकर्मणि । गौणेष्वेतेषु कालेषु कर्म चोदितमाचरत् ॥<br /> {{gap}}“प्रायश्चित्तप्रकरणे प्रोक्तां निर्वृत्तिमाचरेत् । प्रायश्चित्तमकृत्वा न गौणकाले समाचरेत् ॥<br /> {{gap}}“दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि वै । यामिन्याः प्रहरो यावत्तावत्कर्माणि कारयेत् ॥<br /> {{gap}}“मुख्यकाले हि मुख्यं चेत्साधनं नैव लभ्यते । तत्कालद्रव्ययोः कस्य मुख्यत्वं गौणताऽपि वा ॥<br /> {{gap}}“मुख्यं कालं समाश्रित्य गौणमप्यस्तु साधनम् । न मुख्यद्रव्यलोभेन गौणकालप्रतीक्षणम्” ॥ इति ।<br /> '''स्कान्ده—'''<br /> {{gap}}“आत्मा पुत्रः पुरोधाश्च भ्राता पत्नी पिता सखा । इज्यायां धर्मकार्ये च जायते प्रतिरूपकाः ॥<br /> {{gap}}“एभिः कृतं महादेवि स्वयमेव कृतं भवेत्” ॥ इति । '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“रात्रौ प्रहरपर्यंतं दिवाकृत्यानि कारयेत् । ब्रह्मयज्ञं च सौरं च वर्जयित्वा विशेषतः” ॥ इति ।<br /> '''कात्यायनः—'''<br /> {{gap}}“यत्रोपदिश्यते कर्म कर्तुरंगं न तूच्यते । दक्षिणस्तत्र विज्ञेयः कर्मणां पारगः करः” ॥ इति ।<br /> '''मनुः—'''<br /> {{gap}}“कुत्सिते वामहस्तः स्यादक्षिणः स्यादकुत्सिते । यज्ञोपवीतिना कार्यं सर्वे कर्म प्रदक्षिणम् ॥<br /> {{gap}}“आसीन ऊर्ध्वः प्रव्हो वा नियमो यत्र नेदृशः । तदासीनेन कर्त्तव्यं न प्रव्हेन न तिष्ठता”<ref>१ कखग-तस्य ।</ref><ref>२ कखग-नो ।</ref> ॥<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] कखग-तस्य । 2. [[#cite_note-2|↑]] कखग-नो ।<noinclude></noinclude> oei3jz1bw3pu5z7fu25x2rcstamip45 104 166031 418951 2026-11-07T07:36:37Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१५|'''कर्मपरिभाषा'''|}} {{rule}} '''कात्यायनः—'''<br /> {{gap}}“यत्र दिङ्नियमो न स्याज्जपहोमादिकर्मसु । तिस्रस्तत्र दिशः प्रोक्ता ऐंद्री सौमी तदंतराः” ॥ इति ।<br /> '''स्मृतिचंद्रिका... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418951 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१५|'''कर्मपरिभाषा'''|}} {{rule}} '''कात्यायनः—'''<br /> {{gap}}“यत्र दिङ्नियमो न स्याज्जपहोमादिकर्मसु । तिस्रस्तत्र दिशः प्रोक्ता ऐंद्री सौमी तदंतराः” ॥ इति ।<br /> '''स्मृतिचंद्रिकायाम्—'''<br /> {{gap}}“मनः प्रसादात्सत्योक्त्या तपसा स्नानकर्मणा । आचम्य चात्मनः शुद्धिं कृत्वा कर्म समाचरेत् ॥<br /> {{gap}}“संकल्पः कर्मणामादौ वैदिकानां विधीयते । इदं कर्म करिष्यामीत्युच्चार्य त्वाचरेत्ततः” ॥ इति ।<br /> '''आश्वलायनः—'''<br /> {{gap}}“प्रधानस्य क्रियायां तु सांगं तत्क्रियते पुनः । तदंगाकरणे कुर्यात्प्रायश्चित्तं न कर्म तत् ॥<br /> {{gap}}“प्रवृत्तमन्यथा कुर्याद्यदि मोहात्कथंचन । यतस्तदन्यथाभूतं तत एव समापयेत् ॥<br /> {{gap}}“समाप्तं यदि जानीयान्मयेतदयथाकृतम् । तावदेव पृथक्कुर्याद्वृत्तिं सर्वकर्मणाम्” । '''शातातपः—'''<br /> {{gap}}“बह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रचोदितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्वं कृतं भवेत् ॥<br /> {{gap}}“श्रौतेषु सर्वशास्त्रोक्तं सर्वस्यैव यथोचितम् । स्मार्त्तं साधारणं तेषु गार्ह्येष्वपि च कर्मसु ॥<br /> {{gap}}“सर्वशास्त्रोपसंहारादुक्तः श्रौतो यथाविधिः । सर्वस्मृत्युपसंहारात्स्मार्त्तोऽप्ययुक्तस्तथा विधिः” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारे—'''<br /> {{gap}}“प्राचीदिशामनुक्तौ स्यादुदीचीशानदिक् तथा । तिष्ठत्वप्रवृत्तानुक्तावासीनत्वं च कर्मसु ॥<br /> {{gap}}“प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्त्तते । स नाप्नोति फलं तस्य परत्रेति श्रुतिस्मृती” ॥<br /> “न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलमिति” पाठांतरम् ।<br /> {{gap}}“सामयाचारिका धर्मा जातिभेदकुलोद्भवाः । ग्रामाचाराः परिग्राह्या ये च विध्यविरोधिनः ॥<br /> {{gap}}“युगधर्माः परिग्राह्याः सर्वत्रैव यथोचितम्” ॥ इति । '''कात्यायनः—'''<br /> {{gap}}“यन्नाम्नातं स्वशाखायां पारक्यं न विरोधि च । विद्वद्भिस्तद्नुष्ठेयमग्निहोत्रादि कर्मवित् ॥<br /> {{gap}}“आत्मतंत्रे तु यन्नोक्तं तत्कुर्यात्पारतंत्रिकम्” ॥ इति । पारक्यं परकीयम् । स्वसूत्रोक्तं कर्म<br /> परित्यज्य पारक्यं कर्म कुर्वतो दोषमाह '''दक्षः—'''<br /> {{gap}}“स्वकं कर्म परित्यज्य यदन्यत्कुरुते द्विजः । अज्ञानादथवा ज्ञानात्त्यक्तेन पतितो भवेत्” ॥<br /> '''स्वसूत्रालाभे वृद्धमनुः—'''<br /> {{gap}}“स्वसूत्रेऽविद्यमाने तु परसूत्रेण वर्त्तते । बोधायनमतं कृत्वा स्वसूत्रफलभाग्भवेत् ॥<br /> {{gap}}“विधिदृष्टं तु यत्कर्म करोत्यविधिना तु यः । फलं न किंचिदाप्नोति क्लेशमात्रं तु तस्य तत्” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> {{gap}}“अकाले यत्कृतं कर्म कालं प्राप्य पुनः क्रिया । कालातीतं तु यत्कुर्यादकृतं तद्विर्दिशेत्” ॥ इति ।<br /> '''आश्वलायनः—'''<br /> {{gap}}“श्रौतं वा यत्र पौराणं स्मार्त्त वा पि विनिर्णये । गीर्द्धढा तत्र न चलेन्न्यायाद्वा स्वानुमानतः ॥<br /> {{gap}}“यत्र गीर्द्धढा तत्र कुर्याच्चैवानुमानतः ॥<br /> {{gap}}“यत्र यद्यथ्या प्रोक्तं तत्र कुर्यात्तथा च तत् । नान्यथा स्वानुमानेन कुर्यात्प्राज्ञोऽपि मानवः” ॥ इति ।<br /> '''भारद्वाजः—'''<br /> {{gap}}“आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं जपादीनि प्रकुर्वतः । कुशे शय्यासनं वापि वीरासनमथापि वा ॥<br /> {{gap}}“जानूर्वोरंतरे सम्यक् कृत्वा पादतले उभे । ऋजुकायः समासीनः स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते ॥<br /> {{gap}}“एकं पादमथैकस्मिन्विन्यस्योरौ तु संस्थितः । इतरस्मिस्तथा चोर्दुं वीरासनमुदीरितम् ॥<br /> {{gap}}“उर्वोरुपरि विप्रेंद्र कृत्वा पादतले उभे । अंगुष्ठौ चानुबनीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमेण तु ॥<br /> {{gap}}“पद्मासनं वदेदेतत्सर्वेषामपि पूजितम्” ॥<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क-उदकर्म[cite: 65]. 2. [[#cite_note-2|↑]] क-यदेतत्[cite: 65]. 3. [[#cite_note-3|↑]] खग-गुनः[cite: 65]. 4. [[#cite_note-4|↑]] ड-ब्राह्मिः[cite: 65]. 5. [[#cite_note-5|↑]] ड-क्रियते[cite: 65].<noinclude></noinclude> lhpyfa7deo7s6s4yklh09s5g4c31o9t 104 166032 418952 2026-11-07T07:39:05Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१६|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|}} {{rule}} स्मृत्यर्थसारे—<br /> {{gap}}“उपात्ते तु प्रतिनिधौ मुख्यार्थो यदि लभ्यते । तत्र मुख्यमनाहृत्य गौणेनैव समापयेत् ॥<br /> {{gap}}“मुख्याभावे य... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418952 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१६|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|}} {{rule}} स्मृत्यर्थसारे—<br /> {{gap}}“उपात्ते तु प्रतिनिधौ मुख्यार्थो यदि लभ्यते । तत्र मुख्यमनाहृत्य गौणेनैव समापयेत् ॥<br /> {{gap}}“मुख्याभावे यदा गौणमुपात्तं सद्विनश्यति । तत्र मुख्योपमं गौणं ग्राह्यं गौणोपमं न तु ॥<br /> {{gap}}“यस्मिन्कस्मिन्नुपात्ते तु मुख्ये प्रचरिते सति । अन्यत् द्रव्यं विजानीयं सजातीयमथापि वा ॥<br /> {{gap}}“उपादाय प्रयुजानो द्रव्यं कृत्स्नमवाप्नुयात्” ॥ '''भरद्वाजः—'''<br /> {{gap}}“अज्ञाता यदि वा मंत्राः स्वस्वगृह्येषु चोदिताः । उपवीतप्रमुख्यानां तेषां वै धारणे द्विजाः ॥<br /> {{gap}}“केवल प्रणवो वापि व्याहृतित्रितयं तु वा । स्यातां विप्रादिवर्णेषु द्वावेतौ सर्वशाखिनाम्” ॥ इति ।<br /> '''शांडिल्यः—'''<br /> {{gap}}“प्रदक्षणे प्रणामे च पूजायां हवने जपे । न कण्ठावृतवस्त्रः स्याद्दर्शने गुरुदेवयोः” ॥<br /> '''बोधायनः ( २।६।५८-५९ )—'''<br /> {{gap}}“कर्तव्यमुत्तर वासः पंचस्वेतेषु कर्मसु । स्वाध्यायोत्सर्गदानेषु भोजनाचमयोस्तथा ॥<br /> {{gap}}“हवनं भोजनं दानमुपहारः प्रतिग्रहः । बहिर्जानु न कार्याणि तद्वदाचमनं स्मृतम्” ॥ इति ।<br /> '''अन्यच्च—'''<br /> {{gap}}“स्नानमाचमनं होमं भोजनं देवतार्चनम् । प्रौढपादो न कुर्वीत स्वाध्यायं पितृतर्पणम् ॥<br /> {{gap}}“आसनारूढपादस्तु जान्वोर्वा जंवयोस्तथा । कृतावसक्थिको यस्तु प्रौढपादः स उच्यते” ॥<br /> वस्त्रादिना कृतपादबंधः कृतावसथिकः ।<br /> {{gap}}“होमः प्रतिग्रहो दानं भोजनाचमने जपः । बहिर्जानु न कार्याणि सांगुष्ठानि सदा चरेत् ॥<br /> {{gap}}“तद्वदाचमनं स्मृतिमिति” ॥ इति परिभाषा ॥<br /> <br /> '''अथ सृष्टिप्रकारः । तत्र मनुः ( १।७ )—'''<br /> {{gap}}“योऽसावतींद्रियग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः । सर्वभूतमयोऽचिंत्यः स एव स्वयमुद्बभौ” ॥<br /> अव्यक्तः अविदितस्वभावः । सनातनः अनादिनिधनः । योऽसौ केवलं योगशास्त्रप्रसिद्धः ।<br /> स एव परमः पुमान्सर्वभूतमयः प्रपंचस्वरूपः । स्वयं न कस्यचिन्नियोगेन नापि कर्मवशेन ।<br /> व्यक्तीबभूव ।<br /> {{gap}}“सोऽभिध्याय शरीरात्स्वात्सिसृक्षुर्विविधा प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्” ( १।८ ) ॥<br /> अवासृजत्तुप्तवान् । अंशेनानुप्राविशदित्यर्थः ।<br /> {{gap}}“आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतः” ( १।१० ) ॥<br /> नरस्य पुरुषस्य सूनवः भगवता सृष्टा इत्यर्थः । वै शब्दो हेतौ । ता आपः अस्य नरस्य पूर्व<br /> प्रथममयनमनुप्रवेशस्थानमासीत्तेन नारायणः स्मृतः ।<br /> {{gap}}“तदंडमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् । तस्मिन्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वभूतपितामहः” ( १।९ ) ॥<br /> तज्जलानुप्रविष्टं भगवद्वीर्यं हैमं हेमरूपम् अत एव ब्रह्मा हिरण्यगर्भाख्यः तस्मिन्नंडे स्वयं भगवान्ब्रह्म-<br /> रूपधारी जज्ञे ।<br /> {{gap}}“यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीर्त्यते” ( १।११ ) ॥<br /> कारणशब्देन नारायण उच्यते । सदसदात्मकं सत्कारणं प्रकृत्यादिकं असत्कार्य प्रपंच उभ-<br /> यात्मा देहो यस्य तस्य तत्तथोक्तम् । तद्विसृष्टस्तेन कारणाख्येन भगवता सृष्टः । पुरुषशब्दोऽयं<br /> राजपुरुषशब्दवदधिकारिवचनः । भगवन्नियोगकर इत्यर्थः ।<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 6mi019t3px7ioqqtfjlpss442os5v7y 104 166033 418953 2026-11-07T07:41:22Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१७|'''सृष्टिप्रकारः'''|}} {{rule}} “तस्मिन्नंडे स भगवानुषित्वा परिवत्सरम् । स्वयमेवात्मनो ध्यानात्तदंडमकरोद्विधा” ( १।१२ ) ॥<br /> भगवान्भगवन्मयो ब्रह्मा ।<br /> {{gap}}“ताभ्या... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418953 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१७|'''सृष्टिप्रकारः'''|}} {{rule}} “तस्मिन्नंडे स भगवानुषित्वा परिवत्सरम् । स्वयमेवात्मनो ध्यानात्तदंडमकरोद्विधा” ( १।१२ ) ॥<br /> भगवान्भगवन्मयो ब्रह्मा ।<br /> {{gap}}“ताभ्यां स शकलाभ्यां तु दिवं भूमिं च निर्ममे । मध्ये व्योमदिशश्चाष्टावपां स्थानं च शाश्वतम्” ॥<br /> दिवं स्वर्गादिलोकपंचकम् । भूमिं सपातालां मध्ये व्योम अंतरिक्षलोकं अष्टौ दिशश्च शाश्वतं<br /> यावत्प्रलयावस्थानं अपां स्थानं समुद्रं च निर्ममे ।<br /> सर्वभूतानि सिसृक्षतो हिरण्यगर्भस्योपादानं शरीरांश इति श्लोकत्रयेणाह मनुः ( १।१४-१६ )—<br /> {{gap}}“उद्बहीत्मनश्चैव मनः सदसदात्मकम् । मनसश्चाप्यहंकारमभिमंतारमीश्वरम् ॥<br /> {{gap}}“महांतमेव चात्मानं सर्वाणि त्रिगुणानि च । विषयाणां गृहीतॄणि शनैः पंचेन्द्रियाणि च ॥<br /> {{gap}}“तेषामवयवान्सूक्ष्मान् षण्णामप्यमितौजसा । संनिवेश्यात्ममात्रासु सर्वभूतानि निर्ममे” ॥<br /> मनः महत्तत्त्वं सदसदात्मकं प्रकृतिविकृत्यात्मकं मनसो महत्वादनंतरमभिमंतारमस्मिताप्रत्यय-<br /> रूपमीश्वरम् । सर्वकर्मप्रवर्तकमहंकारं च उद्धृतवान् । महांतमात्मानं स्थूलमतःकरणं मन<br /> इति यावत् । स्वरूपेण विषयरूपेणेंद्रियरूपेण च त्रिगुणीभूयावस्थानात्रिगुणानीति तन्मात्राणि<br /> शब्दान्युच्यते । तथा विषयाणां गृहीतॄणि पंच ज्ञानेंद्रियाणि चकारात्कर्मेंद्रियाणि शनैः क्रमादु-<br /> द्वबर्ह । तेषां महदहंकारं मनस्तन्मात्रज्ञानकर्मेंद्रियाणि षण्णानमितौजसामुपयुज्यमानेष्वप्यवयवेषु<br /> दीपवदक्षयवीर्याणामवयवानामंशेनात्ममात्रासु स्वजीवांशेषु संनिवेश्य आकलय्य सर्वभूतानि<br /> दद्वमनुष्यादीनि निर्ममे । एतदुक्तं भवति । आत्मीयानां महदहंकारमनस्तन्मात्रज्ञानकर्मेंद्रियाणा-<br /> मंशाः सर्वभूतोपादानमिति ।<br /> {{gap}}“सर्वेषां तु सनामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ( २१ ) ॥<br /> {{gap}}“कर्मणां तु विवेकाय धर्माधर्मौ व्यवेचयत् । द्वंद्वैरयोजयच्चेमाः सुखदुःखादिभिः प्रजाः ( २६ ) ॥<br /> {{gap}}“लोकानां तु विवृध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः । ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्त्तयत् ( ३१ ) ॥<br /> {{gap}}“सर्वस्यास्य तु सर्गस्य गुप्त्यर्थं स महाद्युतिः । मुखबाहूरुपज्जानां पृथक्कर्माण्यकल्पयत्” ॥ इति ( ८७ ) ॥<br /> सुबालोपनिषदि श्रूयते—“तस्मात्तमः संजायते तमसो भूतादि भूतादेराकाशमाकाशाद्वायु-<br /> र्वायोरग्निरग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । तदंडं समभवत्तत्संवत्सरमात्रमुषित्वा द्विधाकरोदधस्ताद्भू-<br /> मिमुपरिष्टादाकाशं मध्ये पुरुषः” इति । तैत्तिरीयश्रुतिरपि “ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू<br /> राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पभ्या शूद्रो अजायत” इति च । तथा महोपनिषदि<br /> “एको ह वै नारायण आसीत् । सोऽन्यं कामं मनसाऽध्यायत् । तस्य ध्यानस्थस्य ललाटात्स्वेदो-<br /> त्प्रससार ता आपोऽभवन् । तासु वीर्यमवासृजत्तद्भिरण्मयमण्डमभवत् । तस्मिन् ब्रह्मा चतुर्मुखोऽ-<br /> जायत” इति । नारायणोपनिषदि च “अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत । प्रजाः सृज-<br /> येति । नारायणाद्ब्रह्माऽजायत” इति । हारीतः ( १।९-१३ )—<br /> {{gap}}“नारायणः परो देवो जगत्सृष्ट्वा जलोपरि । सुष्वाप भोगिपर्यकशयने तु श्रिया सह ॥<br /> {{gap}}“तस्य सुप्तस्य नाभौ तु महत्पद्ममभूत्किल । पद्ममध्येऽभवद्ब्रह्मा वेदवेदांगभूषणः ॥<br /> {{gap}}“स चोक्तस्तेन देवेन जगत्सृष्टौ पुनः पुनः । सोऽपि सृष्ट्वा जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥<br /> {{gap}}“यज्ञसिद्ध्यर्थमनधान्ब्राह्मणान्मुखतोऽसृजत् । अमृजत्क्षत्रियान् बाह्वोर्वैश्यानप्यूरुदेशतः ॥<br /> {{gap}}“शूद्रांश्च पादयोः सृष्ट्वा तेषां चैवानुपूर्वशः । यथा प्रोवाच मनवान्ब्रह्मयोनिः पितामहः” ॥ इति ।<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> hxawcjukcl6hzmfn7v712empy8b6dyi 418954 418953 2026-11-07T07:42:56Z Myauthworks 10864 418954 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१७|'''सृष्टिप्रकारः'''|}} {{rule}} “तस्मिन्नंडे स भगवानुषित्वा परिवत्सरम् । स्वयमेवात्मनो ध्यानात्तदंडमकरोद्विधा” ( १।१२ ) ॥<br /> भगवान्भगवन्मयो ब्रह्मा ।<br /> {{gap}}“ताभ्यां स शकलाभ्यां तु दिवं भूमिं च निर्ममे । मध्ये व्योमदिशश्चाष्टावपां स्थानं च शाश्वतम्” ॥<br /> दिवं स्वर्गादिलोकपंचकम् । भूमिं सपातालां मध्ये व्योम अंतरिक्षलोकं अष्टौ दिशश्च शाश्वतं<br /> यावत्प्रलयावस्थानं अपां स्थानं समुद्रं च निर्ममे ।<br /> सर्वभूतानि सिसृक्षतो हिरण्यगर्भस्योपादानं शरीरांश इति श्लोकत्रयेणाह मनुः ( १।१४-१६ )—<br /> {{gap}}“उद्बहीत्मनश्चैव मनः सदसदात्मकम् । मनसश्चाप्यहंकारमभिमंतारमीश्वरम् ॥<br /> {{gap}}“महांतमेव चात्मानं सर्वाणि त्रिगुणानि च । विषयाणां गृहीतॄणि शनैः पंचेन्द्रियाणि च ॥<br /> {{gap}}“तेषामवयवान्सूक्ष्मान् षण्णामप्यमितौजसा । संनिवेश्यात्ममात्रासु सर्वभूतानि निर्ममे” ॥<br /> मनः महत्तत्त्वं सदसदात्मकं प्रकृतिविकृत्यात्मकं मनसो महत्वादनंतरमभिमंतारमस्मिताप्रत्यय-<br /> रूपमीश्वरम् । सर्वकर्मप्रवर्तकमहंकारं च उद्धृतवान् । महांतमात्मानं स्थूलमतःकरणं मन<br /> इति यावत् । स्वरूपेण विषयरूपेणेंद्रियरूपेण च त्रिगुणीभूयावस्थानात्रिगुणानीति तन्मात्राणि<br /> शब्दान्युच्यते । तथा विषयाणां गृहीतॄणि पंच ज्ञानेंद्रियाणि चकारात्कर्मेंद्रियाणि शनैः क्रमादु-<br /> द्वबर्ह । तेषां महदहंकारं मनस्तन्मात्रज्ञानकर्मेंद्रियाणि षण्णानमितौजसामुपयुज्यमानेष्वप्यवयवेषु<br /> दीपवदक्षयवीर्याणामवयवानामंशेनात्ममात्रासु स्वजीवांशेषु संनिवेश्य आकलय्य सर्वभूतानि<br /> दद्वमनुष्यादीनि निर्ममे । एतदुक्तं भवति । आत्मीयानां महदहंकारमनस्तन्मात्रज्ञानकर्मेंद्रियाणा-<br /> मंशाः सर्वभूतोपादानमिति ।<br /> {{gap}}“सर्वेषां तु सनामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ( २१ ) ॥<br /> {{gap}}“कर्मणां तु विवेकाय धर्माधर्मौ व्यवेचयत् । द्वंद्वैरयोजयच्चेमाः सुखदुःखादिभिः प्रजाः ( २६ ) ॥<br /> {{gap}}“लोकानां तु विवृध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः । ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्त्तयत् ( ३१ ) ॥<br /> {{gap}}“सर्वस्यास्य तु सर्गस्य गुप्त्यर्थं स महाद्युतिः । मुखबाहूरुपज्जानां पृथक्कर्माण्यकल्पयत्” ॥ इति ( ८७ ) ॥<br /> सुबालोपनिषदि श्रूयते—“तस्मात्तमः संजायते तमसो भूतादि भूतादेराकाशमाकाशाद्वायु-<br /> र्वायोरग्निरग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । तदंडं समभवत्तत्संवत्सरमात्रमुषित्वा द्विधाकरोदधस्ताद्भू-<br /> मिमुपरिष्टादाकाशं मध्ये पुरुषः” इति । तैत्तिरीयश्रुतिरपि “ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू<br /> राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पभ्या शूद्रो अजायत” इति च । तथा महोपनिषदि<br /> “एको ह वै नारायण आसीत् । सोऽन्यं कामं मनसाऽध्यायत् । तस्य ध्यानस्थस्य ललाटात्स्वेदो-<br /> त्प्रससार ता आपोऽभवन् । तासु वीर्यमवासृजत्तद्भिरण्मयमण्डमभवत् । तस्मिन् ब्रह्मा चतुर्मुखोऽ-<br /> जायत” इति । नारायणोपनिषदि च “अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत । प्रजाः सृज-<br /> येति । नारायणाद्ब्रह्माऽजायत” इति । हारीतः ( १।९-१३ )—<br /> {{gap}}“नारायणः परो देवो जगत्सृष्ट्वा जलोपरि । सुष्वाप भोगिपर्यकशयने तु श्रिया सह ॥<br /> {{gap}}“तस्य सुप्तस्य नाभौ तु महत्पद्ममभूत्किल । पद्ममध्येऽभवद्ब्रह्मा वेदवेदांगभूषणः ॥<br /> {{gap}}“स चोक्तस्तेन देवेन जगत्सृष्टौ पुनः पुनः । सोऽपि सृष्ट्वा जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥<br /> {{gap}}“यज्ञसिद्ध्यर्थमनधान्ब्राह्मणान्मुखतोऽसृजत्<ref>१ कग-नंशकलन स्व-नामशेनात्म ।</ref> । अमृजत्क्षत्रियान् बाह्वोर्वैश्यानप्यूरुदेशतः<ref>२ कग-समानानानि ।</ref> ॥<br /> {{gap}}“शूद्रांश्च पादयोः सृष्ट्वा तेषां चैवानुपूर्वशः<ref>३ कठ-पाठः ।</ref> । यथा प्रोवाच मनवान्ब्रह्मयोनिः पितामहः”<ref>४ क-कर्म ।</ref> ॥ इति ।<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] कग-नंशकलन स्व-नामशेनात्म. 2. [[#cite_note-2|↑]] कग-समानानानि. 3. [[#cite_note-3|↑]] कठ-पाठः. 4. [[#cite_note-4|↑]] क-कर्म.<noinclude></noinclude> 00cbc9xk0ant5pa5b0n7roeu1b2gejr 104 166034 418955 2026-11-07T07:45:50Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१८|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|}} {{rule}} प्रोवाच धर्मानिति शेषः । सृष्टौ परस्परविरुद्धानां श्रुतीनां स्मृतीनां च कल्पभेदेन<br /> व्यवस्था द्रष्टव्या । इति सृष्टिः ॥<br /> <br /... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418955 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१८|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|}} {{rule}} प्रोवाच धर्मानिति शेषः । सृष्टौ परस्परविरुद्धानां श्रुतीनां स्मृतीनां च कल्पभेदेन<br /> व्यवस्था द्रष्टव्या । इति सृष्टिः ॥<br /> <br /> '''अथ वर्णधर्माः । तत्र देवलः—'''<br /> {{gap}}“ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातः संस्कृतो ब्राह्मणो भवेत् । एवं क्षत्रियविट्शूद्रा ज्ञेयाः स्वेभ्यः स्वयोनिजाः” ॥<br /> इति । '''शातातपः—'''<br /> {{gap}}“तपो दमो दया दानं सत्यं धर्म श्रुतं घृणा । विद्या विज्ञानमास्तिक्यमेतद्ब्राह्मणलक्षणम्” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आचारे ९० )—'''<br /> {{gap}}“सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायंते हि सजातयः । अनिंद्येषु विवाहेषु पुत्राः संतानवर्धनाः” ॥<br /> '''हारीतः ( १।१५, १७-१८ )—''' “ब्राह्मण्यां ब्राह्मणेनैव उत्पन्नो ब्राह्मणः स्मृतः ।<br /> {{gap}}“षट्कर्माणि वै निजान्याहुर्ब्राह्मणस्य महात्मनः । तैरेव सततं यस्तु वर्त्तयन्सुखमेधते ॥<br /> {{gap}}“अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहश्चेति षट्कर्माणीति चोच्यते” ॥<br /> '''मनुः ( १।८८ )—'''<br /> {{gap}}“अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहश्चेति षट्कर्माण्यग्रजन्मनः” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आचारे ११८ )—'''<br /> {{gap}}“इज्याध्ययनदानानि वैश्यस्य क्षत्रियस्य च । प्रतिग्रहोऽधिको विप्रे याजनाध्यापने तथा” ॥ इति ।<br /> तत्र ब्राह्मणस्येज्यादीनि त्रीणि धर्मार्थानि प्रतिग्रहादीनि त्रीणि वृत्यर्थानि<br /> {{gap}}“वर्णानां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः” ॥ इति<br /> मनुस्मरणात् ( १०।७३ ) । अत इज्यादीन्यावश्यकर्तव्यानि न प्रतिग्रहादीनि ।<br /> तदाह '''गौतमः ( १०।१-३ )—''' “द्विजातीनामध्ययनमिज्यादानं ब्राह्मणस्याधिकाः प्रवचनयाजन-<br /> प्रतिग्रहाः । पूर्वेषु नियमः” इति । '''आपस्तंबः ( २।१३।१ )—''' “सवर्णापूर्वाशास्त्रविहितायां यथर्तु<br /> गच्छतः पुत्रास्तेषां कर्मभिः संबंधः” इति । सवर्णा च अपूर्वा च शास्त्रविहिता चेति कर्म-<br /> धारयः । सवर्णा सजातीया । अपूर्वा अनन्यपूर्वा । शास्त्रविहिता शास्त्रोक्तब्राह्मादिविवाह-<br /> संस्कृता । एवंभूतायां भार्यायां यथर्तुगमनकल्पेन गच्छतो ये पुत्रा जायते तेषां कर्मभिः<br /> संबंधो भवतीत्यर्थः । कर्माण्यपि स एवाह ( २।१०।४ ) “स्वकर्म ब्राह्मणस्याध्ययनमध्यापनं<br /> यज्ञो याजनं दानं प्रतिग्रहणं दायार्धं सिलोंच्छ” इति । दायार्थं दायस्वीकारः । सिलोंच्छः क्षेत्रादिषु<br /> पतितानि मंजरीभूतानि ततश्च्युतानि च धान्यानि सिलशब्दार्थः । तेषामुच्छनमंगुलिभिर्नलैर्वा<br /> आदानम् । एतान्यष्टौ ब्राह्मणस्य स्वकर्मेत्यर्थः । इति वर्णधर्माः ॥<br /> <br /> '''अथ यजनम् । यज्ञे श्रुतिः ।''' “यज्ञ इति यज्ञो हि देवानां यज्ञेन हि देवा दिवं गता<br /> यज्ञेनासुरानपानुदंत यज्ञेन द्विषंतो मित्रा भवंति यज्ञे सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्यज्ञं परमं वदंति” ।<br /> यज्ञ इति यज्ञो नामाधानाग्निहोत्रादि । स हि देवानां संबंधि । देवत्वस्य प्रापकत्वात् । तदेवाह ।<br /> यज्ञेन हि देवा इति । अत्र श्रुत्यंतरम् । “यज्ञेन वै देवाः स्वर्गं लोकमायन्” इति । यज्ञेनासुरान-<br /> पानुदंत । यज्ञेन द्विषंतः शत्रवः मित्राणि भवंति । ऋत्विक्प्रसर्पकादिदक्षिणादानेन दानं यज्ञानां<br /> वरूथं गृहस्थानीयम् । दाने हि यज्ञास्तिष्ठति । तदभावे कुतो यज्ञः । ‘मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः’ ।<br /> “यो अदक्षिणेन यज्ञेन यजेत स यज्ञः प्रक्षामोऽनायुः” इत्यादिवाक्येभ्यो दानस्य यज्ञे अवश्य-<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] अनित्येषु[cite: 28]. 2. [[#cite_note-2|↑]] नारायणोपनिषाद[cite: 28]. 3. [[#cite_note-3|↑]] तै० सं० आरण्यके 'सहवै उपनिषदि[cite: 28].<noinclude></noinclude> me7qxlk1l6ym2cvj4x7wo9uo1ae7b2c 104 166035 418956 2026-11-07T07:47:04Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१९|'''यज्ञमाहात्म्यम्'''|}} {{rule}} कर्त्तव्यत्वात् यज्ञे सर्वं प्रतिष्ठितं सर्वस्य जगतो यज्ञाधीनत्वात् यस्माद्यज्ञं परमं वदंति भगवंत<br /> इत्यर्थः । अत्र व्यासः ( भग... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418956 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१९|'''यज्ञमाहात्म्यम्'''|}} {{rule}} कर्त्तव्यत्वात् यज्ञे सर्वं प्रतिष्ठितं सर्वस्य जगतो यज्ञाधीनत्वात् यस्माद्यज्ञं परमं वदंति भगवंत<br /> इत्यर्थः । अत्र व्यासः ( भगवद्गीता अ. ३ श्लो. १०-१२ )—<br /> {{gap}}“सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥<br /> {{gap}}“देवान्भावयतानेन ते देवा भावयंतु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥<br /> {{gap}}“इष्टान्भोगानिह वो देवा दास्यंते यज्ञभाविताः । तैर्द्वानप्रदायैभ्यो यो भुंक्ते स्तेन एव सः” ॥ इति ।<br /> यज्ञस्य त्रैविध्यमाह भगवान् ( भ. गी. अ. १७ श्लो. ११-१३ )—<br /> {{gap}}“अफलाकांक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्विकः ॥<br /> {{gap}}“अभिसंधाय तु फलं दंभार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥<br /> {{gap}}“विधिहीनमसृष्टास्नं मंत्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते” ॥ इति ।<br /> हारीतः—<br /> {{gap}}“यज्ञेन लोका विमला विभांति यज्ञेन देवा अमृतत्वमाप्नुवन्<ref>१ क्ष-विपुला ।</ref> ॥<br /> {{gap}}“यज्ञेन पापैर्वहुभिर्विमुक्तः प्राप्नोति लोकान्परमस्य विष्णोः ॥<br /> {{gap}}“नास्त्ययज्ञस्य लोको वै नायज्ञो विंदते शुभम् । अनिष्टयज्ञोऽपूतात्मा भ्रश्यति च्छिन्नपर्णवत्” ॥<br /> माधवीये—<br /> {{gap}}“नास्तिक्यादथ वाऽऽलस्याद्योऽग्नीन्नाधातुमिच्छति । यजेत वा न यज्ञेन स याति नरकान्बहून् ॥<br /> {{gap}}“तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेषतः । आधायाग्रीन्विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम्” ॥ इति ।<br /> कारष्णाजिनिः—<br /> {{gap}}“पुत्रमुत्पाद्य कर्मैतत्कुर्याद्वैतानिकं द्विजाः । यथाकथंचिदादध्यात्प्राप्तं चेत्साधुतो धनम्” ॥ इति ।<br /> प्रजापतिः—<br /> {{gap}}“सर्वसंस्थाधिकारी स्यादाहिताग्निर्धने सति । आदध्यान्निर्धनोऽप्यग्नीन्नित्यं पापभयाद्विजः” ॥<br /> वसिष्ठः— “अवश्यं ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत दर्शपूर्णमासाग्रयणैश्चातुर्मास्यपशुसोमैश्च यजेत” इति ।<br /> हारीतोऽपि—<br /> {{gap}}“पाकयज्ञान्यजेन्नित्यं हविर्यज्ञान्सुनित्यशः । सौम्यांस्तु विधिपूर्वेण य इच्छेद्धर्ममव्ययम्” इति ।<br /> ते च गौतमेन दर्शिताः ( ८।१८-२४ )— “अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणीचैत्र्याश्व-<br /> युजीति सप्त पाकयज्ञसंस्थाः । अग्न्याग्नेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यान्याग्रयणेष्टिः<br /> निरूढपशुबंधः सौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः । अग्निष्टोमोऽन्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी<br /> वाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्याम इति सप्त सोमसंस्थाः” ॥ इति । अष्टका हेमंतशिशिरयोरष्टमीषु क्रिय-<br /> माणं श्राद्धम् । पर्वाणि भवः पार्वणः स्थालीपाकः । श्राद्धं मासिश्राद्धम् । श्रावणी सर्पबलिः<br /> श्रावण्यां पौर्णमास्यां तत्क्रियते । आग्रहायणी पौर्णमासी । तस्यां क्रियमाणः सर्पबलेरुत्सर्गः ।<br /> हेमंतप्रत्यवरोहणाख्यं च कर्म आग्रहायणीशब्देनोच्यते । चैत्री चैत्रपौर्णमास्यां क्रियमाण<br /> ईशानबलिः । आश्वयुजी आग्रयणम् । अग्न्याधेयादयः श्रुतिप्रसिद्धाः । बौधायनः ( १।२।६ )—<br /> “कृष्णकेशोऽग्नीनादधीतेति श्रुतिः” इति । स एव ( १।५।८२ )—<br /> {{gap}}“अयज्ञेनाविवाहेन वेदस्योत्सादनेन च । कुलान्यकुलतां याति ब्राह्मणातिक्रमेण च” ॥ इति ।<br /> गर्गः— “प्रधानं वैदिकं कर्म गुणभूतं तथेतरत् । गुणनिष्ठाप्रधानं तु हित्वा गच्छत्यधोगतिम् ॥<br /> {{gap}}“यो वैदिकमनादृत्य कर्म स्मार्तेतिहासिकम् । मोहात्समाचरेद्विप्रो न स पुण्येन युज्यते ॥<br /> {{gap}}“श्रौतं कर्म न चेच्छक्तः कर्तुं स्मार्ते समाचरेत् । अत्राप्यशक्तः करणे कुर्यादाचारमतः<ref>२ क्ष-प्राथ्यं ।</ref> परम्” ॥ इति ।<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-विपुला । 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-प्राथ्यं ।<noinclude></noinclude> gaza175kac59fqpcot9l2419kiq7f9r 104 166036 418957 2026-11-07T07:53:22Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|२०|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|}} {{rule}} अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासविषये श्रुतिः। ( तै. सं. १।६।९ )—प्रजापतिर्यज्ञानसृजाताग्निहोत्रं च पौर्णमासीं<br /> चोक्थ्यं चामावास्या... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418957 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२०|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|}} {{rule}} अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासविषये श्रुतिः। ( तै. सं. १।६।९ )—प्रजापतिर्यज्ञानसृजाताग्निहोत्रं च पौर्णमासीं<br /> चोक्थ्यं चामावास्यां चातिरात्रं च । तानुदमिमीत । यावदग्निहोत्रमासीत्तावानग्निहोमो यावती<br /> पौर्णमासी तावानुक्थ्यो यावत्यमावास्या तावानतिरात्रः” इति ॥ प्रजापतिरग्निहोत्रादीन्षड्भागान-<br /> सृजाताग्निहोत्रपौर्णमास्यमावास्यायागाः अल्पैर्द्रव्यमंत्रक्रियाविशेषैः साध्या अल्पफलाः, अग्नि-<br /> ५ ष्टोमोक्थ्यातिरात्रयागा बहुभिर्द्रव्यमंत्रविशेषैः साध्या अधिकफलाः-इति विमर्शं सत्यनुग्रहेण तुलया<br /> त्रीणि द्वंद्वानि उन्मितवान् । तदनुग्रहादग्निहोत्रादीन्षड्भागानग्निष्टोमादितुल्यानि संपन्नानि । एवं वेदने<br /> फलमाह श्रुतिः ( १।६।९ )—“य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति यावदग्निहोमेनोपाप्नोति तावदुपाप्नोति ।<br /> य एवं विद्वान्पौर्णमासीं यजते यावदुक्थ्येनोपाप्नोति तावदुपाप्नोति । य एवं विद्वानमावास्यां<br /> यजते यावदतिरात्रेणोपाप्नोति तावदुपाप्नोति” इति । ज्ञानयुक्तस्य कर्मणः फलाधिक्यं छंदोगा<br /> १० आमनंति—“यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति” इति<br /> <br /> पुनरपि दर्शपूर्णमासौ प्रशंसति ( १।६।९ ) “परमेष्ठिनो वा एष यज्ञोऽत्र आसीत्तेन स<br /> परमां काष्ठामगच्छत्तेन प्रजापतिं निरवासाययत्तेन प्रजापतिः परमां काष्ठामगच्छत्तेनेन्द्रं निरवासाय-<br /> यत्तेनेन्द्रः परमां काष्ठामगच्छत्तेनाग्नीषोमो निरवासाययत्तेनाग्नीषोमौ परमां काष्ठामगच्छताम् । य<br /> एवं विद्वान्दर्शपूर्णमासौ यजते परमामेव काष्ठां गच्छति” इति । परमे पदे सत्यलोके तिष्ठतीति पर-<br /> १५ मेष्ठी चतुर्मुखः; तस्य चाग्रे पूर्वस्मिन्कल्पे यजमानत्वेनावस्थितस्यैव दर्शपूर्णमासयज्ञः प्रवृत्तः; तेन<br /> चेश्वरार्पणबुद्ध्याऽनुष्ठितेन यजमानः परां काष्ठां इदं परमेष्ठित्वपदं प्राप्तवान् । प्रजापतिर्दक्षादिः ।<br /> तं पूर्वस्मिन्जन्मनि तेनोत्तमफलहेतुदर्शपूर्णमासोपदेशेन निरवासाययत् अनुष्ठानाय प्रेरितवान् स<br /> च तस्मिन्जन्मनि यजमानस्तेनानुष्ठानेन परमां काष्ठां दक्षत्वादि पदं प्राप्तवान् एवमितरत्रापि<br /> योज्यम् । तथाऽग्निहोत्रं प्रशंसति—“अग्निहोत्रं सायंप्रातर्ग्रहाणां निष्कृतिः स्विष्टं सुहुतं<br /> २० यज्ञक्रतूनां प्रायणः सुवर्गस्य लोकस्य ज्योतिस्तस्मादग्निहोत्रं परमं वदति” इति । अग्निहोत्र-<br /> मिति कर्मनाम । तत्सायंप्रातश्च निर्वर्तितं गृहाणां गृहस्थाश्रमिणामार्जितपापानां निष्कृतिः<br /> प्रायश्चित्तम् । स्विष्टं शोभनयागहेतुः । सुहुतं शोभनहोमहेतुः । यज्ञक्रतूनां प्रायणम् । यज्ञा दर्श-<br /> पूर्णमासादयः । क्रतवः अग्निहोमादयः । एतेषां यज्ञक्रतूनां प्रायणं कारणभूतम् । सुवर्गस्य<br /> लोकस्य ब्रह्मलोकादेः । ज्योतिः प्रकाशकम् । ब्रह्मलोकादिप्राप्तिहेतुरिति यावत् । तथाऽन्यत्र श्रूयते—<br /> २५ “तस्मादाहुरग्निहोत्रं वै देवा गृहाणां निष्कृतिमपश्यन्” इति । “अग्निहोत्रप्रायणा यज्ञाः” इति च ।<br /> '''हारीतः—'''<br /> {{gap}}“नाग्निहोत्रात्परो धर्मो नाग्निहोत्रात्परं तपः । नाग्निहोत्रात्परं श्रेयो नाग्निहोत्रात्परं यज्ञः ॥<br /> {{gap}}“नाग्निहोत्रात्परा सिद्धिर्नाग्निहोत्रात्परा गतिः । नाग्निहोत्रात्परं स्थानं नाग्निहोत्रात्परं व्रतम् ॥<br /> {{gap}}“ओोंद्या व्याहतयस्तिस्रः स्वधा स्वाहा नमो वषट् । यस्यैते वर्त्मनि सदा ब्रह्मलोकस्य एव सः” ॥ इति ।<br /> '''सत्यव्रतः—'''<br /> {{gap}}“सिलोंच्छिनां च यो धर्मस्त्वहन्यहनि यत्फलम् । तद्दर्शपूर्णमासं च ये यजति द्विजातयः ॥<br /> {{gap}}“न तेषां पुनरावृत्तिर्ब्रह्मलोकात्कदाचन” ॥ '''वृद्धमनुः—'''<br /> {{gap}}“नित्याग्निहोत्रं दर्शश्च पूर्णमासः पितृक्रिया । आतिथ्यं वैश्वदेवं च ब्रह्मलोकस्य शाश्वतः” ॥ इति ।<br /> '''वृद्धमनुः—'''<br /> {{gap}}“यस्य त्रैवार्षिकं धान्यं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये । अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति” ॥<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] स्व-मने[cite: 66]. 2. [[#cite_note-2|↑]] नारायणोपनिषद्[cite: 66]. 3. [[#cite_note-3|↑]] कस्वर्ग-अंधा[cite: 66].<noinclude></noinclude> 5ze6w3x0al16j7l19qesl9r2ihgw9yj 104 166037 418958 2026-11-07T07:58:15Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ ५६ “पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्धानो जितेन्द्रियः । न त्वल्पदक्षिणे यज्ञैर्जेताथ कथंचन ॥ “इन्द्रियाणि यज्ञः स्वर्गमायुः कीर्तिं प्रजां पशून् । हन्त्यल्प... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418958 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude> ५६ “पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्धानो जितेन्द्रियः । न त्वल्पदक्षिणे यज्ञैर्जेताथ कथंचन ॥ “इन्द्रियाणि यज्ञः स्वर्गमायुः कीर्तिं प्रजां पशून् । हन्त्यल्पदक्षिणे यज्ञस्तस्मात्प्राप्त्यधनो यजेत् ॥ “प्राजापत्यमद्वाऽइवमन्याधेयस्य दक्षिणाम् । अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विभवे सति” ॥ इति । **व्यासः—** “अन्नहीनो देहेद्राष्ट्रं मंत्रहीनस्त्वथर्त्विजः । आत्मानं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः” ॥ ५ **याज्ञवल्क्यः** ( आ. १२४ )—“प्राक्सोमिकीं क्रियां कुर्याच्यस्यात्रं वार्षिकं भवेत् ” इति । एतानि मन्वादिवचनानि काम्ययागविषयाणि । यतो विहितदक्षिणापर्याप्तद्रव्याभावेऽपि नित्यं न लोपयेदित्याह बोधायनः— “यस्य नित्यानि लुप्तानि तथैवागंतुकानि च । विपथः सोऽपि न स्वर्गं गच्छेत्तु पतितो हि सः ॥ “तस्मात्कवैः फलैर्मूलैर्मधुनाऽथ रसेन वा । नित्यं नित्यानि कुर्वीत न च नित्यानि लोपयेत्” ॥ इति । १० **स्पृश्यर्थं लारे** “विवाहात्परमाश्रय जुद्धन्देवाग्निहोत्रकम् । दर्शपूर्णमासाग्रयणसोमयागान्क्रमाच्चरेत् ॥ “सर्वथा प्रथमः सोमयागः कार्यो द्विजातिभिः । यथासंभविनागेन शक्त्या दत्त्वा तु दक्षिणाम् ॥ “ब्रात्यदुर्बाह्मणत्वादिमहाद्दोषोपशान्तये ” ॥ इति । संमहे— “अग्निहोत्रपरिभ्रष्टः प्रसक्तः क्रयविक्रये । वर्णसंकरकर्ता च ब्राह्मणो वृषलेः समः ” ॥ १५ **प्रजापतिः—** “अग्निहोत्रफला वेदा सषडंगपदक्रमाः । अग्निहोत्रसमो धर्मो न भूतो न भविष्यति ॥ “दर्श च पूर्णमासं च लुप्त्वाऽथोभयमेव वा । एकस्मिन्कुच्छ्रुपादेन द्वयोरथेन शोभनम्” ॥ इति । **मनुः** ( ४।१० )— “वर्त्यस्तु शिलोंच्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः । इष्टोः पार्वायणातीयाः केवला निर्वपेत्सदा ” ॥ २० पर्व चायनं च पर्वायने । तयोरतः पर्वायणातः । तत्र भवाः पार्वायणातीयाः । दर्शपूर्णमासाग्रयण- लक्षणाः केवलाः फलाभिसंधिरहिताः नित्या इष्टोर्निर्वपेत्सिलोंच्छवृत्तिरप्येतावच्छ्रुतं कर्म कुर्यात्र ततोऽधिकमित्यर्थः । असंकुचितवृत्तेर्वृत्त्यंतराण्याह स एव ( ४।२५-२६ )— “अग्निहोत्रं च जुहुयादार्थते युनिशोः सदा । दर्शनं चार्धमासांते पूर्णमासेन चैव ह ॥ “सस्यांते नवसस्येष्ट्या तथर्त्वते द्विजोऽध्वरेः । पशुनाप्ययनांते तु समांते सौमिकैर्मलैः” ॥ इति । २५ अनयोरयमर्थः । युनिशयोरहोरात्रयोरार्थते । अर्धमासांते पक्षयोरंते पर्वणोरिति यावत् । सस्यांते सस्यपाककाले । नवसस्येष्ट्याऽऽग्रयणेन अध्वरेश्चातुर्मास्यैः । पशुना निरुद्धपशुबंधेन । समांते संव- त्सरांते । सौमिकैः सोमवद्भिरिति । आपस्तवः ( १।१३-२२; १४।१-२ )—“निवेशे हि वृते नैयमि- कानि श्रूयते अग्निहोत्रमतिथयोयच्चान्यदेवं युक्तम्” ॥ इति । निवेशे वृते दारकर्मणि निर्वृते नैयमि- कानि नियमेन कर्तव्यानि नित्यान्यग्निहोत्राणि श्रूयत इत्यर्थः । आथर्वजे श्रूयते—“यस्याग्नि- होत्रमदर्शपूर्णमासमनाग्रयणमतिथिर्वर्जितमहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतं आ ससमांस्तस्य लोका- न्हिनस्ति” ॥ इति । अस्यार्थः—यस्याग्निहोत्रिणः अग्निहोत्रमदर्शम् आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐंद्रं दधि ऐंद्रं पय इति यागत्रयवर्जितम् अपोर्णमासमाग्नेयोपांइवग्रीषोमीययागत्रयवर्जितम् अनाग्रयण- माग्रयणेष्टिरहितम् अतिथिर्वर्जितम् आतिथ्यारुयकर्मणा सत्क्रियमाणः सोमोऽतिथिः तद्वर्जितं १ **कृग-शोधनम्** । २ **कृग-कवलम्** ।<noinclude></noinclude> fx2xipskzpxc0dhku8d9k3568gxrqu0 418959 418958 2026-11-07T08:01:40Z Myauthworks 10864 418959 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२२|'''यज्ञप्रशंसा । यजनमानंदः'''|}} {{rule}} “पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्धानो जितेन्द्रियः । न त्वल्पदक्षिणे यज्ञैर्जेताथ कथंचन ॥<br /> “इन्द्रियाणि यज्ञः स्वर्गमायुः कीर्तिं प्रजां पशून् । हन्त्यल्पदक्षिणे यज्ञस्तस्मात्प्राप्त्यधनो यजेत् ॥<br /> “प्राजापत्यमद्वाऽऽश्वमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् । अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विभवे सति” ॥ इति ।<br /> '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मंत्रहीनस्त्वथर्त्विजः । आत्मानं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. १२४ )—''' “प्राक्सौमिकीं क्रियां कुर्याद्यस्यान्नं वार्षिकं भवेत्” इति ।<br /> एतानि मन्वादिवचनानि काम्ययागविषयाणि । यतो विहितदक्षिणापर्याप्तद्रव्याभावेऽपि नित्यं न लोपयेदित्याह बोधायनः—<br /> {{gap}}“यस्य नित्यानि लुप्तानि तथैवागंतुकानि च । विपथः सोऽपि न स्वर्गं गच्छेत्तु पतितो हि सः ॥<br /> {{gap}}“तस्मात्कंदैः फलैर्मूलैर्मधुनाऽथ रसेन वा । नित्यं नित्यानि कुर्वीत न च नित्यानि लोपयेत्” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारे'''<br /> {{gap}}“विवाहात्परमाश्रय जुव्हन्देवाग्निहोत्रकम् । दर्शपूर्णमासाग्रयणसोमयागान्क्रमाच्चरेत् ॥<br /> {{gap}}“सर्वथा प्रथमः सोमयागः कार्यो द्विजातिभिः । यथासंभविनांगेन शक्त्या दत्त्वा तु दक्षिणाम् ॥<br /> {{gap}}“ब्रात्यदुर्बाह्मणत्वादिमहादोषोपशांतये” ॥ इति । '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“अग्निहोत्रपरिभ्रष्टः प्रसक्तः क्रयविक्रये । वर्णसंकरकर्ता च ब्राह्मणो वृषलेः समः” ॥<br /> '''प्रजापतिः—'''<br /> {{gap}}“अग्निहोत्रफला वेदा सषडंगपदक्रमाः । अग्निहोत्रसमो धर्मो न भूतो न भविष्यति ॥<br /> {{gap}}“दर्श च पूर्णमासं च लुप्त्वाऽथोभयमेव वा । एकस्मिन्कृच्छ्रपादेन द्वयोरथेन शोभनम्” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( ४।१० )—'''<br /> {{gap}}“वर्त्तयंस्तु शिलोंच्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः । इष्टीः पार्वायणातीयाः केवला निर्वपेत्सदा” ॥<br /> पर्व चायनं च पर्वायने । तयोरतः पर्वायणातः । तत्र भवाः पार्वायणातीयाः । दर्शपूर्णमासाग्रयण-<br /> लक्षणाः केवलाः फलाभिसंधिरहिताः नित्या इष्टोर्निर्वपेत्सिलोंच्छवृत्तिरप्येतावच्छ्रुतं कर्म कुर्यात्र<br /> ततोऽधिकमित्यर्थः । असंकुचितवृत्तेर्वृत्त्यंतराण्याह स एव ( ४।२५-२६ )—<br /> {{gap}}“अग्निहोत्रं च जुहुयादार्थते युनिशोः सदा । दर्शनं चार्धमासांते पूर्णमासेन चैव ह ॥<br /> {{gap}}“सस्यांते नवसस्येष्ट्या तथर्त्वते द्विजोऽध्वरैः । पशुनाप्ययनांते तु समांते सौमिकैर्मखैः” ॥ इति ।<br /> अनयोरयमर्थः । युनिशयोरहोरात्रयोरार्थते । अर्धमासांते पक्षयोरंते पर्वणोरिति यावत् । सस्यांते<br /> सस्यपाककाले । नवसस्येष्ट्याऽऽग्रयणेन अध्वरेश्चातुर्मास्यैः । पशुना निरुद्धपशुबंधेन । समांते संव-<br /> त्सरांते । सौमिकैः सोमवद्भिरिति । '''आपस्तंबः ( १।१३-२२; १४।१-२ )—'''“निवेशे हि वृते नैयमि-<br /> कानि श्रूयते अग्निहोत्रमतिथयोयच्चान्यदेवं युक्तम्” ॥ इति । निवेशे वृते दारकर्मणि निर्वृते नैयमि-<br /> कानि नियमेन कर्त्तव्यानि नित्यान्यग्निहोत्राणि श्रूयत इत्यर्थः । आथर्वणे श्रूयते—“यस्याग्नि-<br /> होत्रमदर्शपूर्णमासमनाग्रयणमतिथिर्वर्जितमहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतं आ सप्तमांस्तस्य लोका-<br /> न्हिनस्ति” ॥ इति । अस्यार्थः—यस्याग्निहोत्रिणः अग्निहोत्रमदर्शम् आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐंद्रं दधि<br /> ऐंद्रं पय इति यागत्रयवर्जितम् अपोर्णमासमाग्नेयोपांइवग्रीषोमीययागत्रयवर्जितम् अनाग्रयण-<br /> माग्रयणेष्टिरहितम् अतिथिर्वर्जितम् आतिथ्याख्यकर्मणा सत्क्रियमाणः सोमोऽतिथिः तद्वर्जितम्<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] कृग-शोधनम्[cite: 66]. 2. [[#cite_note-2|↑]] कृग-कवलम्[cite: 66].<noinclude></noinclude> isc2v1c94s1kavu504hbpwvxf5z1a9j 418960 418959 2026-11-07T08:06:04Z Myauthworks 10864 418960 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२|'''यज्ञप्रशंसा । यजनमानंदः'''|}} {{rule}} “पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्धानो जितेन्द्रियः । न त्वल्पदक्षिणे यज्ञैर्जेताथ कथंचन ॥<br /> “इन्द्रियाणि यज्ञः स्वर्गमायुः कीर्तिं प्रजां पशून् । हन्त्यल्पदक्षिणे यज्ञस्तस्मात्प्राप्त्यधनो यजेत् ॥<br /> “प्राजापत्यमद्वाऽऽश्वमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् । अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विभवे सति” ॥ इति ।<br /> '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मंत्रहीनस्त्वथर्त्विजः । आत्मानं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. १२४ )—''' “प्राक्सौमिकीं क्रियां कुर्याद्यस्यान्नं वार्षिकं भवेत्” इति ।<br /> एतानि मन्वादिवचनानि काम्ययागविषयाणि । यतो विहितदक्षिणापर्याप्तद्रव्याभावेऽपि नित्यं न लोपयेदित्याह बोधायनः—<br /> {{gap}}“यस्य नित्यानि लुप्तानि तथैवागंतुकानि च । विपथः सोऽपि न स्वर्गं गच्छेत्तु पतितो हि सः ॥<br /> {{gap}}“तस्मात्कंदैः फलैर्मूलैर्मधुनाऽथ रसेन वा । नित्यं नित्यानि कुर्वीत न च नित्यानि लोपयेत्” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारे'''<br /> {{gap}}“विवाहात्परमाश्रय जुव्हन्देवाग्निहोत्रकम् । दर्शपूर्णमासाग्रयणसोमयागान्क्रमाच्चरेत् ॥<br /> {{gap}}“सर्वथा प्रथमः सोमयागः कार्यो द्विजातिभिः । यथासंभविनांगेन शक्त्या दत्त्वा तु दक्षिणाम् ॥<br /> {{gap}}“ब्रात्यदुर्बाह्मणत्वादिमहादोषोपशांतये” ॥ इति । '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“अग्निहोत्रपरिभ्रष्टः प्रसक्तः क्रयविक्रये । वर्णसंकरकर्ता च ब्राह्मणो वृषलेः समः” ॥<br /> '''प्रजापतिः—'''<br /> {{gap}}“अग्निहोत्रफला वेदा सषडंगपदक्रमाः । अग्निहोत्रसमो धर्मो न भूतो न भविष्यति ॥<br /> {{gap}}“दर्श च पूर्णमासं च लुप्त्वाऽथोभयमेव वा । एकस्मिन्कृच्छ्रपादेन द्वयोरथेन शोभनम्” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( ४।१० )—'''<br /> {{gap}}“वर्त्तयंस्तु शिलोंच्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः । इष्टीः पार्वायणातीयाः केवला निर्वपेत्सदा” ॥<br /> पर्व चायनं च पर्वायने । तयोरतः पर्वायणातः । तत्र भवाः पार्वायणातीयाः । दर्शपूर्णमासाग्रयण-<br /> लक्षणाः केवलाः फलाभिसंधिरहिताः नित्या इष्टोर्निर्वपेत्सिलोंच्छवृत्तिरप्येतावच्छ्रुतं कर्म कुर्यात्र<br /> ततोऽधिकमित्यर्थः । असंकुचितवृत्तेर्वृत्त्यंतराण्याह स एव ( ४।२५-२६ )—<br /> {{gap}}“अग्निहोत्रं च जुहुयादार्थते युनिशोः सदा । दर्शनं चार्धमासांते पूर्णमासेन चैव ह ॥<br /> {{gap}}“सस्यांते नवसस्येष्ट्या तथर्त्वते द्विजोऽध्वरैः । पशुनाप्ययनांते तु समांते सौमिकैर्मखैः” ॥ इति ।<br /> अनयोरयमर्थः । युनिशयोरहोरात्रयोरार्थते । अर्धमासांते पक्षयोरंते पर्वणोरिति यावत् । सस्यांते<br /> सस्यपाककाले । नवसस्येष्ट्याऽऽग्रयणेन अध्वरेश्चातुर्मास्यैः । पशुना निरुद्धपशुबंधेन । समांते संव-<br /> त्सरांते । सौमिकैः सोमवद्भिरिति । '''आपस्तंबः ( १।१३-२२; १४।१-२ )—'''“निवेशे हि वृते नैयमि-<br /> कानि श्रूयते अग्निहोत्रमतिथयोयच्चान्यदेवं युक्तम्” ॥ इति । निवेशे वृते दारकर्मणि निर्वृते नैयमि-<br /> कानि नियमेन कर्त्तव्यानि नित्यान्यग्निहोत्राणि श्रूयत इत्यर्थः । आथर्वणे श्रूयते—“यस्याग्नि-<br /> होत्रमदर्शपूर्णमासमनाग्रयणमतिथिर्वर्जितमहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतं आ सप्तमांस्तस्य लोका-<br /> न्हिनस्ति” ॥ इति । अस्यार्थः—यस्याग्निहोत्रिणः अग्निहोत्रमदर्शम् आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐंद्रं दधि<br /> ऐंद्रं पय इति यागत्रयवर्जितम् अपोर्णमासमाग्नेयोपांइवग्रीषोमीययागत्रयवर्जितम् अनाग्रयण-<br /> माग्रयणेष्टिरहितम् अतिथिर्वर्जितम् आतिथ्याख्यकर्मणा सत्क्रियमाणः सोमोऽतिथिः तद्वर्जितम्<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] कृग-शोधनम्[cite: 66]. 2. [[#cite_note-2|↑]] कृग-कवलम्[cite: 66].<noinclude></noinclude> t35epzzer10en2f251vne9uj1ri8gq2 418961 418960 2026-11-07T08:06:37Z Myauthworks 10864 418961 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२१|'''यज्ञप्रशंसा । यजनमानंदः'''|}} {{rule}} “पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्धानो जितेन्द्रियः । न त्वल्पदक्षिणे यज्ञैर्जेताथ कथंचन ॥<br /> “इन्द्रियाणि यज्ञः स्वर्गमायुः कीर्तिं प्रजां पशून् । हन्त्यल्पदक्षिणे यज्ञस्तस्मात्प्राप्त्यधनो यजेत् ॥<br /> “प्राजापत्यमद्वाऽऽश्वमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् । अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विभवे सति” ॥ इति ।<br /> '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मंत्रहीनस्त्वथर्त्विजः । आत्मानं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. १२४ )—''' “प्राक्सौमिकीं क्रियां कुर्याद्यस्यान्नं वार्षिकं भवेत्” इति ।<br /> एतानि मन्वादिवचनानि काम्ययागविषयाणि । यतो विहितदक्षिणापर्याप्तद्रव्याभावेऽपि नित्यं न लोपयेदित्याह बोधायनः—<br /> {{gap}}“यस्य नित्यानि लुप्तानि तथैवागंतुकानि च । विपथः सोऽपि न स्वर्गं गच्छेत्तु पतितो हि सः ॥<br /> {{gap}}“तस्मात्कंदैः फलैर्मूलैर्मधुनाऽथ रसेन वा । नित्यं नित्यानि कुर्वीत न च नित्यानि लोपयेत्” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारे'''<br /> {{gap}}“विवाहात्परमाश्रय जुव्हन्देवाग्निहोत्रकम् । दर्शपूर्णमासाग्रयणसोमयागान्क्रमाच्चरेत् ॥<br /> {{gap}}“सर्वथा प्रथमः सोमयागः कार्यो द्विजातिभिः । यथासंभविनांगेन शक्त्या दत्त्वा तु दक्षिणाम् ॥<br /> {{gap}}“ब्रात्यदुर्बाह्मणत्वादिमहादोषोपशांतये” ॥ इति । '''संग्रहे—'''<br /> {{gap}}“अग्निहोत्रपरिभ्रष्टः प्रसक्तः क्रयविक्रये । वर्णसंकरकर्ता च ब्राह्मणो वृषलेः समः” ॥<br /> '''प्रजापतिः—'''<br /> {{gap}}“अग्निहोत्रफला वेदा सषडंगपदक्रमाः । अग्निहोत्रसमो धर्मो न भूतो न भविष्यति ॥<br /> {{gap}}“दर्श च पूर्णमासं च लुप्त्वाऽथोभयमेव वा । एकस्मिन्कृच्छ्रपादेन द्वयोरथेन शोभनम्” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( ४।१० )—'''<br /> {{gap}}“वर्त्तयंस्तु शिलोंच्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः । इष्टीः पार्वायणातीयाः केवला निर्वपेत्सदा” ॥<br /> पर्व चायनं च पर्वायने । तयोरतः पर्वायणातः । तत्र भवाः पार्वायणातीयाः । दर्शपूर्णमासाग्रयण-<br /> लक्षणाः केवलाः फलाभिसंधिरहिताः नित्या इष्टोर्निर्वपेत्सिलोंच्छवृत्तिरप्येतावच्छ्रुतं कर्म कुर्यात्र<br /> ततोऽधिकमित्यर्थः । असंकुचितवृत्तेर्वृत्त्यंतराण्याह स एव ( ४।२५-२६ )—<br /> {{gap}}“अग्निहोत्रं च जुहुयादार्थते युनिशोः सदा । दर्शनं चार्धमासांते पूर्णमासेन चैव ह ॥<br /> {{gap}}“सस्यांते नवसस्येष्ट्या तथर्त्वते द्विजोऽध्वरैः । पशुनाप्ययनांते तु समांते सौमिकैर्मखैः” ॥ इति ।<br /> अनयोरयमर्थः । युनिशयोरहोरात्रयोरार्थते । अर्धमासांते पक्षयोरंते पर्वणोरिति यावत् । सस्यांते<br /> सस्यपाककाले । नवसस्येष्ट्याऽऽग्रयणेन अध्वरेश्चातुर्मास्यैः । पशुना निरुद्धपशुबंधेन । समांते संव-<br /> त्सरांते । सौमिकैः सोमवद्भिरिति । '''आपस्तंबः ( १।१३-२२; १४।१-२ )—'''“निवेशे हि वृते नैयमि-<br /> कानि श्रूयते अग्निहोत्रमतिथयोयच्चान्यदेवं युक्तम्” ॥ इति । निवेशे वृते दारकर्मणि निर्वृते नैयमि-<br /> कानि नियमेन कर्त्तव्यानि नित्यान्यग्निहोत्राणि श्रूयत इत्यर्थः । आथर्वणे श्रूयते—“यस्याग्नि-<br /> होत्रमदर्शपूर्णमासमनाग्रयणमतिथिर्वर्जितमहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतं आ सप्तमांस्तस्य लोका-<br /> न्हिनस्ति” ॥ इति । अस्यार्थः—यस्याग्निहोत्रिणः अग्निहोत्रमदर्शम् आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐंद्रं दधि<br /> ऐंद्रं पय इति यागत्रयवर्जितम् अपोर्णमासमाग्नेयोपांइवग्रीषोमीययागत्रयवर्जितम् अनाग्रयण-<br /> माग्रयणेष्टिरहितम् अतिथिर्वर्जितम् आतिथ्याख्यकर्मणा सत्क्रियमाणः सोमोऽतिथिः तद्वर्जितम्<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] कृग-शोधनम्[cite: 66]. 2. [[#cite_note-2|↑]] कृग-कवलम्[cite: 66].<noinclude></noinclude> lwqsvyr0x94tvf00oiblg6ya76q4c7q 104 166038 418962 2026-11-07T08:08:27Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|२२|'''यज्ञे दक्षिणादानद्विजभोजनादि'''|}} {{rule}} सोमयागरहितमित्यर्थः । अहुतं कस्मिंश्चित्काले आलस्यादिना होमवर्जितम् । अवैश्वदेवं वैश्व-<br /> देवहोमरहितम् । अविधिना... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418962 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२२|'''यज्ञे दक्षिणादानद्विजभोजनादि'''|}} {{rule}} सोमयागरहितमित्यर्थः । अहुतं कस्मिंश्चित्काले आलस्यादिना होमवर्जितम् । अवैश्वदेवं वैश्व-<br /> देवहोमरहितम् । अविधिना हुतं संवेदवतादिविपर्यासित हुतम् । आसप्तमोक्तांल्लोकान् हिनस्तीति त्रयः<br /> पितृपितामहप्रपितामहः । त्रयः पुत्रपौत्रप्रपौत्राः आत्मा च सप्तमः तान्पुरुषान्भूरादिलोकांश्च हिनस्तीति ।<br /> याज्ञवल्क्यः ( आ. १२५ )—<br /> {{gap}}“प्रतिमेंवंतं सोमः पशुः प्रत्ययनं तथा । कर्त्तव्यप्रयणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि ॥<br /> {{gap}}“एवानमेनैव कुर्वाद्विदि वैश्वानरी द्विजः” ॥ इति । मनुरपि ( ४।२८; ११।२७, ४१ )—<br /> {{gap}}“नयेनानर्चिना तस्य पशुहव्येन चाग्नयः । प्राणानेवात्तुमिच्छंति नवान्नामिव जग्धिनः ॥<br /> {{gap}}“इष्टिं वैश्वानरीं वापि निर्वपेच्छब्दपर्यये । कृप्तानां पशुसोमानां निष्कृत्यर्थमसंभवे ॥<br /> {{gap}}“अग्निहोत्रमपविश्याग्नीन् ब्राह्मणः कामकारतः । चांद्रायणं चरेन्मासं वीरहत्यासमं हि तत्” ॥<br /> श्रुतिरपि “वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमूद्दासयते” इति । स्मृतिभास्करे—<br /> {{gap}}“निर्धने धनसाध्येषु नित्येष्वपि कृतेषु च । चौर्यादन्यैः कुमार्गैर्वा इज्यार्थं धनमाहरेत् ॥<br /> {{gap}}“सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रेऽपीकृष्णाजिनादिकम् । चंडालात्प्रतिगृह्यापि यजेदावश्यकैर्मखैः” ॥ इति ।<br /> एतद्वचनं यत्किंचिद्भूतसंपादनेनाप्यावश्यकानि कर्त्तव्यानीत्येवंपरम् । तथा च यमः—<br /> {{gap}}“धर्मविद्व्राज्मणः शूद्रार्थं नाहरेत् धनम् । जायते प्रेत्य चंडालः शूद्रार्थेनेष्टदेवतः ॥<br /> {{gap}}“उपादाय धनं शूद्राचोऽग्निहोत्रमुपाविशेते । शूद्राग्निहोत्री स भवेद्ब्रह्मवादिषु गर्हितः” ॥ इति ।<br /> व्यासः—“कुटुंबार्थं तु सच्छूद्रात्प्रतिग्राह्यमयाचितम् । कत्वर्थमात्मने चैव न हि याचेत कर्हिचित्” ॥<br /> मनुरपि ( ११।२४, ४३, ४२ )—<br /> {{gap}}“न यज्ञार्थं धनं शूद्राद्विजो भिक्षेत धर्मवित् । यजमानो हि भिक्षित्वा चंडालः प्रेत्य जायते ॥<br /> {{gap}}“तेषां सततमज्ञानां वृषलाग्न्युपसेविनाम् । पदा मस्तकमाक्रम्य दाँता दुर्गाणि संतरेत् ॥<br /> {{gap}}“ये शूद्रादधिगम्यार्थमग्निहोत्रमुपासते । ऋत्विजस्ते च शूद्रा हि ब्रह्मवादिषु गर्हिताः” ॥ इति ।<br /> छागलेयः “यः शूद्रादधिगम्यार्थमग्निहोत्रमुपाचरेत् । दाता तत्फलमाप्नोति कर्ता च नरकं व्रजेत्” ॥<br /> याज्ञवल्क्यः ( आ. १२७ )—“चंडालो जायते यज्ञकरणाच्छूद्रभिक्षितात्” । एतानि शूद्रप्रतिग्रह-<br /> विषयकाणि वचनानि नित्यव्यतिक्रमविषयाणि ; “चंडालात्प्रतिगृह्यापि यजेदावश्यकैर्मखैः” इति<br /> नित्यस्यावश्यकत्वस्मरणदिति स्मृतिरत्नावल्यादावभिहितम् । मनुः—<br /> {{gap}}“यज्ञार्थं निक्षिप्तं द्रव्यं यः सर्वं नोपयोजयेत् । श्वपाकयोनौ जायेत स तद्भुक्त्वा तु दुर्मतिः” ॥ इति ।<br /> यमः—<br /> {{gap}}“यज्ञार्थमर्थं भिक्षित्वा यो न सर्वं प्रयच्छति । स यानि भासतां विप्रः काकतां वा शतं समाः” ॥<br /> याज्ञवल्क्यः ( आ. १२७ ) “यज्ञार्थमददद् द्रव्यं भासः काकोऽपि वा भवेत्” ॥ इति ॥<br /> स्मृतिभास्करे—<br /> {{gap}}“वाजपेये कर्ता सर्वदक्षिणानामसंभवे । गावः सप्तदशैकेषां संभवेऽपीति सामगाः ॥<br /> {{gap}}“न लभ्यते यदा गावो दक्षिणात्वेन चोदिताः । प्रत्येकं तत्र निष्कं स्यात्तदर्थं पादमेव वा” ॥<br /> नित्यविषयमेतत् । शंखः—<br /> {{gap}}“सहस्रं भोजयेत्सोमे ब्राह्मणानां शतं पशौ । चातुर्मास्येषु सर्वेषु शतं पर्वणि पर्वणि” ॥<br /> स्मृत्यंतरे—<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] उपवासेत् स्व-उपाचरेत्[cite: 30]. 2. [[#cite_note-2|↑]] सदा[cite: 30]. 3. [[#cite_note-3|↑]] यमः[cite: 30]. 4. [[#cite_note-4|↑]] कलौ[cite: 30].<noinclude></noinclude> 2uy3wlbb8oolcyt80wsl5yo9pqg2ohz 104 166039 418963 2026-11-07T08:10:15Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|२३|'''यज्ञे दक्षिणादानद्विजभोजनादि'''|}} {{rule}} “द्विजभोजनमत्रैव सोमयागे सहस्रकः । पशौ शतं दर्शौः स्युः भोज्या ऋत्विज एव वा” ॥<br /> '''स्मृतिभास्करे—'''<br /> {{gap}}“तावदन्नं व... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418963 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२३|'''यज्ञे दक्षिणादानद्विजभोजनादि'''|}} {{rule}} “द्विजभोजनमत्रैव सोमयागे सहस्रकः । पशौ शतं दर्शौः स्युः भोज्या ऋत्विज एव वा” ॥<br /> '''स्मृतिभास्करे—'''<br /> {{gap}}“तावदन्नं विना कुर्यादित्येष्टिं सौमिकीं क्रियाम् । यथालक्ष्मणोपेतां यथासंभवदक्षिणाम् ॥<br /> {{gap}}“सन्निधौ यजमानः स्यादुद्देशत्यागकारकः । असन्निधौ तु पत्नी स्यादध्वर्युस्तदनुजया ॥<br /> {{gap}}“स्याद्दर्शपूर्णमासेष्टौ चतुष्णामृत्विजां क्रियां । चत्वारश्चैन्न लभ्यते त्रयः कुर्युस्त्रयोऽपि वा ॥<br /> {{gap}}“न संभवति कुर्यातां द्वावैषेष्टिं कथंचन ॥<br /> {{gap}}“यदि द्वावपि न स्यातां एकेनापि समापयेत् । यजमानः प्रयुंजीत तत्रानाज्ञातनिष्कृतिः” ॥ इति ।<br /> '''अखंडादर्श—'''<br /> {{gap}}“दायप्राप्तैः स्वकुष्या वा लब्धैः शिष्टप्रतिग्रहात् । यजेत श्रद्धया विष्णुं श्रेयोऽर्थी नान्यथा यजेत्” ॥<br /> '''व्याख्याः—'''<br /> {{gap}}“संशुद्धैर्यजमानैश्च ऋत्विग्भिश्च तथाविधैः । शुद्धैर्द्रव्योपकरणैर्यष्टव्यमिति निश्चयः ॥<br /> {{gap}}“तथाकृतेषु यज्ञेषु देवानां तोषणं भवेत् । तुष्टेषु देवसंधेषु यज्वा यज्ञफलं लभेत् ॥<br /> {{gap}}“देवाः संतोषिता यज्ञैर्लोकान्संवर्धयंत्युत । उभयोर्लोकयोश्चैव भूतिर्यज्ञैः प्रदृश्यते” ॥<br /> आधानकर्तृन्प्रति चतुर्विंशतिमते विशेषो दर्शितः—<br /> {{gap}}“जीवे पितरि नादध्यादग्निहोत्रं कदाचन । तथैव भ्रातरि ज्येष्ठे न यजेन्न च विबाहयेत्” ॥ यत्तु<br /> {{gap}}“पिता पितामहो यस्य अग्रजो वाऽथ कस्यचित् । तपोग्निहोत्रमंत्रेषु न दोषः परिवेदने” ॥ इति<br /> तत्त्वपितृवैधुर्यादिविषयम् । तत्रैवोक्तम्—<br /> {{gap}}“ज्येष्ठभ्रात्रा त्वनुज्ञातः कुर्यादग्निपरिग्रहम् । अनुज्ञातोऽपि वा पित्रा नादध्यान्मनुरब्रवीत्” ॥ इति ।<br /> '''शातातपः—'''<br /> {{gap}}“दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥<br /> {{gap}}“अज्ञे देशांतरस्थे च पतिते प्रव्रजितेऽपि वा । योगशास्त्रनियुक्ते च न दोषः परिवेदने ॥<br /> {{gap}}“कुब्जवामनषंढेषु गद्गदेषु जडेषु च । जात्यंधे बधिरे मूके न दोषः परिवेदने ॥<br /> {{gap}}“एकमातृप्रसूतानां भ्रातॄणां परिवेदने । दोषः स्यात्सर्ववर्णेषु नेतरेष्वब्रवीन्मनुः ॥<br /> {{gap}}“परिवेत्तुर्न चाग्निस्तु न वेदा न तपांसि च” ॥ इति ॥ '''सुमंतुः—'''<br /> {{gap}}“व्यसनासक्तचित्तो वा नास्तिको वाऽथ वाऽग्रजः । कनीयान् धर्मकामश्चेदाधानमथ कारयेत् ॥<br /> {{gap}}“पितुर्यस्य तु नाधानं कथं पुत्रस्तु कारयेत् । अग्निहोत्राधिकारोऽस्ति शंखस्य वचनं तथा” ॥<br /> '''वृद्धवसिष्ठः—'''<br /> {{gap}}“अग्रजस्तु यदानग्निरादध्यादनुजः कथम् । अग्रजानुमतः कुर्यादग्निहोत्रं यथाविधि” ॥ इति ।<br /> '''शातातपः—''' “नाग्नयः परिविंदंति न वेदा न तपांसि च” ॥ '''हारीतः—'''<br /> {{gap}}“सोदराणां तु सर्वेषां परिवेत्ता कथं भवेत् । दारैस्तु परिवियंते नाग्निहोत्रेण नेज्यया” ॥ इति ।<br /> '''पराशरोऽपि—'''<br /> {{gap}}“पितृव्यपुत्रः सापत्न्यः परनारीसुतस्तथा । दाराग्निहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदने” ॥<br /> परनारीसुतः दत्तक्रीतादिः । स एव—<br /> {{gap}}“ज्येष्ठो भ्राता यदा तिष्ठेदाधानं नैव कारयेत् । अनुज्ञातस्तु कुर्वीत शंखस्य वचनं तथा” ॥<br /> कारयेत्कुर्यादित्यर्थः । माधवीये—“अनुज्ञातः कनिष्ठो ज्येष्ठात्पूर्वमाधानं कुर्यादेव<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] ०८-२१५१[cite: 30]. 2. [[#cite_note-2|↑]] ०८-२१५१[cite: 30]. 3. [[#cite_note-3|↑]] ०८-२१५१[cite: 30].<noinclude></noinclude> c998wbaluqfrxjhtks2vh0q70eljbm9 104 166040 418964 2026-11-07T08:13:57Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|२४|'''अथ स्मृतिसूक्तफलम्'''|}} {{rule}} त्वनुजातोऽपि पितुः पूर्वं न कुर्यात् । पित्रादेर्वैधुर्यादिना प्रतिबंधे कुर्यात् ॥ इति ॥<br /> वृद्धयाज्ञवल्क्यस्तु ज्येष्ठस्य... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418964 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२४|'''अथ स्मृतिसूक्तफलम्'''|}} {{rule}} त्वनुजातोऽपि पितुः पूर्वं न कुर्यात् । पित्रादेर्वैधुर्यादिना प्रतिबंधे कुर्यात् ॥ इति ॥<br /> वृद्धयाज्ञवल्क्यस्तु ज्येष्ठस्यापि कदाचित्परिवेत्तुत्वमाह—<br /> {{gap}}“आवसध्यमनादृत्य प्रेतायां यः प्रवर्त्तते । अनाहिताग्निर्भवति परिवेत्ता तथोच्यते” ॥ इति ।<br /> आवसध्ये औपासने ब्रह्मोदनपाकमुक्त्वा निर्मध्याग्निना कृत्वा यः प्रथमाधानं करोति स<br /> परिवेन्त्यर्थः । “वसंते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत ग्रीष्मे राजन्यः शरदि वैश्यः ॥” इति श्रुत्युक्ते<br /> ( तै. ब्रा. १।१।२७ ) काले पर्वण्युक्तनक्षत्रे वाऽग्निरोधेयः । तदाह व्यासः—<br /> {{gap}}“वसंते ब्राह्मणस्य स्यादधेयोऽग्निर्यथाविधि । क्षत्रियस्याग्निराधेयो ग्रीष्मे तु श्रेष्ठ उच्यते ॥<br /> {{gap}}“शरद्रात्रेथ वैश्यस्याप्याधानीयो हुताशनः ॥” इति । पुनराधाननिमित्तमाहापस्तंबः<br /> {{gap}}“अग्नीनाधायैतस्मिन्संवत्सरे यो नर्नुयात्स पुनरादधीत” ॥ इति । तथा च श्रुतिः ( तै.<br /> सं. १-५-१ ) “भागधेयं वा अग्निराहित इच्छमानः प्रजां पशून्यजमान्योपदोद्रावोद्वास्य<br /> पुनरादधीत भागधेयेनैवैनं संवर्धयत्यथोशांतिरेवास्यैषा ॥” इति । निमित्तांतरमाह स एव<br /> {{gap}}“यद्दारण्योः समारूढो नश्येद्योऽभावनुगतावभिनिम्लोचेदभ्युदियाद्वा पुनराधेयं तस्य<br /> प्रायश्चित्तं हि ॥” इति । समारूढोऽग्निररण्योर्नाशे पुनराधेयम् तथा प्रणयनात्पूर्वं केवलगार्ह-<br /> पत्यानुगमने प्रणयनानंतरमजस्त्रं वा गार्हपत्याहवनीययोरुभयोरनुगमने प्रतिनिधौ चास्थापिते<br /> सूर्यो यद्यभिनिम्लोचेदस्तं गच्छेदुदियाद्वा तदा पुनराधेयं कार्यमित्यर्थः । केचित्तु केवलगार्हपत्या-<br /> नुगमने प्रतिनिध्यस्थापनेऽपि न पुनराधानं किं तु प्रायश्चित्तमेवेति वदंति । आश्वलायनः—“सर्वा-<br /> श्चेदनुगतानादित्योऽभ्युदियाद्वाऽभ्यस्तमियाद्वाऽग्न्याधेयं पुनराधेयं वा” इति ॥ कात्यायनः—<br /> {{gap}}“विहायाग्निं सभार्यश्चेत्सीमामुल्लंघ्य गच्छति । होमकालव्यपेतस्य पुनराधानमिष्यते” ॥<br /> शौनकः—<br /> {{gap}}“अग्नाव्अनुगते यत्र होमकालव्ययं व्रजेत् । उभयोर्विप्रवासे वा लौकिकोऽग्निर्विधीयते ॥<br /> {{gap}}“प्रोषिते तु यदा पत्नी यदि ग्रामांतरं व्रजेत् । होमकाले यदि प्राप्ता न दोषेण प्रयुज्यते ॥<br /> {{gap}}“अथ तत्रैव वसति होमकालव्यतिक्रमः । लौकिकाग्निर्वर्धिध्येत काठकश्रुतिदर्शनात् ॥<br /> {{gap}}“यत्र नांश्च पत्नी च उभौ प्रवसतो यदि । आ होमन्नानिवर्तेतां पुनराधानमर्हति” ॥<br /> संग्रहे “केचित्तु पत्न्यस्तमयोदयोश्चेदग्रामादिसीमामतिलंघ्य गच्छेत् ।<br /> {{gap}}“समुद्रं सिंधुं गतोऽन्यदापि स्याल्लौकिको वन्हिरिति ब्रुवंति” ॥ “चतुरात्रमहूयमानोऽग्निर्लौकिको<br /> भवति ॥” इति श्रुतिः । आपस्तंबः—“न ग्राममध्यादग्नीनतिहरेयुर्यद्यतिहरेयुर्लौकिकाः<br /> संपद्येरन्न्यावत्यारं ग्राममर्यादा नद्यः स्युस्तावद्व्यतिक्रामंतावन्वारमेयातां यदि नान्वारभेयातां<br /> लौकिकाः संपद्येरन्” इति ।<br /> बोधायनः—<br /> {{gap}}“अचोदितेन पाकेन कृतेनोद्धरणेन वा । लौकिकोऽग्निः स विज्ञेयः पुनराधानमर्हति ॥<br /> {{gap}}“नेकयाऽपि विना कार्यमाधानं भार्यया द्विजः । अकृतं तद्विजानीयात्सर्वान्धान्वारभेत यत् ॥<br /> {{gap}}“ज्येष्ठायां दोषहीनायां कनीयस्या यदाग्निमान् । ब्रह्महत्या भवेत्तस्य प्रतिपर्वणि सर्वदा” ॥<br /> मनुः ( ५।१६७, १६६ )—<br /> {{gap}}“भार्यायै पूर्वमारिण्यै दत्त्वाऽग्नीनंत्यकर्मणि । पुनर्दारक्रियां कुर्यात्पुनराधानमेव च ॥<br /> {{gap}}“एवं वृत्तां सवर्णा स्त्री द्विजातिः पूर्वमारिणीम् । दाहयेदग्निहोत्रेण यज्ञपात्रैश्च धर्मवित्” ॥ इति ।<br /> याज्ञवल्क्योऽपि ( आचार्य ८९ )—<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] कश्चन-प्रथमप्राधान[cite: 30]. 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-भ्या[cite: 30]. 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-को[cite: 30]. 4. [[#cite_note-4|↑]] क-दि[cite: 30].<noinclude></noinclude> 2ygztb4qeqr8fv98osine1mm5cbhhsa 104 166041 418965 2026-11-07T08:20:07Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|३५|'''विधुराग्निः'''|}} {{rule}} “दाहयित्वाऽग्निहोत्रेण स्त्रियं वृत्तवतीं पतिः । आहरेद्विधिवद्वारानग्नींश्चैवाविलंबयन्” ॥ इति।<br /> <br /> '''कात्यायनः—'''<br /> {{gap}}“स्त्री धर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418965 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३५|'''विधुराग्निः'''|}} {{rule}} “दाहयित्वाऽग्निहोत्रेण स्त्रियं वृत्तवतीं पतिः । आहरेद्विधिवद्वारानग्नींश्चैवाविलंबयन्” ॥ इति।<br /> <br /> '''कात्यायनः—'''<br /> {{gap}}“स्त्री धर्मचारिणी साध्वी मृता दाह्या तथाऽग्निना । विपरीता न दाह्या तु पुनर्दारक्रिया तथा ॥<br /> {{gap}}“मृतायां चैव भार्यायां द्वितीयायां कथंचन । समुत्सृजेदग्निहोत्रं मोहितो यो द्विजोत्तमः ॥<br /> {{gap}}“ब्रह्मोर्ज्जं तं विजानीयान्नात्र कार्या विचारणा ॥<br /> {{gap}}“द्वितीयां वै तु यो भार्या दहेद्वैतानिकाग्निभिः । तिष्ठन्त्यां प्रथमायां तु सुरापानसमं हि तत्॥” इति।<br /> <br /> “एतदाधाने सहाधिकृताया अग्निदाने वेदितव्यमिति” विज्ञानेश्वरीये ( पृ. २५ प. १४ ) । '''कपर्दी—'''<br /> {{gap}}“यदि त्वनेकभार्यस्य काचित्पत्नी मृता तदा । निर्मथ्येनेव सा दाह्या तदग्निं धारयेत्पतिः॥” इति।<br /> <br /> “यदि त्वनेकभार्यः स्यात् विभज्याग्निं दहेन्मृताम्” इति तु स्मार्ताग्निविषयम् । तत्राग्निसंसर्गस्य<br /> विभागस्य बोधायनादिभिरुक्तत्वात्पुनर्दारक्रियासंभवे पूर्वमृतायाः पत्न्या अग्निदानम् । असंभवे १०<br /> तु “निर्मथ्येन पत्नीं दाहयित्वा अग्निहोत्रं यावज्जीवं यावदाश्रमोत्तरं वा जुहुयात्”। यदाहुर्बह्वचाः<br /> {{gap}}“अपत्नीकोऽप्यग्निहोत्रमाहरेदित्याहुः । यदि नाहरेत् अनद्धा पुरुषः । कोऽनद्धा पुरुष इति।<br /> {{gap}}“न देवान्न पितॄन् न मनुष्यानिति । तस्मादपत्नीकोऽप्यग्निहोत्रमाहरेदिति”। '''भारद्वाजः—'''<br /> सूत्रम् “यद्यपत्नीकः स्यादुभाभ्यां तस्य संस्कारः औपासनाग्निहोत्राभ्यामिति”<br /> “निर्मथ्येन पत्नीमिति” । जैमिनिरपि सूत्रम् “आहिताग्निश्चेत्पूर्वा जाया मृयेत तां निर्मथ्येन १५<br /> दहेत् सान्तपनेन वा” इति। आश्वलायनः सूत्रम् “आहार्येणानाहिताग्निं पत्नीं च” इति।<br /> <br /> '''कपर्दी च—'''<br /> {{gap}}“अपत्नीकोऽग्निभिः कुर्यान्नित्यनैमित्तिकाः क्रियाः । अकाम्या अङ्गवैकल्या न हि काम्यासु तत्समम्॥<br /> {{gap}}“आहिताग्निः पूर्वमृतां स्वाग्निभिर्दाहयेत् स्त्रियम् । शक्ये विवाहेऽथाशक्ये नैर्मन्थ्येनैव दाहयेत्” ॥ इति।<br /> <br /> किञ्च आचारोऽप्यत्र दृष्टः शिष्टतमानां पूर्वेषां कण्वविभाण्डकादीनां यथा च भगवतो २०<br /> दाशरथेस्तस्मादभावेऽपि पत्न्या नाग्निहोत्रादिनिवृत्तिः । तथा '''विष्णुः—'''<br /> {{gap}}“मृतायामपि भार्यायां वैदिकाग्निं न संत्यजेत् । उपाधिनाऽपि तत्कर्म यावज्जीवं समापयेत्।<br /> {{gap}}“अन्यै कुशमयीं पत्नीं कृत्वा तु गृहमेधिनः । उपासते ह्यग्निहोत्रं यावज्जीवमतन्द्रिताः ॥<br /> {{gap}}“रामस्तु कृत्वा सोवर्णा सीतां पत्नीं यशस्विनीम् । ईजे बहुविधैर्ज्ञैः सहितो भ्रातृभिर्वशी॥” इति।<br /> <br /> '''मैत्रायणीश्रुतिरपि—'''<br /> {{gap}}“यस्तु स्वैरग्निभिर्भार्या संस्करोति कथंचन । असौ मृतः स्त्री भवति स्त्री चैषा स पुमान् भवेत्” ॥ इति।<br /> <br /> '''त्रिकाण्डी च—'''<br /> {{gap}}“यस्य भार्याऽतिदूरस्था मृता वा व्याधिताऽपि वा । अनिच्छुः प्रतिकूला वा तस्याः प्रतिनिधौ क्रिया” ॥<br /> इति । यश्चापस्तम्बवचनम् सूत्रं “दारकर्मणि यथाशक्त्या आत्मार्थमग्न्याधेयं कुर्यादग्निहोत्रं<br /> दर्शपूर्णमासावाग्रयणञ्च शेषाणि कर्माणि न भवन्तीति” तत्पत्नीमृतेः पूर्वं विच्छिन्नाग्निविषयम्। ३०<br /> तथा च कपर्दिभाष्यम्—“विच्छिन्नाग्नेः कदाचित्पत्नीमरणे यावज्जीवं श्रुतेरवगतत्वात्<br /> दारान्तरग्रहणे चासामर्थ्यादात्मार्थमग्न्याधेयं कार्यमिति”। '''स एव—'''<br /> {{gap}}“नष्टोत्सृष्टाऽनलसहचरी दाहकृत्येन कुर्यात्प्रेताधानं मथितदहनस्तत्क्रियायां प्रकल्प्य” इति ॥<br /> नष्टाग्निरुत्सृष्टाग्निर्वा पत्नीमरणे दाहार्थं प्रेताधानं कुर्यात् । किन्तु दाहकृत्ये मथिताग्निरेव<br /> कल्प्यः । ततः आत्मार्थमग्न्याधेयं कुर्यात् । आधानप्रभृति यजमान एवाग्नयो भवन्ति । ‘यज-<br /> मानो वा अग्नेयोंनिरिति’ श्रुतेः ( तै. सं. ३।४।१० )।<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] अतःपरं पु. २७ प. २७ पर्यन्तं कश्चन पाठः.<noinclude></noinclude> rxdcmgl9xbnxhmflckyx4bh364y56us 104 166042 418966 2026-11-07T08:22:41Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|२६|'''मृतपत्नीकस्य'''|}} {{rule}} “पत्नीदाहोपयुक्ताग्निरन्याधेयात्पुरा मृतौ । प्रेताधानं तु कर्तव्यमन्याधानं तु जीवतः ॥<br /> “पत्नीदाहोपयुक्ताग्निर्विक्षिन्नाग्नि... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418966 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२६|'''मृतपत्नीकस्य'''|}} {{rule}} “पत्नीदाहोपयुक्ताग्निरन्याधेयात्पुरा मृतौ । प्रेताधानं तु कर्तव्यमन्याधानं तु जीवतः ॥<br /> “पत्नीदाहोपयुक्ताग्निर्विक्षिन्नाग्निसमत्वतः । नादत्ते ऋतुनक्षत्रं नारम्भार्थादिकं च न” ॥ इति ।<br /> तत्पुनः कृतोदाहविषयम्—‘पुनर्दारक्रियां कुर्यात्पुनराधानमेव च’ इति मन्वादिस्मरणात् ( ५।१६७ ) ।<br /> न च ‘अन्याधानं तु जीवतः’ इत्येतदशक्यविवाहविषयम् । ‘अथाशक्ये नैर्मन्त्र्येनैव<br /> ५ दाहयेत्’ इति वचनात् । तदेवं शक्यविवाहः पत्नीं स्वाग्निभिर्दाहयित्वा पुनर्दारक्रियां<br /> कृत्वा अविलंबेनाग्नीनादध्यात् । अशक्यविवाहस्तु निर्मन्त्र्येन पत्नीं दाहयित्वा यावज्जीव-<br /> मग्निपरिचरेदिति स्थितम् । अपरे तु पत्नीदाहोपयुक्ताग्निर्विरह आत्मार्थमन्याधेयं कृत्वा याव-<br /> ज्जीवमग्निहोत्रं कुर्यादित्याहुः । तथा च ‘अपत्नीकोऽपि अग्निहोत्रमाचरेत्’ इति, ‘दारकर्मणि<br /> यथाशक्तः आत्मार्थमन्याधेयं कुर्यात् । पत्नीदाहोपयुक्ताग्निः अन्याधेयं कृत्वा तत्पुरा मृतौ’<br /> १० इत्यादीनि पूर्वोक्तानि वचनानि तद्विषयतया योजयन्ति ।<br /> <br /> ‘पत्नीदाहोपयुक्ताग्निरन्याधेयं तु जीवतः’ इति वचनं यः शक्याशक्यसंशयविषयः<br /> ‘पत्नीदाहोपयुक्ताग्निः सन् विवाहं न शक्नुयात्’ तद्विषयम् । ततश्च ‘आहिताग्निः पूर्वमृताम्’<br /> इत्यनेन न विरुध्यते । विच्छिन्नाग्निः पत्नीमरण इत्यादि भाष्यस्यापि कदाचित्पत्नीमरणे सति<br /> विच्छिन्नाग्निरिति योजनेति ते वर्णयन्ति । यद्यपि ‘पाणिग्रहणाद्धि सहत्वं कर्मसु’ इत्यादिभिः<br /> १५ पतिवत् पत्न्या अपि स्वामित्वमवगम्यते तथापि नोभयोस्तुल्यता । ‘पत्नीवदस्याग्निहोत्रम्’ इत्यादौ<br /> यजमानस्यैव प्राधान्येन स्वामित्वावगमात् । ज्योतिष्टोमेन यजेत इत्यादावेकवचनश्रुत्या च यज-<br /> मानस्यैवाधिकारत्वावगमात् । तद्द्द्धृत्या पत्न्याः स्वामित्वोप्यनुप्रवेशात्स्वामित्वं सहत्वं च<br /> निबोद्ध्यम् । ‘पत्नी हि पारीणह्यस्येश’ इति श्रुत्या ( तै. सं. ६।२।१ ) गृहोपकरणरूपधनैकदेश-<br /> स्वामित्वमवगम्यते । अत एव ‘उपाधिनाऽपि तत्कर्म यावज्जीवं समापयेत्’ इति पत्न्याः<br /> २० प्रतिनिधिः स्मर्यते । अन्यथा ‘न च प्रतिनिधिर्मन्त्रस्वामिदेवाग्निकर्मसु’ इति स्वामिप्रतिनिधि-<br /> निषेधेनोपाधिना कर्म समापनमयुक्तं स्यात् । न च वचनात् प्रतिनिधिस्थापनमिति वाच्यम् ।<br /> वचनादेव पत्न्याभावेऽपि अग्निहोत्रादेरनिवृत्तेः । कपर्दी च—<br /> {{gap}}“अस्ति स्वामित्वलेशोऽस्यास्तत्प्राचुर्यं तु मर्तृताम् । हि प्रधानं विधिभिस्तस्यैवाथ क्रिया यतः” ॥ इति ।<br /> अनेनैव न्यायेनानाहिताग्निरपि शक्ये विवाहे ओपासनेन पूर्वमृतां पत्नीं दाहयित्वा<br /> २५ विवाहः कार्यः । अशक्ये तु नैर्मन्त्र्येन दाहयित्वा धार्योपासन इति द्रष्टव्यम् ।<br /> अत्र आश्वलायनो विशेषमाह—<br /> {{gap}}“स्मार्तधर्माग्निभिर्दग्ध्वा मृतां पत्नीं च तां त्रिभिः । शिष्टार्थनोद्द्वहेद्मन्यां पुनरुद्वाह्यमान्यजेत् ॥<br /> {{gap}}“प्रागुवाहाच्च शिष्टार्थं स्मार्तस्याग्निर्यथाविधि । शुश्रूषेदप्यपत्नीक इष्टिं कुर्याच्च वा न वा ॥<br /> {{gap}}“सायं प्रातःहोमधर्ममर्धमासं च सन्नरेत्” इति ॥<br /> ३० अनाहिताग्निः पूर्वमृतां पत्नीमोपासनार्थेन दग्ध्वा शिष्टार्थं सायं प्रातःजुह्वन् स्थाली-<br /> पाकं च कुर्वन् तस्मिन्नन्यामुद्वहेत् । पुनरुद्वाहमकुर्वन्वा सायं प्रातःहोमधर्ममर्धमासं च यावज्जीवं<br /> सन्नरेत् । आहिताग्निस्तु त्रिभिरग्निभिस्तां दग्ध्वा पुनरुद्वाहानन्तरमग्निमान् भूत्वा यजेत् ।<br /> उदाहाशक्तौ निर्मन्त्र्येन पत्नीं दग्ध्वा यावज्जीवमग्निहोत्रं कुर्वन् पर्वणोरिष्टिं कुर्यादित्यर्थः ।<br /> भारद्वाजोऽपि—<br /> {{gap}}“दंपत्योरभयोरको यदि प्राणैर्वियुज्यते । भर्ता वा यदि वा पत्नी जीवनविधुर उच्यते ॥<br /> {{gap}}“द्वयोः साधारणो वह्निः सहसंस्कारसंस्कृतः । प्रेतं विधिबलादेति पत्नीं भर्तार्येन वा” ॥<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 8z6khqapqt7777jp3g5i45aak1xh2je 104 166043 418967 2026-11-07T08:24:17Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|२७|'''विधुरस्याग्निधारणम्'''|}} {{rule}} “संस्कृत्य विधिवत्प्रेतं वह्निर्जीवन्तमश्नुते” इति । तदेवमेकाग्निः पत्न्या अग्निमद्वाद्वार्ध<br /> दत्वा वा अपत्नीकोऽपि याव... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418967 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२७|'''विधुरस्याग्निधारणम्'''|}} {{rule}} “संस्कृत्य विधिवत्प्रेतं वह्निर्जीवन्तमश्नुते” इति । तदेवमेकाग्निः पत्न्या अग्निमद्वाद्वार्ध<br /> दत्वा वा अपत्नीकोऽपि यावज्जीवमौपासनं परिचरेत् । केचित्तु औपासनाग्निना पत्नीं दग्ध्वा<br /> विधुरोऽप्यग्निमुत्थायाऔपासनं कुर्यादिति ॥<br /> अग्न्युत्पत्तिप्रकारः क्रियाकल्पकारिकायामभिहितः—<br /> {{gap}}“उद्धृत्य वह्निं प्रणवेन पूर्वमन्वान्ग्निमन्नेन हरेत्पुरस्तात् ॥<br /> {{gap}}“निधाय पृष्ठे दिवि मन्त्रकेण ततस्तु होमः शक्लैश्चतुर्भिः ॥<br /> {{gap}}“रेखादयो नैव च तत्सत्तां स ‘विश्वानिनोयान’ इमे च मन्त्राः ॥<br /> {{gap}}“आरोहणं नास्त्यवरोहणं स्यादुत्पतिरेवं विधुरानलस्य ॥<br /> {{gap}}“नित्यानि नैमित्तिककाम्यकर्माण्यत्रैव कुर्याद् विधुरः सदैव” इति । एवमुत्पाद्य सायं-<br /> प्रातरौपासनं कुर्यात् । कर्मान्तेऽग्निलौकिक इत्याहुः । तथा च भारद्वाजः—<br /> {{gap}}“आधाय विधिवद्वह्निं भर्त्ता पत्न्यापि वा पुनः । यावज्जीवं परिचरेदोषधीभिरथाविधि ॥<br /> {{gap}}“स्थालीपाकं चोषयणमस्मिन्नग्नौ विधीयते । आ प्राणविप्रयोगांतं न जहात्येव पावकः ॥<br /> {{gap}}“प्राणैर्विम्युक्ते संकुर्याद्विदुरो विधुराग्निना” इति । ‘स्त्री चैव भर्त्तरि प्रेते’ इति वचना-<br /> द्भर्त्तरि प्रेते पत्न्यप्यौपासनं परिचरेदित्यर्थः । अत्र सार्वभौमीये—‘पाणिग्रहणोद्दिष्टगृहमेधिनो-<br /> र्म्मृतम्’ इति द्विवचनस्वारास्यादन्यतराल्यये स्मार्तकर्मानधिकारज्ञापनादावाभ्यां कर्माणि कर्त्तव्या-<br /> नीत्युभयाधिकारित्वेनैव गार्ह्यकर्मादौ सहकत्वाच्च विधुरस्याश्रमान्तरपरिग्रहार्थं सन्ध्या-<br /> वन्दनमात्रं कर्त्तव्यमिति ।<br /> तथा च तस्याग्न्यामावं सिद्धवत्कृत्य मन्त्रजपेन तत्फलावाप्तिमाह शौनकः—<br /> {{gap}}“महत्तत्रजपेत्सूक्तं षञ्चवारं दिनेदिने । औपासनं विना दोषो न स्पृशेदिदुरं ततः ॥<br /> {{gap}}“अग्ने नयऽपयेदच्चैः षञ्चवारं दिनेदिने । विधुरस्याग्निकस्यैवं यत्फलं तद्भवेद् ध्रुवम्” इति ॥<br /> शातातपोऽपि—<br /> {{gap}}“अनग्निरपि यो विप्रः सदाचारपरो यदि । श्राद्धादिषु समस्तेषु सोऽपि ग्राह्यो मनीषिभिः ॥<br /> {{gap}}“अनग्निकस्य वेदोऽग्निर्वेदहीनोऽप्यनग्निकः । साऽऽग्निकोऽप्यनधीतैवेदनग्निक इति स्मृतः ॥<br /> {{gap}}“वैधुर्यं न तु बाधेत पुत्रवान्यदि यो द्विजः । तथा च वेदविद्वैष्व सर्वकर्मसु सोऽर्हति ॥<br /> {{gap}}“पुत्रवान्सुत्सहभार्योऽपि सोऽग्निमानिति संस्कृतः । पुत्र एवाग्निरित्याहुः पुत्रार्थं दारसंग्रहः ॥<br /> {{gap}}“मृतायामपि भार्यायां प्रत्यक्षोऽग्निर्विनश्यति । आत्मन्यग्निं न्ययेत्तु तस्मात्कर्मीह एव सः” ॥ इति ।<br /> एवं वैकाग्नेर्विधुरस्याग्निस्वभावाद्भाव्योः शिष्टाचारानुचूर्येण व्यवस्थाऽवगन्तव्या । इति यजनम्॥<br /> अथ याजनं निरूप्यते ।<br /> तत्र विधिः श्रूयते—“द्रव्यमार्जयेद्ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयाद्याजयेद्वाध्यापयेद्” इति । न<br /> चायं नित्यविधिः । अकरणे प्रत्यवायादिनित्यलक्षणभावात् । अपि तु काम्यविधिः ।<br /> द्रव्यार्जनकामस्य तत्राधिकारात् । तत्रापि नापूर्वविधिः । जीवनोपायत्वेन याजनस्य प्राप्तत्वात् ।<br /> अग्निहोत्रं जुहुयादष्टकाः कर्त्तव्या इत्यादिबद्द्वयंताराप्त्याद्यभावात् । अत्यन्ताप्राप्तप्रापणं अपूर्वविधिः ।<br /> नापि परिसंख्या । एकस्यानेकत्र प्राप्यभावाद्विकल्प्योभयत्र प्राप्तस्यान्यतो निवृत्तिरर्थमेकत्र पुनर्वचनं<br /> परिसंख्या ।<br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] ज्ञ स्वनैकः; क्ष-स्थानेकपुत्रप्रप्रादप्य[cite: 5].<noinclude></noinclude> tilf25byz6h6ecft0j3qlv6z9ff18jc 0 166044 418968 2026-11-07T09:44:49Z अनुनाद सिंह 1115 श्री भदन्तनागार्जुनकृतम् ; रसवैशेषिकसूत्रम् [नरसिहकृतभाष्योपेतम्] <poem> प्रज्ञायितमिदं हि नैकविपयं शास्त्राधिगम्यं फलं शक्यं नैव हि साधिगन्तुममला हित्वा पर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418968 wikitext text/x-wiki श्री भदन्तनागार्जुनकृतम् ; रसवैशेषिकसूत्रम् [नरसिहकृतभाष्योपेतम्] <poem> प्रज्ञायितमिदं हि नैकविपयं शास्त्राधिगम्यं फलं शक्यं नैव हि साधिगन्तुममला हित्वा परीक्षास्पदम्‌ । +++++++++++++++++ ब्रबी- दायुर्वेदपदार्थतत्त्वविदुषां चक्षुः परं निर्मलम्॥ सिद्धान्तान्तरनिश्चितार्थगहनं हेत्वर्थतत्त्वानुगं त्यक्त्वानेकविपञ्चनार्थपदवी व्यक्तार्थ शब्दात्मकम्‌ । प्रीत्यर्थं विदुषामनुग्रहकरं मन्दात्मनां सर्वदा तस्येदं सुपरीक्षार्थविपयं भाष्यं मया कथ्यते ॥ '''अथात आरोग्यशास्त्रं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥''' </poem> == स्रोतः == *[https://archive.org/details/RasavaisheshikSutraWithNarasimhaBhashya/page/n83/mode/2up Rasavaisheshika Sutra With Narasimha Bhashya] t5ritxkl8o6uu2v7ll9q5pyxq14xekv 104 166045 418969 2026-11-07T10:06:57Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|२८|'''याजनम्'''|}} {{rule}} “इमामगृभ्णन्नरशनाभृतस्येत्यस्वाभिधानीमादत्त” इत्यत्र मंत्रलिंगसामर्थ्यादश्वाभिधान्याः<br /> गर्द्भाभिधान्याश्च रशनाया ग्रहणे विनियुक्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418969 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२८|'''याजनम्'''|}} {{rule}} “इमामगृभ्णन्नरशनाभृतस्येत्यस्वाभिधानीमादत्त” इत्यत्र मंत्रलिंगसामर्थ्यादश्वाभिधान्याः<br /> गर्द्भाभिधान्याश्च रशनाया ग्रहणे विनियुक्तः पुनरश्वाभिधानीमादत्त इति वचनेनाश्वाभिधान्या-<br /> विनिर्युज्यमानो गर्द्भाभिधान्या निवर्तते । तथा च ‘पंच पंचनखा भक्ष्या’ इतिवत् स्वेच्छया<br /> शष्वादिषु श्वादिषु च प्राप्तं पुनः शशादिषु श्रूयमानं श्वादिभ्यो निवर्तत इति । तस्मात्पक्षे<br /> ५ प्राप्तत्वात् ‘सेने देशे यजेत’ ‘प्राङ्मुखोऽग्नानि भुंजीत’ इतिविनियमविधिर्ययम् । मंत्रेष्वध्यत्वादिज्ञानं<br /> च याजनांगत्वेन छंदोगब्राह्मणे समाम्नायते “यो ह वा अबिदितापेयछंदोदैवतब्राह्मणेन मंत्रेण<br /> याजयति वाऽध्यापयति वा स्थाणुं वा पद्यते प्र वा म्रियते पापीयान्भवति । यातया-<br /> मान्यस्य छंद्रांसि भवंतीति” तदशैतृयाजकस्य दोषाभिधानात् “याजयित्वा प्रतिगृह्य<br /> वाऽनक्षन् त्रिः स्वाध्यायं वेदमधीयेत” इत्यादीनि अयाज्ययाजनविषयाणि । तथा च देवलः—<br /> १० “यः शूद्रान्पतितांश्चापि याजयेदर्थकारणात्याजितो वा पुनस्ताभ्यां ब्राह्मणोऽज्याज्ययाजकः” इति ।<br /> '''मनुः ( ३।१६५ )—'''<br /> {{gap}}“अयाज्ययाजनैर्तेर्नास्तिक्येन च कर्मणाम् । कुलान्यकुलतां याति यानि हीनानि मंत्रतः ॥<br /> {{gap}}“संवत्सरे पतति पतितेन समाचरन् । याजनाध्यापनयौनान्न तु शय्यासनादिना” ( ११।१८० ) ।<br /> पतितेन संसर्ग कुर्वन् शयनादिना संवत्सरे पतति । याजनादिना तु संवत्सरेण न किंतु सद्यः<br /> १५ पततीत्यर्थः । योनै विवाहः । '''देवलः—'''<br /> {{gap}}“याजनं योनिसंबंधं स्वाध्यायं सहभोजनम् । कृत्वा सद्यः पतत्येव पतितेन न संशयः” ॥<br /> '''बोधायनः ( २।१।६२ )—'''<br /> {{gap}}“संवत्सरे पतति पतितेन समाचरेत् । याजनाध्यापनयौनात्सो न तु शय्यासनादिभिः” इति ।<br /> '''आपस्तंबः ( १।२१।१५ )—''' “न पतितैः संव्यवहारो विद्यते । तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति<br /> च वर्जयेत्” इति ( १।२१।३३ ) । '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“संवत्सरे पतति संसर्ग कुरुते तु यः । यानशय्यासननित्यं जानन्वै पतितो भवेत् ॥<br /> {{gap}}“याजनं योनिसंबंधं तथैवाध्यापनं द्विजः । कृत्वा सद्यः पतैत् ज्ञानात्सहभोजनमेव वा” ॥ '''संवर्तमानः—'''<br /> {{gap}}“महापातकसंसोगी ब्रह्महत्यादिभिर्नरः । तत्संसर्गविशुद्ध्यर्थं तस्य तस्य व्रतं चरेत्” ॥ इति ।<br /> '''यमः—''' “प्रतिग्रहाध्यापनयाजनानां प्रतिग्रहं श्रेष्ठतमं वदति ।<br /> २५ प्रतिग्रही शुद्ध्यति जपहोमैः । याज्यं तु पापेनैव पुनन्ति वेदाः” इति याजनम् ॥<br /> अथाध्ययनम् । “स्वाध्यायोऽध्येतव्यो ब्राह्मणो पेढंगो वेदोऽध्येयः” इति श्रुतेः ( सह वै उपनिषदि ) ।<br /> अनेन अर्थज्ञानपर्यंतं अध्ययनं विधीयते इति न्यायसिद्धम् । मंत्राः पुनरविदिताऽर्थानुष्ठाना अनु-<br /> प्रेयार्थप्रकाशानासर्थाः । तस्मात्प्रतिपन्नवेदाथैऽनुष्ठातामिलप्सितानि कर्मफलानि प्राप्नोति न च<br /> प्रत्येतीति वेदोऽध्येतव्यः । तदर्थञ्च प्रतिपत्तव्यः । अत्र मनुः ( २।१६९ )—<br /> ३० “तपोविशेषैर्विधिवैतैश्च विधिचोदितैः । वेदः कृत्स्नोऽधिगतव्यः सरहस्यो द्विजन्मना” ॥<br /> व्रतैः प्राजापत्यादिभिः । कृत्स्नः साङ्गः । '''स एव ( २।१६६ )—'''<br /> {{gap}}“वेदमेव सदाभ्यस्येत तपस्तप्स्यन् द्विजोत्तमः । वेदाभ्यासे हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते” ॥<br /> इह वेदे । उच्यते “तपो हि स्वाध्याय” इति श्रूयते ।<br /> “योऽनधीत्य दिजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवमेव शूद्रमाशु गच्छति सान्वयः” ( १६८ ) ॥<br /> ३५ “कुविवाहैः क्रियालोपैर्वैदध्यानेन च । कुलान्याशु विनश्यanti ब्राह्मणातिक्रमेण च” ( ३६३ ) ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] ट-पाठः[cite: 6]. 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-भो[cite: 6]. 3. [[#cite_note-3|↑]] ट-हा[cite: 6]. 4. [[#cite_note-4|↑]] क्ष-न यजनं कर्म पुनर्निवेदः[cite: 6]. 5. [[#cite_note-5|↑]] कग-निष्कारणम्[cite: 6].<noinclude></noinclude> abz0n8g74hci469l3lg8xr5u9xgsbb9 104 166046 418970 2026-11-07T10:08:20Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|२९|'''साध्वेवोध्याेतव्यः'''|}} {{rule}} “मंत्रवन्ति समुद्धानि कुलान्यन्यधनान्यपि । कुलसंस्कृत्य च गच्छंति कर्पति च महयशः” ॥<br /> “यद्गृहीतमविज्ञानं निगदेनैव शब्द्यते... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418970 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|२९|'''साध्वेवोध्याेतव्यः'''|}} {{rule}} “मंत्रवन्ति समुद्धानि कुलान्यन्यधनान्यपि । कुलसंस्कृत्य च गच्छंति कर्पति च महयशः” ॥<br /> “यद्गृहीतमविज्ञानं निगदेनैव शब्द्यते । अनग्नाविव शुष्केधो न तज्ज्वलति कर्हिचित्” ॥<br /> '''श्रूयते च ( निरुक्ते १।१८ )—'''<br /> “स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदान् न विजानाति योऽर्थम् । योऽर्थज्ञ इतसकल भद्रमश्रुते<br /> स नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा” ॥ इति । '''मनुरपि ( १२।१०० )—'''<br /> {{gap}}“सेनापत्यं च राज्यं च दंडनेतृत्वमेव च । सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति” ॥<br /> {{gap}}“इतिहासपुराणज्ञः पदवाक्यप्रमाणवित् । अंगोपकारवेदी च वेदार्थं ज्ञातुमर्हति” ॥ इति ।<br /> इतिहासो भारतरामायणादिः । '''कूर्मपुराणे ( उत्तरार्धे अ. १४ श्लो. ८४-८७ )—'''<br /> {{gap}}“योऽन्यत्र कुरुते यत्नमनधीत्य श्रुतिं द्विजः । स वै मूढो न संभाष्यो वेदबाह्यो द्विजातिभिः ॥<br /> {{gap}}“न वेदपाठमात्रेण संतुष्टो वै द्विजोत्तमः । पाठमात्रेणासानस्तु पङ्को गौरिव सीदति” ॥<br /> {{gap}}“योऽधीत्य विधिवद्वेदं वेदार्थं न विचारयेत् । स सांवत्सरः शूद्रसमः पात्रतां न प्रपद्यते” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> {{gap}}“पारंपर्यगतो येषां वेदः सपरिबृंहणम् । तच्छाखाकर्म कुर्वीत तच्छास्त्राध्ययनं तथा ॥<br /> {{gap}}“यः स्वशास्त्रां परित्यज्य पारक्यमधिगच्छति । स शूद्रवद्वहिष्कार्यः सर्वकर्मसु साधुभिः ॥<br /> {{gap}}“अधीत्य शास्त्रमात्मীयां परशास्त्रं ततः पठेत” ॥ '''मनुः ( २।१५७-१५८ )—'''<br /> {{gap}}“यथा काष्ठमयो हाथी यथा चर्ममयो मृगः । ब्राह्मणोऽनधीयानः त्र्यस्ते नामधारकाः” ॥ इति ।<br /> {{gap}}“यथा षण्डोऽफलस्त्रीषु यथा गौर्वै चाफला । यथा वाजेऽफल दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः” ॥<br /> '''पराशरः ( ८।२८ )—'''<br /> {{gap}}“ये पठंति द्विजा वेदं पंचयज्ञगताश्च ये । त्रैलोक्यं तारयंतेये पंचेंद्रियरता अपि” ॥<br /> '''संवर्तः—''' “वेदं चैवाभ्यसेन्नित्यं शुचौ देशे समाहितः” इति । '''दक्षः—'''<br /> {{gap}}“वेदस्वीकरणं पूर्वं विचारोऽभ्यसनं जपः । तद्दानं चैव शिष्यों वेदोऽभ्यासॉ हि पंचधा” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> “वेदाभ्यासं ततः कुर्यात्प्रयत्नाच्छकितो द्विजः । वेदमध्येपयेच्छ्रद्धान् धारयेच्च विचारयेत्” ॥<br /> “अधीतमपि यो वेदं विमुंचति यदा नरः । भ्रूणहा स तु विज्ञेयो वियोनियमधिगच्छति” ॥<br /> '''मनुः ( ११।१९८ )—'''<br /> {{gap}}“शरणागतं परित्यज्य वेदं विस्राव्य च द्विजः । संवत्सरं यवाहारस्तपापमपसेधति” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ४० )—'''<br /> {{gap}}“यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम् । वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः” ॥<br /> यज्ञादीनां बोధकत्वेन निःश्रेयसकरः । '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“हरिरोमिति निर्दिष्ट्य यत्कर्म क्रियते बुधैः । अधീയतेऽपि राजर्वै तद्दि वीर्यकरं भवेत्” ॥<br /> '''आपस्तंबः ( १।२१।१६-७ )—“ॐकारः स्वर्गद्वारं तस्माद्ब्रह्माऽध्येष्यमाणः एतदादि प्रतिपद्येत ।<br /> विक्यां चान्यां कृत्वा एवं लौकिक्या वाचा व्यावर्तते ब्रह्म” इति । ब्रह्म वेदं स्वर्गसाधनम् अधेय्य-<br /> माणः स्वर्गद्वारं प्रणवमादौ कृत्वा प्रतिपद्येत उपक्रमेत । अध्येतुमध्ययनेन अनुपयुक्ता कथा-<br /> विक्यां चान्यांकृत्येतद्विप्रतिपद्येत । एवं सति ब्रह्म वेदः लौकिक्या वाचा व्यावर्तते तया<br /> व्यामित्रिणं न भवतीत्यर्थः । अथर्वणे श्रूयते—“प्रणवं देवा असुरज्झर्र्थ प्रार्थयंतः १ वरं वृणीष्व”<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] म-दा.क-शब्दाऽऽप्नः[cite: 7]. 2. [[#cite_note-2|↑]] श्नि-तरः[cite: 7]. 3. [[#cite_note-3|↑]] श-नित्जाते[cite: 7]. 4. [[#cite_note-4|↑]] च-ततः मे.[cite: 7].<noinclude></noinclude> 2sjg962nw46ht8jgxuesazbaelftyza 104 166047 418971 2026-11-07T10:09:25Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|३०|'''अध्यापनम्'''|}} {{rule}} प्रेत्यब्रुवंस्तान् प्रणवोऽब्रवीत् न भाभनिरधिल्या ब्राह्मणा ब्रह्मा वेदेयुर्यदि वदेयुः अव्रहैव स्यादिति ।<br /> तस्मादोंकारः पूर्वमुच्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418971 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३०|'''अध्यापनम्'''|}} {{rule}} प्रेत्यब्रुवंस्तान् प्रणवोऽब्रवीत् न भाभनिरधिल्या ब्राह्मणा ब्रह्मा वेदेयुर्यदि वदेयुः अव्रहैव स्यादिति ।<br /> तस्मादोंकारः पूर्वमुच्च्यत इति । एव एव हि पुरस्तादुच्यते एव पश्चादिति च ” इत्यध्ययनम् ॥<br /> अथाध्यापनम् । '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> “याजनाध्यापने शुद्दे तथा पुत्रप्रतिग्रहः । एवं सम्यक्समाख्याता त्रितयी तस्य जीविका” ॥<br /> '''अध्यापने नियमानाह यमः—'''<br /> {{gap}}“सततं प्रातरुत्थाय दंतधावनपूर्वकम् । स्नात्वा हुत्वा च शिष्योंभ्यः कुर्यादध्यापनं नरः” ॥<br /> '''मनुरपि ( २।११० )—'''<br /> {{gap}}“अध्येष्यमाणं तु गुरुर्नित्यकालमतंद्रितः । अधीष्व भो इति ब्रूयाद्व्रामोऽस्विमिति चारभेत् ॥<br /> {{gap}}“आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्नरो धार्मिकः शुचिः । शक्कोऽर्थदोऽर्थी स्वः साधुरध्याप्या दश धर्मतः” ॥<br /> {{gap}}“धर्माथों यत्र न स्यातां शुश्रूषा वाऽपि तद्विधा । तत्र विद्या न वक्‍तव्या शुभ्रं बीजमिवापरे” ( २।११२ ) ॥<br /> {{gap}}“विद्ययैव समं कामे मैर्त्यव्यं ब्रह्मवादिना । आपद्यपि च घोरायां न तेनामिरिणे वपेत्” ( ११३ ) ॥<br /> {{gap}}“विद्या ब्राह्मणमेत्याह शेवधिर्तेऽस्मि रक्ष माम् । असूयकाय मां मा ब्रूयाः तथास्यां वीर्यवत्तमा” ( ११४ ) ॥<br /> {{gap}}“यमेव तु शुचिं विद्यान्नियतं ब्रह्मचारिणम् । तस्मै मां ब्रूहि विप्राया निधियायाप्रमादिने” ( ११५ ) ॥<br /> {{gap}}“शेवधिरित्यादिविद्याया वचनं शेवधिनिधिः । ते शेवधिरस्मि विद्या जानीयाः । निधिपाल्याय विद्या ।<br /> निधिपाल्याय । स एव ( २।११६ )—<br /> {{gap}}“ब्रह्म यच्छ्रस्तमनुज्ञातमधीयानादप्नुयात् । स ब्रह्मस्तेयकृद्विप्रे नरकं प्रतिपद्यते ॥<br /> {{gap}}“नाष्टः कस्याचिद्ब्रूयात् न चान्यशायेन् पृच्छतः । जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत्” ( ११० ) ॥<br /> {{gap}}“अधर्मेण तु यः प्राह यत्राधर्मेण पृच्छति । तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाऽधिगच्छति” ( १११ ) ॥<br /> प्राह वचनं करोति । प्रैति प्र्रियते ।<br /> विद्याधर्मस्थियो विशिष्टराष्ट्रेष्वविशिष्टाध्यपानाद्वैश्यमुपादाय इत्याह स एव ( २।१३८ )—<br /> {{gap}}“श्रद्दधानः शुभां विद्यामादडीतावरादपि । अंत्यादपि परं धर्मः स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि” ॥<br /> एतदेव दृष्टान्तेनोपादयति ( २।१३९-१४१ )—<br /> {{gap}}“विद्यादप्युसुतं ग्राह्यं बालादपि सुभाषितम् । अमिवादपि सदवृत्तममेध्यादपि कांचनम् ॥<br /> {{gap}}“स्त्रियो रत्नं तथा विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम् । विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वतः ॥<br /> {{gap}}“अब्राह्मणाध्ययनमापत्कालं विधीयते । अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावध्ययनं गुरोः” ॥<br /> अब्राह्मणाक्षत्रियवैश्याभ्याम् ।<br /> “अधीयीरन्स्वधर्मस्थायो वर्णा द्विजातयः । प्रब्रूयाद् ब्राह्मणस्वेषां नेतरेति निश्चयः” ( १०।१ ) ॥<br /> “ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः । चतुर्थ एकजातिस्तु शूद्रो नास्ति तु पंचमः” ॥ ( १०।१५ )<br /> '''हारीतः—'''<br /> {{gap}}“मंत्रार्थज्ञे जपद्वृद्धेस्तथाध्यापनं द्विजः । स्वर्गलोकमवाप्नोति नरकं तु विपर्यये” ॥<br /> लिखितं पाठं निषेधति '''नारदः—'''<br /> {{gap}}“पुस्तकप्रत्ययाधीतं नाधीतं गुरुसंसिधौ । भ्राजते न सभांमध्ये जारगर्भ इव स्त्रियाः” ॥ इति ।<br /> '''स एव—'''<br /> {{gap}}“हस्तहीनस्तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितः । ऋग्यजुःसामभिर्दुग्धो वियोनिमधिगच्छति” ॥<br /> '''हारीतः—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-तृतीयं[cite: 8]. 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-कर्तव्यै[cite: 8]. 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-ऐरम्[cite: 8]. 4. [[#cite_note-4|↑]] क्ष-त्त्यै[cite: 8].<noinclude></noinclude> fi9eromijpnvuvlko70ovhcmen8nvmt 104 166048 418972 2026-11-07T10:10:54Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|३१|'''अपात्रे अर्थकारणाद्वा विद्या न दातव्या'''|}} {{rule}} “अध्यापनं च त्रिविधं धर्मार्थं चार्धकारणात् । शुश्रूषाकरणाच्चेति त्रिविधं परिकीर्ति्तम्” ॥<br /> “येषामन्य... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418972 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३१|'''अपात्रे अर्थकारणाद्वा विद्या न दातव्या'''|}} {{rule}} “अध्यापनं च त्रिविधं धर्मार्थं चार्धकारणात् । शुश्रूषाकरणाच्चेति त्रिविधं परिकीर्ति्तम्” ॥<br /> “येषामन्यतमाभावे स्वस्वाचारे भवेद् द्विजाः । तत्र विद्या न दातव्या पुरुषेण हितेषणा” ॥<br /> “योग्यमनध्यापयेच्छिष्यानयोग्यानपि वर्जयेत्” ॥ '''याज्ञवल्क्यः ( आ. २८ )—'''<br /> “कृतज्ञो द्रोज्ञो मेधावी शुचिः कल्पोऽनस्यूकः । अध्याप्यो धर्मतः साधुः शक्तातो ज्ञानवित्सद्ः” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> “कृतज्ञश्च तथाऽद्रोही मेधावी शुभकृत्क्षरः । आसः प्रियोऽथ विधिबेत षड्ध्याप्या द्विजोत्तमैः” ॥इति ।<br /> '''आपस्तंबः ( २।५।१८ )—'''“यथागमं शिष्योंभ्यो विद्यासंप्रदाने नियमेषु च युक्तः स्यादेव वर्त्तमानः ।<br /> पूर्वापरं संबंधानात्मानं च क्षेमे युनक्ति” इति । येन प्रकारेणागमपाठाथर्योस्तथैव शिष्येभ्यो<br /> निर्मत्सरेण विद्या संप्रदेया । एवंभूतो विद्यासंप्रदाने युक्तेऽवहितः स्यात् च गृहस्थस्य नियमा-<br /> ध्यापनेऽन्यत्र च तेष्वपि युक्तः स्यादेव वर्त्तमानः पूर्वां पितृपितामहप्रपितामहानपरान् पुत्रपौत्रनप्तृ-<br /> न्कर्मनिवृत्त्यक्संबंधिनः पुरुषनात्मानं च क्षेमे अभ्यस्थाने नाकपृष्ठे युनक्ति स्थापयतीत्यर्थः ।<br /> '''बोधायनः ( २।२।४९-५० )—'''<br /> {{gap}}“धर्माथों यत्र न स्यातां शुश्रूषा वाऽपि तद्विधा । विद्यया सह मर्तव्यं न चेनामूषरे वपेत् ॥<br /> {{gap}}“अग्निर्विकक्षं दहति ब्रह्मदृष्टमनाहृतम् । तस्माद्दे शक्यं न ब्रूयाद्ब्रह्म मानकुर्बताम्” ॥ इति ।<br /> '''स एव ( २।२।५२-५३ )—'''“अब्राह्मणाध्ययनमापदि शुश्रूषऽनुव्रज्या च यावध्ययनम” इति ।<br /> '''गौतमः ( १।६८ )—'''“सत्यधर्मार्णैवृत्ती शिष्याध्यापकः” इति । '''स एव ( ७१ )''' “आपत्कल्पो<br /> ब्राह्मणस्याब्राह्मणाद्वियोपयोगोऽनुगमनं शुश्रूषा समाते ब्राह्मणो गुरुः” इति । न चापररात्रमधीत्य<br /> पुनः प्रतिसंविशेच्च स्वाप्यादिश्च्र्थः । '''मनुः ( ४।१९९ )—'''<br /> “नाविसृष्टमधीयीत न शूद्रजनसंनिधौ । नानिंशीथे परिश्रान्ते ब्रह्मार्थल्य पुनः स्वपेत्” ॥ '''व्यासः—'''<br /> “अनध्यायेऽधीतं यद्यच्छूद्रस्य च संनिधौ । प्रतिग्रहनिमित्तं च नरकाय तदुच्यते” ॥ इति । '''स एव—'''<br /> “आत्मार्थ भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् । कुन्यर्थं यस्य चार्धातं स याति नरकान्दहनुन्” ॥<br /> '''शातातपः—'''<br /> {{gap}}“वेदाक्षराणि यावंति नियुंज्यादर्थकारणात् । तावंति भ्रूणहत्या वै वेदविक्रयमाप्नुयात्” ॥<br /> '''छागलेयः—'''<br /> “प्रख्यापनं प्राध्ययनं प्रश्नपूर्वप्रतिग्रहः । याजनाध्यापने वादः पञ्चविद्यो वेदविक्रयः” ॥ २५<br /> प्रख्यापनं अहं चतुर्वेन्दीत्यदि राजमंशिराद्वाकोशाः । स्वस्त्रोत्कर्षाथर्मध्ययनं प्राध्ययनम् ।<br /> कियन्मे दास्यतीत्युक्त्वा प्रतिग्रहो याजनमध्ययनम् । प्रश्नपूर्वार्गि इतरमधिक्रिय स्वविद्यास्थापने<br /> परस्परं विवादः । '''शातातपः—'''<br /> {{gap}}“प्रश्नपूर्वं तु यो दद्याद्ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् । स पूर्वं नरकं याति ब्राह्मणस्तदनंतरम्” ॥<br /> '''स्मृतिसंग्रहे—'''<br /> {{gap}}“गायत्रीं मूल्यमादाय यः परस्मै प्रयच्छति । स जीवन्त्येजातित्वं संग्राप्रोति न संशयः” ॥<br /> '''शौनकः—'''<br /> {{gap}}“वेदाक्षराणि यावंति नियुंक्तेऽर्थकारणात् । तावंति भ्रूणहत्या वै लभते नात्र संशयः ॥<br /> {{gap}}“अर्थार्थ भोजनार्थ वा यो वेदाक्षरमुच्चरेत् । चंडालः स तु विशेषः सर्वकर्मबहिष्कृतः” ॥ इति ।<br /> भूतकाध्ययनभृतकाध्यापने उपपातकेषु पठति '''याज्ञवल्क्यः ( प्रा. २३५ )—''' “भृतकाध्ययनादानं ३५<br /> भृतकाध्यापनं तथा” ॥ इति । इत्यध्यापनम् ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 8tasfr5guy14884icsk85ki1x95becy 104 166049 418973 2026-11-07T10:12:49Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|३२|'''उपाकरणम्'''|}} {{rule}} '''अथ्रोपाकरणम् ॥ मनुः ( ४।१५५-१५६ )—'''<br /> {{gap}}“श्रावण्यां प्रोषपद्यां वा उपाकृत्य यथाविधि । युक्छ्रछंदांस्यधीयीत मासान्निप्रेऽर्धपंचमान् ॥<br... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418973 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३२|'''उपाकरणम्'''|}} {{rule}} '''अथ्रोपाकरणम् ॥ मनुः ( ४।१५५-१५६ )—'''<br /> {{gap}}“श्रावण्यां प्रोषपद्यां वा उपाकृत्य यथाविधि । युक्छ्रछंदांस्यधीयीत मासान्निप्रेऽर्धपंचमान् ॥<br /> {{gap}}“पुष्ये तु छंदसां कुर्याद्विहिसर्जनं द्विजः । माघशुक्लस्य वा प्राप्रा पूर्वाह्ने प्रथमेऽहनि” ॥<br /> अथ्यूणां श्रावण्यां प्रोष्ठपद्यां छंदोगानामिति व्यवस्थितविषयोऽयं विकल्प इति त-<br /> ५ व्यारम्यानम् । ग्रामाद्विहिरुत्सर्जनार्यं कर्म प्रथमेऽहनि प्रथमाया तिथौ पुष्येऽध्वर्यूणां माघे छंदो-<br /> गानाम् । आपस्तंबः ( १।१९।१-३ )—“श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्ययनमुपाकृत्य मासं प्रदोषे<br /> नाधीयीत तैष्यां पौर्णमास्यां रोहिण्यां वा विरमेदर्धपंचमाश्चतुरो मासानित्येके” इति ॥<br /> “मेषादिष्ट्ये सवितरि यो यो दर्शः प्रवर्त्तते । चांद्रमासस्तदंताश्चैत्राद्याः द्वादश स्मृताः ॥<br /> “तेषु या या पौर्णमासी सा सा चैत्यादिकाः स्मृताः । काँदाचित्केन योगेन नक्षत्रत्रयेति निर्णयः” ॥<br /> १० तदेवं सिंहस्थे सवितरि याऽमावास्या तदंते चांद्रमासे या मध्यवर्तिनी पौर्णमासी सा श्रावणी ।<br /> श्रवणयोगस्तु भवतु वा मा वाऽभूत् । तस्यामध्ययममुपाकृत्य स्वगृहोक्तेन विधिना ‘उपाकर्म स्वगृहोक्ते<br /> काल’ इत्यत्रिसमर्णात । स्वगृहोक्तकाले उपाकर्म कृत्वा स्वाध्यायमधीयीत । अधीयानञ्च<br /> मासमेकं प्रदोषे प्रथमे रात्रिभागे नाधीयीत । तैष्यां पौर्णमास्यां तषै मासि तिष्यात्पूर्वा या<br /> रोहिणी तस्यां विरमेत् । स्वगृहोक्तविधिना उत्सर्जनं कुर्यात् । अनयोः पक्षयोः पंच मासान-<br /> १५ धीयीत अर्धपंचमानिति अर्ध पंचमो येषां ते अर्धपंचमाः । अर्धाधिकांश्चतुरो मासानधीयीतेत्येके<br /> मन्यते । अस्मिन्पक्षे प्रोष्ठपद्यामुपाकरणं शालांतरदर्शनादिति । तथा गौतमः ( १।६१ )<br /> “श्रावणादिवार्षिकं प्रोष्ठपद्यां वोपाकृत्य तदादि छंद‍्ांस्यधीयीत” । तदिदमध्ययनं वार्षिकं प्रतिसं-<br /> वत्सरं भवति अर्धपंचमान्पूर्णानावृक्ष्णिनायनं वाऽधीयीतेत्यर्थः । बोधायनस्तु ( २।१।१४३ )—<br /> “श्रावण्यां पौर्णमास्यामाषाढ्यां वोपाकृत्य तैष्यां माघ्यां वोत्सुजेयुः” ॥ इति । '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> {{gap}}“अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रवणे वा । हस्तैनौषधिभावे वा पंचम्यां श्रावणस्य वा” ॥<br /> २० ओषधीनां प्रादुर्भावे सति श्रावणमासस्य पौर्णमास्यां श्रवणयुक्ते वा दिने हस्तेन युक्तायां<br /> पंचम्यां वा स्वगृहोक्तविधिना कुर्यात् ।<br /> अत्र व्यवस्थादर्शिता स्मृतिसारे—श्रावण्यां पौर्णमास्यां श्रावणमासस्य श्रवणे वा पंचम्यां<br /> हस्ते वा पंचमीहस्तयोमे भद्रपदपौर्णमास्यां तत्रापि श्रवणे हस्ते वा पंचम्यां पंचमीहस्तयो्गे वा<br /> यथास्वकुलाचारं कुर्यादिति । '''कालवर्दर्शोऽपि—'''<br /> {{gap}}“अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां तैतिरीयकाः । बहुवृचाः श्रवणे कुयुः सिंहस्थोऽर्को भवेद्यदि ॥<br /> २५ “सहस्तशुक्लपंचम्यां न तद्ग्रहणसंक्रमे । अस्सिंहार्क प्रोष्ठपद्यां श्रवणे च व्यवस्थाथ्या” इति ।<br /> अर्कः सूर्यः । सिंहराशिस्थितो यदि स्याच्चद्रा तैतिरीऱ्याः श्रावणमासस्य पौर्णमास्यामध्यायानामुपाकर्म<br /> कुयुः । बहुवृचाः श्रवणनक्षत्रयुक्तातियों कुयुः । तत्रासंभवे तन्मास एव हस्तनक्षत्रयुक्तपंचम्यां वा<br /> कुर्याः । ग्रहणे संक्रमे च तदुपाकर्म न कुर्याः । अस्सिंहार्क इति यदि सूर्यः सिंहराशिस्थितो न<br /> भवति तदा प्र्रोष्ठपद्यां भाद्रपदपौर्णमास्यां श्रवणे च व्यवस्थाथ्या । प्रोष्ठपद्यां तैतिरीयकाः<br /> कुयुः । बहुवृचाः श्रवणनक्षत्रयुक्तातिचाविति व्यवस्था । चकारात् भाद्रपदमासे हस्तनक्षत्रयुक्ततिथा-<br /> विति सुचितम् । तथाहि '''गार्ग्यः—'''<br /> {{gap}}“पर्वण्योद्रयिके कुयुः श्रावणं तैतिरीयकाः । बहुवृचाः श्रवणे चैव ग्रहसंक्रांतिवर्जितं” ॥<br /> औदयिके उदयकालव्यापिनी । '''गौभिलोऽपि—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] प्र--्या[cite: 9]. 2. [[#cite_note-2|↑]] प्रो--्या[cite: 9]. 3. [[#cite_note-3|↑]] पा--्या[cite: 9]. 4. [[#cite_note-4|↑]] प्र--राशित्वान्न[cite: 9].<noinclude></noinclude> qnbjsg3ambc8d5uhva0kpyvkxhebc7u 104 166050 418974 2026-11-07T10:13:50Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|३३|'''उपाकर्मोत्सर्जनकालः'''|}} {{rule}} “पर्वणौद्यैदिके कुयुः श्रावणं तैतिरीयकाः । बहुवृचाः श्रवणर्क्षे तु हस्तक्षे सामवेदिनः” ॥ इति ।<br /> '''स एव—'''<br /> {{gap}}“छंदोगामहितान... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418974 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३३|'''उपाकर्मोत्सर्जनकालः'''|}} {{rule}} “पर्वणौद्यैदिके कुयुः श्रावणं तैतिरीयकाः । बहुवृचाः श्रवणर्क्षे तु हस्तक्षे सामवेदिनः” ॥ इति ।<br /> '''स एव—'''<br /> {{gap}}“छंदोगामहितानां कुयुः प्रातरोत्सर्गिकीं क्रियाम् । अपराह्नेऽप्युपाकर्म पुष्यहस्तक्षयोर्द्विजाः” ॥<br /> हस्तर्क्षे उपाकर्म पुष्यक्षे उत्सर्गे कुयुः ।<br /> “अध्यायानामुपाकर्म कुर्यात्कालेऽपराह्निके । पूर्वाह्ने तु विसर्गः स्यादिति वेदविदो विदुः” ॥<br /> “उपाकर्मणि चोत्सर्गे यथाकालं समेत्य च । ऋधीन दर्भमध्यान् कृत्वा पूजयेत्ताद द्विजस्ततः” ॥<br /> सामवेदिनः सिंहभाद्रपदे मौढ्यादिना दूषिते सति कन्यामास अपरपक्षे हस्त-<br /> नक्षत्रे उपारकर्णं कुर्वति । तत्र सायं त्रिमुहूर्तव्यापि हस्तनक्षत्रं ग्राह्यम् । मौढ्यादिराहिते तु<br /> सिंहभाद्रपदे शुक्ते उदयादिसंगवान्तव्यापि हस्तर्क्षे ग्राह्यम् । तथा च संयहे “हस्तर्क्षेऽनुदये शुक्ते<br /> त्रिमुहूर्त्तास्ते सिते” इति । हस्तर्क्षे त्वाष्ट्रक्षेण संयुक्तं संगवांत्युगिति च । तिथिट्वर्पणे च—<br /> “औदधिके संगवस्पर्शे श्रुतौ पर्वणि चार्कमे । कुयुर्नंभस्युपाकर्म ऋग्यजुःसामगाः क्रमात्” ॥ इति ।<br /> संगवस्पर्शे संगवांतस्पर्शे । अत्र वृद्धगार्ग्यः—<br /> {{gap}}“घटीपरिमितः कालः संगवाद्पूर्वपर्वणि । औद्रयिकमिति प्राहूमनयः स्मृतिचिंतकाः” ॥<br /> '''गर्गः—''' “परेनिहि संगवाद्पूर्वे पूर्णिमाऽश्रवणं व्रजेत” । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> {{gap}}“संधिः संगवतः पश्चाद्बोर्ध्वंमध्यदिनायदि । तत्रैवोपाकृतिं कुर्यात्संवश्च समिदाहूतिः” ॥<br /> {{gap}}“संधिः संगवतः प्राक्चेत्पूर्वस्मिन्पर्वणि क्रिया । श्रोभूते समिधाधानमेव श्रावणिको विधिः” ॥<br /> तथाऽध्वर्युर्नधिकृत्य स्मर्यते<br /> “श्रावणी पौर्णमासी तु संगवात्परतो यदि । तदैवौदयिकी ग्राह्या नान्न्यदौदयिकी भवेत्” ॥ इति ।<br /> तदर्थं उदद्यादि द्वावषघटीकाधिकं किंचित्कालव्यापिन्यां पौर्णमास्यां यजुःशाखिन्या-<br /> मुपाकर्म । उदयदादिदशघटिकाव्यापिनी हस्तनक्षत्रे छंदोगानां मौढ्यादिदूषिते तु सिंह-<br /> भाद्रपदे कन्यापरपक्षे सायं त्रिमुहूर्त्ताव्यापिनी । हस्तनक्षत्रे छंदोगानां बहूनां तु सूर्योदयात्परं<br /> घटिकाद्वयव्यापिनी श्रवणनक्षत्रे । तदैव संग्रहे<br /> {{gap}}“उदयव्यापििनं चैव दिग्वक्षं घटिकाद्वयम् । तत्कर्म सार्थकं स्यारुच्च तदोपाकरणं भवेत्” ॥<br /> '''वंसिष्टः मलमायायां—'''<br /> {{gap}}“यो तिथिं समनुप्राप्य श्रवणं घटिकाद्वयम् । तस्यामुपाकृतिं कुयुराश्लायनशासिनः” इति ॥<br /> '''गार्ग्यः—'''<br /> {{gap}}“अर्धरात्राद्घस्ताच्येत्संकल्यां ग्रहणेऽपि वा । न कर्त्तव्यमुपाकर्म परतक्षेत्र दोषभाक्” ॥<br /> तथा '''पैद्धूती—'''<br /> {{gap}}“मलमासे निपतिते सूतके मृतकेऽपि वा । ग्रहणे संक्रमे वाऽपि मौढ्येऽपि गुरुशुक्रयोः” ॥<br /> {{gap}}“प्रौष्ठपद्यामथाषाढ्यामुपाकरणमिष्यते । प्रौष्ठपद्यामुपाकुर्याच्छ्रावणं दूषितं यदि” ॥<br /> {{gap}}“आषाढे वाऽपि कर्त्तव्यं प्रौष्ठपद्यां च दूषिते । मासनत्रयेऽपि दोषश्चेच्छ्रावण्यामेव कारयेत्” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“श्रावण्यामथवाऽऽषाढ्यां प्रौष्ठपद्यामथापि वा । दुष्टायां पूर्वपूर्वस्यामुत्तरस्यां विधीयते” ॥<br /> {{gap}}“कालत्रयेऽपि दोषे तु श्रावण्यामेव कारयेत् । पौर्णमास्यास्तु नित्यत्वादापस्तंभस्य शासनात्” ॥<br /> {{gap}}“मुक्त्वा भाद्रपदाद्याढ्यो श्रावण्यामेव कारयेत्” ॥ इति ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-पि[cite: 10]. 2. [[#cite_note-2|↑]] स्व-अम्यञ्च[cite: 10]. 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-हे[cite: 10]. 4. [[#cite_note-4|↑]] कस्कग-स्थिति[cite: 10]. 5. [[#cite_note-5|↑]] ककग-श्रावणव्रते[cite: 10]. 6. [[#cite_note-6|↑]] कस्कग-आवर्तनायति[cite: 10]. 7. [[#cite_note-7|↑]] क्ष-एवाधिको[cite: 10]. 8. [[#cite_note-8|↑]] क्ष-घटिकाप्याधिना[cite: 10]. 9. [[#cite_note-9|↑]] खमग-व्यापिनि त्वेन[cite: 10]. 10. [[#cite_note-10|↑]] कस्कग-रुद्गतौ[cite: 10]. 11. [[#cite_note-11|↑]] करकग-यस्ितुषः[cite: 10].<noinclude></noinclude> h23cvnch4z1nxjfb1pjoi33ecmsw88b 418975 418974 2026-11-07T10:15:10Z Myauthworks 10864 418975 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३३|'''उपाकर्मोत्सर्जनकालः'''|}} {{rule}} “पर्वणौद्यैदिके कुयुः श्रावणं तैतिरीयकाः । बहुवृचाः श्रवणर्क्षे तु हस्तक्षे सामवेदिनः” ॥ इति ।<br /> '''स एव—'''<br /> {{gap}}“छंदोगामहितानां कुयुः प्रातरोत्सर्गिकीं क्रियाम् । अपराह्नेऽप्युपाकर्म पुष्यहस्तक्षयोर्द्विजाः” ॥<br /> हस्तर्क्षे उपाकर्म पुष्यक्षे उत्सर्गे कुयुः ।<br /> “अध्यायानामुपाकर्म कुर्यात्कालेऽपराह्निके । पूर्वाह्ने तु विसर्गः स्यादिति वेदविदो विदुः” ॥<br /> “उपाकर्मणि चोत्सर्गे यथाकालं समेत्य च । ऋधीन दर्भमध्यान् कृत्वा पूजयेत्ताद द्विजस्ततः” ॥<br /> सामवेदिनः सिंहभाद्रपदे मौढ्यादिना दूषिते सति कन्यामास अपरपक्षे हस्त-<br /> नक्षत्रे उपारकर्णं कुर्वति । तत्र सायं त्रिमुहूर्तव्यापि हस्तनक्षत्रं ग्राह्यम् । मौढ्यादिराहिते तु<br /> सिंहभाद्रपदे शुक्ते उदयादिसंगवान्तव्यापि हस्तर्क्षे ग्राह्यम् । तथा च संयहे “हस्तर्क्षेऽनुदये शुक्ते<br /> त्रिमुहूर्त्तास्ते सिते” इति । हस्तर्क्षे त्वाष्ट्रक्षेण संयुक्तं संगवांत्युगिति च । तिथिट्वर्पणे च—<br /> “औदधिके संगवस्पर्शे श्रुतौ पर्वणि चार्कमे । कुयुर्नंभस्युपाकर्म ऋग्यजुःसामगाः क्रमात्” ॥ इति ।<br /> संगवस्पर्शे संगवांतस्पर्शे । अत्र वृद्धगार्ग्यः—<br /> {{gap}}“घटीपरिमितः कालः संगवाद्पूर्वपर्वणि । औद्रयिकमिति प्राहूमनयः स्मृतिचिंतकाः” ॥<br /> '''गर्गः—''' “परेनिहि संगवाद्पूर्वे पूर्णिमाऽश्रवणं व्रजेत” । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> {{gap}}“संधिः संगवतः पश्चाद्बोर्ध्वंमध्यदिनायदि । तत्रैवोपाकृतिं कुर्यात्संवश्च समिदाहूतिः” ॥<br /> {{gap}}“संधिः संगवतः प्राक्चेत्पूर्वस्मिन्पर्वणि क्रिया । श्रोभूते समिधाधानमेव श्रावणिको विधिः” ॥<br /> तथाऽध्वर्युर्नधिकृत्य स्मर्यते<br /> “श्रावणी पौर्णमासी तु संगवात्परतो यदि । तदैवौदयिकी ग्राह्या नान्न्यदौदयिकी भवेत्” ॥ इति ।<br /> तदर्थं उदद्यादि द्वावषघटीकाधिकं किंचित्कालव्यापिन्यां पौर्णमास्यां यजुःशाखिन्या-<br /> मुपाकर्म । उदयदादिदशघटिकाव्यापिनी हस्तनक्षत्रे छंदोगानां मौढ्यादिदूषिते तु सिंह-<br /> भाद्रपदे कन्यापरपक्षे सायं त्रिमुहूर्त्ताव्यापिनी । हस्तनक्षत्रे छंदोगानां बहूनां तु सूर्योदयात्परं<br /> घटिकाद्वयव्यापिनी श्रवणनक्षत्रे । तदैव संग्रहे<br /> {{gap}}“उदयव्यापििनं चैव दिग्वक्षं घटिकाद्वयम् । तत्कर्म सार्थकं स्यारुच्च तदोपाकरणं भवेत्” ॥<br /> '''वंसिष्टः मलमायायां—'''<br /> {{gap}}“यो तिथिं समनुप्राप्य श्रवणं घटिकाद्वयम् । तस्यामुपाकृतिं कुयुराश्लायनशासिनः” इति ॥<br /> '''गार्ग्यः—'''<br /> {{gap}}“अर्धरात्राद्घस्ताच्येत्संकल्यां ग्रहणेऽपि वा । न कर्त्तव्यमुपाकर्म परतक्षेत्र दोषभाक्” ॥<br /> तथा '''पैद्धूती—'''<br /> {{gap}}“मलमासे निपतिते सूतके मृतकेऽपि वा । ग्रहणे संक्रमे वाऽपि मौढ्येऽपि गुरुशुक्रयोः” ॥<br /> {{gap}}“प्रौष्ठपद्यामथाषाढ्यामुपाकरणमिष्यते । प्रौष्ठपद्यामुपाकुर्याच्छ्रावणं दूषितं यदि” ॥<br /> {{gap}}“आषाढे वाऽपि कर्त्तव्यं प्रौष्ठपद्यां च दूषिते । मासनत्रयेऽपि दोषश्चेच्छ्रावण्यामेव कारयेत्” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> {{gap}}“श्रावण्यामथवाऽऽषाढ्यां प्रौष्ठपद्यामथापि वा । दुष्टायां पूर्वपूर्वस्यामुत्तरस्यां विधीयते” ॥<br /> {{gap}}“कालत्रयेऽपि दोषे तु श्रावण्यामेव कारयेत् । पौर्णमास्यास्तु नित्यत्वादापस्तंभस्य शासनात्” ॥<br /> {{gap}}“मुक्त्वा भाद्रपदाद्याढ्यो श्रावण्यामेव कारयेत्” ॥ इति ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. ↑ क्ष-पि. 2. ↑ स्व-अम्यञ्च. 3. ↑ क्ष-हे. 4. ↑ कस्कग-स्थिति. 5. ↑ ककग-श्रावणव्रते. 6. ↑ कस्कग-आवर्तनायति. 7. ↑ क्ष-एवाधिको. 8. ↑ क्ष-घटिकाप्याधिना. 9. ↑ खमग-व्यापिनि त्वेन. 10. ↑ कस्कग-रुद्गतौ. 11. ↑ करकग-यस्ितुषः.<noinclude></noinclude> p5towaxj3gbzvm0b9uz2db8jlac5nqx 104 166051 418976 2026-11-07T10:16:57Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|३४|'''उपवीतधारणम्'''|}} {{rule}} “अधीतवेदविधानां कर्त्तव्यं तु द्विजन्मनाम् । अध्यायांगमिदं नित्यमिति होवाच भार्गवः” ॥<br /> “वेदोपाकरणे प्राप्ते कुलीरस्थे दिवाकरे । उ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418976 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३४|'''उपवीतधारणम्'''|}} {{rule}} “अधीतवेदविधानां कर्त्तव्यं तु द्विजन्मनाम् । अध्यायांगमिदं नित्यमिति होवाच भार्गवः” ॥<br /> “वेदोपाकरणे प्राप्ते कुलीरस्थे दिवाकरे । उपाकर्म न कर्त्तव्यं कर्त्तव्यं सिंहयुक्तेके” ॥<br /> “सिंहदर्शा तु या पूर्वा पूर्णा सा श्रावणी मता । तत्रैवोपाकृतिं कुर्यात्सिंहस्थोऽर्को भवेन्न वा” ॥<br /> इत्यादीनां वचनानां परस्परविरुद्धानां देशभेदेनावरोधमाहुः—<br /> {{gap}}“कुलीरे सूर्यसंयुक्ते उपाकुर्यात्तु दक्षिणे । नर्मदोत्तरदेशे तु कर्त्तव्यं सिंहयुक्कके” इति ।<br /> आंध्रमहाराष्ट्रकर्नाटककायस्था दाक्षिणात्यास्त्वतिरिक्ताः सर्वे नर्मदोत्तरतीरसा इत्यभियुक्त-<br /> वादः । गुरुशुक्रमौढ्ये मलमासे च प्रथमोपाकरणं प्रतिषेधति वृद्धमनुः—<br /> “गुरुमार्गधयोर्मूढ्ये मलमासे तथैव च । प्रथमोपाकृतिर्न स्यात्कुर्याच्चेच्चेत विनश्यति” इति । यतु<br /> प्रधानैने विधानाच्च मनुनाऽध्यायकर्मणः । प्रथमोपाकृतिश्चापि कर्त्तव्येत्याह गौतमः” इति ।<br /> गौतमवचनं तत्कृतशांतितविषयम् । यदाह बृहस्पतिः—<br /> {{gap}}“शांतिं कृत्वा तयोर्वाऽपि शुक्रदेवेंद्रमंत्रिणोः । होमैर्दानैर्जपैर्वाऽपि तयोरुदितमंत्रकैः” ॥<br /> {{gap}}“कर्त्तव्यं श्रावणं विद्यैरिति जीवेन भाषितम्” ॥ इति । श्रावणप्रोष्ठपद्याषाढेपु एकमेन्द्बोध-<br /> रहिते प्रथमोपाकृतिः कर्त्तव्या । त्रिष्वपि युद्देषु श्रावणमासे शांतिपूर्वका कर्त्तव्या । उदित-<br /> मंत्रकैः गृहयशोकमंत्रैः । पद्धुतिग्रंथे ‘बृहस्पते अति यदर्थ’ इति वृहस्पतेः । ‘प्रवः शुक्राय’ इति<br /> शुक्रस्य । ‘आप्यायस्व स मे तु’ इति मलमासो सोमस्य । सूर्योपरामसंक्रांतौ ‘चित्रे देवानाम्’<br /> ‘उदुत्त्य जातवेदसं’ ‘सूर्यो देवीमुपस्थम्’ ‘उद्द्यंतमसस्परि’ ‘आ सत्येन रजसा देवो बः सवितोत्पुनातु’<br /> इति सूर्यस्य । सोमोपरामे ‘सोमो धेनुम’ इति बह्रिषः ‘नवो नवो भवति’ इति च सोमस्य शांतिहोमं<br /> कृत्वा उपाकरणांगहोमं कुर्यादिति ।<br /> “प्रथमोपक्रमे प्राप्ते कुलीरस्थे रवौ सति । उपाकर्म न कुर्वीत कुर्यातिसिंहस्थिते रवौ” ॥ यतु<br /> “यज्ञोपवीतं कर्त्तव्यं श्रावणे गुरुशुक्रयोः । बाल्ये मौढ्येपि वार्धक्ये कर्त्तव्यं नित्यकर्मवत्”<br /> इत्यादि तत् शाखाचीयस्य रुकिसैदत्वविषयमिति । सार्वभौमीये तत्रैव—<br /> {{gap}}“ऋग्यजुः सामाथर्येषा जीवशुक्रकुजेदुजाः । शाखाधीशे शक्रियुक्रं तच्छाखाध्ययनं शुभम्” ॥<br /> {{gap}}“एको मूढो भवेडन्यः स्वोच्छमित्रांतगो यदि । स्वराशिमुद्गतो चैव मौढ्यदोषो न विद्यते” ॥ इति<br /> आत्रेयदर्शनात शुक्रे शक्तियुते गुरुमौढ्येपि यजुःशाखोपार्कम कर्त्तव्यम् । शुक्रमौढ्यादावप्ये-<br /> वम् । मौढ्यादिदोषेष्वपाकर्मवर्जनस्मरणं स्वशास्त्राथार्शस्य शक्‍तचभावविषयमिति शाखाधीशस्य<br /> शक्तौ सत्यामपि मासवत्र्येद्दोषे श्रावणमासे शांतिपूर्वकमेवोपाकर्म कर्त्तव्यमित्यन्ये । एतद्यो-<br /> पाकरणं गृहस्थब्रह्मचारिणोः साधारण कर्म । मन्त्रादिभिर्गृहस्थधर्ममध्ये उपकरणास्य विधानात् ।<br /> “उपाकर्म तथोत्सर्गं वनस्थानामपीष्यते । धारणाध्ययनं कुर्चा गृहिणां ब्रह्मचारिणाम्” इति<br /> देवलस्मर्णात् । “अर्थायीत् गृहस्थोऽपि नियमाद् ब्रह्मचारिवत्” इति व्यासस्मर्णात् ।<br /> “समाप्तृत्तो ब्रह्मचारी कल्पेन यथान्ययामितरः” इति शौनकस्मरणरञ्च । अत्र ब्रह्मचारिकलपेनेति<br /> ईषदसमाप्तौ कल्पविधानात् गृहस्थस्य मेखलाजिनदंडाविरहितमुपवीतधारणं तर्पणहोमादिक-<br /> मविरुद्धं कर्त्तव्यताऽवगम्यते ।<br /> अत्रोपवीतधारणमाह भारद्वाजः—“अथ यज्ञोपवीतस्य धारणे कथ्यते विधिः ।<br /> {{gap}}“स्नात्वा शुद्धः शुचौ देशे प्रक्षालितपदद्वयः । करद्वैदपवित्राश्च कृतोदस्पर्शनो द्विजः” ॥<br /> {{gap}}“उपविच्यासने दर्भे प्राणायाम्य मंत्रतः । मंत्रं सदैवमुच्चार्भ ब्रह्मसूत्रं गले क्षिपेत्” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] सग-पूर्णिमा. 2. [[#cite_note-2|↑]] कस्कग-प्राप्यत्ये सति वेदितव्यमिति. 3. [[#cite_note-3|↑]] स्वग-स्यादिबचन. 4. [[#cite_note-4|↑]] स्वग-वाग्यतः.<noinclude></noinclude> 4yifxctbqhnxs383za679niie50r86t 104 166052 418977 2026-11-07T10:18:24Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|३५|'''अनध्यायः'''|}} {{rule}} “दक्षिण बाहुमुद्धृत्य शिरसैब सह द्विजः । गृहस्थस्य वनस्थस्य सूत्रं प्रति पुनः पुनः” ॥<br /> “मंत्रोच्चारणमाचामदित्यतं क्रमशः स्मृतम्” ॥ '''श... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418977 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३५|'''अनध्यायः'''|}} {{rule}} “दक्षिण बाहुमुद्धृत्य शिरसैब सह द्विजः । गृहस्थस्य वनस्थस्य सूत्रं प्रति पुनः पुनः” ॥<br /> “मंत्रोच्चारणमाचामदित्यतं क्रमशः स्मृतम्” ॥ '''शांडिल्यः—'''<br /> “आर्द्रवासा न कुर्वीत कर्म किंचित्कथंचन । राक्षसं तद्द्विजेयं तस्माद्यत्नेन वर्जयेत्” ॥<br /> “उपवीतादिकं धार्य उपाकर्मणि तक्षवत् । अनथं वा न वाऽपि पुरातनमिह त्यजेत” ॥'''स्मृतिसारे—'''<br /> {{gap}}“मौंजीयज्ञोपवीतादि नवमेव तु धारयेत् । कटिसूत्रं चైव नवं नववस्त्रमुपाकृतौ” ॥ ५<br /> '''व्रतचतुष्टयेऽप्येवं स्मर्यते—'''<br /> {{gap}}“मेखलामजिनं दंडं वस्त्रं यज्ञोपवीतकम् । पूर्वोपयुक्तमुत्सृज्य धारयेद्युन्र्र् व्रते” इति ।<br /> '''अत्र कपर्दी—'''<br /> “प्रजापतिमुखान् देवानेकैस्त्रिस्त्रिलोदकम् । उद्धृत्य तर्पणां कुर्याच्छ्रावण्यां तैतिरीयकाः” ॥<br /> उपाकर्मणि ब्रह्मचारिणां दवनमावश्यकम् । ‘श्रावण्यां पौर्णमास्यां शिष्यं वापयितेवेति’ १०<br /> वैखानसे दर्शनात्<br /> “क्षुरकर्म न कर्त्तव्यं चौलात्परसुतुत्रयम् । तयोपयननादृष्टमुपाकर्म विना क्वचित्” इति स्मृतेश्च ।<br /> तत्र तिथिवाराद्विधोषो न चिंत्यः—<br /> “वेधे कर्मणि तु प्राप्ते कालदोषं न चिंतयेत् । सद्यः क्षौरं तु कुर्वीत मातापित्रोर्मृतौ तथा” इति<br /> '''वसिष्ठस्मर्णात् ।''' एवं प्रत्येकं श्रावण्यामुपाकर्म कार्यम् । '''कात्यायनः—'''<br /> {{gap}}“प्रत्यब्दं यदुपार्कम सोत्सर्जी विधिवत् दिनैः । क्रियते छंदसां तेन पुनराप्यायनं परम्” ॥<br /> {{gap}}“अयातयामैश्चंदोभिर्यत्कर्म क्रियते द्विजैः । कीडमानेरपि तद्वा ततेषां सिद्धेकारणम्” इति<br /> इत्युपाकरजम् ॥<br /> '''अथानध्यायः ॥ मनुः ( ४।११७ )—'''<br /> {{gap}}“यथाशास्त्रं तु कृत्वाऽवेदमुत्सर्ग छंदसां बहिः । विरसेत्पाक्षिणी रात्रिं यद्वाऽप्येकमहर्निशम्” ॥ २०<br /> तद्देवाध्ययनम्<br /> “अत ऊर्ध्वं तु छंद्रांसि शुक्रे तु नियतः पठेत । वेदांगानि च सर्वाणि कृष्णपक्षेषु संपदेत्” ॥<br /> एतदुपाकृत्याध्ययनं स्नातकानां ब्रह्मचारिणामपि साधारणम्<br /> “इमान् नित्यप्रनध्यायानाधीयानो विदर्जयेत् । अध्यापनं च कुर्वानः शिष्याणां विधिपूर्वकमू”<br /> “उपाकर्मणि चोत्सर्गे निरात्रं क्षपणं स्मृतम् । अष्टकासु चहोरात्रमुतंत्तासु च रात्रिषु” ( ४।१०१ ) २५<br /> उपाकर्मणि त्रिरात्रमुत्सर्गे तु पूर्वोक्तपक्षियहोराभ्यां सह विकल्प इति '''विज्ञानेश्वरः<br /> ( पृ. ४१ पं. १९ )''' । प्रथमाध्ययने त्र्यहमितर पक्ष्यद्घोराज्रं वा<br /> “उत्सर्गे प्रथमाध्यायेऽत्वनध्यायस्त्यहं भवेत् । धारणाध्यापनादौ तु पक्षिणी दिनमेव वा” इति<br /> मनुस्मरणदित्यन्ये ।<br /> “मार्गशीर्षे तथा प्रोष्ठे माघमासे तथैव च । तिस्रोऽष्टकाः समाख्याताः कृष्णपक्षेषु सूरिभिः” ॥ ३०<br /> '''विष्णुस्तु''' “तिस्रोऽष्टकाः तिरोष्टेन्वकास्तिस्रः पूर्वैषुः । प्रौष्ठपदे हेमंतशिशिरयोरपरपक्षेषु” इति ।<br /> नित्यानध्यायानाह '''हारीतः—'''<br /> {{gap}}“प्रतिपत्सु चतुर्दश्यामगध्यां पर्वजोर्द्वयोः । श्वोऽनध्यायेच्च शर्वर्यां नाधीयीत कदाचन” ॥<br /> '''मनुः ( ४।११४ )—'''<br /> {{gap}}“अमावास्या गुरुं हंति शिष्यों हंति चतुर्दशी । ब्रह्माऽकापौर्णमास्यौ तस्मात्ताः परिवर्जयेत्” ॥ ३५<br /> ब्रह्म वेदं वीर्यं घन्ति अष्टका पौर्णमास्याः । नैमित्तिकानध्यायानाह '''याज्ञवल्क्यः ( आ. १४८-१५१ )—'''<br /> {{gap}}“श्वकोट्गर्दभोलूकसामवाणार्तनिस्वने । अमेदध्यशवशुद्ध्याऽम्येश्मशानपतितांतिके” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. ↑ क्ष-क्रिय. 2. ↑ स्वग-दृष्टि.<noinclude></noinclude> 7cu5lvb26odj8sjyfet4e7yf4ukan7g 104 166053 418978 2026-11-07T10:19:26Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|३६|'''नैमित्तिकानध्यायः'''|}} {{rule}} “देशेऽशुचावात्मनि च विधुत्कनिसंपुडे । भुक्त्वाऽऽत्रैपाणिरभोट्रधरात्रेऽतिमारुते” ॥<br /> “पांसुप्रवर्ष्षे दिग्दाहे संध්‍යාनी... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418978 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३६|'''नैमित्तिकानध्यायः'''|}} {{rule}} “देशेऽशुचावात्मनि च विधुत्कनिसंपुडे । भुक्त्वाऽऽत्रैपाणिरभोट्रधरात्रेऽतिमारुते” ॥<br /> “पांसुप्रवर्ष्षे दिग्दाहे संध්‍යාनीहारभीतिषु । धावतः पूतिगंधे च शिष्टे च गृहमागते” ॥<br /> “खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वैषेरिनरोहणे । सप्तविंशतमध्यायानेनांस्तारकालिकानिदः” ॥ इति ।<br /> '''स एव ( आ. १४४।१४७ )—'''<br /> {{gap}}“त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यार्विगुरूबंधुषु । उपाकर्मणि चोत्सर्गे स्वशास्त्राश्रोत्रिये तथा” ॥<br /> {{gap}}“संध्यामार्जितनिर्चितमुक्तोलकाऽनिपातनै । समाप्य वेदं युनिशमारण्यकमधीत्य च” ॥<br /> युनिशमहोरात्रमनध्यायः ।<br /> “पंचदर्श्य्यां चतुर्दशीभ्यां राहुसूतके । ऋतुसंधिषु भुक्त्वा च श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च” ( १४६ ) ॥<br /> ऋतुसंधिः प्रतिपत् । युनिशमनध्यायः ।<br /> “पशुमंऽडुकनकुलश्वा। हिमाऽर्जिमरूधकैः । गर्तेऽतरे त्वहोरात्रं शकपाते तथोच्च्रये” ( १४७ )॥<br /> शक्रपात : आश्रयुत्पशुशुक्द्वादशी । उच्च्रयः मत्रध्वषकृद्वादशी । यत् पुनगौतमेनोक्तं—<br /> “इवनकुलमंडूकसर्पमारणानां च्यहमुपवासमनध्यायाः ‘विप्रशास्त्रश्च’ इति तःप्रथमाध्ययन-<br /> विषयमिति विज्ञानेश्वरीये ( पृ. ४२ पं. ११ ) । '''मनुः ( ४।१०२-१०५ )—'''<br /> {{gap}}“कर्णश्वेऽनिले रात्रौ दिवापांसुसमुहने । एतो वर्षास्वनध्यायावध्यायाः प्रचक्षते” ॥<br /> {{gap}}“विद्युत्सणितवर्षेषु महोल्कानां च संपुवे । आकालिक्ष्मनध्यायायेतेषु मुरुब्रवीत्” ॥ विद्युदादिप्रादु-<br /> र्भावकालादारभ्य नाडिकाषष्टिहकालः । तत्र भवमाकालिकम् । येद्यमुक्ता विद्युदादिरीति प्रबुद्भिः ।<br /> सा वर्षासु संध्ययोश्चेदाकालिकानध्ययननिमित्तं भवेदन्यदा चेत् नेतयात् '''स एव ( ४।१०४ )—'''<br /> {{gap}}“स्वतस्वभ्युदितानिध्याम्याप्रादुक्कुप्ताऽग्निषु । तदा विद्यादनध्यायस्वतभद्रशने” ॥<br /> प्रादुष्कृताग्निषु विहितेष्वग्निषु संध्ययोरिति यावत । एतानिद्युदादीनभ्युदितानिवात्यपेय्तदा आ-<br /> कालिकमनध्यायं विद्यात् । अनृतौ वर्षंतुव्यतिरिक्तै चतौ अश्नतंषुत्रे आकालिकमनध्यायं विद्यात् ।<br /> {{gap}}“निधति भूमिचलने ज्योतिषां चोपत्रर्जने । एतान्कालिकांस्चिद्यादनध्यायान्मृतावापि” ( १०५ ) ॥<br /> ‘उपसर्जने उपप्प्लवे । चलनादौ अपिश्चन्द्राववृतादि अपि ।<br /> {{gap}}“अंतःशक्गते ग्रामे वृषलस्य च संनिधौ । अनध्यायो रुद्धमाने समवाये जनस्य च” ( १०८ ) ॥<br /> {{gap}}“उदके मध्यरात्रे च विष्णूत्रे च विसर्जिते । उच्छिष्टे श्राद्धभर्को च मनसापिन चिंतयेत्” ( १०९ ) ॥<br /> {{gap}}“प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानैकोद्दिष्टस्य केतनम् । त्र्यहं न कीर्त्येद्विज्ञस राजो राहोश्च सुतके” ( ११० ) ॥<br /> एकोद्दिष्टस्य नवश्राद्धादो कल्प्यते निमंक्यतेनेनेति केतनं द्रव्यम् । राज्ञः सूतके पुत्रजन्मनि<br /> गहूमुक्त के ग्रहणमुक्ते च । त्र्यहं न कीर्त्येदिति । एतत् प्रस्तास्तमयविषयम् । ‘रवीन्दोर्ग्रहणे<br /> चेव नाधीयीत दिवानिशाम्’ इति स्मरणात् ।<br /> {{gap}}“शयानः प्रौत्रपाद्रश्च वद्वा चैवावसकथ्रिकम् । नाधीयीतार्षि जगृत्वा सुतकाज्ञाधा मेव च”<br /> {{gap}} ( ११२ ) ॥<br /> पादूस्थ्योपरि पादो यस्य सः प्रौढपादः । वस्त्रदिनाः अवसकथिकाः बध्वा नाधीयीत ।<br /> “नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरुभयोरपि । अमावास्याचतुर्दश्योः पौर्णिमास्यूष्टकासु च” ( ११३ ) ॥<br /> “पांसुवर्णे दिशां दाहे गोमायुविरुते तथा । श्वखरोष्ट्रे च चव्रतेतिपर्कैतो न पठेद् द्विजः” ( ११४ ) ॥<br /> {{gap}}“नाधीयीत श्मशानांते ग्रामोंते गोव्रजे तथा । वसिष्टाचार मैथुनं वासः श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च” ( ११६ ) ॥<br /> इत्यादिकं प्रपंचयति '''स एव ( ४।११७ )—'''<br /> {{gap}}“प्राणि दा यदि वाऽप्राणि यत्किंचिच्छ्राद्धिकं भवेत् । तदालभ्याप्यननध्यायः पाण्यासयो हि<br /> {{gap}}द्विजोत्तमः” ( ११७ ) ॥<br /> आलभ्य द्र्तं पाणिना स्पृष्ट्वा प्रतिग्रह एव भोजनमित्याह पाण्यासयो हीति ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. ↑ कस्कग-पाठः. 2. ↑ क्ष-पंके च. 3. ↑ कस्कग- श्मशानान्ते श्मशानसमीपे. गोव्रजे-गोष्ठे. मैथुनं मिथुनसंबंधि प्रतिगृह मुक्त्वा श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च.<noinclude></noinclude> tb7suoz7ukw2p1ts9pqfb96k52on1n3 104 166054 418979 2026-11-07T10:20:54Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|३७|'''अनध्याये अर्थवादाः । युगादयः'''|}} {{rule}} “न विवादे न कलहे न स्तेये न च संकरे । न भुक्तिमात्रे नाजीर्णे न वमिस्था न शुक्तके” ( १२१ )॥<br /> वाग्युद्धं विवादः । अंगयुद्ध... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418979 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३७|'''अनध्याये अर्थवादाः । युगादयः'''|}} {{rule}} “न विवादे न कलहे न स्तेये न च संकरे । न भुक्तिमात्रे नाजीर्णे न वमिस्था न शुक्तके” ( १२१ )॥<br /> वाग्युद्धं विवादः । अंगयुद्धं कलहः । शस्त्रयुद्धं संगरः । शुक्तके भुक्तस्यान्नस्य<br /> यातयामस्य गंधरसाविर्भावे ।<br /> “अतिथिज्ज्ञानमुज्ञाप्य मारुते वाऽतिवायति । रुधिरे तु सुते गात्राच्छछ्रेणे च परिक्षते ( १२२ )” ॥<br /> “सामध्वनौ ऋग्यजुष्मं नाधीयीत कदाचन । वेदस्वाधीत्य चैवान्तमारण्यकमधीत्य च” ( १२३ ) ५<br /> सामध्वनौ सामाधीत्य तत्क्षणमेव ऋग्यजुषां नाधीयीत । वेदाद्वाऽतुषोपनिषद्मारुणकेतुर्कं<br /> चाधीत्य ऋग्यजुष्मं नाधीयीत । सामध्वनावृग्यजुषमनध्यायेऽर्थवादमाह स एव ( १२४ )—<br /> “ऋग्वेदो देवदैवत्यो यजुर्वेदस्तु मानुषः । सामवेदः स्मृतः पिब्यद्रस्तस्मात्स्यात्शुचिर्ध्वनिः” ॥<br /> “पशुमंडूकमार्जारसर्पैश्वनकूलादिषु । अंतरागमने विद्याऽदनध्यायमहर्निशम्” ( १२६ ) ॥<br /> “द्वाबेव वर्जयेदित्यमनध्यायो प्रयत्नतः । स्वाध्यायभूमिं चाशुद्धमात्मानं चाशुचि द्विजः” ( १२७ ) ॥ ०<br /> नित्यमापद्यपि । अनेन नान्येवामनध्यायनिमित्तानामापनुज्ञा सूचिता । '''नारदः—'''<br /> “अयने विषुवे चैव शयने बोधने हरेः । अनध्यायस्तु कर्त्तव्यो मन्वादिषु युगादिषु” इति ।<br /> '''मन्वादयो मत्स्यपुराणेऽमिताः ( अ. १७ श्लो. ६८ )—'''<br /> {{gap}}“आश्वयुक्शुक्लनवमी कार्तिकी द्वादशी तथा । तृतीया चैत्रमास्य च तथाभाद्रपदस्य च” ॥<br /> {{gap}}“फाल्गुनस्याप्यनावाश्या पौषस्यैकादशी सिता । आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी” ॥ १५<br /> {{gap}}“श्रावणस्याष्टमी कृष्णा आषाढस्यापि पूर्णिमा । कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठ्री पंचदशी सिता” ॥<br /> {{gap}}“मन्वंतरादयश्चैंते दनस्याक्षयकारकाः” इति । युगादयोऽपि विष्णुपुराणेऽमिताः ( ३।१४।१२ )—<br /> {{gap}}“वैशाखमासस्य सिता तृतीया नवम्यसौ । कार्तिकीशुक्लपक्षे” ॥<br /> {{gap}}“नभस्य मासस्य च कृष्णपक्षे त्रयोदशी पंचदशी च माघे” इति । शयननापाडशुक्लद्वादशी ।<br /> बोधनं कार्तिकेऽशुक्लद्वादशी । '''व्यासः—'''<br /> “इलेम्मतकस्य छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च । कदाचिदपि नाधेयं कोविदारकपित्ययोः” ॥ २०<br /> '''हारीतः—'''<br /> “महानवम्यां द्वादश्यां भरण्यामापि पर्वसु । तथाऽक्षयव्रतीयायां शिष्या नाध्यापयेद्द्विजः” ॥<br /> “माधमासे तु सप्तम्यां रथारूध्यां तु वर्जयेत् । अध्यापनं समभ्यञ्जन स्नानकाले च्सर्वर्जयेत्” ॥<br /> द्वादश्यां श्रवणद्वार्द्श्याी । भरण्यां भाद्रपदभरण्याम् । तदाह वृद्धगार्ग्यः—<br /> {{gap}}“कृक्षेष्षुदाहनक्षत्रे स्वाध्याये परिवर्जयेत् । द्वादश्यां श्रवणं भाद्रे भरणी च मङ्गल्ये” ॥ इति ।<br /> '''शातातपः—''' “आभाकासितपक्षेषु मैत्रश्रवणरेवती । द्वादश्यां संस्टृयेषुवेतत्रानध्यायं विदुः” इति ।<br /> '''गार्ग्यः—''' “मैत्रर्क्षत्वेऽदशाक्षेषु वर्षेऽनध्यायं विदुः । अतिवर्षे त्रिरात्रं स्यादल्यवर्षे तु वासरम्” ॥<br /> मैत्रर्क्षमनुराधा । तस्मादारभ्य युगशीर्षतेषु । अतिवृष्टौ त्रिरात्रमल्पवृष्टौ वासरमित्यर्थः । '''जाबालिः—'''<br /> “नाधीयीत नरो नित्यमादांते च पक्षयोः । आदौ च हीयते वृधिरंते ब्रह्म ग्रन्धीयते” ॥ इति । ३०<br /> पक्षादिः प्रतिपपक्षान्तः पंचदशी । तथा पुराणेषु हनुमद्वचनं<br /> “सा स्वभावेन तंवंगी त्वद्वियोगारूच कर्शिता । प्रतिपत्वाछीलस्य विशेषे तनुतां गता” इति ।<br /> '''बोधायनः—''' “सायंप्रातः संध्ययोश्च नाधीयीत महानिशि” ॥<br /> “प्रातःसंध्या त्रिनाडी स्यात्सायंसंध्या तथाविधाऽमहानिशा । तु विशेषा चतस्रो। घटिकास्तथा” इति ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. ↑ कस्कग-चतुर्दशी. 2. ↑ स्वग-रामायणे.<noinclude></noinclude> 58mbsh6tvu3z0nkvbohpyqmvr6dkimu 104 166055 418980 2026-11-07T10:24:56Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|३८|'''अनध्यायापवादाः'''|}} {{rule}} '''वृद्धगौतमः—'''<br /> “यावद्द्विजोऽतरे व्याघ्रो नेवाधीयीत हापनम् । रुक्षोऽपि वा श्वापाकोऽज्ञः धण्मासानिति सूरयः” ॥<br /> '''गौतमः ( १६।१७-१९... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418980 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३८|'''अनध्यायापवादाः'''|}} {{rule}} '''वृद्धगौतमः—'''<br /> “यावद्द्विजोऽतरे व्याघ्रो नेवाधीयीत हापनम् । रुक्षोऽपि वा श्वापाकोऽज्ञः धण्मासानिति सूरयः” ॥<br /> '''गौतमः ( १६।१७-१९;२४ )—''' “नाधीयीत वायो दिवापांसुसमुहरे । कर्णश्राविणि नक्तम् ।<br /> वाणभेरी मृदङ्गस्थगतीरुपदेशेषु इषुषगालगर्दभसंहादे । रोहितेन्द्रधनुर्नीहारेषु । अभ्रवर्षिने<br /> चापत्नी । मूछित उच्चारिते । निशासंध्योर्वृकेषु । वर्षति च । संकुलेऽपाहिते वेदसमाप्तिच्छर्दै-<br /> राद्दमनुपध्यग्नभोजनेष्वहोरात्रम्” इति च । संकुले राजायुपद्रवः । उपहितोऽग्निदाहः ।<br /> छर्दिमूर्च्छोत्हारः । श्राद्धं पार्बणम् । मनुष्ययज्ञः । सीमंतादि । '''आपस्तंभः ( १।२१।४ )—''' “निगमे-<br /> ष्वध्ययनं वर्जयेत” इति । निगमेष्वाल्वारः । '''स एव ( १।२१।६-८ )—'''<br /> {{gap}}“श्मशाने सर्वतः शून्याप्रसादुग्रामेणाध्यवसिते क्षेत्रेवाननध्यायौ ज्ञाप्यमाने तु<br /> १० तस्मिन्नेव देशे नाधीयीत” इति । शम्या क्षिप्ता यावति देशे पतति ततोऽर्धकृद्देशे श्मशानसमीपे<br /> नाध्येयम् । यत्र श्मशानं भ्रामतया क्षेत्रतया वाऽध्यवसितं स्वीकृतं तदाऽध्येतव्यमेव । यदि अव-<br /> सितमपि श्मशानं ज्ञायते अर्थ स प्रदेश इति तदा तावत्येव प्रदेशे नाधीयत न शम्याप्रासा-<br /> द्आदित्यर्थः । '''स एव ( १।१९।२०-२१ )—“'''संधावनुस्तनिते रात्रिम् । स्वप्मपर्यतं विशुति” इति । सायं-<br /> संध्याया मेघगर्जना रात्रि सर्वा नाधीयीत । तत्र विद्युति सत्यां स्वप्मपर्यतं प्रहरावशिष्टां रात्रि<br /> १५ नाधीयीतेत्यर्थः । प्रातःसंध्यायामाह '''स एव ( १।१९।२२ )''' “उपद्युषे यावता वा कृष्णां<br /> रोहिणीमिति शम्याप्रासाद्बाजिनाधीयेतस्मिन्काले विवोतमाने सषद्ोषमहरनध्यायः” इति ।<br /> उपद्युषे व्युषति सती पौषुः सप्त्रेऽध्महरनध्यायः । प्रदोषादूर्ध्वमध्ययनं यावता कालेन<br /> शम्याप्रासाद्बर्वागवस्थितां वा कृष्णामिति वा रोहिणीं गौरवर्णमिति वा जानीयादेतस्मिन्काले<br /> उपद्युषसि श्रेष्यन्मयः । '''स एव ( १।१९।२३-२४ )—'''<br /> २० “दैर्ध्बेऽपररात्रे स्तनयित्नुनोर्घर्मधराकादित्येके” वर्षताविद्वस् । इतरतौ स एवाह। ( १।२१।२७,२९ )<br /> “विद्युत्स्तनयित्नुचापथौ यत्र संनिपतेयुस्त्यहमनध्यायः । एकेन द्वाभ्यांश्र वैतेषां कालम्”<br /> इति । यस्मिन्देशे यो वर्षाकालस्ततोऽन्यस्तत्रानूत् । तत्र यदि विद्युदादयः समुदिताः स्युः<br /> तदा ह्यहमन्ध्यायः । एतेषां विद्वादादीनां मध्ये एकेन द्वाभ्यां वा संयोगे आकालमनध्यायः ।<br /> परेपुरेतस्मात्कालादित्यर्थः । '''स्मृत्यर्थसारे—'''<br /> {{gap}}“चतुर्दश्यष्टमीपर्वत्रिषट्प्रमितिषु तु । वेदांगन्पायमीमांसाधर्मशास्त्राणि चाम्भसेत्” ॥<br /> {{gap}}“उदयेऽस्तमये वाऽपि मुहूर्त्तत्रयगानि यत् । तद्दिनं तदहोरात्रं चानध्यायविदो विदुः” ॥ इति ।<br /> {{gap}}“केचिद्माहुः काचिदेहे यावद्दिननाडिकाः । तावदेव त्वनध्यायौ न तस्मिन्न दिनातरे” ॥<br /> {{gap}}“अधिकायां त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां द्विषा यदि । अमावास्या च दृष्येत तदानध्ययनं भवेत्” ॥<br /> अत्र त्रयोदशीशुद्ध्यादिनद्वुरे स्वाध्यायदिनद्वयनापन्नाबिकेत्युच्यते । अत्र तस्यां त्रयोदश्यामन्-<br /> {{gap}}ध्ययनम् । यदि चतुर्दश्यां दिषा अमावास्या स्वरूप्यापि दृष्येतेत्यर्थः ।<br /> “प्रणवव्याहृतीनां च गायत्र्याः शिरसस्तथा । नित्यनैमित्तिके काम्ये व्रते यक्षे कृतौ तथा” ॥<br /> “प्रवृत्ते काम्यकार्यै च नानध्यायापस्ता स्मृताः । देवतार्चनमंत्रानां नामध्यायाः सदा तथा” ॥<br /> '''आपस्तंबोऽपि ( १।१९।१९ )''' “श्रियाँ प्रश्ननध्यायः श्रूयते न कर्मयोगे मंत्रानाम्”इति । '''संग्रहे—'''<br /> “अल्यं जपेदनध्याये पर्बण्यल्पतरं जपेत् । श्रीरुद्रं पवमानं च गृहीतनियामहेते” इति ।<br /> '''मनुः । ( २।१०५ )—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. ↑ स्वग-महाशङ्खः. 2. ↑ स्वग-+नेत. 3. ↑ खग-अहो.<noinclude></noinclude> j210h06mjbabwyjmiejjyqv8rzhnaq8 104 166056 418981 2026-11-07T10:28:15Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|३९|'''नैमित्तिकादौ नानध्यायः'''|}} {{rule}} “वेदोपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके । नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममंत्रेषु चैव हि” ॥<br /> '''कूर्मपुराणे ( अ. ३. १४ श्लो. ८२-८४ )—'''<br... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418981 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|३९|'''नैमित्तिकादौ नानध्यायः'''|}} {{rule}} “वेदोपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके । नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममंत्रेषु चैव हि” ॥<br /> '''कूर्मपुराणे ( अ. ३. १४ श्लो. ८२-८४ )—'''<br /> “अनध्यायश्च नागेषु नेतिहासपुराणयोः । न धर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतान्विंसर्जयेत्” ॥ इति ।<br /> '''कालादर्श्रे—'''<br /> “पूर्वो चोर्ध्वमनध्यायमहःसंक्रमणे निशि । दिवा पूर्वोत्तरा रात्रिर्इति वेदविदो विदुः” ॥ इति ।<br /> “स्वाध्यायस्य हननध्यायो मुहूर्तद्वितीयाद्यधि । स्यात्किंचिद्वापि न प्राहुरनध्याय च संक्षये” ॥<br /> “यत्र भवेदनध्यायतिथिउत्तरभागिनी । तदा पूर्वतिथौ रात्रौ नाधीयीतेति निश्चयः” ॥<br /> अन्योऽर्थः । स्वाध्यायस्य हि अनध्यायो मुहूर्तद्वितीयाद्यधि । ऊर्ध्व किंचिद्वापि स्यात्तदनध्यायं<br /> प्राहुः । पूर्वोकानिमित्तसंदेहादनध्यायसंशये चानध्यायं प्राहुः । यदोत्तरभाविनी तिथिर्नध्यायो<br /> भवेत् तदा पूर्वतिथौ रात्रौ नाधीयीतेति निश्चय इति ॥ अत्र बोधायनः—<br /> “यच्चनध्यायदिनं अत्रापि स्वाध्यायदिनै दिमुहूर्त्तादुपरि दृश्येत निमित्तविषयनेनाध्यायं<br /> प्राहुरिति विज्ञायते” इति । '''हारीतः—'''<br /> “श्वोनध्यायेष्व शर्वर्या नाधीयात कदाचन । चातुर्मीस्यद्वितीयासु वेदाध्यायं विसर्जन्येत” ॥ इति ।<br /> किं च आषाढकार्तिकफाल्गुनकृष्णद्वितीयाश्चातुर्मास्यद्वितीयाः । '''गौतमोऽपि ( १६।३७-३८ )—'''<br /> “कार्तिकीफाल्गुन्याद्याडीपूर्णिमासीति तिस्रोऽष्टकाःस्थिात्री” ॥ इति । उक्तपौर्णिमासीमारभ्य १५<br /> त्रिरात्रं तथा तिस्रोऽष्टकाः तत्र सप्तम्याद्येस्तास्वपि त्रिरात्रमनध्याय इत्यर्थः ।<br /> '''प्रदोषानध्यायमाह वृद्धगार्ग्यः—'''<br /> {{gap}}“रात्रौ यामद्वयादक्फ्समी स्यात्त्रयोदशी । प्रदोषः स तु विज्ञेयः सर्वविद्याविगर्हितः” ॥<br /> {{gap}}“रात्रौ नवतु नाडीषु चतुर्ध यदि दृश्यते । प्रदोषः स तु विज्ञेयो वेदाध्यायविगर्हितः” ॥<br /> {{gap}}“आद्यंतयोः कलामात्रं यदि पश्येच्योदशी । प्रदोषः स तु विज्ञेयः सर्वशब्दविगर्हितः” ॥<br /> {{gap}}“त्रयोदशी यदा रात्रौ यामस्तत्र निशामुखे । प्रदोष इति विज्ञेयो ज्ञानाार्थी मौनमाचरेत्” ॥<br /> {{gap}}“भोजनं मैथुनं यानमभ्यंगं हरिदर्शनम् । अन्यानि शुभकार्याणि प्रदोषे नैव कारयेत्” ॥<br /> '''वृद्धमनुः—'''<br /> “त्रयोदश्यां च सप्तम्यां चतुर्थ्यामर्धरात्रतः । नावागध्ययनं कुर्याद्दीच्छेत्रत्र धारणाम्” इति ।<br /> '''स एव—'''<br /> “रात्रौ यामद्वयाद्वाग्यदि पश्येच्चयोदशीम् । सा रात्रिः सर्वकर्मघ्नी शंकराराधनं विना” इति ।<br /> '''स्कवि—'''<br /> {{gap}}“त्रिमुहूर्तः प्रदोषः स्याद्भाववस्तं गते ततः । मितसंघ्यस्त्रयोदश्या न स्मरेच्च मनोहितम्” ॥<br /> {{gap}}“अन्होऽछ्मा संप्रयुक्तं राष्ट्र्यर्थ मौनमाचरेत् । प्रदोषे भानुवारे च चरराश्युदये तथा” ॥<br /> {{gap}}“स्वल्पदानाहरणं शिष्टं विनियति न संशयः” ॥ लिखितः<br /> {{gap}}“छिद्राण्येतानि विप्रणां येऽनध्यायाः प्रकीर्तिताः । छिद्रेभ्यः स्रवति ब्रह्म ब्राह्मणेन यदర్జितम्” ॥<br /> {{gap}}“तत्काले तस्य रक्षांसि श्रियं ब्रह्म यशो बलम् । सर्वमादाय गच्छन्ति वर्जयंति च तत्फलम्” इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारे—'''<br /> {{gap}}“चतुथ्र्यां पूर्वरात्रौ तु नवनाडीप्रदर्शने । चातुर्मास्याद्वितीयासु वेदाध्यायं विवर्जयेत्” ॥<br /> आषाढफाल्गुनकार्तिककृष्णतृतीयाश्रतुर्मास्यद्वितीयाः । '''गौतमोपि ( १६।३७-५८ )—“कार्तिकी”—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. ↑ कस्कग-(ना) नध्यायविषयप्रप ( नध्याय ).<noinclude></noinclude> jeqfn1wimajoimuxdmlc6xiksf77clf 104 166057 418982 2026-11-07T10:32:54Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४०|'''दानम्'''|}} {{rule}} फाल्गुन्याद्याडीपौर्णमासीसित्रोऽष्टकाः स्थिरात्रम्” इति उक्तपौर्णमासीमारभ्य त्रिरात्रं तथा तिस्रोऽ-<br /> ष्टकाः सप्तम्याद्यः तास्वपि त्र... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418982 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४०|'''दानम्'''|}} {{rule}} फाल्गुन्याद्याडीपौर्णमासीसित्रोऽष्टकाः स्थिरात्रम्” इति उक्तपौर्णमासीमारभ्य त्रिरात्रं तथा तिस्रोऽ-<br /> ष्टकाः सप्तम्याद्यः तास्वपि त्रिरात्रमनध्याय इत्यर्थः ।<br /> “नाध्येयं पूर्वरात्रौ स्यात्स्ततमी च त्रयोदशी । अर्धरात्रात्परस्ताच्चेन्नाध्येयं पूर्वरात्रकम्” ॥<br /> '''स्मृत्यंतरम्—'''<br /> {{gap}}“कृष्णपक्षे तृतीयायां फाल्गुनापादकार्तिके । शुक्लायवुग्द्वितीयायां नैवाध्ययनमाचरेत्” ॥<br /> {{gap}}“अनध्यायेष्वध्ययने प्रजानायुः श्रियं तथा । ब्रह्म वीर्यं च तेजश्च निकृंतति यमः स्वयम्” ॥<br /> {{gap}}“मंत्रवीर्यक्षयमयाद्विद्रो द्रेण हन्ति च । ब्रह्मराक्षसतां चोते नरकं च भवेद्भवम्” ॥<br /> {{gap}}“अत्र गाथां यमोश्रीता कीर्त्यंति पुराविदः” ॥<br /> {{gap}}“आयुर्स्य निकृंतामि प्रजास्याद्ब्रैधष वा । न उच्छिष्टः प्रवदति स्वाध्यायं वाऽधिगच्छति” ॥<br /> {{gap}}“यक्ष्वानाध्यायकालेऽपि मोहादभ्यस्यति द्विजः । तस्मायुकोऽप्यनध्याये नाधीयीत कदाचन” इति<br /> {{gap}}“अनध्यायेष्वधीयीत द्विजस्तैर्नथं करोति यः” ॥ इति अनध्यायः ॥<br /> अथ दानं निरूप्यते । तत्र दाने श्रुतिः—‘‘दानमिति सर्वाणि भूतानि प्रशसंति<br /> दानान्नास्ति दुष्करं तस्माद्दानें रमंत” इति । अन्यच्च—‘‘दानं यज्ञानां वरूर्थे दक्षिणा लोके<br /> दातारःसर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारतीरपमुवृंद दानेन दिषंतो मित्रा भवन्ति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं<br /> तस्माद्दानं परं वदति ” इति च । '''मनुः ( ४।२३१ )—'''<br /> {{gap}}“यत्किंचिदपि दातव्यं याचितेनानसूयया । उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत्तारयति सर्वतः” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः— ( आ. २०१ )—'''<br /> {{gap}}“दातव्यं प्रत्यक्षं पात्रे निमित्ते तु विशेषतः । याचितेनापि दातव्यं श्रद्धापूर्वं तु शक्तितः” ॥<br /> {{gap}}“गोभुतलहिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्चिते । नापात्रे विष्षुषां किंचिदात्मनः श्रेय इच्छता” ॥ इति ।<br /> '''देवलः—'''<br /> {{gap}}“ध्रुवमजस्रकं काम्यं नैमित्तिकमिति क्रमात् । वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्धा वर्णितो द्विजैः” ॥<br /> {{gap}}“प्रपारामतटाकाऽधिसर्वकामफलध्रुवम् । तदाजस्त्रिकमित्याहुर्दयिते याहिने दिने” ॥<br /> {{gap}}“अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीबालार्थ यदिष्यते । इच्छाशंसं तु तद्दानं काम्यमित्यभिधीयते” ॥<br /> {{gap}}“कालापेक्षं क्रियापेक्षमर्थापेक्षमिति स्मृतम् । त्रिधा नमितिकं प्रोकं सहोमं होमवर्जितम्” ॥<br /> '''व्यासः ( कूर्मपुराणे उ. २६४।४-८ )—''' “नित्यं नैमित्तिकं काम्यं विमलं चेति कथ्यते ।<br /> {{gap}}“अहण्यहनि यत्किंचित् दीयतेऽनुपकारिणे । अनुदिश्य फलं तस्माद्ब्राह्मणाय तु नित्यकम्” ॥<br /> {{gap}}“यत्तु पापोपांत्यर्थ दीयते विदुषां करे । नैमित्तिकं तद्दिष्ठं दानं सद्द्भिरनुष्ठितम्” ॥<br /> {{gap}}“अपत्यविजयैश्वर्यस्वर्गार्थ यत्रदीयते । दानं तत्काम्यमायातमुषिभिर्मोर्चितकैः” ॥<br /> {{gap}}“ईश्वरप्रीणनार्थ यद्वान्वित्सु प्रदीयते । चेतसा भक्तियुक्तेन दानं तद्विमलं शिवम्” ।<br /> '''( भगवद्गीतायां अ. १७ श्लो. २०-२२ )—'''<br /> {{gap}}“दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्विकं स्मृतम्” ॥<br /> {{gap}}“यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्देश्य वा पुनः । दीयते च परिकृष्टं तद्राजसमुदाहृतम्” ॥<br /> {{gap}}“अदेशकाले यद्दानं अपात्रेभ्यश्च प्रदीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्” ॥<br /> {{gap}}“सात्विकानां फलं भुंक्ते देवत्वे नात्र संशयः । अतोऽन्यथा तु मानुष्ये राजसानां फलै भवेत्” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] नारायणीपनिषदि.<noinclude></noinclude> 890lijg1rhw1r1inm84kzt13nby8iiu 104 166058 418983 2026-11-07T10:45:07Z ~2026-59040-51 10865 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४१|'''दानस्य वैविध्यम्'''|}} {{rule}} “तामसानां फलं भुंक्ते तिर्यक्त्वे मानवः सदा” ॥<br /> “एकस्मिन्नप्यतिक्रांते दिने दानविवर्जिते । दस्त्रप्रमुषितैनेव युक्तमाक्रंदि... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418983 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="2406:7400:10C:2357:1C6:4E45:771:5FA2" /></noinclude>{{rh|४१|'''दानस्य वैविध्यम्'''|}} {{rule}} “तामसानां फलं भुंक्ते तिर्यक्त्वे मानवः सदा” ॥<br /> “एकस्मिन्नप्यतिक्रांते दिने दानविवर्जिते । दस्त्रप्रमुषितैनेव युक्तमाक्रंदितं भुशम्” ॥<br /> “यस्य वित्तं न धर्माय नोपभोगाय देहिनाम् । नापि कीर्त्यै न यशसे तस्य वित्तं निरर्थकम्” ॥<br /> “तस्माद्वित्तं समासाद्य दैवात्पौरुषात्तथा । दद्यात्सम्यग् द्विजातिभिः कीर्तनानि न कारयेत्” ॥<br /> “सीदते द्विजमुख्याय योऽर्थिने न प्रयच्छति । सामर्थ्ये स तु दुर्वुद्धिर्नरकायोपपद्यते” ॥ ५<br /> “अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्ति नास्तीति यत्पुरा । तद्विदं देहि देहीति विपरीतमुपस्थितम्” ॥<br /> “दीयमानं तु यो मोहाद्विप्रामिंसुरेणु च । निवारयति पापात्मा तिर्यग्योंनिं भजेत्तु सः” इति ।<br /> '''मनुः ( ४।२३२-२३७ )—'''<br /> “वारिदस्त्वितिमाप्रोति सुखमक्षयमन्रदः । तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्” ॥<br /> “भूमिदो भूमिमाप्रोति दीर्घमायुर्हिरण्यरदः । गृहदोऽव्याणि वेष्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम्” ॥ १०<br /> “वासोवैछंद्रसालोक्यमहिंसालोक्यमम्बदः । अनड्डुहः श्रियं जुष्टां गोदो ब्रह्मस्य विष्टपम्” ॥<br /> “यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः । धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसातर्टितम्” ॥<br /> ब्रह्म वेदः । साहितीं सायुज्यम् ।<br /> “सर्वेषां तु प्रदानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते । वार्यन्नगोमहीवासतिलकांचनसर्पिषाम्” ॥<br /> “येन येन तु भावेन यद्दानं प्रयच्छति । तसैनैव भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितः” ॥ १५<br /> भावेन श्रद्धादिना । न केवलं दात्रा प्रतिगृहीतैववचनीयः किंतु देयद्रव्यमपि ताभ्यामित्याह<br /> '''स एव ( ४।२३८-२४० )—'''<br /> “योऽचितं प्रतिगृह्णाति दद्यादञ्चितमेव वा । तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये” ॥<br /> “न विस्मयेत तपसा वेदेदिएवा च नान्तरम् । नार्तोऽप्यपवदेद्विप्रां न दत्वा परिकीर्तयेत्” ॥<br /> “यशोऽन्नुतेन क्षрати तपः क्षрати विस्मयात् । आयुर्विद्यापवादेन दानं तु परिकीर्तनात्” ॥ २०<br /> “न वार्यपि प्रयच्छेतु बैडालव्रतिके द्विजेः । न बक्रव्रतिके पापे नावेदविदि धर्मवित्” ( १९२ ) ॥<br /> “त्रिष्वप्येतेषु दत्तं हि विधिनाऽप्यर्जितं धनम् । दातुर्भर्त्स्यननधीय परात्रादातुरेष च” ( १९३ ) ॥<br /> “यथा मृवेनोपलेन निमज्जत्युदके तरन् । तथा निमज्जतोधस्ताद्गज्ञौ दातुप्रतीच्छकौ”(१९४)” ॥<br /> बैडालव्रतिकबकव्रतिकयोः स्वरूपमाह स एव ( मनुः ४।१९५-१९६ )—<br /> “धर्मध्वजी सदा लुब्धश्चाध्रिको लोकदाम्हिकः । बैडालव्रतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वातिसंधकः” ॥ २५<br /> “अधोदृष्टिर्नैकृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः । शठो मिथ्या विनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः” ॥<br /> श्लोकद्वयस्यायमर्थः । धर्मध्वजी धर्मलिंगी । छाद्मिको व्याजवृत्तिः । दाम्भिकः । विशिष्टवेषेण<br /> स्वदोषतिरस्कारि । अतिसंधकः वंचकः । अधोदृष्टिः परानवेक्षी । नैकृतिकः गृढरुपायैः परानर्थ-<br /> कारी । शठः नृशंसः । '''स एव ( ४।१९७ )—'''<br /> “ये बक्रव्रतिनो विप्रा ये च माजीरलिंगिनः । ते पतंस्यंधतामिश्रे तेन पापेन कर्मणा ( १९७ )” ॥ ३०<br /> “अलिंगी लिंगवेगेन यो वृत्तिमुपनीवति । स लिंगिनां हररयेनतिर्यग्योंन्यां च जायते” ( २०० ) ॥<br /> इति । '''याज्ञवल्क्यः ( आचारे २०४।२०५ )—'''<br /> “हेमशृंगी शफै रूप्यैः सुशीला वस्त्रसंयुता । सकांस्यपात्रा दातव्या क्षीरिणी गौः सदक्षिणा” ॥<br /> “दाता स्वर्गमवाप्रोति वत्सरान्रोमसंमितान् । कपिळा चेतारयति भूष्यास्त्राप्तं कुतस्सु” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. ↑ क्ष-दीपान्[cite: 13]. 2. ↑ क्ष-याग्दः[cite: 13]. 3. ↑ क्ष-वाससोर्मिद्[cite: 13]. 4. ↑ क्ष-वाचम्य[cite: 13].<noinclude></noinclude> oeee02cmd9res6x4bps8p6jslmjxu5w 104 166059 418984 2026-11-07T10:47:37Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४२|'''गोदानफलम्'''|}} {{rule}} “सवत्सरोमतुल्यानि कुलान्य्युभयतोमुखी । दाता स्वर्गमवाप्रोति पूर्वेण विधिना ददत् ( २०६ )” ॥<br /> “यावद्दतस्य पात्रौ द्वौ मुखं योन्यां च दृश... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418984 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४२|'''गोदानफलम्'''|}} {{rule}} “सवत्सरोमतुल्यानि कुलान्य्युभयतोमुखी । दाता स्वर्गमवाप्रोति पूर्वेण विधिना ददत् ( २०६ )” ॥<br /> “यावद्दतस्य पात्रौ द्वौ मुखं योन्यां च दृश्यते । तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्दर्भ न मुंचति ( २०७ )” ॥<br /> हेमश्रृंगीयसंव्हे्याह स एव—<br /> “यथाकथंचिद्हत्वा गां धेनुं वाऽधेनुमेव वा । अरोगामपरिक्क्लिष्टां दाता स्वर्गे महीयते ( २०८ )” ॥<br /> “श्रांतसंवाहनं रोगिपरिचर्या सुरार्चनम् । पादशौचं द्विजोच्छिष्टमार्जनं गोप्रदा समम्” (२०९)॥<br /> श्रांतसंवाहनं आसनादिदानेन श्रमापनोदना । रोगिपरिचर्या ओषधदानादिना । हरिहरादीनामर्चनं<br /> सुरार्चनंम् । गोप्रदा समं गोदानसमस । स एव ( अ. २१० )—<br /> “भूदीपोंश्वाश्ववस्त्रांभस्तिलसर्पिःप्रतिश्रयान् । नैवेशिकं स्वर्णधुर्ये दत्वा स्वर्गे महीयते” ॥<br /> प्रतिश्रयः प्रवासिनामावासस्थानम् । नैवेशिकं कन्यादानम् । धुर्यं बलीवर्दः ।<br /> “गृहधान्याभयोपानच्छत्रमाल्य्यानुलेपनम् । यानं वृक्षं प्रियं शय्याँ दत्वाऽर्प्यतसुखी भवेत् ( २११ )” ॥<br /> “सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिके यतः । तद्द्द्त्समैप्राप्रोति ब्रह्मलोकंमविच्च्यवम्” इति । (२१२)<br /> अविच्च्यवं च्युतिरिहितम् । परस्वत्त्वापादनमात्रं वेदार्थदानं स्वत्वनिवृत्तेः कर्तुमशक्यत्वात् ।<br /> धर्मदानमपि स्मर्यते<br /> “देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तयैव च । पुण्यं देयं प्रयत्नेन नापुण्यं चोदितं कच्जित्” इति ।<br /> अपुण्यदाने तदेव वर्धेत दातुर्लोभादिनाः प्रवृत्तस्य प्रतिग्रहीतुरपि ।<br /> “यः पापं स्वर्वेलं ध्यात्वा प्रतिगृह्णाति दुर्मतिः । गर्हिताचरणास्तस्य पापं तावत्समाश्रयेत्” ॥<br /> “समद्विगुणसाहस्रमानंत्यं च प्रदार्तषु” इति स्मरणात् । शातातपः—<br /> “तिलान् ददतिलस्नायी शुचिनित्यं तिलोदकी । होता दाता तिलानां च शतवर्षाणि जीवति” ॥<br /> संवर्तः—<br /> “ श्रोत्रियाय कुलीनायार्थिने च विशेषतः । यद्दानं दीयते भक्त्या तद्द्द्वेतसुमहत्फलम्” ॥<br /> “यद्द्द्तंलोके यच्च स्याद्देयिकं गृहे । तत्तनुव्रते देयं तदेवाक्षयमिच्छता” ॥<br /> “तांबूलं चैव यो दद्यात् ब्राह्मण्येभ्यो विशेषतः । मेधावी सुभगः प्राज्ञो दर्शनीयश्च जायते” ॥<br /> “दद्याच्च शिशिरेवग्निं बहुकाष्ठं प्रयत्नतः । कायाग्निप्रीतिं प्राज्ञ्तं रूपसौभाग्यमाप्नुयात्” ॥<br /> “अलंकृत्य तु यः कन्यां भूषणाच्छादनादिभिः । दद्यात्स्वर्गमवाप्रोति पूजयच्छूत्स्वादिषु” ॥<br /> “कपिळाश्वतिलानागरथदासीगुहाण्यपि । कन्यामुवर्णरत्नानि महादानानि ते दश” ॥<br /> “आधासशतलब्धस्य प्राणेभ्योऽपि गरीयसः । गतिरेका हि वित्तस्य दानमन्या विपच्चयः” ॥<br /> “यस्य वित्तं न दानाय नोपभोगाय देहिनः । पुण्यकीर्तेर्न धर्माय तस्य वित्तं निरर्थकम्” ॥<br /> “स्थिताऽर्द्धमविश्राममर्थिभिः किं न दीयते । इच्छानुरूपे विभवः कदा कस्य भविष्यति” ॥<br /> “तैलमामलकं प्राज्ञः पादाभ्यां ददति यः । प्रदृष्टः स नरो लोके सुखी चैव सदा भवेत्” ॥<br /> “अनड्बाहौ च यो दद्यायुगसीरेण संयुतौ । अलंकृत्य यत्रशक्तिर्बृहौ शुभलक्षणौ” ॥<br /> “सर्वपापविशुद्धात्मा सर्वकामसमन्वितः । वर्णिानि वसति स्वर्गे रोमसंख्याप्रमःगतः” ॥<br /> “भूमिं सस्यवतीं श्रेष्ठां ब्राह्मण्रे वेदपारगे । गां दत्वा द्विःप्रसूतां च स्वर्गलोके महीयते” ॥<br /> “यावंति सस्यमुलानि गोरोमाणि च सर्वशः । नरस्तावंति वर्षाणि स्वर्गलोके महीयते” ॥<br /> “अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्ण भूवैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः” ॥<br /> “लोकत्रयस्तेन भवन्ति दत्ता यः कांचनं गां च महीं च दद्यात् ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-इत्वा. 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-प्रश्स्यं स्यात् तस्क. 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-सवं. 4. [[#cite_note-4|↑]] खग-विपुलं. 5. [[#cite_note-5|↑]] क्ष-दयिकं. 6. [[#cite_note-6|↑]] खग-पासाधर्मपिद्यासं.<noinclude></noinclude> 3ohvi49ng6zbe3d5bnol0u22jqmf98o 104 166060 418985 2026-11-07T10:48:27Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४३|'''विद्यादानम् । भीताभयप्रदानम्'''|}} {{rule}} “सर्वेषामेव दानानामन्नदानं परं स्मृतम् । सर्वेषामेव भूतानां यतस्तज्जीवनं परम्” ॥<br /> “मृत्तिकागोशकूर्द्धानुपशीतं त... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418985 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४३|'''विद्यादानम् । भीताभयप्रदानम्'''|}} {{rule}} “सर्वेषामेव दानानामन्नदानं परं स्मृतम् । सर्वेषामेव भूतानां यतस्तज्जीवनं परम्” ॥<br /> “मृत्तिकागोशकूर्द्धानुपशीतं तथोत्तरम् । दत्वा गुणाढ्यविप्राय कुले महति आयते” ॥<br /> “मुक्तासं तु यो दद्याद्द्न्तधावनमेव च । पादशौचं तथा स्नानं शौचं च गुदलिंगयोः” ॥<br /> “यः प्रयच्छति विप्राय शुचिबुद्धिः सदा भवेत्” ॥<br /> “ब्रह्मचारिभिम्र्च्च यवनं यश्च कारयेत् । नह्लकर्माणि कुर्यांश्चक्षुष्मान् जायते नरः” ॥ ५<br /> “देवागारे द्विजातीनां दीपं दत्वा चतुष्पथे । स विज्ञाेनैन संपन्नः चक्षुमांश्च भवेत्सदा” ॥<br /> “यो येनैवार्थितो विप्रदस्तस्य प्रतिपादयेत् । तृणकाष्ठसमेऽव्यर्थे गोप्रदानसमं भवेत्” ॥<br /> '''मनुः—'''<br /> “स्त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती । अतिद्रेानं हि दानानां विद्यादानं ततोऽधिकम्” ॥<br /> “विद्यानां च परा विद्या ब्रह्मविद्या सन्निहिता । अतःतदातुरस्यేవ लाभः स्वर्गापवर्गयोः” ॥ १०<br /> “यो दद्यात ज्ञानमज्ञानं कुर्याद्वा धर्मदेशनम् । स कृत्स्नां पृथिवीं दद्यातेन तुल्यं न तद्भवेत्” ॥<br /> '''सारसमुच्चये—'''<br /> {{gap}}“एकतः क्रतवः सर्वे समाप्तवरदक्षिणाः । एकतो भयभीतस्य प्राणिनाः परिरक्षणम्” ॥<br /> {{gap}}“महतामपि यज्ञानां कालेने क्षीयते फलम् । भीताभयप्रदानस्य क्षय एव न विद्यते” ॥<br /> '''शांडिल्यः—'''<br /> “अयाचितानि देयानि सर्वदानानि यत्नतः । अन्नं विद्या च कन्या च अनर्थिभ्यो न दीयते” ॥<br /> “आश्रुतस्याप्रदानेन दत्तस्य हरणे च । जन्मप्रभुति यद्दत्तं तत्सर्वं नश्यति ध्रुवम्” ॥<br /> “मा ददस्वेति यो ब्रूयात् गव्यग्रौ ब्राह्मणेषु च । तिर्यग्योनिशतं प्राप्र्य चंडालेष्वभिजायते” ॥<br /> “द्वाविमौ पुरुषौ लोके स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः । अन्नप्रदाता दुर्भिक्षे सुभिक्षे हेमवस्त्रदः” ॥<br /> '''देवलः—'''<br /> {{gap}}“स्वल्पत्वं वा बहुत्वं वा दानस्याम्युदयावहम् । श्रद्धा भक्तिश्च दानानां वृद्धिक्यकरे हि ते” ॥<br /> {{gap}}“शौचं शुचिर्महाप्रीतिरथ्रिनां दर्शने तथा । सकृतिश्र्वानसूया च दानश्रद्धेत्युदाहृता” ॥<br /> {{gap}}“दाता प्रतिगृहीता च श्रद्धादये च धर्मयुक् । देशकालो च दानानामंगान्येतानि षड्दिदुः” ॥<br /> {{gap}}“अपापसोगी धर्मात्मा द्वित्सुरव्यसनः शुचिः । आग्नेयः शिवकर्मा च षद्दिर्दाता प्रशस्यते” ॥<br /> {{gap}}“अन्नविद्यावँधुर्खीणां गोभुरुक्माश्वहस्तिनाम् । दानान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः” ॥<br /> {{gap}}“विद्यादौच्छदनं वासः परिभोगौबधानि च । दानानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः” ॥<br /> {{gap}}“उपानत्रेध्ययानानि छत्रपात्रासनानि च । दीपकाठकलादीनि चरमं बहुवार्षिकम्” ॥<br /> {{gap}}“इष्टं दत्तम्धीतं च प्रनश्यत्यनुकीर्तनात् । श्लाघानुशोचनाभ्यां वा भङ्गतेजो विपद्यते” ॥<br /> {{gap}}“तस्मादात्मकृतं पुण्यं न वृथा परिकीर्तयेत्” ॥ '''बृहस्पतिः—'''<br /> “अतोयं सात्विकं दानमुद्पूर्वं तु शान्तिकम् । आशिषा पौष्टिकं दद्यात्रिविधं दानलक्षणम्” ॥इति । ३०<br /> '''आपस्तंबस्तु ( २।९।८-९ )''' “सर्वाण्युदकपूर्वाणि दानाानि । यथाश्रुतिविहारे” इति । विहारे यज्ञ-<br /> कर्मणि । अन्यदानानि सर्वाणि उदकपूर्पण्येवेत्यर्थः । '''स एव ( २।१०१-२ )''' “भिक्षणे निमित्तमा-<br /> चार्यो विवाहों यज्ञो मातापित्रोर्बृहर्हतश्च । नियमविलोपस्तत्र गुणान्समीक्ष्य यथाशक्ति वेयम्”<br /> इति । भिक्षणं याचनम् । तत्राचार्यद्यो निमित्तम् । बुभुर्षा भर्तुमिच्छा । अर्हतो विद्यादिमतोऽग्नि-<br /> होत्रादौ नियमे योग्यस्यार्थस्याभावे लोनस्तत्रैवभूते भिक्षाणे याचकश्रुतवृत्तादीन्गुणाम्सीक्ष्य ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-संप्रश्र्य. 2. [[#cite_note-2|↑]] ख-ना. 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-सिद्धः. 4. [[#cite_note-4|↑]] स्व-क्षर. 5. [[#cite_note-5|↑]] ख-गौ. 6. [[#cite_note-6|↑]] क्ष-भिन्न. 7. [[#cite_note-7|↑]] क-दन्त्. 8. [[#cite_note-8|↑]] स्व-यानि.<noinclude></noinclude> 5jnyj7vos90u3ofsyyoptujz1354cjg 104 166061 418986 2026-11-07T10:49:24Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४४|'''अन्न-मही-देवप्रतिमाविद्वानानि'''|}} {{rule}} शक्त्यनुरूपमवश्यं देयमदाने प्रत्यवेयात् । आपस्तंब एव ( २।१०।३ ) “इंद्रियप्रीत्यर्थस्य तु भिक्ष-<br /> णनिमित्तम् । न तद... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418986 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४४|'''अन्न-मही-देवप्रतिमाविद्वानानि'''|}} {{rule}} शक्त्यनुरूपमवश्यं देयमदाने प्रत्यवेयात् । आपस्तंब एव ( २।१०।३ ) “इंद्रियप्रीत्यर्थस्य तु भिक्ष-<br /> णनिमित्तम् । न तद्दान्द्रेयेत ” इति । इंद्रियप्रीत्यर्थस्य चन्चंदनवनितादेस्तन्मूलस्य भिक्षणं नियमै ।<br /> न निमित्तं दानं न भवति तस्मात्तद्ाद्रेयेत । दानेपि न प्रत्यवायः । तत्र दृष्टान्तमः “धर्मप्रजा-<br /> संक्रादां प्रथनायां पत्न्यां द्वितीयाविवाहोऽपि न निमित्तम् । पुत्राभावे तु निमित्तं भवेत्येव ” ।<br /> तथा भविष्योत्तरे—“सुवर्णायाचकानां च विद्यां चैवोच्यैरेतसाम् । कन्यां चैवानपत्यानां वृत्तां<br /> तिरुत्तमम् ”इति । '''गौतमः— ( ५।१९-२२ ) ‘‘ '''गुर्वर्थनिवेशाधैथ्याव्तिक्षीणयक्ष्माध्य-<br /> यनाध्वसंयोगवैश्वजितेषु द्रव्यसंविभागो बहिर्वेदि । भिक्षानेषु कृताज्ञमितरेषु । प्रतिश्रुत्या-<br /> प्यधर्मसंयुक्ते न दद्यात् । क्रुद्वहृष्टभीतातुलुब्बबालस्थविरमूढोन्मत्तवाक्यान्न्यवृतान्यपात-<br /> कानि ”इति । निवेशो विवाहः । वृत्या हीनो वृत्तिक्षीणः । नित्यं यज्ञं करिष्यन् यक्ष्यमाणः ।<br /> अध्ययने संयोगो यस्य सः अध्ययनसंयोगः । अध्वानि वर्त्तमानः अध्वसंयोगः । वैश्वजितः<br /> विश्वजिद्यागे सर्वस्वदानेन निर्द्रव्यः । यज्ञे दक्षिणकाले सदस्येभ्यो यज्ञार्नं ततोऽन्यत्र बहि-<br /> र्वैदिद्रव्यस्य हिरण्यादेशनामावश्यकं अटाने प्रत्यवेयात् । इतरेषु उत्कव्यतिरिक्तेषु भिक्षमानेषु<br /> कृतान्नं पक्षान्नं देयं प्रतिश्रवो दास्यामीति संवाद्ः । तं कृत्वाऽपि अधर्मसंयुके विषये न दद्यात् ।<br /> दृष्टः हर्षवशेन कृत्याकृत्यविवेकशून्यः । लुब्धो लोभवशेन । क्रुद्धः कोपवशेन । मत्तो मद्या-<br /> दिना मद्रव्येणप्रकुतिगतः । उन्मत्तो भ्रांतः । एतदीदानां वाक्यानि अयथार्थान्यपातकानि<br /> न पापं नयंति । तेषां प्रतिश्रुत्यापि अद्दानें न दोष इत्यर्थः । '''बोधायनः ( २३—६१ )—'''<br /> “अन्ने शृतानि भूतानि ‘अन्नं प्राणम्’ इति श्रुतिः । तस्मादन्नं प्रदातव्यमन्नं हि परं हविः” इति ।<br /> '''व्यासः—'''<br /> “अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिर्दिष्टं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्”<br /> “दस्तु दद्यान्मर्हा मत्स्या ब्राह्मणायाहितामये । स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति” ॥<br /> “भूमिदानात्परं दानं विद्यते नेह किंचन । अन्नदानं तेन तुल्यं विद्यादानं ततोऽधिकम्” ॥<br /> '''महाभारते आनुशासनिके ( अ. १०१।६४ )—'''<br /> “अन्नमेव प्रशंसंति देवाः सर्विगणाः पुरा । लोकतंत्रा हि यज्ञाश्च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्” ॥<br /> “अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति” ॥<br /> “कुटुंबं पीडयित्वाऽपि ब्राह्मणाच महात्मने । दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनां भूतिमिच्छता” ॥<br /> “शानीयदानं परं दानानां मनुरब्रवीत् । तस्मात्कूप्रांश्च वापीश्च तटाकानि च ज्ञानयेत्” ॥<br /> “निद्राघष्काले पानीयं यस्य तिन्र्स्यवारितम् । स कृच्छ्रं विषमं दुर्गं न कदाचिदवाप्नुयात्” ॥<br /> “बलकामो यशस्कामः पुष्टिकाभश्च नित्यदा । भुतं दयाद्दिजातिभतः सततै शुचिरात्मवान्” ॥<br /> '''उपमन्युः—'''<br /> “शिवलिंगं तु यो दद्यात् शिवभक्ताय तन्मनाः । स्वर्णरूण्यादिरूपं वा सोमं संपूज्य शक्तिः” ॥<br /> “सर्वदानाधिकं पुण्यं संप्राप्य करणात्त्यये । माणपत्यमवाप्यैव गणैः सह स मोदते” ॥<br /> “शैलग्रामशिलामूर्तिं विष्णुमाराध्य भक्तिः । विष्णुभक्ताय यो दद्याद्ब्राह्मणाय सदक्षिणाम्” ॥<br /> “पंचाशत्कोटिविस्तीर्णभूमिदानेन यत्फलम् । तत्फलं समवाप्रोति देहाति वैष्मवं पदम्” ॥<br /> “कुर्यात्तिकृति देवं सुवर्णेन स्वशक्तितः । शेषपर्यकसायनं श्रिया देव्या युतं तथा” ॥<br /> “शंस्तचक्रगदायुक्तं वासुदेवं सुरेश्वरम् । दत्वा गुणाढ्यविप्राय विष्णुलोके महीयते” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-अधिन्यति[cite: 18]. 2. [[#cite_note-2|↑]] क-थि[cite: 18]. 3. [[#cite_note-3|↑]] ख-सा[cite: 18].<noinclude></noinclude> k9ivb9nu9oq8pfr9rl63pc14s7vdey3 104 166062 418987 2026-11-07T10:50:09Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४५|'''दशदानानि'''|}} {{rule}} '''व्यासः—'''<br /> “गोमुहिरण्यदानानि यमाश्च नियमास्तथा । गृहदानस्य वे लोके कलां नार्हंति षोडशीम्” ॥<br /> “यः कारयेन्मठं शैलं शिवायतनसंनिधौ । स शै... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418987 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४५|'''दशदानानि'''|}} {{rule}} '''व्यासः—'''<br /> “गोमुहिरण्यदानानि यमाश्च नियमास्तथा । गृहदानस्य वे लोके कलां नार्हंति षोडशीम्” ॥<br /> “यः कारयेन्मठं शैलं शिवायतनसंनिधौ । स शैवं पद्ममासाद्य कल्पायुतशतं वसेत्” ॥<br /> “गां पंकाद्ब्राह्मणी दास्याद्वृत्तिं लोपाद्विजं वधात् । मोच्चदन्मुच्यते पापाज्जन्ममरणांतिकात्” ॥<br /> “अनाथप्रेतसंस्कारे शून्यलिंगप्रपूजनम् । दीनांधकृपणेभ्यश्च दानं सर्वाधनाशनम्” ॥ ५<br /> '''योगीश्वरः—'''<br /> “स्वर्णयुक्तं ताम्रपात्रं गोघृतैन समन्वितम् । आत्मानवलोकनं कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत्” ॥<br /> “अनेन विधिना दानं यः कुर्यात्प्रयतो नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्” ॥<br /> '''स्मृतिरत्ने कन्यादानमंत्रः—'''<br /> {{gap}}“कन्यां लक्षणसंपन्नां कनकाभरणैर्युताम् । दास्यामि विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मलोकजिगीषया” ॥ १०<br /> '''पुस्तकदानम्—'''<br /> {{gap}}“सर्वविद्यास्पदं ज्ञानकारणं विमलाक्षरम् । पुस्तकं संप्रयच्छामि प्रीता भवतु भारती” ॥<br /> '''शालग्रामदानम्—'''<br /> {{gap}}“शालग्रामाचलोद्भूतां शिलां पापप्रणाशिनीम् । सुवर्णकुसुमोपेतां गृहण त्वं द्विजोत्तम” ॥<br /> '''नारायणमूर्तिदानमंत्रः—'''<br /> {{gap}}“नारायण जगन्नाथ शंखचक्रगदाधर । नाशयाशु महारोगान् ज्ञानेनानेन केशव” ॥ १५<br /> '''उमामहेश्वरदानमंत्रः—'''<br /> {{gap}}“प्रसीदतु भवो नित्यं कृत्तिवासा महेश्वरः । पार्वत्या सहितो देवो जगदुत्पत्तिकारकः” ॥<br /> {{gap}}“शिवशक्त्यात्मकं यस्माज्जगदेतच्चराचरम् । असतस्तु समादाय साधुब्यो यः प्रयच्छति” ॥<br /> {{gap}}“धनस्वामिनमात्मानं स तारयति निश्चितम् । तस्मादानेन सर्वं मे करोतु भगवोद्भ्वः” ॥ २०<br /> '''ब्रह्मांडपुराणे—'''“महिषीं वत्ससंयुक्तं सुशीलां च पयस्विनींमारक्तवस्त्रेण पुष्पेण अलंकृत्य प्रयत्नतः॥<br /> {{gap}}“श्रोत्रियाय सुशांतय दत्वा मृत्युं जयेत्तरः । कालमृत्युस्वरूपा सा महिषी रक्तभूषणा” ॥<br /> {{gap}}“पुच्छदेशे प्रदातव्या अतः शांतिं प्रयच्छ मे” ॥ '''पात्रे—'''<br /> {{gap}}“तिलपूर्णं ताम्रपात्रं सुवर्णेन समन्वितम् । तत्पात्रं ब्राह्मणे दत्वा ब्रह्मलोके महीयते” ॥<br /> {{gap}}“देवदेव जगन्नाथ वांछितार्थफलप्रद । तिलपात्रं प्रदास्यामि तवाग्रे सुस्थिरोऽस्म्यहम्” ॥ २५<br /> {{gap}}“गोभुतलहिरण्यायवासोधाम्भ्यमुदानि च । रूप्यं लव णमित्याहुर्दश दानान्यनुक्रमात्” ॥<br /> {{gap}}“गवामंगेषु तिष्ठति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्स्माच्छ्छिन्नं मे स्यादतः शांतिं प्रयच्छ मे” ॥<br /> {{gap}}“सर्वसस्याश्रया भूमिर्बराहेण समुद्धृता । अनंतसस्यफलवत्यतः शांतिं प्रयच्छ मे” ॥<br /> “तिलाः पापहरा नित्यं विष्णोर्देहसमुद्भवाः । तिलदानादसहं मे पापान् नाशय केशव” ॥<br /> “हिरण्यगर्भभस्थं हेमबीजं विभावसो । अनंतपुण्यफलप्रदतः शांतिं प्रयच्छ मे” ॥ ३०<br /> “कामधेनुसमुद्भूतसर्वक्रतुषु संस्थितम् । देवानामाज्ममाहरमतः मे” ॥<br /> “शीतवातोष्णत्राणं लज्जाया लक्षणं परम् । देहलंकरणं वस्त्रमतः शांतिं प्रयच्छ मे” ॥<br /> “धन्यं करोषि दातारामि लोके परत्र च । प्राणिनां जीवनं धान्यमतः मे” ॥<br /> “यथा रसानां प्रवरस्तथैवेक्षरः स्मृतः । मम चैव परां लक्ष्मीं ददस्वे गुड सर्वदा” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क-कम. 2. [[#cite_note-2|↑]] झ-वत्स. 3. [[#cite_note-3|↑]] न्य-महादेव. 4. [[#cite_note-4|↑]] म-पंदानंवंश्या. 5. [[#cite_note-5|↑]] क-निस्वनंजयवत्.<noinclude></noinclude> mvbwg500uq3erdo6svr5lc7pq35nsuz 104 166063 418988 2026-11-07T10:51:16Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४६|'''दानमन्त्राः'''|}} {{rule}} “पितृप्रीतिकरं नित्यं विष्णुशंकरयोरपि । शिवनेत्रोद्भवं रूप्यमतः० मे ।।”<br /> “रसानामग्रजं श्रेष्ठं लवणं बलवर्धनम् । ब्रह्माणा निर्मि... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418988 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४६|'''दानमन्त्राः'''|}} {{rule}} “पितृप्रीतिकरं नित्यं विष्णुशंकरयोरपि । शिवनेत्रोद्भवं रूप्यमतः० मे ।।”<br /> “रसानामग्रजं श्रेष्ठं लवणं बलवर्धनम् । ब्रह्माणा निर्मितं साक्षात्तः० मे ॥ इति दशदानमन्त्राः ।<br /> “सालग्रामशिलाचक्रं भुवनानि चतुर्दश । तस्मादस्य प्रदानेन प्रीतो भवतु केशवः ।<br /> शिवलिंगदानमंत्रः<br /> ५ “कैलासवासी गौरीशो भगवान्मगनेब्रहा । चराचरात्मको लिंगरूपी दिशतु वांछितम्” ॥<br /> अन्नदानमन्त्रः<br /> “ अन्न प्रजापतिर्विष्णुब्रह्मेंद्रशिवभास्कराः । आग्नेवायुःथापश्च अतः शांतिं प्रयच्छ मे ” ॥<br /> शर्करादानमंत्रः<br /> “ अमृतस्य फलोत्पन्ना इक्षुसारं च शर्करा । सूर्यप्रीतिकरा नित्यम० मे ” ॥<br /> १० आज्यावेक्षणदानमंत्रः<br /> “ अलक्ष्मीपरिहारार्थं सर्वेषु व्यवस्थीतम् । तत्सर्वं शमयराज्य त्वं श्रियं पुष्टिं च देहि मे॥<br /> चणकदानमंत्रः<br /> “ गोवर्द्धनगिरिद्वारे समवे हरिरक्षिता । चणकाः सर्वपापघ्ना अतः०मे ॥<br /> माषदानमंत्रः<br /> १५ “ यस्मान्नभुवने काले विष्णोर्देहसमुद्भवाः । पितृप्रीतिकरा माषम०मे ॥<br /> मुद्गदाः<br /> “मुद्गा बीजानि वै यस्मात्प्रियाणि परमेष्ठिनः । तस्माद्देवां प्रदानेन अ०मे ॥<br /> अन्नदानमंत्रांतरम्<br /> “ अन्नेन जायते विश्वं प्राणिनां प्राणधारणम् । तंदुलं वैश्वदेवार्थपाकेनान्नं प्रयच्छ मे ” ॥<br /> २० श्रीतांबुलदानमंत्रः<br /> “ पूर्णो ब्रह्मा हरिः पूर्ण चूर्ण साक्षांन्महेश्वरम् । एतेषां संप्रदानेन संतु मे भाग्यसंपदः”॥<br /> शाकदाने<br /> “ सर्वदेवप्रियकरं शाकनृतिकरं नृणाम् । ददति सर्वभक्षणि मम संतु मनोरथः” ॥<br /> जलदाः<br /> २५ “ जीवनं सर्वभूतानां सर्वभूतं जलं यतः । सर्वदानोत्तमं पुण्यमतः०मे ॥<br /> कंबलगदान्<br /> “ ऊर्च्छादनसुस्त्राध्यं शीतवातभयापहम् । यस्माद्दुःखनििवारं तु अतः०मे ॥<br /> उपानद्वाः<br /> “ उपानहाँ प्रदास्यामि कंटकादिनिवारकौ । सर्वस्थानेषु सुखदावतः०मे ॥<br /> ३० औषधदाः<br /> “ प्राणिनां जीवनापाय प्राणिनां शाश्वतं पदम् । तस्मादौषधदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ”॥<br /> कूष्मांडदानम्<br /> “ कूष्मांडं घृतसंयुक्तं तिलमिश्रं तु यत्फलम् । पुत्रपौत्राभिवृद्ध्यर्थ अतः०मे ॥<br /> सूर्पदाः “ पद्मासनः पद्मकरो द्विबाहुः पद्मप्रियः सप्ततुरंगवाहः ।<br /> ३५ “ दिवाकरो लोकगुहः किरीटी मयि प्रसादं विदधातु देवः” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> qre2e7g9n6vvv6wmnuwskmhx2j1cmw5 104 166064 418989 2026-11-07T10:58:40Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४७|'''दानस्य देशकालौ'''|}} {{rule}} '''आयसदा०'''<br /> “यस्मादायसकर्माणि तथाधीनानि सर्वदा । लांगलाद्यायुधानीनि तस्माच्छांतिं प्रयच्छ मे ” ॥<br /> '''छागदानमंत्रः—'''<br /> “ यस्मात्स... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418989 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४७|'''दानस्य देशकालौ'''|}} {{rule}} '''आयसदा०'''<br /> “यस्मादायसकर्माणि तथाधीनानि सर्वदा । लांगलाद्यायुधानीनि तस्माच्छांतिं प्रयच्छ मे ” ॥<br /> '''छागदानमंत्रः—'''<br /> “ यस्मात्सर्वं छाग यज्ञाना्मगत्त्वेन व्यवस्थितम् । यानं विभाचसोर्नित्यमतः०मे ” ॥<br /> ताम्रदानमंत्रः<br /> “ ताम्रं शुद्धिकरं सर्वदेवप्रियकरं शुभम् । सर्वर्क्षकरं नित्यम०मे ” ॥<br /> कांस्यदा०<br /> “ शुद्धं कांस्यमिहामुत्र पात्रयोग्यं मनोहरम् । निर्मितं पापशमनम०मे ” ॥<br /> छत्रदा०<br /> “ वर्षवाततवत्राणामातपत्रं यशस्करम् । अस्य प्रदानाद्भूतानि सुखं यच्छंतु मे सदा ” ॥ १०<br /> व्यजनदा०<br /> “ व्यजनं वायुदेवत्यं धर्मकाले सुखप्रदम् । तस्माद्स्य प्रदाнен शान्तिरसतु सदा मम ” ॥<br /> फलदा०<br /> “ फलं मनोरथफलं प्रददाति सदा नृणाम् । पुत्रपौत्राभिवृद्ध्यर्थम०मे ” ॥<br /> '''दानस्य देशकालौ ॥''' १५<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( व्य० १७५ )—'''<br /> “स्वं कुटुंबानिरोधेन देयं दारसुतादृते । नान्वये सति सर्वस्वं यच्छान्यस्मै प्रतिश्रुतम्” ॥<br /> '''बृहस्पतिः—( अ. १५ श्लो. ३ )'''<br /> “कुटुंबभक्तवसनादेयं यदतिरिक्तये । अन्यथा दीयते यदि न तद्दानफलप्रदम्” ॥ २०<br /> '''शंखलिखिी—'''<br /> “आहारं मैथुनं निद्रां संध्याकालेषु वर्जयेत । कर्म चाध्ययनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ” ॥<br /> “कुरुक्षेत्रे गयातीर्थे तथा वामकरण्डके । एवमादिषु तीर्थेषु दत्तमत्यक्षतामियात्” ॥<br /> '''व्यासः—'''“अने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम्” ॥<br /> “प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येष्वायतनेषु च । दत्तं चाक्षयमामोति नदीषु च नदेषु च” ॥ २५<br /> '''संवर्तः—'''“अने विषुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये । चंद्रसूर्यग्रहे चैव दत्तं भवति चाक्षयम्” ॥<br /> “अमावास्या द्वादशी च संक्रांतिस्तु विशेषतः । एताः प्रशस्तास्तिथयो भानुवारस्तथैव च” ॥<br /> “अत्र स्नानं जपो होमों ब्राह्मणानां च तर्पणम् । उपवासस्तथा दानमेकैेकं पावनं स्मृतम्”इति ।<br /> “पौर्णमासीषु सर्वासां मासर्क्षसंहितासु च । दत्तानामिह दानानां फलं दशगुणं भवेत्” ॥<br /> “सहस्रगुणं दानं भवेद्ध्तं युगादिषु । कर्मश्राद्धादिकं चैव तथा मन्वंतराविषु” ॥ ३०<br /> '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> “शतमिंदुक्षये दानं सहस्रं तु दिनक्षये । विषुवे शतसाहस्रं व्यतीपातेष्यनंतकम्” ॥ '''भरद्वाजः—'''<br /> “व्यतीपाते वैधृतौ यज्ञसमक्षयकृद्भवेत् । द्वौ तिथýंतावेकवारे यस्मिंस्तस्याहिनक्षयः” ॥<br /> “तस्मिन्दानं अपो होमः स्नानं चैव फलप्रदम्” ॥ '''सुमंतुः—'''<br /> “वानप्रस्थस्य पक्काभ्रं तांबूलं ब्रह्मचारिणः । संन्यासिनः सुवर्णं च दाताऽपि नरकं व्रजेत्” ॥<br /> “बहूनां न प्रददातव्या गौर्वस्त्रं शयनं श्रियः । ताहग्भृतं तु तद्दानं दातारं नोपतिष्ठति” ॥ ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> iwoo9x9tob2b1gsgzwb437e46ydoob3 104 166065 418990 2026-11-07T11:02:31Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४८|'''प्रतिश्रुताप्रदानम्'''|}} {{rule}} '''यमः—'''<br /> “प्रतिश्रुताप्रदानेन दत्तस्य हरणे च । जन्मप्रभुति यत्पुण्यं तत्सर्वं हि प्रणश्यति” ॥<br /> “आशाकरस्त्वदाता च दातृश्च... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418990 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४८|'''प्रतिश्रुताप्रदानम्'''|}} {{rule}} '''यमः—'''<br /> “प्रतिश्रुताप्रदानेन दत्तस्य हरणे च । जन्मप्रभुति यत्पुण्यं तत्सर्वं हि प्रणश्यति” ॥<br /> “आशाकरस्त्वदाता च दातृश्च प्रतिषेधकः । दत्तं च यः कीर्तयति स पापिष्ठतरः स्मृतः” ॥<br /> “काले संकलित्ये दाने आ मासं न प्रदीयते । मासे मासे शतं बुद्धियैवतंवत्सरं भवेत्” ॥<br /> '''नारदः—'''<br /> “ब्राह्मणाय यदुद्दिष्टं तत्सद्यः संप्रदीयते । अहोरात्रमतिक्रम्य तद्दानं द्विगुणं भवेत्” ॥<br /> “त्रिरात्रं षड्गुणं दद्याद् दशरात्रं तु षोडश । मासे शतगुणं दद्याद्सरं तु सहस्रकम्” ॥<br /> “वत्सरातपरतो नास्ति दाता तु नरकं व्रजेत । ब्राह्मणस्य तु यद्द्त्तं तद्भावे तु तद्दनम्” ॥<br /> “सकुल्ये तस्य निनयेत्तदभावेऽस्य बंधुषु । दद्यात्लजातिशिष्येभ्यस्तदभावेऽप्सु निक्षिपेट्” ॥ १०<br /> '''आपस्तंबः ( २।१०।१२ )''' “देशतः कालतः शौचतः सम्यक्प्रतिगृह्वितः” इति दानानि प्रतिपादयति<br /> इति । '''वाल्मिकिः—'''<br /> “उतयन्नपि चाकाशं त्रिषन्नपि रसातलम् । अटन्नपि महीं कृत्स्नां नादत्तममुपतिष्ठते” ॥<br /> “दत्तं हि प्राप्यते स्वर्गे दत्तमेवोपभुज्यते । यत्किंचिद्त्तमश्नति नादत्तममुपतिष्ठते” ॥<br /> यतु ‘ दानं क्रद्यो धर्मश्चापत्यस्य न विद्यते ” इत्यापस्तंबस्मरणम् ( २।१९।११० ) । '''“स्वकुटुंबा-<br /> विरोधेन देयं दारसुताहृत”''' इति यदापि याज्ञवल्क्यवचनं ( व्य. १७५ ) तज्ज्येष्ठपुत्रविषयं<br /> एकपुत्रविषयं च । द्वादशविधेपु पुत्रेषु दत्तकीतयोरपि मन्वादिभिः पठितत्वाद्<br /> “दत्तोरसेतरेषां तु पुत्रस्तेन परिग्रहः” इति दत्तोरसब्यतिरिक्तानामेव पुत्राणां कलौ वर्ज्यत्व-<br /> स्मरणच्च । तथा च वसिष्ठः ( अ. १५।३-६ ) “ न ज्येष्ठं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृहीयाद्दा ।<br /> न चैकं पुत्रं । स हि संतानाय पूर्वेश्ां । न स्त्री पुत्रं दद्यात्प्रतिगृहीयाद्दाऽन्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुः । पुत्रं<br /> प्रतिगृहीष्यन्वंधुनाहूय राजनि चावेद्य निवेदनस्य मध्ये व्याहतिभिर्हुत्वा अदूरबांधवं संनिकृष्टमेव<br /> प्रतिगृहीयात् ” इति । बहुवृत्तब्रह्मणेऽपि शुनःशेपास्थने ज्येष्ठं पुत्रं न प्रयच्छेत्यादि<br /> इति दानम् ॥<br /> '''अथ पात्रनिरूपणम् ॥ मनुः ( २।१९९-२०० )—'''<br /> “ब्राह्मणो जायमानो वै पृथिव्यामधिजायते । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य चैव हि” ॥<br /> “सर्वं स्वं ब्राह्मणश्रेष्टं यत्किंचिज्जगतीगतम् । श्रेष्ठेनाभिजनेनेदं सर्व वै ब्राह्मणोऽइति” ॥<br /> '''स्मृत्यर्थसारे—'''<br /> “सर्वस्य प्रभवो विप्राः श्रुताध्ययनशालिनः । तेभ्यः क्रियापराः श्रेष्ठास्तेभ्योऽप्यध्यात्मवित्तमाः” ॥<br /> '''स्मृत्युर्णवे—'''<br /> “अज्ञेभ्यो ग्रंथिंतः श्रेष्ठा बंधिभ्यो धारिको वर्गः । धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्योऽध्यवसायिनः” ॥<br /> '''यमः—''' “विद्यायुक्तो धर्मशीलः प्रशांतः शांतो दान्तः सत्यवादी कृतज्ञः ।<br /> “स्वाध्यायवान् धृतिमान् गोशरप्यो दाता यज्व्रा ब्राह्मणः पात्रमाहुः ।<br /> “स्वाध्यायज्ञ्द योनिनिमंतं प्रशांतं वैतानस्थं पापभीरु बहुज्ञम्” ॥<br /> “स्त्रीषु शांतं धार्मिकणां शरण्यं व्रतेः क्रान्तं तादृशं पात्रमाहुः” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. २०० )—'''<br /> “न विथया केवलया तपसा वाऽपि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रचक्षते” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-स्व[cite: 18].<noinclude></noinclude> 0qup6tg9tqpcv8us27pfzf18xjrnjd2 104 166066 418991 2026-11-07T11:03:16Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४९|'''षद अब्राह्मणाः'''|}} {{rule}} '''शातातपः—'''<br /> “यथाश्वा रथहीनाः स्युः रथश्वाश्वैर्धया विना । एवं तपो ह्यविद्यस्य विद्या वाऽप्यतपस्विनः” ॥<br /> “यथाऽन्नं मधुसंयुक्तं... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418991 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|४९|'''षद अब्राह्मणाः'''|}} {{rule}} '''शातातपः—'''<br /> “यथाश्वा रथहीनाः स्युः रथश्वाश्वैर्धया विना । एवं तपो ह्यविद्यस्य विद्या वाऽप्यतपस्विनः” ॥<br /> “यथाऽन्नं मधुसंयुक्तं मधु चान्नेन मिश्रितम् । एवं तपक्ष विद्या च संयुक्तं भेषजं नतद ” ॥<br /> '''वसिष्ठः—'''<br /> “किंचिद्रेदमयं पात्रं किंचित्पात्रं तपोमयम् । पात्राणामपि तत्पात्रं शुद्धात्रं यस्य नोदरे” ॥ ५<br /> '''ब्रह्मवैवर्ते—'''<br /> “ये पूर्व पूजिता एव पुरस्तात्पुन्रमस्त्रिया । तां निराकृत्य चान्येषु कुर्वन्भक्तिं व्रजत्यधः” ॥<br /> '''देवलः—''' “मातुश्च ब्राह्मणश्च श्रोत्रियश्च ततः परम् । अनूचानस्तथा भ्रूणक्षपिक्ल्यक्कृपिर्निः” ॥<br /> “इत्यतेऽष्टौ समुद्दिष्टा ब्राह्मणाः प्रथमं श्रुतौ । तेषां परः परः श्रेष्यो विद्यावृत्तविशेषतः” ॥<br /> एतेषां लक्षणं स एवाह— १०<br /> “ब्राह्मणानां कुले जातो जातिमात्रो यथा भवेत् । अनुपेतः क्रियाहीनो मातु इत्यभिधीयते” ॥<br /> “एकदेशमतिक्रम्य वेदस्याचारवाहुज्जुः । स ब्राह्मण शति ख्यातो निभृतः सत्यवाग् घृणी ॥<br /> {{gap}}एकदेशातिकमो वेदस्य किंचिळूनस्याध्ययनम् । निभृतः शांतः ।<br /> “एकां शाखां सकल्यां वा वह्निभरंगैरधीत्य वा । षट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियो नाम धर्मवित्” ॥<br /> “जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्कारैर्द्विज उच्यते । विद्यया चापि विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रिय उच्यते” ॥ १५<br /> “वेदवेदांगतवज्ञः शुद्धात्मा पापवर्जितः । शेषं श्रोत्रियवत्प्रातः सोऽनूचान इति स्मृतः” ॥<br /> “अंतर्वतगुणोपेतयज्ञस्वाध्याययंत्रितः । भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेन्द्रियः” ॥<br /> “लौकिकं वैदिकं चैव सर्वं ज्ञानमवाप्य च । आश्रमस्थो वशी नित्यमुधिकल्प इति स्मृतः” ॥<br /> लौकिकमर्थार्जनादिकम् ॥<br /> “ऊर्ध्वरेताः तपस्वभ्यों नियताशी न संशयः । शापानूग्रहयोः शक्तः सत्यसंधो भवेत्षपिः” ॥ २०<br /> “निवृत्तः सर्वतरवज्ञः कामक्रोधविवर्जितः । ध्यानाथो निष्कियो दांतस्तुल्यमृत्कांचनो मुनिः” ॥<br /> '''यमः—''' “शीतं संवासतो ज्ञेयं शौचं संव्यवहारतः । प्रज्ञा संकथना ज्ञेया त्रिभिः पात्रं परीक्ष्यते” ॥<br /> '''बोधायनः—''' “वेदानां किंचिदधीत्य ब्राह्मण एकां शास्त्रामधीत्य श्रोत्रिय अंगाध्यायन्मूचानः”<br /> {{gap}}कल्पाध्यायी ऋबिकल्पः सूत्रप्रवचनाध्यायी भ्रूणः” ॥ इति ।<br /> '''दक्षः—''' “ समं द्विगुणसाहस्रमनंतं च यथाक्रमम् । दाने फलविशेषः स्याद्विंसायामेवमेव हि” ॥ २५<br /> {{gap}}“ सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणकुवे । प्राधीते शतसाहस्रमनतं वेदपारगे ” ॥<br /> '''गौतमोऽपि ( ५।१८ )—''' “समद्विगुणसाहस्रनंत्यानि फलान्यवाद्मश्रोत्रियवेदपारगेभ्यः” इति ।<br /> “ सांगं सकल्यं सरहस्यं च यो वेदम्धीрите स वेदपारगः ” इति '''हरदत्तः ।'''<br /> “अब्राह्मणास्तु षड् प्रोक्ता ऋषिः शातातपोऽब्रवी्त । आद्यो राजमृतस्तेषां द्वितीयः क्रयविक्रयी ॥<br /> तृतीयो बहुयाज्यः स्याच्चतुर्थो ग्रामयाजकः । पंचमस्तु भुतस्तेषां ग्रामस्य नगरस्य च” ॥ ३०<br /> “अनादित्यं तु पूर्वा सादिच्यां चैव पश्चिमामानोपासीत द्विजः । संध्यां स षडोऽब्राह्मणः स्मृतः” इति ।<br /> '''संवर्तस्तु—'''<br /> “उत्पत्तिप्रलयां चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विश्वामविद्यां च स भवेद्वेदपारगः” ॥ इति ।<br /> '''बृहस्पतिः—'''“श्रोत्रिये चैव साहस्त्रमाचार्ये द्विगुणं तथा । आत्मनक्षे शतसाहस्रमनतं त्वग्निहोत्रिणि” ॥<br /> '''व्यासः—'''“प्रथमं तु गुरोर्दर्नं दद्यात् श्रेष्ठमनुक्रमात् । ततोऽन्येषां च विप्रणां दद्यात्पात्रानुसारतः” ॥ ३४<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] वसिष्ठ धर्मसूत्रे अ. २६।१७-१८[cite: 17]. 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-प्रत[cite: 17]. 3. [[#cite_note-3|↑]] मनुस्मृ-४।१८५[cite: 17]. 4. [[#cite_note-4|↑]] क्ष तत्वेषा[cite: 17]. 5. [[#cite_note-5|↑]] [स्मृ. म. फ.][cite: 17].<noinclude></noinclude> f0fsdqj7pg0zziiy3zhb0mmuk5xd068 104 166067 418992 2026-11-07T11:04:03Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५०|'''देवलकाः । वार्धुषिकः । पार्षडिनः'''|}} {{rule}} ‘अथैकभविकं दानं कर्मयोगरतात्मना । शतजन्मद्रवं दानं गोषु ज्ञेयं महाफलम्’[cite: 18]॥<br /> “ द्विगुणं च तदैकेकं तथा वै वर्णस... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418992 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५०|'''देवलकाः । वार्धुषिकः । पार्षडिनः'''|}} {{rule}} ‘अथैकभविकं दानं कर्मयोगरतात्मना । शतजन्मद्रवं दानं गोषु ज्ञेयं महाफलम्’[cite: 18]॥<br /> “ द्विगुणं च तदैकेकं तथा वै वर्णसंकरे । शूद्रे चतुर्गुणं श्रेष्ठं विशि चाष्टगुणं भवेत्”[cite: 18]॥<br /> “ क्षत्रिये पोडशगुणं ब्रह्मबंधौ तदैव तु । द्वात्रिंशद्धि कृतं दानं वेदाध्ययनतत्परे”[cite: 18]॥<br /> “ शतघ्नं तद्दिनविष्टिं प्राधीते लक्षसंमितम् । अनंतं च तदेवोकं ब्राह्मण्रे वेदपारगे”[cite: 18] ॥<br /> '''अथोपपात्रनिरूपणं । शातातपः'''[cite: 18]—<br /> “ नष्टं देवलके दत्तम्प्रतिचं च वार्धुषौ । यच्च्य वाणिज্যের दत्तं न च तत्रेत्य नो इह”[cite: 18] ॥<br /> “ देवाचनरतो विप्रॊ वित्ताथीं वत्सरद्वयम् । स वै देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्हितः”[cite: 18] ॥ इति ।<br /> '''स्मृतिसंग्रहे—'''[cite: 18]<br /> “देवाचनपरो यौ हि परार्थ वित्तकांक्षाया । चतुर्वेदधरो विप्रः स चंडालसमो भवेत्”[cite: 18] ॥<br /> “कर्मदेवलकाः केचित्कल्पदेवलकाः परे । शुद्धदेवलकाः केचितत्रिधा देवलकाः स्मृताः”[cite: 18] ॥ १०<br /> “अर्थार्थी कालनिट्रेशी यो देवं पूजयेत्सदा । कर्मदेवलको नाम सर्वकर्मबहिष्कृतः”[cite: 18] ॥<br /> “पांचरात्रविधानज्ञो दीक्षाविरहितोऽर्चकः । चतुर्वेदाधिकारीऽपि कल्पदेवलकः स्मृतःः”[cite: 18] ॥<br /> “आगममोक्तिविधानज्ञो रुद्र्रैकैल्पयुपजीवਕ । शुद्धदेवलको नाम सर्वकर्मबहिष्कृतः”[cite: 18] ॥<br /> “आर्षेयोर्कविधाने तु देवलत्वं न विद्यते । तस्मात्सर्वप्रयतेन वैदिकेनैव पूजयेत्” इति[cite: 18] ।<br /> '''यमः—''' “ समर्थ धनमादाय महार्घ यः प्रयच्छति । स वै वार्धुषिको नाम यश्च वृद्धोपजीवति”[cite: 18] ॥ १५<br /> “यस्तु निंदन्परगुणान्प्रशंसत्यात्मनो गुणान् । स वै वार्धुषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः”[cite: 18] ॥ इति ।<br /> '''वृद्धमनुः—'''<br /> “पात्रभूतोऽपि यो विप्रः प्रतिगृह्य प्रतिग्रहम् । असत्सु विनियुंजीत तस्मै देयं न किंचन”[cite: 18] ॥<br /> “संचयं कुरुते यश्च प्रतिगृह्ण समं ततः । धर्मार्थ नोपयुक्ते च न तं तस्करमर्चयेत्”[cite: 18] ॥<br /> '''व्यासः—''' “परस्थाने वृथादानमशेषं परिकीर्तिताम् । आरूढपतिते चैव अन्यथार्थधनेश्च यत्”[cite: 18] ॥ २०<br /> “व्यर्थमब्राह्मणे दानं पतिते तस्करे तथा । गुरुश्चाप्रीतिजनके दृतभे ग्रामयाजके”[cite: 18] ॥<br /> “वेदविक्रयके चैव यस्य चोपतिगृहे । न वार्यपि प्रयच्छेतु नास्तिके हेतुके तथा”[cite: 18] ॥<br /> “न पार्षंडेपु सर्वेषु नायेदविदि धर्मवित्”[cite: 18] ॥ '''पराशरः—'''<br /> “युक्तिछत्रेण सर्वत्र यः शौक्रविहितेष्वपि । संशयं कुरुते सोऽयं हेतुको नास्तिकाधमः”[cite: 18] ॥<br /> '''प्रजापतिः'''[cite: 18]—<br /> “ स्वधर्मस्य परित्यागी पार्षंडीत्यच्युते बुधैः । तत्संगकृत्तत्समः स्यात् तावुभावपि पापिनौ”[cite: 18] ॥<br /> “ ये तु सामान्यभावेन मन्यन्ते पुरुषोत्तमम् । ते वै पार्षडिनो ज्ञेया नरकार्हा नराधमाः”[cite: 18] ॥<br /> '''नारदः—'''“ षंडस्य पुत्रहीनस्य दंभाचाररतस्य च । नक्षत्रपाठकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम्”[cite: 18] ॥<br /> '''विष्णुधर्मोत्तरे—'''“परस्थाने वृथादानमशेषं परिकीर्तिताम् । आरूढपतिते चैव त्वन्यथार्थधनेश्च यत्[cite: 18] ।<br /> “व्यर्थमब्राह्मणे दानं पतिते तस्करे तथा । गुरुश्चाप्रीतिजनके कृतघ्ने ग्रामयाजेके[cite: 18] ॥ ३०<br /> “वेदविक्रयिके चैव यस्य चोपतिगृहे”[cite: 18] ॥<br /> '''वृद्धमनुः—'''“स्त्रीभिर्जितेषु यत् दत्तं व्याउग्राहै तथैव च । ब्रह्मबंधुषु यद्वत्तं यद्वृत्तं वृषलीपतौ”[cite: 18] ॥<br /> “ परिचारेषु यद्वत्तं वृथादानानि षोडश ”[cite: 18] ॥ वृषलीपतिलक्षणमाह '''दक्षः—'''<br /> “पितृगृहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । सा कन्या वृषली ज्ञेया ततपतिवृषलीपतिः”[cite: 18] ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-पात्र[cite: 18]. 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-सासीवराध्[cite: 18]. 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-मृत[cite: 18]. 4. [[#cite_note-4|↑]] क्ष-यत्र दा[cite: 18].<noinclude></noinclude> 0mbj6w1auc2cp8nq44tqnos7sfnfvw0 104 166068 418993 2026-11-07T11:04:54Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५१|'''पुण्याख्याः । शतविधं धनम्'''|}} {{rule}} '''देवलः—'''<br /> “वंध्या च वृषली ज्ञेया वृषली च मृतप्रजाः । अपरा वृषली ज्ञेया कुमारी या रजस्वला” इति[cite: 18]।<br /> '''व्यासः—'''<br /> “पंग्व... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418993 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५१|'''पुण्याख्याः । शतविधं धनम्'''|}} {{rule}} '''देवलः—'''<br /> “वंध्या च वृषली ज्ञेया वृषली च मृतप्रजाः । अपरा वृषली ज्ञेया कुमारी या रजस्वला” इति[cite: 18]।<br /> '''व्यासः—'''<br /> “पंग्वंधबधिरा मूक व्याधिनोऽहताश्च ये । भर्तव्यास्ते तु सततं न तु देयः प्रतिग्रहः”[cite: 18]॥<br /> “यत्स्वसद्रव्यो ददतीह सद्रव्यं धर्मनाशनम् । स पूर्वाभ्यधिकः पापी नरके पच्यते नरः”[cite: 18]॥<br /> “यतीनां कांचनं दत्वा तांबूलं ब्रह्मचारिणः । चोराग्रामथर्य दत्वा दाता तु नरकं व्रजेत”[cite: 18]॥<br /> '''मनुः—'''<br /> “ अनर्हते यद्ददाति न ददाति यदर्हते । अर्हनहार्पणात्धनाद्धर्माच्च हीयते ”[cite: 18]॥<br /> '''यमः—'''<br /> “ अभ्रेतानाममंत्राणां जातिमात्रोपजीवनाम् । नैषां प्रतिग्रहो देयो न शिला तारयेच्छिलाम्”[cite: 18]॥<br /> “ अपविद्वाग्निहोत्रस्य गुरोर्विप्रक्रियारिणाम् । द्रविणं नैव दातव्यं सततं पापकर्मणः”[cite: 18]॥<br /> “न प्रतिग्रहमर्हन्ति वृषळाध्यापका द्विजाः । शूद्रस्याध्यापनाद्विप्रः दत्तयत्र न संशयः”[cite: 18]॥<br /> '''वृषलस्वरूपमाह पराशरः—'''<br /> “ आग्त्रिकार्यपरिभ्रष्टाः संध्योपासनवर्जिताः । वेदं च बेऽनधीयानास्ते सर्वे वृषलाः स्मृताः”[cite: 18]॥<br /> “ उपारुदंति दानानि गो रथः कांचनं क्षितिः । अश्रोत्रियस्य विप्रस्य करं दृष्ट्वा निराकृतेः”[cite: 18]॥<br /> “राजधानी यथा शून्या यथा कूपश्च निर्जलः । यथाहुतमनग्नौ तु तथा दत्तं द्विजब्रुवे”[cite: 18]॥<br /> '''अपात्रे दातुर्दोषमाह व्यासः—'''<br /> “ दुर्वित्रा गणिका वैश्याः विट्चारणकारवः । सततं यं प्रशंसंति तं विद्यात्पुरुषाधमम्”[cite: 18]॥<br /> “ ये च ज्योतिपकाधोगाः कुंडगोलाश्च याचकाः । सौनिका यं प्रशंसंति ते विद्यात् पुरुषाधमम्”[cite: 18]॥<br /> “ उत्कोचजीविनो भ्रष्टा वैश्यापतिविद्बष्काः । गायका यं प्रशंसंति ते विद्यात्पुरुषयाधमम्”[cite: 18] इति ।<br /> '''आपस्तंभः—'''“अन्नदाने न कर्त्तव्यं पात्रायेषक्षमणवपि । अन्नं सर्वत्र दातव्यं धर्मकामेन वै द्विजाः”[cite: 18]॥<br /> “ दीनांधकृपणादिभ्यो वाग्विहीनेषु यतथा । विकलेषु तथाऽन्येषु जढे बधिरपंगुषु”[cite: 18]॥<br /> “ गेवृनेषु च यद्नं तत्स्याद्वहुफलं धनम्”[cite: 18]॥<br /> “विवाहमेखलावंधप्रतिष्ठादिषु कर्मसु । आप्रेषु तु यत्तमक्षयं तद्द्वदतमम्”[cite: 18]॥ '''देवपित्र्यव्यति-<br /> क्तिविधिम् ।''' तत्र शुचिन्मंत्रव्रतः सर्वकृत्येषु भोजयेत् “कृताअमितरेषु” इति गौतमवचनम्<br /> '''अथ द्रव्याल्ययदानांसुच्यते— ( ५१२० )॥'''<br /> “ यद्यदिष्टं विशिष्टं च न्यायशर्सं च यद्भवेत् । तत्तुष्टणवते देयमित्येतद्धानलक्षणम्”[cite: 18]॥<br /> “तत्पुनस्त्रिविधं ज्ञेयं शुक्रं शवलमेव च । कृष्णं तु तस्य विज्ञेयो विभागः सप्तधा पुनः”[cite: 18]॥<br /> “श्रुतशौर्यतपःकन्यायाज्यशिष्यान्धयागतम् । धनं सप्तविधं शुकमुदयो यस्य तद्धिधः”[cite: 18]॥<br /> “कन्यागतमार्धविवाहे यद्गृह्तं गोमिथुनादि । उदयः फल ददातॆस्य शुद्धिमित्यर्थः”[cite: 18]॥<br /> “ कुसीदकृषिवाणिज्यशिल्पशुल्कचनुवृत्तिः । कृतोपकारादार्ध च शवलं समुदाहृतम्”[cite: 18]॥<br /> शुल्कमाकगदिभ्यो द्रव्यगमः । अनुवृत्तिः सेवा ।<br /> “ पार्श्वकयैतचौर्यीथिंनारूपकसाहसैः । व्याजेनोपारजितं यतत्सर्वेषां कृष्णमुच्यते”[cite: 18]॥<br /> पार्श्वकोपार्जितमुत्कोचादिलब्धं तच्छुपाजितं परपीडालब्धं प्रतिरूपकर्मणि प्रतिरूपादेः प्रति-<br /> रूपकरणं साहसं स्वप्रमाजयथाधिकारिकेन पश्यतो हरत्वादिकम् । व्याजो डंभतपःप्रभूतिः ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-आवृत्तानाम्. 2. [[#cite_note-2|↑]] स्व तन्तुष्फर्णं समुदाहृतम्. 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-प्य.<noinclude></noinclude> 1wuqd5n4ywxdr85f0ou19wlh1pcnf33 104 166069 418994 2026-11-07T11:08:44Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५२|'''अदेयानि देयानि च'''|}} {{rule}} “शुक्तेन वार्तेन कृतं पुण्यं बहुफलं भवेत् । शवलं मध्यमफलतं कृष्णं हीनफलं धनम्” ॥<br /> “शुक्लिवित्तेन यो धर्मं प्रकुर्याच्छ्रद्धयान... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418994 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५२|'''अदेयानि देयानि च'''|}} {{rule}} “शुक्तेन वार्तेन कृतं पुण्यं बहुफलं भवेत् । शवलं मध्यमफलतं कृष्णं हीनफलं धनम्” ॥<br /> “शुक्लिवित्तेन यो धर्मं प्रकुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । तीर्थं पात्रं समासाद्य देवत्वे तत्सनश्नुते” ॥<br /> “राक्षसेन च भावेन वित्तेन शवलेन च । यंद्यादानमर्थिभ्यो मानुदत्वे तदश्रुते” ॥<br /> “तमोवृतस्य यो दद्यात्कृष्णावित्तेन मानवः । तिर्यक्त्वे तत्फलं प्रेत्य समश्नाति नराधिपः” ॥<br /> “स्वकुटुंबविरोधेन देयं दारसुताहृते । नान्वये सति सर्वस्वं यच्छान्यस्मै प्रतिश्रुतम्” ॥ ५<br /> “तस्मात्त्रिभागं वित्तस्य जीवनाय प्रकल्पयेत् । भागद्वयं तु धर्मार्थमनित्यं जीवनं यतः” ॥<br /> वित्तं पंचधा त्रिभज्य भागत्रयं जीवनाय भागद्वयं धर्माय परिकल्पयेत ।<br /> “एकां गां दशगुर्दद्याद्द्वादश गोशतं । शतं सहस्रगुर्दात्सर्वतुल्फलाः स्मृताः” ॥<br /> “कुटुंबं पीडयित्वा तु ब्राह्मणाय महात्मने । दातव्यं निश्चये चात्रं ब्राह्मणो भूतिमिच्छता” ॥<br /> “सौदायिकं क्रमायातं स्वयं प्राप्तं च यद्भवेत् । द्विजातिस्याभ्यनुज्ञाते दत्तं सिद्धिमाप्नुयात्” ॥ १०<br /> सौदायिकं विवाहलब्धं तद्दार्याभ्यनुज्ञातं क्रमायातं ज्ञातिभिरनुज्ञातम् । मृत्येन सता युद्दे<br /> लब्धं स्वाम्यनुज्ञातम् ।<br /> “यच्च वाचा प्रतिज्ञातं कर्मणा नोपपादितम् । तद्द्नं ऋणसंयुक्तमिह लोके परत्र च” ॥<br /> “सप्तधा ताम्रो हन्यादृतमानंश्च सप्त च । अतिक्रांतानसत् हन्याद्वयच्छन्दप्रतिश्रुतम्” ॥<br /> “संश्रुत्य यो न यच्छेत याचितत्वा यश्च नेच्छति । उभाववृत्तक्रारेतौ वृषा पापमवाप्नुतः” ॥ १५<br /> “ब्राह्मणस्य तु यद्द्रव्यं सान्त्वयस्त्येव नास्ति सः । सकुल्ये तस्य निनयेत्तदभावेऽस्य बंधुषु” ॥<br /> “यदा तु न कुलस्य स्यान्न च संवधिबांधवाः । द्यालसजातिशिष्येभ्यस्तदभावेऽप्सु निक्षिपेत” ॥<br /> “यज्ञोपकरणं द्रव्यं ब्राह्मणेषु महाफलम् । युद्धोपकरणं द्रव्यं क्षत्रिये द्विजपुंगवाः” ॥<br /> “पुण्योपयोगि तद्देश्ये शूदे शिल्पपयोगि च । यस्त्रोपपयोगि यद् द्रव्यं देयं तसैैव तद्भवेत्” ॥<br /> “येन येन च भावेन यस्य वृत्तिरुदाहृता । तत्र त्तसैैव दातव्यं पुण्यकृदामेन धीमता” ॥ २०<br /> “मृष्टान्नं मानवो दत्वा मृष्टान्नानि तु कांक्षिणा । अक्ष्यं फलमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> “कृष्णाजिनं... चैतत्तथा विद्यां कर्मंदलुषु । धीरः पुण्यमवाप्नोति द्यैतान् ब्रह्मचारिणाम्” ॥<br /> “वस्त्रं शय्यासणं धान्यं भस्म वेष्म परिच्छदम् । गृहस्थाय तु यद्द्तं श्रेयो बहुफलं सदा” ॥<br /> “यो दद्यातये भिक्षां पात्रं दत्तं तथैव च । कृत्स्नां यो पृथ्वीं दद्यातेन तुल्यं न तत्फलम्” ॥ २५<br /> “वाले क्रीडनकन्दृत्वा मृष्टम्र्सं तथैव च । फुकं मनोरह चापि अग्निष्टोमफल भवेत्” ॥<br /> “प्रार्थितं बालकानां च दातव्यं स्यात्प्रयत्नतः । बालकानां प्रार्थितं दत्वा नाकुलोके महीयते” ॥<br /> “बालकाः पूजनीयः स्युर्धर्मकामेच्छुभिर्नतैः । तेषां भोज्यप्रदानेन गोदानफलमाप्नुयात्” ॥<br /> “तस्मात्सर्वप्रयत्नेन बालानग्रे तु भोजयेत् । गंधमंगलतांबूलं रक्तवस्त्रादिकं श्रियः” ॥<br /> “स्त्रीणां प्रदानं दातव्यं भर्तृगेहेषु नान्यथा” ॥ ३०<br /> “द्रव्येण्यान्यालुत्वेन यः करोत्यौर्ध्वदेहिकम् । न स फलमाप्रोति तथार्थस्य पुरागमात्” ॥<br /> “अपहृत्य परस्यार्थं दानं यस्तु प्रयच्छति । स दाता नरकं याति यस्यार्थस्तस्य तत्फलम्” ॥<br /> “परिभु्रुकमवज्ञातमपर्याप्तमसत्कृतम् । यः प्रयच्छति विप्रेभ्यस्ततसर्वमवितष्ठते” ॥<br /> परिभु्रुकं गृहीतोपयोगं वस्त्रादि । अपर्याप्तं स्वकार्याक्षमम् ॥<br /> “सामान्यं याचितं न्यासमाधिर्दाश्चा तद्द्द्नम् । अन्वाहितं तु निक्षेपः सर्वस्वं चान्वये सति ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] न्र-. 2. [[#cite_note-2|↑]] याज्ञवल्क्यीयं द्र. प. १७५.<noinclude></noinclude> 7gnvinpleax4e110kkrxdnu0hq1u4by 104 166070 418995 2026-11-07T11:39:14Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५४|'''प्रतिग्रहे निषेधाः पर्युदासाश्च'''|}} {{rule}} “अदत्तासु न देयानि नत्रवस्त्रादि पंडितैः । यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चितीयते नरः” ॥<br /> “याज्ञवल्क्यः ( आ. २१३ )—<br />... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418995 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५४|'''प्रतिग्रहे निषेधाः पर्युदासाश्च'''|}} {{rule}} “अदत्तासु न देयानि नत्रवस्त्रादि पंडितैः । यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चितीयते नरः” ॥<br /> “याज्ञवल्क्यः ( आ. २१३ )—<br /> “यस्य चान्नाद्यमाद्यं स्यात्तस्य तद्दानमुच्यते । आपत्स्वपि न देयानि नत्रवस्त्रादि पंडितैः । यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चितीयते नरः” ॥<br /> “अप्रतिग्राह्यमप्यापत्काले भोक्तुं प्रवर्तते । ब्रह्मस्वं च न भोक्तव्यमिति विज्ञायते श्रुतिः” ॥<br /> “आपदि प्रतिगृह्णाति यस्तु विप्रो विपश्चित् । अग्निवद्दीप्यते तेजसा कल्पकोटिभिरपि” ॥<br /> “आपदि संकटे प्राप्ते दातुः प्रतिगृह्णतः । न दोषो जायते किंचिदग्निः सर्वं शुचिर्भवेत्” ॥ ५<br /> '''अथ प्रतिग्रहप्रतिषेधः । देवलः—'''<br /> “न देयं प्रतिगृह्णीयादनाप्तस्यापि च क्वचित् । आपद्यपि हि विप्रेण दातव्यं नावसीदता” ॥<br /> “अप्रतिग्रहणे युक्तो यो विप्रः संशितव्रतः । स ताभ्यां ब्रह्मसायुज्यं गच्छत्यविचरो बुधः” ॥<br /> “शूद्रादपि प्रतिगृह्णीयाद्ब्रह्मवर्चसमिच्छता । तस्य चाग्नौ जुहुयाद्वै सर्वं स्वातस्य साध्यते” ॥<br /> '''मनुः—'''<br /> “न शूद्रे पापकर्मणि न नक्षत्राद्यजीविनाम् । न मृताद्योपजीविनां प्रतिगृह्णीत कर्हिचित्” ॥ १०<br /> “यस्य चान्नाद्यमाद्यं स्यात्तस्य तद्दानमुच्यते । आत्मानं च कुटुंबं च स बिभर्ति प्रतिग्रहात्” ॥<br /> “अग्निहोत्रं न जुहुयाद्गोब्राह्मणविवर्जितः । प्राणैः कण्ठगतैरपि कंचिद्धर्मं समाचरेत्” ॥<br /> “प्रतिग्रहेण हीयेत ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसात् । तपसा चैव हीयेत प्रतिग्रहेण संनिभात्” ॥<br /> “प्रतिग्रहो हि विप्रस्य सुवर्णस्य च कीर्तितः । भूमिर्गावस्तथा वासस्तस्मात्सर्वं न गृह्यते” ॥<br /> '''विष्णुधर्मोत्तरे—'''<br /> “सुवर्णरजतं चैव तथा गोभूमिपायसम् । दद्याद्विप्रेषु विप्रस्य नातोऽन्यत्किंचिद्देयम्” ॥ १५<br /> “हिरण्यं भूमिगौर्वासः तिलं धान्यादिकं तथा । प्रतिगृह्णीत विप्रस्तु नान्यद्देवादि संभृतम्” ॥<br /> '''स्मृत्यर्थसारे—'''<br /> “हिरण्यं भूमिगौर्वासस्तीलं धान्यादिकं तथा । प्रतिगृह्णीत विप्रस्तु नान्यद्देवादि संभृतम्” ॥<br /> “न प्रतिग्रहमर्हन्ति शूद्राध्यापका द्विजाः । शूद्राध्यापनाद्विप्रः पतत्यत्र न संशयः” ॥<br /> '''अथ प्रतिग्रहे दोषमाह मनुः ( ४।१८६, १८७, १८९ )—'''<br /> “प्रतिग्रहमथोंपि प्रसंगं तत्र वर्जयत् । प्रतिग्रहेण ह्यस्याशु ब्राह्मं तेजः प्रणश्यति” ॥ २०<br /> “त्रिभिरेधते ब्रह्म प्रतिग्रहेण हीयते । अध्यापनेन याज्याब्धात्र त्रिभिश्चैव विवर्धते” ॥<br /> “हन्ति जात्यं कुल विद्यां हन्ति वृत्तं च पूरुषम् । हन्ति यत्र प्रतिग्रहः कुलं च पुरुषं तथा” ॥<br /> “शूद्रप्रेष्यो द्विजश्रेष्ठो म्लेच्छप्रतिग्रहे रतः । श्मशानाग्निसमो ज्ञेयः सर्वकर्मबहिष्कृतः” ॥<br /> “कुतः श्मशानाग्निसमत्वम् ? अत्राह मनुः ( ११।१२ )—<br /> “शिलांमुप्यादृत्वीत विप्रो जीवंनतसततः । प्रतिग्रहात्सिलं श्रेयस्ततो भुंच्छः प्रशस्यते” ॥<br /> “अपि चेदं प्रतिग्रहणं प्रतिषिद्धं द्विजातिषु । आपत्काले यथाशास्त्रं भोक्तव्यं न तु सर्वदा” ॥<br /> “आत्मानं रक्षितव्यं तु यत्नतः कुलनंदन । आपद्वृत्त्या तु भोक्तव्यं नित्यं धर्मविवर्जितः” ॥<br /> “तस्मात्प्रयत्नेन सदा रक्षणीयाः स्वजातयः । आत्मानं रक्षितव्यं तु प्राणेभ्योऽपि विशेषतः” ॥<br /> “विप्राणां जीवनार्थं तु प्रतिग्रह इहोदितः । न तु भोगार्थमुद्दिष्टो भोगाद्बध्येत बन्धने” ॥ ३०<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] वासिष्ठे अ. १५।३-५. 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-हेम. 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-त.<noinclude></noinclude> f19valbk7thdozusymsy9kd00uwk6bo 104 166071 418996 2026-11-07T11:47:44Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५५|'''प्रतिग्रहः'''|}} {{rule}} “प्रतिग्रहसमर्थोऽपि नादत्ते यः प्रतिग्रहम् । ये लोका दानशीलानां सतानाप्रोति पुष्कलान्” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> “ द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत् प... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418996 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५५|'''प्रतिग्रहः'''|}} {{rule}} “प्रतिग्रहसमर्थोऽपि नादत्ते यः प्रतिग्रहम् । ये लोका दानशीलानां सतानाप्रोति पुष्कलान्” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> “ द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत् प्रशस्तेभ्यो द्विजोत्तमः । अपि वा जातिमात्रेभ्यो न तु शूद्रात्कर्थचन”<br /> “ प्रतिग्रहरुचिर्न स्याच्छात्रार्थं तु समाहरेत् । स्थित्यर्थाद्विधिकं गृह्णब्राह्मणो वाल्यथोगतिम्” ॥ ५<br /> “ अभ्युष्णातसघृताद्वाऽच्छिद्राद्यैव वाससः । अपरप्रेष्यमावाच्च भूय इच्छन् पतत्यधः” ॥<br /> '''नारदः—'''<br /> “ धनमूलाः क्रियाः सर्वा अतस्तस्यार्जनं मतम् । वर्धनं रक्षणं भोग इति तस्य विधिः क्रमात्” ॥<br /> तत्परंत्रिविधं ज्ञेयमित्यादिपूर्वक्रमवगंतव्यम् ॥ '''सप्तर्षिसंवादे—'''<br /> “ धर्मार्थः संचयो यस्य द्रव्याणां स प्रशस्यते । तपस्संचय एवासौ विशिष्टो द्रव्यवसंचयात्” ॥ १०<br /> “ यथा यथाऽनुगृह्णाति ब्राह्मणोऽसतप्रतिग्रहम् । तथा तथाऽस्य संतोषात् श्रद्धतेऽजऽभिवर्धते” ॥<br /> “ आकिंचन्यं च राज्यं च तुलायां समतोलयत् । आकिंचन्यतमबिकं राज्यादपि जितात्मनः” ॥<br /> “ यो राज्ञः प्रतिगुहैव शोचितव्ये प्रहृष्यति । स वै संयाति मूढात्मा नरकानेकविंशतिम्” ॥<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> {{gap}}“ तीर्थे पापं न कुर्वीत विशेषार्च्च प्रतिग्रहम् । दुर्जननं पातकं तीर्थ दुर्जनाच्च प्रतिग्रहः” ॥<br /> '''मनुः ( ४।१८४ )—'''<br /> {{gap}}“ न राज्ञः प्रतिगृह्णीयादराजजन्यप्रसুতितः । सूनाचक्रध्वजवतां वेशैनेव च जीविनाम्” ॥<br /> {{gap}}“ अपि पापकृतो राज्ञः प्रतिगृह्णन्ति साधकः । पृथिवीं नान्यदिच्छन्ति पावनं ह्येतदुत्तमम्” ॥<br /> अक्षत्रियजातस्य राज्ञः द्रव्यं न प्रतिगृह्णीयात । सूना हिंसा । चक्रं तैलযন্ত্রं तद्दान ध्वजवान्<br /> सुराकारि । वेशः वेशकर्म । एषु तारतम्यमाह स एव ( ४।१८५ )—<br /> “ दशसूना समचक्र्री दशचक्रकिसमो ध्वजी । दशध्वजिसमा वेश्या दशवेश्या समो नृपः” ॥ २०<br /> राजजन्यप्रसूतेरपि लुब्धस्य प्रतिग्रहे दोषमाह स एव ( ४।१८७, १९१ )—<br /> “यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति लुब्धस्योच्चास्त्रवर्तिनः । स पर्यायें यातीमान् नरकानेकविंशतिम्” ॥<br /> “ एतद्विदित्वा विद्वांसो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । न राज्ञः प्रतिगृह्णति प्रेत्य श्रेयोऽभिकांक्षिणः” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. १४१ )—''' ( ४१९१ )<br /> {{gap}}“प्रतिग्रहे सूनि चक्री ध्वजिवेश्या नराधिपाः । अष्टादशगुणं पूर्वापूर्वादेते यथाक्रमम्” ॥ २५<br /> '''स एव ( आ. १३० )—'''<br /> “ राजान्तेवासियाज्येभ्यः सीदन्च्छिच्छेदनं क्षुधा । डम्भहेतुकपायण्डबकवत्तीश्व वर्जयेत्” ॥<br /> '''कात्यायनः—'''<br /> “उपन्यस्तेन यल्लव्धं विद्यया पणपूर्वकम् । शिष्यादात्त्विज्यतः प्रश्नांसदिग्थप्रश्ननिर्णयात्” ॥<br /> “ विज्ञानशंसनाद्वालब्धं प्राध्ययनाच्च यत् । धनमेवविधं सर्वे विज्ञेयं धर्मसाधनम्” ३०<br /> “ अयाचितसिलोंच्छैश्च शिष्यदत्तैः क्रमागतैः । जीवेत्कर्मविशुद्धेभ्यः प्रतिगृह्यापि वा धनम्” ॥<br /> “ याचितेनापि वाऽर्तेन दैन्यं हित्वा शमस्थितः । स्तोकादनाने न नित्यं प्रतिगेहमतंत्रितः” ॥<br /> “ दधिकशीरघृतादीनां लवणस्य पशोस्तथा । विक्रियभ्योऽपि नादद्यादश्वविक्रयिणस्तथा” ॥<br /> “ कौसीदकात्थ्या भोक्तुः श्राद्धस्य सततं तथा” ॥ कौसीदिको वार्धुषिकः ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-तृ. 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-श्र.<noinclude></noinclude> sfqcvaezvmib5rimjhncrjv2161qaiv 104 166072 418997 2026-11-07T11:48:37Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५६|'''कुटुम्बार्थे ग्राह्याणि'''|}} {{rule}} “ न ग्रामयाजकेभ्यश्च नागम्याग्निस्तथा । वणिग्भ्यश्च तथा शुद्रादिसृष्टानेर्न चाहरेत् ” ॥<br /> '''मनुः ( ११।११६ )—'''<br /> “तथैव सप्त... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418997 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५६|'''कुटुम्बार्थे ग्राह्याणि'''|}} {{rule}} “ न ग्रामयाजकेभ्यश्च नागम्याग्निस्तथा । वणिग्भ्यश्च तथा शुद्रादिसृष्टानेर्न चाहरेत् ” ॥<br /> '''मनुः ( ११।११६ )—'''<br /> “तथैव सप्तमे भक्तै भक्तानि षडनश्रता । श्वश्वस्तनविधानेनार्तथ्यं हीनकर्मणः” ॥<br /> त्र्यहमुपोप्यन्यत्रालाभे चतुर्देजिने तद्विनात्रपर्यातं क्षुद्रतो गृह्णीयादित्यर्थः । स एव<br /> “सुवर्णगोहिरण्यादि तथा नैव विचारयेत् । कृतान्नं तु गृहीत तु बहुशः सुपरीक्षितात्” ॥<br /> '''बृहस्पतिस्मृतौ—'''<br /> “वृद्धो च मातापितरी साध्वी भार्या सुतः शिशुः । अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत्”<br /> अपि कार्यशतमित्यपि पाठोतरम् । '''हारीतः——“विदितात्प्रतिगृहीयाद्रुहकर्मप्रसिद्धये ” इति ।'''<br /> '''अंगिराः—'''<br /> “ यत्तु राशीकृतं धान्यं खले क्षेत्रेऽथ वा भवेत् । शूद्रादपि गृहीतव्यमित्यांगिरसभाषणम्” इति ।<br /> '''व्यासः—'''<br /> “ कुटुंबार्थे तु सच्छ्राद् प्रतिग्राह्यमयाचितम् । ऋच्छवर्मात्मने चैव न हि याचेत कहिंचित्” ॥<br /> “ वृत्तिसंकोचमन्विच्छेद्गृहेत धनविस्तरे । धनलोभप्रवृत्तिस्तु ब्राह्मणादेव हीयते ” इति ।<br /> '''चतुविंशतिमते—'''<br /> “ सीदंश्चेत्रतिगृहीयाद्ब्राह्मणेभ्यस्ततो नृपात । ततस्तु वैश्यशूद्रैभ्यः शंसस्य वचनं तथा” ॥<br /> “ आमं मांसं मधु घृतं धान्यं क्षीरं तचैषधम् । गुढतकररसा ग्राह्या निवृत्तेनापि शूद्रतः” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. २१६ )—'''<br /> “ देवातिथ्यर्चनकृते गुरुभुत्यार्यमेव च । सर्वतः: प्रतिगृह्णीयाद् आत्मवृत्त्यर्थमेव च” ॥<br /> '''अनापद्यधार्मिकराजप्रतिग्रहं निन्दति स एव याज्ञवल्क्यः ( आ. १४० )—'''<br /> “ न राज्ञः प्रतिगृहीयात् लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः ” ॥ इति । '''स्कान्दे—'''<br /> “मरुदेशे निरुदके वह्नरक्षस्त्वमागतः । राजप्रतिग्रहात्पुष्टिः पुनर्जन्म न विंदति” इति ।<br /> '''ब्रह्मांडपुराणे—'''<br /> “अनापद्यपि धर्मेन याज्यतः शिष्यतस्तथा । गृह्नप्रतिग्रहे विप्रो न धर्मात्परिहीयते ” इति ।<br /> '''आपद्दिष्ये मनुरह ( १०।१०२ )—'''<br /> “ सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्ब्राह्मणस्त्वनयं गतः । पवित्रं दुष्यतीत्येत्धर्मतो नोपपच्यते” ॥<br /> अनयं गतः आपदं गतः ।<br /> “जीवितस्यायमापन्नो योऽञ्च्मति यततः । आकासमिब पंकैन न स दोषेन लिप्स्यते (१०४)” ॥<br /> “अजीगर्तः सुतं हंतुमुपासर्द्दुभुक्षितः । न चालिष्यत दोषेन क्षुतृतीकारमाचरन् (१०५)” ॥<br /> “श्रृगानामिश्चलार्ताऽतुं धर्मधर्मविचक्षणः । प्राणानां रक्षणार्थाय वामदेवो न लित्सवान् (१०६)” ॥<br /> “ भरद्वाजः क्षुधार्तस्तु सुपुत्रो निर्जने वने । वक्षीर्गाः प्रतिजग्राह बुघोस्तक्ष्णो महातपाः (१०७)” ॥<br /> “क्षुधार्तश्चतुम्भ्या ताद्विश्वामित्रश्च जाब्नीमा चंडालहस्तादादाय धर्मार्मविचक्षणः”(१०८)”ति(१०८)<br /> '''अनापद्यपि प्रतिग्राह्याण्याह मनुः ( ४।२५० )—'''<br /> “ एधोदकं मूलफलमम्ब्युथतं च यत् । सर्वतः: प्रतिगृह्णीयान्मध्वथाभ्यदक्षिणाम्” ॥<br /> '''अभयदक्षिणा अभयदानम् ।'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्षकसखम्--वृ ऽर्नास्तष्णंमहातपाः.<noinclude></noinclude> dqcuyz19cd1gcjurw740lo5t6ozaihq 104 166073 418998 2026-11-07T11:49:11Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५७|'''केभ्यः प्रतिग्राह्यं कदा च'''|}} {{rule}} “आहृतामुभतां भिक्षां पुरस्तादप्रवेदिताम् । मेने प्रजापतिर्भोज्यामपि दुष्कृतकारिणः” ॥ ( २५१ )<br /> '''भिक्षामन्नम्'''<br /> “न तस... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418998 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५७|'''केभ्यः प्रतिग्राह्यं कदा च'''|}} {{rule}} “आहृतामुभतां भिक्षां पुरस्तादप्रवेदिताम् । मेने प्रजापतिर्भोज्यामपि दुष्कृतकारिणः” ॥ ( २५१ )<br /> '''भिक्षामन्नम्'''<br /> “न तस्य पितरोऽश्नंति दशवर्षाणि पंच च । न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते” ( २५२ )॥<br /> {{gap}}तस्य तदीयां तां भिक्षां अवमन्यते प्रत्यारू्याति । अन्यदप्यन्युदितं प्रतिग्राह्यामाह<br /> '''स एव--( ४।२५३ )—'''<br /> “शय्यां गुहान्कुशांगंधानपःपुष्पं मणि दधि । धाना मत्स्यान् पयो मांसं शाकं चैव न निर्णुदेत्” इति ।<br /> '''आपस्तंबः ( २।१९।१८ )—'''“मच्छामं मार्ग मांसं भूमिर्मूलफलानि रक्षा गब्युतिर्नििवेशनं<br /> युग्यघासबोग्रतः प्रतिग्राह्याणि” इति । आमं तंदुलादि । मार्गमांसं मृगमांसं । भूमिः शालेयादि-<br /> क्षेत्रं । रक्षा अभयदानं । गब्युतिर्गेमार्गः । निवेशनं गृहम् । युग्म्यो बलीवर्दस्तस्य घासो भक्षणं<br /> पलालादि । एतान्यनापदि उमतोऽपि ग्राह्याणि । उग्रः वैश्याच्छूद्राया जातः पापकर्मा वा । १०<br /> ततोऽपीत्यर्थः । स एव ( २।१९।१७-८ )—‘‘नात्यंतमनवस्थयेद्द्वृत्तिं प्राप्य विरमेत्” इति ।<br /> अत्यंतं नावसीदेयथार्थंचिजीवेत् । यद्वा तु विहिता वृत्तिर्लभ्यते तदा निषिद्धाया वृत्ति-<br /> र्विर्मेजित्यर्थः । '''विशेषवचनम्'''<br /> “ गुर्वर्थमतिथीनां वा भृत्यानां वा विशेषतः । शूद्रात्रं प्रतिगृहीयान्न तु भुंके स्वयं ततः॥<br /> “ प्रतिग्राह्यं परीक्षेत पुरस्ताद्दि प्रतिग्रहे । अन्नस्य तु विशेषेन महात्रं न प्रतिग्रहः ॥ १५<br /> “ दुष्कृतं निस्खलं तृणामनाधारव्यवस्थितम्” । '''गौतमः (अ.१७सू.१-५)—'''“ प्रशस्तानां<br /> स्वकर्मसु द्विजातीनां ब्राह्मणो भुंजीताप्रतिगृह्णीया चैषोदकयवसमूलफलमधभ्यामभ्युयतशय्यासना-<br /> वसथयानपयोधिधानाशफुरीप्रियेगुषक्रमार्गशाकान्यप्रणोद्यानि सर्वेषाम् । पितृदेवगुरुभृत्यभरणेऽ<br /> प्यन्यत । वृत्तिश्चेष्ठांतरेण शूद्रात्” इति । स्वकर्मसु वर्णीश्रमप्रयुक्तेषु ये प्रशस्तास्तेषामेव गृहे ब्राह्मणो<br /> भुंजीतैषामेव सकाशात्प्रतिगृह्णीयाच्च । एषोदकानि तु सर्वेषामप्रशस्तानाமपि सकाशाद् ग्राह्याणि । २०<br /> शफुरी मत्स्यविशेषः । पितृभरणं श्राद्धकरणम् । देवभरणमग्निहोत्रादि । गुरवः पित्रादयः । भृत्याः<br /> पुत्रदारादयः । तेषां भरणं भक्कादिदानम् । एतेषु निमित्तेष्वन्यदप्रणोयं सर्वं सर्वतः प्रतिग्राह्य-<br /> मंतरेण जीवनं न निवर्तते तदा शूद्रादपि प्रतिगृह्णीयादित्यर्थः । '''‘‘ शूद्रभ्योऽपि समाद्या-<br /> च्छुद्देभ्य इति मे मतिः ” इति आश्वलायनः—'''<br /> “यया कस्याऽपि वा वृत्या निजकर्मात्ययन् सदा । पितरौ बिभुयात्सम्क्यु साध्वी भार्या शिशूनपि ॥ २५<br /> “ मोहाद् वृतिहेतोर्वा धर्मलोभाच्छाच्छ्रवा वा । पितरौ त्यजतो वृद्धौ गतिरूर्ध्वा न विध्यते ॥<br /> “अनाथौ पितरौ वृद्धौ साध्वीं भार्या तथात्मजान् । शकस्य त्यजतो मोहाद् गतिरूर्ध्वा न विध्यते ॥<br /> “ गुर्वर्थमतिथीनां च भृत्यानां च विशेषतः । शूद्रात्रं प्रतिगृहीयात् न च भुंक्के स्वयं ततः ॥<br /> “ शूद्रभ्योऽपि समाद्यात् शुद्देभ्य इति मे मतिः ” इति । '''याज्ञवल्क्यः ( आ. २१५ )—'''<br /> “ अयाचिताहृतं ग्राह्यमपि दुष्कृतकारिणः । अन्यत्र कुलटार्षंडपतिभ्यस्तथा द्विषः” ॥ ३०<br /> '''हारीतः—'''<br /> “ चिकित्सकस्य मृगयोर्वेधस्याः कितवस्य च । षंडसूतकयोश्चैव उद्यतामपि वर्जयेत् ”<br /> '''अत्र मनुः ( ४।२५४-२५५ )—'''<br /> “गूरून्भृत्यांश्रोजिहीष्र्च्चिष्यन् देवतातिथिद् । सर्वतः: प्रतिगृह्णीयात्र तृप्यात्स्वयं ततः” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> k86b5d0iuaxzemfgkxb0bvxwrg1ojzs 104 166074 418999 2026-11-07T11:49:54Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५८|'''असतप्रतिग्रहः पंचविधः'''|}} {{rule}} “गुरुषु स्वम्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् । आत्मनो वृत्तिमन्विच्छेद्यात्साधুতः सदा” ॥[cite: 20] तैर्विना गुरुर्विना स्वयं न प्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 418999 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५८|'''असतप्रतिग्रहः पंचविधः'''|}} {{rule}} “गुरुषु स्वम्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् । आत्मनो वृत्तिमन्विच्छेद्यात्साधুতः सदा” ॥[cite: 20] तैर्विना गुरुर्विना स्वयं न प्रतिगृह्णीयात् । द्रव्यनिरपेक्षेषु गुरुष्वित्यर्थः । हेमाद्रौ—<br /> “ असतप्रतिग्रहः प्रोक्तः कालतो देशतस्तथा । स्वरूपतो जातिश्च कर्मतश्चेति पंचधा” ॥[cite: 20] कालो ग्रहणादिः । देशः कुरुक्षेत्रादि । स्वरूपं मेषीकृष्णाजिनादिकम् । जातिः शूद्रादिः कर्म<br /> पतनीयवृत्तिः । तत्रैव—[cite: 20] “मेषी च महिषीमाज्यं गामप्युभयतोमुखीम् । कारणं कालपुरुषं पुरुषं च तिलाचलम्” ॥[cite: 20] “अजाश्विकं तथाश्वं च मरणे चायमासिकम् । दुर्द्रीनान्याहरेतानि; प्रतिगृह्णति ये द्विजाः” ॥[cite: 20] “न तेषां वक्त्रं पश्येद्दृष्ट्वा चक्षुर्नर्मीलयेट्” ॥[cite: 20] “कृष्णाजिनं च महिषं मेषीं चोभयतोमुखीम् । दासीं च प्रतिगृह्ानो न भूयः पुरुषो भवेत्” ॥[cite: 20] “प्रेतान्नं प्रेतशय्यांच नग्नप्रच्छादनं भजनम् । उत्क्रांतिं कालरूपं च न भूयः पुरुषो भवेत्” ॥[cite: 20] “बहुशो द्विजविचानामापि स्तेयं तरिष्यति” ॥ आतुरं मुमुर्भूः ।[cite: 20] “सर्वीलंकारवस्त्राणि प्रतिगृह्य मृतस्य तु । नरकाश्च निवृत्ते तं धानां तिलमयं तथा” ॥[cite: 20] “कालं च महिषीमाज्यमेकोद्दिष्टमृतब्रये । दाता प्रतिगृहीतार् पश्येच्चेत्पुण्यनाशनम्” ॥ इति[cite: 20] “आविकं त्वैविकं वस्त्रं तूलं तुलपट्ठी तथा । कांचनं शिविकां गाश्च भूमिं धान्यं धनं श्रियः” ॥[cite: 20] “दासीं दासं गृहं यानं रसद्रव्यं तथा पशून् । प्रतिगृह्य यतिश्चैतान्पतितो नात्र संशयः” ॥[cite: 20] '''जाबालिः—'''<br /> “यतिहस्तगतं द्रव्यं गृह्णीयाज्ज्ञानतो यतिः । अधः स नयेते मूढः कुलानामेकविंशतिम्” ॥[cite: 20] '''याज्ञवल्क्यः ( आचारे २०२ )—'''<br /> “ विद्यातपोम्यां हीनेन न तु ग्राह्यः प्रतिग्रहः । गृह्णन् प्रदातारमधो नयत्यात्मानमेव च” ॥[cite: 20] '''मनुः ( ४।१८७ )—'''<br /> “ न द्रव्याणामविज्ञाय विधिं धर्म्य प्रतिग्रहे । प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्यादिवसीदपि क्षुधा” ॥[cite: 20] यत्किंचित्प्रतिगृहीयात्सर्वमस्तान्वांगीरसः । प्रतिगृह्णात्त्वेव प्रतिगृह्णीयादिति विधिः ॥[cite: 20] '''द्रव्यप्रतिग्रहविधिः ॥'''<br /> विशेषतो हिरण्यादिकमविदुषा न प्रतिग्राह्यामित्याह स एव मनुः ( ४।१८८-१८९ )[cite: 20] “हिरण्यं भूमिमश्र्वं गांस्र्मं वासास्तिलान्घृतम् । अविद्वान्प्रतिगृह्णातो भस्मीभवति दारुवत्” ॥[cite: 20] “हिरण्यमायुग्न्नं च भूगौर्वाप्याप्योदतस्तनुम् । अश्वश्वक्षुरत्वंचं वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः” ॥[cite: 20] औषतः दहतः । दाहश्चात्र रोगः ॥[cite: 20] “अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः । अंभस्यभ्रभुवेनैव दात्रेव सह मज्जति (१९०)” ॥[cite: 20] “तस्माद्विद्वान्निभियास्मात्कस्मात्प्रतिग्रहात् । अल्पकेनाप्यविद्वान् हि पंके गौरिव सीदति” ॥[cite: 20] “वानस्पत्यं फल ंमूलं दार्वग्न्यर्थ तृणानि च । तृणं च गोभ्यो गृह्यार्थमस्तेयं मनुरब्रवीत्”[cite: 20] ( ८।२४० ) । तथैव चेति मुद्रितपाठः ।<br /> “ चणकव्रीहिगोधूमयवानां मुद्द्माषयोः । अनिषिन्नो ग्रहीतव्यो मुष्टिरेकोघ्ननिजिंतेः” ॥[cite: 20] '''आपस्तंभः ( २।२८।३-५ ) “शम्योषा युग्यघासो न स्वामिनः प्रतिषेधयन्ति । अतिध्वब्यहारो व्युँद्दो भवति सर्वानुमतिपूर्व इति हारीतः । ” शम्योषाः कोशधान्याानि माषमुद्गादयः ॥'''[cite: 20] <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-लस्निकं. 2. [[#cite_note-2|↑]] प्र. शास्त्र. 3. [[#cite_note-3|↑]] -यत्र निषिने न तिने.<noinclude></noinclude> 6ynhmg3h1woo1etgidx99mlr690jwkq 104 166075 419001 2026-11-07T11:50:30Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५९|'''ब्राह्मणस्य वृत्त्यन्तराणि'''|}} {{rule}} '''गौतमः ( १२।२५ )—''' “गोगून्यथें तृणमेधान्बीरूढनस्पतीनां च पुष्पाणि स्ववदादादीत<br /> फलानि चापरिखुतानाम् ” इति ।<br /> '''मनुः (... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419001 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|५९|'''ब्राह्मणस्य वृत्त्यन्तराणि'''|}} {{rule}} '''गौतमः ( १२।२५ )—''' “गोगून्यथें तृणमेधान्बीरूढनस्पतीनां च पुष्पाणि स्ववदादादीत<br /> फलानि चापरिखुतानाम् ” इति ।<br /> '''मनुः ( ८।३४२ )—'''<br /> “द्विजोऽध्वगः क्षीणवृर्त्तिर्द्बिक्षू दे च मूलके । आददानः परक्षेत्रात्र हस्तच्छेदमर्हति” ॥<br /> द्विजेभ्योऽन्यो दण्ड्य एव ।<br /> “ तृणं वा यदि वा काष्ठं मूलं वा यदि वा फलम् । अनाधृष्टं तु गृह्ानो हस्तच्छेदहमर्हति ” ॥<br /> इति स्मृतेः । '''संर्वतवक्षौ—'''<br /> “ यस्तु जापी सदा होमी परपाकविवर्जितः । सर्वत्नामिलां पृथ्वीं प्रतिगृह्णन्न लिप्यते” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> “ प्रतिगृह्य द्विजो नित्यं दुग्धा गौरिव गच्छति । पुनराप्यायते धेनुस्तृणैरुत्प्रेमृतसंभवैः ” ॥ १०<br /> “ एवं जपैश्च होमेश्च पुनराप्ययते द्विजः” ॥ '''मनुः ( १०।१११ )—'''<br /> “जपहौमैरप्येत्यो याजनाध्यापनैः कृतम् । प्रतिग्रहनिमित्तं तु त्यागेन तपसैैव च” ॥<br /> '''विष्णुधर्मोत्तरे—'''<br /> “ ग्राह्यं प्राणप्रदानं तु चंडालात्पुलकादपि । जीवनसर्वमवाप्रोति जीवन्कर्म करोति च” ॥<br /> “ शरीरं धर्मसर्वस्वं रक्षणीयै प्रयत्नतः” ॥ इति प्रतिग्रहविधिः ॥ १५<br /> '''अथ ब्राह्मणस्य वृत्त्यन्तराण्याह मनुः ( ४।२-६ )—'''<br /> “कृतामृताभ्यां जीवेत्तु सुतेन प्रसुतेन च । सत्यानृताभ्यार्मापि वा न ऋवृत्त्या कदाचन” ॥<br /> “ऋतमुच्छसिलं प्रोक्तमप्रृतं स्यादयाचितम् । मृतं तु याचितं प्रोक्तं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्” ॥<br /> “सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीभ्यते । सेवा ऋव्चुचिरास्थायता तस्मात्तां परिवर्जेयत्” ॥<br /> पूर्वपूर्ववृत्त्युपयालाभे परः पर आस्थेयः । एवं वृत्त्युपायाश्रयिष्योपयेपमपि नियम इति । २०<br /> “कुसुलधान्यको वा स्यात्कुंभीधान्यक एव च । यहैहिको वाऽपि भवेद्ध्वस्तनिक एव वा” (७)<br /> “चतुर्नामपि चैतेषां द्विजानां ग्रहमेधिनाम् । ज्यायान्परः परो ज्ञेयो लोकजो वर्मवित्तमः” (८)<br /> कुसुलात् किंचिञ्च्यूना धान्यधारी कुंभी । द्वयोरनहौरेहिकमिह भोग्यं वस्तु यस्य स ब्रहैहिकः ।<br /> श्वो भोज्यं वस्तु श्वस्तनं तदस्य नास्ति स अश्वस्तनिकः । चतुर्णां कुसुलधान्यादीनां<br /> तावदुपेयपरिमाणत्वातुर्विषां ग्रहमेधिनामुकम् । उपायपरिमाणतोऽप्याह स एव ( ४।१९ )— २५<br /> “ षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते । द्वाभ्यामेकधुर्थस्तु ब्रह्मसूत्रेण जीवति” ॥<br /> एषां मध्ये एकः षट्कर्मा भवति । षड्भिरब्राह्मणनियेतैर्याजनाध्यापनप्रतिग्रहैवर्णिकनियतैः ।<br /> प्रमृतसत्यानृतकुसीदैवार्थसंचये प्रवर्तत इत्यर्थः । त्रिमियजिनाध्यापनप्रतिग्रहैः द्वाभ्यां याजना-<br /> ध्यापनाभ्यां ‘प्रतिग्रहः प्रत्यवरः’ ( अ. ८-१०५ ) इति निंदितस्वातप्रतिग्रहो विवर्जनीय इत्यर्थः ।<br /> ब्रह्मसूत्रेण अध्यापनेन विहितयाऽपि वृत्त्या हिंसाहरितया तदशक्तौ हिंसाबाहुल्यরহितया वा<br /> जीवेदित्याह स एव ( ४।२-३ )— ३०<br /> “ अद्रोहेणैवं भूतानामल्पद्रेहेण वा पुनः । या वृत्तिस्तां समास्थाय विप्रो जीवेद्नापदि ” ॥<br /> “ यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थ स्वैः कर्मभिरहिंतैः । अकेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसंचयम्” इति ।<br /> लौकिकवैदिककर्मणामवश्यकर्तव्यानां निवृत्तिर्यात्रा । स एव ( ४।११-१२ )—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-व्रतं.<noinclude></noinclude> 8he9mim6fisp0drvh44fs0ksyqhgxun 104 166076 419002 2026-11-07T11:51:02Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६०|'''आपद्वृत्त्ययः'''|}} {{rule}} “ न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन । अजिम्हामशठं शुद्धां जीवेद्ब्राह्मणजीविकाम् ” ॥<br /> “ संतोषं परमास्थाय सुखी संयतो भवेत् । संत... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419002 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|६०|'''आपद्वृत्त्ययः'''|}} {{rule}} “ न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन । अजिम्हामशठं शुद्धां जीवेद्ब्राह्मणजीविकाम् ” ॥<br /> “ संतोषं परमास्थाय सुखी संयतो भवेत् । संतोषमूलं हि सुखे दुःखमूलं विपर्ययः” ॥ इति ।<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आचारे १२८ )—'''<br /> “कुसुलकुम्भीधान्यो वा स्याहिकोऽश्वस्तनोऽपि वा । जीवेद्वाऽपि सिलोच्छेन श्रेयानेषां परः परः”॥[cite: 20]<br /> ५ एतच्चातिसंयतत्वं यायावरं प्रति उच्यते । न ब्राह्मणमात्राभिप्रायेण । तथा सति “त्रैवार्षिका-<br /> धिकाक्षो यः स ति सोमं पिबेद्विज ” (वा. च. आ. १२४) इत्यादिभिर्विरोधः स्यात् । तथा च<br /> द्वैविध्यमुक्तं देवलेन “द्विविधो गृहस्थो यायावरः शालीनश्च । तयोर्यायावरः प्रवरो याजना-<br /> ध्यापनप्रतिग्रहहरिथचथ्र्यवर्जनात्षट्कर्माधिक्षिप्तः । प्रेष्यचतुषद्ग्रहग्रामधनाद्रियुक्त्तो लोकानुवृत्तिः<br /> शालीनः” इति । '''व्यासः—'''<br /> १० “द्विविधस्तु गृही ज्ञेयः साधकश्चापसाधकः । अध्यापनं याजनं च पूर्वस्याहुः प्रतिग्रहम्” ॥<br /> “कुसीदं कृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीतास्वयंक्रुतम् । आपत्कल्पः स्वयं ज्ञेयः पूर्वोक्तो मुख्य इष्यते” ॥<br /> “असाधकस्तु यं प्रोक्तो गृहस्थाश्रमसंस्थितः । शिलोच्छे तस्य कथिते द्वे वृत्ती परमर्षिभिः” ॥<br /> “अमृतेनाथवा जीवेन्मृतेनाप्यधवापदि । अयाचितं स्यादमृतं मृतं भैक्षं तु याचितम्” ॥ इति ।<br /> '''शांडिल्यः—'''<br /> १५ “अयाचितोपपन्नेषु नास्ति दोषः प्रतिग्रहे । अमृतं तद्विद्वैवतस्तस्मात्तन्नैव निर्गुंदित” ॥ इति ।<br /> '''अथापद्वृत्तिः ॥ तत्र मनुः ( ८।८१-८२ )'''<br /> “अजीर्वस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा । जीवेत्क्षत्रियधर्मेण स ह्रास्य प्रत्यनंतरः” ॥<br /> “उभाभ्यामध्यजीवंस्तु कथं स्यादिति चेद्वेदत् । कृषिगोरक्ष्यमास्थाय जीवेद्वैश्यस्य जीविकाम्” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> २० “ क्षत्रवृत्तिं परामाहर्न स्वयं कर्षणं द्विजैः । तस्मात्क्षेत्रेण वर्तेत वर्तनेनापि द्विजः” ॥<br /> “तेन चेवाप्यर्जीवंतु वैश्यवृत्तिं कृषिं यजेत” ॥ इति । '''याज्ञवल्क्यः (प्रायाश्चिते ३५)—'''<br /> “क्षात्रेण कर्मणा जीवेद्दिशां वाऽप्यापि द्विजः । निस्तीर्यतामत्मानं पावयित्वा न्यसेत्यथिं”<br /> आपभ्स्त्रिंतरणानंतरं स्वमार्गे वर्ततेत्यर्थः । '''गौतमः ( ७१६-७ )—“तदलाभे क्षत्रियवृत्तिस्तदलाभे<br /> वैश्यवृत्तिः ” इति । मनुः ( ८।७९ )—'''<br /> २५ “शस्त्रास्त्रभृत्त्वं क्षत्रस्य वणिक्पशुकृषीविशः । आर्जीवनाथर्मस्तु दानमध्ययनं यजिः” ॥<br /> '''देवलः—'''<br /> “यागाध्ययनदानास्त्रप्रजारक्षाभ्यादि च । दंडनीतिधनुर्वेदः क्षत्रियस्थानुवृत्तये” ॥<br /> “शौर्य तेजो धृतिधीर्धैर्य युध्दे चापपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्” ॥<br /> “स्वाध्यायादीनि कर्माणि कुसीदं पशुपालनमाकृषिक्रिया च वाणिज्यं वैश्यकर्माणिमूणि च” ॥३०<br /> “वरं स्वधर्मो विगुणः परधर्मान् स्वनुष्ठितात् । परधर्मेण जीवन्हि सद्यः पतति जातितःः” ॥ इति ।<br /> इत्यादीनि मन्वादिचचनाानि आपदि विगुणस्यापि स्वधर्मस्य याजनादेः संभवे वेदितव्यानि ।<br /> असंभवे त्वापदि क्षत्रियादिवृत्तिः । इयं हि हिंसाप्राया कलौ वर्जनीया ।<br /> “आततायिद्विजाग्याणां धर्मयुध्देन हिंसनम् । आपद्वृत्तिद्विजाग्याणामश्वस्तनिकता तथा”॥<br /> कलौ निषिद्धत्वात् । “क्षत्रवृत्त्या वैश्यवृत्तिः प्रशस्ता स्यात् कलौ युगे ” इत्याश्वलायनः ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> rnu142xkcrj2x3iael36cxejwxf6i06 104 166077 419004 2026-11-07T11:51:42Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६१|'''अविहितवृत्तयः'''|}} {{rule}} आपस्तंबः ( २।२०।१०-११ )—“ अविहिता ब्राह्मणस्य वाणिज्या आपदि व्यवहरेत्<br /> पणयानामपणयानि व्युदस्थन् ” इति । क्रयश्च विक्रयश्च वाणिज्या... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419004 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|६१|'''अविहितवृत्तयः'''|}} {{rule}} आपस्तंबः ( २।२०।१०-११ )—“ अविहिता ब्राह्मणस्य वाणिज्या आपदि व्यवहरेत्<br /> पणयानामपणयानि व्युदस्थन् ” इति । क्रयश्च विक्रयश्च वाणिज्या । अपण्यानि व्युदस्थ-<br /> न्नर्जयन्पणयानि व्यवहरेत् विक्रीणीयादित्यर्थः । कृत्स्नाया वैश्यवृत्तेरुपलक्षणमिदम् । अपण्यानि<br /> स्वयमाह ( २।२०।१२-१६; २१।१-४ )—“ मनुष्यान् रसान् रागांन्धान्नं चर्म गवां वशां<br /> श्लेष्मोदके तोकमविकिण्वे पिप्पलिमरीचे धान्यं मांसमायुधं सुकृताशां च । तिलतंदुलांस्तेव ५<br /> धान्यस्य विशेषेन न विक्रीणीयात् । अविहितश्चैतेषां मिथो विनिमयो व्रेनेन चाक्षस्य मनुष्याणां च<br /> मनुष्यै रसानां च रसैर्घानां च गंधैर्विद्या च विधानामक्रीतपर्णैर्व्यवहरेत् । मुंजवलब्जेमूललै-<br /> स्तृणकाष्ठैविकृतैर्नत्यमनवत्रस्येद्दुत्तिं प्राप्य विरमेत् ” इति । मनुष्या दासाद्यः । रसा गुड-<br /> लवणादयः । क्षीरादयो वा । रागाः कुसुभादयः । गंधाश्चंदनादयः । गवां मध्ये वशा वंध्या । गौश्लेष्म-<br /> विष्टिञ्चर्मदिंसनहेतुभूतं जतुप्रभृति तोक्मानि ईषदंकुरितानि व्रीह्यादीनि । किण्वं सुराप्रकृतिकं १०<br /> द्रव्यम् । सुकृतं पुण्यं तस्य फलं सुकृताशाम् । धान्यानां मध्ये तिलतंदुलानेव विशेषतो न<br /> विक्रीणीयादन्येषां विकल्पः विनिमयः । परिवर्तनं येषां विक्रयः प्रतिषिद्धस्तेषां परस्परेण विनि-<br /> मयोऽप्यविहितः । प्रतिषिद्धस्थेवेव केषांचिद्भावादीनां विधानानां विनिमयो भवत्येव । अक्रीतानि<br /> स्वयमुत्पादितानि अरण्यादाहृतानि तैर्व्यवहरेत् । मुञ्जबलवजास्तृणविशेषाः । तृणविकारے۔<br /> रज्वादिभावः । काष्ठानां विकारः । स्थूणादिभावः । न पुनरत्यंतमवसीदेत्प्रतिषिद्धानामपि विक्रयवि-<br /> निमयाभ्यां जीवेद्ित्यर्थः । अत्र मनुः ( ८।८६-८९ )— १५<br /> “सर्वात्रिंसानपोहेत कृतान्नं च तिलैः सह । अश्मनो लवणं चैव पशवो ये च मानुषाः॥<br /> “सर्वे च तांतवं रक्तं शाणक्षौमाविकानि च । अपि चेत्थुररक्तानि फलमूले तथौषधीः”<br /> “आपः शस्त्रं विषं मांसं सोमं गंधाश्च सर्वशः । क्षीरं क्षारे दधि घृतं तलं मधु गुडं कुशान्”<br /> “आरण्याश्च पशूंसर्वान दंष्ट्रिणश्च वद्यांसि च । मर्यं नीलं च लाक्षांश्च सर्वैष्कैशफान्यशून्” ॥ २०<br /> “ऋपुसीसे तथा लोहं रजतं चेव सर्वशः । बालाअश्म तथाऽस्थीनि वसास्नायूनी रोचनाम्” ॥ इति ।<br /> यतु “काममुत्याय कृष्यां तु स्वयमेव कृषीवलः । विक्रीणीत तिलान् शुद्धां-धर्मार्थमचिरस्थितान्” ॥<br /> ( ८।९० ) इति मानबवचनं तद्दिनमयाभिप्रायमिति व्याख्यातारः । स्वयमुत्पादिततिलविक्रये<br /> न दोष इत्यन्ये । वसिष्ठः ( २१।३७-३९ ) “ रसा रसैः समतो हीनतो वा तिलतंदुलपक्कान-<br /> विहिता मनुष्याश्च परिवर्तनীয়াः ” इति । मनुः ( ८।९२-९३ )— २५<br /> “सयः पतति मांसेन लाक्षया लवणने च । द्व्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात्” ॥<br /> “इतरेषां त्वपण्यानां विक्रयादिह कामतः । ब्राह्मणः सत्सत्रेतण वैश्यभावं निगच्छति” ॥<br /> “एका गौर्न प्रतिग्राह्या द्वितीया न कथंचन । सा चेद्विक्रयमापन्ना दहत्या सप्तमं कुलम्” ॥<br /> “ गवां विक्रयकारी तु गवि रोमाणि यानि तु । तावद्वर्षसहस्राणि पंकेष्वेवावसीदति” ॥<br /> “दानाभ्यंजनहोमेभ्यो यदन्यत्कुरुते तिलैः । क्रिमिभूतश्च विद्यायां कर्मणा तेन पापकृत्” ॥ ३०<br /> “क्रीताः प्रतिगृहीताश्च न विक्रेयास्तिलाः स्मृताः” । बोधायनः ( २।१।५३ )—<br /> “पित्रुन्वा एष विक्रीणीते यस्तिलान्विक्रीणीते । ब्राह्मणान्दा एव विक्रीणीते यस्तंदुलान्नि-<br /> क्रीणीते ” इति । पराशरः ( २।८ )—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> be8zl7iljs7c4pjhfhnxydbxbu79pq8 104 166078 419005 2026-11-07T11:52:19Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६२|'''पातनीयाः'''|}} {{rule}} “तिला रसा न विज्ञेया विक्रेया धान्यतः सनाः । विप्रस्यैवंविधा वृत्तिस्तृणकाष्ठादिविक्रयः”॥<br /> विक्रेया विनिमेयाः । यावद्विः प्रस्थैस्त... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419005 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|६२|'''पातनीयाः'''|}} {{rule}} “तिला रसा न विज्ञेया विक्रेया धान्यतः सनाः । विप्रस्यैवंविधा वृत्तिस्तृणकाष्ठादिविक्रयः”॥<br /> विक्रेया विनिमेयाः । यावद्विः प्रस्थैस्तिला वृत्तास्तावद्विरे धान्यनंतरमुत्पादयं नाधिकमित्यर्थः ।<br /> तिलन्यायो रसेऽपि घृतादौ योजनीयः । '''गौतमोऽपि ( ७।२३ )—'''“तस्यापण्यं गंधरसः<br /> कृतान्नतिक्षलशान्क्षौमाजिनानि । रक्तीनिंक्ते वाससी । क्षीरं सविकारं मूलफलपुष्पोषधमधु-<br /> ५ मांसतृणोदकापणयानि । पशवश्च हिंसासंयोगे । पुरुषवशा कुमारीवेहतश्च नित्यम् । भूमि-<br /> व्रीहिवाजाव्यश्ववृषभधेनुनदुह्वैके । नियमस्तु । रसानां रसैः । पशूनां च । न कृताभलवणयोः ।<br /> तिलानां च । समेन तु पकस्य संपत्र्यर्थे । सर्वथा तु वृत्तिरश्काकवछूदेण । तदप्येके प्राणसंशये” इति ।<br /> तस्य वैश्यवृत्तेर्ब्राह्मणस्यापण्यमविक्रयं रकं लाक्षादिविकृतं निर्णिष्कं रजकादिधौतं ते<br /> वाससी अपण्ये अपप्यं विषादि पशवो गवाद्याः ते चाप्पण्या हिंसासंयोगे सौनिकादौ<br /> १० वेहक्रषभः : पुरुषादयोऽपि नित्यं हिंसासंयोगादन्यत्रापि रसानां रसैरेव विनिमयः कर्त्तव्यस्त-<br /> यथा तंदुलं दत्वा घृतं ग्राहमिति । लवणस्य कृतान्नतस्य न केनचिदपि विनिमयः कर्त्तव्यः ।<br /> तिलानां च धान्यैर्विनाऽन्यैर्विनिमयो न कर्त्तव्यः । क्षुधितस्य संप्रति इदानीमेव बुभुक्षायां<br /> समेनामेन पकस्य विनिमयः प्रस्थतंदुलं दत्वा तावता पक ओदनो विनिमयः । अशक्तः सर्वथा<br /> प्रतिषिद्धानामपि विक्रयविनिमयाभ्यां जीवेन्न शूद्रकर्मणा तद्वापि प्राणसंशये एके मन्यते ।<br /> १५ शौद्रमपि कर्माच्छिच्छमक्षणादिकम् । इत्यर्थः । तथा च '''व्यासः—'''<br /> “धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राणाः संस्थितिहेतवः । तानि हृतां किं न हतं रक्षता किं न रक्षितम्” ॥<br /> '''शातातपः—'''<br /> “ सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणने च । द्व्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयी ॥<br /> “आममांससुरासोमलाक्षालवणसर्पिषाम् । विक्रये चाप्यण्यानां द्विजश्चांद्रायणं चरेत्” ॥ इति ॥<br /> २० '''पराशरः ( १।१७ )—''' “ एद्कृकर्मनिरतो विप्रः कृषिकर्म च कारयेत् ” इति<br /> “ हिंसाप्रायां पराधीनां कृषिं यत्नेन वर्जयेत् । भूमिं भूमिमश्याश्वैद हन्ति काष्ठेरयोमुखैः” ॥ इति<br /> मनुवचनं ( १०।८३-८४ ) स्वयंकृताभिप्रायम् । तथा च '''गौतमः । ( १०।१५ )''' “कृषि-<br /> वाणिज्ये चास्त्रयंक्कृते ” इति मनुबृहस्पतिः स्वयंकर्तृकां तां कृषिमंगीचकार<br /> “कुसीदं कृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीत स्वयं क्रुतम् । आपत्काले स्वयं कुर्यान्नसा युज्यते द्विजः” ॥<br /> २५ इति । वाडं कारयितुमध्यशक्तस्य तत्कर्मृत्वमापत्काल इति विशेषितत्वात् युगांतरेषु<br /> कारित्तवमादर्मः । कलौ कारयितृत्वं मुख्यधर्मः कर्तृस्वमापधर्मः प्राधान्येन कलियुगधर्मप्रति-<br /> पादने प्रवृत्तेन पराशरेण ( २।१९–२ )<br /> “अतः परं गृहस्थस्य कर्माचारं कलौ युगे । संप्रवक्ष्यामि” इत्युपक्रम्य “कृषिकर्म च कारयेत्”<br /> इति आचारतेनाभिधानात्कारयितृवृत्त्वं मुख्यं “आपत्काले स्वयं कुर्यात्” इति स्मृततेः कर्तृत्व-<br /> ३० मापधर्म इति माधवीये ।<br /> “अत्यापदि स्वापित्रोस्तु पालनाय स्वयं यदि । यः करोति कृषिं सोऽपि हलायं न स्पृशेद्द्विजः” ॥<br /> “शावं निर्बापि चेद्यश्च यश्च स्याच्छलकृद्द्विजः । घोर तमसि मज्जंति ते विप्रा नामधारकाः” ॥<br /> {{gap}}'''इत्याश्वलायनयाज्ञवल्क्यौ ( प्रा. २६–४० )'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-नियमः. 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-रुतां.<noinclude></noinclude> 907g8wl6p7z80oegj9vk6vwz2ij51w3 104 166079 419006 2026-11-07T11:52:53Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६३|'''आपत्तौ जीवनानि'''|}} {{rule}} “फलोपरुखौमसोममनुष्यापूपवीरुधाम् । तिलौदनेरसक्षारान् दधि क्षीरं घृतं जलम्” ॥<br /> “शस्त्रासवमधूच्छिष्टं मधु लाक्षा च बर्हिषः । सुरु... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419006 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|६३|'''आपत्तौ जीवनानि'''|}} {{rule}} “फलोपरुखौमसोममनुष्यापूपवीरुधाम् । तिलौदनेरसक्षारान् दधि क्षीरं घृतं जलम्” ॥<br /> “शस्त्रासवमधूच्छिष्टं मधु लाक्षा च बर्हिषः । सुरुच्चमपुष्पकृतपकेशतकविषक्षितिः” ॥<br /> कुतपः कंबलग्रमरिः<br /> “कौशेयं तैललवणमांसैकशफसीस्कान् । शाकाद्रौवधिपिण्याकपशुगन्धांस्तथैव च” ॥<br /> “वैश्यवृत्त्याऽपि जीवन्नो विक्रीणीत कदाचन । धर्मार्थ विक्रयं नेयास्तिला धान्येन तत्समाः” ॥ ५<br /> “लाक्षालवणमांसानि पतनीयानि विक्रये । यवो दधि च मद्यं च हीनवर्णकराणि तु” ॥<br /> “ कृषिः शिल्पं भृतिर्विद्या कुसीदं शकटं गिरिः । सेवानूपो भैक्षचर्यमाप्तौ जीवनानि तु” (४२) ॥<br /> आपत्तौ जीवनानीतिविशेषादनापदवस्थायां इयं सेवावृत्तिरनेन नाभ्यनुज्ञायते । यथा अना-<br /> पदि वैश्यवृत्तिः स्वयंकृता कृषिर्विप्रक्षत्रियोरभ्यनुज्ञायते एवं शिल्यादीनि अभ्यनुज्ञायते । विद्या<br /> भृतकाद्यापकद्वारा । कुसीदं वृद्ध्यर्थ द्रव्यप्रयोगः । तत्स्वयं कृतमभ्यनुज्ञायते । शकटं धान्यादिबहन-<br /> द्वारा । गिरिरिद्गतमूलं धनाद्दिरेण जीवनहेतुः । अनूपं प्रचुरतृणवृक्षजलप्रायप्रदेशः । एतान्या-<br /> प्तौ जीवनानीत्यर्थः । कृषौ वर्जनीयोऽन्ययश्च बलीवर्दानाह श्लोकद्वयेन पराशरः ( २१४-१ )<br /> “क्षुधितं तृषितं शांतं बलीवर्दे न योजयेत् । हीनागं व्याधितं क्लीवं वृषं विप्रो न वाहयेत्” ॥<br /> “स्थिरागं नीरुजं दृष्टं सुनदं षंडवर्जितम् । वाहयेद्विसस्यार्थं पश्चात्मानं समाचरेत्” ॥<br /> स्नापयेदित्यर्थः । '''हारीतः—'''<br /> “अष्टागवं धर्म्यहलं षड्वं जीवितार्थिनाम् । चतुर्गवं वृशंसानां द्विगमं ब्रह्मघातिनाम्” ॥<br /> “बालानां दमनं चैव वाहनं च न शस्यते । वृद्धानां दुर्बलानां च प्रजापतिवच्चो यथा” ॥<br /> प्राण्युपघातदोषापनयनाथ यथाशक्ति जपादिकं विधते पराशरः ( २१६ )—<br /> “जप्यं देवार्चनं होमं स्वाध्यायं चैवमभ्यसेत् । एकाद्विचित्रत्रिबिर्प्रान्स्नातकान् भोजयेद्द्विजः”इति ।<br /> पुनः प्रतिकारं बर्कु कृषौ पापाधिक्यं दर्शयति स एव ( २१११ )<br /> “ ब्राह्मणश्चेतकृषिं कुर्यात्तनमहादोषमाप्नुयात ।<br /> “ संवत्सरेण यत्पापं मत्स्यघाती समाप्नुयात् । अयोमुखेन काष्टेन तदेकाहेन लांगली” इति ।<br /> स एव ( २११३ ) “ विप्राणां त्रिंशकं भागं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।<br /> “यो न दद्याद्द्विजातिभ्यो राशिमूलमुपागतः । स चोरः स च पापिथो ब्रह्मघ्नं तं विनिर्दिदिशेत्”<br /> '''चंद्रिकायां'''<br /> “अदत्वा कर्षको गेहं” यस्तु धान्यं प्रवेशयेत् । तस्य तृष्णाभिभूतस्य क्रूरं पापं ब्रबीम्यहम्” ॥<br /> “दिव्यं वर्षसहस्रं तु दुरात्मा कृषिकारकः । मरुदेशे भवेद् वृक्षः सपुष्पफलगर्जितः” ॥<br /> “तस्यांते मानुषो भूत्वा कदाचित्कालपर्यये । दरिद्रो व्याधितो मूर्तः कुलहीनश्च जायते” ॥<br /> “भूमिं भित्त्वौषधिं छित्त्वा कृमिकीटापिपीलिकाः । पुनंति खलयज्ञेन कर्षका नात्र संशयः” इति ।<br /> कर्षकस्यायं खलयशो नित्यकाम्य इति वचनद्वयबलादवसीयते । अकरणे प्रत्यवायचास्य ३०<br /> नित्यत्वाच्छेद्नादिपापनिवर्तकत्वात्काम्यत्वम् । '''नारदः—'''<br /> “आपत्स्वपि हि कष्टासु ब्राह्मणस्य न वार्धुषम् । भ्रूणहत्यां च तुलया वार्धुष्यं समतोलयत्” ।<br /> “अतिषत् भ्रूणहा कोण्यां वार्धुषिः समकंपत” ॥ इति अत्र मनुः--(२।१४९; १०।१५५)<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] श्व-ट्यौ. 2. [[#cite_note-2|↑]] श्व-टिवि. 3. [[#cite_note-3|↑]] श्व-कंपतः.<noinclude></noinclude> spy8ogwqxsbmi16r4sy4bmy5xl2sglq 104 166080 419008 2026-11-07T11:53:35Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६४|'''क्षत्रियधर्माः'''|}} {{rule}} “अशीतिभागं गृह्णीयान्मासाद्द्वातुर्थिकः । शते : स्त्रीवेदंत राजन्यः सर्वेणाध्ययनं गतः” ॥<br /> अनर्यं आपदम् ।<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( २।३७ )... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419008 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|६४|'''क्षत्रियधर्माः'''|}} {{rule}} “अशीतिभागं गृह्णीयान्मासाद्द्वातुर्थिकः । शते : स्त्रीवेदंत राजन्यः सर्वेणाध्ययनं गतः” ॥<br /> अनर्यं आपदम् ।<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( २।३७ )—'''<br /> “अशीतिभागो बुद्धिः स्यातन्मासि सवंषके । वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिश्रुतःपंचकमन्यथा” ॥<br /> ५ अन्यथा अवर्षके । '''पराशरः ( २।७ )—'''<br /> “ स्वयं कृष्टे तथा क्षेत्रे धान्यैश्च स्वमर्जितैः । निर्वेपत्पंचयज्ञांश्च क्रतुदीक्षाश्च कारयेत्” ॥<br /> '''बोधायनः ( १।५।८५ )—'''<br /> “वेदः कृपिविनाशाय कृषivedविनाशिनी। शक्तिमानुभयं कुर्यादशक्तश्च कृषिं त्यजेत्” ॥ इति ।<br /> “ विप्रणां दासकृत्तिस्तु वर्ज्या यत्नेन सर्वदा” इत्याश्वलायनः ।<br /> १० '''अथ क्षत्रियधर्माः ॥ मनुः ( १०।७७-७८ )—'''<br /> “ त्रयो धर्मा निवर्तन्ते ब्राह्मणात्क्षत्रियं प्रति । अध्यापनं याजनं च तृतीयश्च प्रतिग्रहः ॥<br /> “ वैश्यं प्रति तथैवेते निवर्तेरन्निति स्थितिः” ॥ '''याज्ञवल्क्यः ( आचारे ११९ )'''<br /> “ प्रजानां क्षत्रिये कर्म प्रजानां परिपालनम् । कुसीदं कृषिवाणिज्यपाशुपाल्यं विशः स्मृतः” इति ।<br /> अभिषेकादिगुणयुक्तस्य राज्ञो विशेषधर्ममाह याज्ञवल्क्यः ( आ. २०९-२११ )<br /> १५ “महोत्साहः स्थूललक्षः कृतज्ञो इन्दसेवकः । विनीतः सत्त्वसंपन्नः कुलीनः सत्यवाक्शुचिः ॥<br /> “ अधीर्थचूत्रः स्मृतिमान्क्षुद्रो पुरुषस्तथा । धार्मिकोऽव्यसनश्रैष शूरः रहस्यवित् ॥<br /> “ स्वरंध्रगोप्ताऽऽन्वीक्षिक्यां दण्डनीत्यां तथैव च । विनीतस्तथ वार्तायां त्रय्यां चैव नराधिपः” ॥<br /> “ ब्राह्मणेषु क्षमी खिद्वेष्वजिमः क्रोधानोऽरिपुः । स्याद्राजा भृत्यवर्गेषु प्रजासु च यथा पिता ॥<br /> ( १३४ )<br /> २० “पुण्यात्यड्रभागमादत्ते न्यायेन परिपालयन् । सर्वदानाधिकं यस्मात्प्रजानां परिपालनम् (१३५)” ॥<br /> “चाटतस्करदुर्जनमहासाहसिकाद्भिः । पीड्यमानाः प्रजा रक्षेत्कायस्थैस्तु विशेषतः (१३६)” ॥<br /> “सःपूर्न्समानेयेद्राजा विपरीतश्च घातयेत् । उत्कोचजीवने द्रव्यहीनान कृत्वा विवासयेत् (१३९)”<br /> प्रमाकर इति पाठंतरं । उत्कोंचपरिधानाय द्रव्यग्रहणरूपकर्म ॥<br /> “ सद्दानमानसत्कारान् श्रोत्रियान्वासयेत्सदा” ।<br /> २५ “उपायाः साम दानं च भेदो दंडस्तथैव च । सम्यक्प्रयुक्ताः सिद्धेर्यूर्दस्त्वगतिका गतिः (१४६)” ॥<br /> “संधिं च विग्रहं यानमासनं संशयं तथा । द्वैधीभावं गुणनितान्द्यथावत् परिकल्पयेत् (१४७)” ॥<br /> संधिर्यवस्थाकरणम् । विग्रहोऽपकारः । यानं परंप्रति यात्रा । आसनमुपेक्षा । संश्रयो बलवद्वा-<br /> श्रयणम् । स्ववलस्य द्विधाकरणं द्वैधीभावः ॥<br /> '''मनुः ( ९।३०१-३१९ )'''<br /> ३० “ कृतं त्रेता युंगं चैव द्वापरं कलिरैव च । राज्ञो वित्तानि सर्वाणि राजा हि युगमुच्यते” ॥<br /> “ कलिः प्रसुतो भवति सजायद्वापरं युगम् । कर्मस्वभ्युदितक्षेता विचारस्तु कृतं युगम्” ॥<br /> “इन्द्रस्यार्कस्य वातस्य यमस्य वरुणस्य च । चंद्रास्याग्नेः पृथिव्या च तेजोवृत्तनृपश्वरैत्” ॥<br /> “वार्षिकांश्चतुरो मासान्यथैंद्रोऽभिवर्षति । तथाहिवर्षेत् स्वं राष्ट्रं कामैरिंद्रेवतं चरन्” ॥<br /> “अष्टौ मासान्न्यादित्यतोयं हरति रश्मिभिः । तथा हरेतकरं राष्ट्रासमद्गर्कवतं हि तत्” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] श्न-सदा।[cite: 21] 2. [[#cite_note-2|↑]] श्व-स्तथा।[cite: 21]<noinclude></noinclude> o86zpltqb0oq58jr61navkp613i1zsi 104 166081 419009 2026-11-07T11:54:47Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६५|'''नृपस्य व्रतानि'''|}} {{rule}} “प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतम्” ॥<br /> “यथा यमः प्रियेद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419009 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|६५|'''नृपस्य व्रतानि'''|}} {{rule}} “प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतम्” ॥<br /> “यथा यमः प्रियेद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति। तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद्धि यमव्रतम्” ॥<br /> “वरुणेन यथा पाशैर्बध्यते बाहुर्र्नरः । तथा पापान् निगृह्णीयाद् व्रतमेतद्धि वारुणम्” ॥<br /> “परिपूर्णं यथा चंद्रं दृष्टा हृष्यन्ति मानवाः । तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चांद्रवतिको नृपः” ॥<br /> “प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात्पापकर्मसु । दुष्टासंतर्हिस्त्रश्च तद्नाग्रयं व्रतें स्मृतम्” ॥ ५<br /> “यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समन् । तथा सर्वाणि भूतानि विभ्रतः पार्थिवं व्रतम्” ॥<br /> “ऐतैरुपाैर्यैरन्यैश्च युक्तो नित्यमतंन्द्रितः । स्तेनान्राजा निगृह्णीयात स्वराष्ट्र पर एव वा” ॥<br /> “दशमप्याएपद् प्राप्तो ब्राह्मणान् न प्रकोषयेत् । ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सवलवाहनम्” ॥<br /> “यान्समाश्रित्य तिष्ठति देवा लोकाश्च सर्वदा । ब्रह्म चैद धनं येषां को हिंस्यादात् जिजीविषुः” ॥<br /> “अविद्धांश्च विद्धांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत्” १०<br /> “एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्त्तते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणः पूज्यः परमं दैवतं हि सः” ॥<br /> “यद्धीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चति । तस्य षड्भागभाग्राजा सम्यक् भवति रक्षणात्(८।३०६)”॥<br /> “अरक्षितारं राजानं बलिषड्भागहारिणम् । तमाहुः सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम् ( ३०९ )” ॥<br /> '''बोधायनः ( १।५।१०२ )—'''<br /> “ न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते । विषमेकाकिनं हंति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम्” इति । १५<br /> तस्माद्राजा ब्राह्मणस्य नादद्रीत परमं ह्येतद्विर्वं यद्ब्राह्मणस्वमिति । “सर्वतोधुरं पुरोहितं<br /> वृणुयात्तस्य शासने वर्त्तेत संग्रामे न निवर्त्तेत ” इति च ( १।५।७-९ ) । '''गौतमः ( १०।१७-१८ )'''<br /> “रक्षणं सर्वभूतानाम् । न्याय्यदंडस्तथा विभुयाद्ब्राह्मणाञ्छ्रोत्रियान् । निरूत्साहांश्च ब्राह्मणानकरो-<br /> थ्रोपकुर्वाणांश्च योगश्च विजये । भये विशेषण । चर्या च रथधनुर्भर्यां संग्रामे संस्थानमनिवृत्तिश्च । न<br /> दोषो हिंसायामहवे । अन्यत्र व्यश्वसत्स्येनायुधकृतांजलिपर्णीकेशप्रद्रमुसोपविष्ठस्थலवृक्षा-<br /> रूढकृतगोब्राह्मणादादिभ्यः” इति । सर्वर्क्षणं शास्त्रविरुद्ध्य दंडश्च राज्ञो धर्मः । अधीतेवेदान्ब्राह्मणा-<br /> नक्तादिद्वानैन विब्रुवारीज्जीविनार्थमुत्साहं कृत्यमसमर्थानि ब्राह्मणानपि विभुयात् । ये पूर्वदत्ता अकरा<br /> अग्रहारा ब्राह्मणादिभ्यः तांश्च यथापूर्व विभुयादुपकुर्वाणान्वीयानाम् ब्रह्मचारिणश्च विभुयातायोग<br /> उपायः । जये पराभविननिमित्तें भये सति विशेषेण योगः कार्यः । युध्दे अवम्थायामपलायनं च ।<br /> चर्या चरणं रथहस्त्य्यादिकमारूढां धनुर्बाणादिहस्तश्रैवेत । युध्दे शत्रूणां हिंसायां न दोषः । व्यश्वेति २५<br /> विश्ववद्भिभिः संधध्यते व्यभ्वो विसारथिष्र्यायुध इति ! स्थलममुक्तप्रदेशः । द्रुतो वार्ताहरः । गौरस्मि<br /> ब्राह्मणोऽस्मीति ये वदंति ते गोब्राह्मणवादिदिनः । एतेभ्योऽन्यत्र हिंसायां न दोषः । एतेषु दोष<br /> इत्यर्थः । स एव—( १०।४३-४४ ) “निध्यधिग्मो राजधनम् । न ब्राह्मणस्याभिरुपस्य राजा<br /> सर्वस्येष्टे ब्राह्मणवर्जम्” इति च । '''व्यासः ( १।११६ )—'''<br /> “न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते । देवस्वं चापि यत्नेन सदा नापहरेत्ततः” इति । ३०<br /> '''आपस्तंबः ( २।२५।१५; २६।१-४ )—'''“क्षेमकृद्राजा यस्य विषयें ग्रामेऽरण्ये वा तस्करभयं<br /> न विष्यते । भृत्यानामनुपरोधेन क्षेत्रं वित्तं च ददत् ब्राह्मणेभ्यो यथाहंमनंतांलोकानभिजयाति ।<br /> ब्राह्मणस्वान्यपाजिषमीणा राजा यो हन्यते तमाहुरात्मयूपो यज्ञोऽनन्तदक्षिण इति”आधुर्थमर्शाः ।<br /> “एतेन राज्ञा ब्राह्मणद्रव्यप्रत्यायनार्थं युध्यमानास्तनुल्योऽन्येऽपि शूरा व्याख्याताः ।<br /> प्रयोजने युध्यमानास्तनुल्यो ग्रामेषु नगेषु चेति” । ब्राह्मणस्वानि चोरादिभिर्पहतानि अप- ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-पि. 2. [[#cite_note-2|↑]] १-[स्मृ. म. फ.]<noinclude></noinclude> ecqtrtvi9ajbngmvvnvf72ye309cwie 104 166082 419010 2026-11-07T11:55:24Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६६|'''वैश्यधर्माः'''|}} {{rule}} जिर्णयमाने ब्राह्मणेभ्यो दानाय तानपजित्य ग्रहीतुमिच्छन्योऽपि राजा युध्दे चौरैः हन्यंत तमात्म-<br /> यूपो यज्ञोऽनंतदक्षिण इत्याहुर्धर्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419010 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|६६|'''वैश्यधर्माः'''|}} {{rule}} जिर्णयमाने ब्राह्मणेभ्यो दानाय तानपजित्य ग्रहीतुमिच्छन्योऽपि राजा युध्दे चौरैः हन्यंत तमात्म-<br /> यूपो यज्ञोऽनंतदक्षिण इत्याहुर्धर्माः । एतेन राज्ञा ब्राह्मणद्रव्यप्रत्यायनार्थं युध्यमानास्तनुल्योऽ-<br /> न्येऽपि शूरा व्याख्याताः आत्मयूपो अनंतदक्षिणा यज्ञा इति । मनुः ( ७।१४३ )—<br /> “क्रियमाणोऽप्याद्ब्रीत न राजा श्रोत्रियात्करम् । न च क्षुधाऽस्य संसीदेच्छ्रोत्रियो विषये वसन्” ॥<br /> “मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यः कर्षयत्यननवेक्षया । सोऽचिराद्ब्रश्यते राज्याज्जीविताच्च सबांधवः” ॥<br /> इति ( ७।११२ ) । '''पराशरः ( १।५६; ६१।७५, ७६ )—'''<br /> “ अकृता हननधीयाना यत्र भैक्ष्यचन द्विजाः । तं त्रातं दंण्डेयराजा चोरभक्तप्रदो हि संः” ॥<br /> “ क्षत्रियो हि प्रजा रक्षन्नस्त्रपाणिः प्रदंडवान् । निर्जित्य परसैन्नानि क्षितिं धर्मेन पालयेत्” ॥<br /> “ पुष्पं पुष्पं विचिन्चयान्मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवाऽऽरामे न यथांऽगारकारकः (१३७)” ॥<br /> “ द्वाविंशौ पुरुषौ लोके सूर्यमंडलभेदिनां । परिव्राड् योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः (३८)” ॥<br /> “ यत्र दत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिबेष्टितः । अक्षयान् लभते लोकान्यादि क्लीवं न भाषते (३८)” ॥<br /> “ यैस्तु मंत्रपु संन्येपु विद्रवन्तु समंततः । परिवाता यथा गच्छेत्स तु क्रतुफलं लभेत् (४०)” ॥<br /> “ यस्य छेदक्षतं गात्रं शरमुद्वंग्यात्प्रिभिः । इद्रकन्यास्तु तं वीरं हरंति रनयंति च (४१)” ॥<br /> “ देवोगमसहस्राणि शुम्मायोध्रने हतस्य । स्त्रग्माणाः प्रधावंति इम भर्ता ममेति च (४२)” ॥<br /> “ यं यज्ञसंयैस्तपसा च विप्राः स्वर्गाविणो दाऽत्र दथैव यांति ;<br /> “ तथैव यान्येव हि तत्र वीगः प्राणान्समुध्देन परित्यजंति (४४)” ॥<br /> “ ललाटदेशे रुधिरं सवेथधस्याहवे तु प्रविशेच्च वक्त्रम् ।<br /> “ तत्सोमपानेन किलास्य तुल्यं संग्रामयशे विधिब्च्च दत्तम् ” ४३) ॥ '''विष्णुपुराणे—'''<br /> “दुष्टानां शासनाद्राजा शिष्टानां परिपालनात् । प्राप्नोत्यभिमतान् लोकान्वर्णसंस्थاکरो नृपः”॥ इति ।<br /> इति क्षत्रियधर्माः । '''अथ वैश्यधर्माः । मनुः ( १।१६० )—'''<br /> “ पशूनां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च । वणिज्यथं कुसीदं च वैश्यस्य कृषिमेव च ” ॥<br /> वणिक्थ्यं वाणिज्यं स्थल्छछलजलयात्रा । कुसीदं वार्धुष्यम् । अकल्पयवित्यनुवर्त्तते । '''हारीतः—'''<br /> “गोग्रक्षां कृषिवणिज्यं कुर्याद्वैश्यो यथाविधिद्वानं द्रेयं यथाशक्त्या ब्राह्मणानां च भोजनम्” इति ।<br /> '''पराशरः ( १।१६० )—'''<br /> “ लोँहकर्म तथा रत्नं गवां च परिपालनम् । कृषिकर्म च वाणिज्यं वैश्यवृत्तिरुदाहृता ”<br /> '''मनुः ( ९।३२६ )'''<br /> “वैश्यम्तु कृतसंस्कारः कृत्वा दाराग्निग्रहम् । दानानां निद्द्‌युक्तः स्यात्पशूनां चैव रक्षणे(३२६)”॥<br /> “मणिमुक्ताप्रवालानां लोहानां तांतवस्य च । गंधानां च रसानां च विद्यात्क्रयविक्रयम् (३२७)”॥<br /> “श्रीजानमुतिविच्च स्यात्कृत्र्वीजगुण्य च । नानयेमांश्च जानॊयामुंहलायांश्च सर्वतः(३२८)”॥<br /> “सागसारं च भांडानां देशानां च गुणागुणम् । लाभालाभं च पक्वानां पशूनां च विवर्धनम्(३२९)”॥<br /> “भृत्यानां च भुर्ति विद्याद्द्द्याश्च विविधां तृणान् । द्रव्याणां स्थान्यर्थं च क्रयविक्रयमेव च(३३२)”॥<br /> “धर्मेण च द्रव्यवृद्धावातिडेयत्नमुत्तमम् । दद्याच्च सर्वभूतानां दानमेव प्रयत्नतः (३३३)” ॥ इति ।<br /> इति वैश्यधर्माः । '''अथ शूद्रधर्माः ॥ पराशरः ॥ ( १।१६१ );'''<br /> “ शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा परमो धर्म उच्यते । अन्यथा कुरुते किंचित्द्रवेत्तस्य निष्फलम्” ॥<br /> द्विजशुश्रूषया जीवनासंभवे स एवाह ( १।१६२ )—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-यैत्. 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-वस्त्रन्. 3. [[#cite_note-3|↑]] ख-च. 4. लोहकर्म इति मुद्रितपाठः. 5. [[#cite_note-5|↑]] क्ष-हता.<noinclude></noinclude> l19wiubgxcookqssiyz0otc97nkbdut 104 166083 419011 2026-11-07T11:56:29Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६७|'''शूद्रधर्माः'''|}} {{rule}} “लवणं मधु तेलं च दधि तक्रं घृतं पयः । न द्रुप्येच्छूद्रजातीनां कुर्यात्सर्वेषु विक्रयम्” ॥ इति।<br /> सर्वेषु लवणार्दिषु विक्रयं कुर्यात... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419011 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|६७|'''शूद्रधर्माः'''|}} {{rule}} “लवणं मधु तेलं च दधि तक्रं घृतं पयः । न द्रुप्येच्छूद्रजातीनां कुर्यात्सर्वेषु विक्रयम्” ॥ इति।<br /> सर्वेषु लवणार्दिषु विक्रयं कुर्यात् । आपचापि वर्ज्यानाह ( १।१६३-६४ )—<br /> “बिक्रीणन् मद्यमांसानि ग्राम्यक्षस्य च भक्षणम् । कुर्वंलगम्यागमनं शूद्रः पतति तत्क्षणात्” ॥<br /> “ कपिलाक्षीरदानेन ब्राह्मणीगमनेन च । वेदाक्षरविचारणे शूद्रचांडालतां व्रजेत्” ॥<br /> “विक्रुर्म कुरुते शूद्रः द्विजसेवाविवर्जिताः। भवत्यल्पायुषास्ते वै निर्ग्रथ यात्यसंशयः(२।१६)”॥इति ५<br /> '''मनुः ( १०।१२४।१२५ )—'''<br /> “ शूद्रस्य तु शूद्रस्य धर्मो निक्षेयः परम् ” ॥<br /> “शुचिरकृष्टशुश्रूषुर्दुर्भगानशंसकृत् । ब्राह्मणाद्यो नित्योत्कृष्टां जातिमश्रुते” ॥<br /> “अशक्नुवंतु शुश्रूषां शूद्रः कर्तु द्विजन्मनाम । पुत्रदारात्ययं प्राप्तो जीवेत्कारुककर्मभिः (१०।१९६)”॥ १०<br /> “यैः कर्मभिः सुचरितैः शुश्रूष्यंते द्विजातयः । तानि कारुककर्माणि शिल्पानि विविधानि च(१००)” ॥<br /> “शूद्रस्तु वृत्तिमाकांक्षांक्षन्नमाराधयेदिति । धनिनेनं वाऽन्युपाराध्य वैश्यं शूद्रो जिजीविषेत (१२१)” ॥<br /> “स्वर्गाथ्र्मुभयार्थ वा विप्राणाराधयेतु सः । जातब्राह्मणशब्दस्य सो ह्रास्य कृतकृत्यता (१२२)” ॥<br /> “विप्रसैवैब शूद्रस्य विशिष्टं कर्म कीर्त्यते । यदतोऽन्यत्र कुरुते तदवत्त्यस्य निष्फलम् (१२३)” ॥<br /> “न शूद्रै पातकं किंचिञ्च संस्कारमर्हति । नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति नाथमात्प्रतिषेधनम् (१२६)” ॥ १५<br /> “धर्मैस्सवस्तु धर्मज्ञाः सतां वृत्तिमनुदिताः । मंत्रवर्ज्य न दुष्यंति प्रशंसां प्राप्नुवंति च (१२७)” ॥<br /> “यथा यथा हि सद्सम्तातिदत्यनैसूयकः । तथा तथैवं चामुं च लोकं प्राप्रोत्पर्निंदितः (१२८)” ॥<br /> “शंकेनापि हि शूद्रॆन न कार्यो धनसंचयः । शूद्रो हि धनमासाद्य ब्राह्मणानेव चाधते (१२९)” ॥<br /> “उच्छिष्टमक्रं दातव्यं जीर्णांसि वसनानि च । पुलाकाश्चैव धान्यानां जीर्णाश्चैव परिच्छदाः” (१२५)इति<br /> उच्छिष्टं भोजनपात्रे भुक्तशिष्टमेतद्रासविषयमानात्राद्ब्राह्मणा योच्छिष्टं प्रयच्छेदेत्यतत् अद्रासविषयम् । २०<br /> गृहस्थशूद्रविषयःमित्यन्ये । तथा च '''व्यासः—'''<br /> “ उच्छिष्टमन्रं दातव्यं शूद्रायं गृहमेधिने । गृहस्थाय तु ज्ञातव्यमनुच्छिष्टं दिने दिने ” इति。<br /> '''देवलः—'''<br /> “ शोद्रोऽयं धर्मों द्विजातिशुश्रूषा पापवर्ज्य कलवादिपोषणं कर्षणं पशुपालनं भारोद्बहन-<br /> पण्यव्यहारचित्रकर्म नृत्यगीतवीणामृदंगवादनाानि ” इति । '''याज्ञवल्क्यः (आ. १२०।१२१)—''' २५<br /> “ शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा तयाऽऽजीवन् वणिग्भवेत् । शिल्पैर्य विविधैर्जीवेदिजातिहितमाचरन् ” ॥<br /> “ भाषारितिः शुचिभृत्यभर्त्ता श्राद्धकियारतैः । नमस्कारेण मंत्रेन पंचयज्ञं हापयेत् ” ॥<br /> '''गौतमः ( १०।५१–५८; ६०–६३ )—'''<br /> “ शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजातिस्तस्यापि सत्यमक्रोधः शौचमाचमनार्थे पाणिपादप्रक्षालन-<br /> मेवै कैं श्राद्धकर्म भृत्यभरणं स्वदारवृत्तिः । परिचर्या चोतरेषां तेभ्यो वृत्तिं लिप्सेत । जीर्णोन्युपान-<br /> तछत्रवासः कूचीदीन्युच्छिष्टाशनं शिल्पववृत्तिश्च चं द्यामाश्रयेत् भर्चर्व्यस्तेन पुण्यक्षीणोऽपि । तेन ३०<br /> चोत्तरस्तदर्थोंऽस्य निचयः स्यात्प्रनुजातोऽस्य नमस्कारो मंत्रः। पाक्यज्ञैः स्वयं यजेतेत्येके” इति ।<br /> एकजातिः । उपनयनमितरेषां द्वितीयजन्म तस्य तन्नास्ति प्राकृतनेषु शुष्काकार आह—<br /> “शूद्रस्यापि निषेपकूपंसवनसंतोलयनजातकर्मनामकलणोपनिष्क्रमणान्नप्राशनचौलान्तमंत्रकाणि<br /> यथाकालमुपदिष्टिानि” इति ! “आचमनस्थाने पाणिपादप्रक्षालनमेव भवति नान्य आचमनकल्प<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-या। 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-हत्यस्य। 3. [[#cite_note-3|↑]] कस्वग-थद्रस्य। 4. [[#cite_note-4|↑]] क्ष-अनुष्ठानेन सूधकः। 5. [[#cite_note-5|↑]] क्ष-या। 6. [[#cite_note-6|↑]] क्ष-नि।<noinclude></noinclude> 0t7zqzrvuuc8xzmd65gn8jen6oade0v 104 166084 419012 2026-11-07T11:57:02Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६८|'''शूद्रापराधः'''|}} {{rule}} इत्येके” । मनुरनु मङ्कनम्भूदाननिसिखति ( १०।१६८ )—“स्त्री शूद्रोऽपि सकृत ” इति ।<br /> नित्यस्नानविषयेऽप्युशना आह—“सच्छूद्रः स्नायादसच्छ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419012 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|६८|'''शूद्रापराधः'''|}} {{rule}} इत्येके” । मनुरनु मङ्कनम्भूदाननिसिखति ( १०।१६८ )—“स्त्री शूद्रोऽपि सकृत ” इति ।<br /> नित्यस्नानविषयेऽप्युशना आह—“सच्छूद्रः स्नायादसच्छूद्रः पाणिपादौ प्रक्षालयेत् ” इति ।<br /> श्राद्धकर्मनिवास्वाद्यैः अनम्राद्यं मन्त्रवज्यं कर्तव्यत् । स्वदारवृत्तिस्वास्य भवति नाश्रमान्तरेषु<br /> प्रातिगिति । कुर्च्य दृस्यादि ; जीर्जोन्युपयुक्तानि उपानद्वादीनि परिबरते वासाय देयानि । यमसौ<br /> पूर्वमाश्रितः कर्तान्यकरणेन क्षीणोऽसमर्थोऽपि तनासौ भर्न्तव्यः । तेन च शूद्रेण उत्तरो वृत्तिक्षीर्णो<br /> भर्त्तव्यः । तदर्थं उन-पोषणार्थं अस्य शूद्रस्य निचयः स्यात् । अस्य वैश्वदेवादिषु देवतापदं चतु-<br /> र्थ्यतं मनसा ध्यात्वाः नमो नम इत्येवरूपो मंत्रोऽनुज्ञातो धर्मज्ञैः । अपर आह—<br /> “ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महादेोगिन्य एव च । नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव नमो नमः” ॥<br /> अयं मंत्रो नमस्कारशब्दैन विवक्षितः । स विध्येषु कर्मसु भवति । पकगुणकेषु गार्हेंषु<br /> पाकयज्ञच्छदः प्रसिद्धः । यथाहआपस्तंबः—“लौकिकानां पाकयज्ञच्छदः” इति । तैः पाकयज्ञैः<br /> शूद्रोऽपि स्वयं यजेतेत्यर्थः । आपस्तंबः ( १।११।६-८ )—“अशूद्राणामदुष्कर्मणामुपायनमुप-<br /> नयनं वेदाध्ययनमड्याथेंयं कलवन्ति च कर्माणि । शुश्रूषा शूद्रस्येतेरों वर्णानां । पूर्वस्मिंपूर्वस्मिन्-<br /> न्येंणं निःश्रेयसं भूयः ” इति । मनुः—<br /> “ येनांगेनावग्रे वर्णो ब्राह्मणस्यापध्नूयात् । तदंगे तस्य च्छेत्तव्यं तन्मनोरुशासनम् ॥<br /> “न शूद्राक्ष मतिं दद्यात्कोच्छिष्टं न हविष्कृतमान चास्यापदिशेद्वर्म न चास्य व्रतमादिशेत(४।८०)”॥<br /> “यस्तम्य धर्मं वच्याष्ट योऽन्यैवादिशति व्रतमासौ संवृतं नाम तमस्तेनैव सह गच्छति(८१)”॥इति ।<br /> उच्छिष्टं भक्षितशेषम् । हविष्कृतं पुरोडाशादि । न शूद्राय मतिं दद्यात् । न चास्यो-<br /> पदिष्टिर्र्स्मिथ्यादि निषेधः शूद्रानुप्यं पि वेदिकामिहोत्रादिधर्मज्ञानविषयः । “ श्रावयेच्चतुरो<br /> वर्णान् कृत्वा ब्राह्मणग्रमतः ” इति इतिहासपुराणादिश्रवणस्य ब्राह्मणमुखेन शूद्रस्यापि विहितत्वात् ।<br /> किंच स्मृत्युक्तं शूद्राणामपि उपदेशे प्रतिषेध, भाष्ये वार्य्यः । अन्यथा “शूद्रश्चतुर्थ वर्ण एक-<br /> जातिस्तस्यापि सत्यमक्रोधः शौचमाचमनार्थे पाणिपादप्रक्षालनमेवैके । श्राद्धकर्म । भृत्यभरणं<br /> स्वदारवृत्तिः परिचर्या चोतरेषां” इत्यादिगतोन्मादिधर्मिकाणां स्मृत्युक्ताशोचामश्राद्धादीनां<br /> चापेदद्याभावे तद्विपयनाद्वधनं, ज्ञाननुष्ठानतः तद्भवनानामनुष्ठानलक्षणमेव । गौतमः<br /> ( १२।१-५ )—“ शूद्रो द्विजातीनांनिमित्तमद्याभिधाय च वाग्दंडपारुश्याभ्यामंगमोच्यो येनो-<br /> पहन्याद्दार्यरुदनिगमने लिंगोद्धारः म्हरर्ज्ज च । गोला चेदधोड्विकोऽधास्य वेदमुपशृण्वतरत्पु-<br /> जतुभ्यां श्रोत्रत्रिपूष्णुमशूद्रगणं जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेदः । आसनशयनवाकपथिषु<br /> समप्रेप्सुर्दंडकृः” इति । वाचा पद्वयाऽभिसंधाय निर्भर्त्स्य दण्डपारुष्येण चामिहत्य दण्डेन<br /> परुषं ताडयित्वा स्थितः शूद्रो येनाऽङ्गेनापगधनुयात् तदङ्गे मोच्यः : वियोजनीयः । वाचा निर्भर्त्सने<br /> जिह्वाच्छेधो भुजादिना ताडने हस्ताद्विच्छेदः । आर्यास्त्रैवर्णिकाः । तेषां ख्रियो शूद्रो यद्यभि-<br /> गच्छेत्दा तस्य लिंगोद्धारणं कर्तव्यं सर्वस्वहरणं स शूद्रस्तासां गोप्ता रक्षिता यदि भवति तदा<br /> वधः प्रमाणमाबिको दंडः । अथ हेति वादयालकारे । अस्य शूद्रस्य वेदमुपशृण्वतः उपसृत्य<br /> बुद्धिपूर्व शृण्वतः श्रोत्रे त्रपुणा जतुना च दवीकृतेन प्रतिपूरयितव्ये । उदाहरणे वेदोच्चारणे तस्य<br /> जिह्वा च्छेद्या । हृदयेनावधारणे पर्श्ववादिना शरीरं भेद्यम् । शूद्रश्चेदासनादिषु द्विजातिभिः साम्यं<br /> प्रेप्यति ततुल्यभावं ततोऽसौ बंढ्यः । दंडश्चापस्तम्बेन दर्शितः । ( २।२७।१५ )—“वाचि<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-ब्रह्मा। 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-+ भक्षितशिशं।<noinclude></noinclude> 51nur510bk7h0z4jfgznubz0593ql6n 104 166085 419013 2026-11-07T11:57:48Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६९|'''शूद्राणां वृत्तयः'''|}} {{rule}} pathi śayyāyāmāsane samīpbhato daṇḍastāḍanam” iti[cite: 18] | वृत्त्यर्थं शूद्रं सेवमानस्य ब्राह्मणस्य<br /> निष्कृतिमाहापस्तंभः (१।२७।११)—“यदेकराव्रेण करोति पाप... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419013 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|६९|'''शूद्राणां वृत्तयः'''|}} {{rule}} pathi śayyāyāmāsane samīpbhato daṇḍastāḍanam” iti[cite: 18] | वृत्त्यर्थं शूद्रं सेवमानस्य ब्राह्मणस्य<br /> निष्कृतिमाहापस्तंभः (१।२७।११)—“यदेकराव्रेण करोति पापं कृष्णं वर्ण ब्राह्मणः सेवमानः ।<br /> चतुर्थकाल उदकाम्ब्यदायी त्रिभिर्वर्षैस्तदपहति पापम्” इति[cite: 18] | पराशरः ( १।१६२ )—<br /> “शूद्रार्च्नं शूद्रसंपर्क शूद्रेण च सहसनम् । शूद्रात् ज्ञानागमञ्चापि ज्वलंतमपि पातयेत्” इति[cite: 18] |<br /> '''नारदः—'''<br /> “शूद्राणां मासिं कार्यं वपनं न्यायवर्तिनाम् । वैश्यवच्छौचकल्पश्च द्विजोच्छिष्टं तु भोजनम्”इति[cite: 18] |<br /> इति शूद्रकर्म । '''अथ ब्राह्मणानां श्रेष्ठ्यम् । आपस्तंभः ( १।१४-५ )—'''“चत्वारो वर्णा<br /> ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रास्तेषां पूर्वः पूर्वो जन्मतः श्रेयान्” इति[cite: 18] | मनुः ( १।९३–९५ )—<br /> “ उत्तमोगोद्भवात् ज्येष्ठब्राह्मणश्चैव धारजात् । सर्वस्येवास्य सर्गस्य धर्मतो ब्राह्मणः प्रभुः”[cite: 18] ||<br /> “ तं हि स्वयंमूः स्वाद्वास्यात्पस्तप्वादितोऽसृजत् । हव्यकथ्यादिब्राह्वाय सर्वस्यास्य च गुतये”[cite: 18] || १०<br /> “ यस्यास्येन सदाऽश्नंति हव्यानि त्रिदशौकसः । कव्यानि चैव पितरः किंभूतमाविकं ततः”[cite: 18] ||<br /> “ उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्तिर्धर्मस्य शाश्वती । स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ( ९८ )”[cite: 18] ||<br /> “ ब्राह्मणो जायमानो वै पृथिव्यामधिलाजयते । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्त्रवे” ( ९९ )[cite: 18]<br /> इत्यादि । “न शूद्राय मतिं दद्यान्न चास्योपदिष्टेद्धर्मम्” ( ४।८२ ) इत्यादिा़निषेधः शूद्रानुप-<br /> योगिवैदिकअग्निहोत्राधिधर्मज्ञानविषयः । “ श्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणग्रमतः ” इति १५<br /> इतिहासपुराणादिश्रवणस्य ब्राह्मणमुखेन शूद्रविषयेऽपि विहितत्वात् । किंच स्मृत्युक्त-<br /> शूद्रधर्माणामापि उपदेशप्रतिषेधाभावांच वााच्यः । अन्यथा “ शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजातिः ।<br /> तस्यापि सत्यमक्रोधः शौचमाचमनार्थे पाणिपादप्रक्षालनमेवैके श्राद्धकर्म भृत्यभरणं स्वदारवृत्तिः<br /> तुष्टिः परिचर्या चोतरेषाम् ” ( १११-५७ ) इत्यादिगतोन्मादि धर्मोक्तानां स्मृत्युक्ताशौच-<br /> श्राद्धादीनां च उपदेशाभावे तद्विष्यतादरुधर्मानामनुष्ठानाद्च्छनानामनुष्ठानलक्षणप्रप्रामाण्य- २०<br /> माप्यते तस्माच्छूद्रानुष्ठानानुपयोगिधर्मविषय एव निषेधः । न तु चातुर्वर्ण्यगृहस्थसाधारण<br /> धर्माणामहिंसास्तेयादिरूपाणां प्रातिदिकशौचामश्राद्धद्विजशुश्रूषादिधर्मोनामपि । न च स्वानु-<br /> ष्ठानानुपयोगिधर्मश्रवणे कस्याप्यग्रसकेः प्रतिषेधो व्यर्थ इति वाच्यम् । धर्मः श्रुतो वा दृष्टो वेति<br /> धर्मात्र अवणे फलाभिधानात्स्वधर्म इति विशेषाभावाच्छूद्रव्यतिरिक्तानां त्रैवर्णिकानां यथा<br /> सर्ववर्णधर्मश्रवणे अधिकारः संन्यासब्यतिरिक्तानां यथाः सर्वाश्रमसाधारणधर्मे अधिकारः त्रैवर्णिक-<br /> स्त्रीणां पुरुषधर्म पुरुषाणां च स्त्रीधर्मं यथाधिकारः तथा शूद्रस्यापि प्रसक्ते तद्विषये २५<br /> प्रतिषेधस्यार्थवत्वात् ।<br /> “सर्वस्वं ब्राह्मणस्येइदं यत्किंचिज्जगतीगतम् । ज्येष्ठेनेनाभिजनेनेवं सर्व वै ब्राह्मणोऽर्हति (१००)”[cite: 18] ||<br /> “स्वमेव ब्राह्मणो भुंक्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति चाअन्नशंस्याद्वब्राह्मणस्य भुंजते हीतरेजनाः (१०१)”[cite: 18] ||<br /> इति स्तुतिः । स्तेयादिषु पतनदंडप्रायश्चितोपदेशात् । '''याज्ञवल्क्यः ( आ. १९८ )—'''<br /> “ तपस्तप्त्वाऽसृजद्ब्रह्मा ब्राह्मणान्बेद्रगुप्तये । तृप्त्यर्थ पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय च” ॥ ३०<br /> '''शातातपः—'''<br /> “ जन्मनैव महाभागो ब्राह्मणो नाम जायते । माताऽसौ सर्वभूतानां वर्णश्रेष्ठः पिता गुरुः”[cite: 18] ||<br /> “ नास्त्येषां पजनीयोऽन्यस्खिषु लोकेषु कश्चन। वेदविद्याविधेयेषु पजयंतः परस्परम्”[cite: 18] ||<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> mrj5yv9ngynkxff1g9y39ri5hg2an6b 104 166086 419014 2026-11-07T11:58:21Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|७०|'''जातिविवेकः'''|}} {{rule}} “ अन्योन्यगुम्बो विप्रः अन्योन्यातिथयः स्मृताः । अन्योन्यमुपकुर्वाणास्तारयन्ति तरन्ति च[cite: 18]” ॥<br /> “ यो हि दा देश-निशामगधयतिहते । सर्वा... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419014 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७०|'''जातिविवेकः'''|}} {{rule}} “ अन्योन्यगुम्बो विप्रः अन्योन्यातिथयः स्मृताः । अन्योन्यमुपकुर्वाणास्तारयन्ति तरन्ति च[cite: 18]” ॥<br /> “ यो हि दा देश-निशामगधयतिहते । सर्वापायप्रयत्नेन संतोषयतु स द्विजात्[cite: 18]” ॥<br /> “ वेदतः द्विव्रह्मनेयः काचित्स्वाधिरमीक्षिता । ब्राह्मणो देवताः सर्वास्तस्मात्पूजयेत्सदा[cite: 18]” ॥<br /> श्रुतिरपि— “ ब्राह्मणो वै सर्वा देवता ” इति “ यावत्तीर्थं देवतास्ताः सर्वा वेदविदि<br /> ५ ब्राह्मणं दर्शतीति ” च । मनुः ( १।९३–९७ )—<br /> “भूतानां प्राणिनाः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनां । बुद्धिमतसु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः[cite: 18]” ॥<br /> “ ब्राह्मणेसु तु विद्वांसो विद्वस्सु कृतबुद्धयः । कृतबुध्दिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवेदिनः[cite: 18]” ॥ इति ।<br /> विद्वांसो वेदविदः । कृतबुद्धयः परिचितवेदार्थकर्तारश्चोदितधर्मकृतः । ब्रह्मवेदिनः परमात्मवेदिनः ।<br /> ‘कर्तृत्वे ब्रह्मदिनं’ इति दृवृता ब्रह्मविद्विरपि कर्म कर्तव्यमिति सूचितम् । इति ब्राह्मणश्रेष्ठ्यम् ।<br /> १० '''अथ जातिविवेकः । तत्र मनुः ( १०।५-६ )—'''<br /> “ सर्वैवर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्वक्षतयोनिशु । आनुलोम्येन संभूता जात्या ज्ञेयास्त एव ते[cite: 18]” ॥<br /> “ स्त्रीवनेन्तजातासु किंकस्त्यवृतान्सुतान् । सहज्ञानेव तानाहुर्मार्तुदोषविवर्जितान्[cite: 18]” ॥<br /> '''देवलः—'''<br /> “ तेषां सवर्णजः श्रेष्ठस्तेभ्योऽन्यगनुलोमजाः । अंतराला बहिर्वर्णाः पतिताः प्रतिलोमजाः[cite: 18]” ॥<br /> १५ '''मनुः—’’ अवगसूननाज्जाताश्रनुरोमा इति स्मृताः ।'''<br /> “नृपायां विप्रतो जातः सवर्णो ब्राह्मणो भवेत् । आयुर्वेदार्थर्वेदधनुर्वेदान्सदा पठेत्[cite: 18]” ॥<br /> “ गजाश्वारोहणं तस्य सवर्णस्य विधीयते । अस्यामनेन चौर्येण जातो नक्षत्रजीविकः[cite: 18]” ॥<br /> “ विप्रस्य त्रिषु वर्णेषु नृपेतवर्णयोर्द्वयोः । वैश्यस्य वर्ण एकस्मिन्बृdeteऽपस्रदाः स्मृताः[cite: 18]” ॥<br /> ( १० ) '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ९१–९२ )—'''<br /> २० “विप्रान्मूर्धाभिसिक्तो हि क्षत्रियायां विशः स्त्रियाम् । अव्रह्यः शूद्रां निषादो जातः पारशरोऽपि वा[cite: 18]” ॥<br /> “वैश्याशुद्रस्तु गजन्न्यान्माहियॊः सुतो स्मृतौ । वैश्यात् करणः शूद्रां विन्नास्वेष विधिः स्मृतः[cite: 18]” ॥<br /> एष सवर्णमूर्धावषिक्ताद्विर्जजातिविधिः । विन्नासु ऊर्धातु स्मृतः । यत्तु “ब्राह्मणेन क्षत्रियायामुत्पादितः<br /> क्षत्रिय एव भवति क्षत्रियें वैश्यायां वैश्य एव वैश्येन शूद्रायां शूद्र” इति शंखस्मरणम्—<br /> तत्क्षत्रियाद्विजातिप्राप्यर्थं न तु सवर्णादिसंज्ञानिकरणाथम् । अतश्च मूर्धावसिक्तादीनां<br /> २५ क्षत्रियादेरुरुकैैव शंछाजिनोपवीतादिभिरूपनयनादि कार्यमिति विज्ञानेश्वरः ( पृ. २६ मं. २२ )[cite: 18]<br /> '''मनुरपि ( १०।१८ )—'''<br /> “ ब्राह्मणाद्वैश्यकन्यायामंबष्ठो नाम जायते । निषादः शूद्रकन्यायां यः पारशव एव वा[cite: 18]” ॥<br /> “क्षत्रियाद्वैश्यकन्यायां माहिष्यश्च इत्यसौ । आयुर्वेदभ्याधांगं पठेदेष स्ववृत्तये[cite: 18]” ॥<br /> “अस्यामनेन चौर्येण जातकशाब्दिक दृश्यते । अश्वानां विक्रयस्तेषां शुश्रूषा वृत्तिरस्य तु[cite: 18]” ॥<br /> ३० “वैश्यतः शूद्रकन्यायामुग्रकं नाम जायते । मेषाविविक्रयश्चास्य वृत्तिः कम्बलबिक्रयः[cite: 18]” ॥<br /> “अन्तःपुराणि वा शैन्यपानामाज्ञया सदा । चौर्येण कटकारः स्यात्कटविक्रयकर्मवान्[cite: 18]” ॥<br /> “क्षत्रियाच्छूद्रकन्यायां क्रगचारविहारवान् । क्षत्रशूद्रवपुर्जुतुरग्रो नाम प्रजायते ॥ (९)[cite: 18]<br /> “ब्राह्मणाद्वैश्यकन्यायां निषादो नाम जायते । मंत्रौषधक्रिया कुर्याच्चित्यं शालिक्यकर्म च[cite: 18]” ॥<br /> “चौर्येण कटकारः स्यादूर्ध्व नापित एव सः । नांबूध्वर्वपनं वृत्ति कुंभानां करणं मृदा[cite: 18]” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> pidt9baxxl8mh1odhfsr1howujmsntt 104 166087 419015 2026-11-07T11:58:57Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|७१|'''कुण्डगोलकादि । प्रतिलोमाः'''|}} {{rule}} “ ब्राह्मणाच्छूद्रकन्याया जातः पारशवस्तथा । भद्रकाल्यर्चनं तस्य वृत्तं वाद्यं च वृत्तये”[cite: 18]॥<br /> “ अस्यां वै चोरसंगत्य... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419015 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७१|'''कुण्डगोलकादि । प्रतिलोमाः'''|}} {{rule}} “ ब्राह्मणाच्छूद्रकन्याया जातः पारशवस्तथा । भद्रकाल्यर्चनं तस्य वृत्तं वाद्यं च वृत्तये”[cite: 18]॥<br /> “ अस्यां वै चोरसंगत्या निषादो जायते सुतः । जीविर्धमेन गानेन मृगाणां हिंसाऽपि वा”[cite: 18]॥<br /> “ क्षत्रियाच्छूद्रकन्यायां जातो द्रोःपंत उच्यते । वणौकसां संग्रहण मत्स्यानां ग्रहणं तथा”[cite: 18]॥<br /> “ खड्गादिशस्त्रकरणं द्रोःपंतस्य तदुच्यते”[cite: 18]॥<br /> “ अस्यामनेन चौर्येण शूलिको जायते नरः । नित्यं शूलधरश्चैव राज्ञा दंशांस्तु दंडयेत्”[cite: 18]॥ ५<br /> “ माहिष्यात्करणायां तु रथकारस्तु जायते । अथ पर्यायनामानि तक्षशिल्पी च वर्धकी”[cite: 18]॥<br /> “ लोहकारः कर्मकारः विद्ध्यते यजनं तथा । उपवीतं त्रिधानेन कुर्याद्वाधाननयसैः”[cite: 18]॥<br /> “ वास्तुशास्त्रमबीयानः प्रासादप्रतिमादिकम् । यज्ञदात्रान्दिजातीनां हेमान्याभरणानि च”[cite: 18]॥<br /> “ कृष्युपस्करणं लेख्यं कर्माण्यस्योदितानि च ”[cite: 18]। '''शंखः—'''<br /> “रथकारस्तस्येज्याधानोपनयनसंस्कारक्रियाश्च प्रतिष्ठा रथसुद्वास्तुविद्याध्ययनवृहिता च” इति[cite: 18]। १०<br /> इत्यनुलोमजातिः ॥ '''अथ कुण्डगोलकादिजाति । मनुः—'''<br /> “ ब्राह्मण्यां सधवायांप तु जारजातः स कुंडकः । विधवायां गोलकः स्यादेतौ श्राद्धे वहिष्कृतौ”[cite: 18]॥<br /> “ नृपायां क्षत्रियाज्जातश्रौर्याद्योज इति स्मृतः । नामभिषेकः पट्टधरो राज்கে रंजयतेप्रजाः”[cite: 18]॥<br /> “ वैश्यायां वैश्यतश्चौर्यान्मणिकारश्च जायते । मुक्तानां वेधने शंस्तलवनं रत्नंरंजनम्”[cite: 18]॥<br /> “ अस्यैव मणिकारस्य त्रीणि कर्माणि बुनये ”[cite: 18]। १५<br /> “ शूद्रायां शूद्रश्चौर्यम्जातो प्राणवको भवेत् । अश्वानां तृणदानेन वर्तनयेप नित्यक्षः”[cite: 18]॥<br /> '''अथ प्रतिलोमजातिनिरूपणम् । प्रातिलोमानाह याज्ञवल्क्यः ( आ. ९३–९४ )—'''<br /> “ ब्राह्मणद् क्षत्रियासूतैः वैश्यद्वैदेहकस्तथा । शूद्राज्जातरतु चंडालः सर्ववर्णवहिष्कृतः”[cite: 18]॥<br /> “ क्षत्रिया राग्यर्व वैश्याच्छूद्रलत्नागमेव च । शूद्रादायोभवं वैश्याज्जनयामास वै सुतम्”[cite: 18]॥<br /> '''मनुः ( १०।११ )—''' २०<br /> “क्षत्रियाद्विफ्रकन्यायां सूतो भवति जातिकतः । प्रतिलोमेषु च श्रेष्ठो विप्रोभयरर्चनं तथा”[cite: 18]॥<br /> “ धर्मावबोधनं तस्य सारथ्यं कटविक्रयः । नित्यं द्विजवद्धाधार इति सुतस्य वृनयः”[cite: 18]॥<br /> “ नृपायां वैश्यतो जातः कथितात मागधव सः । नृपप्रशंसनं कुर्याचिंतत्रिणीाश्च वाद्ययेत्”[cite: 18]॥<br /> “ अस्यामनेन चौर्येण पुलिंदो नाम जन्मतः । हिंसाया दुष्टसत्वानामव्ये वर्तयेदयम्”[cite: 18]॥<br /> “ तैलपिण्याकलवणविक्रेयेणैव वर्त्तयेत् । अभोज्यान्तः स्वयं शूद्रैस्त्रयोऽपि भवत्युत”[cite: 18]॥ २५<br /> “ ग्रामाद्विष्वपराक्षेपु प्रविशन् दंडमर्हति”[cite: 18]॥<br /> “ वैश्यन्नामागधवैदेहौ राजविप्रांगनासुतौ । शूद्रादायोगवक्षत्ता चंडालश्चाधमो तृणाम्”[cite: 18]॥<br /> “ वैश्यराजण्यविप्रास्तु जायंते वर्णसंकरः ! ”[cite: 18]<br /> “ यथैव शूद्रो ब्राह्मण્યાં बाह्मजं तु प्रसूयते । यथा बाहंतरो बाह्मं चातुर्वर्ण्ये प्रसूयते”[cite: 18]॥<br /> “ आयोगवश्च क्षत्ता च चंडालश्चाधमो तृणाम् । प्रातिलोम्येन जायते शूद्रादपसदास्त्रयः”[cite: 18]॥<br /> “ वैश्यन्मागाधवैदेहौ क्षत्रियात्सूत एव तु । प्रतीपमेव जायते परेऽप्यपसदाख्यः”[cite: 18]॥ ( १७ )<br /> “ जातो निषादाच्छूद्रायां जात्या भवति पुल्कसः । ( १८ ) उग्रानु जातः क्षत्तायां श्वपाक इति<br /> कीर्त्यते”[cite: 18]।<br /> “ चंडालश्चपचानां तु बहिर्ग्रामार्तिश्रयः । चैत्यद्रुमशमशानेषु शैलेषूपवनेषु च”[cite: 18]॥<br /> “ वसेयुते ज्ञाता वार्त्या च स्वकर्मभिः । वासांसि मृतचेलानि भिन्नभांडं च भोजनम्”[cite: 18]॥ ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-मानि।[cite: 18]<noinclude></noinclude> lsbeqj3b0sltrimkdyhbpjqki16s6ec