विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 2 25211 419056 418908 2026-11-07T17:33:25Z EmausBot 3495 स्थानांतरित लक्ष्य [[सदस्यः:G(x)-former]] पृष्ठ पर टूटी हुई रीडायरेक्ट को ठीक करना। 419056 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यः:G(x)-former]] 9vhg30k1e6nvvz0wv8aqv2lym7zg53g 104 166009 419057 418916 2026-11-08T06:56:39Z अनुनाद सिंह 1115 /* समस्याकारक */ 419057 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="अनुनाद सिंह" /></noinclude>{{rh|धर्मशास्त्रग्रन्थमाला]|'''॥ श्रीः ॥'''|[ग्रन्थाङ्कः २५ (१)}} {{rule}} {{gap}} {{c|{{larger|'''वैद्यनाथ दीक्षितीय'''}}}} {{c|{{xx-larger|'''स्मृतिमुक्ताफलम्'''}}}} {{c|'''(प्रथमः खंडः)'''}} {{c|{{x-larger|'''वर्णाश्रमधर्मकाण्डम्'''}}}} {{rule|5em}} {{gap}} {{c|{{larger|'''जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे'''}}}} {{c|बी. ए., एल्एल्. बी., ऑनर्स इन् लॉ.}} {{c|पुण्यपत्तनस्थव्यवहारधर्मशालायां मुख्याध्यापकः}} {{c|मुंबई विश्वविद्यालयसदस्यः}} {{c|इत्यनेन संपादितः ।}} {{gap}} {{rule|5em}} {{c|'''प्रथमावृत्तिः'''}} {{c|'''शकाब्दाः १८५८ क्रिस्ताब्दाः १९३७.'''}}<noinclude></noinclude> 7s0tr684chvlyrislvy40j4p6zro3d3 104 166017 419058 418924 2026-11-08T07:09:15Z अनुनाद सिंह 1115 /* समस्याकारक */ 419058 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="अनुनाद सिंह" /></noinclude>{{rh||'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''|१}} {{rule}} {{c|{{x-larger|'''अथ स्मृतिमुक्ताफलम्'''}}}} {{c|'''श्रीगणेशाय नमः । हरि ओम् ।'''}} {{rule|5em}} <poem> अंके विहारिणमनुक्षणमद्रिजायास्तं केवलं कलभमद्भुतमाश्रयामः ॥ नित्यं स एष बहुभिर्निजसेवकानां प्रत्यूहपुंजकवलैः परितोषमेति ॥ १ ॥ पारावती विधिमुखावलिसौधपंक्तेर्मायाविहीनजनमानसराजहंसी ॥ योगीश्वरैरपि विमुग्धनिजस्वरूपा वागीश्वरी दिशतु मे वचसां समृद्धिम् ॥ २ ॥ श्रीरामचंद्रचरणद्वयपद्मकोशान्मां यातु मे चपलमानसचंचरीकः ॥ मुक्तेर्वशीकरणचूर्णमहो यदीयं गात्रेषु विभ्रति रजोऽपि रजोविहीनाः ॥ ३ ॥ भवकोदंडदलनं भवबंधविमोचनं । दशकण्ठरिपुं वंदे दशस्यंदननंदनम् ॥ ४ ॥ शरणं तमुपेमि साधुसेव्यं सदयं कञ्चन देवताविशेषम् । सहसा चरणांबुजं यदीयं मुनिवैधुर्यनिरासहेतुरासीत् ॥ ५ ॥ उरुविस्तरधर्मशास्त्रवैद्धैरुपलब्धं महता परिश्रमेण ॥ श्रवणेषु निधीयतां किमन्यैः स्मृतिमुक्ताफलमेकमेव सद्भिः ॥ ६ ॥ वैद्यनाथाध्वरी नाम दासो वाधूलवंशजः । स्मृतिमुक्ताफलं नाम कुरुते सारसंग्रहम् ॥ ७ ॥ क नु विशकलितं तु धर्मशास्त्रं क च पुनराकलने मम प्रवृत्तिः ॥ सरलमतिजुषस्तथाऽपि संतः सततमिदं मम साहसं सहंताम् ॥ ८ ॥ '''धर्मप्रमाणनिरूपणम् । तत्रादौ धर्मप्रमाणानि निरूप्यंते । तत्र मनुः (२।६)''' “वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च” ॥ इति । जातावेकवचनं । धर्ममूलं धर्मस्य प्रमाणं । न केवलं विध्यात्मक एव वेदो धर्मप्रमाणं किं तु मंत्रार्थवादात्मकोऽपीत्युक्तमखिल इति । अथ यत्र प्रत्यक्षो वेदो नोपलभ्यते तत्र कथमित्यत उक्तं ‘स्मृतिशीले च तद्विदाम्’ इति । तद्विदां वेदार्थविदां स्मृतिः धर्मशास्त्रेतिहासपुराणानि; शीलं च धर्ममूलं सद्भिः संभावनीयताहेतुरात्मगुणसंपच्छीलं । तदुक्तं '''महाभारते (शां. प. १२४।६८)—''' “तत्तत्कर्म तथा कुर्याद्येन श्लाघ्येत संसदि । शीलं समासेनैतत्ते कथितं कुरुनंदन” ॥ इति । अत्रोदाहरणं युधिष्ठिरस्य यक्षरूपधारिधर्मात् स्वसोदरानादरेण नकुलस्य जीवितवरणम् । तद्विदामाचारश्चैव धर्ममूलम् । धर्माधिकारनिमित्तशौचाचमनादिलक्षणक्रियाविशेष आचारः । साधूनां परमधार्मिकाणामात्मनस्तुष्टिः मनसो रुचिः । सा च धर्ममूलं । प्रमाणांतरागोचरत्वेन धर्मं प्रति संशयितेष्वर्थेषु यो धर्मत्वेन मनसे रोचते स धर्म इत्यर्थः । यद्यप्यप्रत्यक्षो वेदो धर्मस्य मूलभूतोऽस्मदादिभिर्नोपलभ्यते तथापि मन्वादय उपलब्धवंत इत्यनुमीयते । यथाहापस्तंबः “तेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयंते” इति । तथा च प्रत्यक्षो वेदस्तेषां धर्मप्रमाणम् । अन्येषां वेदाः स्मृत्यादिकं च प्रमाणमित्यर्थः । '''याज्ञवल्क्यश्च (आचारे श्लो. ७)—''' “श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । सम्यक्संकल्पजः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम्” ॥ इति । सम्यक्संकल्पजः कामः शास्त्राविरुद्धं यथा स्वर्गकामेन मया ज्योतिष्टोमयागः कर्तव्य इत्यादिः । '''व्यासः—''' “धर्ममूलं वेदमाहुर्ग्रंथराशिमकृत्रिमम् । तद्विदां स्मृतिशीले च साध्वाचारं मनःप्रियम्” ॥ इति । '''हारीतः—''' </poem> {{nop}} {{rule}} <references /> 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-ति । 2. [[#cite_note-2|↑]] क्ष-वा । 3. [[#cite_note-3|↑]] क्ष-मदीयं । 4. [[#cite_note-4|↑]] कग-पाठः । 5. [[#cite_note-5|↑]] क, ग-बोद्धे । 6. [[#cite_note-6|↑]] तत्तु इतिभारतीयपाठः । 7. [[#cite_note-7|↑]] क्ष-कीर्ति ।<noinclude></noinclude> ej4eo6lzjxnflijfrga4tpczfgv25gt 104 166087 419016 419015 2026-11-07T11:59:27Z Myauthworks 10864 419016 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७१|'''कुण्डगोलकादि । प्रतिलोमाः'''|}} {{rule}} “ ब्राह्मणाच्छूद्रकन्याया जातः पारशवस्तथा । भद्रकाल्यर्चनं तस्य वृत्तं वाद्यं च वृत्तये”॥<br /> “ अस्यां वै चोरसंगत्या निषादो जायते सुतः । जीविर्धमेन गानेन मृगाणां हिंसाऽपि वा”॥<br /> “ क्षत्रियाच्छूद्रकन्यायां जातो द्रोःपंत उच्यते । वणौकसां संग्रहण मत्स्यानां ग्रहणं तथा”॥<br /> “ खड्गादिशस्त्रकरणं द्रोःपंतस्य तदुच्यते”॥<br /> “ अस्यामनेन चौर्येण शूलिको जायते नरः । नित्यं शूलधरश्चैव राज्ञा दंशांस्तु दंडयेत्”॥ ५<br /> “ माहिष्यात्करणायां तु रथकारस्तु जायते । अथ पर्यायनामानि तक्षशिल्पी च वर्धकी”॥<br /> “ लोहकारः कर्मकारः विद्ध्यते यजनं तथा । उपवीतं त्रिधानेन कुर्याद्वाधाननयसैः”॥<br /> “ वास्तुशास्त्रमबीयानः प्रासादप्रतिमादिकम् । यज्ञदात्रान्दिजातीनां हेमान्याभरणानि च”॥<br /> “ कृष्युपस्करणं लेख्यं कर्माण्यस्योदितानि च ”। '''शंखः—'''<br /> “रथकारस्तस्येज्याधानोपनयनसंस्कारक्रियाश्च प्रतिष्ठा रथसुद्वास्तुविद्याध्ययनवृहिता च” इति। १०<br /> इत्यनुलोमजातिः ॥ '''अथ कुण्डगोलकादिजाति । मनुः—'''<br /> “ ब्राह्मण्यां सधवायांप तु जारजातः स कुंडकः । विधवायां गोलकः स्यादेतौ श्राद्धे वहिष्कृतौ”॥<br /> “ नृपायां क्षत्रियाज्जातश्रौर्याद्योज इति स्मृतः । नामभिषेकः पट्टधरो राज्के रंजयतेप्रजाः”॥<br /> “ वैश्यायां वैश्यतश्चौर्यान्मणिकारश्च जायते । मुक्तानां वेधने शंस्तलवनं रत्नंरंजनम्”॥<br /> “ अस्यैव मणिकारस्य त्रीणि कर्माणि बुनये ”। १५<br /> “ शूद्रायां शूद्रश्चौर्यम्जातो प्राणवको भवेत् । अश्वानां तृणदानेन वर्तनयेप नित्यक्षः”॥<br /> '''अथ प्रतिलोमजातिनिरूपणम् । प्रातिलोमानाह याज्ञवल्क्यः ( आ. ९३–९४ )—'''<br /> “ ब्राह्मणद् क्षत्रियासूतैः वैश्यद्वैदेहकस्तथा । शूद्राज्जातरतु चंडालः सर्ववर्णवहिष्कृतः”॥<br /> “ क्षत्रिया राग्यर्व वैश्याच्छूद्रलत्नागमेव च । शूद्रादायोभवं वैश्याज्जनयामास वै सुतम्”॥<br /> '''मनुः ( १०।११ )—''' २०<br /> “क्षत्रियाद्विफ्रकन्यायां सूतो भवति जातिकतः । प्रतिलोमेषु च श्रेष्ठो विप्रोभयरर्चनं तथा”॥<br /> “ धर्मावबोधनं तस्य सारथ्यं कटविक्रयः । नित्यं द्विजवद्धाधार इति सुतस्य वृनयः”॥<br /> “ नृपायां वैश्यतो जातः कथितात मागधव सः । नृपप्रशंसनं कुर्याचिंतत्रिणीाश्च वाद्ययेत्”॥<br /> “ अस्यामनेन चौर्येण पुलिंदो नाम जन्मतः । हिंसाया दुष्टसत्वानामव्ये वर्तयेदयम्”॥<br /> “ तैलपिण्याकलवणविक्रेयेणैव वर्त्तयेत् । अभोज्यान्तः स्वयं शूद्रैस्त्रयोऽपि भवत्युत”॥ २५<br /> “ ग्रामाद्विष्वपराक्षेपु प्रविशन् दंडमर्हति”॥<br /> “ वैश्यन्नामागधवैदेहौ राजविप्रांगनासुतौ । शूद्रादायोगवक्षत्ता चंडालश्चाधमो तृणाम्”॥<br /> “ वैश्यराजण्यविप्रास्तु जायंते वर्णसंकरः ! ”<br /> “ यथैव शूद्रो ब्राह्मण્યાં बाह्मजं तु प्रसूयते । यथा बाहंतरो बाह्मं चातुर्वर्ण्ये प्रसूयते”॥<br /> “ आयोगवश्च क्षत्ता च चंडालश्चाधमो तृणाम् । प्रातिलोम्येन जायते शूद्रादपसदास्त्रयः”॥<br /> “ वैश्यन्मागाधवैदेहौ क्षत्रियात्सूत एव तु । प्रतीपमेव जायते परेऽप्यपसदाख्यः”॥ ( १७ )<br /> “ जातो निषादाच्छूद्रायां जात्या भवति पुल्कसः । ( १८ ) उग्रानु जातः क्षत्तायां श्वपाक इति<br /> कीर्त्यते”।<br /> “ चंडालश्चपचानां तु बहिर्ग्रामार्तिश्रयः । चैत्यद्रुमशमशानेषु शैलेषूपवनेषु च”॥<br /> “ वसेयुते ज्ञाता वार्त्या च स्वकर्मभिः । वासांसि मृतचेलानि भिन्नभांडं च भोजनम्”॥ ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-मानि।<noinclude></noinclude> qt7z40wr0yfgf357xuze2l6obufs935 104 166088 419017 2026-11-07T12:00:19Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|७२|'''अनुलोमादीनां सावण्र्यप्राप्तिः'''|}} {{rule}} “ कृष्णाधायसत्वलङ्कारः परिस्त्रज्या च नित्यशः । न तैः समयमन्विच्छेत्पुरुषो धर्ममाचरन्” ॥<br /> “ वर्णापेतमविज्ञातं... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419017 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७२|'''अनुलोमादीनां सावण्र्यप्राप्तिः'''|}} {{rule}} “ कृष्णाधायसत्वलङ्कारः परिस्त्रज्या च नित्यशः । न तैः समयमन्विच्छेत्पुरुषो धर्ममाचरन्” ॥<br /> “ वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् । आर्युरूपमिवानार्य कर्मभिः स्वैर्विभावयेत् ” ॥<br /> “ अनार्थतः निष्ठुरता क्रूरता निष्क्रियात्मता । पुरुषं व्यंजयंतीह लोके कलुषयोनिजम् ” ॥<br /> “ पितुर्वा भजते शीलें मातुर्वाभयमेव वा । न कथंचन दुयोनिः प्रकृतिं स्वां विमुंचति ” ॥<br /> “ स्वस्वजातेर्हि यत्कर्म कथितं तेन वर्त्तयेत् । अन्यथा वर्ष्माने हि सत्यं पतति जातः” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ १५ )—'''“असंसंतस्तु विज्ञेयाः प्रतिलोमानुलोमजाः ।” असंतः प्रतिलोमजाः<br /> मन्तस्वानुलोमजा ज्ञातव्या इत्यर्थः । अनुलोमप्रतिलोमजातीनामनन्तत्वेन वक्तुमशक्यत्वाद्त्र<br /> न लिख्यते । इति प्रतिलोमजातिः ।<br /> '''पुनः सावण्र्यप्राप्तौ कारणमाह याज्ञवल्क्यः ( आ. १६ )—'''<br /> “जात्कुत्कर्षां युगे ज्ञेयः सप्तमे पंचमेऽपि वा । व्यस्त्य्ये कर्मणां साम्यं पूर्ववच्छाधरोत्तरम्”<br /> जातयोः मूर्धावासिकाधास्तासानुस्कर्मा ब्राह्मण्वाद्विजातिप्रातिः । युगे जन्मनि । सप्तमे पञ्चमे<br /> अपि श्राद्वाऽपन्ने वा बोद्धव्या । व्यवस्थितश्चार्थे विकल्पः । ब्राह्मणेन शूद्रायामुत्पादिता निषादी<br /> सा ब्राह्मणेनोढा दुहितारं दुरित्यजनयति । साऽपि ब्राह्मणेनोढा अन्यामित्यनेन प्रकारेण षष्ठी सप्तमं<br /> ब्राह्मणं जनयति । ब्राह्मणेन वैश्यायामुत्पादिता अंबष्ठी । साऽप्तेयेन प्रकारेण पंचमी षष्ठं ब्राह्मणं<br /> जनयति । मूर्धावंसिक्काऽप्यनेन प्रकारेण चतुर्थी पंचमं ब्राह्मणं जनयति । एवमुग्रा क्षत्रियोदा<br /> माहिष्या च यथाक्रमं षडपंचमं च क्षत्रियं जनयति । तथा करणी वैश्योदा पंचमं<br /> वैश्यं जनयति । एवं ब्राह्मणादीनां क्षत्रियादिहीनवृत्त्या क्षत्रियादिहीनजातिर्भवतीत्याह<br /> “ व्यस्त्य्ये कर्मणाष् ” इति । कर्मणां ध्यस्त्य्ये दृश्यर्थानां कर्मणां विपर्यासेंति यदाप-<br /> दिमाक्षेपि तां वृत्तिं न परित्यजंति तदा सप्तमे षष्ठे पंचमे वा जन्मनि साम्यं यस्य हीनस्य<br /> कर्मणा जीवति त्सलमानजातिचं भवति । तथथाः ब्राह्मणः शूद्रवृत्त्या जीवस्तामपरित्यजंन्यादि<br /> पुक्रमुत्वाइयति सोऽपि तथैव वृत्त्या जीवन्पुत्रान्तरमित्येवं परंपरा सप्तमे जन्मनि शूद्रमेव जनयति ।<br /> एवं वैश्यवृत्त्या जीवन्प्रद्यो वैश्यं क्षत्रियवृत्त्या जीवन् पंचमे क्षत्रियमिति पूर्ववच्छाधरोत्तरमरे<br /> चोत्तरे चाधोत्तरर । यथा मूर्धावंसिक्काणां क्षत्रियवैश्यशूद्रोत्पादिता अंबष्ठायां वैश्यशूद्राभ्यां<br /> निषादो शूद्रेण उत्पादिता अपरे प्रतिलोमजा नथामूर्धावसिक्तावहनिषादविषु ब्राह्मणोत्पादितां<br /> माहिष्योंत्रयोर्ब्राह्मणेन क्षत्रियेंण च उत्पादिता क्रण्यां ब्राह्मणेन क्षत्रियेण वैश्येन च<br /> उत्पादिता उत्तरे अनुलोमजा एवमवगेतरः पूर्ववसंकररसंसत् सदिति बोद्धव्यमित्यर्थः ॥<br /> '''मनुः ( १०।१० )—'''<br /> “द्विजातयः सवर्णासु जनयंत्यत्रतान्सुतान् । तान्사와विस्त्रीपरिगृह्णान् ब्राह्मणानित्यभिनिर्दिशत् ” ॥<br /> '''बोधायनोऽपि'''<br /> “त्रियु वर्णेषु साङ्गस्याद्वत्रताम् हनयेयु यान्स्तान्त्राविस्त्रीपरिगृह्णान्त्रत्त्यान्इत्याहुर्मनिषिण” इति ।<br /> '''अथ गर्भाधानादि । याज्ञवल्क्यः ( आ. १० )—'''“श्क्षत्रक्षत्रियाविद्शूद्रा वर्णास्वाथाख्यो<br /> द्विजःः । निषेकादिश्मशानांतास्तेषां वै मंत्रतः क्रियाः” ॥ निषेको गर्भाधानम् । तत्र मनुः ( २।२६ )—<br /> “ वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकागैर्द्विजन्मनाम् । कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ” ॥<br /> '''अंगिराः—'''“चित्रकर्म यथानैकेरुरुन्मीत्यतं शनैः । ब्राह्मणमपि तहुत्स्यात् संस्कारैर्विधिपूर्वकैः” ॥<br /> '''मनुः ( २।२७ )—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 4hp16dysu6x5scb2skxdczz1p1537yd 104 166089 419018 2026-11-07T12:01:12Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|७३|'''संस्काराः'''|}} {{rule}} “ गर्भोर्हैमैर्जातिकर्मचौलमौंजीनिबंधनेः । वैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानापमुच्यते” ॥[cite: 17] बीजं शुक्रशोणितम् । तद्दोपजनितं वैजिकम् । अशु... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७३|'''संस्काराः'''|}} {{rule}} “ गर्भोर्हैमैर्जातिकर्मचौलमौंजीनिबंधनेः । वैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानापमुच्यते” ॥[cite: 17] बीजं शुक्रशोणितम् । तद्दोपजनितं वैजिकम् । अशुचिगर्भिवासजनितं गार्भिकम् ॥<br /> तथा च याज्ञवल्क्यः ( आ. १३ )—“एवमेनः शमं याति बीजगर्भसमुद्भवम् ” इति ।<br /> संस्काराश्च गौतमेन दर्शिताः ( ८।१४-२४ )—“ गर्भाधानपुंसवनसीमंतोन्नयनजातकर्मनाम-<br /> करणाभप्राशनचौलोपनयन् । चत्वारि वेदव्रताानि । स्नानं सहधर्मचारिणीसंयोगः । पंचानां यज्ञा- ५<br /> नामनुष्ठानं देवपितृमनुष्यभूतब्रह्मणातेषां चाष्टकापार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रायणीचैत्याश्वयुजीति<br /> सप्त पाकयज्ञसंस्थाः । अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासा चाग्रयणं चातुर्मास्याानि निरुढपशु-<br /> बंधसौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः । अग्निष्टोमोऽप्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशो वाजपेयातिरात्रा-<br /> तोर्याम इति सप्त सोमसंस्थाः । इत्येते चत्वारिंशत्संस्कारा अष्टावात्मगुणाः । दया सर्वभूतेषु<br /> क्षान्तिरनुसूया शौचमनायासो मंगलमकार्पण्यमस्पृहा ” इति । वेदव्रताानि प्राजापत्यादीनि । १०<br /> स्नानं समावर्तनम् ; सहधर्मचारिणीसंयोगो विवाहः । पंचानां देवयज्ञादीनामहिरनुष्ठानं पंचतै<br /> पृथक्संस्काराः । एतेषां वक्ष्यमाणानामष्टकादीनामनुष्ठानमित्यर्थः । अष्टकादयः पूर्व व्याख्याताः ।<br /> मनुनोपनिष्क्रमणार्य कर्मप्युक्तम् ( २।१४ )—“चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्कमणं<br /> गृहात्” इति । तदिह नाहतं चत्वारिंशदग्रहणादेतांवंतः संस्कारास्तेनान्यानि श्रौतानि स्मार्तानि<br /> च कर्माणि न संस्कारेषंर्तभवंति । द्वद्यादीनां लक्षणमाह बृहस्पतिः—<br /> “ परे वा बंधुवर्ग वा मित्रे द्वेषारि वा सदा । आपद्दो रक्षणं यत्तु दयैदा परि कीर्तिता ॥<br /> “ बाह्ये चाभ्यंतरे चैव दुःख उत्पादितै परैः । न प्रकुर्वति नो हंति सा क्षमा परिकीर्तिता ॥<br /> “ यो धर्ममर्थ कामं वा लभते मोक्षमेव वा । न द्वेष्यातं सदा प्राज्ञः साऽनसूया स्मृता बुधैः ॥<br /> “ अभक्ष्यपरिहारश्च संसर्गश्चाप्यनिर्दितैः । स्वधर्मं च व्यवस्थाचं शौचमेततकीर्तितम ॥<br /> “ यदारंभे भवेत्पीडा नित्यमत्यंतमात्मनः । तद्दर्जयेद्द्धर्ममपि सोऽनायासः प्रकीर्तितः ॥<br /> “ प्रशस्ताचरणं नित्यमप्रशस्ताविवर्जनम् । एतद्दि मंगलं प्रोक्तमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥<br /> “ स्तोकादपि हि दातव्यं मुदितेनांतरत्मना । अहण्यहनि यत्किंचिद्कार्पण्यं हि तत् स्मृतन् ॥<br /> “ यथोत्पन्नैस्तु संतोषः कर्तव्यः स्वार्जितैर्धनैः । परार्थ नाभिलाषेत साऽस्पृहा परिकीर्तिता ” इति ।<br /> यस्य चत्वारिंशत् संस्काराः अष्टौ वाऽत्मगुणाश्च स ब्राह्मणः सायुज्यमामोतीत्याह शंखः—<br /> “ संस्कारैः संस्कृतः पूर्वैरुत्तरैपि संस्कृतः । नित्यमष्टगुणैर्युक्तो ब्राह्मणो ब्रज्ञलौकिकम् ॥<br /> “ ब्रह्मं पदमवाप्नोति तस्मान्न च्यवते पुनःः” इति गर्भाधानादयः पूर्वे संस्काराः उत्तरे<br /> त्वष्टकादयः । तथा हारीतः—“द्विधैव च संस्कारो भवति बाह्यो दैवश्च । गर्भाधानादिसमाव-<br /> र्त्न्स्ते ब्राह्मणः । पाकयज्ञहविर्यज्ञसौम्याश्चेति देवाः । ब्राह्मणेन संस्कारेण संस्कृत ऋषीणां समानानां<br /> सायुज्यं गच्छति दैवेनोचरेण संस्कृतो देवानां समानतां सलोकतां सायुज्यं गच्छति” इति । एतच्च<br /> आत्मगुणहीनसंस्काराभिप्रायेन । अत एव गौतमः—( ८।२५ ) “यस्यैते चत्वारिंशत्संस्कारा न ३०<br /> ष्टाद्वात्मगुणा न स ब्रह्मणः सायुज्यं सालोक्यं च गच्छति” इति। अत्रच यस्यैते चत्वारिंशत्सं-<br /> स्कारा अष्ट्वात्मगुणाश्च तस्यैवेदं ब्रह्मणः सायुज्यप्राप्तिलक्षणं फलमिति मंतव्यम् । अन्न च<br /> गर्भाधानादय उपनयनपर्यता एव संस्काराः सर्वेषां त्रिजातीनां नियताः । न पुनः स्नानादयः । तथात्वे<br /> ‘यमिच्छेत कर्तु तमाविशेत’ ‘यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यदिव प्रव्रजेत’ इत्यादिभिर्विराधः स्यात् ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 5xhmb0vxcfjydtphrlm99a5o9miy9w1 104 166090 419019 2026-11-07T12:01:58Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|७४|'''गर्भाधानम्'''|}} {{rule}} अथ गर्भाधानम् । तत्र मनुः ( ३।४५-४९ )—<br /> “ ऋतुकालाभिगामी स्यात्स्वदारनिरतः सदा । पर्ववर्ज व्रजेच्चैनां तद्वतो रतिकाम्यया” ॥<br /> “ ऋतुः स्व... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419019 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७४|'''गर्भाधानम्'''|}} {{rule}} अथ गर्भाधानम् । तत्र मनुः ( ३।४५-४९ )—<br /> “ ऋतुकालाभिगामी स्यात्स्वदारनिरतः सदा । पर्ववर्ज व्रजेच्चैनां तद्वतो रतिकाम्यया” ॥<br /> “ ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः । चतुर्भिरेतैः सार्धमहोभिः सद्धिगहैितेः” ॥<br /> “ तासामध्यक्षतस्तु निर्दिष्टैकादशी च या । त्रयोदशी च शेषास्तु प्रस्ता दश रात्रयः” ॥ ५<br /> “ युग्मासु पुत्रा जायते त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु । तस्माद्दुग्मासु पुतार्थी संविशेद्दरतवे स्त्रियम्” ॥<br /> “ अमावास्यामष्टमी च पौर्णमासीं चर्तुदशीम् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्युतौ स्नातको द्विजः” ॥<br /> '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ऋतुकालाभिगमनं पुंसां कार्य प्रयत्नतः । सदैव वा पर्ववर्ज स्त्रीणामभिमतं हि तत्” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ८१ )—'''<br /> “यथाकामी भवेद्वापि स्त्रीणां वरमनुस्मरन् । स्वदारनिरतश्चैव स्त्रियो रक्ष्या यतः स्मृताः” ॥<br /> भायेंच्छ्धानतिक्रमेण प्रवृतिरिति यथाकामी स्त्रीणां वरमिंरदद्मनुस्मरन् । यथा ( तै. सं.<br /> २।५।१ ) “ सखीषूत्साद्मुपासीददस्यै ब्रह्महत्याहै तृतीयं प्रतिगृहीतिति । तां अब्रुव्वरं वृणा-<br /> मह ऋत्वियात्प्रजां विंदामहे काममाविजनितोः संभवमेति तस्मात्त्वियास्त्रियः प्रजां विंदते काम-<br /> माविजनतोः संभवंति वोरे द्रुतक्ष्ासां तृतीयं ब्रह्महत्यायै प्रत्यग्रहन् सा मलवद्वासा अभवत्”<br /> १५ इति । त्रीषूत्साद् स्त्रीसूहम ऋत्वियादिति ऋतुः प्राप्रोऽस्पेति ऋत्वियामर्तवमुच्यते । छंडसि<br /> घसिति घस् । तस्येयः । आविजनिनोः । विजननं प्रसवः । भावलक्षणे स्थ इति जने स्तोसुन्प्रत्ययः ।<br /> संभवः संयोगः । प्रथमसंयोगे गर्भो भवतीति यद्यपि द्वितीयादिप्रवृतिप्रजाअर्था तथापि कामानुरूपा-<br /> प्रसवात्संभवम् । गर्भश्च सुखं वर्धतमिति वोरे वरणकाले आसानाममित्रतं हि ब्रह्महत्यायै पध्वर्थे<br /> चतुर्थी प्रत्यगृह्णन्क्षयः मलवद्वासाः रजस्वला । वासोयहणं वाससि रजस्पर्शति प्रभृत्यप्रायत्तम-<br /> २० स्तीति सूचनार्थः । '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ७२ )—'''<br /> “ षोडशर्तुर्निशाः स्त्रीणां तस्मिंन्युग्मासु संविशेत् । ब्रह्मचार्येव पर्वण्यावाषत्रतश्च वर्जयेत्” ॥<br /> निशाग्रहण दिवसप्रतिषेधार्थम् । अत एव '''शंखलिखीतौ—''' “ नार्त्वे दिवा मैथुनं व्रजे-<br /> दल्पवीर्याश्च दिवा प्रसूयतेऽल्पायुब्च्वेति” । युग्मास्मिति बहुवचनं समुच्चयर्थम् । तेनैकस्मि-<br /> न्नप्युतावप्रतिषिद्धासु युग्मासु सर्वासु रात्रिषु गच्छेदेवं गच्छन्ब्रह्मचार्त्ये भवति । अतश्च “ अत्र<br /> २५ ब्रह्मचर्य चोदितं तत्र गच्छतोऽपि न ब्रह्मचर्यस्थलनप्रयुके दोषोऽस्तीति” विज्ञानेश्वरः<br /> (पु. २० पं. १–६) । पर्वण्यायाश्च तत्र च वर्जयेदिति । तथाच श्रुतिः “ नामावास्यायां च<br /> पौर्णमास्यां च श्रियमुपेयाद्यदुपेयाच्छिंरेंद्रियः स्यात्” इति । “तस्माअमलवद्वाससा न संवेदत<br /> न सहसीतेति । यां मलवद्वाससः संभवति यस्ततो जायतेऽसौ अभिहस्त” इति च ।<br /> युग्मास्वपुनरोत्तरशिशिष्ट्यमाहापस्तंबः ( ३।१।१ )—“चतुर्थीप्रभृत्यया षोडशीमुत्तरामुत्तरां युग्मां<br /> ३० प्रजानिःश्रेयसमुतगमन् इत्युपदिशंति ” इति । एतच्चतुर्थेऽह्नि गमनं रजोनिवृत्तौ द्रष्टव्यम् ।<br /> एतदेवाभिप्रेत्य कात्यायनः—<br /> “ रजस्वलां चतुर्थेऽह्नि स्नानाच्छुद्धिमाप्नुयात् ” इति । हारीतक्ष्—“चतुर्थेऽह्नि स्नाताया<br /> युग्मासु च” इति । तदाह गोभिलः—“यदर्तुमती भवत्यपरशोषिता तदा संभवकालः” इति ॥<br /> '''पराशरः—( ७।१७-१९ )'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> dvr790owrgbp47k4or0qndr54ksy92v 104 166091 419020 2026-11-07T12:02:52Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|७५|'''ऋतुयौगपथे'''|}} {{rule}} “स्माता रजस्वला या तु चतुर्थेऽह्नि शुध्यति । कुर्याद्देवपित्र्यादि कर्म च”॥<br /> “साध्वाचारा न तावत्सा रजो यावत्प्रवर्त्तते । रजोनिवृत्त... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419020 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७५|'''ऋतुयौगपथे'''|}} {{rule}} “स्माता रजस्वला या तु चतुर्थेऽह्नि शुध्यति । कुर्याद्देवपित्र्यादि कर्म च”॥<br /> “साध्वाचारा न तावत्सा रजो यावत्प्रवर्त्तते । रजोनिवृत्तौ गम्या स्त्री गृहकर्माणि चैव हि”॥<br /> “प्रथमेऽहनि चण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातकी । तृतीये रजकी प्रोक्ता चतुर्थेऽह्नि शुध्यति” इति。<br /> चंडाल्द्यादिगमने यावत् प्रत्यवायः तावत् रजस्लागमनेऽपि । श्रुतिरपि—“तिस्र्रो रात्रीव्रतं<br /> चरेْت” इति। एवं चतुर्थदिनवर्जयेْتस्मरणं रजोनिवृनिवियं अल्पायुर्धनर्जितपुत्रोद्भवाभिप्रायं ५<br /> वा । तथा व्यासः—<br /> “ रात्रौ चतुर्थ्यां पुत्रः स्यादल्पायुर्धनवर्जितः । पंचम्यां पुत्रिणी नारी षष्ठ्यां पुत्रस्तु मध्यमः”॥<br /> “ सप्तम्यामप्रजा योषिदृष्ट्म्यामीश्वरः सुतः । नवम्यां सुभगा द्वारा दशम्यां च पुरः पुमान्”॥<br /> “ एकादश्यामधमर्थ्या स्त्री द्वादश्या पुरुषोत्तमः । त्रयोदश्या सुता लोकवर्णसंकरकारिणी”॥<br /> “ धर्मविच्च कृतज्ञः स्यात्प्रात्मवेत्ता दृढव्रतः । प्रजायंते चतुर्दश्यां गुणोर्भेजंनतीपतिः”॥ १०<br /> “ राजपत्नी महाभोगा राजवंशगताऽथवा । जायते पंचदश्यांतु बहुपुत्र पतिव्रता”॥<br /> “विद्यालक्षणसंपन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः । आश्रयः सर्वभूतानां षोडशे जायते पुमान्” इति。<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ८० )—'''<br /> “एवं गच्छन्स्त्रियं क्षामां मधामू्र्च च वर्जयेْت । स्वस्थ इंडी संक्रतुपुत्रं लक्षण्यं जनयेْتपुमान्”॥<br /> स्वस्थ इंडी चंद्रबले सति मधामूले विहाय क्षामां कुशां सकृत्गच्छन् लक्षण्यं लक्षणयुक्तं च १५<br /> पुत्रं जनयेदित्यर्थः । '''बृहस्पतिः—'''<br /> “स्त्रियाः शुकेऽधिके स्त्री स्यात्पुंसोधिको भवेत्तास्माच्छुकविवृद्ध्यर्थ द्रुष्यं स्निग्धं च भक्षयेْت”।<br /> “ लब्धाहारां स्त्रियां कुर्यादेवं संजनयेْتसुतम् ” । वृध्यं वीर्यवर्धनं द्रष्यम्। '''मनुः ( ३।४९ )—'''<br /> “पुमान् पुंसोऽधिके शुक्रै स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः । समेऽपुमान्पुंस्त्रियाँ वा क्षीणेऽडपे च विपर्ययः”॥<br /> अपुमान् नपुंसकः । पुंस्त्रियो वा यमलौ यदि तद्वा बीजविभागः । तदाह यमः—<br /> “ यदि संयोगकाले तु पुरुषो रागमोहितः । द्विधा समुत्सुजेच्छुकं यमकं तत्र जायते” इति。<br /> क्षीणे निःसारे अल्पे च विपर्ययः गर्भाद्यहरणम् । स्त्री भवत्यधिके स्त्रिया इत्यत्र रजसीत्यध्याहारः ।<br /> अथवा शुक्रशब्दस्यैव रजोवाचकत्वं चेत्यवगंतव्यम् । '''सायणीये—'''<br /> “ षष्ठ्यष्टमी पंचदशी चतुर्थी चर्तुदशीमप्युभयत्र हितवा<br /> शेषाः शुभाः स्युस्तिथयो निषेके वागः शशांकायसितेंदुजानाम्”<br /> “ विष्णुः प्रजेक्षरविमित्रसमीरपौरुषमूलोत्तरावरुणभानि निषेधकार्यं ।<br /> पूज्यानि पुष्यवसुशीतकराविचित्रादित्याश्च मध्यमफला विफलाः स्यूरन्यः” ॥<br /> विष्णुः श्रवणम् । प्रजेशो रोहिणी । रविहस्तः । मित्रः अनुराधा । समीरः स्वाती । पौष्णो<br /> रेवती । वरुणः शतभिषक् । वसु धनिष्ठा । शीतकरः मृगशिराः । आदित्याः पुनर्वसू।<br /> “ वृषभमिथुनकर्कसिंहकन्या तुलघटचापहशाः शुभा भवति ।<br /> यदि शुभबलकारिणोऽनुकुला निधनविशुद्धिकरा निषेधकार्यें”॥<br /> निधनमष्टम्यानम् । ऋतुयौगपथे तु गमनक्रममाह देवलः—<br /> “ योगपथे तु तीर्थानां विप्रादिकमशो व्रजेْت । रक्षणार्थमपुत्रां वा ग्रहणक्रमशोऽपि वा”।<br /> तीर्थसतः । पराशरः ( ४।१४ )—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> mkzlcflymcdfjb56vat6g3b2mptzguy 104 166092 419021 2026-11-07T12:03:33Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|७६|'''ज्येष्ठपुत्रस्य'''|}} {{rule}} “ ऋतुस्नात तां यो भार्या संनिधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः” ॥ '''बोधायनः—''' “ऋतुस्नातां तु यो भार्या संनि... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७६|'''ज्येष्ठपुत्रस्य'''|}} {{rule}} “ ऋतुस्नात तां यो भार्या संनिधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः” ॥ '''बोधायनः—''' “ऋतुस्नातां तु यो भार्या संनिधौ नोपगच्छति । पितरस्तस्य तन्मांसं तस्मिन् रेतसि शेरते” इति । संनिधिग्रहणात्सन्निधौ अशक्तो च न दोषः । तथा देवलः— “ स्वयं दारान् ऋतुस्नातान् स्वस्थ्यक्षेत्रोपगच्छति । भ्रूणहत्यामवाप्नोति गर्भ प्राप्तं विनाश्य सः” ॥ “ त्रीणि वर्षान्युतिमतीं यो भार्या नोपगच्छति । स तुल्यं भ्रूणहत्याया दोषमुच्छत्यसंशयम्” ॥ “ ऋतौ नोपैति यो भार्यामनृतां चश्च गच्छति । तुल्यमाहुस्तयोः पापयोनौ चश्च सिंचति” ॥ अमृतुगमनप्रतिषेधः स्त्रिया इच्छामात्रे वेदितव्यः । अन्यथा “ यथाकामी भवेत् ” इत्यादि- वचनविरोधः स्यात् । तथा च गौतमः ( ५।१-२ )—“ऋताबुपेयात्सर्वत्र वा प्रतिषिद्धवर्जम्” इति । आपस्तंबः ( २।२१।२२ )—“भोक्ता च धर्माविप्रतिषिद्धान्भोगान्” इति । श्रूयते च “ स्व्रीरक्षणम् अप्रमत्तरक्षत तन्तुमेतमावां क्षेत्रे परबीजानि वापुः” इति । महाभारतेऽपि— “ अग्निहोत्रफला वेदा दत्तमुक्तफलं धनम् । रतिपुत्रफला द्वारा शीलवृत्तफलं श्रुतिम्” ॥ इति । '''व्यासः—''' “ अनृतावृत्तुकालं वा द्विवारातॄ तथापि वा । प्रोषितस्तु श्रियं गच्छेत्प्रायश्चि‍तयते न च” ॥ ऋतुकालातिक्रमणदोषपावद्रमाह व्यासः— “ व्याधितो बंधनस्थो वा प्रवासेष्वथ पर्वसु । ऋतुकालेषु नारीणां भ्रूणहत्या प्रमुच्यते” ॥ भ्रूणहतिशब्दस्तृतीयांतः । '''बोधायनः—''' “यस्तु पाणिगृहीताया आस्ये गच्छति मैथुन्म् । तस्येह निष्कृतिनास्तीत्येवेमाह प्रजापतिः” ॥ '''व्यासः—''' “ परद्वारां न गच्छेतु मनसापि कथंचन । परदाररतिः पुंसामुभयत्रापि भीतिदः” ॥ “ इति मत्वा स्वदारेषु ऋतुमतु बुधा व्रजेत्” । अजातपुत्रस्यैवात्रर्तुगमननियमः । तथा कूर्म्मपुराणे ( उत्तरार्धे १५।११ )— “ ऋतुकालाभिगामी स्यात्वाबतपुत्रोऽभिजायते ” इति । '''वसिष्ठोपि ( १।७१-२ )—''' “ऋणमस्मिन्संसनत्यमृतत्वं च गच्छति । पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्छ्वेज्जीवितो मुखम्” इति । “ जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर्ऋणवा जायंत ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य एप वा अऋणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारीवासी प्रजयाहि मनुष्यः पूर्णः” ॥ “ संतानसंहितो जंतुर्हि लोके परत्र च । न पूयते वृथा जन्म कुलं तस्य विनश्यति” ॥ “ अनंताः पुत्रिणो लोका नापुत्रस्य लोकोस्ति, प्रजामनुप्रजायते, तदुतेमर्त्यामृतम्” इत्याद्याः श्रुतिस्मृतयः: एकेनापि पुत्रं चरितार्थाः । तथा च मनुः ( ९।१०५ )— “ ज्येष्ठेनैव तु पुत्रेन पुत्रीभवति मानवः । पितॄणामनृणश्चैवतस्मात्सर्वमर्हति ” इति । “दशास्यां पुत्रानाधेहि” “पृष्टध्या वहवः पुत्रः यथेकोऽपि गयां व्रजेत्” इत्याद्यास्त्वनेकपुत्र- प्रशंसापरः । एवं च बहुपुत्रेच्छयायां सत्यां जातपुत्रस्य ऋतुगमनातिक्रमे न दोषः । अत एव मनुः ( ९।१०७ )— “ यस्मिन्नृणं संनयति येन चानंत्यमश्रुते । स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरानिवृदुः” ॥ इति । आनुशासनि के तु— <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] (तै. सं. ६।३,१०,५) श्नषमध्याह्म ( ९।३२।११ )<noinclude></noinclude> fnc87cf5blsyenvrjbe54a6lf9cggvp 104 166093 419022 2026-11-07T12:04:42Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|७७|'''गर्भोत्पत्यनुकुलोकालः'''|}} {{rule}} “ कल्मषं गुरुशुश्रूषा हन्यान्नानो महयशः । अपुत्रत्वं त्रयः पुत्रा कुर्वति दश वेनकः” इति ।<br /> '''सायणीये—'''<br /> “ गर्भाधानर्क्षम... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419022 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७७|'''गर्भोत्पत्यनुकुलोकालः'''|}} {{rule}} “ कल्मषं गुरुशुश्रूषा हन्यान्नानो महयशः । अपुत्रत्वं त्रयः पुत्रा कुर्वति दश वेनकः” इति ।<br /> '''सायणीये—'''<br /> “ गर्भाधानर्क्षमार्भ्य नक्षत्रे जननं भवेत् । नवमे दशमे वापि द्वादशे वाऽथ निश्चितम् ”<br /> “ आधानर्क्ष समारभ्य प्रसवो द्वादशे यतः । विज्ञाय शुभनक्षत्र तद्नंतव्यं विशेषतः”<br /> “ दारप्रियैरलंकारैरलंकृत्य प्रसञ्चधीः । प्रियासमीपे शयनं संविशेत्प्रहृद्द्यम्” इति । '''अपराके—''' ५<br /> “ न स्वपेयेषु देशेषु तेषु देशेषु चाप्यथा । दीक्षितो वर्जयेदस्त्कृत्सा श्राद्धं च मानवः” ॥<br /> दीक्षितो ऽनुमतदीक्षितः । यस्मिन्प्रदेशे स्त्री स्वपिति तत्र न स्वपेत् । वर्जयेन्मैथुनमिति शेषः । '''व्यासः—'''<br /> “ नास्नातां तु श्रियं गच्छेदातुरों न रजस्वलाम् । नोपयाद्गर्भिणीं नारीं दीर्घायुर्जिजीविषुः” ॥<br /> “नानिष्टां न प्रकुपितां न सशक्तां न रोहिणीम् । नादक्षिणां नानयकामांनाकामों नान्योयोषितम्”<br /> “ क्षुतक्षामां नातिभुक्तां वा स्वयं चैतैर्गुणैर्युतः । स्नातः स्रगंधधृक्प्रीतो व्यवायें पुरुषो व्रजेत् ” ॥ १०<br /> '''शांडिल्यः—'''<br /> “ न गच्छेद्गर्भिणीं भार्या मलिनां सित्मूईर्वाजां । रजस्वकां रोगवर्ती नायोगो न बुभुक्षितः” ॥<br /> “ सुसुखेषधधऱ्या स्नातया शुद्धाचित्ततया । अरोगाया र्यितया स्वयमेर्वविधं स्वपेत् ” ॥<br /> “ वातक्षयो रोगवृद्धिश्रीः सत्कर्मविप्लवः । सौभाग्यआयुर्यशो नाशः पुंसां स्त्रीस्वतिसंगिनाम् ” ॥<br /> '''संवर्तः—'''<br /> “रजस्वलां च यो गच्छेद् गर्भिणीमष्टमासिकीम्।तस्य पापविशुद्ध्यर्थमतिकृच्छ्रं विशोधनम्”इति । १५<br /> '''भारद्वाजः—'''<br /> “भार्यासंभोगसमये पुष्पकाले विनान्यदा । उपवीतमृतौ कुर्यान्निर्वर्तमनृतो तथा” मनुः—<br /> “ उपवीती श्रियं गच्छेत्तुकाले तु वै बुधः । निवीतममृतो कुर्याद्वैदोषस्य निवृत्तये ”<br /> “ मुक्तवसना योषिद्भुक्तवसनाः पुमान् । संविशेतामुभौ मुक्तवसनो कलिंगाविशेत्” इति संवि-<br /> शेदित्युक्त्या रतिकालै मुक्तवसनवद्माह्तमासीत् । अमुक्तवसनत्वं निद्राकाल इति । २०<br /> “ऋतौ तु गर्भशेंकित्वात्स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् । अनृतौ तु यदा गच्छेच्छौचमूत्रद्विद्यते” इति ।<br /> '''गौतमः ( १।१२६ )—''' “ न मिथुनूभूत्वा शौचं प्रति विलंबेत् ” इति । मिथुनूभूत्वा<br /> स्त्रियमितुगमभ्य शौचं प्रति न विलंबेत् तत्क्षण एव कुर्यात् । अत्र शौचं क्षालनं न तु वस्त्रादीनां<br /> शोधनं “शुके तिस्रो मृत्तिकाः” इति वचनात् । आपस्तंबः ( २।१२।२३; २१।१ )— “ उदकोप- २५<br /> स्पर्शनमपि वा लेपान्रक्षाल्याचम्य प्रोक्षणमंगानाम् ” इति । उदकोपस्पर्शनं स्नानं तच्च पुंस<br /> एव । अंगानाम तु हरिद्राजलप्रोक्षणमिति । स एष ( १।१३।२ )— “ मिथुनूभूय च न तया<br /> सर्वा रात्री शयीत ” इति । ( २।१२।१०१२३ )—“श्रीवाससैब संनिपातः स्यात् । यावत्संनिपातं च<br /> सह शय्या । ततो नाना” इति । श्रीवाससा स्त्रीसंयोगार्थवाससा । संनिपातः संयोगः । '''कालादर्शः—'''<br /> “ रजोदृष्टेस्तुथुर्थाया षोडशाहाद्द्तुः स्मृतः । पुत्रोत्पतिकरा युग्मा वासराः सप्त शोभनाः” ॥ ३०<br /> “ पुत्र्युत्पत्तिकराः षट् च मध्यमाश्धायुषः स्मृताः । अतिप्रशस्ता दिवसा उभयत्रोत्तरोत्तराः” ॥<br /> “ राक्षकर्स मक्षक्षं च पंच पर्वाणि वर्जयेत् ” इति । रजोदर्शनादारभ्य चतुर्थ्या आषोडशः<br /> त्रयोदशवासराः क्रतुः । गर्भोत्पत्यनुकुलोकालो ऋतुः । उभयत्र युग्मास्युग्मासु च । राक्षकर्स<br /> मूलनक्षत्रम् तन्त्रे—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 3fdzpq2gg441k9aw967rq7l27gs1ty3 104 166094 419023 2026-11-07T12:08:58Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|७८|'''पुंसवनम्'''|}} {{rule}} “ चतुर्दश्यष्टमी पक्षद्वये दर्शश्च पूर्णिमा । संक्रांतिश्चेति पर्वाणि पंच प्राहुरमहर्षयः” ॥ इति ।<br /> '''कूर्मपुराणे ( उ. १५।१२ )—'''<br /> “ षष्ठ्य... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419023 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७८|'''पुंसवनम्'''|}} {{rule}} “ चतुर्दश्यष्टमी पक्षद्वये दर्शश्च पूर्णिमा । संक्रांतिश्चेति पर्वाणि पंच प्राहुरमहर्षयः” ॥ इति ।<br /> '''कूर्मपुराणे ( उ. १५।१२ )—'''<br /> “ षष्ठ्यष्टमी पंचदशी द्वादशी च चतुर्दशीम् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तदद्ज्जन्मचयेऽहनि” इति ।<br /> इति गर्भाधानम् ।<br /> अथ पुंसवनम् । आपस्तंबः—“ पुंसवनं व्यक्ते गर्भे तिष्येण ” इति । पुंसवनमिति<br /> कर्मनामधेयम् । येन कर्मणा गर्भिणी पुमांसमेव सूते तत्पुंसवनम् । पुमांसं सूत इत्यर्थवादः । पुंस-<br /> वनस्य नित्यत्वात् अत्रोवहडादेशः छंदांसः । आश्वलायनेस्तु पुंसवनमिति गुणमेव प्रायुंके ।<br /> तच्च व्यक्तगर्भं । अस्ति गर्भः । इति निश्चिते व्यक्त्तिश्च तृतीये चतुर्थे वा मासि तिष्येण पुष्यनक्षत्रे<br /> कर्तव्यमित्यर्थः । '''कालादर्शोपि—'''<br /> “ तृतीये वा चतुर्थे वा मासि पुंसवनं भवेत् । गर्भव्यक्तं स्मृतं तच्च लोकसिद्धास्त्रिया हि सा॥<br /> तत्पुंसवनं स्मृतं सा गर्भव्यक्तिस्त्रियाः । तृतीयचतुर्थमासम्भवत्वेन लोकसिद्धचैत्यर्थः ।<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ११ )—''' “गर्भाधानसुतौ पुंसःसवनं स्पन्दनात्पुरा” । स्पन्दनाद्भर्मचलना-<br /> त्पुरा कर्तव्यमित्यर्थः । बृहस्पतिस्तु गर्भस्पंदने पुंसवनमाह—“गर्भाधानमृतौ कुर्यात्सवर्ण स्पंदिते<br /> शिशौ” इति । वैजावापः— “ मासि द्वितीये तृतीये वा पुरा स्पंदने ” इति ।<br /> '''पारस्करोऽपि ( १।१४।१५ )—''' “ मासि द्वितीये तृतीये वा यदहः पुक्षक्षेत्रे चंद्रमा युक्तः<br /> स्यात् ” इति । पुष्यनक्षत्रणि रत्नकोशेऽभितानि— “ हस्तो मूलश्रवणपुनर्वसुमृगशिरस्तथा<br /> तिष्यः पुमांसः ” इति । जातूकर्ण्यः—<br /> “ द्वितीये वा तृतीये वा मासि पुंसवनं भवेत् । व्यक्ते गर्भेडधवा कार्य सीमंतेन सहाथ वा ” ॥<br /> धर्मोद्योते ॥ “ तृतीये पुंसवः कृत्वा घृषे वा सप्तमेऽपि वा ।<br /> “ सीमंन्नोन्नयनं कार्य न कुर्यात्पुंसवं यदि । “ पुंसवं प्राग्विनिर्बर्त्य ततः सीमंतमुन्नयेत्” ॥<br /> आधानसंस्कारमुरुयेन सर्वेषां गर्भाणामयं संस्कार इति प्रथमगर्भ एव पुंसवनमित्येके । ‘पुमांसं<br /> जनयति ’ इत्यापस्तंबवचनं गर्भे गर्भे कर्तव्यतापमिति पुत्रेप्सुना प्रतिगर्भ कर्तव्यमित्येके ।<br /> इति पुंसवनम् ।<br /> अथ सीमंतोन्नयनम् । तत्र वैजावापः— “अथ सीमंतोन्नयनं मासि चतुर्थे पंचमे षष्ठे<br /> पंच वा” इति । याज्ञवल्क्यः (आ. ११)—“षष्ठेऽष्टमे वा सीमंतो मास्येते जातकर्म च” । एते जाते<br /> जातकर्मेत्यर्थः । लोकाक्षिः—“तृतीये गर्भमासे सीमंतोन्नयनं कारयेत् ” इति । कालादर्शे—<br /> “ सीमंतोन्नयनं तुरीये मासि षष्ठेऽष्टमे वा ” इति । शंखः—“ गर्भस्पंदने सीमंतोन्नयनं यावद्वा<br /> प्रसवः” इति । एतदुक्ककालस्य केनचिन्निमित्तेन प्रतिबंधे सति द्रष्टव्यम् । तदाह काश्यपः—<br /> “ षष्ठे वा सप्तम मासि सीमंतोन्नयनं भवेत् । अष्टमे नवमे मासि यावद्वा प्रसवो भवेत् ” इति ।<br /> एतच्च स्त्रीसंस्कारस्त्वात्कृद्चैव कार्यम् । न प्रतिगर्भम् । तथा चापस्तंबः—“सीमंतोन्नयनं प्रथमे<br /> गर्भ चतुर्थे मासि” इति । सांख्ययायनगृह्योऽपि—“सप्तमे मासि प्रथमे गर्भे सीमंतोन्नयनम्” इति ।<br /> '''हारीतः—'''<br /> “सकृत्संस्कृतसंस्काराः सीमंतेन द्विजास्त्रियः । यं यं गर्भ प्रसूयते स सर्वः संस्कृतो भवेत् ”<br /> देवलः—“सकृच्च संस्कृता नारी सर्वगर्भेषु संस्कृता ” इति । केचित्सीमंतोन्नयनं गर्भसंस्कार<br /> इति प्रतिगर्भमावर्चयंति । तथा च विष्णुः—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 2oj043445hxyj3h39ptgiyp0p0cyfu8 104 166095 419024 2026-11-07T12:09:46Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|७९|'''सीमंतोन्नयनम्'''|}} {{rule}} “ सीमंतोन्नयनं कर्म तत्स्त्रीसंस्कार उच्यते । केचिद्भर्भस्य संस्काराद्र्धर्में गर्भे प्रयुंजते ” इति。<br /> एतेषां च पक्षाणां स्वस्व... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419024 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|७९|'''सीमंतोन्नयनम्'''|}} {{rule}} “ सीमंतोन्नयनं कर्म तत्स्त्रीसंस्कार उच्यते । केचिद्भर्भस्य संस्काराद्र्धर्में गर्भे प्रयुंजते ” इति。<br /> एतेषां च पक्षाणां स्वस्वगृहानुसारणे व्यवस्था द्रष्टव्या ।<br /> '''अकृतसीमंतायाः प्रसवें सत्यव्रत आह—'''<br /> “ स्त्री यद्यऽकृतसीमंता प्रसूयेत कथंचन । गृहीतपुत्रा विधिवत्पुनः संस्कारमर्हति ”॥<br /> '''गार्ग्यः—'''<br /> “ यदि सीमंततः पूर्व प्रसूयेत कथंचन । तदानीं पट्टके गर्भ स्थाप्य संस्कारमाचरेत् ”॥<br /> “ मृतो देशंतरगतो भर्त्ता स्त्री यथसंस्कृता । देवरो वा गुरुर्वाऽपि सर्पिषो वा समाचरेत्”॥<br /> इति सीमंतोन्नयनम् । '''अथ जातकर्म । तत्र विष्णुः—“जातकर्म ततः कुर्यात्पुत्रे जाते यथो-<br /> दितम्”'''। स्वगृहा इति शेषः । ततः स्नानादनन्तरम् । तथा च '''संवर्तः—“जाते पुत्रि पितुः स्नानं सञ्चैलं<br /> तु विधीयते ”'''। जाबालिः—“ कुर्यान्नैमितिकं स्नानं शीताग्निः कार्यमेव च ”॥ १०<br /> '''वसिष्ठः—'''<br /> “ पुत्रजन्मनि यज्ञे च तथा संक्रपणे रवेः । राहोश्च दर्शने स्नानं प्रशस्तं नान्यथा निशि ”॥<br /> यज्ञे ऽवृभ्तस्नानम् । '''व्यासः—'''<br /> “ रात्रौ स्नानं न कुर्वीत दानं चैव विशेषतः । नैमित्तिकं तु कुर्वीत स्नानं स्नानं च रात्रिषु ”॥<br /> “ ग्रहणोद्वाहसंक्रांतियात्रात्तिप्रसवेषु च । दानं नैमित्तिकं ज्ञेयं गत्वापि न दुष्यति ”॥<br /> “ पुत्रजन्मनि यात्रायां शर्वर्य्यां दत्तमुक्षयम् ”॥ रात्रिस्नाने विशेषमाह '''सांख्यायनः—''' १५<br /> “ दिवा यद्वाहतं तोयं कृच्छा स्वर्णयुतं तु तत् । रात्रिस्नाने तु संप्र्राते स्नायाद्रनलसंनिधौ”॥<br /> '''मनुः ( २।२९ )—“प्राट्टाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते”'''। संवर्तः— “ मंत्रवतत्राशनं चास्य<br /> हिरण्यमधुसर्पिषाम् ”॥ '''वैजावापः—'''<br /> “ जन्मनोंऽतरं कार्य जातकर्म यथाविधि । दैवादतीतकलं चेद्प्रतीते सूतको भवेत् ”॥<br /> “ यावन्न छिद्यते नालं तावन्नाप्नोति सूतकम् । छिन्ननाले ततः पश्चात्सूतकं तु विधीयते” इति॥ २०<br /> '''व्यासः—'''<br /> “ अग्निन्नाम्यां कर्तव्यं श्राद्धं वे पुत्रजन्मनि । आर्शोचोपरमे कार्यमथवा नियतात्मभिः ”॥<br /> एतद् द्रव्याभावे वेदितव्यम् । आम्रमेतदाम्रद्रव्येण हेमना वा कार्यम् । यथाह प्रचेताः—<br /> “स्त्रीशूद्रपचश्चैव जातकर्माणि वाऽप्ययम् । आम्राद्धं तथा कुर्याद्बिधिना पार्पणेन तु”॥<br /> स्वपचः स्वयंपचः । '''बोधायनः—''' २५<br /> “ अन्नामावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि । हेमश्राद्धं संग्रहे च कुर्याच्छूद्रः सदैव हि”॥<br /> आदिपुराणे तु जातश्राध्दे पकान्ननिषेधो दर्शितः—<br /> “जातश्राध्दे न दद्यातु पकान्नं ब्राह्मणेवपि । यस्माांद्राथणाच्छुद्धिस्तेषां भवति नान्यथा” इति。<br /> '''वृद्धयाज्ञवल्क्यः—'''<br /> “कुमारजन्मादिवसे विप्रैः कार्यः प्रतिग्रहः । हिरण्यभूम्यश्वाजवासःशय्यासनादिषु ”॥ ३०<br /> “तत्र सर्वे प्रतिग्राह्यं कृतान्नं तु विवर्जयेत् । भक्षयित्वा तु तन्मोहात् द्विजब्रान्दानायणं चरेत्”॥<br /> सकुल्यानां तु कृतान्नप्रतिग्रहे दोषाभावः । “सूतके तु सकुल्यानां न दोषं मनुरब्रवीत् ” इति<br /> स्मरणात् । तच्च कृतान्नं सकुल्यब्रह्मचारिव्यतिरिक्तविषयम् । अन्नदानं सकुल्येभ्योऽपि दद्यादित्याह<br /> शंखः—“सर्वेषां सकुल्यानां दिपदचपुष्पदधान्यहिरण्यादि दद्यात् ” इति। '''व्यासः—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] कग-म्य।<noinclude></noinclude> jdlwlvr35dndqq3e4ashrrb51rbv16o 104 166096 419025 2026-11-07T12:10:35Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|८०|'''जातकर्म'''|}} {{rule}} “ देवाश्च पितरश्चैव पुत्रे जाते द्विजन्मनाम् । आयांति तदहस्तस्मात्पुण्यं पूज्यं च सर्वदा ”॥<br /> “तत्र दद्यात्सुवर्ण तु भूमिं गों तुरगं रथम्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419025 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८०|'''जातकर्म'''|}} {{rule}} “ देवाश्च पितरश्चैव पुत्रे जाते द्विजन्मनाम् । आयांति तदहस्तस्मात्पुण्यं पूज्यं च सर्वदा ”॥<br /> “तत्र दद्यात्सुवर्ण तु भूमिं गों तुरगं रथम् । छत्रं छागं वस्त्रमाल्ये शयनं चासनं गृहम् ”॥<br /> “जाते कुमारे तदहः कामं कुर्यात्प्रतिग्रहम् । हिरण्यधान्यगोवासश्वित्राश्वगुडसर्पिषाम् ”॥<br /> '''पराशरः ( १।१२२ )—'''<br /> “शल्यज्ञे विवाहे च संक्रांतौ ग्रहणे स्मृतौ । पुत्रे जाते व्यतीपाते दत्तं भवति चाक्षयम्”॥ ५<br /> यत्तु “ कुमारप्रसवे नाभ्यामच्छिन्नायां गुडतिलहिरण्यगोधान्यप्रतिग्रहेष्वदोषः ” इति शंख-<br /> स्मरणं यदपि “ प्राड्नाभिच्छेद्नातसंस्कारः पुण्याथार्नकुर्वन्ति छिन्नायामाशाौचम् ” इति<br /> हारीतस्मरणं । यदपि “ छिन्ने नाले ततः पश्चात्सूतकं तु विधीयते ” । इति बैजावापस्मरणं<br /> तत्सर्वं नालच्छेदात्पूर्वमेव जातकर्मश्राद्धं च कर्तव्यमित्येवंपरम् । तदाह सत्यव्रतः—“पुत्र-<br /> जन्मन्या नाभिकर्सनातपुण्यं दानं कृतं जातकर्मश्राद्धं कुर्यात् ” इति । दानप्रतिग्रहयोस्तु कृत्स्नं १०<br /> जन्मदिनं प्रशस्तमेव बहुस्मृतिसंमत्त्वात् । तत्र वृद्धमनुः—“ जाते कुमारे तदहः कामं कुर्या-<br /> त्रतिग्रहम् ” । '''याज्ञवल्क्यः ( आ. १९ )—“ तदहर्न प्रदुष्येत पूर्वेषां जन्मकारणात् ” हर-<br /> दत्तश्च—“ जाते कुमारे पिशूनानामोदात्पुण्यं तदहः ” । आमोदो हर्षः । '''गौतमः—'''<br /> “ प्राड्नाभिबर्धनात्पुण्यं तदहारित्येके ” । '''शंखश्च—“कुमारप्रसवे नाभ्यामच्छिन्नायां गुडति-<br /> लहिरण्यवस्त्रगोधान्यप्रतिग्रहेष्वदोषतदहरित्येके” इति । संगृहेऽपि—“पुण्यस्वात्पुत्रजन्माहे १५<br /> देयं प्राज्ञं सदा पर्वैः ” इति । '''जातुकर्ण्यः—'''<br /> “ मृताशौचे समुत्पन्ने पुत्रजन्म यदा भवेत् । आर्शौचे निर्गते कुर्याज्जातकर्म च नाम च ”॥<br /> “ जननांशौचसमुत्पन्ने पुत्रजन्म यदा भवेत् । जननानंतरे कुर्याज्जातकर्म यथाविधि”॥ पूर्णसंग्रहे—<br /> “ग्रहणे सैव गंगायां पुत्रस्यैव च जन्मनि । आर्शौचं नास्ति भुक्तोऽपि स्नानदानादिकं चरेत्”॥<br /> '''प्रजापतिः—''' २०<br /> “आर्शौचे तु समुत्पन्ने पुत्रजन्म यदा भवेत् । कर्सुस्तात्कालिकी शुद्धिः पूर्वार्शौचेन शुध्यति ”॥<br /> '''स्मृत्यथ्र्णसारे—''' “ जाते पुत्रे पिता स्नात्वा रात्रौ संध्योर्वहणे वा वृद्धिश्राद्धं कृत्वा जातकर्म<br /> कुर्यात् । आर्शौचांतरमध्ये च कुर्यात् ” इति । आर्शौचांतरमध्ये कुर्यादिति पुत्रजन्मन्याहि-<br /> ताग्नेरिष्टिः श्रूयते ( तै. सं. २।१५ )—<br /> “ वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जाते यदष्टाकपालो भवति गायत्र्यैवैैनं ब्रह्मवर्चसेन २५<br /> पूनाति यज्ञकपालस्त्रिर्वैत्ताःसिंमतेजो दधाति यदशकपालो विराजैवास्मिंन्नथायं दधाति<br /> यदेकादशकपालंख्रिभ्रुवैवास्मिंन्निद्रीयं दधाति यद्वादशकपालो जगत्त्यैवास्मिंन्पशून् दधाति<br /> यस्मिञ्जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव तेजस्व्यन्नाद् इंद्रियावी पशुमान्भवति ” । यदष्टाकपाल<br /> इत्यादिना द्वादशकपालः श्रूयते । जातस्य पूतवादिकमिष्टेः फलमिति दर्शयति । यस्मिन्नित्यादिना<br /> इयं इष्टिः काम्या आथर्वादिकपुत्रगतब्रह्मवर्चसादिकाननासंबंधतस्यैवै जन्मनोऽधिकारहेतुत्वा-<br /> भ्युपगमाज्जातेष्टिः प्रवृत्तेश्च जीवत्पुत्रगतपुत्रत्वादिफलागाधीनत्वात्पुत्रजन्मासननिमित्त-<br /> संयोगेन श्रुतापीहमिष्ट्यीदीष्टा यदि पशुना यदि सोमेन यजेतामावास्यायां पौर्णमास्यां<br /> वेति विधिना आर्शौचानंतरं पर्वण्येव कर्तव्यं जननानंतरमेव संशासनात् जातकर्म कर्तव्यम् ।<br /> '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-तदन्नं।<noinclude></noinclude> 4owx3qzdsdhky60tv8frnzc5srmv807 104 166097 419026 2026-11-07T12:11:27Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|८१|'''नामकरणम्'''|}} {{rule}} “ सर्वेः स्वजन्मदिवसे स्नातैर्मंगलशलिभिः । गुरुदेवार्गिविप्राय पूजनीयः प्रयत्नतः ” ॥ “ स्वणक्षत्रे च पितरस्तथा देवाः प्रजापतिः । प्रति... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419026 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८१|'''नामकरणम्'''|}} {{rule}} “ सर्वेः स्वजन्मदिवसे स्नातैर्मंगलशलिभिः । गुरुदेवार्गिविप्राय पूजनीयः प्रयत्नतः ” ॥ “ स्वणक्षत्रे च पितरस्तथा देवाः प्रजापतिः । प्रतिसंवत्सरं यत्नात् कर्त्तयश्च महोत्सवः ” ॥ इति जातकर्म । अथ नामकरणम् । तत्र मनुः ( २।३० )—<br /> “ नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्या वाऽस्य कारयेत् । पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते” ॥ ५<br /> दशम्यां द्वादश्यां तिथौ जन्मदिनाइशमे द्वादशे वा दिवस इत्यर्थः । पुण्ये मुहूर्त इत्यन्वयः ।<br /> '''यमः—'''<br /> “ नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्या वाऽस्य कारयेत् । पुण्ये नक्षत्रदिवसे मुहूर्ते वा गुणान्विते ” ॥<br /> '''गोभिलः—''' “ दशरात्राच्छतरात्रात्संवत्सराद्दा नाम कुर्यात् ” इति । वृद्धचपरीशिष्टेऽपि—<br /> “ जननाद्द्शरात्रे शतरात्रे संवत्सरे वा नामकरणम् ” इति । '''याज्ञवल्क्यः ( आ. १२ )—''' १०<br /> “ अहन्त्येकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रमः । षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि चूडा कार्या यथाकुलम्” ॥<br /> '''स्मृतिरत्ने—''' “ ततस्तु नाम कुर्वीत पितैैव दशमेऽहनि ।<br /> “ यद्वा पितुरभावः स्यादयोग्यत्वमथापि वा । अन्यो वा कुलवृद्धो वा जातकर्मादि कारयेत्” ॥<br /> कुर्यादित्यर्थः । '''शंखोऽपि—''' “ कुलदेवतानक्षत्राभिसंबंधं पिता कुर्यादन्यो वा कुलवृद्धः ” इति !<br /> '''व्यासः—''' “नामधेयं दशम्यां तु केचिदिच्छंति सूरयः । द्वादश्यामथवा रात्रौ मासे पूर्णे तथापरे ॥ १५<br /> “ अष्टादशेऽहनि तथा वदंत्यन्ये मनीषिणः ” ॥ '''पारस्करः— ( १।१७।२ )''' “दशम्यामुत्थाप्य<br /> ब्राह्मणान्भोजयित्वा पिता नाम करोति” इति । '''शंखोऽपि—'''“दशम्यामुत्थाप्य पिंडविवर्धनं<br /> पितॄणां तत्र सांदिन्यम्” इति । उत्थाप्य पूर्वशय्यातः । पिंडविवर्धनं श्राद्धम् । नामस्वरूपमाह<br /> '''मनुः ( २।३१ )—'''<br /> “मंगल्यं ब्राह्मणस्य स्यात्क्षत्रियस्य बलान्वितम् । वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम्” ॥ २०<br /> मंगलबलधननिंदाप्रतिपादकान्येव तेषां क्रमेण नामधेयानि भवतीत्यर्थः ।<br /> स एवोपद्वान्याह ( २।३२ )—<br /> “ शर्म्मब्राह्मणस्य स्याद्राक्षो रक्षसमन्वितम् । वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्य संयुक्तम्” ॥<br /> शर्मरक्षापुष्टिप्रेष्यवाचकान्येव तेषां क्रमेण उपपद्वानीत्यर्थः । एवं चैव नामधेयानि भवति ।<br /> भद्रशर्मा शक्तिपालो धनपुष्टो हीनदास इति । अन्ये तु शर्म्मादीनामर्थपरत्वं मन्यते । न तु शब्द-<br /> परत्वम् । अस्मिन्मते सुमित्रः धृतराष्ट्रः निधिपालः पशुसंघ इत्यादीनि भवति । '''यमोऽप्युत्तरपदे २५<br /> विशेषमाह—'''<br /> “शर्मा देवश्च विप्रस्य वर्म त्राता च भूभुजः । भूर्तिर्दत्तश्च वैश्यस्य दास्यं शूद्रस्य कारयेत् ” इति ।<br /> अत्रापि मंगल्यं ब्राह्मणस्येत्यादि मनूक्तैः पूर्वपदे नामधेयानि द्रष्टव्यानि ।<br /> एवं च भद्रशर्मा भद्रदेव इति वा ब्राह्मणस्य नामधेयम् । एवमितरेषामप्युद्यम् । '''आश्वलायनः—'''<br /> “ शर्मीत ब्राह्मणस्योक्तं वर्मितं क्षत्रियस्य तु । गुह्रदासपद्मा तस्माद्भिधा वैश्यशूद्रयोः ” ॥ ३०<br /> '''आपस्तंबः(६।१५।१८)—'''“दशम्यामुत्थितायाःस्नातायां पुत्रस्य नाम दधाति पिता माता” इति ।<br /> उत्थितायां सूतिकागृहाच्छ्रिक्कान्तायां स्नातायाम् । एवं च दशमेऽहनि नामकरणे सूतीगृहा-<br /> द्निर्गत्य स्नातव्यमित्युक्तं भवति । सूतिकाशुद्धयर्थमेकादशेऽह्नि च स्नानं भवति । इतिशब्दव्यार्थे<br /> मातापितरौ सहितौ नाम धत्त इति । इममर्थ मंत्रवर्णोऽप्याह—(तै.सं.१।५।१०) “ मम नाम प्रथमं<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> ahykynaau474psrqrezlz3eaxqwve9z 104 166098 419027 2026-11-07T12:12:11Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|८२|'''नामधेयानि'''|}} {{rule}} जातवेदः पिता माता च दधतुर्यत्रुमे ” इति । प्रकान्तरेण नाम्नो लक्षणमाहापस्तंबः ( ६।१५।१९-२० )—<br /> “त्र्यक्षरं चतुरक्षरं वा नामपूर्वमारुया... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419027 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८२|'''नामधेयानि'''|}} {{rule}} जातवेदः पिता माता च दधतुर्यत्रुमे ” इति । प्रकान्तरेण नाम्नो लक्षणमाहापस्तंबः ( ६।१५।१९-२० )—<br /> “त्र्यक्षरं चतुरक्षरं वा नामपूर्वमारुयातोत्तरं दीर्घामिनिष्ठानान्तं घोषवद्द्यवन्तरंस्थमपि वा यस्मिन्-<br /> स्विस्थ्युपसर्गः स्यात्तद्धि प्रतिष्ठितमिति ब्राह्मणम् ” इति । द्रव्यवाचकं सुबंतं पदं नाम तत्पूर्व यस्य<br /> तन्नाम पूर्वमारुयातं क्रियावाचि क्विबंतमुत्तरपदं यस्य नाम्नः तद्प्रत्ययातोत्तरम् । दीर्घामिनिष्ठानां<br /> दीर्घोंऽभिनिष्ठान्र्छान्तं यस्य नाम्नः तसथोक्तम् । आभिनिष्ठान इति विसर्जनীয়स्य पूर्वाचार्याणां<br /> संज्ञा । घोषवद्वर्गद्वितीयाद्यततुर्थी वा वर्ण आदिर्यस्य नाम्नः तद्घोषवद्वादि । अंतरंतस्थं अंतः<br /> मध्ये अंतस्था यलगव्रथस्य नाम्नस्तत्तद्क्षरस्य वादीं दीर्घो इत्याउदाहरणं वा ! उदकं<br /> ददातीति वार्दाः । गीरं दद्नातीति गीर्दाः । चतुरक्षरस्य हिरण्यदा इत्यादि । अपि वेति ञक्षरादि-<br /> विशेषविकल्पः । यस्मिन्नस्र्मि स्विस्थ्युपसर्गः स्यात्तन्नाम प्रतिष्ठितं आयुष्मद्यक्षादि-<br /> क्रियाश्च भवति । यथा सुगातः सुदर्शन इत्यादि । वैजावापः—“ पिता नाम करोतीत्येका-<br /> क्षरं द्वयक्षरं चतुरक्षरमपि मितं वा शेषवद्वा । अंतरंतस्थं दीर्घामिनिष्ठानान्तमिति<br /> कृदंतं कुर्यान्नःद्दितानाम् ” इति च । बोधायनः विकल्पानंतरण्याह ( २।१२।१८-१९ )—<br /> “ अन्यण्यकं देवताणकं वा यथा तेषां पूर्वपुरुषाणां नामानि स्युः” इति । अणूकमभिधायकम् ।<br /> शंखोऽपि—“कुलदेवतानक्षत्राभिसंबंधं पिता कुर्यात् ” इति । स्त्रीणां नामधेयं मनुराह(२।३३)—<br /> “ स्त्रीणां सुस्थोचमकरं विस्पष्टार्थ मनोहराम् । मङ्गल्यं दीर्घवर्णान्ताशीर्वादाभिधानवत् ” इति ।<br /> सुस्थर्थं सुस्थोच्याञ्जक्षमम् । दीर्घवर्णः आकार ईकारो वा । अत एव पारस्करः(२।१७।४)—<br /> “ अदुआक्षरमाकारान्तं स्त्रियाः ” इति । शंखोऽपि—“ ईकारतं स्त्रीणामेवं कृते नाग्नि शुचि<br /> तत्कुलं भवति ” इति । आपस्तंबोऽपि (६।१५।२१)—“अयुजाक्षरं कुमार्न्याः” इति । अयुजाक्षरं<br /> स्त्रिभाष्गम् । अयुजाक्षरमिति छांदसम । यथा श्रीः यशोदा पार्वतीति । यथा यस्त्वगुह्रं<br /> यथाकलाचारं वा व्यवस्था । इति नामधेयम् । कर्णवेधः साचणीयै दर्शितः—<br /> “ कार्तिके पौषमासे वा चैत्रे वा फाल्गुनेऽपि वा । कर्णवेधं प्रशंसति शुक्ले पक्षे शुभे दिने ॥<br /> “ शिशोर्जान्तस्य नातुकर्संगसर्पिणः । साँच्चिका वेधयत्कर्णो सूच्या द्विगुणसूत्रया ” इति ।<br /> इति कर्णवेधः । अथ निष्क्रमणम् । मनुः ( २।१४ )— “ चतुर्थ मासि कर्तव्यं शिशोर्नि-<br /> ष्क्रमणं न्हान ” इति । स्मृतिचंद्रिकायां ( तु. २१-६२; पु. २२. पं. १–३ )—<br /> “ ब्राह्मणेनि कर्तव्यं शिज्ञांनिष्क्रमणं गृहात् । चतुर्थ मासि कर्तव्यं तथाऽन्येषां मतं विभा ” ।<br /> निष्क्रमणान्तं कर्मैधमाह शंखः—--“ चतुर्थ मासि कर्तव्यं बालस्यादित्यदर्शनम् ” ।<br /> यमोऽपि—<br /> “ततस्मृनीय कर्तव्यं मात्गं सूर्यस्य दर्शनम् । चतुर्थ मासि कर्तव्यं शिशोश्चंद्रस्य दर्शनम्” इति ।<br /> तथा स्मृत्यथ्र्णसारि—“ निष्का्रमण चंद्रसूर्यदर्शनं च द्वादशहनि तृतीये चतुर्थे वा मासि<br /> कुर्यात् ” इति । इति निष्क्रमणम् । अथाप्र्राशनम् । तत्र मनुः ( २।१४ )—<br /> “ षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यच्चेष्टं मंगलं कुले ” । यमः—<br /> “ततोऽन्नप्राशनं मासि पक्षे कार्य यथाविधि । अष्टमे वाऽपि कर्तव्यं यच्चेष्टं मंगलं कुले”॥<br /> लोकाक्षिः—“ षष्ठे मासेऽन्नप्राशनं जातेषु दंतेषु वा ” इति । शंखः—“ संवत्सरात्प्राक्संवत्सर<br /> इत्येक ” इति । आपस्तंबः ( ५।१५।१ )—“अन्नमोऽधिपेघे मासि ब्राह्मणान्भोजयित्वाऽऽशिशो<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> iieb44lphqeecezplcq3y2xiksuz6bp 104 166099 419028 2026-11-07T12:16:14Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|८३|'''अन्नप्राशनम्'''|}} {{rule}} वाचयित्वा दधिमधुघृतमोदनमिति सञ्च्युत्तोत्तरैमंत्रैः कुमारं प्राशयेत् ” इति । जन्मनोऽभि<br /> जन्मदिनमारभ्य दिवसगणनया षष्ठे मासे । यथ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419028 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८३|'''अन्नप्राशनम्'''|}} {{rule}} वाचयित्वा दधिमधुघृतमोदनमिति सञ्च्युत्तोत्तरैमंत्रैः कुमारं प्राशयेत् ” इति । जन्मनोऽभि<br /> जन्मदिनमारभ्य दिवसगणनया षष्ठे मासे । यथाह बृहस्पतिः—<br /> “पंचाशद्दिवासात् त्रिष्णात् पश्त्रात् त्रिहतषष्टिकात् । अर्वागेवोत्तमा भुक्तिः ” इति । अत्रापि<br /> यथास्वगृहं व्यवस्था । मार्कंडेयः—<br /> “ देवतापुरतस्तस्य धाड्युत्संगगतस्य च । अलंकृतस्य दातव्यमन्नं पात्रे च कांचने ” ५<br /> “ मध्वाज्यकनकोपेतं प्राशयेत्पायसं ततः । कृतप्राशमयोत्संगात् धात्री बालं समुत्सृजेत ”<br /> अन्नप्राशनानंतरे बालस्य जीविकापरीक्षामाह स एत्र—<br /> “ तस्याग्रतोऽथ दिव्यस्य शिल्पभांडांनि सर्वशः । शस्त्राणि चैव वस्त्राणि ततः पश्येनु लक्षणम् ”<br /> “ प्रथमं यत्स्पृशेद्वालस्ततो भांडं स्वयं तदा । जीविका तस्य बालस्य तेनैव तु भविष्यति” इति ।<br /> इत्यन्नप्राशनम् । अथ चूडाकरणम् । तत्र मनुः ( २।३५ )— १०<br /> “चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामैव धर्मतः । प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात्”<br /> द्विजातिग्रहणेन शूद्रपर्युदासः । चूडा शिखा । धर्मतः कुलधर्मतः । श्रुतिचोदनादिति श्रूयते हि–<br /> ( क्र. सं. ५।१।२२; तै. सं. )<br /> “ यत्र बाणाः संपतंती कुमाग विशिष्टा इव ” इति । याज्ञवल्क्यः ( आ. १२ )—“ षष्ठेऽन्न-<br /> प्राशनं मासे चूडा कार्या यथाकुलम् ” इति शौनकोऽपि—“ तृतीये वर्ष चूडं यथाकुल-<br /> धर्म दा” इति । यस्मिन्कुले यथ्या येन प्रकारेण चूडाकर्म तथा तथैवत कार्यमित्यर्थः । यमः— १५<br /> “ ततः संवत्सरे पूर्ण चूडाकर्म विधीयते । द्वितीये वा तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् ।<br /> यथाकुलं यथाशास्त्रं चूडा कार्या द्विजातिभिः ” । वैजावापः—“ त्रिवर्षे चूडाकरणम् ” इति ।<br /> शंखः—“ तृतीये वर्ष चूडाकर्म पंचमे वा ” इति । लोकाक्षिः—“ तृतीयस्य वर्षस्य भूविद्वे<br /> गते चूडा कार्यतं दक्षिणतश्चूडा वासिहानां वामतो भाग्दानासामुभयनः काइयवानाम् ”<br /> सुकुंदुः—“ पंच चूडा आंगीरसो वाजिभेके मंगलार्य शिखिनोऽन्य यथा कुलधर्म भवति ” । २०<br /> वाजिः केडापंक्तिः । अन्ये तु शिखामात्रं वत्रकचन मंगलार्थ कुर्वतीत्यर्थः । आपस्तंबः—<br /> (६।१६।७-८)—“यथर्षि शिखा निद्घाति । यथा तेषां कुलधर्मः स्यात् ” इति । यथर्षि यावतो<br /> ऋषयः स्वप्रवरे तावतीः शिखा निद्घाति । एकाऽर्षयस्सैका शिखा बार्षयस्य द्वे शिख इत्यादि ।<br /> अथवा येन प्रकारेण तेषां कुलजानां धर्मः प्रवर्तते तथा शिखा कर्तव्येत्यर्थः । अत्र च जन्म-<br /> प्रभृति वर्षसंख्या वेदितव्या । “जन्मनोहितृतीये वर्ष चूडं पुनर्वस्वोरिति । इत्यापस्तंबस्मर-<br /> णात् । ( गृ. १६।३ ) अध्रितृतीये अर्धाधिकतृतीये अत्र पुनर्वसुग्रहणं विहितनक्षत्रपलक्षणार्थम् । २५<br /> अत एव व्यासः—<br /> “ अश्विनीश्रवणस्वातीचित्रा पुष्यपुनर्वसु । धनिष्टारेवतीज्येष्ठा मृगहस्तेषु कारयेत् ”<br /> “ नक्षत्रे तु न कुर्वीत यस्मिञ्जातो भवेन्नरः । न प्रोष्ठपदयोः कार्य नैवाग्नेये च भारत ”<br /> “ तिथिं प्रतिपदं रिक्तां विष्टिं चैव विसर्जयेत । वारं शनैश्चरादित्यभौमानां रात्रिमेव च ” इति ।<br /> गर्गः—<br /> “ पुत्रचूडाकृतौ माता यदि सा गर्भिणी भवेत् । शंख्रेण मृत्युमाप्नोति तस्मात् क्षौरं विवर्जयेत्” ३०<br /> नारदः—<br /> “ सूनीर्मातरि गर्भिण्यां चूडाकर्म न कारयेत् । पंचाञ्चद्वात्प्रागथोर्ध्व तु गर्भिण्यामपि कारयेत् ”<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> krpgt7b5qqgeg32o6ldoc4mo2qmtde0 104 166100 419029 2026-11-07T12:17:24Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|८४|'''चूडाकरणम्'''|}} {{rule}} “ आरभ्यादाधनामाचौलात्कालातीते तु कर्मणाम् । आज्यच्याहतिभिर्हुत्वा प्रायश्चित्तं यथान्वरेत् ” ॥<br /> “ एतेष्वेकैक्लोपे तु पादकृच्छ्रं स... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419029 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८४|'''चूडाकरणम्'''|}} {{rule}} “ आरभ्यादाधनामाचौलात्कालातीते तु कर्मणाम् । आज्यच्याहतिभिर्हुत्वा प्रायश्चित्तं यथान्वरेत् ” ॥<br /> “ एतेष्वेकैक्लोपे तु पादकृच्छ्रं समाचरेत् । चौलकेऽधि तु सर्वत्र मत्या तु द्विगुणं चरेत् ” ॥<br /> इति चौलकर्म । अथ स्त्रीणां जातकर्मादि । तत्र याज्ञवल्क्यः ( आ. १३ )—<br /> “ तूष्णीमेताः क्रिया स्त्रीणां विशाश्च समंत्रकः ” । एता जातकर्मादिचूडाकरणपर्यताः<br /> क्रियास्तूष्णीं विना मंत्रेण कार्या इत्यर्थः । मनुर्पि ( २।६६ )—<br /> “ अमंत्रका तु कार्येयं स्त्रीणामावृद्रेषतः । संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम्” ॥<br /> आदृत् जातकर्मादक्रिया । गोभिलस्तु विशेषमाह—“तूष्णीमेताः क्रियाः स्त्रीणाममंत्रेण तु होमः”<br /> इति । स्त्रीणामप्युककालातिक्रमे प्रायश्चित्तमाह कात्यायनः—<br /> “ संस्कारा अतिपयेरन्सवकालाच्चेत्कथंचन । हुतैवैदेवकर्तव्यं यत्पूपनयनादयः ” इति ।<br /> एतदेव सर्वप्रायश्चित्तमेव । सर्वप्रायश्चित्तमपि तेनैवोक्तम् । “ सर्वप्रायश्चित्तं च पंचभिः प्रत्युचं<br /> ‘त्वक्षो अग्ने’ इति द्वाभ्याम् ‘अथाग्नाग्रे’ ‘येषतम্’ ‘उदुत्तमम्’ इति च” इति । स्त्रीणामुपनयनकाला-<br /> तिपत्तौ वाह्यप्रायश्चित्तं भवत्वेति चंद्रिकायां ( पृ. २४ पं. ७ ) । स्त्रीणां विवाह एत्रोपनयन-<br /> मित्याह मनुः ( २।६७ )—<br /> “वैशिकों विधिः स्त्रीणामौपनायनिकः स्मृतः । पतिसेवा गुरौ वासो ग्रहाथोंऽग्निपरिक्रियरिया” इति ।<br /> तत्र गुरुकुलवासोऽग्निकार्य चोनराधेनोक्तः । पतिसेवा गुरुशुश्रूषा गृहकृत्यकरणमग्निपरिचर्येत्यर्थः ।<br /> अतश्चात्रापि तत ऊर्ध्व कामचरादिवर्जनं “प्रागुपनयनात्कामचारवादेत्यादि” (गौतमसु. २।१२)<br /> च समानम् । यत्तु हारीतेनोक्तं “ द्विविधा स्त्रियो ब्रह्मवादिनीः सयोवध्वश्च । तत्र ब्रह्मवादिनी-<br /> नामपुनयनमग्नीधनं वेदाध्ययनं स्वगृहे च भिक्षाचर्या ” इति “ सयोवधूनां तुपस्थिते विवाहे<br /> कयचिदुपपनयनं कृत्वा विवाहः कार्यः” इति तत्कल्पपांतराभिप्रायम् । तथा च यमः—<br /> “ पुराकल्पे तु नारीणां मौंजीबंधनमिष्यते । अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवचनं तथा ” ॥<br /> “ पिता पितृव्यो भ्राता वा नेनामध्यापयेत्परः ।<br /> “ स्वगृहं चैव कन्याया भैषचर्या विधीयते । वर्जयेदजिनं चीरं जटाधारणमेव च” इति ।<br /> स्मृत्यथ्र्सारे— “ एते संस्कार बीजगर्भदोपापनुपत्तये यथास्वाचारं कार्याः स्त्रीणां तूष्णीं स्युर्वि-<br /> वाहस्तु समंत्रकः । स्वकालातिक्रमं व्याह्रतिहोमपूर्व कार्याः एतेषामेकैक्लोपे पादकृच्छ्रं मत्यालोपे<br /> द्विगुणः ” इति । इति जातकर्मादि ।<br /> '''अथाक्षरअभ्यासः । मार्कंडेयः—'''<br /> “ प्राते तु पंचमे वर्षे प्राप्रमुसे जनार्दने । षष्ठी प्रतिपदं चैव वर्जयितत्वा तथाऽष्टमीम् ” ॥<br /> “ रिक्तां पंचदशी चैव सौरभौमदिने तथा । एवं सुनिच्छिते काले विचारंभं तु कारयेत्” ॥<br /> '''सायणीये—'''<br /> “ उत्तरायणे सूर्यं कुंभमासं विवर्जयेत् । बालस्य पंचमे वर्षे प्राते भानौ कुलीरगे ” ॥<br /> “ आरभेताक्षरं तत्र शुभकाले यथोदिते ”<br /> “ वारे दिनेशभुगुपुत्रबृहस्पतीनां विद्वान्सौ भवति योऽपि विमूढबुद्धिः ” ॥<br /> “ चंद्रे च चंद्रतनये च भृशं च सत्त्वविभं करोत्यवनिजो विजयो विनाशम् ” ॥<br /> “ वैष्णिवादित्यतिष्यैदुशविद्वास्वातिवारुणाः । मैत्रैहृस्तचित्राश्च विचारंभेषु पूजिताः ” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> r8swtahdsdpyoxeaovieo7j0tqlbhbl 104 166101 419030 2026-11-07T12:18:49Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|८५|'''अक्षरअभ्यासः'''|}} {{rule}} '''मार्कण्डेयः—'''<br /> “ पूजयित्वा हरिं लक्ष्मीं देवीं चैव सरस्वतीम् । स्त्रविथ्यासूत्रकारांश्च स्वां विद्यां च विशेषतः ” ॥<br /> “ एतेषामेव... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८५|'''अक्षरअभ्यासः'''|}} {{rule}} '''मार्कण्डेयः—'''<br /> “ पूजयित्वा हरिं लक्ष्मीं देवीं चैव सरस्वतीम् । स्त्रविथ्यासूत्रकारांश्च स्वां विद्यां च विशेषतः ” ॥<br /> “ एतेषामेव देवानां नाम्ना तु जुहुयाद्घृतम् । दक्षिणाभिर्द्विजेन्द्राणां कर्तव्यं चात्र पूजनम् ” ॥<br /> “ प्राङ्मुखो गुरुवासीनो वारुणाभिमुखं शिशुम् । अध्यापयेत् प्रथमं द्विजाशीर्भिः सुपूजितिम् ” ॥<br /> “ ततः प्रभृत्यध्यायान्वर्जनीयान् विवर्जयेत् । अष्टमीद्वितीयं चैव पक्षान्ते च दिनद्वयस्सु ” इति । ५<br /> इत्यक्षरअभ्यासः । “अथानुपनहीतधर्माः । अत्रापस्तम्बः ( २।१५।१९–२५)—“आऽन्नप्राश-<br /> नाद्गर्भा नाप्रयता भवंत्या परिसंवत्सरादित्येके यावता वा दिक्षो न प्रजानीयुः । ओपनयना-<br /> दित्यपरम् । अत्र ह्राधिकारः शास्त्रंभवति । सा निष्ठा । स्मृतिश्च ” इति । अन्नप्राशनात्प्राकू गर्भी<br /> बाला अप्रयता न भवंति रजस्वलादि स्पर्शेश्पि । यावत्संवत्सरो न परिपूर्यते तावन्नाप्रयता इत्येके<br /> मन्यते । यावद्वा दिग्बिभागज्ञानं नास्ति तावन्नाप्रयताः । उपनयादर्वाद्प्रयता इत्यपि दर्शनम् । १०<br /> अत्रोपपत्तिस्त्र ह्राधिकार इति हि यस्माद्वत्र उपनयने सति विधिनिषेधशास्त्रेधिकारो भवति ।<br /> सा निष्ठा । तदुपनयनमवसानमधिकारस्यास्मिन्नर्थे स्मृतिश्चास्तीत्यर्थः । तथा दक्षः—<br /> “ जातमात्रः शिशुस्तावद्यावदद्घ्समा वयाः । सोऽपि गर्भसमो ज्ञेयो गर्भमात्रप्रकाशितः ” ॥<br /> “ भक्ष्याभक्ष्ये तथा पेये वाच्यावाच्ये तथानिते । अस्मिन्काले न दोषः स्यात्स यावन्नोपनीयते ” ॥<br /> “ उपनीते च दोषोऽस्ति क्रियमाणेर्विगाहितः ” ॥ इति । न चापेय इत्यनेन मद्यादिपाने न दोष १५<br /> इति शंकीणीयम् । ‘वर्जयेत्’ इत्यनुवृत्तौ ‘नित्यं मद्यं ब्राह्मणः’ इति गौतमस्मरणात् ( २।२५ ) ।<br /> तत्र च नित्यग्रहणमुपनीतस्यापि प्रतिषेधार्थं न च प्रागुपनयनात्ब्राह्मण्यमेव नास्तीत्यपि<br /> शंकीणीयम्—<br /> “ ब्राह्मण्यां ब्राह्मणेनैव हुत्पन्नो ब्राह्मणः स्मृतः । सवर्णैभ्यः सवर्णासु जायते हि जातयः” ॥<br /> इति हारीतयाज्ञवल्क्याभ्यामुत्पत्तिमात्रेण साजात्यस्याभिधानात् ( आ. १० ) “ गर्भाष्टमेऽब्दे २०<br /> कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनयनमिति ” मनुना ( २।३६ ) ब्राह्मणस्य सत उपनयनविधानाच्च् ।<br /> गौतमः ( २।१–१० )— “ प्रागुपनयनात्कामचारवादनक्षोऽहृतादन्नचारी यथोपपादितमूत्र-<br /> पुरीषो भवति । नास्याऽऽचमनकल्पो विर्यते । अन्यथाप्रमार्जनप्रधानावनावोक्षणेभ्यो न तद्उपस्पर्शना-<br /> द्वाशौचं । न त्वैवेनमग्नਿਹवनवलिहरणयोर्नियुंज्यात् । ब्रह्मभिव्याहार्यदेदन्यत्र स्वधानिनयना-<br /> दुपनयनादिनियमः ” । कामाचार इच्छाचरणम् । कामवाडोऽक्लीलाऋताविभाषणम् । कामभक्षः २५<br /> पर्युषितादिभक्षणम् । एतेषु प्रागुपनयनान्न दोषः । एतच्च महापातकव्यतिरिक्तविषयं “स्यात्का-<br /> मचारवादभक्षोकिर्महतः पातकहत ” इति स्मरणात् । तत्करणे प्रायश्चित्तं भवत्येव ।<br /> “ आश्रीतिर्यस्य वर्ष्माणो बालो वाऽप्यूनषोडशः । प्रायश्चित्तार्हमहन्ति स्त्रियो रोगिण एव च ” ॥<br /> “उनेकादशवर्षस्य पंचवर्षात्परस्य च । चरेद्गुरुः सुहृच्चैव प्रायश्चित्तं विशुद्धये ” ॥<br /> “ अतो बालतरस्यास्य नापराधो न पातकम् । राजदंडश्च नास्यातः प्रायश्चित्तं च नेष्यते ” इति ॥ ३०<br /> अत्र यद्यपि सामान्येन प्रागुपनयनादित्युकं तथापि पष्टाद्बर्षात्प्रागेव कामाचारादि द्रष्टव्यम् ।<br /> ततः परं पित्रादिभिर्वर्णधर्मेषु नियोक्तव्यः । अनिथुञ्जानास्तु प्रायश्चित्तिनो दण्ड्याश्चेति<br /> मिताक्षऱ्या क्वचित्कामभक्षणस्यापवादमाह । अहुतादहुतशिष्टं चरुपुरोडाशादि तद्चतीति । अहुतात्<br /> न हुतायथाऽयमधुहृतास्यात्त्या पिप्रा नियुज्येतत्यर्थः । तथा च यमः—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> lp91kugb92jvqe62y9s933bwttm92di 104 166102 419031 2026-11-07T12:19:24Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|८६|'''उपनीतधर्माः'''|}} {{rule}} “ वैश्वदेवं पुरेदाशुमशिमध्यास्य च ऋततद् । यर्येवाच्छिघुराकृष्य मात्रा रक्ष्यः प्रयत्नतः ” ॥<br /> वैश्वदेवं वैश्वदेवशिष्टसम् । कामाचार... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८६|'''उपनीतधर्माः'''|}} {{rule}} “ वैश्वदेवं पुरेदाशुमशिमध्यास्य च ऋततद् । यर्येवाच्छिघुराकृष्य मात्रा रक्ष्यः प्रयत्नतः ” ॥<br /> वैश्वदेवं वैश्वदेवशिष्टसम् । कामाचारापवादः । ब्रह्मचारीति गर्भाष्टमादावुपनयनामातिक्रमेऽपि<br /> स्त्रीषु न प्रस्जेत् न च ब्रह्मचारीस्येत ब्रह्मचार्यर्धमाप्स्यtherिति शंकीणीयम् ।<br /> “ न ह्यस्य विद्यते कर्म किञ्चिन्मौंजिवंधनात् । वृत्त्या शूद्रसमस्तावधावद्देदे न जायते ”<br /> इति दक्षस्म्र्सगात् ( २।६ ) । यथोपपद्देति मूत्रपुरीषो यथोपपयते तिष्ठतः प्राङमुखास्त्वधि<br /> इष्ट्दी तदैव तां कुर्यात् । नास्येति अस्यानुपनीतस्य कल्पप्रतिषेधात् आचमनमात्रमनुज्ञायते ।<br /> तत्र च “ स्त्रीशूद्रौ तु सकृत् सकृत् ” इति “ स्त्रीशूदेण समस्तावयावद्देदे न जायते ” इति<br /> स्मरणात् । अन्यत्रेति अवमार्जनमुच्छिष्टलिप्तस्य हस्तादेः सोदकेन पाणिना शोधनम् । प्रधावनं गुदे<br /> शोधनम् । अशोक्षणं नग्नवलाद्विस्पृष्ट्य प्रोक्षणम् । यद्यप्यवमार्जनादयः आचमनकल्पेनान्तर्भवति<br /> तथापि पर्युडासमुद्तेन ते विधीयन्ते । एतत्त्रयं पञ्चवर्षाद्वामिति बालस्य भूतपिशाचादिभ्यो<br /> रक्षार्थ कुर्यात् । तदाह शातातपः—“ बालानां पंचमवर्षाद्रक्षार्थ शौचं कुर्याच्छुद्ध्यर्थ परतः<br /> स्वयंमत्र कुर्यात् ” इति । पञ्चववर्षीदृथर्व चंडालादिस्पर्श स्नानपायितव्यः । '''गौतमः ( २।७ )—'''<br /> “ न तदुपस्पर्शीनाऽशौचं ” । षट्वर्षाद्प्रावचंडालादिस्पृष्टस्य तस्थानुपनीतस्याशुचित्वं । न तस्योप-<br /> स्पर्शीनेन स्नानं भुक्तोच्छिष्टरुष्ट कृतमूत्रपुरीषस्य चोपस्पर्शनेडपि नाचमनमिति हरदत्तः । '''स्मृति-<br /> चंद्रिकायां तु विशेषे दर्शितः—''' आचमनकल्पप्रतिषेधात्स्त्रीशूद्रवदाचमनमात्रमवार्जनादिकं<br /> चऽस्ति तावन्मांश्ण तस्य प्रययतत्वादुपस्पर्शनास्निद्रादेरशुद्धिर्नास्ति । न तु चंडालादिस्पृष्टस्य<br /> तस्य स्पृर्शपि गौतमवादे चंडालादेरप्रकृतत्वात् “ पतितचण्डालसूतिकोदक्याशवस्पृष्टि-<br /> तस्मुद्रष्टृस्पृष्टृस्पृस्पर्शनै सचैलम् ” इत्यत्र ( अ. १४ सु. २७ ) द्वयोर्विशेषाभिधानान्नेति न त्वै-<br /> वेनमग्नਿਹवनवलिहरणयोर्नियुंज्यात्मनुपर्नीतमाग्रिहवने औपासनहोमादौ वैश्वदेवै यद्वलिहरणं<br /> तत्र च न नियुञ्जीत तस्य मंत्रविहीनत्वादित्यभिप्रायः । न च मंत्रानग्राहयितवा विनियोग<br /> इत्याह ( ९।८ ) “ न ब्रह्माभिध्याहारायेदन्यत्र स्वधानिनयनात् ” इति । स्वधानिनयनं प्रेतकर्म ।<br /> नत्रादुपनीतस्यापि मंत्राध्ययनमनविरुद्धमित्यधिः । '''मनुःपि ( २।१७१–१७२ )—'''<br /> “ न यस्मिन्मुज्यते कर्म किञ्चिद्मौंजिवंधनात् । नामिध्याहारायेद ब्रह्म स्वधानिनयनाहृते ” इति ।<br /> '''स्मृत्यथ्र्सारे—''' उपनयनात्प्रागुच्छिष्टाऽप्रयता न स्युः महापातकवर्ज तेषां चण्डालादि-<br /> स्पर्श नचैलस्नानं प्रायश्चाधानाः इच्चूक्षणं प्रागुच्वौलादाचमन पश्चात्स्नानमित्येके पित्रोः<br /> स्वधानिनयने च मन्त्रान् न द्युवुः ” इति । आपस्तंबः ( २।१५।१९–२५)—“अन्नप्राशना-<br /> द्गर्भानाप्रयता भवंट्या परिसंवत्सरादित्येके यावता वा दिक्षो न प्रजानीयुतरोपनयनादित्यपरम् ।<br /> अत्र ह्राधिकारः शास्त्रंभवति निष्ठा । स्मृतिश्चानते च मंत्रान् जुयुरीति ” '''वसिष्ठः—'''<br /> ( २।१५ )—“अग्मत्रोंऽदुकर्नमंत्रादधिपूर्वमंर्कम्पः ” इति । इत्यनुपनीतधर्माः ॥<br /> अथोपनयनम् । तत्र मनुः ( २।३६ )—<br /> “गर्भाष्मऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनयनम् । गर्भादेकादशे राशो गर्भातु द्वादशे विशः”॥<br /> गर्भाष्मे गर्भाद्ङ्गभ्याग्रे उपनयनमंवोपनायनम् । अद्द्संख्यानियमस्यायम्भिप्रायः । ब्रह्म-<br /> क्षत्रविशां गायत्रीत्रैप्मु जगंतैः छंदोभिः सहजत्वं श्रुयते । ( तै. सं. ७।१।१।४ )—“ गायत्री<br /> छंदो र्यंतरः साम ब्राह्मणो मनुष्याणामजः पशूनां तस्माते मुख्या मुखतो ह्यसृज्यंतेति ” ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. [[#cite_note-1|↑]] क्ष-यो दद्या।<noinclude></noinclude> 1ybtkskv43vy1x1l9pzx3498xp84x9m 104 166103 419032 2026-11-07T12:19:57Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|८७|'''उपनयनम् । काम्योपनयनम्'''|}} {{rule}} त्रिष्टुप्च्छंदो बृहतसाम राजन्यो मनुष्याणामग्निः पशूनामिति । जगती छंदो वैरूप्यः साम वैश्यो<br /> मनुष्याणां गावः पशूनाम् ” इ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419032 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८७|'''उपनयनम् । काम्योपनयनम्'''|}} {{rule}} त्रिष्टुप्च्छंदो बृहतसाम राजन्यो मनुष्याणामग्निः पशूनामिति । जगती छंदो वैरूप्यः साम वैश्यो<br /> मनुष्याणां गावः पशूनाम् ” इति च । गायत्र्यादिभिरतेषामुपनयनं च स्मर्यते (वासिष्ठ १।१३)—<br /> “गायत्र्या ब्राह्मणमुपनयीत । त्रिष्टुपा राजन्यं जगत्या वैश्यम्” इति । ततश्चोपनयनाब्दा अपि<br /> स्वस्वच्छंदोक्षरसमसंरुया भावितुमर्हतीति छन्दसां चाक्षरसंस्ख्या श्रूयते (तै. सं. ३।१।१।७)—<br /> “अष्टाक्षरा गायत्री एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् द्वादशाक्षरा जगती” इति । एकैकपादाभिप्रायेयम् । तथा ५<br /> च श्रुतिः । (तै. सं. २।५।१०।३)—“चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री चतुश्चत्वारिः शदक्षरा त्रिष्टुप्<br /> अष्टात्वारिः शदक्षरा जगती” इति । हारीतः— “ छंदःसु पादाक्षरसमुदायवद्बद्धत्समूहें<br /> उपनयनम् ” इति । गायत्र्यादिपादाक्षरसंमितेऽब्द इत्यर्थः । ततश्चाष्टमैकादशादशोष्बेव वर्षेषु<br /> ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां मुख्यमुपनयनमिति । याज्ञवल्क्यः ( आ. १४ )—<br /> “ गर्भाष्टमेऽब्दे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनयनम् । राज्ञामेकादशे सेके वैशामेके यथाकुलम्” ॥ १०<br /> गर्भाज्जन्मनो वाऽष्टम्याब्दे । विशः वैश्यस्य । सेके एकादशे द्वादश इत्यर्थः । कुलस्थित्या केचि-<br /> दुपनयनमिच्छन्ति । श्रुतिरपि—“अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत” इति । अत्रापस्तम्बः ( २।१२-४)—<br /> “ गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीत गर्भादशेशु राजन्यं गर्भाद्द्शेशु वैश्यं वसंन्तो ग्रीष्मः शारद-<br /> तवो वर्णाणुपुब्ब्यं ” इति । गर्भ अष्टमो एषामिति गर्भाष्टमाः । जननप्रभृति सम<br /> गृह्यन्ते । एवं यद्यपि सतस्वप्युपनयन प्राप्तं तथापि जन्मादित्रिषु चोलांतसंस्कांर-<br /> रवरुद्धत्वाच्चतुर्थेऽध्यक्षराभ्यासाभावेनासामर्थ्यान्न क्रियते अतोऽध्रोपादेयगता बहुत्वसंस्ख्या<br /> रूपिञ्जलमन्यायेन गर्भषद्स्तमाष्टमेषु त्रिष्वेवावलिक्रुते । एवं च “ वर्षत्रयं मुख्यकाल ”<br /> इत्यापस्तम्बमतिरिक्तयेक । अन्ये तु गर्भाष्टमे एव वर्षे न तु षष्ठसप्तमयोः तयोर्गर्भमत्वा-<br /> भावाद्वहुवचनं छान्दसमिति वदन्ति । अत्र यथाकुलाचारव्यवस्था । गौतमः ( १।१६-८ )—<br /> “ उपनयनं ब्राह्मणस्याष्टमे एकादशद्वादशयोः क्षत्रियवैश्ययोर्गर्भर्वादिर्संख्यावर्णानाम् ” इति । २०<br /> काम्योपनयनमाह स एव (१।१७)—“ नवमे पंचमे वा काम्यम् ” इति । '''बृहद्वांगििराः—'''<br /> “ब्रह्मवर्चसकामस्य पञ्चमेऽब्देऽज्जनमनः। आयुष्कामस्य नवमे कार्य मौञ्जीनिबन्धनम्” इति ।<br /> '''मनुः ( २।३७ )—'''<br /> “ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्य विप्रस्य पञ्चमे । राज्ञो बलायिनः षष्ठे वैश्यस्यार्थिनोऽष्टमे”<br /> '''अंगिराः—''' २५<br /> “ षष्ठे तथा द्वादशे च राज्ञो बुद्धिबलायुषः । इहाय्युपोस्तु वैश्यस्य अष्टमे च चतुर्दशे”<br /> ईहा कृष्णआदिविषया वेष्टा । '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> “ सप्तमे चाष्टमे वर्षे नवमे दशमे तथा । एकादशे द्वादशे च ह्युपनीयर्द्धिजातयः ॥<br /> “ ब्रह्मवर्चसमायुष्यं तेजोन्नाद्यं तथैव च । एषुश्च काममाना वै प्राप्नुवन्ति यथाक्रमम् ” इति । ३०<br /> '''बोधायनोऽपि ( २।१५-६ )—''' “ सप्तमे ब्रह्मवर्चसकामष्टम आयुष्कामं नवमं तेजस्कामं<br /> दशमेऽन्नायकाममेकादश इंद्रियकामं द्वादशे पशुकामं त्रयोदशे मेधाकामं चतुर्थे पुष्टिकामं<br /> पंचदशे भ्रातृव्यवंतं षोडशे सर्वकामम् ” इति । तथा च भरद्वाजः—“ वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत<br /> ग्रीष्मे राजन्यं शरदि वैश्यं वर्षामु रथकारम् ” इति । '''चन्द्रिकायां—'''<br /> “ ऋतुर्वसन्त: शुभदोऽज्जनमनां नृपाणां च शरद्विशां च ”。<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> a7dyd3cmzesgy3yjb6rj1vnh8q4e764 104 166104 419033 2026-11-07T12:20:29Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|८८|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ व्रतस्य बंधे यदि वाऽखिलानां माघौदयः पञ्च भवन्ति मासाः ” ॥<br /> ज्योतिःशास्रे च—“माघादिषु तु मौञ्जीबन्धः पञ्चसु शस्यत” इति । धर्मसारसुधान... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419033 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८८|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ व्रतस्य बंधे यदि वाऽखिलानां माघौदयः पञ्च भवन्ति मासाः ” ॥<br /> ज्योतिःशास्रे च—“माघादिषु तु मौञ्जीबन्धः पञ्चसु शस्यत” इति । धर्मसारसुधानिधौ—<br /> “ विप्रं वसन्ते क्षितিপं निद्याघे वैश्यं घनान्ते व्रतिनं विद्ध्यत् ”<br /> “ माघादिशुक्रान्तकपमासाः साधारण वा सकला द्विजानाम्” । वृद्धवसिष्ठः—<br /> “ विप्रस्य क्षत्रियस्यापि मौञ्जी स्यादुत्तरायणे । दक्षिणे तु विशाम् कुर्वन्नानध्याये न संक्रमे ” ॥ ५<br /> “ अनध्यायेऽपि कुर्वीत यस्तु नैमित्तिको भवेत् ” ॥<br /> “ ज्येष्टे मासि विशेषेण सर्वज्येष्टस्य चैव हि । उपनीतस्य पुत्रस्य जडत्वं मृत्युरेव च” ॥<br /> वृद्धगार्ग्यः—<br /> “ स्वाध्यायविधुजो घस्त्राः कृष्णप्रतिपदादयः । प्रायश्चित्तनिमित्त तु मेखलाबन्धने मताः ” ॥<br /> दक्षाः बासराः— १०<br /> “ विदश्चातीतकालश्चेछस्ता शुक्ला चतुर्दशी । कृष्णो तु प्रतिपच्छेष्टा प्रायश्चित्तोपनेयने” ॥<br /> अपराके—<br /> “ नष्टे चन्द्रेऽष्टमे शुक्ले निरंशे चैव भास्कते । कर्तव्यं नोपनयनं नानध्याये गलग्रहे ” ॥<br /> “ गशेः प्रथमभागस्थो निरंशः सूर्य उच्यते । त्रयोदशीचतुष्कं तु सप्तम्यादिवयं तथा ”<br /> “ चतुर्थ्येकादशी प्रोक्ता नैव चैते गलग्रहाः ” ॥ १५<br /> “ गुरुर्गुत्तुतो धात्रीपुत्रः शशधरातत्मजः । स्युस्ते ऋग्यजुःसामाथर्वणांमधिपाःक्रमात् ” ॥<br /> धात्रीपुत्रो ङारकः । शशधरातम्जो बुधः । तद्वासरे तच्छासीत्यस्य उपनयनं कर्तव्यमित्यर्थः ।<br /> तथा सायणीये—<br /> “ गुरोः कृवेलोंहितस्य अंगिरेस्य च बासराः । ऋग्यजुःसामाथर्वणां शस्ताः स्युर्वर्तनबन्धे ” ॥<br /> वृद्धगाग्योऽपि—“ बुधवर्धेषुवाराणि शस्तानि व्रतबंधने ” । स एव २०<br /> “ शास्त्रधिपे बलिनिकेन्द्रगते तु मौञ्जीबन्धस्तदीयदिवसेषु सुखाय क्छतः ” ॥<br /> “ अस्मिन्बलेन रहिते तु पुनर्द्विजानां स्याद्दुत्संकर इति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ” ॥<br /> “ हस्तत्रये पुष्यधनिष्टायोथ पौष्णाभिसौम्यादितिष्णुभेसु ” ॥<br /> “ शस्ते तिथौ चन्द्रचलेन युक्ते कार्या द्विजानां व्रतबन्धमोक्षौ ” ॥<br /> द्विजत्वकारणमाह याज्ञवल्क्यः ( आ. २१ )— २५<br /> “ मातुर्यद्रे जायन्ते द्वितीयं मौञ्जिवन्धनात् । ब्राह्मणक्षत्रियविशास्तस्माद्ते द्विजाः स्मृताः”॥<br /> वसिष्ठोपि ( २।१६ )— “ मातुर्यद्बिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धे ” इति । मनुरपि<br /> ( २।१६९–१७० )—<br /> “ मातुर्यद्बिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने । तृतीयं यज्ञदीक्षायांदिजस्य विधिचोदितम् ” ॥<br /> “तत्र यद्ब्रह्मजननं मौञ्जीबन्धनचिह्नितम् । तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते”॥ ३०<br /> आचार्यस्य पितृत्वे हेतुमाह स एव ( २–१७ )—<br /> “ वेदप्रदानात्आचार्य पितरं परिचक्षते । न ह्यस्य विद्यते कर्म किञ्चिद्वमौञ्जिबन्नात ” ॥<br /> वेदप्रदानात्सर्ववेदस्वरूपसावित्रीप्रदानादुपनयनाख्यम् । जन्मप्रदानादिति यावत् ।<br /> आपस्तम्बः ( १।१।१६–१८ )—<br /> “ स हि विद्यातस्तं जनयति तच्छ्रेष्ठं जन्म शरीरमेव मातापितरौ जनयत: ” इति ।<br /> अथ गौणकालः । तत्र मनुः ( २।१८ )—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> sh069euthfugsgrhov10dmxr8g2zzos 419034 419033 2026-11-07T12:21:21Z Myauthworks 10864 419034 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८९|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ अत ऊर्ध्वं त्रयो वर्षाः सावित्री नातिवर्तते । आषोडशाद्ब्राह्मणस्य आद्द्वाविंशतेः क्षत्रियाः ” ॥<br /> “ आचतुर्विंशतेर्वैश्यो ब्रह्मचर्यव्रते स्थिताः ” । अत ऊर्ध्वं कालातिक्रमान्मौञ्जी-<br /> बन्धनाभावे प्रायश्चित्तमाह स एव ( २।३९ )—<br /> “ैतस्मात्तु परं काले सावित्रीपतिता जनाः । व्रत्य्या भवंति जुष्टार्याः काम्यैः कैश्चिद्ब्रतैरपि ” ॥ ५<br /> वृष्याः ब्रह्मचर्यादिसंस्काररहती वृषला इव आचरन्तः । जुष्टार्याः आर्याभिर्निंदिताः ।<br /> बौधायनः—“ षोडशाद्वर्षपर्यन्तं ब्राह्मणाद्युपनीयते । द्वाविंशतस्तु राजन्याद्वात्रिंशात्तु<br /> तथा विशः । अत ऊर्ध्वं त्रयो वर्णा व्रत्य्या भवंति वातिराः ” इति । वातिराः ब्रह्मण-<br /> चर्यातिरिक्तकाले जाताः । वृष्याः वृषलवदाचरन्तः । '''हारीतः—'''<br /> “ ब्राह्मणे सप्तमे वर्षे क्षत्रिये त्वेकादशे । वैश्ये तु त्रयोदशे तु संवर्तत उपनयनं ” १०<br /> “ अत ऊर्ध्वं त्रयो वर्षाः सावित्री नातिवर्तते । सावित्र्याश्चातिक्रमे प्रायश्चित्तमाह<br /> यमोपि—“ सावित्रीपतितो विप्रो जातः शुद्रस्तथैव च । प्राजापत्यत्रयं कृत्वा ततो<br /> मौञ्जीं प्रबध्न्येत ” इति । संवर्तः—“ सावित्रीपतितो विप्रः प्रायश्चित्तं समाचरेत् । प्राजा-<br /> पत्यत्रयं कृत्वा ततो मौञ्जीं प्रबध्न्येत ” इति । आश्वलायनः—<br /> “ वसंते ब्राह्मणमुपनयीत ग्रीष्मे राजन्यं शरदि वैश्यं वर्षासु रथकारं संवत्सरेषु वा १५<br /> तृतीये चतुर्थे पंचमे षष्ठे सप्तमे वा” । इति कालविशेषः ।<br /> अथ योग्यलक्षणम् । '''वसिष्ठः—'''<br /> “ लक्षणैस्तु प्रकुर्वीत ब्राह्मणस्योपनयनम् । अशक्तं तु न कुर्वीत गुणहीनं विशेषतः ” इति ।<br /> गुणानित्येतन्मुख्याधिकारविषयं । अशक्तत्वं चक्षुराद्यंगवैकल्यम् । तदाह याज्ञ-<br /> वल्क्यः ( आ. २२ )— “ सर्व एव समेताश्च हीनाङ्गा नैव कारयेत् ” । समेताः २०<br /> लक्षणयुक्ताः । हीनाङ्गाः नेत्रहीनादयः । नारदः—<br /> “ नाधैर्ययुतं कुर्यान्मौञ्जीं हीनाङ्गमेव च । अनृतं व्यसनाक्तं च कुर्यान्नैव कदाचन ”<br /> इति । अत्र यद्यपि हीनाङ्गानामुपनयननिषेधस्तथापि “ पंगोश्चैव चान्धस्य तथैव च ।<br /> उपनयनं नास्ति हीनाङ्गस्य विशेषतः ” इति श्रुत्या हीनाङ्गानामुपनयनाभाव एव प्रतीयते ।<br /> तथापि “ जातैन्ध्यं च पतितस्य ” इत्यत्र जातैन्धशब्दोक्त्यैवानुपनयनस्य जातैन्धेष्वेव २५<br /> नियमात् उत्तरकालं प्राप्तैन्धानामुपनयनं भवत्येव । तेषामपि संन्यासाद्याश्रमान्तर-<br /> प्राप्तेरुपनयनान्तर्गताधिकरणसिद्धान्तात् । अत एव हीनाङ्गानामित्युक्तं नास्त्यु-<br /> पनयनमिति निषेधशास्त्रमपि जात्यात्वविनाभूतनित्यपङ्गुत्वादिषु द्रष्टव्यमित्यलं<br /> विस्तरेण । अत्र विशेषमाह हारीतः—“ बधिरीकृतिमूकत्वे जात्यन्धे च तथैव च ।<br /> उपनयनं न कर्तव्यं कुर्वन् पतति पातकी ” इति ।<br /> अथ गुरुलक्षणम् । '''पारस्करः—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> kbh3obcdgk5l3fegw3ifypoewhcga55 419038 419034 2026-11-07T12:31:03Z Myauthworks 10864 419038 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८८|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ व्रतस्य बंधे यदि वाऽखिलानां माघौदयः पञ्च भवन्ति मासाः ” ॥<br /> ज्योतिःशास्रे च—“माघादिषु तु मौञ्जीबन्धः पञ्चसु शस्यत” इति । धर्मसारसुधानिधौ—<br /> “ विप्रं वसन्ते क्षितिपं निद्याघे वैश्यं घनान्ते व्रतिनं विद्ध्यत् ”<br /> “ माघादिशुक्रान्तकपमासाः साधारण वा सकला द्विजानाम्” । वृद्धवसिष्ठः—<br /> “ विप्रस्य क्षत्रियस्यापि मौञ्जी स्यादुत्तरायणे । दक्षिणे तु विशाम् कुर्वन्नानध्याये न संक्रमे ” ॥ ५<br /> “ अनध्यायेऽपि कुर्वीत यस्तु नैमित्तिको भवेत् ” ॥<br /> “ ज्येष्टे मासि विशेषेण सर्वज्येष्टस्य चैव हि । उपनीतस्य पुत्रस्य जडत्वं मृत्युरेव च” ॥<br /> वृद्धगार्ग्यः—<br /> “ स्वाध्यायविधुजो घस्त्राः कृष्णप्रतिपदादयः । प्रायश्चित्तनिमित्त तु मेखलाबन्धने मताः ” ॥<br /> दक्षाः बासराः— १०<br /> “ विदश्चातीतकालश्चेछस्ता शुक्ला चतुर्दशी । कृष्णो तु प्रतिपच्छेष्टा प्रायश्चित्तोपनेयने” ॥<br /> अपराके—<br /> “ नष्टे चन्द्रेऽष्टमे शुक्ले निरंशे चैव भास्कते । कर्तव्यं नोपनयनं नानध्याये गलग्रहे ” ॥<br /> “ गशेः प्रथमभागस्थो निरंशः सूर्य उच्यते । त्रयोदशीचतुष्कं तु सप्तम्यादिवयं तथा ”<br /> “ चतुर्थ्येकादशी प्रोक्ता नैव चैते गलग्रहाः ” ॥ १५<br /> “ गुरुर्गुत्तुतो धात्रीपुत्रः शशधरातत्मजः । स्युस्ते ऋग्यजुःसामाथर्वणांमधिपाःक्रमात् ” ॥<br /> धात्रीपुत्रो ङारकः । शशधरातम्जो बुधः । तद्वासरे तच्छासीत्यस्य उपनयनं कर्तव्यमित्यर्थः ।<br /> तथा सायणीये—<br /> “ गुरोः कृवेलोंहितस्य अंगिरेस्य च बासराः । ऋग्यजुःसामाथर्वणां शस्ताः स्युर्वर्तनबन्धे ” ॥<br /> वृद्धगाग्योऽपि—“ बुधवर्धेषुवाराणि शस्तानि व्रतबंधने ” । स एव २०<br /> “ शास्त्रधिपे बलिनिकेन्द्रगते तु मौञ्जीबन्धस्तदीयदिवसेषु सुखाय क्छतः ” ॥<br /> “ अस्मिन्बलेन रहिते तु पुनर्द्विजानां स्याद्दुत्संकर इति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ” ॥<br /> “ हस्तत्रये पुष्यधनिष्टायोथ पौष्णाभिसौम्यादितिष्णुभेसु ” ॥<br /> “ शस्ते तिथौ चन्द्रचलेन युक्ते कार्या द्विजानां व्रतबन्धमोक्षौ ” ॥<br /> द्विजत्वकारणमाह याज्ञवल्क्यः ( आ. २१ )— २५<br /> “ मातुर्यद्रे जायन्ते द्वितीयं मौञ्जिवन्धनात । ब्राह्मणक्षत्रियविशास्तस्माद्ते द्विजाः स्मृताः”॥<br /> वसिष्ठोपि ( २।१६ )— “ मातुर्यद्बिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धे ” इति । मनुरपि<br /> ( २।१६९–१७० )—<br /> “ मातुर्यद्बिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने । तृतीयं यज्ञदीक्षायांदिजस्य विधिचोदितम् ” ॥<br /> “तत्र यद्ब्रह्मजननं मौञ्जीबन्धनचिह्नितम् । तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते”॥ ३०<br /> आचार्यस्य पितृत्वे हेतुमाह स एव ( २–१७ )—<br /> “ वेदप्रदानात्आचार्य पितरं परिचक्षते । न ह्यस्य विद्यते कर्म किञ्चिद्वमौञ्जिबन्नात ” ॥<br /> वेदप्रदानात्सर्ववेदस्वरूपसावित्रीप्रदानादुपनयनाख्यम् । जन्मप्रदानादिति यावत् ।<br /> आपस्तम्बः ( १।१।१६–१८ )—<br /> “ स हि विद्यातस्तं जनयति तच्छ्रेष्ठं जन्म शरीरमेव मातापितरौ जनयत: ” इति ।<br /> अथ गौणकालः । तत्र मनुः ( २।१८ )—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क-अष्टावेते। 2. स्व-प्रधरवैष।<noinclude></noinclude> cyl1hzunt4l8df5bj93zlgl95f1kr72 104 166105 419035 2026-11-07T12:24:49Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९०|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते । आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोश्चतुर्विंशतेर्विशः ”[cite: 16]॥<br /> सावित्री उपनयनम् । क्षत्रबन्धोः क... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419035 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९०|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते । आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोश्चतुर्विंशतेर्विशः ”[cite: 16]॥<br /> सावित्री उपनयनम् । क्षत्रबन्धोः क्षत्रियस्य । आकारोऽत्रामिधिविषचनः । मुख्यकल्पसंख्या<br /> द्वैगुण्यानुगुण्यानूदाह व्यासः—<br /> “औपनायनिकः कालः परः षोडशावार्षिकः । द्वाविंशतिः परोऽन्यस्य स्याच्चतुर्विंशतिः परः”[cite: 16] इति ।<br /> परः अन्तिमः । तत ऊर्ध्वं गौणकालेऽपि नास्ति इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः ( आ. ३७ )—[cite: 16] ५<br /> “ आ षोडशाच्च द्वांशिाच्चतुर्विंशाच्च वत्सरात् । ब्राह्मणक्षत्रियविशामौपनायनिकः परः ”[cite: 16]॥<br /> आपस्तम्बः ( १।१२७ )—<br /> “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्यानत्यय आ द्वाविंशात्क्षत्रियस्य चतुर्विंशाद्वैश्यस्य ”[cite: 16]।<br /> गौतमोज्ञपि ( १।११६ )—“ आषोडशाद्ब्राह्मणस्य पतिता सावित्री ” इति । मनुः ( २।१३९ )—<br /> “ अत ऊर्ध्वं त्रयोप्येतें यथाकालमसंस्कृताः । सावित्रीपतिता वाच्या भवन्त्यर्यविर्हिताः ”[cite: 16]॥ १०<br /> अतः षोडशादिभ्यः । असंकृतः अनुपनतिः । सावित्रीपतिताः सावित्रीपदेशहीनाः । व्रात्याः<br /> ब्राह्मणा नाम । स एव ( २।१४० )—<br /> “नैतैर्पतेर्विधिद्वेद्पथपि कदाचन । ब्राह्मण योंनैश्च संबन्धाञ्चाचरेत् ब्राह्मणैः सह”[cite: 16] ॥ अपूतरकृत-<br /> प्रायश्चित्तैः । ब्राह्मणं अध्ययनध्यापनादीन् । योंनान्कऱ्यादानप्रतिग्रहादीन् । चन्द्रिकायाम्—<br /> “ व्रात्यस्याकृतस्तित्स्य न कार्यमुपनायनम् । अध्यापनं याजनं च विशाद्वि विवर्जयेत्”[cite: 16]॥ १५<br /> यमः— “ समतिक्रान्तकालाश्च पतिताः सर्व एव ते ”[cite: 16]॥<br /> “ ब्राह्मणक्षत्रियविशां कालच्छेदत्यगादयन् । सावित्रीपतिता व्रात्याः परिहार्याः प्रयत्नतः ”[cite: 16] इति ।<br /> बोधानायवोऽपि—“अत ऊर्ध्वं पतिसावित्रीका भवन्ति । नैतानुपनेयनीध्यापयेयुर्न याजयेयुर्न<br /> विवाहयेयुः ” । एतानकृतप्रायश्चित्तानििति शेषः । प्रायश्चित्तमपि याज्ञवल्क्येनोट्टम् ( आ. ३८ )—<br /> “ अत ऊर्ध्वं भवंत्येते सर्वधर्मबहिष्कृताः ! सावित्रीपतिताः व्रात्या वात्यस्तोमाहते क्रतोः” ॥ २०<br /> वात्यस्तोमो वात्यानां प्रायश्चित्तार्थः क्रतुः । तं विहायान्यत्र नाधिकारः । तत्र त्वपपत्नीकस्थानधीत-<br /> वेदस्याकृताधानस्य वचनादविद्वात्तः । शशिक्षस्तु प्रायश्चित्तान्तरमप्याह ( १।१७६–७९ )—<br /> “पतितसावित्रीद्धलूकव्रतं चरेताद्रौ हासौ यावकेन वर्तेयेन्नासं पयसाऽधेमासमाक्षियाऽऽव्रतं<br /> घृतेन वद्व्राग्रमद्यादिति । त्रिरात्रमहोरात्रमुपसैवमध्वाभुधं च गच्छेद् वात्यस्तोमेन वा यजेत ”[cite: 16]<br /> इति । अस्यार्थः । उद्दालकमुनिका दृष्टं व्रतमुद्गालकव्रतम् । तत्स्वरूपमाह । द्वौ मासावित्यादिना २५<br /> यावको यवकृतं यवागूः । तत्रैवासुद्र्यं वर्तेत । अयाचितं तु सर्ववतसाधारणं हविष्यन्तच सकृदेव ।<br /> उपवासे तु उदकदोषोपि निवृत्तिः । पूर्वमम्बभक्षनैव त्रिरात्रविधानादिति । आपस्तम्बः—<br /> ( १।१२७-२९ )—“कदाचितेषु समर्थः स्याद्यानि वहयामः । अतिक्रांन्ते सावित्रीयाः काले क्रतुं त्रैविचकं<br /> ब्रह्मचर्य चरेत् । अथोपपनयनम् । ततः संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् । अध्याप्यायः” इति । अस्यार्थो हर-<br /> दत्तेनानिहितः । यथा व्रतेषु समर्थः स्यात्तथैतावन्कालः प्रतीक्ष्यः । पूर्वमेव तु सामर्थ्यं सत्यहनवर्षा-<br /> यतिक्रमेऽपि प्रायश्चित्तं भवति । एवं षोडशादिभ्यः उर्ध्व कियन्तंचिकालमसमर्थानां पश्चात्साथर्ये<br /> सति प्रायश्चित्तं भवेत्येव । तञ्च प्रायश्चित्तमाह । अतिक्रान्ते सावित्रीया इति।यः सावित्र्या काल उक्तः<br /> तदतिक्रमे त्रैविचकं त्रयवयवा विद्याः त्रिविधाः । तामधीयते त्रैविद्याः । तेषामिदं त्रैविचकमेवंभूतं व्रतै<br /> ब्रह्मचर्यमग्निपरिचर्याध्ययनं गुरुशुश्रूवामिति परिभाव्य सकलं ब्रह्मचारिधर्मं चरेत्कियन्तं काल-<br /> मुतुं ‘कालाध्वनोरत्यंतसंयोगे’ ‘द्वितीया । अथोपपनयनं एवं चरितव्रतः उपनेतव्यः । ततः संवत्सर- ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> a6tzi548xe16i4f5y4q86hxcd2dkds5 419036 419035 2026-11-07T12:25:46Z Myauthworks 10864 419036 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९०|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते । आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोश्चतुर्विंशतेर्विशः ”॥<br /> सावित्री उपनयनम् । क्षत्रबन्धोः क्षत्रियस्य । आकारोऽत्रामिधिविषचनः । मुख्यकल्पसंख्या<br /> द्वैगुण्यानुगुण्यानूदाह व्यासः—<br /> “औपनायनिकः कालः परः षोडशावार्षिकः । द्वाविंशतिः परोऽन्यस्य स्याच्चतुर्विंशतिः परः” इति ।<br /> परः अन्तिमः । तत ऊर्ध्वं गौणकालेऽपि नास्ति इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः ( आ. ३७ )—<br /> “ आ षोडशाच्च द्वांशिाच्चतुर्विंशाच्च वत्सरात् । ब्राह्मणक्षत्रियविशामौपनायनिकः परः ”॥<br /> आपस्तम्बः ( १।१२७ )—<br /> “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्यानत्यय आ द्वाविंशात्क्षत्रियस्य चतुर्विंशाद्वैश्यस्य ”。<br /> गौतमोज्ञपि ( १।११६ )—“ आषोडशाद्ब्राह्मणस्य पतिता सावित्री ” इति । मनुः ( २।१३९ )—<br /> “ अत ऊर्ध्वं त्रयोप्येतें यथाकालमसंस्कृताः । सावित्रीपतिता वाच्या भवन्त्यर्यविर्हिताः ”॥<br /> अतः षोडशादिभ्यः । असंकृतः अनुपनतिः । सावित्रीपतिताः सावित्रीपदेशहीनाः । व्रात्याः<br /> ब्राह्मणा नाम । स एव ( २।१४० )—<br /> “नैतैर्पतेर्विधिद्वेद्पथपि कदाचन । ब्राह्मण योंनैश्च संबन्धाञ्चाचरेत् ब्राह्मणैः सह” ॥ अपूतरकृत-<br /> प्रायश्चित्तैः । ब्राह्मणं अध्ययनध्यापनादीन् । योंनान्कऱ्यादानप्रतिग्रहादीन् । चन्द्रिकायाम्—<br /> “ व्रात्यस्याकृतस्तित्स्य न कार्यमुपनायनम् । अध्यापनं याजनं च विशाद्वि विवर्जयेत्”॥<br /> यमः— “ समतिक्रान्तकालाश्च पतिताः सर्व एव ते ”॥<br /> “ ब्राह्मणक्षत्रियविशां कालच्छेदत्यगादयन् । सावित्रीपतिता व्रात्याः परिहार्याः प्रयत्नतः ” इति ।<br /> बोधानायवोऽपि—“अत ऊर्ध्वं पतिसावित्रीका भवन्ति । नैतानुपनेयनीध्यापयेयुर्न याजयेयुर्न<br /> विवाहयेयुः ” । एतानकृतप्रायश्चित्तानििति शेषः । प्रायश्चित्तमपि याज्ञवल्क्येनोट्टम् ( आ. ३८ )—<br /> “ अत ऊर्ध्वं भवंत्येते सर्वधर्मबहिष्कृताः ! सावित्रीपतिताः व्रात्या वात्यस्तोमाहते क्रतोः” ॥<br /> वात्यस्तोमो वात्यानां प्रायश्चित्तार्थः क्रतुः । तं विहायान्यत्र नाधिकारः । तत्र त्वपपत्नीकस्थानधीत-<br /> वेदस्याकृताधानस्य वचनादविद्वात्तः । शशिक्षस्तु प्रायश्चित्तान्तरमप्याह ( १।१७६–७९ )—<br /> “पतितसावित्रीद्धलूकव्रतं चरेताद्रौ हासौ यावकेन वर्तेयेन्नासं पयसाऽधेमासमाक्षियाऽऽव्रतं<br /> घृतेन वद्व्राग्रमद्यादिति । त्रिरात्रमहोरात्रमुपसैवमध्वाभुधं च गच्छेद् वात्यस्तोमेन वा यजेत ”<br /> इति । अस्यार्थः । उद्दालकमुनिका दृष्टं व्रतमुद्गालकव्रतम् । तत्स्वरूपमाह । द्वौ मासावित्यादिना<br /> यावको यवकृतं यवागूः । तत्रैवासुद्र्यं वर्तेत । अयाचितं तु सर्ववतसाधारणं हविष्यन्तच सकृदेव ।<br /> उपवासे तु उदकदोषोपि निवृत्तिः । पूर्वमम्बभक्षनैव त्रिरात्रविधानादिति । आपस्तम्बः—<br /> ( १।१२७-२९ )—“कदाचितेषु समर्थः स्याद्यानि वहयामः । अतिक्रांन्ते सावित्रीयाः काले क्रतुं त्रैविचकं<br /> ब्रह्मचर्य चरेत् । अथोपपनयनम् । ततः संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् । अध्याप्यायः” इति । अस्यार्थो हर-<br /> दत्तेनानिहितः । यथा व्रतेषु समर्थः स्यात्तथैतावन्कालः प्रतीक्ष्यः । पूर्वमेव तु सामर्थ्यं सत्यहनवर्षा-<br /> यतिक्रमेऽपि प्रायश्चित्तं भवति । एवं षोडशादिभ्यः उर्ध्व कियन्तंचिकालमसमर्थानां पश्चात्साथर्ये<br /> सति प्रायश्चित्तं भवेत्येव । तञ्च प्रायश्चित्तमाह । अतिक्रांन्ते सावित्रीया इति।यः सावित्र्या काल उक्तः<br /> तदतिक्रमे त्रैविचकं त्रयवयवा विद्याः त्रिविधाः । तामधीयते त्रैविद्याः । तेषामिदं त्रैविचकमेवंभूतं व्रतै<br /> ब्रह्मचर्यमग्निपरिचर्याध्ययनं गुरुशुश्रूवामिति परिभाव्य सकलं ब्रह्मचारिधर्मं चरेत्कियन्तं काल-<br /> मुतुं ‘कालाध्वनोरत्यंतसंयोगे’ ‘द्वितीया । अथोपपनयनं एवं चरितव्रतः उपनेतव्यः । ततः संवत्सर-<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क्ष-गायत्री। 2. क्ष-त्र। 3. स्व-न प्रसक्तिः। 4. क्ष-द्वाप्य। 5. पा. म. २।२।५।<noinclude></noinclude> l7hbxqwp8evzq053nogjy4i5g6detp0 419039 419036 2026-11-07T12:31:40Z Myauthworks 10864 419039 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९०|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते । आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोश्चतुर्विंशतेर्विशः ”[cite: 14]॥<br /> सावित्री उपनयनम् । क्षत्रबन्धोः क्षत्रियस्य । आकारोऽत्रामिधिविषचनः । मुख्यकल्पसंख्या<br /> द्वैगुण्यानुगुण्यानूदाह व्यासः—<br /> “औपनायनिकः कालः परः षोडशावार्षिकः । द्वाविंशतिः परोऽन्यस्य स्याच्चतुर्विंशतिः परः”[cite: 14] इति ।<br /> परः अन्तिमः । तत ऊर्ध्वं गौणकालेऽपि नास्ति इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः ( आ. ३७ )—[cite: 14]<br /> “ आ षोडशाच्च द्वांशिाच्चतुर्विंशाच्च वत्सरात् । ब्राह्मणक्षत्रियविशामौपनायनिकः परः ”[cite: 14]॥<br /> आपस्तम्बः ( १।१२७ )—[cite: 14]<br /> “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्यानत्यय आ द्वाविंशात्क्षत्रियस्य चतुर्विंशाद्वैश्यस्य ”[cite: 14]।<br /> गौतमोज्ञपि ( १।११६ )—“ आषोडशाद्ब्राह्मणस्य पतिता सावित्री ” इति[cite: 14] । मनुः ( २।१३९ )—[cite: 14]<br /> “ अत ऊर्ध्वं त्रयोप्येतें यथाकालमसंस्कृताः । सावित्रीपतिता वाच्या भवन्त्यर्यविर्हिताः ”[cite: 14]॥<br /> अतः षोडशादिभ्यः । असंकृतः अनुपनतिः । सावित्रीपतिताः सावित्रीपदेशहीनाः । व्रात्याः<br /> ब्राह्मणा नाम । स एव ( २।१४० )—[cite: 14]<br /> “नैतैर्पतेर्विधिद्वेद्पथपि कदाचन । ब्राह्मण योंनैश्च संबन्धाञ्चाचरेत् ब्राह्मणैः सह”[cite: 14] ॥ अपूतरकृत-<br /> प्रायश्चित्तैः । ब्राह्मणं अध्ययनध्यापनादीन् । योंनान्कऱ्यादानप्रतिग्रहादीन् । चन्द्रिकायाम्—[cite: 14]<br /> “ व्रात्यस्याकृतस्तित्स्य न कार्यमुपनायनम् । अध्यापनं याजनं च विशाद्वि विवर्जयेत्”[cite: 14]॥<br /> यमः— “ समतिक्रान्तकालाश्च पतिताः सर्व एव ते ”[cite: 14]॥<br /> “ ब्राह्मणक्षत्रियविशां कालच्छेदत्यगादयन् । सावित्रीपतिता व्रात्याः परिहार्याः प्रयत्नतः ”[cite: 14] इति ।<br /> बोधानायवोऽपि—“अत ऊर्ध्वं पतिसावित्रीका भवन्ति । नैतानुपनेयनीध्यापयेयुर्न याजयेयुर्न<br /> विवाहयेयुः ”[cite: 14] । एतानकृतप्रायश्चित्तानििति शेषः । प्रायश्चित्तमपि याज्ञवल्क्येनोट्टम् ( आ. ३८ )—[cite: 14]<br /> “ अत ऊर्ध्वं भवंत्येते सर्वधर्मबहिष्कृताः ! सावित्रीपतिताः व्रात्या वात्यस्तोमाहते क्रतोः”[cite: 14]॥<br /> वात्यस्तोमो वात्यानां प्रायश्चित्तार्थः क्रतुः । तं विहायान्यत्र नाधिकारः । तत्र त्वपपत्नीकस्थानधीत-<br /> वेदस्याकृताधानस्य वचनादविद्वात्तः । शशिक्षस्तु प्रायश्चित्तान्तरमप्याह ( १।१७६–७९ )—[cite: 14]<br /> “पतितसावित्रीद्धलूकव्रतं चरेताद्रौ हासौ यावकेन वर्तेयेन्नासं पयसाऽधेमासमाक्षियाऽऽव्रतं<br /> घृतेन वद्व्राग्रमद्यादिति । त्रिरात्रमहोरात्रमुपसैवमध्वाभुधं च गच्छेद् वात्यस्तोमेन वा यजेत ”[cite: 14]<br /> इति । अस्यार्थः । उद्दालकमुनिका दृष्टं व्रतमुद्गालकव्रतम् । तत्स्वरूपमाह । द्वौ मासावित्यादिना[cite: 14]<br /> यावको यवकृतं यवागूः । तत्रैवासुद्र्यं वर्तेत । अयाचित् तु सर्ववतसाधारणं हविष्यन्तच सकृदेव[cite: 14]।<br /> उपवासे तु उदकदोषोपि निवृत्तिः । पूर्वमम्बभक्षनैव त्रिरात्रविधानादिति । आपस्तम्बः—[cite: 14]<br /> ( १।१२७-२९ )—“कदाचितेषु समर्थः स्याद्यानि वहयामः । अतिक्रांन्ते सावित्रीयाः काले क्रतुं त्रैविचकं[cite: 14]<br /> ब्रह्मचर्य चरेत् । अथोपपनयनम् । ततः संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् । अध्याप्यायः” इति[cite: 14]। अस्यार्थो हर-<br /> दत्तेनानिहितः । यथा व्रतेषु समर्थः स्यात्तथैतावन्कालः प्रतीक्ष्यः । पूर्वमेव तु सामर्थ्यं सत्यहनवर्षा-<br /> यतिक्रमेऽपि प्रायश्चित्तं भवति । एवं षोडशादिभ्यः उर्ध्व कियन्तंचिकालमसमर्थानां पश्चात्साथर्ये<br /> सति प्रायश्चित्तं भवेत्येव । तञ्च प्रायश्चित्तमाह । अतिक्रांन्ते सावित्रीया इति।यः सावित्र्या काल उक्तः<br /> तदतिक्रमे त्रैविचकं त्रयवयवा विद्याः त्रिविधाः । तामधीयते त्रैविद्याः । तेषामिदं त्रैविचकमेवंभूतं व्रतै<br /> ब्रह्मचर्यमग्निपरिचर्याध्ययनं गुरुशुश्रूवामिति परिभाव्य सकलं ब्रह्मचारिधर्मं चरेत्कियन्तं काल-<br /> मुतुं ‘कालाध्वनोरत्यंतसंयोगे’ ‘द्वितीया । अथोपपनयनं एवं चरितव्रतः उपनेतव्यः । ततः संवत्सर-[cite: 14]<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क्ष-गायत्री[cite: 14]। 2. क्ष-त्र[cite: 14]। 3. स्व-न प्रसक्तिः[cite: 14]। 4. क्ष-द्वाप्य[cite: 14]। 5. पा. म. २।२।५[cite: 14]।<noinclude></noinclude> 3ozl0wgpdvix342mkdkh3xppp9cxigc 419040 419039 2026-11-07T12:32:22Z Myauthworks 10864 419040 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९०|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते । आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोश्चतुर्विंशतेर्विशः ”॥<br /> सावित्री उपनयनम् । क्षत्रबन्धोः क्षत्रियस्य । आकारोऽत्रामिधिविषचनः । मुख्यकल्पसंख्या<br /> द्वैगुण्यानुगुण्यानूदाह व्यासः—<br /> “औपनायनिकः कालः परः षोडशावार्षिकः । द्वाविंशतिः परोऽन्यस्य स्याच्चतुर्विंशतिः परः” इति ।<br /> परः अन्तिमः । तत ऊर्ध्वं गौणकालेऽपि नास्ति इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः ( आ. ३७ )—<br /> “ आ षोडशाच्च द्वांशिाच्चतुर्विंशाच्च वत्सरात् । ब्राह्मणक्षत्रियविशामौपनायनिकः परः ”॥<br /> आपस्तम्बः ( १।१२७ )—<br /> “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्यानत्यय आ द्वाविंशात्क्षत्रियस्य चतुर्विंशाद्वैश्यस्य ”。<br /> गौतमोज्ञपि ( १।११६ )—“ आषोडशाद्ब्राह्मणस्य पतिता सावित्री ” इति । मनुः ( २।१३९ )—<br /> “ अत ऊर्ध्वं त्रयोप्येतें यथाकालमसंस्कृताः । सावित्रीपतिता वाच्या भवन्त्यर्यविर्हिताः ”॥<br /> अतः षोडशादिभ्यः । असंकृतः अनुपनतिः । सावित्रीपतिताः सावित्रीपदेशहीनाः । व्रात्याः<br /> ब्राह्मणा नाम । स एव ( २।१४० )—<br /> “नैतैर्पतेर्विधिद्वेद्पथपि कदाचन । ब्राह्मण योंनैश्च संबन्धाञ्चाचरेत् ब्राह्मणैः सह” ॥ अपूतरकृत-<br /> प्रायश्चित्तैः । ब्राह्मणं अध्ययनध्यापनादीन् । योंनान्कऱ्यादानप्रतिग्रहादीन् । चन्द्रिकायाम्—<br /> “ व्रात्यस्याकृतस्तित्स्य न कार्यमुपनायनम् । अध्यापनं याजनं च विशाद्वि विवर्जयेत्”॥<br /> यमः— “ समतिक्रान्तकालाश्च पतिताः सर्व एव ते ”॥<br /> “ ब्राह्मणक्षत्रियविशां कालच्छेदत्यगादयन् । सावित्रीपतिता व्रात्याः परिहार्याः प्रयत्नतः ” इति ।<br /> बोधानायवोऽपि—“अत ऊर्ध्वं पतिसावित्रीका भवन्ति । नैतानुपनेयनीध्यापयेयुर्न याजयेयुर्न<br /> विवाहयेयुः ” । एतानकृतप्रायश्चित्तानििति शेषः । प्रायश्चित्तमपि याज्ञवल्क्येनोट्टम् ( आ. ३८ )—<br /> “ अत ऊर्ध्वं भवंत्येते सर्वधर्मबहिष्कृताः ! सावित्रीपतिताः व्रात्या वात्यस्तोमाहते क्रतोः” ॥<br /> वात्यस्तोमो वात्यानां प्रायश्चित्तार्थः क्रतुः । तं विहायान्यत्र नाधिकारः । तत्र त्वपपत्नीकस्थानधीत-<br /> वेदस्याकृताधानस्य वचनादविद्वात्तः । शशिक्षस्तु प्रायश्चित्तान्तरमप्याह ( १।१७६–७९ )—<br /> “पतितसावित्रीद्धलूकव्रतं चरेताद्रौ हासौ यावकेन वर्तेयेन्नासं पयसाऽधेमासमाक्षियाऽऽव्रतं<br /> घृतेन वद्व्राग्रमद्यादिति । त्रिरात्रमहोरात्रमुपसैवमध्वाभुधं च गच्छेद् वात्यस्तोमेन वा यजेत ”<br /> इति । अस्यार्थः । उद्दालकमुनिका दृष्टं व्रतमुद्गालकव्रतम् । तत्स्वरूपमाह । द्वौ मासावित्यादिना<br /> यावको यवकृतं यवागूः । तत्रैवासुद्र्यं वर्तेत । अयाचित् तु सर्ववतसाधारणं हविष्यन्तच सकृदेव ।<br /> उपवासे तु उदकदोषोपि निवृत्तिः । पूर्वमम्बभक्षनैव त्रिरात्रविधानादिति । आपस्तम्बः—<br /> ( १।१२७-२९ )—“कदाचितेषु समर्थः स्याद्यानि वहयामः । अतिक्रांन्ते सावित्रीयाः काले क्रतुं त्रैविचकं<br /> ब्रह्मचर्य चरेत् । अथोपपनयनम् । ततः संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् । अध्याप्यायः” इति । अस्यार्थो हर-<br /> दत्तेनानिहितः । यथा व्रतेषु समर्थः स्यात्तथैतावन्कालः प्रतीक्ष्यः । पूर्वमेव तु सामर्थ्यं सत्यहनवर्षा-<br /> यतिक्रमेऽपि प्रायश्चित्तं भवति । एवं षोडशादिभ्यः उर्ध्व कियन्तंचिकालमसमर्थानां पश्चात्साथर्ये<br /> सति प्रायश्चित्तं भवेत्येव । तञ्च प्रायश्चित्तमाह । अतिक्रांन्ते सावित्रीया इति।यः सावित्र्या काल उक्तः<br /> तदतिक्रमे त्रैविचकं त्रयवयवा विद्याः त्रिविधाः । तामधीयते त्रैविद्याः । तेषामिदं त्रैविचकमेवंभूतं व्रतै<br /> ब्रह्मचर्यमग्निपरिचर्याध्ययनं गुरुशुश्रूवामिति परिभाव्य सकलं ब्रह्मचारिधर्मं चरेत्कियन्तं काल-<br /> मुतुं ‘कालाध्वनोरत्यंतसंयोगे’ ‘द्वितीया । अथोपपनयनं एवं चरितव्रतः उपनेतव्यः । ततः संवत्सर-<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क्ष-गायत्री। 2. क्ष-त्र। 3. स्व-न प्रसक्तिः। 4. क्ष-द्वाप्य। 5. पा. म. २।२।५।<noinclude></noinclude> 9ia69rege0clqdlc7d9c1n54zduo632 419041 419040 2026-11-07T12:33:41Z Myauthworks 10864 419041 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८९|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ अत ऊर्ध्वं त्रयो वर्षाः सावित्री नातिवर्तते । आषोडशाद्ब्राह्मणस्य आद्द्वाविंशतेः क्षत्रियाः ” ॥<br /> “ आचतुर्विंशतेर्वैश्यो ब्रह्मचर्यव्रते स्थिताः ” । अत ऊर्ध्वं कालातिक्रमान्मौञ्जी-<br /> बन्धनाभावे प्रायश्चित्तमाह स एव ( २।३९ )—<br /> “ैतस्मात्तु परं काले सावित्रीपतिता जनाः । व्रत्य्या भवंति जुष्टार्याः काम्यैः कैश्चिद्ब्रतैरपि ” ॥<br /> वृष्याः ब्रह्मचर्यादिसंस्काररहती वृषला इव आचरन्तः । जुष्टार्याः आर्याभिर्निंदिताः ।<br /> बौधायनः—“ षोडशाद्वर्षपर्यन्तं ब्राह्मणाद्युपनीयते । द्वाविंशतस्तु राजन्याद्वात्रिंशात्तु<br /> तथा विशः । अत ऊर्ध्वं त्रयो वर्णा व्रत्य्या भवंति वातिराः ” इति । वातिराः ब्रह्मण-<br /> चर्यातिरिक्तकाले जाताः । वृष्याः वृषलवदाचरन्तः । '''हारीतः—'''<br /> “ ब्राह्मणे सप्तमे वर्षे क्षत्रिये त्वेकादशे । वैश्ये तु त्रयोदशे तु संवर्तत उपनयनं ”<br /> “ अत ऊर्ध्वं त्रयो वर्षाः सावित्री नातिवर्तते । सावित्र्याश्चातिक्रमे प्रायश्चित्तमाह<br /> यमोपि—“ सावित्रीपतितो विप्रो जातः शुद्रस्तथैव च । प्राजापत्यत्रयं कृत्वा ततो<br /> मौञ्जीं प्रबध्न्येत ” इति । संवर्तः—“ सावित्रीपतितो विप्रः प्रायश्चित्तं समाचरेत् । प्राजा-<br /> पत्यत्रयं कृत्वा ततो मौञ्जीं प्रबध्न्येत ” इति । आश्वलायनः—<br /> “ वसंते ब्राह्मणमुपनयीत ग्रीष्मे राजन्यं शरदि वैश्यं वर्षासु रथकारं संवत्सरेषु वा<br /> तृतीये चतुर्थे पंचमे षष्ठे सप्तमे वा” । इति कालविशेषः ।<br /> अथ योग्यलक्षणम् । '''वसिष्ठः—'''<br /> “ लक्षणैस्तु प्रकुर्वीत ब्राह्मणस्योपनयनम् । अशक्तं तु न कुर्वीत गुणहीनं विशेषतः ” इति ।<br /> गुणानित्येतन्मुख्याधिकारविषयं । अशक्तत्वं चक्षुराद्यंगवैकल्यम् । तदाह याज्ञ-<br /> वल्क्यः ( आ. २२ )— “ सर्व एव समेताश्च हीनाङ्गा नैव कारयेत् ” । समेताः<br /> लक्षणयुक्ताः । हीनाङ्गाः नेत्रहीनादयः । नारदः—<br /> “ नाधैर्ययुतं कुर्यान्मौञ्जीं हीनाङ्गमेव च । अनृतं व्यसनाक्तं च कुर्यान्नैव कदाचन ”<br /> इति । अत्र यद्यपि हीनाङ्गानामुपनयननिषेधस्तथापि “ पंगोश्चैव चान्धस्य तथैव च ।<br /> उपनयनं नास्ति हीनाङ्गस्य विशेषतः ” इति श्रुत्या हीनाङ्गानामुपनयनाभाव एव प्रतीयते ।<br /> तथापि “ जातैन्ध्यं च पतितस्य ” इत्यत्र जातैन्धशब्दोक्त्यैवानुपनयनस्य जातैन्धेष्वेव<br /> नियमात् उत्तरकालं प्राप्तैन्धानामुपनयनं भवत्येव । तेषामपि संन्यासाद्याश्रमान्तर-<br /> प्राप्तेरुपनयनान्तर्गताधिकरणसिद्धान्तात् । अत एव हीनाङ्गानामित्युक्तं नास्त्यु-<br /> पनयनमिति निषेधशास्त्रमपि जात्यात्वविनाभूतनित्यपङ्गुत्वादिषु द्रष्टव्यमित्यलं<br /> विस्तरेण । अत्र विशेषमाह हारीतः—“ बधिरीकृतिमूकत्वे जात्यन्धे च तथैव च ।<br /> उपनयनं न कर्तव्यं कुर्वन् पतति पातकी ” इति ।<br /> अथ गुरुलक्षणम् । '''पारस्करः—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> izcsoev1hmfx1nm6oqd1q7dt6dhsrvq 419042 419041 2026-11-07T12:35:18Z Myauthworks 10864 419042 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९०|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते । आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोश्चतुर्विंशतेर्विशः ” ॥<br /> सावित्री उपनयनम् । क्षत्रबन्धोः क्षत्रियस्य । आकारोऽत्रामिधिविषचनः । मुख्यकल्पसंख्या<br /> द्वैगुण्यानुगुण्यानूदाह व्यासः—<br /> “औपनायनिकः कालः परः षोडशावार्षिकः । द्वाविंशतिः परोऽन्यस्य स्याच्चतुर्विंशतिः परः” इति ।<br /> परः अन्तिमः । तत ऊर्ध्वं गौणकालेऽपि नास्ति इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः ( आ. ३७ )—<br /> “ आ षोडशाच्च द्वांशिाच्चतुर्विंशाच्च वत्सरात् । ब्राह्मणक्षत्रियविशामौपनायनिकः परः ” ॥<br /> आपस्तम्बः ( १।१२७ )—<br /> “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्यानत्यय आ द्वाविंशात्क्षत्रियस्य चतुर्विंशाद्वैश्यस्य ” ।<br /> गौतमोज्ञपि ( १।११६ )—“ आषोडशाद्ब्राह्मणस्य पतिता सावित्री ” इति । मनुः ( २।१३९ )—<br /> “ अत ऊर्ध्वं त्रयोप्येतें यथाकालमसंस्कृताः । सावित्रीपतिता वाच्या भवन्त्यर्यविर्हिताः ” ॥<br /> अतः षोडशादिभ्यः । असंकृतः अनुपनतिः । सावित्रीपतिताः सावित्रीपदेशहीनाः । व्रात्याः<br /> ब्राह्मणा नाम । स एव ( २।१४० )—<br /> “नैतैर्पतेर्विधिद्वेद्पथपि कदाचन । ब्राह्मण योंनैश्च संबन्धाञ्चाचरेत् ब्राह्मणैः सह” ॥ अपूतरकृत-<br /> प्रायश्चित्तैः । ब्राह्मणं अध्ययनध्यापनादीन् । योंनान्कऱ्यादानप्रतिग्रहादीन् । चन्द्रिकायाम्—<br /> “ व्रात्यस्याकृतस्तित्स्य न कार्यमुपनायनम् । अध्यापनं याजनं च विशाद्वि विवर्जयेत्” ॥<br /> यमः— “ समतिक्रान्तकालाश्च पतिताः सर्व एव ते ” ॥<br /> “ ब्राह्मणक्षत्रियविशां कालच्छेदत्यगादयन् । सावित्रीपतिता व्रात्याः परिहार्याः प्रयत्नतः ” इति ।<br /> बोधानायवोऽपि—“अत ऊर्ध्वं पतिसावित्रीका भवन्ति । नैतानुपनेयनीध्यापयेयुर्न याजयेयुर्न<br /> विवाहयेयुः ” । एतानकृतप्रायश्चित्तानििति शेषः । प्रायश्चित्तमपि याज्ञवल्क्येनोट्टम् ( आ. ३८ )—<br /> “ अत ऊर्ध्वं भवंत्येते सर्वधर्मबहिष्कृताः ! सावित्रीपतिताः व्रात्या वात्यस्तोमाहते क्रतोः” ॥<br /> वात्यस्तोमो वात्यानां प्रायश्चित्तार्थः क्रतुः । तं विहायान्यत्र नाधिकारः । तत्र त्वपपत्नीकस्थानधीत-<br /> वेदस्याकृताधानस्य वचनादविद्वात्तः । शशिक्षस्तु प्रायश्चित्तान्तरमप्याह ( १।१७६–७९ )—<br /> “पतितसावित्रीद्धलूकव्रतं चरेताद्रौ हासौ यावकेन वर्तेयेन्नासं पयसाऽधेमासमाक्षियाऽऽव्रतं<br /> घृतेन वद्व्राग्रमद्यादिति । त्रिरात्रमहोरात्रमुपसैवमध्वाभुधं च गच्छेद् वात्यस्तोमेन वा यजेत ”<br /> इति । अस्यार्थः । उद्दालकमुनिका दृष्टं व्रतमुद्गालकव्रतम् । तत्स्वरूपमाह । द्वौ मासावित्यादिना<br /> यावको यवकृतं यवागूः । तत्रैवासुद्र्यं वर्तेत । अयाचित् तु सर्ववतसाधारणं हविष्यन्तच सकृदेव ।<br /> उपवासे तु उदकदोषोपि निवृत्तिः । पूर्वमम्बभक्षनैव त्रिरात्रविधानादिति । आपस्तम्बः—<br /> ( १।१२७-२९ )—“कदाचितेषु समर्थः स्याद्यानि वहयामः । अतिक्रांन्ते सावित्रीयाः काले क्रतुं त्रैविचकं<br /> ब्रह्मचर्य चरेत् । अथोपपनयनम् । ततः संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् । अध्याप्यायः” इति । अस्यार्थो हर-<br /> दत्तेनानिहितः । यथा व्रतेषु समर्थः स्यात्तथैतावन्कालः प्रतीक्ष्यः । पूर्वमेव तु सामर्थ्यं सत्यहनवर्षा-<br /> यतिक्रमेऽपि प्रायश्चित्तं भवति । एवं षोडशादिभ्यः उर्ध्व कियन्तंचिकालमसमर्थानां पश्चात्साथर्ये<br /> सति प्रायश्चित्तं भवेत्येव । तञ्च प्रायश्चित्तमाह । अतिक्रांन्ते सावित्रीया इति।यः सावित्र्या काल उक्तः<br /> तदतिक्रमे त्रैविचकं त्रयवयवा विद्याः त्रिविधाः । तामधीयते त्रैविद्याः । तेषामिदं त्रैविचकमेवंभूतं व्रतै<br /> ब्रह्मचर्यमग्निपरिचर्याध्ययनं गुरुशुश्रूवामिति परिभाव्य सकलं ब्रह्मचारिधर्मं चरेत्कियन्तं काल-<br /> मुतुं ‘कालाध्वनोरत्यंतसंयोगे’ ‘द्वितीया । अथोपपनयनं एवं चरितव्रतः उपनेतव्यः । ततः संवत्सर-<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क्ष-गायत्री[cite: 14]. 2. क्ष-त्र[cite: 14]. 3. स्व-न प्रसक्तिः[cite: 14]. 4. क्ष-द्वाप्य[cite: 14]. 5. पा. म. २।२।५[cite: 14].<noinclude></noinclude> 89m4wan3x0n05mbdjcq78rp32j5pul8 419043 419042 2026-11-07T12:35:49Z Myauthworks 10864 419043 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|८९|'''उपनयनकालः'''|}} {{rule}} “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते । आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोश्चतुर्विंशतेर्विशः ” ॥<br /> सावित्री उपनयनम् । क्षत्रबन्धोः क्षत्रियस्य । आकारोऽत्रामिधिविषचनः । मुख्यकल्पसंख्या<br /> द्वैगुण्यानुगुण्यानूदाह व्यासः—<br /> “औपनायनिकः कालः परः षोडशावार्षिकः । द्वाविंशतिः परोऽन्यस्य स्याच्चतुर्विंशतिः परः” इति ।<br /> परः अन्तिमः । तत ऊर्ध्वं गौणकालेऽपि नास्ति इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः ( आ. ३७ )—<br /> “ आ षोडशाच्च द्वांशिाच्चतुर्विंशाच्च वत्सरात् । ब्राह्मणक्षत्रियविशामौपनायनिकः परः ” ॥<br /> आपस्तम्बः ( १।१२७ )—<br /> “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्यानत्यय आ द्वाविंशात्क्षत्रियस्य चतुर्विंशाद्वैश्यस्य ” ।<br /> गौतमोज्ञपि ( १।११६ )—“ आषोडशाद्ब्राह्मणस्य पतिता सावित्री ” इति । मनुः ( २।१३९ )—<br /> “ अत ऊर्ध्वं त्रयोप्येतें यथाकालमसंस्कृताः । सावित्रीपतिता वाच्या भवन्त्यर्यविर्हिताः ” ॥<br /> अतः षोडशादिभ्यः । असंकृतः अनुपनतिः । सावित्रीपतिताः सावित्रीपदेशहीनाः । व्रात्याः<br /> ब्राह्मणा नाम । स एव ( २।१४० )—<br /> “नैतैर्पतेर्विधिद्वेद्पथपि कदाचन । ब्राह्मण योंनैश्च संबन्धाञ्चाचरेत् ब्राह्मणैः सह” ॥ अपूतरकृत-<br /> प्रायश्चित्तैः । ब्राह्मणं अध्ययनध्यापनादीन् । योंनान्कऱ्यादानप्रतिग्रहादीन् । चन्द्रिकायाम्—<br /> “ व्रात्यस्याकृतस्तित्स्य न कार्यमुपनायनम् । अध्यापनं याजनं च विशाद्वि विवर्जयेत्” ॥<br /> यमः— “ समतिक्रान्तकालाश्च पतिताः सर्व एव ते ” ॥<br /> “ ब्राह्मणक्षत्रियविशां कालच्छेदत्यगादयन् । सावित्रीपतिता व्रात्याः परिहार्याः प्रयत्नतः ” इति ।<br /> बोधानायवोऽपि—“अत ऊर्ध्वं पतिसावित्रीका भवन्ति । नैतानुपनेयनीध्यापयेयुर्न याजयेयुर्न<br /> विवाहयेयुः ” । एतानकृतप्रायश्चित्तानििति शेषः । प्रायश्चित्तमपि याज्ञवल्क्येनोट्टम् ( आ. ३८ )—<br /> “ अत ऊर्ध्वं भवंत्येते सर्वधर्मबहिष्कृताः ! सावित्रीपतिताः व्रात्या वात्यस्तोमाहते क्रतोः” ॥<br /> वात्यस्तोमो वात्यानां प्रायश्चित्तार्थः क्रतुः । तं विहायान्यत्र नाधिकारः । तत्र त्वपपत्नीकस्थानधीत-<br /> वेदस्याकृताधानस्य वचनादविद्वात्तः । शशिक्षस्तु प्रायश्चित्तान्तरमप्याह ( १।१७६–७९ )—<br /> “पतितसावित्रीद्धलूकव्रतं चरेताद्रौ हासौ यावकेन वर्तेयेन्नासं पयसाऽधेमासमाक्षियाऽऽव्रतं<br /> घृतेन वद्व्राग्रमद्यादिति । त्रिरात्रमहोरात्रमुपसैवमध्वाभुधं च गच्छेद् वात्यस्तोमेन वा यजेत ”<br /> इति । अस्यार्थः । उद्दालकमुनिका दृष्टं व्रतमुद्गालकव्रतम् । तत्स्वरूपमाह । द्वौ मासावित्यादिना<br /> यावको यवकृतं यवागूः । तत्रैवासुद्र्यं वर्तेत । अयाचित् तु सर्ववतसाधारणं हविष्यन्तच सकृदेव ।<br /> उपवासे तु उदकदोषोपि निवृत्तिः । पूर्वमम्बभक्षनैव त्रिरात्रविधानादिति । आपस्तम्बः—<br /> ( १।१२७-२९ )—“कदाचितेषु समर्थः स्याद्यानि वहयामः । अतिक्रांन्ते सावित्रीयाः काले क्रतुं त्रैविचकं<br /> ब्रह्मचर्य चरेत् । अथोपपनयनम् । ततः संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् । अध्याप्यायः” इति । अस्यार्थो हर-<br /> दत्तेनानिहितः । यथा व्रतेषु समर्थः स्यात्तथैतावन्कालः प्रतीक्ष्यः । पूर्वमेव तु सामर्थ्यं सत्यहनवर्षा-<br /> यतिक्रमेऽपि प्रायश्चित्तं भवति । एवं षोडशादिभ्यः उर्ध्व कियन्तंचिकालमसमर्थानां पश्चात्साथर्ये<br /> सति प्रायश्चित्तं भवेत्येव । तञ्च प्रायश्चित्तमाह । अतिक्रांन्ते सावित्रीया इति।यः सावित्र्या काल उक्तः<br /> तदतिक्रमे त्रैविचकं त्रयवयवा विद्याः त्रिविधाः । तामधीयते त्रैविद्याः । तेषामिदं त्रैविचकमेवंभूतं व्रतै<br /> ब्रह्मचर्यमग्निपरिचर्याध्ययनं गुरुशुश्रूवामिति परिभाव्य सकलं ब्रह्मचारिधर्मं चरेत्कियन्तं काल-<br /> मुतुं ‘कालाध्वनोरत्यंतसंयोगे’ ‘द्वितीया । अथोपपनयनं एवं चरितव्रतः उपनेतव्यः । ततः संवत्सर-<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क्ष-गायत्री[cite: 14]. 2. क्ष-त्र[cite: 14]. 3. स्व-न प्रसक्तिः[cite: 14]. 4. क्ष-द्वाप्य[cite: 14]. 5. पा. म. २।२।५[cite: 14].<noinclude></noinclude> jdk850f1n2s7sf80qf2y48lxxjsjxmb 104 166106 419037 2026-11-07T12:26:32Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९१|'''गौणकालः'''|}} {{rule}} मुङ्कीष्पस्पर्शनं स्नानं कर्तव्यम् । प्राकस्य त्रिवषणस्नानमन्यम्य यथाशक्ति । अध्याप्यायः । एवं<br /> चरितव्रतः पश्चादुपयः इति । यतु जैमिनिन... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419037 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९१|'''गौणकालः'''|}} {{rule}} मुङ्कीष्पस्पर्शनं स्नानं कर्तव्यम् । प्राकस्य त्रिवषणस्नानमन्यम्य यथाशक्ति । अध्याप्यायः । एवं<br /> चरितव्रतः पश्चादुपयः इति । यतु जैमिनिनोक्तम्—“ नातिपोडशर्वर्षमुपनयीत प्रशस्तपुण्णे<br /> क्षेत्रे वृषलीभूत ” इति तदकृतप्रायश्चित्तविषयम् । स्मृत्यथ्र्सारे—“ उपनयनं गर्भाज्जन्मतो<br /> वाऽष्टमे वर्षे एकादशे द्वादशे वा द्विजातीनां क्रमालकार्येणा षोडशादा द्वाविंशादा चतुर्विंशाच्च<br /> द्विप्रादीनां क्रमालकार्यमद ऊर्ध्वं सावित्रीपतिता वात्याः स्युस्तेषां चीर्णप्रायश्चित्तानामुपनyna-<br /> त्र्यः स्युः ” इति । इति मौञ्जाकः । अथ यज्ञोपवीतम् । तत्र मनुः ( २।१४७ )—<br /> “ कार्पासमुपशीतं स्याद्विस्यस्योर्ध्ववृतं त्रिवृत । शाणसूत्रमयं राजो वैश्यस्याविकसूत्रकम् ” ॥<br /> कार्पासविकारः कार्पासम् । सूक्तमिति यावत् । ऊर्ध्ववृत्त्य सव्यहस्ततले न्यस्य दक्षिणहस्ततलेन<br /> ऊर्ध्वर्वर्तितम् । आबिकसूत्रकनविरोनिर्मितसूत्रमित्यर्थः । गृह्यपरिशिष्टेऽपि—“ उपवीतम्युग्म-<br /> सरं विश्वसंतुकं त्रिषृषोपवीतम्” शति । अयुग्मसरमयुगमगुममेककैगुणो विषमंतुकः त्रितंतुक<br /> उन्दथा नवंतुकस्यद्याहातात् । तत्राह देवलः—“ यज्ञोपवीतं कुर्वीत सूत्रेन नवंतुकम् ” इति ।<br /> श्रुतरपि “ नव वै त्सिन्न ” इति । कात्यायनः—“त्रिवृदूर्ध्वं वृत्तं कार्य तंतुत्रयमधो वृत्तम् ” इति ।<br /> बृहस्पतिः—<br /> “कार्पासिकं सर्वः शुध्द्याचुचे क्षेत्रे विशोधिते । जीवमर्त्तृक्वा नाऱ्या ब्राह्मणस्य सूत्रकं कृतम्”<br /> स्मृतिसारे—<br /> “ चहुदे दिनाशे वा स्नानः कन्याया निर्मितं शुभस्सु । विंधवावाभिर्धवा सूत्रं गृह्णित वै शुचः ”<br /> माधर्वयि—<br /> “ यज्ञोपवीतं कुर्ती सूत्रे तु नवंतुकम् । त्रिष्टृद्वयं वृत्तं कार्य तंतुत्रयमधोवृत्तम” ॥ ऊर्ध्ववृत्तस्य<br /> लक्षणमुक्तं चंद्रिकायाम्—<br /> “ करेण दक्षिणेनोर्ध्वगतेन त्रिगुणं कृतम् । वलितं वा विकें सूत्रं त्रिद्दुर्ध्ववृृतं स्मृतम्” ॥<br /> ऊर्ध्व गतेन दक्षिणेन करेण एदालहितं तद्पूर्ववृत्तमित्यर्थः । प्रतिसंतू देवताभेदनाह देवलः—<br /> “ ओङ्कारः प्रथमस्तंतुर्द्वितीयोऽग्निस्तथैव च । तृतीयो नागदेवत्यश्चतुर्थः सोमिदेवतः ” ॥<br /> “ पंचमः पितृदेवत्यः षष्ठैश्चैव प्रजापतिः । सप्तमो वायुदेवत्यो धर्मब्राह्म एव च ” ॥<br /> “ अष्टमः सर्वदेवत्य इत्येता नव देवताः ” ॥<br /> “ प्रानानिष्क्रम्य संस्थाप्य षड्गवञ्चंगृहीतु तत् । तावत्त्रिगुणीतं सूत्रं प्रक्षाल्याब्लिंगैःक्रिमिः ” ॥<br /> “ देवागारेऽथ वा गोष्ठे नथा वाऽन्यत्र वा शुचौ । सावित्र्या त्रिविधं कुर्यात्स्वसूत्रं तु तद्वदेत ” ॥<br /> “ अथ त्रिदिष्ट्रथ्यं स्यात्पितृणां तृप्तिदं हि तत् । त्रिस्ताडयेत्करतलं देवानां तृप्तिदं हि तत् ” ॥<br /> “ सद्ये मृद् गृह्णत्वाऽस्मिन् स्थापयेद्गुरिति ब्रुवन् । पत्रं पुष्पं फलं वापि व्याहतीभिः प्रातिशिपेत् ” ॥<br /> “ अभिवंऱ्याथ मुरमिं चेति वर्गतत्रं त्रिभिः । हरिब्रह्मेश्वरेभ्यश्च प्रणम्यावाहयेदिति ” ॥<br /> “ यज्ञोपवितमित्यादि मंत्रः न्यादक्धारणे । यज्ञोपवीतमंत्रेण व्याहत्या वाऽपि धारयेत् ” ॥<br /> गृह्यपरिशिष्टे “ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तादायुष्यम्यं प्रति मुंच शुभ्रं<br /> यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ” इति धारणे मंत्रोऽमिहितः । बौधायनः—“ यज्ञोपवीतं प्रतिमुंच-<br /> न्याचयति यज्ञोपवीतं परमं पवित्रमिति ” । ग्रंथिनियममाह देवलः—“ एकेन ग्रंथिना तंतुः<br /> द्विगुणस्त्रिगुणोऽथ वा ” । परिमाणानंतरमप्याह कात्यायनः—<br /> “ त्रिवृतं चोपवीतं स्यात्स्यैको ग्रंथिरिष्यते ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क-भग। 2. क-वस्तु; स्व-विष्णु। 3. श्य-ते नैव त्मन्तरः। ४. क-श्री। ५ क्ष-वादये;<noinclude></noinclude> lsbwa9fleakz6j8fu42bcclv83mhkvy 419044 419037 2026-11-07T12:36:23Z Myauthworks 10864 419044 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९०|'''गौणकालः'''|}} {{rule}} मुङ्कीष्पस्पर्शनं स्नानं कर्तव्यम् । प्राकस्य त्रिवषणस्नानमन्यम्य यथाशक्ति । अध्याप्यायः । एवं<br /> चरितव्रतः पश्चादुपयः इति । यतु जैमिनिनोक्तम्—“ नातिपोडशर्वर्षमुपनयीत प्रशस्तपुण्णे<br /> क्षेत्रे वृषलीभूत ” इति तदकृतप्रायश्चित्तविषयम् । स्मृत्यथ्र्सारे—“ उपनयनं गर्भाज्जन्मतो<br /> वाऽष्टमे वर्षे एकादशे द्वादशे वा द्विजातीनां क्रमालकार्येणा षोडशादा द्वाविंशादा चतुर्विंशाच्च<br /> द्विप्रादीनां क्रमालकार्यमद ऊर्ध्वं सावित्रीपतिता वात्याः स्युस्तेषां चीर्णप्रायश्चित्तानामुपनयन-<br /> त्र्यः स्युः ” इति । इति मौञ्जाकः । अथ यज्ञोपवीतम् । तत्र मनुः ( २।१४७ )—<br /> “ कार्पासमुपशीतं स्याद्विस्यस्योर्ध्ववृतं त्रिवृत । शाणसूत्रमयं राजो वैश्यस्याविकसूत्रकम् ” ॥<br /> कार्पासविकारः कार्पासम् । सूक्तमिति यावत् । ऊर्ध्ववृत्त्य सव्यहस्ततले न्यस्य दक्षिणहस्ततलेन<br /> ऊर्ध्वर्वर्तितम् । आबिकसूत्रकनविरोनिर्मितसूत्रमित्यर्थः । गृह्यपरिशिष्टेऽपि—“ उपवीतम्युग्म-<br /> सरं विश्वसंतुकं त्रिषृषोपवीतम्” शति । अयुग्मसरमयुगमगुममेककैगुणो विषमंतुकः त्रितंतुक<br /> उन्दथा नवंतुकस्यद्याहातात् । तत्राह देवलः—“ यज्ञोपवीतं कुर्वीत सूत्रेन नवंतुकम् ” इति ।<br /> श्रुतरपि “ नव वै त्सिन्न ” इति । कात्यायनः—“त्रिवृदूर्ध्वं वृत्तं कार्य तंतुत्रयमधो वृत्तम् ” इति ।<br /> बृहस्पतिः—<br /> “कार्पासिकं सर्वः शुध्द्याचुचे क्षेत्रे विशोधिते । जीवमर्त्तृक्वा नाऱ्या ब्राह्मणस्य सूत्रकं कृतम्”<br /> स्मृतिसारे—<br /> “ चहुदे दिनाशे वा स्नानः कन्याया निर्मितं शुभस्सु । विंधवावाभिर्धवा सूत्रं गृह्णित वै शुचः ”<br /> माधर्वयि—<br /> “ यज्ञोपवीतं कुर्ती सूत्रे तु नवंतुकम् । त्रिष्टृद्वयं वृत्तं कार्य तंतुत्रयमधोवृत्तम” ॥ ऊर्ध्ववृत्तस्य<br /> लक्षणमुक्तं चंद्रिकायाम्—<br /> “ करेण दक्षिणेनोर्ध्वगतेन त्रिगुणं कृतम् । वलितं वा विकें सूत्रं त्रिद्दुर्ध्ववृृतं स्मृतम्” ॥<br /> ऊर्ध्व गतेन दक्षिणेन करेण एदालहितं तद्पूर्ववृत्तमित्यर्थः । प्रतिसंतू देवताभेदनाह देवलः—<br /> “ ओङ्कारः प्रथमस्तंतुर्द्वितीयोऽग्निस्तथैव च । तृतीयो नागदेवत्यश्चतुर्थः सोमिदेवतः ” ॥<br /> “ पंचमः पितृदेवत्यः षष्ठैश्चैव प्रजापतिः । सप्तमो वायुदेवत्यो धर्मब्राह्म एव च ” ॥<br /> “ अष्टमः सर्वदेवत्य इत्येता नव देवताः ” ॥<br /> “ प्रानानिष्क्रम्य संस्थाप्य षड्गवञ्चंगृहीतु तत् । तावत्त्रिगुणीतं सूत्रं प्रक्षाल्याब्लिंगैःक्रिमिः ” ॥<br /> “ देवागारेऽथ वा गोष्ठे नथा वाऽन्यत्र वा शुचौ । सावित्र्या त्रिविधं कुर्यात्स्वसूत्रं तु तद्वदेत ” ॥<br /> “ अथ त्रिदिष्ट्रथ्यं स्यात्पितृणां तृप्तिदं हि तत् । त्रिस्ताडयेत्करतलं देवानां तृप्तिदं हि तत् ” ॥<br /> “ सद्ये मृद् गृह्णत्वाऽस्मिन् स्थापयेद्गुरिति ब्रुवन् । पत्रं पुष्पं फलं वापि व्याहतीभिः प्रातिशिपेत् ” ॥<br /> “ अभिवंऱ्याथ मुरमिं चेति वर्गतत्रं त्रिभिः । हरिब्रह्मेश्वरेभ्यश्च प्रणम्यावाहयेदिति ” ॥<br /> “ यज्ञोपवितमित्यादि मंत्रः न्यादक्धारणे । यज्ञोपवीतमंत्रेण व्याहत्या वाऽपि धारयेत् ” ॥<br /> गृह्यपरिशिष्टे “ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तादायुष्यम्यं प्रति मुंच शुभ्रं<br /> यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ” इति धारणे मंत्रोऽमिहितः । बौधायनः—“ यज्ञोपवीतं प्रतिमुंच-<br /> न्याचयति यज्ञोपवीतं परमं पवित्रमिति ” । ग्रंथिनियममाह देवलः—“ एकेन ग्रंथिना तंतुः<br /> द्विगुणस्त्रिगुणोऽथ वा ” । परिमाणानंतरमप्याह कात्यायनः—<br /> “ त्रिवृतं चोपवीतं स्यात्स्यैको ग्रंथिरिष्यते ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क-भग। 2. क-वस्तु; स्व-विष्णु। 3. श्य-ते नैव त्मन्तरः। 4. क-श्री। 5. क्ष-वादये;<noinclude></noinclude> n91ujsa0ypl2u01ozrqf0l4ye2rfiid 104 166107 419045 2026-11-07T12:37:45Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९१|'''यज्ञोपवीतम्'''|}} {{rule}} “ पृष्ठवंक्षे च नाभ्यां च धृतं यद्दिन्द्रते कटिम् । तदध्र्यमुपवीतं स्यान्नातिलंबं न चोच्छ्रितम् ” ॥<br /> '''वसिष्ठशातातपौ—'''<br /> “ नाभेऊर्ध... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419045 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९१|'''यज्ञोपवीतम्'''|}} {{rule}} “ पृष्ठवंक्षे च नाभ्यां च धृतं यद्दिन्द्रते कटिम् । तदध्र्यमुपवीतं स्यान्नातिलंबं न चोच्छ्रितम् ” ॥<br /> '''वसिष्ठशातातपौ—'''<br /> “ नाभेऊर्ध्वमनायुष्यमधो नाभेतरः क्षयः । तस्माच्चाभिसमं कुर्यादुपवीतं विचक्षणः ” ॥<br /> एतदलाभेऽपि परिमाणांतरमाह देवलः—“ स्तनाद्धर्ममधो नाभेर्न कर्तव्यं कदाचन ” इति । भृगुः—<br /> “ उपवीतं वटोरैकं द्वे तथेतर्योः स्मृते । एकमेव व्रतानां स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः ” ॥ ५<br /> '''देवलः—'''<br /> “ ब्रह्मचारिण एकं स्यात्स्नातस्य द्वे बहुनि वा । तृतीयमुत्तरीय्यं स्यादभावात् तदिष्यते ” ॥<br /> '''स्मृतिसारे—'''<br /> “एकनेद्वस्य चैकं स्यादथवा वेदसंरुद्याः । बहुनि चायुष्कामस्य व्यादिकाम्यं प्रwechslते ” ॥<br /> '''भरद्वाजः—'''<br /> “ मंत्रं स्रदैवमुच्चार्य ब्रह्मसूत्रं गले क्षिपेत् । दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य शिरसैवा सह द्विजः ” ॥ १०<br /> “गृहस्यस्य वनस्थस्य सूत्रं प्रति पुनः पुनः । मंत्रोच्चार्र गमाचाभेद्रित्ययं क्रमशः स्मृतम् ” ॥<br /> “ यज्ञोपवीते द्वे धार्य श्रौते स्मार्तं च कर्मणि । द्वतीयमुचरीयं तु दक्षाभावे तद्विष्यते ” ॥<br /> “ एकैकमुपवीतं स्यादाच्रबन्ताश्रामिनोर्द्वयोः । दशार्थी वा गृहस्यस्य चत्वारि वनवासिनः ”<br /> “ विना यज्ञोपवीतेन दिनमेकमपि द्विजः । स्थितः शूद्रद्मायाति पुनः श्वानो भविष्यति ” ॥ १५<br /> “क्रोधाद्वा यदि वा लोमाद् ब्रह्मसूत्रं छिनत्ति यः । स कुर्यात्रीणि कृच्छ्राणि कृच्छ्रमेकमथापि वा ” ॥<br /> '''भृगुः—'''<br /> “सदॊपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च । विशिखो व्यपवीतश्च दच्छरोति न तत्कृतम् ” इति ।<br /> ने चानेन सदोपवीतित्वं कर्मकाल एवेति संकोचनीयतः । यत स्व प्रधाह—<br /> “ मंत्रदृतं स्थितं काये यस्य यज्ञोपवीतकम् । नोदत्तेन्तु ततः प्राप्तो यदिच्छेच्छ्रेय आत्मनः ” ॥ २०<br /> “ द्याथस्थमेव तत्काथैमुत्थाप्यं न कदाचन । सकदुद्गाग्णात्स्य प्रायश्चित्तीयते द्विजः ” ॥<br /> '''दयालः—'''<br /> “विना यचिछल्ल्या कर्म विना यज्ञोपवीतकृत । राक्षसं तद्दि विज्ञेयं समस्ता निष्फलाः क्रियाः”<br /> अतोऽग्नीनबनादेः पूर्वमेव यज्ञोपवीतं कार्यमुपनयने । भृगुः<br /> “ सूत्रं सलोमकं देस्र्यात्तः कृत्वा विलोमकम् । सावित्रा वक्ष कृत्वाऽद्भिरिमितिदुक्षवेता ” २५<br /> “ विच्छिन्नं वाऽयतां यातं भुक्त्वा निर्मितमुत्सृजेत । उपानतौ च शसश्र धृतमन्यैन धारयेत ”<br /> “ उपवीतमलंकारं स्रजं करकमेव च ” मनुस्तु–धृतयज्ञोपवीतादिनाशे प्रतिपतिमाह (२।१४७)—<br /> “ मेखलाम्जिनं दंडमुपवीतं कमंडलुम् । अप्सु प्रास्य विनष्टानि शङ्कीतान्यानि मंत्रतः ” इति ।<br /> '''पितामहः—'''<br /> “ य एतदभिजानाती यज्ञसूत्रसमुद्भवम् । वेदोक्तं निष्फलं तस्य स्नानद्वानजपादिकम् ” ॥ ३०<br /> “ ब्राह्मणो यो न जानाति उपवीतस्य संस्थितम् । मोहात्मा वहते भारं पशुगौर्विर सर्वदा ” इति ।<br /> उक्तोपवीतालाभेऽपि देवल आह—<br /> “ कार्पासक्षौमगोवालशाणवल्कतृणोद्भवः । सद्धा संभवता धार्यमुपवीतं द्विजातिभिः ” ॥ इति ।<br /> तृणोद्भवं कुशनिर्मितम् । तथा च गोभिलः—“यज्ञोपवीतं कुरुते सूत्रं वस्त्रं कुशगर्ज्यं च” इति ।<br /> सूत्रमपि वस्त्राभावे वेदितव्यम् । “ वासासा यज्ञोपवीतार्थन्कुर्यातद्भावे किवृता सूत्रेण ” इति ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. कस्यग-कधंचनेति। 2. क्ष-म। 3. क्ष-भाये।<noinclude></noinclude> 80zz7vr0std2wjbj78e8kaxfbxx7nzg 104 166108 419046 2026-11-07T12:38:19Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९२|'''उपवीत-निवीत-प्राचीनावीतानि । वाससोऽसंभवे अनुकल्पः'''|}} {{rule}} ऋष्यशृंगस्मरणात् । “ नित्यमुत्तरं वासः कार्यमपि वा सूत्रमेवोपीतार्थें ” ( २।४१२१–२२ )<br /> इत्यापस... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419046 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९२|'''उपवीत-निवीत-प्राचीनावीतानि । वाससोऽसंभवे अनुकल्पः'''|}} {{rule}} ऋष्यशृंगस्मरणात् । “ नित्यमुत्तरं वासः कार्यमपि वा सूत्रमेवोपीतार्थें ” ( २।४१२१–२२ )<br /> इत्यापस्तंबेन् बासनऽसंभवे अनुकल्पत्वेन सूक्षस्याभिधानाच्च । हारीतः—<br /> “ मुक्तामयोपवीतं च दार्मीकम्मथापि वा । धार्य तत्सर्ववर्णानां महादानादिकर्मसु ” ॥<br /> स्मृत्यर्थसारे—<br /> “ वस्त्रं यज्ञोपवीतार्थ त्रिद्वत्सूत्रं च कर्मसु । शुचये देशे शुचिस्तत्र संहतांगुलिमूलके ” ॥<br /> “ आवेश्ट्य वण्णस्त्रया तु त्रिगुणीकृत्य यत्नतः । आब्लिंगैस्तु त्रिभिः सम्यक्प्रक्षाल्योर्ध्व वृत्तं तत् ” ॥<br /> “ अप्रदक्षिणमावृतं सावित्र्या त्रिगुणीकृतम् । अथ प्रदक्षिणावर्त नर्व स्यान्नखसूत्रकम् ” ॥<br /> “ त्रिरावेट्रद्य दृढं वध्वा हरिद्वेधेश्वराश्वमेत् ” इति । बोधायनः—“ ब्राह्मणकन्यकया<br /> ब्राह्मणविधवया वा शुद्धस्नातया कृताचान्ततया निर्मितं सूत्रं गृहीत्वा प्राचीमुदीची वा दिश-<br /> मुपनिष्कच्य चतुरंगुलमात्रपणव्रतिसुत्रपरिमंडलम् ” इति । स एव—<br /> “ चतुर्वैदस्य चत्वारि त्रिवेदस्य त्रिकं भवेत् । द्वे स्यातां द्विवेदस्य एकमेवैकवेदिनः ” इति ।<br /> कथं संनिविर्धयमूषवीतमित्यपेक्षायां मनुराह ( २।१४६ )—<br /> “ उद्धृते दक्षिणे पाणावुप्वात्युच्यते द्विजः । सव्ये तु प्राचीनावीति निवीती कंठसज्जने ” ॥<br /> सूत्रस्य कर्णसज्जने निवीतमिति संज्ञा । तदस्यास्तीति निवीती । निवीतस्य मध्ये दक्षिणे<br /> पाणावुद्धृते यः संनिविशविशेषः तदूप्रीतं तदस्यास्तीत्युर्ती । सव्ये पाणावुद्धृते यः संनिविश-<br /> विशेषस्तत्राचीनावीतं नाम तदस्यास्तीति प्राचीनावीतीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः ( सह व उप-<br /> निषदि)—“ दक्षिणत उपवीतं दक्षिणं बाहुमुद्धरतेऽवधने ष्यमित्ये यज्ञोपवीतमेतदेव विपरीतं<br /> प्राचीनावीतमिति ” । विषयविशेषमुपवीतादिना दर्शयति श्रुतिरेव ( तै. सं. २।५।११।१ )—<br /> “ निवीतं मनुष्याणां प्राचीनावीतं पितॄणामुपवीतं देवानाम् ” इति । निवीतं मनुष्याणां स्वं<br /> मनुष्यकार्येषु क्वचित्तपणादिषु प्रशस्तम् । प्राचीनावीतं पितॄणां कर्माणि पितृयज्ञदो प्रशस्तम् ।<br /> यज्ञोपवीतं देवानामिति कर्माणि अग्निहोत्रादौ प्रशस्तमित्यर्थः ।<br /> व्यासः—<br /> “ उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्यासे तु समर्पितम् । उपवीतं भवेन्नाद्रे निवीतं कंठसज्जितम् ” ॥<br /> “ सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु वृत्तं द्विजैः । प्राचीनावाता्मत्याहुः पितृकर्मणि यांजथैत् ” ॥<br /> “ देवागारे मवां गोष्ठे होमं जपं तथैव च । स्वाध्याय भोजनं नित्यं ब्राह्मणानां च संनिर्श ” ॥<br /> “ उपासनं गुरूणां च संधयोः साधुसंगमम् । उपशीलता मर्चित्वं तीर्थेद्विर्द नदाहत्ः ” इति ।<br /> आपस्तंबापि ( १।११५१६ )— “ उपासनं गुरूणां शङ्वानामातिधानां होम जल्पकर्मणि भोजन<br /> आचमनं स्वाध्याय च जंपापवीतो म्यात ” इति । एतत्तु कर्मसु यशोपवीतविधानाकालांतरं<br /> नावश्येभास इति केचिद्याचक्षते ।<br /> “ कायस्थमेव तत्कार्यमुत्थाप्यं न कदाचन । नंद्राप्रक्षालित, भाष्य सदा बद्धशिसं च ” ॥<br /> इत्यादि बहुस्मृतिविरोधाछिष्टाचारंगविंशाच्च तदनादूर्ष्याभित्यन्ये ।<br /> उपनयनदीक्षांमध्ये उपवीतहानी उपनयनंतरं दिनचतुष्टयमध्ये यज्ञोपवीतस्य हानी<br /> “ गार्हांह कार्यस्वपरादृष्टवावदारांक्षेपु तु निष्कृतिः स्यात् ।<br /> “एकाहुतिं व्याहतिभिर्हुत्वा स्मार्तेष्वादेशे इहामुयाम ” इति न्यायेन सर्वप्रायश्चित्तं<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क्ष-पर्त। 2. क्ष-वेश।<noinclude></noinclude> 27zp93asw8atwpzaghdvgbx9yz598pl 104 166109 419047 2026-11-07T12:38:52Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९३|'''दण्डाः । तेषां प्रमाणानि'''|}} {{rule}} हुत्वा अनाज्ञातत्रयं च जपं च कृत्वा पुनश्च यज्ञोपवीतं धार्यमित्याहुः ।<br /> इति यज्ञोपवीतनिर्माणदि ॥<br /> अथ दंडधारणम् । अत्र... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419047 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९३|'''दण्डाः । तेषां प्रमाणानि'''|}} {{rule}} हुत्वा अनाज्ञातत्रयं च जपं च कृत्वा पुनश्च यज्ञोपवीतं धार्यमित्याहुः ।<br /> इति यज्ञोपवीतनिर्माणदि ॥<br /> अथ दंडधारणम् । अत्र मनुः ( २।४५ )—<br /> “ ब्राह्मणो वैल्वपालाशो क्षत्रियो वाटलदारिौ । पैप्पलोदुंबरी वैश्यो दण्डार्हमहति धर्मतः ” ॥<br /> पैप्पलः आश्वत्थः । धर्मतः समानधर्मयोगादित्यर्थः । ब्राह्मणो वैल्वदंडं धर्मतोऽर्हति । उभयोरपि ५<br /> ब्रह्मवर्चसंसंबंधसामान्यन । ब्रह्मवर्चसाधिकारणं ब्राह्मणः । वैल्वस्तु ब्रह्मवर्चसविकारः ।<br /> “ असौ वा आदित्यो यतो जायते ततो बिल्व उद्तिष्ठस्त योऽन्यश्व ब्रह्मवर्चसमवरुंधे ” इति<br /> श्रुतेः (तै. सं. २।१।८ )—“ ब्राह्मणः पालाशं चार्हति तमयोर्गाब्रस्त्वात् ” । “गायत्रो वै ब्राह्मणः<br /> गायत्रः वर्णं ” इति हि श्रुते—“ वाटलदंडं क्षत्रियो धर्मतोऽर्हति । उभयोरिकेवर्णत्वात् तदुक्क-<br /> मतरेयब्राह्मणे ( ७।५ )—“ क्षत्रं वा एतद्वसपतीनां न्यग्रोधः क्षत्रं राजन्य ” इति । सादिरें १०<br /> चार्हति उभयोरिहत्वसामान्यत् । वैश्यः पैप्पलमहर्ति । आश्वत्थस्य वैश्योजासः संबंधात् ।<br /> “ मरुतां वा एतद्व्रोजो यदश्वत्थः ” (तै. सं. २।५।१५ ) । “मरुतां वै रुद्राणां विश इति हि” श्रूयतं<br /> (तै. सं. ५।४।७७) औदुंबरं चार्हति उभयोः पशुसंबंधसामान्यतः । पशुपालो वैश्यः प्रसिद्धः ।<br /> पशुविकार उदुंबरः । “ देवा वा ऊर्जा व्यभंजन्त तत उदुंबर उद्तिष्ठत ऊर्जा पञ्जवः ” इति श्रुतेः<br /> (तै.ब्रा. १।१।३) । वैल्वपालाशविति द्वंद्वनिर्देशोऽपि विकल्प एव विदक्षितः । यदाह यमः— १५<br /> “ विप्रस्य दंडः पालाशो वैल्वो वा धर्मतः स्मृतः । अश्वत्थः क्षत्रियस्याथ सादिने वाऽपि धर्मतः॥<br /> “ औदुंबरोऽथ वैश्यस्य प्राक्षो वा दंड उच्यते । एतेषामप्यल्कानं तु संबंधो सर्वदाज्ञियाः ” इति ।<br /> गौतमोज्ञपि ( १।२१ )—“ यजियो वा सर्वैषाम् ” इति । आपस्तंबोऽपि ( १।१।१८ )—“पालाक्षो<br /> दंदो ब्राह्मणस्य नैयग्रोधश्चकंवजो बाहुग्रो राजन्यस्य चादर औदुंबरे वा वैश्यस्य वाक्षां<br /> दंड इत्यवर्णसंयोगेनेक उपदशंति ” इति । वार्क्षः यजियार्हवृक्षसंभूतः । स सवर्णसाधारणः । २०<br /> मनुः ( २।४६–४७ )—<br /> “ केशांतिको ब्राह्मणस्य दंडः कार्यः प्रमाणतः । ललाटसंमितो राज्ञः स्याच्च नाशांतिको विशः ”<br /> “ मजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः । अनुद्वेगकरा नॄणां सस्त्रचोनाम्प्रद्विताः ” इति ।<br /> गौतमः ( १।२४–२५ )—“अपीडिंता यूषबक्ताः ससल्काः : मूर्द्धललाटनासाप्रमाणाः” इति ।<br /> अपीडिंताः वल्लीवेष्टनादिभिः । यूषवलका यूषवन्नतात्रा इत्यर्थः । व्यासः—<br /> “ शिरोललनासाग्रप्रमाणा यूषवन्नताः ” इति । शंस्थः— “ केशावधिल्ललाटासतुल्याः २५<br /> प्रोक्ताः क्रमेण ते ” इति । वसिष्ठस्तु विशेषमाह ( १।१५५-५७ )—“ ब्राह्मंसं-<br /> मितो ब्राह्मणस्य । ललाटसंमितः क्षत्रियस्य । केशंसंमितो वैश्यस्य ” इति ।<br /> कूर्मपुराणे ( उ. १११५ )—<br /> “धारयेद्वैल्वपालाशो दंडो केशांतिको द्विजः । याज्ञाहवृक्षे वाऽथ सौन्यमंत्रणमेव च ” इति । ३०<br /> बोधायनः( १।२।१६ )—“ मूद्द्ललाटनासाप्रमाणां याज्ञियस्य वृक्षस्य दंडः ” इति ।<br /> इति दण्डनिरूपणम् ॥<br /> अथाजिनानि । तत्र गौतमः ( १।१६ )—“ कृष्णुरुवरस्ताजिनानि ” इति । कृष्णः<br /> कृष्णमृगः । रुरुः रुरुमृगः । वस्तः छागाविशेषः । एतेषामजिनानि चर्माणि ब्राह्मणक्षत्रियविशां<br /> क्रमेणोत्चरीयाणि भवंति । मनुरपि ( २।४८ )—“कार्ष्णौरूरुवसास्तानिन चर्माणि नदववाणिः” इति । ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. स्व-तैत्तिरीय। 2. केश... 3. त्राण...इति वासिष्ठेपातः।<noinclude></noinclude> 4rlf07fdlis205c8wbfhlgyafrfjfmq 104 166110 419048 2026-11-07T12:39:27Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९४|'''अजिनानि । वासांसि'''|}} {{rule}} आपस्तम्बः ( १।२।१० )—“ अजिनं त्वेवोत्तरं धारयेत् ” इति । उत्तरमुत्तरीयम् ।<br /> पारस्करोपि ( २।५।१६–१८ )—“ ऐनेयमजिनमुत्तरीयं ब्राह्म... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419048 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९४|'''अजिनानि । वासांसि'''|}} {{rule}} आपस्तम्बः ( १।२।१० )—“ अजिनं त्वेवोत्तरं धारयेत् ” इति । उत्तरमुत्तरीयम् ।<br /> पारस्करोपि ( २।५।१६–१८ )—“ ऐनेयमजिनमुत्तरीयं ब्राह्मणस्य रौरवं राजन्यस्य । वास्तं<br /> गव्यं वा वैश्यस्य । सर्वेषां वा मध्यम् ” इति । बृहस्पतिरपि—<br /> “ ब्राह्मणस्याजिनं काष्ण्रं रौरवं क्षत्रियस्य तु । वस्ताजिनं तु वैश्यस्य सर्वेषां वा गवाजिनम् ” इति ।<br /> शंखः—“ कृष्णरुरुवस्ताजिनमुत्तरीयन्ति ” इति । इत्यजिनानि । ५<br /> अथ वासांसि । तत्र गौतमः ( १।१७–१८ )—“वासांसि शाणक्षौमचीरकुतपाः । सर्वेषां कार्पासै<br /> चाविकतरम् ” इति । शाणविकारः शाणः । क्षुमा अतसी । तद्विकारः क्षौमम् । श्वेतपट्ट इत्यन्ये ।<br /> कुतपः पर्वतीयाजगेमनिनिर्मितः कंबलः । कार्पासै च वासः । सर्वेषां तदविकृतं कुसुमादिशग-<br /> द्रुधैिरक्तमित्यर्थः । स एव ( १।१९–२० )—“ काषायमध्येके ! वार्क्ष ब्राह्मणस्य मौञ्जिड-<br /> हारिद्रि इतरयोः ” इति । एके आचार्याः । काषायेन रक्तमपि धार्य मन्यते । तत्र विशेषः । वार्क्ष १०<br /> ब्राह्मणस्य दृक्षकृपायेण रक्तं वार्क्षम् । मंजिष्ठया रक्तं मांजिष्ठम् । हरिद्रिया रक्के हारिद्रम् । ते इतरयोः<br /> क्षत्रियवैश्ययोर्वाससी इत्यर्थः । आपस्तम्बः ( १।२।४०–४१; १।३।१–२ )—“वासः शाणी-<br /> क्षौमाजिनानि । छापादं चैके वस्त्रमुपदिशनि । मांजिष्ठं राजन्यस्य । हारिद्रं वैश्यस्य ” ।<br /> वस्थते कोपीनरुच्छाधिते येन तन वासः । व्याकृतं हरदत्तेन । मनुरपि ( २।४१ )—<br /> “ वसीस्प्रानुपूर्येण शाणक्षौमाविकानां च ” इति । वसिष्ठः ( १।१६४–६६ )—“शुक्लमहंतं वासो<br /> ब्राह्मणस्य कार्पासै मंजिष्ठं क्ष्रौमं क्षत्रियस्य पीतं कौशेयं वैश्यस्य ” इति । अहतस्य लक्षणमाह<br /> प्रचेताः—<br /> “ ईद्द्द्वतं नवं वस्त्रं सदृशं यत्र धारितम् । अहतं तद्जिनीयात्सर्वकर्मसु पावनम् ” इति ।<br /> उपनयने प्रथमतः कोपीनं धार्य ततोऽक्तेन वाससा परिधापनीयमुत्तरीयै च दृष्णाजिनमिति<br /> व्यवस्था । तथा च यमः—<br /> “कार्यार्म श्ञोमकुतपाश्मर्वल्वजकंबलाः । सर्व तु धारयेच्छ्रतं वासतपारिधानिकम्” इति । “नव<br /> शामः मद्यः कुतोर्मुत्तरण्यामभिमंन्योंनगभिसुभिः परिधाप्य ” इत्यापस्तबवचनात् (गृ. सू.<br /> २।१०।२० ) । पर्हितवक्रपुच्छेनेवाच्छादनीयमिति मंतव्यम् । “वासखतुर्थीमुत्तरयादसेत्यत्परि<br /> धाप्य ” इति वचनाचतुर्थे दिने पिन्नेव कौपीनं कटिविष्टितवस्त्रेणच्छादप्रसंगादस्मात्सह्चनं<br /> कौपीनादुपरि मंत्रेण वद्धनीयन्मिय्येनकम् । तथा तरण्याख्ये स्मृतिसंग्रहे—“ कोपीनरुक्षं<br /> कृतञ्चाचै क्रमान् दक्षिणेन उपदेव्य ” इति । तथा च त्रिकांडी—“ तदेवै कुमारस्य कोपीनधारण-<br /> भाष्तनं परिणैतमायोक्षणं प्राणाहुतिस्त्रिद्धीनि भवेयुः ” इति । भारद्वाजोपि—<br /> “ यज्ञोपवीतमजिनं मौञ्जी दंड कमंडलुम् । स्तोकं वासश्च कोपीनं धारयेदथ्राश्रमी ” ॥<br /> “ ऐनमिह मस्यस्य दंडमजिनं चोपावितनकम् । धारयेयु पुराणानि न्यंजद्मस्तानि वा नव ” इति ।<br /> ४ संह चतुर्थदिवस इत्यर्थः । तथा च शातातपः—<br /> “चतुर्थेऽनि संग्रात् सुस्नातः कृतमंगलः । त्रिभिर्विदैः समायुक्तो गुरुर्गच्छेत्सशिष्यकः ” ॥<br /> “ ग्रामाद्राचीमुदीचीं वा दिशं नाम्यद्विशं ब्रजेत ।<br /> “ अकाशासु वडावृक्षो नास्ति चेद्धर्मयोग्यः । यत्र यत्र वडावृक्षस्तां दिशं वा वजेतेहुः ” ॥<br /> “ ब्रह्मवृक्षमथासाद्य द्विजैः पुण्याहवाचनम् । वाग्मयेदुक्षयेन्मूलं मार्जयेत्तोयदोकैः ” ॥<br /> “ वृक्षे चतुर्मुर्सं यज्ञवा नमस्कुर्यात्पानिक्षरणम् ” ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. स्वग-स्कंद।<noinclude></noinclude> cigz41nb0zyhf4u45csfbe0u6wf57nl 104 166111 419049 2026-11-07T12:40:05Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९५|'''पालाशकर्म । मेखला'''|}} {{rule}} “ कोपीनं दंडमजिनमुपवीतं च मेखलाम् । नवानि धारयित्वाऽऽथ पुराणानि परित्यजेत् ” ॥<br /> “ वृक्षार्थ स्थापयेत्नाथ् कोपीनाजिनमेखलाः । वा... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419049 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९५|'''पालाशकर्म । मेखला'''|}} {{rule}} “ कोपीनं दंडमजिनमुपवीतं च मेखलाम् । नवानि धारयित्वाऽऽथ पुराणानि परित्यजेत् ” ॥<br /> “ वृक्षार्थ स्थापयेत्नाथ् कोपीनाजिनमेखलाः । वासः प्रद्द्यातुर्र्वं ब्राह्मणभ्यस्तु दक्षिणाम् ” इति ।<br /> एतच्च पालाशकर्म स्मृतिसिद्धं गृह्यभाष्यद्यौ च लिखितम् । स्मृत्यर्थसारे च—<br /> “ दंडः पालाशो न्यग्रोधपिप्पला यज्ञवृक्षजाः । ते केशवपालनासांतप्रमाणाश्च क्रमात् द्विजैः ” ॥<br /> “ धार्याः प्रूवृत्ताः सदा धार्य कोपीनं कटिसूत्रकम् । कोपीनमहतं धार्य खंडवासश्च पार्श्वयुक् ” ॥ ५<br /> उपनयनानंतरे त्रिरात्रं क्षारलवणादिवर्जमयी ब्रह्मचार्यपनयनव्रतं चरेच्चतुर्थेऽन्हि<br /> कोपीनदंडजिनेम्तलोपवीतानि पूर्वाणि त्यजेत् । दण्डां त्यागनियम इति । एवं च प्रथमदिने ।<br /> कोपीनधारगस्य बह्मस्मृतिसिद्धत्वाद्रावइयकं तत्प्रतीयते । परिहितवक्वैकेदेशनाच्छादने प्रमाणं<br /> मग्नयन । इति वासांसिष्णरूणम् । अथ मेखला । तत्र मनुः ( २।४२–४३ )—<br /> “मौंजी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शाणतांतवी ” ॥ १०<br /> “ मुञ्जालाभे तु कर्तव्य्या कुशाश्मान्तकवल्वजैः । त्रिबृता ग्रंथिनैकेन त्रिभिः पंचभिरेव वा ”<br /> अनयोरयमर्थः । त्रिस्त्रिगुणा । समा समगुणा । श्लक्ष्णा परिधर्षगे सुस्पर्शा । मूर्वाविकारो मौर्वी ।<br /> इति ज्याधिशेषवन् । मुञ्जालाभ इति मुंजाग्रहणं मूबीव्रणतोरप्युपलक्षणम् । कुशादयो द्विजा-<br /> दीनां व्यासंरूपम् । अश्वन्तकरविशिषत्वक् । वल्वजः तृणविशेषः । त्रिवृत् त्रिवृर्तेकेन ग्रन्थिनना<br /> निवृद्धिः । त्रिस्त्रुग्रन्थितिभिः पबत्रिवोपलक्षिता । त्रयाणां वर्णानी ता नियमेनायं ग्रन्थिवিকল্পः । १५<br /> मात्र यथारस्र्वं वाञ्ब्दैन एकाविषयत्वावगमादिति । व्यासोऽपि —<br /> “मौंजी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । मुंजालाभे कुशानां तु ग्रंथिनैकेन वा त्रिभिः ” ॥<br /> यमः— “विप्रस्य मेखला मौंजी ज्या मौर्वी क्षत्रियस्य तु ! शाणमूत्री तु वैश्यस्य मेखला धर्मतः स्मृताः”<br /> “एतासामप्यलाभे तु कुशाश्मान्तकवल्वजैः । मेखला त्रिवृता कार्या ग्रंथिनैकेन वा त्रिभिः ”इति ।<br /> पैठीनसिः— “ मौंजी मेखलाऽइमंतकी च ब्राह्मणस्य । वल्वजी मौर्वी वा राज्ञस्य । शाणी क्षौमी २०<br /> वा वैश्यस्य ” इति । वसिष्ठः ( २।१५८–६० )—“ मौंजी मेखला ब्राह्मणस्य धनुर्ज्याक्षत्रियस्य<br /> तांतवी वैश्यस्य ” इति । प्रचेताः—“ त्रिगुणं प्रदक्षिणा मेखला ” इति । गौतमः ( १।१५ )<br /> “मौंजी ज्या मौर्वी सौत्र्या मेखलाः क्रमेण” इति । बोधायनोपि ( १।२।१३–१४ )—“ एषां क्रमेण<br /> मौंजी धनुर्ज्याशाणीति मेखला ” इति । आपस्तम्बः ( १।२।६६ )— “ मौंजी मेखला त्रिद्वृद्-<br /> ब्राह्मणस्य शक्तिविषये दक्षिणावृत्तानाम् ” इति । शक्तिविषये शक्तौ सत्यां दक्षिणावृत्तानां २५<br /> मुंजानां कर्तव्यम् । कटिसूत्रमपि धार्यमित्याह संवर्तः—<br /> “कटिसूत्रं विना कर्म श्रौतस्मार्ट करोति यः । सर्व तन्निष्फलं विद्यात्सोऽपि नग्न इति श्रुतिः”॥ इति ।<br /> इदं च ब्रह्मचारिगृहस्थसाधारणम् । कटिसूत्रधारणभावे कर्ममात्रस्य निष्फलत्वाभिधानात्<br /> धृतवस्त्रेऽपि नग्नत्वागमाच्च । इति मेखलानिरूपणम् ॥ अथ भिक्षाचर्या । तत्र मनुः ( २।१८५ )—<br /> “ प्रतिगृह्योप्सितं दंडमुपस्थाय च भास्करम् । प्रदक्षिणं परीत्याभि चरेद्भिक्षं यथाविधि ” ॥ ۳۰<br /> “ भवत्पूर्वचरेद्भिक्षमुपनीतो द्विजोत्तमः । भवनमध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् ” ॥ भवत्पूर्व<br /> भवतिशब्दपूर्वम् । गौतमः ( २।४२ )—“आदिमध्यातिषु भवच्छब्दः प्रयोज्यो वर्णानुपूर्व्येन” इति ।<br /> प्रयुज्यैवं दर्शयति बौधायनः— “ भवति भिक्षां देहि ” इति ब्राह्मणो भिक्षेत । “ भिक्षां भवति<br /> देहीति ” राजन्यो ‘देहि भिक्षां भवति’ इति वैश्य उपनयनांगत्वेनोक्तोऽप्ययं भिक्षाचरणविधिः ।<br /> सार्वत्रिकः प्रत्येक्ष्यः । उपनयनांगभिक्षायां नियममाह मनुः ( २।१९० )—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> mtuweui7qekysmruwq6wyknrljdmvfl 104 166112 419050 2026-11-07T12:40:58Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९६|'''भिक्षाचर्या'''|}} {{rule}} “ मातरं वा स्वसारं वा स्नुषां भक्त्तिं निजान् । भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या वै्न न विमानयेत् ” ॥<br /> विमानं प्रत्याख्यानम् । गौतमः—<br /> “ अग्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419050 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९६|'''भिक्षाचर्या'''|}} {{rule}} “ मातरं वा स्वसारं वा स्नुषां भक्त्तिं निजान् । भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या वै्न न विमानयेत् ” ॥<br /> विमानं प्रत्याख्यानम् । गौतमः—<br /> “ अग्रे भिक्षेत जननीमप्रत्याख्यायिनीं च या । ब्राह्मणं तादृशं वाऽपि स्त्रियग्रे तु याथयेत् ”<br /> “ गर्भिणीं नैव याचेत विधवामंत्रिनां न च ” ॥ कारिकाकारः—<br /> “ अग्रे भिक्षेत जननीमप्रत्याख्यायिनीं च या । पश्चात्पिसरमन्यांश्च आचार्य बोधवांस्तथा ” ॥ ५<br /> वसिष्ठः—“ अप्रत्याख्यायिनं पूर्वं स्त्रियं वा तादृशी पुनैः ” ।<br /> “ भिक्षेन भिक्षां प्रथमं भवान् भिक्षां देहाविति । भवति भिक्षां देहीति स्त्रियं वाऽग्रेऽपि मातरमर् ।<br /> “ मौंजीकृष्णविकसानात्तममभैक्षं समाहरेत् । पक्तान्नमाहरेत्त्यमासमावर्त्तनाद्वटुः ” ॥ इति<br /> गृह्यातात्पर्यदर्शिनेऽप्यामनभैक्षममुक्तम्—“ श्रीण्यहानि प्रत्यहमामभैक्षमाचरेत् । चतुर्थेऽहनि अन्न-<br /> मंस्कृतेन संस्कृतस्य ” इति । ब्रह्मचारिणो नित्यनिक्षामाह व्यासः— १०<br /> “ गुह्योक्तविधिनाऽपेतं परिच्योत्तरीय्यकम् । दंडं पात्रं समादाय नमस्कृत्यु गुरुं रविम् ” ॥<br /> “ भिक्षार्थ तु ततो मौनी द्विजवेषम तथा व्रजेत् ” ॥ मनुः ( २।१८४–१८५ )—<br /> “ इंद्रयजैर्हीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु । ब्रह्मचर्याहरेद्भैक्षं गृह्येमयतःऽन्वहम् ” ॥<br /> “ दुःखे कुलं न भिक्ष्मन न शातिकुलवन्धुषु । अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्व पूर्व परित्यजेत् ” ।<br /> “ र्षं वाऽपि कंदग्रामे पूर्वाकानामसंभवे । नियम्य प्रयतो वाच्माभिहस्तांस्तु वर्जयेत् ” ॥ १५<br /> याज्ञवल्क्यः : ( आ. २९–३० )—“ ब्राह्मणेपु चरेद्भैक्षमनिर्वेश्वात्मवृत्तये ”<br /> “ आदिमध्यात्रमानेषु भवच्छब्दोपलक्षिता । ब्राह्मणक्षत्रियविशां भैक्षचर्या यथाक्रमम् ” ॥<br /> यतु “ सार्ववर्णिकं भैक्षचरणमभिप्रस्तपतितवर्जम् ” इति गौतमवचनं ( २।४१ ) यदपि<br /> ध्यासवचनं<br /> “ ब्राह्मणक्षत्रियविशाश्रयेर्भैक्ष्यमनन्वहम् । मज्जातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा ” इति तत्र<br /> सर्वशब्दः प्रकृतवर्णद्वयपरः । एतच्च पूर्वोक्तसजातीयालाभविषयम् । तथा च भविष्यपुराणे—<br /> “सर्व वै विश्वरेद्प्राणं स्रॉकानामसंभवे । अंत्यवर्ज महाबाहो इत्याह भगवान्प्रभुः ”। अंत्यः शूद्रः।<br /> “ चातुर्वर्ण्ये चरेद्भैक्षमलब्धित्वं द्विजः ” । इत्येतदप्यापदिध्यम् । तथा विष्णुः—<br /> “ अन्नभैक्षहरेद्वैद्ये क्रियावर्त्यिय नाधृषु । चातुर्वर्ण्य चरेद्भैक्षमातकाल उपस्थिते ” ॥<br /> अंगिराः—“साप्तंभवाद्राद्वादशादह्नाभैक्षंगत्रकम् ” इति । पराशरः—<br /> “ दस्न वेदम्पर्थ्यानः शूद्रासमुद्भूजने । शूद्रां वेदफलें याति शुद्रत्वं नाधिगच्छति ” ।<br /> एकाश्रनिपेदमाह याज्ञवल्क्यः ( आ. ३२ )<br /> “ ब्रह्मचर्ये स्थिते तक्मरसानान्यादि । ब्राह्मणः काममश्रीयात् श्राद्धे व्रतمپीडयन् ”。<br /> मधुमांसादिपरिहारण । मनुरपि ( २।१८८ )—<br /> “ भैक्षणं वनयःकिञ्च्य नैक्षाऽमी भवेद् व्रतै । भैक्षणं व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता ” ॥<br /> “ व्रतां वा देवंदवस्य पितृ कर्मण्यधार्यित । काममभ्यर्धितेऽश्रीयाद व्रतस्य न लुप्यते ” ॥<br /> अत्रिः—<br /> “ शाकमक्षाः पयोभक्षा ये चान्ये यावकाशिनः । सर्वे ते भैक्षमभक्षस्य कलां नाईंति षोडशीम् ” ।<br /> “ तत्कांचनवर्षेन गषां मूत्रेण यावकम् । पिवेत् द्वादशवर्षाणि न तद्द्वैक्षमसमं भवेत् ” ॥<br /> न चात्र श्रवणाद नियतं भिक्षाचरामिति वाच्यस । अकरणे मनुना प्रायश्चित्तविधानात् ।<br /> मनुः ( २।१८७ )—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 1fegmnzdeyd8as33vnvztbryhacwdsv 104 166113 419051 2026-11-07T12:41:54Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९७|'''भिक्षाचर्या'''|}} {{rule}} “ अकृत्वा भैक्षाचरणमसमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तरात्रमकीर्णिफतं चरेत् ” इति ॥<br /> '''यमः—'''<br /> “ आहारमात्रादधिकं न कचिद्द्वैक्षमाचरेत्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419051 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९७|'''भिक्षाचर्या'''|}} {{rule}} “ अकृत्वा भैक्षाचरणमसमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तरात्रमकीर्णिफतं चरेत् ” इति ॥<br /> '''यमः—'''<br /> “ आहारमात्रादधिकं न कचिद्द्वैक्षमाचरेत् । युज्यते स्तेयदोपेण कामतोऽधिकमाहरन् ” ॥<br /> “ माध्याकरं च आदाय ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । स याति नरकं घोरं भोक्ता भुंक्ते च किल्बिषम् ” ॥<br /> “ तस्मादावहरेद्भैक्षमतिरिक्तं कदाचन ” ॥ स्मृत्यर्थसरे—<br /> “ ब्रह्मचारी तु भैक्षाशमनुच्छिष्टं न समाचरेत् । अशक्तो निक्षिनेद्रभासप्सु वाऽपि प्रवेशयेत् ” ॥ ५<br /> अकामतोऽधिकाहरणे तस्य प्रतिपत्तिनियममाहापस्तंबोऽपि ( १।३।४१ )—“ न चोच्छिष्टं कुर्यात्<br /> अशक्तौ भूमौ निक्षिनेत् अप्सु वा प्रवेक्षयेत् । आनीय वा पर्यहदध्यात् । अंतर्धिने वा शूद्राय ”इति ।<br /> अंतर्धिने आचार्यस्य दासायैत्यर्थः । स एव ( १।३।२५-२६ )—“सादयःप्रातरग्नेन भैक्षाचर्य चरेद्बिक्ष-<br /> माणोऽन्यत्रापणेभ्योऽशिस्ताञ्न स्त्रीणां प्रत्याख्यानानां सहाहितो ब्रह्मचारीष्टं दत्तं हुतं प्रजां १०<br /> एषुन्त्रह्मचर्यसमकाश्रं भुंक्ते । तस्मादुह वै ब्रह्मचारिसंघ चरतं न प्रत्याक्षक्षीत ” इति । अम्रेण<br /> पात्रेण । न हस्तादिना । भिक्षाप्रत्याख्यानं निंदति । क्षीणामिति । भुंक्ते अछिष्टनसीत्यर्थः । एतच्च<br /> व्रताध्याधनादिविमुक्तब्रह्मचारिषियमम् । अत एव वसिष्ठपारशरौ ( ३।१८ )—<br /> “ अत्रता ह्नथवीयानां यत्र भैक्षचरा द्विजाः । तं प्राप्तं दंडयेद्राजा चोरभक्तप्रदो हि सः ” ॥<br /> '''अत्रिः—''' १५<br /> “ हस्तदत्ता तु या भिक्षा लवणं व्यंजनानि च । भुक्ता इशुचितां याति दाता स्वर्ग न गच्छति ” ॥<br /> '''मनुः ( २।१८१ )—'''<br /> “ समाहृत्य तु तद्भैक्ष्यं यावदर्थमनामया । निवेद्य गुरुवेऽश्रीयादाचम्य प्रयततः शुचिः ” ॥<br /> गुर्वसंनिधाने तत्पुत्रभार्यादिभ्यो निवेदयेत् । तदाह गौतमः ( २।४६ )—“ असंसिधौ तद्भार्या-<br /> पुत्रसब्रह्मचारिभ्यः ” इति । सत्रह्मचारी सहाध्यायी । संतः श्रत्रिजाः । तथा चापस्तंबः २०<br /> ( १।३।३१-३६ )—“ तत्समाहृत्योपनिधायाचार्य प्रवृद्याचेन प्रदिष्टं भुंजीत । विप्रवासे गुुरो-<br /> राचार्यकुलाय तव्रिग्रदासेऽन्येभ्योऽपि श्रोत्रियेभ्यः । नात्मप्रयोजनमचरेत् । भुक्त्वा स्वयूममत्रं<br /> प्रक्षालयीत ” इति । हारीतः—“ भैक्षणपेक्षतं पर्‍याद्वकृतमादित्यदर्शितमनुज्ञातममृतसंमितं<br /> प्राहुस्तदश्नन् ब्रह्मचारी ब्रह्मसिद्धिमाप्नोति ” इति । याज्ञवल्क्यः ( आ. ३१ )—<br /> “ कृताभिकायां भुंजीत वाग्यतो गुर्वनुज्ञया । आपोशनक्रियापूर्व सकृत्स्यासमकृत्सतयन् ” इति ॥ २५<br /> चंद्रिकायां—“ लोहे त्मन्मये वा पात्रे भुंजीतीतच्च भुक्त्वा स्वयं प्रक्षालयति ” इति ॥<br /> '''वसिष्ठः ( ६।१३ )—'''<br /> “ अष्टौ ग्रासा मुनेर्भिक्षाः षोडशारुथ्वासिनः । द्वात्रिंशतु गृहस्थस्य अमितं ब्रह्मचारिणः ” ॥<br /> '''आपस्तंबः—'''<br /> “ आहिताग्निर्नरद्वाञ्च ब्रह्मचारी च त्रयः । अक्षंत एव सिध्यंती नैषां सिद्धि रनशताम् ” इति ॥ ३०<br /> इति भिक्षाचर्या । अथ संध्योपक्रमः । व्यासः—<br /> “ गायत्री तु गुरोर्लब्ध्वा सायं संध्यामुपक्रमेत । कालयेरग्निपूजां च कालयोर्भैक्षमाहरेत् ” ॥<br /> “ निमन्त्रणादिना मुक्त्वा गुर्वर्थ भैक्षमाहरेत् ” ॥<br /> “ संध्यात्रयं न कर्तव्यं यावन्मौंजी निरूध्यते । संध्यात्रयं तु कर्तव्यं सायमादि ततः परम् ” ॥<br /> '''प्रचेताः—''' ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. कस्यग-गौतमः।<noinclude></noinclude> ha2wib4fmqljl1owzgsp1txtreezavo 104 166114 419052 2026-11-07T12:42:41Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९८|'''संध्योपक्रमः'''|}} {{rule}} “ मौञ्जीबन्धनदिने तिष्ठेत्सावित्रीमभ्यसन् गुरोः । सूर्येऽस्तशिखरं प्राप्ते सायं संध्यां समभ्यसेत् ” ॥<br /> “ सावित्री प्राप्य गुरुणा... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९८|'''संध्योपक्रमः'''|}} {{rule}} “ मौञ्जीबन्धनदिने तिष्ठेत्सावित्रीमभ्यसन् गुरोः । सूर्येऽस्तशिखरं प्राप्ते सायं संध्यां समभ्यसेत् ” ॥<br /> “ सावित्री प्राप्य गुरुणा मंत्राध्यायायथौदितात् । अभ्यस्योपास्येत्संध्यां सायमादि यथाक्रमम् ” ॥<br /> स्मृत्यन्तरे—<br /> “ उपायनो हि कर्तव्यं सायं संध्योपासनम् । आरभेद्ब्रह्मयज्ञं तु मध्यान्हे तु परेऽहनि ”<br /> “ अनुप्राकृतवेदस्य ब्रह्मयज्ञः कथं भवेत् । वेदस्थाने तु गायत्री गद्यतेऽन्यत्समं भवेत् ” इति । जैमिनिस्तु विशेषमाह—<br /> “यावद्ब्रह्मउपदेशस्तु तावत्संध्यादिकं न च । ततो मध्याह्नसंध्यादि सर्व कर्म समाचरेत्” इति ।<br /> इति संध्योपक्रमनिरूपणम् । अथ समिदाधानम् । तत्र याज्ञवल्क्यः ( १।४५ )—<br /> “ अग्निकार्य ततः कुर्यात्संध्ययोरुभयोरपि ” ॥ मनुः ( २।१८५–१८६ )—<br /> “ अग्नीधनं भैक्षचर्यामधश्चर्या गुरोर्हितम् । आ समावर्तनात्कुर्यात्कृतोपनयनो द्विजः ” ॥<br /> “ द्रदाद्वास्थ समिधः संनिदध्याद्द्यायसि । सायंप्रातश्च जुहुयाताभिरग्निमतंत्रितः ” ॥<br /> भूमिमजंतुंसक्रंलिमां भूदिति विहाय ासे इत्युक्तम् । ‘आकाशे’ र्ज्वादिपु स्थापये-<br /> दित्यर्थः । सुमंतुरपि—“ ब्रह्मचर्य ततो भैक्ष्यं संध्ययोरग्तिकर्म च ” इति । केचित्सायमेवाग्नि-<br /> कार्यमिच्छंति । तदाहापस्तंबः ( १।४।१६–१७ )—“ सायंप्रातर्यथोपेदेशम् । सायमेवाग्नि-<br /> पूजेत्येके ” इति । लौगाक्षिः—“सायमेवाग्निभिंधीयते इत्येके ” इति । समिदाहरणे नियममाह<br /> बैजावापः—“ पुगस्तमद्राप्रागुदीचीं दिशं गत्वा अहिसंञ्चरण्यासनधि आहरेत् ” इति ।<br /> आपस्तंबोऽपि ( १।४।१५ )—“ नास्तमित समिधाहारो गच्छेत् ” इति । व्यासः—<br /> “ पालाशयः समिधः कार्याः खादिर्यस्तदलामतः । शमीरोहीतकाश्वथ्यास्तद्भावेऽर्कवेतसौ ” ॥<br /> समिधप्रमाणमाह कात्यायनः—<br /> “नांगुष्ठाधिका कार्या समित्सथुलतया क्वचित् ! न वियुक्ता त्वचा चैव न सकीटा न पातिता ॥<br /> “प्रादेशात्राधिका न्यूना तथा न स्यात् विद्यासिका । नासपर्णा न निर्वीर्या होमेशु तु विजानता ॥<br /> “विर्शीर्णा विमला रूक्षा वक्ता सतुषिराः जुष्टाः । दीर्घाः स्थूला शुगैर्जुष्टाः कर्मसिद्धिर्विनाशिका:”<br /> इति । सार्वत्रिक नियमविशेषमाहपस्तंबः ( १।४।१२ )—“नाप्रोक्षितमिंधनमग्लावाध्यात” इति ।<br /> अग्निकर्मकरणं प्रत्यक्षयाह हारीतः—<br /> “पुरा उअब्राह षयसृष्टिसयम् ब्रह्मचारिम् । अग्निस्तं मोक्षदामास तस्मादपरिचरेद्विग्न तम्॥<br /> “ ब्रह्मचारी यदा ब्रह्मावाद्ब्र्यात्सक्रिवं नि हि । गृह्णीयाचं तदा दृस्युरादृद्यात्समिधस्ततः ” इति ।<br /> बोधायनोपि ( १।२।५७–५८ )—“ ब्रह्म वै मृत्यवे प्रजाः प्रायच्छत्तस्मै ब्रह्मचारिमेव न<br /> प्रायच्छत्स्यार्वीद्स्तु मकरप्यत्प्रिन्भाग इति । यामेव रात्रिं समिधं नाहरता इति । तस्माद्ब्रह्म-<br /> चारी यां रात्रिं समिधं नाहस्यायुष्परताम्दाद्याय ददाति । तस्माद्ब्रह्मचारी समिधमाहरेत्” इति ।<br /> ब्रह्मा जगत्कारणं ईश्वरः । ब्रह्मा मारयितुं मृत्यवे प्रायच्छद् । ब्रह्मचारिणं न प्रददे । अथ मृत्यु-<br /> राह । मद्यं मम एतस्मिन्नब्रह्मः रिष्यदि भागः अंशोऽस्तिदिति । ब्रह्मचारित्सा रात्रिस्तावसरः<br /> यानेव रात्रिं समिधं नाहरति इति । आयुष् इति द्वितीयार्थे पष्ठी । तस्यां राज्ञावायुगृद्आती-<br /> त्यर्थः । गौतमः ( २।१२ )—“अग्नीधनभिक्षाचरणादीनि सप्तरात्रमकृत्वाज्यहोम” इति । बृहस्पतिः—<br /> “ अवकीर्णव्रतं कुर्यात्सप्तरात्रमसंशयम् ” इति । मनुरपि ( २।१८७ )—<br /> “ अकृत्वा भैक्षाचरणमसमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तरात्रमकीर्णिर्वतं चरेत् ” ॥ इति ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क-लाभेकैतेजसौ।<noinclude></noinclude> p83dvq1ywzvfth25to5d821cc8sodxb 104 166115 419053 2026-11-07T12:43:14Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|९९|'''कालातिक्रमप्रायश्चित्तम्'''|}} {{rule}} इति समिदाधाननिरूपणम् । अथ चौलादिजातकर्मदिकालातिक्रतिप्रायश्चित्तम् ।<br /> तत्र कात्यायनः—<br /> “ कालातितेषु कार्येषु प्र... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419053 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|९९|'''कालातिक्रमप्रायश्चित्तम्'''|}} {{rule}} इति समिदाधाननिरूपणम् । अथ चौलादिजातकर्मदिकालातिक्रतिप्रायश्चित्तम् ।<br /> तत्र कात्यायनः—<br /> “ कालातितेषु कार्येषु प्रासवत्स्वपरेषुच । कालातीतानि कृत्वा तु विद्ध्यादुत्तरानि च ” ॥<br /> “ लुप्ते कर्मणि सर्वत्र प्रायश्चित्तं विधीयते । प्रायश्चित্তে कृते पश्चाल्लुतं कर्म समाचरेत् ” ॥<br /> “ गर्भाधानादिचौलांते स्नकाले विधिना कृते । प्रत्येकं पादकृच्छ्रं स्यात् द्विगुणं स्यादनापदि ” ॥ ५<br /> “ आ षोडशाद् ब्राह्मणस्य ह्यदकात् व्रतहायने । आज्याहुतीश्च जुहुयादिमं मे वरुणद्वयम् ” ॥<br /> “ त्वं नः स त्वं नो मैत्री द्वाँ स्वमग्ने तु प्रजापते । ये ते शतमुत्तमं व्याहतीर्जुहुयान्तः ” ॥<br /> “ अभ्युदिकं तु तंत्रेण सर्वकर्माप्रवणक्रमात् । उपायनव्रतं कुर्याच्छुद्रतुल्योऽन्यथा भवेत् ” ॥<br /> ब्राह्मणभोजनसंख्यामाह भास्करः—<br /> “ दश द्वादश वाऽपर्तौ र्त्युतौ च द्वयं द्वयम् । सीमंते पुंसवे नाग्नि भूरि ब्राह्मणभोजनम् ” ॥ १०<br /> “ ब्राह्मणश्चैव पंचाशचौले तूपायने शतम् । विवाहे तु यथाशक्ति श्राधाने शतभोजनम् ” ॥<br /> “ भोजयित्वा शतं विप्रान्कुर्यादेवोपनयनम् । अशक्तोऽपि यथाशक्ति कृत्वा कर्म समाचरेत् ” ॥<br /> “ प्रतिगृह्योपनीयतर्थमिति तेनाचरेदि । ब्राह्मणत्वफलं सर्व दातारमधिगच्छति ” ॥<br /> “ शूद्राच्च प्रतिगृह्णीयात् मूढो नरकं व्रजेत ” ॥ इति च । मातारि रजस्वलायां गर्भिण्यां च<br /> कर्मनिषेधः प्रयोगपारिजाते—<br /> “ न विवाहौपनयने गर्भिणी मलिनी प्रसूः । गर्भस्यापि विदत्तिः स्यादुपत्योळ शिशोस्तथा ” ॥<br /> प्रसूर्मिता गर्भिणी वा मलिनी मलवद्धासा वा भवेदिद्दि । पुत्रस्य विश्वाहोपनयने पित्रा न कर्तव्ये ।<br /> करणे दोषः । गर्भस्य जायापत्योः सुतस्य च विपत्ति स्यादिति । वरङ्गाजीये—<br /> “ ईडाकरणपूर्वे तु जननी चेद्रजस्वला । न कर्तव्यं चोषनीतिरिति स्मृतिविदं शतम् ” ॥<br /> ईडाकरणं नंदीश्राद्धकरणं ततः पूर्व रजस्वला चेदित्यर्थः । तत्रैव—<br /> “ करणे वात्यतां यायान्न कर्मण्यो भवेद्बृदुः । वेदपाठे व्रतादौ च ह्यनहों दारकर्मणि ” ॥<br /> “ उपनीतिश्च कर्तव्या पुनश्च ब्राह्मणैः सह । अनुज्ञां प्राप्य विदुषां पीत्वा च ब्रह्मकूर्चकम् ” ॥<br /> “ कर्मण्यो जायते वर्णी नात्र कार्या विचारणा ” ॥<br /> “ बटोर्माता गर्भिणी स्याच्च कुर्याच्चौलकर्म च । पंचमासादधः कुर्यादत् ऊर्ध्वं न कारयेत् ” ॥<br /> “ कर्तुभार्या गर्भिणी चेद्वास्तुकर्मोपनयन् । वणमासात्परतः सोऽपि न कुर्यादिति शौनकः—<br /> “ गर्भिणी यदि पत्नी स्यान्न कुर्यादुपायनम् । पंचमासादधः कुर्यादत् ऊर्ध्वं न कारयेत् ” ॥<br /> उपनयनकर्त्तारमाह व्यासः—<br /> “ वैदेकनिष्ठं धर्मज्ञं कुलीनं च कुटुंबिनम् । स्वस्वास्तामनालस्यं विप्रमक्रुद्मत्वेरम् ” ॥<br /> “ कर्त्तरमीप्सेप्रिं वा चतुर्वाशमिनं न तु ” विष्णुः—<br /> “ कृच्छ्रत्रयं चोपनेता त्रीन्कृच्छांश्च परश्वरेत् । सावित्रीमभ्यसेन्नित्यं पवित्रानि च संस्मरन् ” ॥ ३०<br /> वृद्धवसिष्ठः—<br /> “ पिता पितामहो भ्राता ज्ञातयो गोत्रजाग्रजाः । उपायनेऽधिकारः स्युः पूर्वभावे परः परः ” ॥<br /> आपस्तम्बः ( १।१।११–१२ )—“तमसो वा एष तमः प्रविशति यमविद्वानुपनयते यष्मा-<br /> विद्वानिति हि ब्राह्मणम् । तस्मिन्नाभजनविद्यासमुदेतं समाहितं संस्कारर्भीपसेत् ” इति । यं<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क्ष-न।<noinclude></noinclude> jaex6q7nzhx72rlu9skvkyd0v0svnwi 104 166116 419054 2026-11-07T12:43:46Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१००|'''उपनयनकर्तारः'''|}} {{rule}} माणवकमविद्वानजानानः उपनयते तथा यश्च स्वयम्बिद्वान्सन्नुपनीयते सोऽपि तमसः<br /> सकाशात्तम एव प्रविशति समाहितं विविधितेवेषेव्वहितमि... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419054 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१००|'''उपनयनकर्तारः'''|}} {{rule}} माणवकमविद्वानजानानः उपनयते तथा यश्च स्वयम्बिद्वान्सन्नुपनीयते सोऽपि तमसः<br /> सकाशात्तम एव प्रविशति समाहितं विविधितेवेषेव्वहितमित्यर्थः । बोधायनः—<br /> “ जातकर्मादिसंस्कारे पिता श्रेष्ठतमः स्मृतः । अभावै स्वकुलीनः स्याद्वांधवो वाऽन्यगोत्रजः ” ॥<br /> “ आर्यावर्तसमुद्भूतस्तस्यामावै स्वसून्नकः । ब्राह्मणः सर्ववर्णानां श्रोत्रियो वा स्ववर्णजः ” ॥ ५<br /> “ गृहस्थः सर्ववर्णेषु श्रेष्ठ इत्यभिधीयते । अमर्यस्थवधमो ज्ञेय उपकुर्वाणनैठिकौ ” ॥<br /> “ आचार्ये मध्यमः ज्ञेयो छगत्रो व्रतिनावपि । वःप्रस्थयतीनां तु कर्तृत्वं नेष्यते सदा ” ॥<br /> “ जितेन्द्रियो जितद्वेद्स्तपोदानपरायणः । सत्यवादी जितः प्राज्ञो मेधावी नियतः शुचिः ” ॥<br /> “ निःसंधिगः कुलीभ्रश्च श्रौतकर्मणि तत्परः । निग्रहानुग्रहे दक्षः सर्वदोषविवर्जितः ” ॥<br /> “ गायत्रीमंत्रकुशल आचार्यः स उद्वार्हतः । कुल्दये तयोत्सन्ने प्राते गर्भाष्टामे वढैः ” ॥ १०<br /> “ मौंजीबंधनकर्मार्थ रक्षास्वाध्यायिनं द्विजम् । स्वगोत्रवरं नो चेदाश्रयेदन्यगोत्रजम् ” ॥<br /> इति । उपनयनकर्तुरिनिरूपणम् । अथ यमलाद्युपनयने संग्रहें—<br /> “ एकगर्भप्रसूतो चेद्वेकवेदमिवाप्य च । एकाचार्यैकलभे च कुर्यानमौंजीव्रतं यतैः ” ॥<br /> “ चौलोपनयने चैव जातकर्मणि नाहि च । चतुर्येतोपाकरणे यमलानां समं भवेट् ” ॥<br /> कालादशे—<br /> “ भ्रातृत्वये स्वऋतुयुगे स्वसुभाग्युगे तथा । समानाऽपि क्रिया कार्या मातृभेदे तथैव च ” ॥<br /> “ पुंगुग्रे स्त्रीयुग्मे स्त्रीपुंगुग्ने च समकाडा क्रिया कार्या । मातृभेदेऽपि तथैत्यर्थः । मातृ-<br /> भेदे विशेषः स्मर्यते—<br /> “ एकत्रलग्ने यदि पुत्रयुग्मनुभाय मौंजीव्रतकर्म कुर्यात् ” ॥<br /> “ आचार्ययुग्मं खलु वेदिुग्मं मौञ्जीमुताह् स्वस्य पितुंश्च निश्चये ” ॥<br /> “ पृथग्भदावेकलग्ने लोदराकुपनाथने । आचार्योऽन्यः पिताऽन्यस्तु भ्राता वा पितृसोोदरः ” इति ।<br /> अथ मूकौन्मत्ताद्युपनयम् । स्मृत्यर्थसरे—<br /> “ दंशोंबधिस्थच जडगङ्गकर्मगुषु । कुब्जवामनरोगार्तशुष्कांगिविकलांगेषु ” ॥<br /> “ मत्तोंन्मत्तेषु मूक्रेषु मुक्रनत्वे निरीन्द्रिये । ध्यस्तपुंस्वेधु चेत्रेषु संस्कर्ताः स्युर्योचितम् ” ॥<br /> “ मूकैन्मत्तौ न संस्कार्यावितिर्केचितप्रचक्षते । कूर्मस्वैनविकाराच्च पात्यितं नास्ति च द्वयोः ” ॥<br /> “ तदपत्यं च संस्कार्यमपरे स्वाहम्न्दवा ” ॥ स्मृत्यंतरे—<br /> “ मूकैन्मत्तौ न संस्कार्याः कर्मस्वमदिटारितः । तदपत्यं तु संस्कार्यं यज्ञार्हमिति च श्रुतिः ” ॥<br /> “ ब्राह्मण्याः कणाज्जातो ब्राह्मणस्तु श्रुतेर्दान् । त्संद्धशनविकारोऽपि संस्कारार्ह इति श्रुतिः ” ॥<br /> “ मूकैन्मत्तादिसंस्कारे स्वाचार्यैः सर्वमाचरेत् । मुमुहूर्त निरीक्षित सावित्रीं स्थ्रेष वा जपेत् ” ॥<br /> “ मूंकाधिदिषु चौड़ाहे खम्पादर्कीकरणं विना । पवित्रं विना सावित्रीदिक्रमणं विना ” ॥<br /> “ विप्रेण कारयेत्सर्व पंगोः लप्तापङ्गन्धौ ” ॥<br /> “ केचिदाहुर्दिंजाजाताः संस्कार्या कुंण्डगोलकौ । अङ्गुते आरजः कुंडो सुते भर्तरि गोलकः ” ॥<br /> “ द्विजातिप्रतिलोमानां केचिदाहुः पुराणाः ” ॥ व्यासः—<br /> “ विद्याग्रहणशक्तस्य होनकर्मश्नस्य च । उपायनेऽधिकारोऽस्ति मूकानां कृताकृतम् ” इति ।<br /> आपस्तंबः ( १।११।९-१० )—“ उपनयनं विद्याथ्र्य श्रुतिः संस्कारः । सर्वेभ्यो हि वेदेभ्यः<br /> सावित्र्यनूच्यत इति हि ब्राह्मणम् ” इति । विध्यार्थः प्रयोजनं यस्य स विधार्थः । तस्यायं श्रुति-<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. स्व-गूजितः। 2. क्ष-वरः, क-परः। 3. कक्ष-+कर्तारः। 4. क-यौ कर्मस्वनाधिकारिकः।<noinclude></noinclude> fao02453jmcelyfdx11sskoefndasyu 104 166117 419055 2026-11-07T12:44:21Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१०१|'''जडबधिरादीनाम् । औरसादीनाम्'''|}} {{rule}} विहितः संस्कारः । उपनयनं नाह विद्यार्यथेति वचनान्त्यूदार्नं भवति । अनेकवेदाध्यायिनां<br /> वेदव्रतवदुपनयनमपि भेदेन कर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१०१|'''जडबधिरादीनाम् । औरसादीनाम्'''|}} {{rule}} विहितः संस्कारः । उपनयनं नाह विद्यार्यथेति वचनान्त्यूदार्नं भवति । अनेकवेदाध्यायिनां<br /> वेदव्रतवदुपनयनमपि भेदेन करिष्यमिति प्राप्ते । उच्यते । सर्वेभ्य इति । ततश्च सावित्र्यनुवचनेन<br /> सर्वे वेदा अनूक्ता भवंतीत्येकेनेनोपनेने सर्वार्थम् । आथर्वणस्य तु वेदस्य पृथगुपनयनं कर्त-<br /> व्यम् । तथा च तथैव श्रूयते—“ आथर्वण संस्कृतो भुर्वांगिरसोविधीयत ” इति । पतिता-<br /> नामसुमन्यनात्वाजाःस्तुदः ( १।१६ )—“ अनुद्गाणामदुष्टकर्मामुर्ययनम् ” इति । ५<br /> “प्रागुपनयनात्कामचारादक्षस” इति ( २।१ ) बौल्वर वनं ब्राह्मणस्यादिवाहत्यतिरिक्तविषय-<br /> मिति पूर्वमेषक्नत् । स्मृत्यर्थसारे—“ बंधांच्धदिषु ग्रथोचितं संस्कारः । मूकैन्मत्तावसंसर्काया-<br /> विल्येके ! कर्मस्ववधिकारात्सानिश्यं नास्ति । तदप्स्यं संस्कार्यम् । ब्राह्मण्यां ब्राह्मणोत्पन्नो ब्राह्मण<br /> एवेति स्थृतेः । अन्य नं संसार्यारिस्तारुः । होमं तावदचार्यः कुर्यात् । उपनयनं च विधिना<br /> आचार्यसमीपनयनं सावित्रीमीवयनं सावित्रीवाचनं वा अन्यदंगं यथाशक्ति कार्यम्” इति । १०<br /> जडबधिरमूकदीनामुपनयनकलो बोधायनादिविमुक्तः । ततः एव ग्राह्यः ।<br /> अथौरसादीनामुपनयननिरूपणम् । स्मृतित्सारे—<br /> “ औरसः पुत्रिकापुत्रः क्षेत्रजो गूढ़जस्तथा । कानीनश्च पुनर्भूर्त्तो दतः क्रीतश्च कृत्रिमः ”[cite: 14]<br /> “दत्तात्ना च सहोदश्च अपविद्धः सुतस्तथा । एते द्वादशपुत्राश्च संस्कार्याः स्युर्दि मातवः” इति[cite: 14]।<br /> औरसादीनां लक्षणमाह मनुः ( २।१६६–१७० )—<br /> “ स्वे क्षेत्रे संस्कृतो यस्तु स्वयमुत्पाद्येन्द्वि थम् । तमीरसं विजानीयात्पुत्रं प्रथमकल्पितम् ”[cite: 14]॥<br /> “ यत्स्वप्रजनितस्य क्लीदस्य व्याचितस्य वा । स्वधर्मेज नियुक्तायां तु पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः ”[cite: 14]॥<br /> “ माता पिता वा दद्यातां यमग्निः पुत्रमापति । तद्वत् प्रीतिसंयुक्तं स सेषो दत्रिमः सुतः ”[cite: 14]॥<br /> “ सदृशं तु प्रकुर्वीथं गुणदोषविचक्षणम् । पुत्रं पुत्रगुर्जेपुक्तं स विशेस्तु कृत्रिमः ”[cite: 14]॥<br /> “ उत्पयेत गृहे यस्य न च ज्ञायेत् कस्य सः । स्वगृहे शुड़गुप्त्यो यस्य स्यात्तस्य तत्ल्यमः ”[cite: 14]॥ २०<br /> “ मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेज वा । तं पुत्रं परिगृहीयादपविद्धस्तु स स्वतः ”[cite: 14]॥<br /> “ पितृवेइमनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेदुरः । तं कानीनं ददेदाम्ना गोदुः कन्यासमुद्भवम् ”[cite: 14]॥<br /> “ या गर्भिणी संस्लिखते जाताज्ञाताऽपि वा सती । बोदुः स गर्भो भवति सहोद इति चोच्यते ”[cite: 14]॥<br /> “ क्रीणीयात्स्वपत्त्यर्थं मातापित्रोर्यर्नितिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ”[cite: 14]॥<br /> “ या पत्न्या वा परित्यक्ता विधवा वेच्छ्याऽऽत्मनः । उत्पादयेत्पुनर्भूर्वाः स पौनर्भव उच्यते ”[cite: 14]॥ २५<br /> “मातापितृविहीनो यस्यत्को वा स्यादकारणात् । आत्मानं संस्पृशेवस्मे स्वयं दत्तस्तु स स्मृतः”[cite: 14]॥<br /> याज्ञवल्क्योऽपि ( व्यव. १२८–१३२ )—<br /> “ औरसो धर्मपत्नीदस्तरसम्ः पुत्रिकासुतः । क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु स्वगोत्रेत्रेरेण वा ”[cite: 14]॥<br /> “ गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढ़जस्तु सुतः स्मृतः । कानीनः कन्याजातो मातामहसुतो मतः ”[cite: 14]॥<br /> “ अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौर्नैभवः सुतः । दद्यान्माता पिता वार्य स पुत्रो दत्तको भवेत् ”[cite: 14]॥ ३०<br /> “ क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात्स्वयंक्रुतः । दत्तात्मा तु स्वयंत्तो गर्भे विंज्ञः सहोजजः ”[cite: 14]॥<br /> “ उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोऽपविद्धो भवेत्सुतः ”[cite: 14] इति । मनुः ( ९।१८० )—<br /> “ क्षेत्रजादिसुतानेतानेकादश यथोदितानू । पुत्रप्रतिनिधामाहुः क्रियालोपान्मनोबिधः ”[cite: 14]॥ इति ।<br /> एतानि गौणपुत्रपरिग्रहसंस्कारवचनानि युगांतरविषयानि । कलौ तत्परिग्रहस्य निषिद्धत्वात् ।<br /> “ अनेकधाकृताः पुत्रा ऋषिभिरिर्यै पुरातनैः । न शक्यन्तेऽधुना योकुं शक्तिहीनैः कलौ द्विजैः ”[cite: 14]॥ ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 6u4241vl0a4ny9ddwfuezafpru5bhzd 104 166118 419059 2026-11-08T10:25:33Z ~2026-59140-38 10868 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१०२|'''क्षेत्रजः नियोगः'''|}} {{rule}} इति वचनात् । अत्र क्षेत्रजपुत्रोत्पादनाय सप्रकारं सापेक्षाचं नियोगमुक्त्वा पुनरेव प्रतिषेधति<br /> मनुः ( ९।५९–६० )—<br /> “ देवरद्वा स... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419059 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="2406:7400:10C:2357:CCFB:E9C7:B37B:B868" /></noinclude>{{rh|१०२|'''क्षेत्रजः नियोगः'''|}} {{rule}} इति वचनात् । अत्र क्षेत्रजपुत्रोत्पादनाय सप्रकारं सापेक्षाचं नियोगमुक्त्वा पुनरेव प्रतिषेधति<br /> मनुः ( ९।५९–६० )—<br /> “ देवरद्वा सपिंडाद्वा स्त्रिया सम्बुद्ध नियोक्तया । प्रजेप्सिताधिगंतव्या संतानस्य परिक्षये ” ॥<br /> “ विधवायां नियुक्तस्तु वृताको वाग्गतो निशि । एकमुत्पादयेत्पुत्रं न द्वितीयं कथंचन ” ॥<br /> “ विधवायां नियोगार्थे नियुक्ते तु यथाविधि । गुरुवच्च स्नुषावच्च वर्तेयातां परस्परम् ( ६२ ) ” ॥ ۵<br /> “ नोद्वाहिकेषु मंत्रेषु नियोगः कीर्त्यते कचित् । न विवाहविधावुक्तं विधवावेदनं प्रति ( ६५ ) ” ॥<br /> “ अथ द्विजैर्हि विद्वाद्भिः पशुपर्मी विगहितः । मनुष्याणामपि प्रोक्तो वैने राज्यं प्रज्ञासति ( ६६) ” ॥<br /> “ स महीमखिलो भुजन्राजर्षिप्रैदतः पुरा । बर्णानां संकरं चक्र कामोपहतचेतनः ( ६७ ) ” ॥<br /> “ तद्प्रभृति यो मोहात्प्रमीतपतिक्रां स्त्रियम् । नियोजयत्यपत्यार्थं तं विव्हैति साधवः ( ६८ ) ” ॥<br /> अत्र मनोरभिप्रायमाह बृहस्पतिः—<br /> “ नियोगमुक्त्वा मनुना निषिद्धः स्वयमेव तु । युगङ्द्वासादशक्तोऽर्थं कर्तुमण्यैर्विधानतः ” ॥<br /> “ तपोज्ञानसमायुक्ताः कृते त्रेतायुगे नराः । द्वापरे च कलौ नृणां शक्तिहानिविर्निर्मिता ” ॥<br /> “ संकल्पेन कृताः पुत्राः ऋषिभिर्यै पुरातनैः । न शक्यतेऽधुना कर्तुं शक्तिहीनैनैरेरिति ” ॥<br /> “ क्षेत्रजो गर्हितः सद्भिस्तथा पौनर्भुवः सुतः । कानीनश्च सहोदश्च गूढ़जः पुत्रिकासुतः ।<br /> “ दत्तोऽपविद्धः क्रीतश्च कृत्रिम्रो दत्रिमस्तथा ” इति । अत्र दत्तनिषेधस्तसगोत्राभिप्रायः ।<br /> यदाह शौनकः—<br /> “ ब्राह्मणानां सपिंडेपु कर्तव्यः पुत्रसंग्रहः । तदभावे सगोत्रे वा न चान्यत्र तु कारयेत् ” ॥<br /> “ क्षत्रियाणां सजातो वा गुरुगोत्रसमोडपि वा । वैश्यानां वैश्यजातेषु शूद्राणां शूद्रजातिषु ” ॥<br /> “ सर्वेषां चैव वर्णानां ज्ञातिब्ध्वेव न चान्यतः । दौहित्रं भागिनेयं वा शूद्राणां त्वापदो यदि ” इति ।<br /> सर्वेषां ज्ञातिब्धेव पुत्रपरिग्रहः । दौहित्रं भागिनेयं वा गृह्णीयाच्छुद्राणां त्वापदि<br /> दौहित्रादिग्रहणमित्यर्थः । अत एव कलियुगधर्मान्वद्दिःः “दत्तौरसेतरेषां च पुत्रत्वेन परिग्रहः”<br /> इति दत्तपर्य्युदासेन न गौणपुत्रपरिग्रहनिषेधः कृततः । अतः सति संभवे सगोत्रादेव दत्तपरिग्रहः<br /> कर्तव्यः । तथा च मनुः ( ९।१८२ )—<br /> “ भ्रातृणामेजातानामेकश्चेत्पुत्रवान्भवेत् । सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुब्रवीत् ” ॥<br /> सति भ्रातृपुत्रे अन्यस्मात्पुत्रपरिग्रहो न कर्तव्य इति भाव इति मानवे व्याख्याने । अत्र<br /> विज्ञानेश्वरोऽपि ( ६.–९० पं. १६–१७ )—“ यत् भ्रातुणामेकजातानामिति मानवकवचनं<br /> तदपिभ्रातृपुत्रस्य पुत्रीकरणसंभवे अन्येषां पुत्रीकरणनिषेधार्थ न पुनः पुत्रत्वप्रतिपादनाय ” इति ।<br /> कालादर्शोऽपि—“ अपुत्रां भ्राता भ्रातृपुत्रसंभवे तेनैव पुत्रीकुर्यातञ्यानेति ’ भ्रातृणामे-<br /> कजातानामिति ’ मनुवचनस्यार्थः । अन्यथा ‘ पत्नी दुहितर ’ इति न्यायस्यासामंजस्य<br /> प्रसंगादिति । यत्तु<br /> “ गोत्रांतरप्रविशां दाय आषौचनेव च । ज्ञातिचं च निवर्त्तेत तत्कुले सर्वमिष्यत ” इति<br /> यदिपि मनुवचनम् ( ९।१४१–१४२ )—<br /> “ उपपक्षो गुणैः सर्वेः पुत्रो यस्य तु दत्त्रिमः । स हरेतैव तदिक्थं संप्र्रातोऽप्यन्यगोत्रतः ” ॥<br /> “ गोत्ररिक्थे जनयितुरं हरेद्त्रिमः सुतः । गोत्ररिक्थानुपगः पिंडो व्यपैति ददतः स्वधाम् ” इति<br /> यदिपि स्मृत्यंतरम्—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. स्व+स्वीकारविषयः।<noinclude></noinclude> 5ue6947bpldqa0njqo4x76rtw42ac78 104 166119 419060 2026-11-08T10:35:22Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१०३|'''ज्येष्ठपुत्रदानस्वीकारे'''|}} {{rule}} “ गोत्रांतरप्रविष्टास्तु संस्कार्यास्तत्कुले न तु । अननेनैव पितरो ज्ञानेनैव निबर्तिताः ”<br /> “ दत्तस्य परिवेत्वमाशैचं... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419060 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१०३|'''ज्येष्ठपुत्रदानस्वीकारे'''|}} {{rule}} “ गोत्रांतरप्रविष्टास्तु संस्कार्यास्तत्कुले न तु । अननेनैव पितरो ज्ञानेनैव निबर्तिताः ”<br /> “ दत्तस्य परिवेत्वमाशैचं दायमेत्र च । श्रितगोत्रा तु संयाह्रं श्रौतं स्मार्तं तथैव च ” इति<br /> एतत्सर्वं स्वगोत्रजालाभविषयम् । तथा च स्मर्यते—<br /> “ वंशजानामभावे तु प्रशस्तो मातृवंशजः । तदभावे सुतो दत्तो विहितो विधिनेतरः ”<br /> “ ज्ञातीनां कुलजातानामुत्तमः परिकीर्तितः । मध्यमा मातृकुलजा अधमाः परगोत्रजाः ” ॥ ५<br /> “ स्वकल्पोपविधानेन दत्तपुत्रप्रतिग्रहः ” इति । अत्र कात्यायनः—<br /> “ दत्तानुद्द्ष्ट च कन्या या पतिर्त्वं सप्तमे पदे । तथैव दत्तपुत्रस्य पुत्रत्वं जातकादिभिः ”<br /> “ यः प्रदत्तोऽपि पुवार्थ जातकर्मादिवर्जितः । नासौ गच्छति पुत्रत्वं कथं वा रिक्थभाग भवेत् ”<br /> प्रजापतिः—<br /> “ पूर्वं गृहीत्वा संस्कृत्य वयोवस्थार्श्रितं पिता । नाम्मोत्रादि तत्सर्वं कुर्यादौरसवतः ” ॥ १०<br /> “ पंचमे सप्तमे वर्षे अष्टमे नवमे तथा । दद्यातों पितरौ पुत्रं गृह्णीयातां च दंपती ” इति<br /> संग्रहे च—<br /> “उत्तमं द्वादशाहेषु दत्तस्य ग्रहणं शिशोः । आवौलाम्मध्येनं हीनमूर्ध्मना मौंजीबंधनात् ”<br /> “ कृतोद्वाहस्य पुत्रत्वं कुलक्षयकरं भवेत ” इति । स्मृत्यंतरेऽपि—<br /> “ साश्रमं नैव दद्यात्तु वद्यादापवनाश्रमम् । आपद्यापि च दद्यातां द्वितीयं ब्रह्मचारिणम् ” इति ॥ १५<br /> “ भर्तुरुर्ध्वं तु या नारी पुत्रं दातुं न साऽर्हति । महीतुं वाऽऽग्रजे नातो बौधायनवचो यथा ”<br /> वृक्षः—<br /> “ आपथपि च कध्यायां न दद्याद्वयं सुतम् । भर्तृहीना तथा पत्नी दद्याद्वैर्नरकं व्रजेत् ”<br /> “ अम्रजा विधवा नारी पितृभ्रातादनुज्ञाया । पुत्रं तु प्रतिगृहीयादन्यन्या नरकं व्रजेत् ” इति । तथा<br /> “ आपथ्बनमग्रं दद्यात् ब्रह्मचय्याश्रमं सुतम् । द्वादशब्धं धर्मपत्नी शुनःशेफवदेव वा ” इति ॥ २०<br /> यतु “ दानं कयश्च धर्मश्चापत्यस्य न विद्यते ” इति आपस्तंबस्मरणान् ( २।१३।११० )<br /> यदिपि “ स्वकुटुंबविरोधेन देयं दारसुताहृते ” इति याज्ञवल्क्यवचनं ( व्यव. १७५ )<br /> तंज्रंञ्येहपुत्रविषयं एकपुत्रविषयं च । तथा च वसिष्ठः ( १५।६–६ )—“न ज्येष्ठं पूर्व दद्यात्प्रति-<br /> गृह्णीयाद्दा । न चैकं पुत्रं स हि संतानय पूर्वेशाम् । न की पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयाद्याऽन्यत्रानु-<br /> ज्ञानाद्भर्तुः । पुत्रं प्रतिगृह्ण्यन्बंधूनाहूय राजनि चायेव निवेश्यमध्य व्याहतिभिर्हुत्वा दुर- २५<br /> बांधवं संनिक्ष्मेव प्रतिगृह्णीयात् ” इति । बह्वृच ब्राह्मणेडपि शुनःशेपाख्याने “ ज्येष्ठं पुत्रं<br /> न प्रयच्छेत् ” इति । शौनकोपि—<br /> “नेकपुत्रेण कर्तव्यं पुत्रदानं कदाचन । बहुपुत्रेण कर्तव्यं पुत्रदानं प्रयत्नतः ” इति ।<br /> बोधायनः—“ शोणितशुक्रसंभवो मातृपितृनिमित्तम् । तस्य प्रदानपरियागविक्रयेषु माता-<br /> पितरौ प्रभवतः । न त्वेकं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृहीयाद्दा । स हि संतानय पूर्वेशाम् । न तु स्त्री पुत्रं दद्या- ३०<br /> त्रप्रतिगृह्णीयाद्याऽन्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुः ” इति । “एवं कृते औरस उत्पद्येत यदि स तुर्थाक् भवति”<br /> इति च । पुत्रपरिग्रहकल्पस्तु शौनकबोधायनादिभिरिहितः ।<br /> पुत्रपरिग्रहफलें दर्शयति जाबालिः—<br /> “ पुत्रस्वीकारमात्रेण पितरं त्रायते सुतः । दत्तः पुत्रवमाप्नोति वहीता मुच्यते ऋणात ” इति ।<br /> तथा च मंत्रलिंगमपि—“ धर्माय त्वा गृह्हामि संतत्यै त्वा गृह्हामि ” इति । यत्तु वचनं- ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> m57u1s5ll10q878zqz4mm1gt251pory 104 166120 419061 2026-11-08T10:40:02Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१०४|'''गुर्वाद्यः'''|}} {{rule}} “ स्वकुलं श्वेतः कृत्वा यो वै परकुलं व्रजेत । तेन दुश्चरितेनासौ काण्डपृष्ठ इति स्मृतः ” ॥<br /> “ त्यक्तं पितृकुलं वस्मादनईः सर्वकर्मसु ” इ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419061 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१०४|'''गुर्वाद्यः'''|}} {{rule}} “ स्वकुलं श्वेतः कृत्वा यो वै परकुलं व्रजेत । तेन दुश्चरितेनासौ काण्डपृष्ठ इति स्मृतः ” ॥<br /> “ त्यक्तं पितृकुलं वस्मादनईः सर्वकर्मसु ” इति । तत्स्वयंयत्तविषयं विवाहानंतर-<br /> दत्तविषयं वा । अथ गुर्वादिनिरूपणम्—<br /> तत्र मनुः ( २।१४२ )—<br /> “ निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि । संभात्रयति चन्नेन स विशो गुरुर्उच्यते ” ॥ ५<br /> निषेको गर्भाधानम् । निषेक्रग्रहणेनारूग्रहणञ्च पितैवायम् । स एव ( २।१४०-१४१ )—<br /> “ उपनीय तु यः शिष्यं वेदंल्याप्यायद्रेत् द्विजः । सङ्कल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रक्ष्यते ” ॥<br /> “ एकदेशं तु वेदस्य वेदांगान्यपि वा पुनः । योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ”<br /> “ उपाध्यायादचार्य आचार्यणां शतं पिता । सहस्रं तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते ” ( १४५ )<br /> याज्ञवल्क्यः : ( आ. ३४-३५ )— १०<br /> “ स गुरुर्यः क्रियाः कृत्वा वेदमास्मै प्रयच्छति । उपनीय ददद्देदमाचार्यः स उदाहृतः ” ॥<br /> “ एकदेशमुपाध्याय शक्तिब्यत्रकृदुच्यते । एते मान्या यथापूर्वमेभ्यो माता गरीयसी ” इति ।<br /> पितुरेव मुख्यमुपनयनादिक्कतुर्वं तदभावे पितुरमतलाञ्च्येष्ठस्य तयोर्द्वोरभावे अयोग्यतया वा<br /> अन्यस्योपनयनादिकृत्वम् । यदाह बृहस्पतिः—<br /> “ एवं दंडाविभिर्युक्तं संस्कृत्य तनयं पिता । वेदम्ध्यायेयबत्लाच्छात्रं मन्वादिकं तथा ” इति । १५<br /> ज्येष्ठस्य पितृसमत्वं मनुना स्मर्यते ( ९।१०८ )—<br /> “ पितृवत्पालयेत्पुत्राद् ज्येष्ठो भ्राता यवीयसः । पुत्रवच्छापि बत्तेरज्ज्येष्ठे भ्रातरि धर्मतः ” इति ।<br /> पितुरयोग्यतयायं यमः—<br /> “ नाध्यापयति नाधीते पतनीयैषु वर्त्तते । इत्येतैर्लक्षणैर्युक्तः कर्तव्यो न पिता गुरुः ” इति ।<br /> गुरुस्त्रोपनेता । आपस्तंबः ( १।११।१४-१५ )—“ यस्माद्धर्मनाचिनोति स आचार्यस्तस्मै<br /> न द्रोहंकदाचन ” इति । शंखः—“ भूतकाध्यापको यस्तु स उपाध्याय उच्यते ” ॥ विष्णु-<br /> रपि ( २९।२ )—“ वस्त्वेवं मूल्येनाध्यापयेत उपाध्यायः ” इति । मनुः ( २।१४२ )—<br /> “ अग्न्याधेयं पाकयज्ञानृष्टिष्टामादिकान् मक्षान् । यः करोति हुतो व्यस्य स तस्यत्रिहिनोच्यत ” ॥<br /> देवलः—<br /> “ उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीरतिः । मातुलः श्वशुरत्राता मातामहपितामहाः ” २५<br /> “ वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पूज्येते गुरुः स्मृताः ” ॥<br /> “ माता मातामही गुर्वी पितुर्मातुश्च सोदराः । श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुवस्त्रियाम् ” ॥<br /> “ इत्युक्तो गुरुर्गांऽश्य मातुतः पितुतो द्विधा । गुरुणामपि सर्वेषां पूज्याः पंच विशेषतः ” ॥<br /> “ यो भाष्यति यः मृतं यन विश्रोपदिइयते । ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पंचेते गुरवः स्मृताः ” ॥<br /> “ तेषामाख्यायः श्रेष्ठातेर्वा माता सुपूजिता ” इति । स्मृतिरत्ने—<br /> “ पिता माता तथाऽऽचार्यस्त्वाजाया चाद्गस्तथा । পিতামहश्च तत्पत्नी गुरवः प्रथमा मताः ” ॥<br /> “ ऋचं वा यदि वाऽर्धर्च पादं वा यदि वाऽक्षरम् । सकाशात्स्य गृहीयाश्रितं तत्र गौरवम् ” ॥<br /> व्यासोपि—<br /> “ मातामहो मातुलश्च पितृव्यः श्वशुरो गुरुः । पूर्वजः स्नातकश्चर्त्विक् मान्यास्ते गुरवस्तथा ” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> lpwyhsh205hv22m1um2iiuo976balle 104 166121 419062 2026-11-08T10:41:20Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१०५|'''विद्यागुरुयः'''|}} {{rule}} “ मातृष्वसा मातुलानी स्वसा धात्री पितृष्वसा । পিতামही पितृव्यस्त्री गुरुस्त्री मातृवच्चरेत् ” ॥<br /> मनुः ( २।१३३ )—<br /> “ पितुर्भगिन्या... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419062 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१०५|'''विद्यागुरुयः'''|}} {{rule}} “ मातृष्वसा मातुलानी स्वसा धात्री पितृष्वसा । পিতামही पितृव्यस्त्री गुरुस्त्री मातृवच्चरेत् ” ॥<br /> मनुः ( २।१३३ )—<br /> “ पितुर्भगिन्यां मातृष्व ज्यायस्यां च स्वसर्यपि । मातृवद्वृत्तिमातिष्ठेम्माता ताभ्यो गरीयसी ” ॥<br /> माता पूज्यतमेत्यत्र हेतुमाह व्यासः—<br /> “ मासान् दशोदऋथे या धृत्वा शूलैः समाकुला । वेदनािविवैधैः सैः प्रसूयेत विमूच्छिता ” ५<br /> “ प्राणैरपि प्रियान्पुत्रान्मन्यते सुतवत्सला । कप्तस्य निष्कृतिं कर्तुं शक्तेो वर्षशतैरपि ” ॥ निष्कृतिः<br /> आत्त्णयं तत्र शंखः—“न पुत्रः पितुरुच्छ्येतान्यत्र सौत्रामणियागज्जीवन्पूर्णामातुः ” इति ।<br /> यतु पौराणिकं वचनम्—<br /> “ द्वौ गुरु पुरुषस्येह पिता माता च धर्मतः । तयोरपि पिता श्रेयान्निप्रधांन्यदर्शनात् ” ॥<br /> “ अभावे बीजिनो माता तदभावे तु पूर्वजः ” इति तन्तहागुरुविषयम् । तथा च स्मर्यते— १०<br /> “ उत्पाद्य पुत्रं संस्कृत्य वेदमध्येप्य यः पिता । कुर्याद्वृत्तिं च स महान्गुरुः पूज्यतमः स्मृतः ”॥इति<br /> अथ ब्रह्मचारिणां जनकमात्रपेक्षयाऽऽचार्यो गरीयानित्याह मनुः ( २।१४६–१४८ )—<br /> “ उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता । ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ” ॥<br /> “ काब्रान्माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथः । संभूतिं तस्य तां विद्यादघयोनादधिजायते ” ॥<br /> “ आचार्यस्तस्य यां जातिं विधिक्वेद्परगः । उत्पादयति सावित्रा सा सत्या साऽजरामरा ” १५<br /> जातिं जन्म । आचार्यगरीयस्त्वमेव प्रकारान्तरेण प्रतिपादयति—<br /> “ अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः । तमपाह गुरुं विद्याद्द्द्हुतोपक्रियया तया (१४९) ”॥<br /> अल्पाविद्याप्रदमपि गुरुं विद्याद्द्वबहुविद्याप्रदं किं पुनरिति मनोभिप्रायः । गौतमः ( २।१५६ )—<br /> “ आचार्यः श्रेठ गुरुणां मातेत्यंक ” इति । यस्तु बालो वृद्धमध्यपयति सोऽपि तस्य गरीया-<br /> नित्याह विष्णुः—“ बाले समानवयसि वाऽध्यापके गुरुवद्व्र्संत ” इति इममेवार्थमितिहास- २०<br /> पूर्वमाह मनुः—( २।१५०–१५६ )<br /> “ ब्राह्मणस्य जन्मनः कर्त्ता स्वधर्मस्य च शासिता । बालोऽपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति मंत्रवद् ” ॥<br /> “ अध्यापयामास पितृन्दिधुरागिरसः कविः । पुत्रका इति होवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान् ” ॥<br /> “ ते तमर्थमपृच्छंत देवानागतमन्वयः । देवाश्चतांसमेत्योचुर्न्यव्यं वः शिशुमुक्तवान् ” ॥<br /> “ अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मंत्रदः । अज्ञं हि बालमित्याहुः पितेत्येव च मंत्रवद् ” २५<br /> “ न हायनैर्न पलितैर्न वितैर्न च बन्धुभिः । ऋषयश्चकिरे धर्म योनिचान्तः स नो महान् ” ॥<br /> “ न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः । यो वै युवाऽप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः ” ॥<br /> “ आचार्यस्य पिता चैव माता भ्राता च पूर्वजः । नार्सेनाप्यर्वंतव्या ब्राह्मणेन विशेषतः (२२५) ” ॥<br /> “ आचार्यों ब्रह्मणो मूर्तिः पितुर मूर्तिः प्रजापतेः । माता पृथिव्या मूर्तिस्तु भ्राता स्था मूर्तिरात्मनः<br /> ( २२६ ) ” ॥ ३०<br /> “ यन्मातापितरौ क्लेशं सहते संभवे नॄणाम् । न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि (२२७)”॥<br /> “ तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा । तेषु हि त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्व समाप्यते ( २२८) ” ॥<br /> “ एषां त्रयाणां शुश्रूषा परं तप उच्यते । न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ( २२९ ) ” ॥<br /> “ त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः । त एव च त्रयो वेदा एतौक्ताच्छत्रयोऽग्नयः ( २३० )”॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> j6z0qqvhckzww542co6xz6gokpbki33 104 166122 419063 2026-11-08T10:42:31Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१०६|'''त सर्वथैष धन्याः'''|}} {{rule}} “ त्रिष्वप्रमाथ्येतषु त्रीन्लोकान्विजयेद्गृही । दीब्यमानश्च वपुषा देववद्दि विरोचते ” ( २३२) ॥<br /> न केवलमयं ब्रह्मचारिणां धर्मः क... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419063 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१०६|'''त सर्वथैष धन्याः'''|}} {{rule}} “ त्रिष्वप्रमाथ्येतषु त्रीन्लोकान्विजयेद्गृही । दीब्यमानश्च वपुषा देववद्दि विरोचते ” ( २३२) ॥<br /> न केवलमयं ब्रह्मचारिणां धर्मः किंतुत्तेषामपीति प्रदर्शितो गृहীতি । स एव ( २१३३–२३७)—<br /> “ इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु नब्यमद । गुरुशुश्रूषा त्वेव ब्रह्मलोकं समक्षुते ” ॥<br /> “ सर्वं तस्याहृता वर्णा यस्यैते त्रय आहृताः । अनाहतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ” ॥<br /> “ यावत्र्यस्ते जीदेयुस्तावज्ज्ञानयं समाचरेत् । तेष्वेव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात्प्रियहिते रतः ” ॥ ५<br /> “ त्रिष्वेतेडविह कृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते । एष धर्मः परः साक्षादुधर्मोऽन्य उच्यते” इति ।<br /> व्यासोऽपि—“ उपाध्यायै पितरं मातरं चाधे दुष्कृन्ति मनَسा कर्मणा वा ”<br /> “ तेषां पापं ब्रुणहत्याविशिष्टं नान्योस्तेभ्यः पापकृदस्ति लोके ” ॥ देवलः—<br /> “ यावत्पिता च माता च क्ष्वावेतौ निर्विकारिणो । तावत्सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात्त्परपरायणः ” ॥<br /> “ माता पिता च सुप्रितौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि । स पुत्रः सकलं धर्म प्राप्नुयाचेन कर्मणा ” ॥ १०<br /> विकारो मरणम् । स एव—<br /> “ नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पित्र समो गुरुः । तयोः प्रत्युपकारोऽपि न कथंचन विधीयते” इति ।<br /> व्यासः—<br /> “परित्यजंति ये रागादुपाध्यायं गुरुं तथा । न नानयंति मोहाद्वा ते यान्ति नरकाम्बहून् ” ॥<br /> “ यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्ख विमन्यते । तेन दोषेण संप्रेत्य निरयं घोरमृच्छति ” ॥ इति । १५<br /> मनुः ( ४।१६२ )—<br /> “ आचार्य च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम् । न हिंस्माब्राह्मणं गां च सर्वाश्चैव तपस्विनः ” ॥<br /> न हिंस्मान्न कुष्यात । अत्रापवादमाह स एव—<br /> “ गुरोरप्यवलितस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ” ॥<br /> दोषयुक्तोऽपि पिता न त्याज्य इत्याह यमः—<br /> “ अशूद्धौ तु परित्यागः यानकेऽध्याध्ययने । उपाध्यायेऽथ यान्ये वा न पितुस्त्याग इष्यते ” ॥ २०<br /> मनुः ( २।२०८ )—<br /> “ बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा ज्ञानकर्मणि । अध्यापयनगुरुसुतो गुरुवन्मानमहर्ति ” ॥<br /> व्यासः—<br /> “ गुरुग्निद्भिजातीनां वर्णानां ब्राह्मणः गुरुः । पतिरैव गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ” ॥<br /> मनुः ( २।१३५ )—<br /> “ ब्राह्मणं दशवर्षं च शतवर्षं च भूमिस्व । पितापुत्रौ विजातीयान्योस्तु ब्राह्मणः पिता” इति<br /> इति गुर्वाधिनिरूपणम् । अथान्येऽप्यं मान्यस्तामितिमान्याह याज्ञवल्क्यः ( आ. ११८)—<br /> “ विद्याकर्मवयोबंधुवित्तैमान्या यथाक्रमम् । इति प्रभूतेः शूद्रोऽपि वार्धके मानमहर्ति ” ॥<br /> विद्या श्रुतिस्मृती । कर्म यज्ञादि । वयः आत्मनः अतिशिकम् । बंधुत्वं स्वजनसंपत्तिः । वित्तं<br /> धनम् । एतैर्युक्ताः क्रमेण मान्याः पूजनीयाः । एतैः कर्मबंधुवित्तैः प्रभूतैः प्रबुद्वैर्युक्रः शूद्रोऽपि<br /> वार्धके नवतेरुर्ध्वं मानमहर्तिप्रत्यर्थः । मनुरपि ( २।१३६–१३७ )—<br /> “ वित्तं बंधुवयः कर्म विद्या भवति पंचमी । एतानि मान्यस्थानानि मरीयो यथ्युत्तरम् ” ॥<br /> “ पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि गुणवन्ति च । यत्र स्युः सोऽत्र मानाह्रैः शूद्रोऽपि दशमीं गतः ” ॥<br /> भावप्रधानो निर्देशः । पञ्चानां वित्तादीनां मध्ये त्रिषु वर्णेषु यस्मिम्भूयांसि विद्यादीनि यस्मिन्दा<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 2ya85ots76f1kszdcvzyd816cg5ihv0 104 166123 419064 2026-11-08T10:43:49Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१०७|'''मार्गप्रदानम्'''|}} {{rule}} गुणवंति श्रेष्टानि विद्यादीनि स्युः स मानाईः इति च । वर्षशतस्यांतिथो दशमो भागो<br /> दशमींगतः नवतिहायनातीत इत्यर्थः । गौतमोषि ( ७।१८–२... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१०७|'''मार्गप्रदानम्'''|}} {{rule}} गुणवंति श्रेष्टानि विद्यादीनि स्युः स मानाईः इति च । वर्षशतस्यांतिथो दशमो भागो<br /> दशमींगतः नवतिहायनातीत इत्यर्थः । गौतमोषि ( ७।१८–२० )—“वित्तबंधुजातिकर्म-<br /> विद्यावयांंसि मान्यानि परवलीयांंसि । श्रुतं तु सर्वेभ्यो गरीयस्तनमूलत्वाद्धर्मस्य ” इति ।<br /> इति मान्यतानिमित्तम् । अथ मार्गमदानाहर्हानाह मनुः ( २।१३८–१३९ )—<br /> “ चक्रिणो दशमीस्थस्य रोगिणो भारिणः स्त्रियाः । स्नातकस्य च राज्ञश्च पंथा देयो वरस्य च ” ५<br /> “ तेषां तु समवेतानां मान्तौ स्नातकपार्थिवौ । राजस्नातकयोरेव स्नातकॊ नृपमानभाक् ”<br /> चक्रं अनोर्ध्यागुपक्षणम् । तेन यो गच्छति स चकी । तस्य निर्गुणस्यापि पंथा देयः ।<br /> एवं दशमीस्थस्य वृद्धतरस्य । भारिणः भारवाहकस्य । स्नातकस्य गृहस्थस्य ब्राह्मणस्य । वरस्य<br /> श्रेष्टस्य विबाहोद्युक्तस्य । विद्यावतस्नातस्य इति विज्ञानेश्वरः ( पृ. ३३ ) । समवेतानां मार्गे<br /> संगतानां मान्तौ मार्गदानेन । नृपमानभाक् नृपद्त्तमार्गभागित्यर्थः । याज्ञवल्क्योऽपि ( आ. ११८ )— १०<br /> “ वृद्धभारिनुप्रस्नातस्त्रीरोगिवरचकिगाम्। पंथा देयो नृपतेषां मान्यः स्नातकश्च भूपतेः”<br /> शंखः—“ बालवृद्धमत्तोन्मत्तःपहतदेहभाराक्रांतस्त्रीप्रस्नातकप्रव्रजितेभ्योऽथ ब्राह्मणायाग्रे<br /> पंथाः राज इत्येके तच्छवानिष्टं गुरुज्यैष्ठश्च ब्राह्मणो राजानमतिशते तस्मै पंथा देयः” इति । तेषां<br /> परस्परसमवाये विद्यादिभिर्विशेषो द्रष्टव्यः । व्यासः—<br /> “ पंथा देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राक्षे ह्यचक्षुषे । वृद्धाय भावहीनाय रोगिणे दुर्बलाय च ” ॥ १५<br /> स्त्री चात्र गर्भिणी वेदितव्या । तथा च बोधायनः—<br /> “ पंथा देयो ब्राह्मणाय गवे राक्षे ह्यचक्षुषे । वृद्धाय भारतथाय गर्भिण्यै दुर्बलाय च ” इति ।<br /> गौतमः ( ७।२१–२२ )—“ चक्रिदशमीस्थानुग्राहयधूसनातकराजभ्यः पथो दानम् । राज्ञा तु<br /> श्रोत्रियाय ” इति । अनुग्राह्यो रोगार्तः । बधूरनवोढा । आपस्तम्बः ( २।११।१५–९ )—<br /> “राज्ञः पंथा ब्राह्मणेनासमेत्य । समेत्य तु ब्राह्मणस्य पंथाः । वानस्य भाराभिनिहतस्यातुरस्य २०<br /> स्त्रिया इति सर्वेर्दातव्यो वर्णज्यायसां देतरेर्वंरिष्टपतीतमनलोन्मच्चानामात्मस्वस्थयनायेंन सर्वे-<br /> रेव दातव्यः ” इति । राजा ब्राह्मणेन यदि समेतो न भवति तस्य तदा पंथा देयः । समेतश्चे-<br /> ब्राह्मणस्यैव पंथाः । यानं शकटरथगजदि । भाराभिमतः भाराक्रांतः । वर्णज्यायसामुत्कृष्टवर्णानां<br /> निकृष्टवर्णेःः पंथा देयः । आत्मस्वस्त्ययनमात्मत्राणम् । तेन प्रयोजनेन तदर्थ न त्वदृष्टाथर्मित्यर्थः ।<br /> अत्र कौटिर्ल्येन देयस्य पथः प्रमाणमुक्तम् ( अर्थशास्त्रे २।२५ ) “ पञ्चरत्निरथपथश्चत्वारो २५<br /> हस्तिपथो द्वौ पशुक्षुद्रमनुष्याणाम् ” इति । इति मार्गदाननिरूपणम्—<br /> अथाभिवादनम् । तत्र याज्ञवल्क्यः—( आ. २६ ) “ ततोऽभिवादेयद्बुद्धानसावह-<br /> मिति ब्रुवन् ” । ततः अग्निकार्यादनंतरमित्यर्थः । आशीर्वादर्थो नमस्कारोऽभिवादनम् ।<br /> मनुरपि ( २।२२२११९२४ )—<br /> “ अभिवादात्परं विप्रों ज्यायांसमभिवादनन् । असौ नामाहमस्मीति स्वं नाम परिकीर्तयेत् ” ॥ ३०<br /> भोः शब्दं कीर्तयंते स्वस्य नाम्नोऽभिवाइने । नाम्नः स्वरूपभावो हि भो भाव ऋषिभिः स्मृतः ” इति ।<br /> अभिवादात्परमभिवाद्य इति शब्दादुपरि देवदत्तनामाहमस्मीति स्वं नाम ब्रूयात् । अस्योपरि<br /> भो शब्दं कीर्तयेत् । अभिवाद्यस्य नाम्ना संबोध्यितमुद्यकत्वात् भोशब्देन संधोधयेत् ।<br /> भोभावः भोशब्दसत्तानाम्नः स्वरूपभावः नाम्नः स्वरूपसत्ता समस्तनामधेयकार्यकारणसमर्थो<br /> भोशब्द इत्यर्थः । तथा चायं प्रयोगः—‘ अभिवादये देवदत्तनामाहमस्मि भोः ’ इति । ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. कस्यग-तृषाय।<noinclude></noinclude> 8fwahaqry09q4i320ixj8yfi3tkb3nz 104 166124 419065 2026-11-08T10:45:01Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१०८|'''अभिवादनम्'''|}} {{rule}} अत्र गौतमः ( ६।५ )—“स्वनाम प्रोच्याहमस्मीत्यभिवादो झसमवाये ” इति । तव्याख्याता हर-<br /> वत्तः । यः प्रत्यभिवादनविधिज्ञस्तेन संगमे स्वनाम च... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१०८|'''अभिवादनम्'''|}} {{rule}} अत्र गौतमः ( ६।५ )—“स्वनाम प्रोच्याहमस्मीत्यभिवादो झसमवाये ” इति । तव्याख्याता हर-<br /> वत्तः । यः प्रत्यभिवादनविधिज्ञस्तेन संगमे स्वनाम च प्रोच्य उच्चैरुच्चार्याहं शब्दं चोक्त्वाऽथ-<br /> मिति च ब्रूयात् : अयमिति प्रत्यक्षोपदेशः । अस्मि शब्दः प्रयोक्तव्य इत्याहुः । अंत े च भोशब्दं<br /> प्रयुज्यते । ‘ अभिवादये हरदत्तळहमस्मि भो ’ इति प्रयोगः । ‘ हरदत्तनामाहमस्’ इति केचित् ।<br /> ‘ हरदत्तशर्माहमस् ’ इत्यपरे । ‘ हरदत्तशर्मा नामाहमस्मि भोः ’ इति प्रयोग इत्यन्ये इति । ५<br /> शर्मीन्तं ब्राह्मणस्येति वचनादत्र यथास्वकुलाचारे व्यवस्थाः । भरद्वाजः—<br /> “ कंढूप पृष्ठतो गां तु कृत्वा चाश्वस्थवंदनम् । उपगम्य गुरुन्सर्वांन्निप्रैश्चाभिवादयेत् ” ॥<br /> मनुः ( २।११७ )—<br /> “ लौकिकं वैदिकं वाऽपि तथाऽध्यात्ममेव वा । आदद्दीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत् ” इति ।<br /> आपस्तंबः—( १।११।१२–१६ ) “ गुरोस्तिष्ठन्नतराभिवाद्मभिवादयीतासावहं भो इति । १०<br /> समानप्राने च वसतामन्येषांमपि वृद्धगणां प्राक् प्रातराशात् । प्रोष्य च समागमे । स्वर्ग-<br /> मायुष्येभ्यन् । दक्षिणं बाहुं श्रोत्रसमं प्रस्तार्य ब्राह्मणोऽभिवादीतोः समं राजन्यो मध्यमं वैश्यो<br /> नीचैः शूद्रः प्रांजलिद ” इति । विष्णुः—<br /> “जन्मप्रभृति यत्किञ्चिच्चेतसः धर्ममाचरेत् । सर्व तन्निष्फलं याति ह्येकहस्ताभिवाद्नात” इति ।<br /> एतद्विद्विषयन् । यतः स एवाह—<br /> “शिष्याणां चाशिषं दद्यात्पादोपग्रहणं गुरोः । स्पृष्ठा कर्णो तु विदुषां मूर्ध्णां चैकपाणिना” इति ।<br /> आश्वलायनः—<br /> “ बामं वामेन संस्पृश्य दक्षिणेन तु दक्षिणम् । हस्तेन हस्तौ कर्णाभ्यामुर्गूणामभिवाद्येत् ” ॥<br /> “ वामोपरि करं कृत्वा दक्षिणं नाम चोच्चरेत् । जानुप्रभुति पादांलमभ्य पद्योर्निमेत् ” ॥<br /> एतच्च प्रत्युत्थाय कर्तव्यम् । तदाहापस्तंबः—<br /> “ ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामंति यूनः स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभिवाद्माभ्या पुनस्सान्प्रतिपद्यते ” ॥<br /> स एव ( १।११।१८–२२ )— “ जायमाने वयोविशेपे वृद्धतरायाभिवादनम् । विषमता-<br /> यागुरुवे नाभिवाद्यम् । अन्वारुह्य वाऽनिशादर्यीत । सर्वत्र तु प्रत्युत्थायाभिवादनम् । अश्रयेतेन<br /> नाभिवाद्यम् । तथा प्रयताय अप्रयन्नश्च प्रत्यभिवद्देह । न सोपानद्रेतिशितिरा-<br /> अयहितपाणिर्वाऽभिवादयीत ” । अस्यार्थेः । वयो विशेषे ज्ञायमाने पूर्व वृद्धतरायाभिवादनं<br /> कर्तव्यम् । पश्चाद्वृद्धाय । त्रियमगताय उत्थस्थाने नीचैस्थ्वाने वा स्थितेयाय गुरुव्यतिरिक्ताय<br /> नाभिवाद्यम् । गुर्वे तु अभिषेथमेव । अन्वारुह्य वाभियाद्बीत । एतद् गुरुविषयम् । अन्वारुह्येते-<br /> तदपि दृष्टषदम् । न्यायस्य तुल्यत्वाद्वत्रै गुरावगुर्ण च पतिवयसस्त्रियः । तেন तदनुरोघेण ज्येष्ठ-<br /> भार्यादिव्यभिवादनम्यहितपाणिः समिकुशादिहस्त इति । मनुः ( २।११९ )—<br /> “ शय्यासनेऽध्याचग्ति श्रेयामा न समाविशेत् । शय्यासनस्थश्चैैनमवरुह्याभिवाद्येत ” ॥<br /> श्रेयसा गुर्वादिनाचरिते परिगृहीतयोः शय्यासनयोरधि उपरि समाचरेत् । न समुपाविशेत् । स एव<br /> मनुः ( २।१२१ )—<br /> “ अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि सम्प्रवर्धन्ते आयुः प्रज्ञा यशो बलम् ” इति ।<br /> बोधायनः ( १।१३१–१३४ )—“नासीनो नासीनाय न शयानो न शयानाय नाप्रयतो नाप्रयताय<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. कस्य-कर्णो हस्ताभ्यां।<noinclude></noinclude> 3g4jvuk60mkrub7sghs0fvn0nf0tenh 104 166125 419066 2026-11-08T10:46:13Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१०९|'''अभिवादनपवादाः'''|}} {{rule}} शक्तिमद्विषये मुहूर्तर्मपि नाप्रयतः स्यात् । समिद्यार्यूदकुंभपुष्पाञ्जहस्तो नाभिवादयेत् । यच्चा-<br /> न्यद्ध्येवं युक्तं न समवाये... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१०९|'''अभिवादनपवादाः'''|}} {{rule}} शक्तिमद्विषये मुहूर्तर्मपि नाप्रयतः स्यात् । समिद्यार्यूदकुंभपुष्पाञ्जहस्तो नाभिवादयेत् । यच्चा-<br /> न्यद्ध्येवं युक्तं न समवायेऽभिवादनमत्यंतशो भ्रातृपत्नीनां युवतीनां च गुरुपत्नीनां जातवीर्यैः<br /> इति एवं युक्तमपि पितृदेवतावर्थे द्रव्ययुक्तमपि नाभिवादयेत् । न समवायेत्यंतः अत्यतसमीपे<br /> स्थित्वेत्यर्थः । जातवीर्यों जातशुक्रः । चशद्दातृपितृव्यादिपत्नीनामपि युवतीनां ग्रहणम् । शंखः्—<br /> “नोदकुंभहस्तोऽभिवाद्येन्न भैक्ष चरन पुष्पाज्यहस्तो नाशुचिनं देवपितृकार्य कुर्वन्नशयानः”इति। ५<br /> आपस्तंबः—<br /> “ समित्पुष्पकुशाज्यांबुमुद्द्क्षतपाणिकम् । जपं होमं च कुर्वार्णं नाभिवादयते द्विजम् ” ॥<br /> मनुः ( २।२१० )—<br /> “ गुरुवत्प्रतिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः । असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिभाषगैः ” ॥<br /> “ गुरुपत्नी तु युवती नाभिवायेह पादयोः । पूर्णविंशं तिर्वर्वेण गुगृदोषो विजानता ” ( २१२ ) ॥ १०<br /> स्मृत्यर्थसरे—<br /> “ उदक्यां सूतिकां नारीं पतिनीं गर्भघातिनीम् । पाषंडं पतितं व्रात्यं महापातकिनं तथा ”<br /> “ नास्तिकं कितवं स्तेनं कुतघ्रं नाभिवादयेत् । मत्तं प्रमत्तमन्मत्तं धावंतमशुचिं नरम् ”<br /> “ वमन्तं जुम्भमाणं च कुर्वतं दंतधावनम् । अभ्यक्शिरसं स्नानं कुर्वतं नाभिवादयेत् ” ॥ १५<br /> “ जपयज्ञगणस्थांश्च समित्पुष्पकुशालान् । उदपात्रार्यभैक्षाणं वहतं नाभिवादयेत् ”<br /> “ अभिवाद्य द्विजञ्च्वेनानहोरात्रेण शुद्ध्यति ”<br /> “ अभिवायांधकारस्थं शय्यास्थं पादुकॉब्रिकम् । उच्छिष्टं जपहोंनाचारितं चोपवसेत्रयहम् ”<br /> “ दुरस्थं जलमध्यस्थं धावंतं धनगर्वितम् । रोगाक्रांतं मदोन्मत्तं पङ्द्प्रज्ञाभिवादयेत् ”<br /> “ क्षत्रियवैश्याभिवाдне विप्रस्याहोरात्रं शुद्धाभिवादिने त्रिशत्रं कृच्छ्रं तु रजकादिषु चंडालादिषु २०<br /> चांद्रं स्यात् ” इति । शातातपः—<br /> “ अभिवाद्यो नमस्कारः शिरसा बंध एव च । ब्राह्मणः क्षत्रियायैस्तु श्रीकामैः सादरं सदा ” ॥<br /> “ नाभिवादास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन । ज्ञानकर्मगुणे.पेता यथप्येते बहुश्रुताः ” ॥<br /> “ क्षत्रं वैश्यं वाऽऽभिवाद्य प्रायश्चित्तं कथं भवेत् । ब्राह्मणानां दशाष्टौ च अभिवाद्य विशुध्यति ” ॥<br /> “ अभिवाद्य द्विजः शूद्रं सचैलं स्नानमाचरेत् । ब्राह्मणानां शतं सम्यगमभिवाद्य विशुध्यति ” ॥ २५<br /> “ अर्चयेत्पुंडरीकाक्षं देवं चापि त्रिलोचनम् । ब्राह्मणं वा महाभागमभिवाद्य विशुध्यति ” ॥<br /> ब्राह्मणेष्वापि कचिदपवादमाह विष्णुः—<br /> “ सभासु चैव सर्वासु यज्ञे राजगृहेषु च । नमस्कारं प्रकुर्वीत ब्राह्मणान्नाभिवादयेत् ” ॥<br /> “ विप्रोददर्शनात क्षिप्रं क्षीयन्ते पापराशयः । थन्द्नान्मङ्गलावातिः स्पर्शनाच्च्युतं पदम् ” ॥<br /> स्मृतिरत्नावलीयाम्—<br /> “ वर्षैर्वयोऽधिकाशीतीस्तीर्त्वा मासचतुष्टयम् । यो जीवेत्तु वन्यः स्यात् विष्णोरपि सुपूजितः ” ॥ ३०<br /> एतत्सवर्णीविषयम् । मनुः—<br /> “ यस्य देशं न जानाति स्थानं त्रिपुरुषं कुलम्। कन्यादानं नमस्कारं श्राद्धं तस्य विवर्जयेत् ” ॥<br /> चंद्रिकायाम्—<br /> “ ज्यायानपि कनीयसो संध्यायामभिवाइदयेत् । बिना पुत्रं च शिष्यं च दौहित्रं दुहितुः पतिदम् ” ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 096aoztgrpf2p21druznqlxz9pik49c 104 166126 419067 2026-11-08T10:47:29Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|११०|'''अभिवादनप्रकाराः'''|}} {{rule}} '''स्मृतिभास्करे—'''<br /> “ सर्वे चापि नमस्कार्याः सर्वावस्थासु सर्वदा । आशीर्वाद्व्या नमस्कार्यैर्वयस्यस्तु पुनर्नभेत् ” ॥<br /> '''वृद्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419067 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११०|'''अभिवादनप्रकाराः'''|}} {{rule}} '''स्मृतिभास्करे—'''<br /> “ सर्वे चापि नमस्कार्याः सर्वावस्थासु सर्वदा । आशीर्वाद्व्या नमस्कार्यैर्वयस्यस्तु पुनर्नभेत् ” ॥<br /> '''वृद्धमनुः—'''<br /> “ अभिवादनने तु सर्वत्र पादस्पर्शनेव वा । विप्राणां प्रांजलिः कार्यो नमस्कारः स उच्यते ” ॥<br /> '''स्मृत्यर्थसरे—''' अभिवाद्ने पादस्पर्शनं नास्ति कुर्याद्वा ।<br /> “ अभिवादे नमस्कारे तथा प्रत्यभिवादनम् । आशीर्वाद्व्या नमस्कार्यैर्वयस्यस्तु पुनर्नभेत् ” ॥<br /> “ स्त्रियो नमस्था वृद्धाश्च वयसा पतिदेवताः । देवताप्रतिमां दृष्ट्वा यतिं चैव त्रिर्दंडिनम् ” ॥<br /> “ नमस्कारं न कुर्याच्चेत्तुपवासेन शुद्ध्यति ” इति । '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> “ सुक्क्पाणिकमनाज्ञातमशक्तं रिपुमातुरम् । योगिनं च तपःसक्तं कनिष्ठं नाभिवादयेत् ” ॥ १०<br /> '''मनुः ( २।१३४ )—'''<br /> “ वशाव्द्वास्त्थं पौरसस्थं पंचाद्वास्थं कलाभुताम् । व्यथ्पूर्व श्रोत्रियाणाम्प्लेनापि स्वयोनिषु ” ।<br /> समानपुरवातिनां दशभिर्वर्षैः पूर्वः सखा भवति । ततोऽधिको ज्यायान् । कलाभुतां गीतादि-<br /> विद्याभुक्तां पंचादपूर्वः सखा श्रोत्रियागां वेदाध्यायिनां व्यथ्पूर्वः सखा स्वयोनिषु भ्रातादिषु<br /> स्वल्पेनापि वयसा पूर्वः सखा भवति । ततोऽधिकोऽभिवाच इत्यर्थः । आपस्तंबः ( १।१४।२६–३१)—<br /> “कुशलमवरवयसं वयस्यं वा पृच्छेत् । अनामयं क्षत्रियम् । अनष्टं वैश्यम् । आरोग्यं शूद्रम्। नासंभाष्य १५<br /> श्रोत्रियं व्यतिव्रजेत् । अरण्ये च स्त्रियम् ” इति । श्रोत्रियं पथिसंगतमसंभाष्य न व्यतिक्रामेट् ।<br /> अरण्ये सहायरहितदेशं स्त्रियमेकाकिनीं दृष्ट्वा असंभाष्य न व्यतिक्रामेट् । संभाषणं च मातृवद्भगिनी-<br /> वच्च भगिनी किं ते करवाणि न भेतव्यमिति । मनुरपि ( २।१२७–२९ )—<br /> “ ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रवंधुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च ” ॥<br /> “ परपत्नी च या स्त्री स्यादसंबंधा च योनितः । तां ब्रूयाद्द्वतीयेवं सुभगे भगिनीति वा ”॥यमः—<br /> “ स्वस्तीति ब्राह्मणो ब्रूयादायुष्मानिति भूमिपः । वर्धतामिति वैश्यस्तु शूद्रस्तु स्वागतं वेदेत् ”<br /> तथा च भविष्यपुराणे—“ ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्तिकुर्यादिति स्थितिः ” ॥ स्वस्ति-<br /> शब्दार्थमाह यमः—<br /> “ यत्तुषु त्रिषु लोकेष्यव्याविभ्यसनवर्जितम् । यस्मिन्सर्वे स्थिताः कामास्तत्त्वस्तीत्यभिसंज्ञितम् ” ॥ २४<br /> '''व्यासः—'''<br /> “ कदाचित्कवचं श्रेष्ठं तांम्रेण स्त्रेणेण वा । अपि वज्रशताघातैर्ब्राह्मणाशीर्न भिद्यते ” ॥<br /> '''शंखः ( २।१३० )—'''<br /> “मातॄंश्च पितॄंश्च श्वशुरान्द्विजो गुरून् । असावहमिति ब्रूयात्प्रोत्थाय यवीयसः” ॥<br /> असावहमिति देवदत्तमिति ब्रूयाज्ज्ञानादश्रयेत्यर्थः । तथा स्मृतिरत्ने—“ ऋत्विक्स्यवृव्य-<br /> श्वशुरमातुलानां थर्दीसाम् प्रड्याः प्रथमं कुर्यात् प्रत्युत्थायाभिभाषणम् ” इति ।<br /> '''बोधायनः ( १।१४।१६ )—''' “ ऋत्विक्पितृव्यश्वशुरमातुलानां तु यवीयसां प्रत्युत्था-<br /> याभिभाषणम् ” इति । गौतमोडपि ( ६।९ )—“ ऋत्विक्श्वशुरपितृव्यमातुलानां तु यवीयसाम्<br /> प्रत्युत्थानमभिवाद्याः ” इति । यत्तु वसिष्ठारस्तंवाभ्यामुक्तम् ( १।१४१ )—“ ऋत्विक्श्वशुर-<br /> पितृव्यमातुलानेवरवयसः प्रत्युत्थायाभिवदेत् ” इति तत् अभिवदेत् आभिमुख्येन वदेदित्यभि-<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क्ष-नारायेण।<noinclude></noinclude> ho1gzir3lfptezhywrozpbgk38dm87y 104 166127 419068 2026-11-08T10:55:46Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१११|'''उपसंग्रहणम्'''|}} {{rule}} भाषणमात्राभिप्रायमिति स्मृतिचंद्रिकादौ व्याख्यातम् ( पृ. ३८ पं. २ ) । हरदत्तस्तु— “अवरवयसः ऋत्विगादयोऽपि अभिवाद्यंते तानभिवाद्यमाना... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419068 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१११|'''उपसंग्रहणम्'''|}} {{rule}} भाषणमात्राभिप्रायमिति स्मृतिचंद्रिकादौ व्याख्यातम् ( पृ. ३८ पं. २ ) । हरदत्तस्तु— “अवरवयसः ऋत्विगादयोऽपि अभिवाद्यंते तानभिवाद्यमानान्प्रत्युत्थायाभिवदेत् । नान्येष्विव यथासुखमासीन इति व्याकृतवान् । गुर्वादिविषये त्वभिवादने विशेषमाह गौतमः ( १।५२ )— “ गुरोः पादोपसंग्रहणं प्रातः ” इति । समवायेन्द्हमभिगम्य तु विप्रोन्त्य मातृपितृवृद्धूनां पूर्वजानां विद्यागुरूणां तद्गुरूणां च संनिपाते परस्येति च पित्रादीनां समावाये संगमे प्रतिदिनं ५ पादोपसंग्रहणं कुर्यात् । तेषां च युगपत्संनिपाते परस्योपसंग्रहणम् । आपस्तंबोऽपि ( १।५।१८-१९)—“उदिते त्वादित्ये त्वाचार्येज समेत्योपसंग्रहणम् । सदैवभिवादनम्” इति। समावृत्तेन सर्वे गुरव उपसंग्राह्याः प्रोष्य च समागम इति च । स एव ( १।८।१९-२०)— “आचार्यप्राचार्यसंनिपाते प्राचार्यायोपसंग्राह्योपसंनिश्रेशेदाचार्यम् प्रतिषेधेदितरः ” इति । मनुरपि ( २।२०५ )— १० “ गुरोर्गुरौ संनिहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरंत् । न चातिसृष्टं गुरुणा स्वान्गुरून्नभिवादयेत् ” ॥ इति । आपस्तंबः ( १।६।३५ )— “ यस्मिंस्त्वनाचार्यसंवंशाद्गौरवं वृत्तिस्तस्मिन्नन्ववस्था- नीयोऽप्याचार्यस्य ” इति । यस्मिंस्तु पुरुषो शिष्याचार्यभवंतेरणविधिवाचारित्रादिना लौकिकानां गौरवं भवति तस्मिन्नन्वस्थानीयोऽप्याचार्य या वृत्तिः स कर्तव्येत्यर्थः । उपसं- ग्रहणस्वरूपमाह स एव ( १।५।२१–२२ )—“ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादमवस्ताद्- १५ भ्याधिमृश्य सकृत्हिकमुपसंगृह्णीयात् उभाभ्यामेवोभावभीडयत उपसंग्राह्यावित्येके ” इति ॥ आत्मनः दक्षिणेन पाणिनाऽचार्यस्य दक्षिणं पादमवस्तादभ्यधिमृश्य अभिशब्द उपरि भावे अधस्ताच्चोपरिष्ठाच्चाभिमृश्य सकृष्टकं सगुल्फं सांगुष्ठमित्यन्ये । उपसंगृह्णीयादिदमुपसंग्रहणं एतत्कुर्यादुभाभ्यामेव पाणिभ्यामुभावे वाचार्यस्य पादावभिपीडयतो माणवकस्य उपसंग्राह्या- वित्येके मन्यंत इत्यर्थः । अत्र मनुः ( २।७२ )— २० “ व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्पृष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः”॥ इति । बौधायनः ( १।२।२७-२८ )—“ श्रोत्रे संस्पृश्य मनः समाधायाधस्ताज्जान्वोरा पभ्याम्” इत्युप- संग्रहणम् इति । एतच्च गुरुपत्नीनामपि कार्यम् । तथा च मनुः ( २।२१० )— “ गुरुवत्प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोषितः । “ मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृष्वसा । संपूज्या गुरुपत्नीवत्समस्ता गुरुभार्यया ॥ ( १३१ ) २५ “ भ्रातृभार्योपसंग्राह्या सवर्णाऽहन्यहन्यपि । विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबंधियोषितः ॥ ( १३२ ) “ अवृद्धा गुरुपत्नी च नोपसंग्रहमर्हति ” । स्मृत्यर्थसारे—“ उपसंग्रहणं नाम अमुकगोत्रो देवदत्तशर्मा नामाहं भो अभिवादये इत्युक्त्वा कर्णा स्पृष्ट्वा दक्षिणोत्तानपाणिना गुरोर्दक्षिणं पादं सव्येन सव्यं गृहीत्वा शिरोऽवनमनम्” इति। “अत्र गुरवो मातास्तन्यदधात्री च पितामहाद्यो मातामहाश्चान्नदाता भयत्राता चार्यश्चोपनेता मंत्रविद्योपदेष्टा तेषां पत्न्यश्चोपसंग्राह्याः समावृत्ते ३० च बालेऽध्यापके समवयस्केऽध्यापके गुरुवच्चरेत् ” इति । इत्याभिवादननिरूपणम् । अथ प्रत्यभिवादनम् । तत्र मनुः ( २।१२५ )— “आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने । अकारश्चास्य नाम्नोऽते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः”॥ अभिवादने कृते सति विप्रः द्विजः कनीयान्ज्यायसा वाच्यः । अस्य कनीयसो नाम्नोऽते पूर्वा- क्षरः प्लुतः । अक्षरशब्देन स्वर एव विवक्षितः । व्यंञ्जनस्य प्लुतासंभवात् । यस्मादकारात्पूर्वं- ३५ {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. कस्वग- + परस्योपसंग्रहणं ।<noinclude></noinclude> 5lbrtr7qmucykg0e73pmjw33hsd0tde 419069 419068 2026-11-08T10:57:06Z Myauthworks 10864 419069 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१११|'''उपसंग्रहणम् ।'''|}} {{rule}} भाषणमात्राभिप्रायमिति स्मृतिचंद्रिकादौ व्याख्यातम् ( पृ. ३८ पं. २ ) । हरदत्तस्तु—<br /> “अवरवयसः ऋत्विगादयोऽपि अभिवाद्यंते तानभिवाद्यमानान्प्रत्युत्थायाभिवदेत् । नान्येष्विव<br /> यथासुखमासीन इति व्याकृतवान् । गुर्वादिविषये त्वभिवादने विशेषमाह गौतमः ( १।५२ )—<br /> “ गुरोः पादोपसंग्रहणं प्रातः ” इति । समवायेन्द्हमभिगम्य तु विप्रोन्त्य मातृपितृवृद्धूनां<br /> पूर्वजानां विद्यागुरूणां तद्गुरूणां च संनिपाते परस्येति च पित्रादीनां समावाये संगमे प्रतिदिनं ५<br /> पादोपसंग्रहणं कुर्यात् । तेषां च युगपत्संनिपाते परस्योपसंग्रहणम् । आपस्तंबोऽपि<br /> ( १।५।१८-१९)—“उदिते त्वादित्ये त्वाचार्येज समेत्योपसंग्रहणम् । सदैवभिवादनम्” इति।<br /> समावृत्तेन सर्वे गुरव उपसंग्राह्याः प्रोष्य च समागम इति च । स एव ( १।८।१९-२०)—<br /> “आचार्यप्राचार्यसंनिपाते' प्राचार्यायोपसंग्राह्योपसंनिश्रेशेदाचार्यम् प्रतिषेधेदितरः ” इति ।<br /> मनुरपि ( २।२०५ )— १०<br /> “ गुरोर्गुरौ संनिहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरंत् । न चातिसृष्टं गुरुणा स्वान्गुरून्नभिवादयेत् ” ॥ इति ।<br /> आपस्तंबः ( १।६।३५ )— “ यस्मिंस्त्वनाचार्यसंवंशाद्गौरवं वृत्तिस्तस्मिन्नन्ववस्था-<br /> नीयोऽप्याचार्यस्य ” इति । यस्मिंस्तु पुरुषो शिष्याचार्यभवंतेरणविधिवाचारित्रादिना<br /> लौकिकानां गौरवं भवति तस्मिन्नन्वस्थानीयोऽप्याचार्य या वृत्तिः स कर्तव्येत्यर्थः । उपसं-<br /> ग्रहणस्वरूपमाह स एव ( १।५।२१–२२ )—“ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादमवस्ताद्- १५<br /> भ्याधिमृश्य सकृत्हिकमुपसंगृह्णीयात् उभाभ्यामेवोभावभीडयत उपसंग्राह्यावित्येके ” इति ॥<br /> आत्मनः दक्षिणेन पाणिनाऽचार्यस्य दक्षिणं पादमवस्तादभ्यधिमृश्य अभिशब्द उपरि भावे<br /> अधस्ताच्चोपरिष्ठाच्चाभिमृश्य सकृष्टकं सगुल्फं सांगुष्ठमित्यन्ये । उपसंगृह्णीयादिदमुपसंग्रहणं<br /> एतत्कुर्यादुभाभ्यामेव पाणिभ्यामुभावे वाचार्यस्य पादावभिपीडयतो माणवकस्य उपसंग्राह्या-<br /> वित्येके मन्यंत इत्यर्थः । अत्र मनुः ( २।७२ )— २०<br /> “ व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्पृष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः”॥ इति ।<br /> बौधायनः ( १।२।२७-२८ )—“ श्रोत्रे संस्पृश्य मनः समाधायाधस्ताज्जान्वोरा पभ्याम्” इत्युप-<br /> संग्रहणम् इति । एतच्च गुरुपत्नीनामपि कार्यम् । तथा च मनुः ( २।२१० )—<br /> “ गुरुवत्प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोषितः ।<br /> “ मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृष्वसा । संपूज्या गुरुपत्नीवत्समस्ता गुरुभार्यया ॥ ( १३१ ) २५<br /> “ भ्रातृभार्योपसंग्राह्या सवर्णाऽहन्यहन्यपि । विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबंधियोषितः ॥ ( १३२ )<br /> “ अवृद्धा गुरुपत्नी च नोपसंग्रहमर्हति ” । स्मृत्यर्थसारे—“ उपसंग्रहणं नाम अमुकगोत्रो<br /> देवदत्तशर्मा नामाहं भो अभिवादये इत्युक्त्वा कर्णा स्पृष्ट्वा दक्षिणोत्तानपाणिना गुरोर्दक्षिणं पादं<br /> सव्येन सव्यं गृहीत्वा शिरोऽवनमनम्” इति। “अत्र गुरवो मातास्तन्यदधात्री च पितामहाद्यो<br /> मातामहाश्चान्नदाता भयत्राता चार्यश्चोपनेता मंत्रविद्योपदेष्टा तेषां पत्न्यश्चोपसंग्राह्याः समावृत्ते ३०<br /> च बालेऽध्यापके समवयस्केऽध्यापके गुरुवच्चरेत् ” इति । इत्याभिवादननिरूपणम् ।<br /> अथ प्रत्यभिवादनम् । तत्र मनुः ( २।१२५ )—<br /> “आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने । अकारश्चास्य नाम्नोऽते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः”॥<br /> अभिवादने कृते सति विप्रः द्विजः कनीयान्ज्यायसा वाच्यः । अस्य कनीयसो नाम्नोऽते पूर्वा-<br /> क्षरः प्लुतः । अक्षरशब्देन स्वर एव विवक्षितः । व्यंञ्जनस्य प्लुतासंभवात् । यस्मादकारात्पूर्वं- ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. कस्वग- + परस्योपसंग्रहणं ।<noinclude></noinclude> t4srqnen6jnh9okqwydumjz6bbbk52r 419070 419069 2026-11-08T10:58:42Z Myauthworks 10864 419070 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१११|'''उपसंग्रहणम् ।'''|}} {{rule}} भाषणमात्राभिप्रायमिति स्मृतिचंद्रिकादौ व्याख्यातम् ( पृ. ३८ पं. २ ) । '''हरदत्तस्तु—'''<br /> “अवरवयसः ऋत्विगादयोऽपि अभिवाद्यंते तानभिवाद्यमानान्प्रत्युत्थायाभिवदेत् । नान्येष्विव<br /> यथासुखमासीन इति व्याकृतवान् । गुर्वादिविषये त्वभिवादने विशेषमाह '''गौतमः ( १।५२ )—'''<br /> “ गुरोः पादोपसंग्रहणं प्रातः ” इति । समवायेन्द्हमभिगम्य तु विप्रोन्त्य मातृपितृवृद्धूनां<br /> पूर्वजानां विद्यागुरूणां तद्गुरूणां च संनिपाते परस्येति च पित्रादीनां समावाये संगमे प्रतिदिनं ५<br /> पादोपसंग्रहणं कुर्यात् । तेषां च युगपत्संनिपाते परस्योपसंग्रहणम् । '''आपस्तंबोऽपि'''<br /> '''( १।५।१८-१९ )—'''“उदिते त्वादित्ये त्वाचार्येज समेत्योपसंग्रहणम् । सदैवभिवादनम्” इति।<br /> समावृत्तेन सर्वे गुरव उपसंग्राह्याः प्रोष्य च समागम इति च । '''स एव ( १।८।१९-२० )—'''<br /> “आचार्यप्राचार्यसंनिपाते¹ प्राचार्यायोपसंग्राह्योपसंनिश्रेशेदाचार्यम् प्रतिषेधेदितरः ” इति ।<br /> '''मनुरपि ( २।२०५ )—''' १०<br /> “ गुरोर्गुरौ संनिहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरंत् । न चातिसृष्टं गुरुणा स्वान्गुरून्नभिवादयेत् ” ॥ इति ।<br /> '''आपस्तंबः ( १।६।३५ )—''' “ यस्मिंस्त्वनाचार्यसंवंशाद्गौरवं वृत्तिस्तस्मिन्नन्ववस्था-<br /> नीयोऽप्याचार्यस्य ” इति । यस्मिंस्तु पुरुषो शिष्याचार्यभवंतेरणविधिवाचारित्रादिना<br /> लौकिकानां गौरवं भवति तस्मिन्नन्वस्थानीयोऽप्याचार्य या वृत्तिः स कर्तव्येत्यर्थः । उपसं-<br /> ग्रहणस्वरूपमाह '''स एव ( १।५।२१–२२ )—'''“ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादमवस्ताद्- १५<br /> भ्याधिमृश्य सकृत्हिकमुपसंगृह्णीयात् उभाभ्यामेवोभावभीडयत उपसंग्राह्यावित्येके ” इति ॥<br /> आत्मनः दक्षिणेन पाणिनाऽचार्यस्य दक्षिणं पादमवस्तादभ्यधिमृश्य अभिशब्द उपरि भावे<br /> अधस्ताच्चोपरिष्ठाच्चाभिमृश्य सकृष्टकं सगुल्फं सांगुष्ठमित्यन्ये । उपसंगृह्णीयादिदमुपसंग्रहणं<br /> एतत्कुर्यादुभाभ्यामेव पाणिभ्यामुभावे वाचार्यस्य पादावभिपीडयतो माणवकस्य उपसंग्राह्या-<br /> वित्येके मन्यंत इत्यर्थः । अत्र '''मनुः ( २।७२ )—''' २०<br /> “ व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्पृष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः”॥ इति ।<br /> '''बौधायनः ( १।२।२७-२८ )—'''“ श्रोत्रे संस्पृश्य मनः समाधायाधस्ताज्जान्वोरा पभ्याम्” इत्युप-<br /> संग्रहणम् इति । एतच्च गुरुपत्नीनामपि कार्यम् । तथा च '''मनुः ( २।२१० )—'''<br /> “ गुरुवत्प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोषितः ।<br /> “ मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृष्वसा । संपूज्या गुरुपत्नीवत्समस्ता गुरुभार्यया ॥ ( १३१ ) २५<br /> “ भ्रातृभार्योपसंग्राह्या सवर्णाऽहन्यहन्यपि । विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबंधियोषितः ॥ ( १३२ )<br /> “ अवृद्धा गुरुपत्नी च नोपसंग्रहमर्हति ” । '''स्मृत्यर्थसारे—'''“ उपसंग्रहणं नाम अमुकगोत्रो<br /> देवदत्तशर्मा नामाहं भो अभिवादये इत्युक्त्वा कर्णा स्पृष्ट्वा दक्षिणोत्तानपाणिना गुरोर्दक्षिणं पादं<br /> सव्येन सव्यं गृहीत्वा शिरोऽवनमनम्” इति। “अत्र गुरवो मातास्तन्यदधात्री च पितामहाद्यो<br /> मातामहाश्चान्नदाता भयत्राता चार्यश्चोपनेता मंत्रविद्योपदेष्टा तेषां पत्न्यश्चोपसंग्राह्याः समावृत्ते ३०<br /> च बालेऽध्यापके समवयस्केऽध्यापके गुरुवच्चरेत् ” इति । '''इत्याभिवादननिरूपणम् ।'''<br /> '''अथ प्रत्यभिवादनम् । तत्र मनुः ( २।१२५ )—'''<br /> “आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने । अकारश्चास्य नाम्नोऽते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः”॥<br /> अभिवादने कृते सति विप्रः द्विजः कनीयान्ज्यायसा वाच्यः । अस्य कनीयसो नाम्नोऽते पूर्वा-<br /> क्षरः प्लुतः । अक्षरशब्देन स्वर एव विवक्षितः । व्यंञ्जनस्य प्लुतासंभवात् । यस्मादकारात्पूर्वं- ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. कस्वग- + परस्योपसंग्रहणं ।<noinclude></noinclude> ob9zwhtjlfaaolzcdgdxxjrfwlvss5z 104 166128 419071 2026-11-08T11:00:20Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|११२|'''प्रत्यभिवादनम् ।'''|}} {{rule}} मक्षरं प्लुतं भवति स पूर्वाक्षरप्लुतः । अकारश्च वाच्यः । आयुष्मान्भव सौम्य देवदत्ता ३ इति<br /> वाच्य इति यावदिति मानवे व्याख्याने... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११२|'''प्रत्यभिवादनम् ।'''|}} {{rule}} मक्षरं प्लुतं भवति स पूर्वाक्षरप्लुतः । अकारश्च वाच्यः । आयुष्मान्भव सौम्य देवदत्ता ३ इति<br /> वाच्य इति यावदिति मानवे व्याख्याने । '''आपस्तंबोऽपि ( १।११।१७ )—'''<br /> “ प्लावनं च नाम्नोऽभिवादनप्रत्यभिवादने च पूर्वेषां वर्णानाम् ” इति । अत्र '''हरदत्तः—'''<br /> अभिवादनस्य यत्प्रत्यभिवादनं तत्राभिवादयितुर्नाम्नः प्लावनं कर्तव्यं प्लुतः कर्तव्यः पूर्वेषां वर्णानां<br /> शूद्रवर्जितानां अभिवाद्यमानानां । “ प्रत्यभिवादेऽशूद्रे ” इति '''पाणिनीयस्मृतिः ( ८।२।८३ ) ।''' ५<br /> तत्र वाक्यस्य टेरित्यनुवृत्तेः प्रत्यभिवादवाक्यस्यांते नामप्रयोगः । तस्य टेः प्लुतः । आयुष्मान्भव<br /> सौम्येति वाच्यो विप्र इति स्मृत्यंतरवशात्नाम्नश्च पश्चादकारः ‘आयुष्मान्भव सौम्य देवदत्ता ३’<br /> इति प्रयोगः । शंभुः विष्णुः पिनाकपाणिः चक्रपाणिः इत्यादि नाम्नां संबुद्धौ गुणे कृते एचोऽ-<br /> प्रगृह्यस्य दूराद्धूते पूर्वस्यार्धस्यादुत्तरस्येदुताविंत्ययमपि विधिर्भवति । अंते अकारः तयोर्व्या-<br /> वचि संहितायामिति यकारवकारौ च भवतः । तथा च प्रयोगः । शंभाव विष्णाव पिनाक- १०<br /> पाणाय चक्रपाणाय इति व्यंजनांतेषु च । अग्निचिद्वद इत्यादि प्रयोग इति । '''वसिष्ठोऽपि—'''<br /> “ आमंत्रितो योंऽड्यः स्वरः स प्लूयत ” इति । एवं च अभिवादनकृन्नामगतान्तिमस्वरातिरिक्ते<br /> पूर्वोकारः पठितव्यः । अंतिमस्वरश्च प्लावयितव्य इति हरदत्तादीनां बहूनामभिमतम् । स्मृति-<br /> चंद्रिकायां पराशरमाधवीये च मनुवचनमन्यथा व्याख्यातम् । तथा हि । पूर्वमक्षरं यस्यासौ<br /> पूर्वाक्षरः । पूर्वमक्षरं च सामर्थ्याद्व्यंजनं स्वराणां स्वरपूर्वकत्वासंभवात् । अतश्चाभिवादक- १५<br /> नाम्नस्तो व्यंजननिष्ठोऽन्तिमस्वरः प्लावनीयः अकारेणांतिमस्वरमात्रमुपलक्ष्यते । अशेषनाम्ना-<br /> मकारांतत्वाभावात् । न त्वत्रापूर्वाकारो विधीयते । तथा च सत्येवं प्रयोगो भवति । आयुष्मान्भव<br /> सौम्य देवदत्ता ३तीति । एतेषां मते पूर्वाक्षर इति पृथक्पदं द्रष्टव्यम् । अत्रातिरिक्ताकारपक्ष एव<br /> शिष्टाचारानुगुणः । '''मनुः ( २।१२६ )—'''<br /> “ यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः ॥ २०<br /> “नामधेयस्य ये केचिदभिवादनं न जानते । तान् प्राज्ञोऽहमिति ब्रूयात्स्त्रियः सर्वास्तथैव च”॥(१२३)इति।<br /> '''पतंजलिः—'''<br /> “अविद्वांसः प्रत्यभिवादे नाम्नो येन प्लुतिं विदुः । कामं तेषु च विप्रोष्य स्त्रीष्विवाहमहं वदेत्” इति ।<br /> अहं वदेत् । अहमिति वदेदित्यर्थः । '''यमः—'''<br /> “ यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । आशिषं वा कुरुश्रेष्ठ स याति नरकं ध्रुवम् ॥ २५<br /> “ अभिवादे कृते यस्तु तं विप्रं नाभिवादयेत् । श्मशाने जायते वृक्षो गृध्रकाकोपसेवितः ॥<br /> “ अभिवादे तु यः पूर्वमाशिषं न प्रयच्छति । यद् दुष्कृतं भवेत्तस्य तस्माद्भागं प्रपद्यते ॥<br /> “ तस्मात्पूर्वाभिभाषी स्याच्चंडालस्यापि धर्मवित् । सुरां पिवेतिवक्तव्यमेवं धर्मो न हीयते ” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( २।१२६ )—'''<br /> “ न वाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् । भो भवत्पूर्वकं चैवमभिभाषेत धर्मवित् ” । ३०<br /> संनिधौ भोशब्दः । यथा भो यजमानेति । असंनिधौ भवच्छब्दः । यथा ‘तत्र भवान्यजमान’ इति ।<br /> '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> “ आचार्य चैव तत्पुत्रं तद्भार्यां दीक्षितं गुरुम् । पितरं च पितॄंश्चैव मातरं मातुलं तथा ॥<br /> “ हितैषिणं च विद्वांसं श्वशुरं यतिमेव च । न ब्रूयान्नामतो विद्वान्मातुश्च भगिनीं तथा” इति ॥<br /> इति प्रत्यभिवादननिरूपणम् । अथ ब्रह्मचारिधर्मः । संग्रहें— ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> qn87ovsf753q5anukke5ethm99z7iiv 104 166129 419072 2026-11-08T11:01:44Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|११३|'''ब्रह्मचारिधर्माः ।'''|}} {{rule}} “ ततोऽधीयीत वेदं तु वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् । सायं प्रातश्च भिक्षेत ब्रह्मचारी समाहितः ॥<br /> “ निवेद्य गुरवेऽश्नीयात्प्राङ्मुखो... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११३|'''ब्रह्मचारिधर्माः ।'''|}} {{rule}} “ ततोऽधीयीत वेदं तु वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् । सायं प्रातश्च भिक्षेत ब्रह्मचारी समाहितः ॥<br /> “ निवेद्य गुरवेऽश्नीयात्प्राङ्मुखो वाग्यतः शुचिः ” ॥ '''दक्षः—'''<br /> “ प्रातर्माध्यान्हयोः स्नानं वानप्रस्थगृहस्थयोः । यतेस्त्रिषवणं प्रोक्तं सकृत्तु ब्रह्मचारिणः” ॥<br /> अत्र विशेषमाह '''विष्णुः—''' “दंडवन्मज्जनम् ” इति । अनेनाङ्गमर्द्दनं न कार्यमित्युक्तम् । अत<br /> एवाहापस्तंबः ( १।२।३० ) “ नाप्सु श्लाघमानः स्नायात् ” इति । '''चंद्रिकायाम्—''' ५<br /> “ मेखलामजिनं दंडमुपवीतं च नित्यशः । कौपीनं कटिसूत्रं च ब्रह्मचारी तु धारयेत् ” ॥<br /> '''यमः—'''<br /> “ दंडं कमंडलं वेदं मौंजीं च रशनां तथा । धारयेद्ब्रह्मचर्यं च भिक्षान्नाशी गुरौ वसन् ” ॥<br /> वेदो दर्भमुष्टिः । गुरौ गुरुगृहे इत्यर्थः । '''याज्ञवल्क्यः ( आ. २६ )—'''<br /> “ गुरुं चैवाप्युपासीत स्वाध्यायार्थं समाहितः । आहूतश्चाप्यधीयीत लब्धं चास्मै निवेदयेत् ” ॥ १०<br /> '''मनुः ( २।७४ )—'''<br /> “ ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावंते च सर्वदा । स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यते ” ॥<br /> “ ब्रह्मारंभेऽवसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा ” ( ७१ ) । '''अंगिराः—'''<br /> “ प्राप्ते वेदानुवचने निसर्गे चान्वहं गुरोः । उपसंग्रहणं कार्यं विप्रोष्य त्वागतेन च ” ॥<br /> '''मनुः ( २।१९१–१९३ )—''' १५<br /> “ चोदितो गुरुणा नित्यमप्रचोदित एव वा । कुर्यादध्ययने योगमाचार्यस्य हितेषु च ॥<br /> “ शरीरं चैव वाचं च बुद्धींद्रियमनांसि च । नियम्य प्रांजलिस्तिष्ठेद्दीक्षमाणो गुरोर्मुखम् ॥<br /> “नित्यमुद्धृतपाणिः स्यात्साध्वाचारः समाहितः । आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखे गुरोः”॥<br /> उद्धृतपाणिः वस्त्रादिभिरप्रच्छादितपाणिः ॥<br /> “ हीनान्नवस्त्रवेषः स्यात्स्र्वदा गुरुसंनिधौ । उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् ॥ ( १९४ ) २०<br /> “प्रतिश्रवणसंभाषे शयानो न समाचरेत् । नासीनो न च भुंजानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः”॥ (१९५)<br /> प्रतिश्रवणमात्मानं प्रति गुरुणा प्रयुज्यमानस्य वाक्यस्य श्रवणं प्रतिसंभाषा । गुरुं प्रति स्ववाक्यम्<br /> प्रतिश्रवणसंभावे कथं कुर्यादित्याकांक्षायामाह '''स एव ( १।१९६–१९७ )—'''<br /> “ आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंस्तु गच्छतः । प्रत्युद्गम्यन्वा व्रजतः पश्चाद्धावंश्च धावतः ॥<br /> “ पराङ्मुखस्याभिमुखो दूरस्थस्यैत्य चांतिकम् । प्रणम्य तु शयानस्य विदेशे चैव तिष्ठतः ”॥ २५<br /> प्रणम्य प्रह्रतो भूत्वा । विदेशे विनते देशेऽश्वभादौ ।<br /> “नीचं शय्यासनं चास्य नित्यं स्याद् गुरुसंनिधौ । गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत्”॥(१९८)<br /> नित्यमुत्तराश्रमेष्वपि ।<br /> “न व्याहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् । न चैवास्यानुकुर्वीत गतिभाषितचेष्टितम् ” ॥ (१९९)<br /> केवलं तत्र भवदादिशब्दरहितम् । ३०<br /> “गुरोर्यत्र परीवादो निंदा वाऽपि प्रयुज्यते । कर्णौ तत्र विधातव्यौ गंतव्यं वा ततोऽन्यतः॥(२००)<br /> “परीवादी खरो भवति श्वा वै भवति निंदकः । परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी ॥(२०१)<br /> परिभोक्ता गुरोर्भोगादधिकभागी ।<br /> “दूरस्थे नाभ्यवेक्षेत न क्रुद्धो नांतिके स्त्रियाः । यानासनस्थश्चैनमवरुह्याभिवादयेत् ” ॥(२०२)<br /> अंतिक स्त्रिया रहसि पत्नीसहितमित्यर्थः । ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> cejho4eq5eozzlfxyc05bgl4yvfotmi 104 166130 419073 2026-11-08T11:04:00Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|११४|'''गुरुसमीपे नम्रभावः ।'''|}} {{rule}} “प्रतिवातेऽनुवाते च नासीत गुरुणा सह । असंश्नवे चैव गुरौ न किंचिदपि कीर्त्तयेत् (२०३)॥<br /> प्रतिवाते पुरतो नासीत । अनुवाते पृष्ठ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११४|'''गुरुसमीपे नम्रभावः ।'''|}} {{rule}} “प्रतिवातेऽनुवाते च नासीत गुरुणा सह । असंश्नवे चैव गुरौ न किंचिदपि कीर्त्तयेत् (२०३)॥<br /> प्रतिवाते पुरतो नासीत । अनुवाते पृष्ठतः पार्श्ववातयोरप्युपलक्षणम् । यथा स्वशरीरस्पृष्टो वातो<br /> नैनं स्पृशेत्तथासीतेति । असंश्नवे सुखसंश्रवणाग्येग्यदेशे<br /> “ गोश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च । आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च (२०४) ॥<br /> ५ गोश्वोष्ट्रयुक्तं यानं गोश्वोष्ट्रयानम् । स्त्रास्तरः तृणादिसमूहः ।<br /> “बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि । अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति”॥(२०८)<br /> यज्ञकर्मणि आचार्ये यज्ञादिकर्मपरवश इत्यर्थः । गुरुपुत्रे गुरुवृत्तीनां प्राप्तानामपवादमाह<br /> '''स एव ( २।२०९ )—'''<br /> “ उच्छादनं च गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने । न कुर्याद्गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम् ॥<br /> १० “अभ्यंजनं स्नापनं च गात्रोच्छादनमेव च । गुरुपत्न्या न कार्याणि गात्राणां च प्रसाधनम्(२११)॥<br /> प्रसाधनं अलंकारः ।<br /> “ अविद्वांसमलं केचिद्विद्वांसमपि वा पुनः । प्रमदा ह्युत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम् (२१४) ॥<br /> “ मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥(२१५)<br /> “अहिंसयैव भूतानां कार्यं श्रेयोऽनुशासनम् । वाक्चैव मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या धर्ममीप्सता॥(१५९)<br /> १५ “यस्य वाङ्मनसी शुद्धे सत्ये गुप्ते च सर्वदा । स वै सर्वमवाप्नोति वेदांतोपगतं फलम् ॥ (१६०)<br /> सर्वदा आश्रमांतरेऽपि ।<br /> “नारुंतुदः स्यादार्त्तोऽपि न परद्रोहकर्मधीः। यया चोद्विजते वाचा नालोक्यां तामुदीरयेत्॥(१६१)<br /> “ सेवेतेमांस्तु नियमान्ब्रह्मचारी गुरौ वसन् । संनियम्येन्द्रियग्रामं तपोवृद्ध्यर्थमात्मनः ॥ (१७५)<br /> “नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्याद्देवर्षिपितृतर्पणम् । देवताभ्यर्चनं चैव समिदाधानमेव च ॥ (१७६)<br /> २० “वर्जयेन्मधुमांसानि गंधमाल्यरसान्स्त्रियः। शुक्तानि चैव सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम् ॥(१७७)<br /> “अभ्यंगमंजनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् । कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम् ॥(१७८)<br /> “द्यूतं च जनवादं च परिवादं तथाऽनृतम् । स्त्रीणां च प्रेक्षणालंभमुपघातं परस्य च ”॥ इति (१७९) ।<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ३२ )—'''<br /> “ मधूनां सांग्रजेनोच्छिष्टशुक्तस्त्रीप्राणिहिंसनम् । भास्करालोकनाश्लीलपरिवादादि वर्जयेत् ” ॥<br /> २५ मधु क्षौद्रमन्निष्टदनगुगोः । तथा च '''वसिष्ठः ( १४।२० ) :''' “ उच्छिष्टमगुरोर्भोज्यम् ” इति ।<br /> “ स चेद्यार्धीयीत कामं गुरोरुच्छिष्टं भैषज्यार्थं सर्व प्राश्नीयात्” ( २३।९) इति च । व्याधीयीत<br /> व्याधिमनुभवेदित्यर्थः । '''माधवीये—'''<br /> “नादर्श चैव वीक्षेत नाचरेद्दंतधावनम् । गुरुच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुंजीत न कामतः”॥ इति।<br /> '''आपस्तंबः ( १।२।११ )—'''“पितुर्ज्येष्ठस्य च भ्रातुरुच्छिष्टं भोक्तव्यम् ” इति । गुरोरुच्छिष्टस्य<br /> ३० भोज्यत्वादेव तद्भार्याद्युत्रेषु चैवमिति गुरुवन्मतिदेशेन प्राप्तस्योच्छिष्टभोजनस्यापवादमाह<br /> '''गौतमः ( २।३८ )—''' “ नोच्छिष्टाशनस्नापनप्रसाधनपादप्रक्षालनोन्मर्द्दनोपसंग्रहणानि ” इति ।<br /> '''स एव ( २।१९–२१ )—''' “ वर्जयेन्मधुमांसगंधमाल्यदिवास्वप्नांजनाभ्यंजनयानोपान-<br /> च्छत्रकामक्रोधलोभमोहवाद्वादनस्नानदंतधावनहर्षनृत्यगीतपरिवादभयानि । गुरुदर्शने 'कर्ण-<br /> प्रावृतावसक्थिकापाश्रयणपादप्रसारणानि निष्ठीवनहसितविजृंभितावस्फोटनानि ” इति ।<br /> ३५ '''मनुः ( २।२१९ )—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. ' कण्ठ ' इति पाठः<noinclude></noinclude> ohv658tcz2dsnsdxdxr97fuelfrgmqx 104 166131 419074 2026-11-08T11:05:52Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|११५|'''गुरुशारादिषु वृत्तिः ।'''|}} {{rule}} “ मुंडो वा जटिलो वा स्यादथ वा स्याच्छिखाजटी ” इति । '''कात्यायनः—'''“ सशिखं<br /> वपनं कार्यमास्नानाद्ब्रह्मचारिणः ” इति । एतच्छं... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११५|'''गुरुशारादिषु वृत्तिः ।'''|}} {{rule}} “ मुंडो वा जटिलो वा स्यादथ वा स्याच्छिखाजटी ” इति । '''कात्यायनः—'''“ सशिखं<br /> वपनं कार्यमास्नानाद्ब्रह्मचारिणः ” इति । एतच्छंदोगाभिप्रायम् । '''सुमंतुः—'''<br /> “ ब्रह्मचर्यं तपो भैक्ष्यं संध्ययोरग्निकर्म च । स्वाध्यायो गुरुवृत्तिश्च चर्यैयं ब्रह्मचारिणः ॥<br /> “ यच्च शिष्येण कर्तव्यं यच्च दासेन वा पुनः । कृतमित्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत्तु पार्श्वतः॥<br /> “ किंकरः सर्वकारी च सर्वकर्मसु कोविदः । ५<br /> “ न स्नानेन न होमेन नैवाग्निपरिचर्यया । ब्रह्मचारी दिवं याति स याति गुरुपूजनात् ” ॥<br /> '''यमः—'''<br /> “ गुर्वधीनोऽस्वतंत्रः स्यात्पूर्वोत्थायी गुरोर्गृहे । सदा जघन्यसंवेशी जितभिक्षो जितोदरः ॥<br /> “ जितनिद्रो जितालस्यो जितक्रोधो जितार्थवान् । गंधमाल्यं चित्रवस्त्रं वर्जयेद्दंतधावनम् ॥<br /> “ सर्व पर्युषितं वर्ज्यं घृतं च लवणं तथा । मलापकर्षणस्नानं शूद्राद्यैरपि भाषणम् ॥ १०<br /> “ गुरोरवज्ञां च तथा ब्रह्मचारी विवर्जयेत् ” ॥ '''व्यासः—'''<br /> “ अभुक्तवति नाश्नीयादपीतवति नो पिबेत् । न तिष्ठति तथाऽसीत नासुप्ते प्रस्वपेत्तथा ॥<br /> “ नास्य निर्माल्यशयनं पादुकोपानहावपि । आक्रामेद्वासनं नास्य च्छायादीन्र्वै कदाचन ॥<br /> “ यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः । आसीत न गुरोः कूर्चे पीठके वा समाहितः ॥<br /> “ आसने शयने चैव नैव तिष्ठेत्कथंचन ” ॥ '''संवर्तः—''' १५<br /> “दिवा स्वपिति चेत्स्वस्थो ब्रह्मचारी तु पर्वणि । स्नात्वा सूर्यं समभ्यर्च्य गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥<br /> “भिक्षाटनमकृत्वा तु स्वस्थोऽप्येकान्नमश्नुते । अस्नात्वा चैव यो भुङ्क्ते गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥<br /> “ ग्रासस्य नियमो नास्ति प्रथमाश्रमवासिनः । इतरेषां क्रमेणैव द्वात्रिंशत्षोडशाष्ट च ॥<br /> “आपोशनमकृत्वा तु यो भुंक्तेऽनापदि द्विजः । भुंजानस्य यदा ब्रूयात् गायत्र्यष्टशतं जपेत्”॥इति।<br /> '''हारीतः—''' २०<br /> “उपनीतो माणवको वसेद्गुरुकुलेष्वथ । गुरोः कुले प्रियं यत्स्यात्कर्मणा मनसा गिरा ॥<br /> “ ब्रह्मचर्यमधःशय्या तथा वन्हेरुपासनम् । उदकुंभान्गुरोर्दद्याद्गोम्रासं चेंधनानि च ॥<br /> “ कुर्यादध्ययनं चैव ब्रह्मचारी यथाविधि । विधिं त्यक्त्वा प्रकुर्वाणो न स्वाध्यायफलं लभेत्॥<br /> “यः कश्चित्कुरुते धर्मं विधिं हित्वा दुरात्मवान् । न तत्फलमवाप्नोति कुर्वाणोऽपि विधिच्युतः ॥<br /> “ तस्माद्वेदव्रतार्नाह चरेत्स्वाध्यायसिद्धये । शौचाचारमशेषं तु शिक्षयेत्तुरूसंनिधौ ॥ २५<br /> “ शयनात्पूर्वमुत्थाय दर्भमृद्दंतधावनम् । वस्त्रादिकमथान्यच्च गुरवे प्रतिपादयेत् ॥<br /> “ स्नाने कृते ततः पश्चात्स्नानं कुर्वीत दंडवत् ” ॥ इति । '''नारदः—'''<br /> “ अविद्याग्रहणाच्छिष्यः शुश्रूषेत्प्रयतो गुरुम् । तद्वृत्तिर्गुरुदारेषु गुरुपुत्रे तथैव च ” ॥<br /> '''हारीतः—'''“ हयरथगजदैत्यवृक्षवृषभारोहणमहानदीप्रतरणमहासाहसविरुद्धानि वर्जयेत् ” इति ।<br /> '''आपस्तंबः ( १।२।१९–२४ )—''' “आचार्याधीनः स्यादन्यत्र पतनीयेभ्यः । हितकारी गुरोर- ३०<br /> प्रतिलोमयन्वाचा । अधासनशायी । नानुद्देश्यं भुंजीत । तथा क्षारलवणमधुमांसानि । अदिवा<br /> स्वापी” इति ( १।३।११–२१ ) । “अहृद्यदर्शी । सभाः समाजांश्चागंता । अजनवादशीलः । रहः-<br /> शीलः । गुरोरुदाचारेष्वकर्ता स्वैरिकर्माणि । स्त्रीभिर्यावदर्थसंभाषी । मृदुः शांतो दांतो ह्रीमान्<br /> दृढधृतिः ” इति च । '''शंखः—'''“न वेदमधीत्यान्यां विद्यामधीयीतान्यत्र वेदांगेभ्यः ” इति ।<br /> '''हारीतोऽपि—'''“नेत्रे' लिंगं ब्राह्मणस्य ततॢरिज्ञानार्थमंगानि” इति । '''लघुव्यासः—''' ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> cjieji8vt4qhxnnywyt00b4d1jdzv19 104 166132 419075 2026-11-08T11:08:20Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|११६|'''सार्थवेदोऽध्येतव्यः ।'''|}} {{rule}} “ वेदस्याध्ययनं सर्वं धर्मशास्त्रस्य चापि यत् । अजानतोऽर्थं तत्सर्वं तुषाणां खंडनं यथा ॥[cite: 16]<br /> “ यथा पशुर्भारहारी न तस्य भ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११६|'''सार्थवेदोऽध्येतव्यः ।'''|}} {{rule}} “ वेदस्याध्ययनं सर्वं धर्मशास्त्रस्य चापि यत् । अजानतोऽर्थं तत्सर्वं तुषाणां खंडनं यथा ॥[cite: 16]<br /> “ यथा पशुर्भारहारी न तस्य भजते फलम् । द्विजस्तथार्थनभिज्ञो न वेदफलमश्नुते ॥[cite: 16]<br /> “ ज्ञानं कर्म च संयुक्तमुक्यर्थं कथितं यथा । अधीतं श्रुतसंयुक्तं तथा श्रेष्ठं न केवलम् ॥[cite: 16]<br /> “समुञ्चितं स्तोकमपि श्रुताधीतं विशिष्यते । चतुर्णामपि वेदानां केवलाध्ययनात् द्विजः”॥ इति ।[cite: 16]<br /> '''चंद्रिकायाम्—''' ५[cite: 16]<br /> “ धर्मशास्त्रं तु विज्ञेयं शब्दशास्त्रं तथैव च । पुराणा नीतिशास्त्रांश्च तथाख्यानानि यानि च ॥[cite: 16]<br /> “ महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यमेव च ” । इति । '''वसिष्ठः—'''[cite: 16]<br /> “यच्छाखीयैस्तु संस्कारैः संस्कृतो ब्राह्मणो भवेत् । तच्छाखाध्ययनं कुर्यात् त्यक्त्वा तत्पतितो भवेत्॥[cite: 16]<br /> “ न जातु पारशाखोक्तं बुधः कर्म समाचरेत् । आचरन्परशाखोक्तं शाखारंडः प्रकीर्तितः”॥ इति ।[cite: 16]<br /> '''विद्याधिगमोपायमाह नारदः—''' १०[cite: 16]<br /> “ योऽहेरिव गणाद्भीतः सौहित्यान्नरकादिव । राक्षसीभ्य इव स्त्रीभ्यः स विद्यामधिगच्छति ॥[cite: 16]<br /> “ वल्मीकैः पांसुभिः श्लक्ष्णैर्वल्मीकः क्रियते महान् । न तत्र बलसामर्थ्यादभियोगस्तत्र कारणम् ॥[cite: 16]<br /> “ शनैर्विद्या शनैरर्था आरोहेत्पर्वतं शनैः ” ॥ सौहित्यं तृप्तिः । तथा विघ्नहेतूनपि स एवाह—[cite: 16]<br /> “ द्यूतं पुराणशुश्रूषा नाटकासक्तिरेव च । स्त्रियस्तंद्रा च निद्रा च विद्याविघ्नकराणि षट् ॥[cite: 16]<br /> “ गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थ नोपलभ्यते ” ॥ १५[cite: 16]<br /> अध्यापने च नियमविशेषानाह '''यमः—'''[cite: 16]<br /> “ सततं प्रातरुत्थाय दंतधावनपूर्वकम् । स्नात्वा हुत्वा च शिष्येभ्यः कुर्यादध्यापनं नरः ” ॥[cite: 16]<br /> '''गौतमः ( २।४८ )—'''“ शिष्यशिष्ठिरवधेन ” । इति । शिष्टिः शासनम् । अवधेन ताडनम-[cite: 16]<br /> कृतेत्यर्थः । निर्भर्त्सनेन साधयितुमशक्तौ स एवाह '''( २।४९ )—''' “ अशक्तौ रज्जुवेणुदलाभ्यां[cite: 16]<br /> तनुभ्याम् ” इति । '''मनुरपि ( ८।३००-३०१ )—''' २०[cite: 16]<br /> “भार्या पुत्रश्च दासश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः । प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वावेणुदलेन वा ॥[cite: 16]<br /> “पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमांगे कथंचन । अतोऽन्यथा तु प्रहरन्प्राप्तः स्याच्चोरकिल्बिषम् ” ॥[cite: 16]<br /> '''यमः—'''“ संवत्सरोषिते शिष्ये गुरुर्ज्ञानमनिर्दिशन् । हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्य वसतो गुरुः ” ॥[cite: 16]<br /> '''मनुः ( १२।१२४ )—'''[cite: 16]<br /> “ तपो विद्या पवित्रस्य निःश्रेयसकरं परम् । तपसा कल्मषं हंति विद्ययाऽमृतमश्नुते ” ॥ २५[cite: 16]<br /> “ अनेन क्रमयोगेन संस्कृतात्मा द्विजः शनैः । गुरौ वसन्संकिनुयाद्ब्रह्माधिगमिकं तपः॥ (२।१६४)[cite: 16]<br /> “तपोविशेषैर्विविधैर्व्रतैश्च विधिचोदितैः । वेदः कृत्स्नोऽधिगंतव्यः सरहस्यो द्विजन्मना ”॥(१६५)[cite: 16]<br /> व्रतैः प्राजापत्यादिभिः । कृत्स्नः सांगः । '''अत्रापस्तंबः । ( १।५।१-४ )—''' “नियमेषु तपःशब्दः ।[cite: 16]<br /> तदतिक्रमे विद्याकर्म निस्स्रवति ब्रह्म सस्रापव्याव्रेतस्मात् । कर्तनपत्यमनायुष्यं च । तस्मादृषयोऽवरेषु[cite: 16]<br /> न जायंते नियमातिक्रमात् ” इति । अस्मिन्ब्रह्मचारिधर्मप्रकरणे ये नियमाः निर्दिष्टास्तेषु तपः ३०[cite: 16]<br /> शब्दो द्रष्टव्यः । तेषां नियमानामतिक्रमे विद्याग्रहणं तत्कर्म ब्रह्म एतत्तानियम्यातिक्रमिणाध्येतुः[cite: 16]<br /> पुरुषादपत्यसहितान्निस्स्रवति श्रद्धायज्ञादिषूपयुज्यमानमध्यकिंचित्करमित्येषोऽर्थो विवक्षितः ।[cite: 16]<br /> न केवलमकिंचित्करम् प्रत्युतानर्थकारीत्याह । कर्तपत्यमनायुष्यं च इति । श्वभ्राभिधायी नरको[cite: 16]<br /> लक्ष्यते । पतत्यनेनेति पत्यम् । नरकपतनहेतुर्भवति । अनायुष्करं च तस्मान्नियमातिक्रमादवरे-[cite: 16]<br /> ष्वर्वाचीनेषु कलियुगवर्तिषु ऋषयो मंत्रदृशो न भवंति । अनियमस्येदानीमवर्जनीयत्वादित्यर्थः । ३५[cite: 16]<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. कस्व-गर्त ।<noinclude></noinclude> 4n0gkxobyi2ipblmbr4mv0p8wrblcge 104 166133 419076 2026-11-08T11:11:24Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|११७|'''वेदव्रतानि ।'''|}} {{rule}} '''अथ वेदव्रतानि ।''' '''स एव—'''“ छन्दसां साधनार्थं हि व्रतानीह चरेद्बुधः ” इति । व्रतानि च[cite: 17]<br /> तेनैवोक्तानि “ प्राजापत्यं सौम्यमाग्नेयं... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419076 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११७|'''वेदव्रतानि ।'''|}} {{rule}} '''अथ वेदव्रतानि ।''' '''स एव—'''“ छन्दसां साधनार्थं हि व्रतानीह चरेद्बुधः ” इति । व्रतानि च[cite: 17]<br /> तेनैवोक्तानि “ प्राजापत्यं सौम्यमाग्नेयं वैश्वदेवं च ” इति । '''भरद्वाजः—'''“ अथातो व्रतादेश-[cite: 17]<br /> विसर्जने व्याख्यास्यामः। पर्वण्युदगयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्यनक्षत्रे होतृव्रतमुपनिषद्द्रतं शुक्रियं[cite: 17]<br /> गोदानम् ” इति । तथा '''बौधायनोऽपि—'''“ चत्वारि वेदव्रतानि होतारः शुक्रियाण्युपनिषद[cite: 17]<br /> आरण्यान्युद्गयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्ये नक्षत्रे शुक्रियारंभो गोदानं षोडशे वर्षे ” इति । ५[cite: 17]<br /> '''आश्वलायनोऽपि—'''“ चत्वारि वेदव्रतानि महानाम्निमहाव्रतमुपनिषदो¹ गोदानमिति ।[cite: 17]<br /> उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे गोदानं षोडशे वर्षे कर्तव्यम् ” इति । '''गर्गः—'''[cite: 17]<br /> “ व्रतं कुर्यात्तु सावित्रं विधिनारण्यकव्रतम् । वेदव्रतानि कुर्वीत ततो वेदान् समभ्यसेत् ॥[cite: 17]<br /> “उत्तरायणगे सूर्ये शुक्ले पक्षे शुभे दिने । स्वाध्यायदिवसे कुर्यान्नक्षत्रण्वन्यत्र चौलवत्”॥ '''भरद्वाजः—'''[cite: 17]<br /> “ उत्तरायण आपूर्यमाणपक्षे च पर्वणि । वेदव्रतानि चत्वारि कुर्यात्पूर्वाह्न एव च ॥ १०[cite: 17]<br /> “ दक्षिणे त्वयने वाऽपि श्रावणस्य तु पर्वणि । सौम्यं वेदव्रतं कुर्यात्प्राजापत्यादि चात्र हि ”॥[cite: 17]<br /> '''दत्तात्रेयः—'''[cite: 17]<br /> “वेदव्रतानि चत्वारि कुर्यात्कालस्तु चौलवत् । उपाकर्मवदिच्छंति व्रतेष्वन्येषु चैव हि ”॥ इति ।[cite: 17]<br /> '''आपस्तंबः—'''[cite: 17]<br /> “ सौम्यव्रतं प्रकुर्वीत यथावच्छुक्रियव्रतम् । प्राजापत्यादि चत्वारि भवेयुस्तद्दिनेऽपि वा ॥ १५[cite: 17]<br /> “ प्राजापत्यव्रतं कृत्वा तदधीत्य विसृज्य च । सौम्यव्रतमुपाकृत्य विसृज्याग्नेयमाचरेत् ॥[cite: 17]<br /> “ उत्सृज्य वैश्वदेवाख्यमुपक्रम्य समुत्सृजेत् ” इति । '''स्मृत्यर्थसारे—'''“ उपनयनाद्युपाकर्मांतं[cite: 17]<br /> सावित्रीव्रतं ततो वेदव्रतारण्यकव्रतानि प्रतिव्रतमुपनयनमेतेषां लोपे त्रीन्वा षड्वा द्वादश वा[cite: 17]<br /> कृच्छ्रान् चरित्वा पुनर्व्रतं कुर्यात् ” । इति ब्रह्मचारिधर्मनिरूपणम् । अथ पुनरुपनयनम् ।[cite: 17]<br /> '''अत्रापस्तंबः—''' २०[cite: 17]<br /> “ अजिनं मेखलादंडं भैक्षाचर्यं च यस्त्यजेत् । पुनःसंस्कारमर्हे तु विधिदृष्टेन कर्मणा ”। इति ।[cite: 17]<br /> '''पराशरः ( १२।३ )—'''[cite: 17]<br /> “ अजिनं मेखलादंडं भैक्षाचर्यव्रतानि च । यन्नि मध्ये निवर्त्तेरन्पुनः संस्कारमर्हति ” ॥ इति ।[cite: 17]<br /> '''व्यासः—'''[cite: 17]<br /> “ सिंधुसौवीरसौराष्ट्रान् तथा प्रत्यंतवासिनः । अङ्गवङ्गकलिंर्गांश्च गत्वा संस्कारमर्हति”॥ २५[cite: 17]<br /> प्रत्यंतोऽन्त्यदेशः ।[cite: 17]<br /> “हिमवत्कौशिकौ विंध्यं पारंपर्यस्य पश्चिमम् । तीर्थयात्रां विना गत्वा पुनः संस्कारमर्हति” ॥[cite: 17]<br /> '''आदित्यपुराणे—'''[cite: 17]<br /> “ सौराष्ट्रसिंधुसौवीरानवंतीदक्षिणापथम् । एतान्देशान्द्विजो गत्वा पुनः संस्कारमर्हति”॥[cite: 17]<br /> '''बौधायनः—'''“ अथोपनीतस्य व्रात्यव्रतानि भवंति । नान्यस्योच्छिष्टं भुंजीतनान्यत्र पितृज्येष्ठाभ्यां ३०[cite: 17]<br /> न स्त्रिया सह भुंजीत मधुमांसं श्राद्धं सूतकान्नमदशाहक्षीरं छत्रार्कं निर्यासं विलगयनं गणान्नं[cite: 17]<br /> शूद्रान्नमित्येतेषूपयुक्तेषु पूर्वकृतसंस्कारो न तिष्ठति” इति । अतः पुनरुपनयनं कर्तव्यमित्यर्थः ।[cite: 17]<br /> '''स एव—'''[cite: 17]<br /> “अमत्या वारुणीं पीत्वा प्राश्य मूत्रपुरीषके । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः पुनः संस्कारमर्हति”॥ इति ।[cite: 17]<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. ख–दिषट् । २ ख–पकल्प्य । ३ खझ–तं पर्वणं । ४ ख–ष्कायिकं । ५ क्ष–षोः ।[cite: 17]<noinclude></noinclude> sfunapgjkgrv9xbkhqyev7dl41omt8j 104 166134 419077 2026-11-08T11:12:57Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|११८|'''पुनःसंस्कारसं । तत्र वर्ज्यान् ।'''|}} {{rule}} “ब्रह्मचारिणः शवकर्मणा व्रतानिवृत्तिरन्यत्र मातापित्रोराचार्याच्च” इति । '''मनुः—'''[cite: 18]<br /> “अज्ञानात्प्राश्य वि... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419077 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११८|'''पुनःसंस्कारसं । तत्र वर्ज्यान् ।'''|}} {{rule}} “ब्रह्मचारिणः शवकर्मणा व्रतानिवृत्तिरन्यत्र मातापित्रोराचार्याच्च” इति । '''मनुः—'''[cite: 18]<br /> “अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंसृष्टमेव च । पुनः संस्कारमर्हंति त्रयो वर्णा द्विजातयः”॥[cite: 18]<br /> '''पराशरः—'''[cite: 18]<br /> “विण्मूत्रभक्ष्यशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् । पंचगव्यं च कुर्वीत स्नात्वा पीत्वा च शुध्यति” ।[cite: 18]<br /> एतच्च संस्कारात्प्रागेवेति वेदितव्यम् । तथा च '''विष्णुः ( ५१।३-५ )—''' “ विड्वराहग्रामकुक्कुट- ५[cite: 18]<br /> गोमांसभक्षणेषु च सर्वेष्वेतेषु द्विजातीनां प्रायश्चित्तांते पुनःसंस्कारं कुर्यात् ” इति । '''यमः'''[cite: 18]<br /> “ भुसुरा मद्यपाने च कृते गोभक्षणेऽपि च । तप्तकृच्छ्रपरिक्लिष्टो मौंजीहोमेन शुध्यति ” ॥[cite: 18]<br /> '''शातातपः—'''[cite: 18]<br /> “ लशुनं गृंजनं जग्ध्वा पलांडुं च तथा द्विजः । उष्ट्रस्यानुषकेभ्याश्वरातप्रक्षीरभोजनात् ॥[cite: 18]<br /> “ उपानयं पुनः कुर्यात्तप्तकृच्छ्रं चरेन्मुहुः ” । '''संग्रहे—''' १०[cite: 18]<br /> “चंडालात्नं द्विजो भुक्त्वा सम्यक् चांद्रायणं चरेत् । बुद्धिपूर्वे तु कृच्छ्राब्दं पुनः संस्कारमर्हति”॥[cite: 18]<br /> '''कृतोर्ध्वदैहिकविषये'''[cite: 18]<br /> “जीवन्यदि समागच्छेद् घृतकुंभे निमज्ज्य च । उद्धृत्य स्नापयित्वाऽथ जातकर्मदि कारयेत्॥इति”[cite: 18]<br /> '''गुह्यरत्ने—''' “ अंगवंगकलिंगसौवीरसौराष्ट्रवंतित्मात्स्यादिदेशगमने द्विजस्य पुनःसंस्कारः ।[cite: 18]<br /> तीर्थयात्रायां न दोषः । विण्मूत्रप्राशने मद्यपाने सिंधुतरणे च पुनःसंस्कारः । पितृमातामहा- १५[cite: 18]<br /> चार्योपाध्यायमातुलव्यतिरिक्तप्रेतकार्ये पितृज्येष्ठभ्रात्राचार्यव्यतिरिक्तोच्छिष्टभोजने मधुमांस-[cite: 18]<br /> प्रेतान्नशौचाचगणिकान्नशूद्रान्नभोजने ब्रह्मचारिणः पुनरुपनयनं कार्यम् । ज्येष्ठे पश्चात्कृतोपनयने[cite: 18]<br /> पूर्वोपनतिः कनिष्ठः पुनरुपनेयः ” ॥[cite: 18]<br /> “ पतनीयानि यान्येव कर्माण्यहुर्महर्षयः । तानि कृत्वा द्विजो मोहात्पुनःसंस्कारमर्हति ” ॥[cite: 18]<br /> '''पुनरुपनयने वर्ज्यान्याह मनुः ( २।१।५१ )—''' २०[cite: 18]<br /> “ वपनं मेखला दंडो भैक्षाचर्या व्रतानि च । निवर्त्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि ॥[cite: 18]<br /> “ कालश्चैव वसंतादिर्न निरीक्ष्यः कथंचन ” इति । '''संस्कारमंजर्यां—''' “ अथ पुनःसंस्कारं[cite: 18]<br /> व्याख्यास्यामः । समिदाधाने विशेषः । पुनस्त्वादित्या इतिसमिदाधानम् : अथ व्रात्यप्रायश्चित्तं[cite: 18]<br /> जुहोति । ‘यन्म आत्मनः’ ‘पुनराग्निश्चक्षुरदात् ’ इति द्वाभ्यामथ पक्वान्नं जुहोति “सप्त ते अग्ने[cite: 18]<br /> समिधः सप्तजिन्हा” इति । स्विष्टकृतप्रभृतिसिद्धमा धेनुवरप्रदानात् इति । अथापरः कल्पः । गुरो- २५[cite: 18]<br /> रुच्छिष्टं वा भुंजीत । दक्षिणादानं मेखलादेर्निवृत्तिः । अन्यत्सर्वं स्वगृह्योक्तं कर्तव्यमिति । अपरः[cite: 18]<br /> कंपः । आ परिधानात्कृत्वा पालाशीं समिधाय व्रात्यप्रायश्चित्तं करोति इति । अथापरः[cite: 18]<br /> कल्पः । ब्राह्मणवचनात्सावित्र्या शतकृत्वो घृतमभिमंत्र्य प्राश्य कृतप्रायश्चित्तो भवति इति ।[cite: 18]<br /> एतेषु पक्षेषु गुरु लघुनिमित्तापेक्षया व्यवस्था द्रष्टव्या” । इति पुनरुपनयननिरूपणम् ।[cite: 18]<br /> '''अथ ब्रह्मचर्यकालावधिः ।''' अध्येतृसामर्थ्यानुरूपमाह '''मनुः ( ३।१ )—''' ३०[cite: 18]<br /> “ षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणंतिकमेव च ” ॥ षट्-[cite: 18]<br /> त्रिंशतोऽब्दानां समाहारः षट्त्रिंशदब्दी । तत्र भवं षट्त्रिंशदाब्दिकम् । एवं त्रैवेदिकम् । तदर्ध-[cite: 18]<br /> मष्टादशाब्दाः । तद्युक्तं तदर्धिकं एवं पादिकं ग्रहणांतिकं च । '''यमोऽपि—'''[cite: 18]<br /> “वसेत् द्वादश वर्षाणि चतुर्विंशतिमेव वा । षट्त्रिंशतं वा वर्षाणि प्रतिवेदं व्रतं चरेत्” ॥[cite: 18]<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( अ. ३६ )—''' ३५[cite: 18]<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} 1. क्ष–मर्हति । २ खझ–मनीषिणः । ३ क्ष–मती ।[cite: 18]<noinclude></noinclude> 0vctozwi4mokn0gt9cu4mjfz37ab6fi 419078 419077 2026-11-08T11:14:20Z Myauthworks 10864 419078 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११८|'''पुनःसंस्कारसं । तत्र वर्ज्यान् ।'''|}} {{rule}} “ब्रह्मचारिणः शवकर्मणा व्रतानिवृत्तिरन्यत्र मातापित्रोराचार्याच्च” इति । '''मनुः—'''<br /> “अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंसृष्टमेव च । पुनः संस्कारमर्हंति त्रयो वर्णा द्विजातयः”॥<br /> '''पराशरः—'''<br /> “विण्मूत्रभक्ष्यशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् । पंचगव्यं च कुर्वीत स्नात्वा पीत्वा च शुध्यति” ।<br /> एतच्च संस्कारात्प्रागेवेति वेदितव्यम् । तथा च '''विष्णुः ( ५१।३-५ )—''' “ विड्वराहग्रामकुक्कुट- ५<br /> गोमांसभक्षणेषु च सर्वेष्वेतेषु द्विजातीनां प्रायश्चित्तांते पुनःसंस्कारं कुर्यात् ” इति । '''यमः'''<br /> “ भुसुरा मद्यपाने च कृते गोभक्षणेऽपि च । तप्तकृच्छ्रपरिक्लिष्टो मौंजीहोमेन शुध्यति ” ॥<br /> '''शातातपः—'''<br /> “ लशुनं गृंजनं जग्ध्वा पलांडुं च तथा द्विजः । उष्ट्रस्यानुषकेभ्याश्वरातप्रक्षीरभोजनात् ॥<br /> “ उपानयं पुनः कुर्यात्तप्तकृच्छ्रं चरेन्मुहुः ” । '''संग्रहे—''' १०<br /> “चंडालात्नं द्विजो भुक्त्वा सम्यक् चांद्रायणं चरेत् । बुद्धिपूर्वे तु कृच्छ्राब्दं पुनः संस्कारमर्हति”॥<br /> '''कृतोर्ध्वदैहिकविषये'''<br /> “जीवन्यदि समागच्छेद् घृतकुंभे निमज्ज्य च । उद्धृत्य स्नापयित्वाऽथ जातकर्मदि कारयेत्॥इति”<br /> '''गुह्यरत्ने—''' “ अंगवंगकलिंगसौवीरसौराष्ट्रवंतित्मात्स्यादिदेशगमने द्विजस्य पुनःसंस्कारः ।<br /> तीर्थयात्रायां न दोषः । विण्मूत्रप्राशने मद्यपाने सिंधुतरणे च पुनःसंस्कारः । पितृमातामहा- १५<br /> चार्योपाध्यायमातुलव्यतिरिक्तप्रेतकार्ये पितृज्येष्ठभ्रात्राचार्यव्यतिरिक्तोच्छिष्टभोजने मधुमांस-<br /> प्रेतान्नशौचाचगणिकान्नशूद्रान्नभोजने ब्रह्मचारिणः पुनरुपनयनं कार्यम् । ज्येष्ठे पश्चात्कृतोपनयने<br /> पूर्वोपनतिः कनिष्ठः पुनरुपनेयः ” ॥<br /> “ पतनीयानि यान्येव कर्माण्यहुर्महर्षयः । तानि कृत्वा द्विजो मोहात्पुनःसंस्कारमर्हति ” ॥<br /> '''पुनरुपनयने वर्ज्यान्याह मनुः ( २।१।५१ )—''' २०<br /> “ वपनं मेखला दंडो भैक्षाचर्या व्रतानि च । निवर्त्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि ॥<br /> “ कालश्चैव वसंतादिर्न निरीक्ष्यः कथंचन ” इति । '''संस्कारमंजर्यां—''' “ अथ पुनःसंस्कारं<br /> व्याख्यास्यामः । समिदाधाने विशेषः । पुनस्त्वादित्या इतिसमिदाधानम् : अथ व्रात्यप्रायश्चित्तं<br /> जुहोति । ‘यन्म आत्मनः’ ‘पुनराग्निश्चक्षुरदात् ’ इति द्वाभ्यामथ पक्वान्नं जुहोति “सप्त ते अग्ने<br /> समिधः सप्तजिन्हा” इति । स्विष्टकृतप्रभृतिसिद्धमा धेनुवरप्रदानात् इति । अथापरः कल्पः । गुरो- २५<br /> रुच्छिष्टं वा भुंजीत । दक्षिणादानं मेखलादेर्निवृत्तिः । अन्यत्सर्वं स्वगृह्योक्तं कर्तव्यमिति । अपरः<br /> कंपः । आ परिधानात्कृत्वा पालाशीं समिधाय व्रात्यप्रायश्चित्तं करोति इति । अथापरः<br /> कल्पः । ब्राह्मणवचनात्सावित्र्या शतकृत्वो घृतमभिमंत्र्य प्राश्य कृतप्रायश्चित्तो भवति इति ।<br /> एतेषु पक्षेषु गुरु लघुनिमित्तापेक्षया व्यवस्था द्रष्टव्या” । इति पुनरुपनयननिरूपणम् ।<br /> '''अथ ब्रह्मचर्यकालावधिः ।''' अध्येतृसामर्थ्यानुरूपमाह '''मनुः ( ३।१ )—''' ३०<br /> “ षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणंतिकमेव च ” ॥ षट्-<br /> त्रिंशतोऽब्दानां समाहारः षट्त्रिंशदब्दी । तत्र भवं षट्त्रिंशदाब्दिकम् । एवं त्रैवेदिकम् । तदर्ध-<br /> मष्टादशाब्दाः । तद्युक्तं तदर्धिकं एवं पादिकं ग्रहणांतिकं च । '''यमोऽपि—'''<br /> “वसेत् द्वादश वर्षाणि चतुर्विंशतिमेव वा । षट्त्रिंशतं वा वर्षाणि प्रतिवेदं व्रतं चरेत्” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( अ. ३६ )—''' ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 51rkg2cdpljgnqhd24yqdtl0vpvh4h7 419079 419078 2026-11-08T11:15:47Z Myauthworks 10864 419079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११८|'''पुनःसंस्कारसं । तत्र वर्ज्यान् ।'''|}} {{rule}} “ब्रह्मचारिणः शवकर्मणा व्रतानिवृत्तिरन्यत्र मातापित्रोराचार्याच्च” इति । '''मनुः—''' “अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंसृष्टमेव च । पुनः संस्कारमर्हंति त्रयो वर्णा द्विजातयः”॥ '''पराशरः—''' “विण्मूत्रभक्ष्यशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् । पंचगव्यं च कुर्वीत स्नात्वा पीत्वा च शुध्यति” । एतच्च संस्कारात्प्रागेवेति वेदितव्यम् । तथा च '''विष्णुः ( ५१।३-५ )—''' “ विड्वराहग्रामकुक्कुट- ५ गोमांसभक्षणेषु च सर्वेष्वेतेषु द्विजातीनां प्रायश्चित्तांते पुनःसंस्कारं कुर्यात् ” इति । '''यमः''' “ भुसुरा मद्यपाने च कृते गोभक्षणेऽपि च । तप्तकृच्छ्रपरिक्लिष्टो मौंजीहोमेन शुध्यति ” ॥ '''शातातपः—''' “ लशुनं गृंजनं जग्ध्वा पलांडुं च तथा द्विजः । उष्ट्रस्यानुषकेभ्याश्वरातप्रक्षीरभोजनात् ॥ “ उपानयं पुनः कुर्यात्तप्तकृच्छ्रं चरेन्मुहुः ” । '''संग्रहे—''' १० “चंडालात्नं द्विजो भुक्त्वा सम्यक् चांद्रायणं चरेत् । बुद्धिपूर्वे तु कृच्छ्राब्दं पुनः संस्कारमर्हति”॥ '''कृतोर्ध्वदैहिकविषये''' “जीवन्यदि समागच्छेद् घृतकुंभे निमज्ज्य च । उद्धृत्य स्नापयित्वाऽथ जातकर्मदि कारयेत्॥इति” '''गुह्यरत्ने—''' “ अंगवंगकलिंगसौवीरसौराष्ट्रवंतित्मात्स्यादिदेशगमने द्विजस्य पुनःसंस्कारः । तीर्थयात्रायां न दोषः । विण्मूत्रप्राशने मद्यपाने सिंधुतरणे च पुनःसंस्कारः । पितृमातामहा- १५ चार्योपाध्यायमातुलव्यतिरिक्तप्रेतकार्ये पितृज्येष्ठभ्रात्राचार्यव्यतिरिक्तोच्छिष्टभोजने मधुमांस- प्रेतान्नशौचाचगणिकान्नशूद्रान्नभोजने ब्रह्मचारिणः पुनरुपनयनं कार्यम् । ज्येष्ठे पश्चात्कृतोपनयने पूर्वोपनतिः कनिष्ठः पुनरुपनेयः ” ॥ “ पतनीयानि यान्येव कर्माण्यहुर्महर्षयः । तानि कृत्वा द्विजो मोहात्पुनःसंस्कारमर्हति ” ॥ '''पुनरुपनयने वर्ज्यान्याह मनुः ( २।१।५१ )—''' २० “ वपनं मेखला दंडो भैक्षाचर्या व्रतानि च । निवर्त्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि ॥ “ कालश्चैव वसंतादिर्न निरीक्ष्यः कथंचन ” इति । '''संस्कारमंजर्यां—''' “ अथ पुनःसंस्कारं व्याख्यास्यामः । समिदाधाने विशेषः । पुनस्त्वादित्या इतिसमिदाधानम् : अथ व्रात्यप्रायश्चित्तं जुहोति । ‘यन्म आत्मनः’ ‘पुनराग्निश्चक्षुरदात् ’ इति द्वाभ्यामथ पक्वान्नं जुहोति “सप्त ते अग्ने समिधः सप्तजिन्हा” इति । स्विष्टकृतप्रभृतिसिद्धमा धेनुवरप्रदानात् इति । अथापरः कल्पः । गुरो- २५ रुच्छिष्टं वा भुंजीत । दक्षिणादानं मेखलादेर्निवृत्तिः । अन्यत्सर्वं स्वगृह्योक्तं कर्तव्यमिति । अपरः कंपः । आ परिधानात्कृत्वा पालाशीं समिधाय व्रात्यप्रायश्चित्तं करोति इति । अथापरः कल्पः । ब्राह्मणवचनात्सावित्र्या शतकृत्वो घृतमभिमंत्र्य प्राश्य कृतप्रायश्चित्तो भवति इति । एतेषु पक्षेषु गुरु लघुनिमित्तापेक्षया व्यवस्था द्रष्टव्या” । इति पुनरुपनयननिरूपणम् । '''अथ ब्रह्मचर्यकालावधिः ।''' अध्येतृसामर्थ्यानुरूपमाह '''मनुः ( ३।१ )—''' ३० “ षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणंतिकमेव च ” ॥ षट्- त्रिंशतोऽब्दानां समाहारः षट्त्रिंशदब्दी । तत्र भवं षट्त्रिंशदाब्दिकम् । एवं त्रैवेदिकम् । तदर्ध- मष्टादशाब्दाः । तद्युक्तं तदर्धिकं एवं पादिकं ग्रहणांतिकं च । '''यमोऽपि—''' “वसेत् द्वादश वर्षाणि चतुर्विंशतिमेव वा । षट्त्रिंशतं वा वर्षाणि प्रतिवेदं व्रतं चरेत्” ॥[cite: 18] ३५ '''याज्ञवल्क्यः ( अ. ३६ )—'''[cite: 18] <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} १ क्ष–मर्हति । २ खझ–मनीषिणः । ३ क्ष–व्रती ।[cite: 18]<noinclude></noinclude> 5gn4joirhnoeq4d0pyfo6miodjk483y 419080 419079 2026-11-08T11:17:17Z Myauthworks 10864 419080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११८|'''पुनःसंस्कारसं । तत्र वर्ज्यान् ।'''|}} {{rule}} “ब्रह्मचारिणः शवकर्मणा व्रतानिवृत्तिरन्यत्र मातापित्रोराचार्याच्च” इति । '''मनुः—'''<br /> “अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंसृष्टमेव च । पुनः संस्कारमर्हंति त्रयो वर्णा द्विजातयः”॥<br /> '''पराशरः—'''<br /> “विण्मूत्रभक्ष्यशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् । पंचगव्यं च कुर्वीत स्नात्वा पीत्वा च शुध्यति” ।<br /> एतच्च संस्कारात्प्रागेवेति वेदितव्यम् । तथा च '''विष्णुः ( ५१।३-५ )—''' “ विड्वराहग्रामकुक्कुट- ५<br /> गोमांसभक्षणेषु च सर्वेष्वेतेषु द्विजातीनां प्रायश्चित्तांते पुनःसंस्कारं कुर्यात् ” इति । '''यमः'''<br /> “ भुसुरा मद्यपाने च कृते गोभक्षणेऽपि च । तप्तकृच्छ्रपरिक्लिष्टो मौंजीहोमेन शुध्यति ” ॥<br /> '''शातातपः—'''<br /> “ लशुनं गृंजनं जग्ध्वा पलांडुं च तथा द्विजः । उष्ट्रस्यानुषकेभ्याश्वरातप्रक्षीरभोजनात् ॥<br /> “ उपानयं पुनः कुर्यात्तप्तकृच्छ्रं चरेन्मुहुः ” । '''संग्रहे—''' १०<br /> “चंडालात्नं द्विजो भुक्त्वा सम्यक् चांद्रायणं चरेत् । बुद्धिपूर्वे तु कृच्छ्राब्दं पुनः संस्कारमर्हति”॥<br /> '''कृतोर्ध्वदैहिकविषये'''<br /> “जीवन्यदि समागच्छेद् घृतकुंभे निमज्ज्य च । उद्धृत्य स्नापयित्वाऽथ जातकर्मदि कारयेत्॥इति”<br /> '''गुह्यरत्ने—''' “ अंगवंगकलिंगसौवीरसौराष्ट्रवंतित्मात्स्यादिदेशगमने द्विजस्य पुनःसंस्कारः ।<br /> तीर्थयात्रायां न दोषः । विण्मूत्रप्राशने मद्यपाने सिंधुतरणे च पुनःसंस्कारः । पितृमातामहा- १५<br /> चार्योपाध्यायमातुलव्यतिरिक्तप्रेतकार्ये पितृज्येष्ठभ्रात्राचार्यव्यतिरिक्तोच्छिष्टभोजने मधुमांस-<br /> प्रेतान्नशौचाचगणिकान्नशूद्रान्नभोजने ब्रह्मचारिणः पुनरुपनयनं कार्यम् । ज्येष्ठे पश्चात्कृतोपनयने<br /> पूर्वोपनतिः कनिष्ठः पुनरुपनेयः ” ॥<br /> “ पतनीयानि यान्येव कर्माण्यहुर्महर्षयः । तानि कृत्वा द्विजो मोहात्पुनःसंस्कारमर्हति ” ॥<br /> '''पुनरुपनयने वर्ज्यान्याह मनुः ( २।१।५१ )—''' २०<br /> “ वपनं मेखला दंडो भैक्षाचर्या व्रतानि च । निवर्त्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि ॥<br /> “ कालश्चैव वसंतादिर्न निरीक्ष्यः कथंचन ” इति । '''संस्कारमंजर्यां—''' “ अथ पुनःसंस्कारं<br /> व्याख्यास्यामः । समिदाधाने विशेषः । पुनस्त्वादित्या इतिसमिदाधानम् : अथ व्रात्यप्रायश्चित्तं<br /> जुहोति । ‘यन्म आत्मनः’ ‘पुनराग्निश्चक्षुरदात् ’ इति द्वाभ्यामथ पक्वान्नं जुहोति “सप्त ते अग्ने<br /> समिधः सप्तजिन्हा” इति । स्विष्टकृतप्रभृतिसिद्धमा धेनुवरप्रदानात् इति । अथापरः कल्पः । गुरो- २५<br /> रुच्छिष्टं वा भुंजीत । दक्षिणादानं मेखलादेर्निवृत्तिः । अन्यत्सर्वं स्वगृह्योक्तं कर्तव्यमिति । अपरः<br /> कंपः । आ परिधानात्कृत्वा पालाशीं समिधाय व्रात्यप्रायश्चित्तं करोति इति । अथापरः<br /> कल्पः । ब्राह्मणवचनात्सावित्र्या शतकृत्वो घृतमभिमंत्र्य प्राश्य कृतप्रायश्चित्तो भवति इति ।<br /> एतेषु पक्षेषु गुरु लघुनिमित्तापेक्षया व्यवस्था द्रष्टव्या” । इति पुनरुपनयननिरूपणम् ।<br /> '''अथ ब्रह्मचर्यकालावधिः ।''' अध्येतृसामर्थ्यानुरूपमाह '''मनुः ( ३।१ )—''' ३०<br /> “ षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणंतिकमेव च ” ॥ षट्-<br /> त्रिंशतोऽब्दानां समाहारः षट्त्रिंशदब्दी । तत्र भवं षट्त्रिंशदाब्दिकम् । एवं त्रैवेदिकम् । तदर्ध-<br /> मष्टादशाब्दाः । तद्युक्तं तदर्धिकं एवं पादिकं ग्रहणांतिकं च । '''यमोऽपि—'''<br /> “वसेत् द्वादश वर्षाणि चतुर्विंशतिमेव वा । षट्त्रिंशतं वा वर्षाणि प्रतिवेदं व्रतं चरेत्” ॥<br /> ३५ '''याज्ञवल्क्यः ( अ. ३६ )—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} १ क्ष–मर्हति । २ खझ–मनीषिणः । ३ क्ष–व्रती ।<noinclude></noinclude> qa68lvdcqmgpt8mxjyboa8iy44hzrke 104 166135 419081 2026-11-08T11:21:26Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|११९|'''ब्रह्मचर्यकालावधिः । गोदानम् । स्नातकभेदाः'''|}} {{rule}} “ प्रतिवेदं ब्रह्मचर्यं द्वादशाब्दानि पंच वा । ग्रहणांतकमित्येके केशांतश्चैव षोडशे ”॥ केशांतो<br /> नाम... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|११९|'''ब्रह्मचर्यकालावधिः । गोदानम् । स्नातकभेदाः'''|}} {{rule}} “ प्रतिवेदं ब्रह्मचर्यं द्वादशाब्दानि पंच वा । ग्रहणांतकमित्येके केशांतश्चैव षोडशे ”॥ केशांतो<br /> नाम गोदानाख्यं कर्म । तच्च षोडशे वर्षे कार्यमित्यर्थः । '''बौधायनोऽपि ( १।२।१–६ )—'''<br /> “ अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि वेदब्रह्मचर्यं चरेच्चतुर्विंशतिं वा द्वादश वा प्रतिवेदम् । संवत्सरावमं वा ।<br /> प्रतिकांडं ग्रहणांतं वा । जीवितस्यास्थिरत्वात् ‘कृष्णकेशोऽग्नीनादधीतेति’श्रुतिरपि” । प्रतिकांडे<br /> प्राजापत्यादीनां पंचानां कांडानामेकैकस्मिन्कांडे संवत्सरावममित्यर्थः । ग्रहणांतपक्ष एव युक्त ५<br /> इत्यत्र हेतुः । जीवितस्येति । '''आपस्तंबः ( १।२।१२–१६ )—''' “उपेत्तस्याचार्यकुले ब्रह्मचारिवासो<br /> अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि पादोनम् अर्धेन त्रिभिर्वा द्वादशावराध्यम्”इति। एतदशक्तविषयम्। तथा च<br /> '''देवलः—'''<br /> “ अतः परमह्टाचत्वारिंशद्वार्षिकं वेदव्रतचर्यांमातिष्ठेद्शक्तश्चेच्चतुर्विंशतिवार्षिकीं वा ” इति ।<br /> '''गौतमः ( ३।५१–५३ )—''' १०<br /> “ द्वादशवर्षाण्येकवेदे ब्रह्मचर्यं चरेत् । प्रतिद्वादश वा । सर्वेषु ग्रहणांतं वा ” इति । '''भारद्वाजः—'''<br /> “ अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि पुराणं वेदं ब्रह्मचर्यं संप्रतिशकथ्या वेदाध्ययनादित्येक आहुरागोग्दान-<br /> कर्मण इत्येके ” इति । '''दक्षः—'''<br /> “ स्वीकरोति यदा वेदं चरेद्वेदव्रतानि च । ब्रह्मचारी भवेत्तावदूर्ध्वं स्नातो गृही भवेत् ” ॥<br /> '''व्यासः—''' १५<br /> “ अधीत्य विधिवद्वेदं वेदार्थमधिगम्य च । व्रतानि क्रमशः कृत्वा समावर्तनमाचरेत् ॥<br /> “ वेदमेकं समभ्यस्य कृत्वा वेदव्रतानि च । गुरवे दक्षिणां दत्त्वाऽप्यशक्तस्तदनुज्ञया ॥<br /> “ समावृत्तोद्वहेत्कन्यां संन्यासम्थवा व्रजेत् ” ॥ अथ गोदाननिरूपणम् । '''गर्गः—'''<br /> “ जन्मनः षोडशे वर्षे पूर्णमास्यामुदयवौ । चौलोक्तविधिवारेषु गोदानाख्यवतं चरेत् ॥<br /> “यदि चेत्षोडशादर्वाग्वेद्पारंगतो भवेत् । गौदानिकव्रतं कृत्वा समावर्त्तनमाचरेत् ”॥ '''प्रचेताः—''' २०<br /> “गोदानं षोडशे वर्षे अर्वाग्वा कश्चिदिष्यते । यस्मिन् कस्मिन् वासरे वा गोदानं स्नानतः पुरा”॥<br /> '''भरद्वाजः—''' “ षोडशे वर्षेऽस्य गोदानं कुर्वन्ति संवत्सरं कृतगोदानो ब्रह्मचर्यं चरत्यग्निगोदानो<br /> वा भवति ” इति ॥ '''आपस्तंबः—'''“ एवं गोदानमन्यास्विक्षपि नक्षत्रे षोडशे वर्षेऽग्निगोदानो वा<br /> स्यात् ” इति । अस्मिन्नाग्निरैव देवतेत्यर्थः । '''लघुव्यासः—'''<br /> “ऋगादिकमधीत्यातो न्यायतस्तनु तदर्थवित् । सम्यग्व्रतानि संलेक्ष्य समावर्त्तनमर्हति”॥ २५<br /> एतत्सर्वं समुच्चयसंपादनेसमर्थविषयम् । अन्यथा तु व्रतमात्रसमाप्तावपि स्नानं भवत्येव। तथा च<br /> '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ५१ )—'''<br /> “ गुरवे तु वरं दत्वा स्नायीत तदनुज्ञया । वेदव्रतानि वा पारं नीत्वाऽप्युभयमेव वा ”॥ इति ।<br /> एतेन स्नातकत्रैविध्यं प्रतिपादितं भवति । यथाह '''हारीतः—''' “ त्रयः स्नातका भवंति । विद्यां-<br /> स्नातको व्रतस्नातको विद्याव्रतस्नातकः ” इति । “ यः समाप्य वेदमसमाप्य वेदव्रतानि समा- ३०<br /> वर्त्तते स विद्यास्नातकः । यस्तु समप्य व्रतानि असमाप्य वेदं स व्रतस्नातकः । यः पुनरुभयं<br /> स विद्याव्रतस्नातकः ” इति । एवं च व्रतस्नातकस्य परिणयनेऽत्तरकालमध्ययनं समापनं<br /> तदर्थज्ञानं चेति मंतव्यमिति स्मृतिचंद्रिकायाम् । अत्र '''गर्गः—'''<br /> “ षट्त्रिंशदाब्दिकं वाऽपि गुरौस्त्रैवेदिकं व्रजेत् । यद्वा द्वादशवर्षाणि षड्वाऽथ त्रीणि वा भवेत् ॥<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} १ क्ष–स्या । २ क्ष–त्रैविद्यसिद्ध्यर्थं ।<noinclude></noinclude> 4wl0m1z2qzs86msw3wikk2fr0dz45yu 104 166136 419082 2026-11-08T11:23:08Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१२०|'''स्नातकविधिः । नैष्ठिकधर्माः ।'''|}} {{rule}} “ संवत्सरं वत्सरार्धं त्रिमासमथ वा भवेत् । मौंजीबंधाद्द्वादशाहं त्रिरात्रं वा चरेद्व्रतम्॥<br /> “ गोदानिकव्रतं कृत्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२०|'''स्नातकविधिः । नैष्ठिकधर्माः ।'''|}} {{rule}} “ संवत्सरं वत्सरार्धं त्रिमासमथ वा भवेत् । मौंजीबंधाद्द्वादशाहं त्रिरात्रं वा चरेद्व्रतम्॥<br /> “ गोदानिकव्रतं कृत्वा समावर्त्तनमाचरेत् ” इति ॥ अथ स्नातकविधिः । '''व्यासः—'''<br /> “गुरुशुश्रूषया विद्यां संप्राप्य विधिवद्विजः। स्नायीत तदनुज्ञातो दत्वाऽस्मै दक्षिणां हि गाम्”॥इति।<br /> एतत् गोदानं प्रीतिसाधनद्रव्योपलक्षणार्थम् । अत एव '''मनुः ( २।२४६ )—'''<br /> ५ “ क्षेत्रं हिरण्यं गामश्वं छत्रं वोपानहं ततः । धान्यं वासांसि शाकं वा गुरवे प्रीतिमाहरेत् ॥<br /> “न पूर्वं गुरवे किंचिदुपकुर्वीत धर्मवित् । स्नास्यंस्तु गुरुणाऽऽज्ञतः शक्त्या गुर्वर्थमाहरेत्”॥(२४५)<br /> '''लघुहारीतः—'''<br /> “ एकमप्यक्षरं यस्तु गुरुः शिष्यं निवेदयेत् । पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्वा त्वनृणो भवेत्” ॥<br /> एतच्च दक्षिणादानमाश्रमांतरप्रवेशेऽपि वेदितव्यम्। “गुरवे दक्षिणां दत्वा स यमिच्छेत्तमावसेत् ”<br /> १० इति स्मरणात् । दक्षिणादानसामर्थ्याभावे तदनुज्ञया स्नानमाह '''गौतमः ( ३।५४–५५ )—'''<br /> “विद्यांते गुरुरर्थेन निमंत्र्यः । ततः कृतोऽनुज्ञातस्य स्नानम्” इति । इति ब्रह्मचर्यकालनिरूपणम् ।<br /> '''अथ नैष्ठिकधर्माः । तत्र दक्षः—'''<br /> “ द्विविधो ब्रह्मचारी तु दक्षशास्त्रे प्रशस्यते । उपकुर्वाणकः पूर्वो द्वितीयो नैष्ठिकः स्मृतः”॥<br /> तत्रोपकुर्वाणधर्मोऽभिहितः । नैष्ठिकस्य धर्ममाह '''याज्ञवल्क्यः ( आ. ४९–५० )—'''<br /> १५ “ नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसेदाचार्यसंनिधौ । तदभावेऽस्य तनये पत्न्यां वैश्वानरेऽपि वा ॥<br /> “ अनेन विधिना देहं साधयन्विजितेंद्रियः । ब्रह्मलोकमवाप्नोति न चेहा जायते पुनः” ॥<br /> एवमुक्तप्रकारेणात्मानं निष्ठामाक्रांतिकालं नयतीति नैष्ठिकः । स यावज्जीवं स्वातंत्र्यं विना<br /> आचार्यादिसमीपे वसेत् । अनेनोक्तविधिना देहं साधयन्क्षपयन्जितेंद्रियः ब्रह्मचारी ब्रह्मलोक-<br /> ममृतत्वमाप्नोतीत्यर्थः । तथा च '''मनुः ( २।२४३–२४४ )—'''<br /> २० “ यदि त्वात्यंतिकं वासं रोचयेत गुरोः कुले । युक्तः परिचरेदेनमा शरीरविमोक्षणात् ॥<br /> “ आ समाप्तेः शरीरस्य यस्तु शुश्रूषते गुरुम् । स गच्छत्यंजसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम् ” ॥<br /> “ आचार्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते । गुरुदारे सपिंडे वा गुरुवद्वृत्तिमाचरेत्॥( २४७)<br /> “ एषु त्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान् । प्रयुंजानोऽग्निशुश्रूषां साधयेद्देहमात्मनः”॥( २४८)—<br /> “एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यमविप्लुततः। स गच्छत्युत्तमं स्थानं न चेहा जायते पुनः”॥(२४९)इति।<br /> २५ '''हारीतः—'''<br /> “ यस्यैतानि सुगुप्तानि जिह्वोपस्थोदरं करः । संन्याससमय कृत्वा ब्राह्मणो ब्रह्मचर्यया ॥<br /> “ तस्मिन्नेव नयेत्कालमाचार्ये यावदायुषम् । तदभावे च तत्पुत्रे तच्छिष्ये वाऽथवा कुले ॥<br /> “ न विवाहो न संन्यासो नैष्ठिकस्य विधीयते ॥<br /> “ इमं यो विधिमास्थाय त्यजेद्देहमतंद्रितः । नेह भूयोऽभिजायेत ब्रह्मचारी दृढव्रतः ॥<br /> ३० “ यो ब्रह्मचारी विधिना समाहितश्चरेत्पृथिव्यां गुरुसेवने रतः ॥<br /> “ संप्राप्य विद्यामतिदुर्लभां शुभां फलं च तस्याः सुलभं तु विंदति ” ॥ '''बृहस्पतिः—'''<br /> “संध्याऽग्निकार्यं स्वाध्यायं भैक्षाधःशयनं दयाम्।आ मृत्योर्नैष्ठिकः कुर्वन्ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्”॥इति।<br /> '''वसिष्ठः ( ७।७-१७ )—'''“ संयतवाक् । चतुर्थषष्ठाष्टमकाले भैक्ष्यभोजी । गुर्वधीनः । जटिलः । शिखा-<br /> जटो वा । गुरुं गच्छंतमनुगच्छेदासीनं च तिष्ठेच्छयानं चासीन उपासीत । आहूतस्वाध्यायी ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} १ क्ष–वत्सरं वत्सरार्द्धं । २ क–गौ । ३ क्ष–कृत्वा ।<noinclude></noinclude> l6vfd7jp2quai6f78zztay9jsg50wza 104 166137 419083 2026-11-08T11:25:24Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१२१|'''नैष्ठिकधर्माणि ।'''|}} {{rule}} सर्वं लब्धं निवेद्य तदनुज्ञया भुंजीत । खट्वाशयनदंतप्रक्षालनांजनाभ्यंजनच्छत्रवर्ज्जी । स्थानासन-<br /> शीलस्त्रिरन्होऽभ्युपेया... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२१|'''नैष्ठिकधर्माणि ।'''|}} {{rule}} सर्वं लब्धं निवेद्य तदनुज्ञया भुंजीत । खट्वाशयनदंतप्रक्षालनांजनाभ्यंजनच्छत्रवर्ज्जी । स्थानासन-<br /> शीलस्त्रिरन्होऽभ्युपेयादप इति ” । त्रिरन्ह इति त्रिषवणस्नायी स्यादित्यर्थः । '''यमः—'''<br /> “ आ निपाताच्छरीरस्य ये चरंत्यूर्ध्वरेतसः । ते यान्ति ब्रह्मणः स्थानं जायते न पुनर्भुवि ” ॥<br /> '''हारीतः—'''<br /> “मृत्योः परस्तादमृतो भवति ये ब्रह्मणा ब्रह्मचर्यं चरंति” इति । एतद्ब्रह्मनिष्ठविषयम् । ५<br /> “ सर्व एते पुण्यश्लोका भवंति ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति ” इति श्रुतेः । सर्व एते चत्वारो ह्याश्र-<br /> मिणः पुण्यश्लोका भवंति पुण्यलोकभाजो भवन्ति । यः पुनरेषां मध्ये ब्रह्मसंस्थो ब्रह्मनिष्ठः सोऽ-<br /> मृतत्वमपुनरावृत्तिलक्षणं फलमेतीत्यर्थः । एतच्च नैष्ठिकत्वं कुब्जादीनां नित्यमित्याह '''विष्णुः—'''<br /> “ कुब्जवामनजात्यंधक्लीवपंग्वार्चरोगिणाम् । व्रतचर्या भवेत्तेषां यावज्जीवं न संशयः ” ॥<br /> '''चंद्रिकायाम्—''' १०<br /> “ पंग्वादीनामनंगत्वादसामर्थ्याच्च शास्त्रतः । नियतं नैष्ठिकत्वं स्यात्कर्मस्वनधिकायतः”॥ इति ।<br /> नन्वेवं कुब्जादीनामेवं नैष्ठिकत्वमस्तु नेतरेषाम् । मैवम् ।<br /> “ गार्हस्थ्यमिच्छन्न्रतिकः कुर्याद्दारपरिग्रहम् । ब्रह्मचर्येण वा कालं नयेत्संकल्पपूर्वकम् ॥<br /> “वैखानसो वाऽपि भवेत्परिव्राडथवेच्छया” इति पाक्षिकत्वप्रतिपादकव्यासादिबचनविरोधात् ।<br /> न हि कुब्जादीनां नैष्ठिकत्वं पाक्षिकमस्ति । न च यदिपरेषां नैष्ठिकत्वं तर्हि ‘ यावज्जीवमग्नि- १५<br /> होत्रं जुहोतीति ’ गृहस्थधर्मविधायकश्रुतिर्बाध्येतेति वाच्यम् । नष्टिकत्वस्य पाक्षिकत्वेन<br /> विषयांतरसंभवात् । ये हि भार्यादिरागवशाद्गार्हस्थ्यं कामयंते तद्विषया यावज्जीवश्रुतिरित्य-<br /> विरोधः । तथा च '''जाबालिः—'''“यदि गृहमेव कामयेत तदा यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्” इति ।<br /> ननु स्मार्त्तनैष्ठिकत्वस्य श्रौताग्निहोत्रादीनां बाध एवास्तु । मैवम् । तस्यापि “ ब्रह्माचार्याचार्य-<br /> कुलवासी द्वितीयोऽत्यंतमात्मानमाचार्यकुलेऽव सादयेत्” इतिश्रुतिमूलत्वाविशेषात् । न च ब्रह्म- २०<br /> चारिद्वैविध्ये ‘ चत्वार आश्रमा’ इत्यापस्तंबादिवचनं बाध्येतेति शङ्कनीयम् । संकल्पभेदमात्रेण<br /> नित्यकाम्याग्निहोत्रवन्नयोर्भेद्रोपपत्तेः । अत एव तु तद्धर्मातिदेशमाह '''आपस्तंबः ( २।२।१६ )—'''<br /> “ यथा विद्यार्थस्य नियम एतैनैवांतमनूपसीदत आचार्यकुले शरीरन्यासो ब्रह्मचारिणः” । यथा<br /> विद्यार्थस्योपकुर्वाणस्याग्नीन्धनादिनियम उक्तः । अनेन नियमेन शरीरन्यासः परित्यागः । ब्रह्म-<br /> चारिणो नैष्ठिकस्येत्यर्थः । '''गौतमः ( २।४–८ )—'''“ तत्रोक्तं ब्रह्मचारिणः । आचार्याधीनत्व- २५<br /> मान्तम् । गुरोः कर्मशेषेण जपेत् । गुर्वभावे तत्पत्न्यां वृत्तिः । तदभावे तदपत्यवृत्चिस्तदभावे<br /> वृद्धे सब्रह्मचारिण्यग्नौ वा । एवंवृत्तो ब्रह्मलोकमवाप्नोति जितेंद्रियः” इति । तत्रोपकुर्वाणप्रकरणे<br /> यदुक्तमग्नींधनभैक्षाचरणादि तन्नैष्ठिकस्यापि भवतीत्यर्थः । कर्मशेषेण गुरुशुश्रूषातिरिक्ते काले<br /> वेदं जपेत् । एवं वृत्तं यस्य सः एवंवृत्तो । ब्रह्मलोकमवाप्नोति स चेज्जितेंद्रियः । स च<br /> '''मनुना दर्शितः ( २।९८ )—''' ३०<br /> “ह्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च श्रुत्वा घ्रात्वा च यो नरः।न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितेंद्रियः”॥इति।<br /> '''स एव ( २।१८१ )—'''<br /> “ स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः । स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिःपुनर्मामित्यृचं जपेत् ॥<br /> “एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कंदयेत्क्वचित् । कामाद्धि स्कंदयन्नरेतो हिनस्ति व्रतमेव तत्॥ (१८०)<br /> “एकादशेंद्रियाण्याहुर्यानि पूर्वे मनीषिणः । तानि सम्यक्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ ( ८९ ) ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} १ ख–सिक्त्वा । २ क्ष–फल । ३ क्ष–येद्रे ।<noinclude></noinclude> pvdc5s8q0bil40cj6skrccq1w2pz0gx 104 166138 419084 2026-11-08T11:31:21Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१२२|'''अवकीर्णिप्रायश्चित्तम् ।'''|}} {{rule}} “श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पंचमी । पायूपस्थौ हस्तपादौ वाक्चैव दशमी स्मृता॥(९०)<br /> “ बुद्धींद्रियाणि पञ्च... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२२|'''अवकीर्णिप्रायश्चित्तम् ।'''|}} {{rule}} “श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पंचमी । पायूपस्थौ हस्तपादौ वाक्चैव दशमी स्मृता॥(९०)<br /> “ बुद्धींद्रियाणि पञ्चैषां श्रोत्रादीन्यनुपूर्वशः । कर्मेंद्रियाणि पञ्चैव पाय्वादीनि प्रचक्षते ॥ (९१)<br /> “ एकादशं मनो ज्ञेयं स्वगुणेनोभयात्मकम् । यस्मिन् जिते जितावेतौ भवतः पंचकौ गणौ॥(९२)<br /> “ इंद्रियाणां ¹हि चरतां विषयेष्वपहारिषु । संयमे यत्नमातिष्ठेद्विद्वान्यंतेव वाजिनाम् ॥ ( ८८ )<br /> ५ “इंद्रियाणां प्रसंगेन दोषमृच्छत्यसंशयम् । संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं निगच्छति”॥(९३)इति।<br /> '''संवर्त्तः—'''<br /> “ब्रह्मचारी तु यः स्कंदेत्कामतः शुक्रमात्मनः । अवकीर्णिऋतं कुर्यात्स्नात्वा शुद्ध्येदकामतः ” ॥<br /> कामतः बुद्धिपूर्वकमित्यर्थः । '''बौधायनः ( २।२।२९–३२ )—'''“ यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपे-<br /> यात्सोऽवकीर्णी । स नर्ऋतं पशुमालभेत । नैर्ऋतः पशुः पुरोडाशश्च रक्षोदेवतौ यमदेवतौ वा । शिश्ना-<br /> १० त्प्राशित्रमवदानैश्चरतीति विज्ञायते” इति । नैर्ऋत इति पशुः पुरोडाशश्च निर्ऋतिदेवतः रक्षो-<br /> देवतः । यमदेवतौ वा । यद्देवत्यः पशुस्तद्देवत्यः पुरोडाश इति परिभाषासिद्धस्यानुवादः । प्राशित्रं<br /> शिश्नावयवादाहृत्य ²हृदयाद्यवयवमप्सु प्रवरितव्यं अन्यल्लौकिकेऽग्नौ कर्तव्यमित्यर्थः । '''वसिष्ठस्तु—'''<br /> ( २३।१–२ ) “ ब्रह्मचारी चेत्स्त्रियमुपेयादरण्ये चतुष्पथे लौकिकेऽग्नौ रक्षोदैवत्यं गर्दभ-<br /> मालभेत । तेन मैक्षतं वा चरुं निर्वपेत् ” इति । '''आपस्तंबः ( १।२६।८-९ )—'''“गर्दभेनावकीर्णी<br /> १५ निर्ऋतं पाकयज्ञेन यजेत । तस्य शूद्रः प्राश्रीयात्” इति । पाकयज्ञेन स्थालीपाकविधानेन । तस्य<br /> गर्दभस्य । सैर्पियं हविरुच्छिष्टं शूद्रः प्राश्नीयात्तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणं भोजयेदित्यस्यापवादः ।<br /> '''अत्र मनुः ( २।११९८ )—'''<br /> “ अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे । पाकयज्ञविधानेन यजेत निर्ऋतिं निशि ” ॥ इति ।<br /> '''हारीतः—'''अवकीर्णी निर्ऋत्यै चतुष्पथे गर्दभं पशुमालभेत पाकयज्ञेन धर्मेण भूमौ पशु-<br /> २० पुरोडाशश्रपणमवदानैः प्रचर्याज्यस्य जुहोति कामावकीर्णोऽस्मि कामकामाय स्वाहेति ” ।<br /> '''गौतमस्तु ( २३।१७–१९ )—'''“ गर्दभेनावकीर्णी निर्ऋतिं चतुष्पथे यजेत । तस्याजिनमूर्ध्ववालं<br /> परिधाय लोहितपात्रः सप्त गृहान्भैक्षं चरेत्कर्माऽऽचक्षाणः । संवत्सरेण शुद्ध्येत् ” इति । तस्यैव<br /> गर्दभस्याजिनमूर्ध्ववालमुपरिलोम ³बसित्वा पांकेन लोहितं मृन्मयं पात्रं हस्ते गृहीत्वा<br /> अवकीर्णिने मह्यं भिक्षां देहीति स्वकर्माऽऽचक्षाणः सप्तसु गृहेषु भैक्षं चरेत्संवत्सरमेतद्व्रतं<br /> २५ चरन्शुद्धो भवतीत्यर्थः । तथा च '''मनुः ( ११।१२३ )—'''<br /> “ तेभ्यो लब्धेन भैक्षेण वर्त्तयंन्नेककालिकम् । उपस्पृशं स्त्रिषवणमब्देनैकेन शुध्यति ” ॥<br /> '''संवर्त्तोऽपि—'''<br /> “ ब्रह्मचारी तु यो गच्छेत्स्त्रियं कामप्रपीडितः । प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रमेकमब्दं समाहितः ॥<br /> “ निर्वपेच्च पुरोडाशं ब्रह्मचारी तु पर्वणि । मंत्रैः शाकलहोमीयै रक्षावाज्यं च होमयेत् ” ॥ इति ।<br /> ३० '''शांडिल्यः—'''<br /> “अवकीर्णी द्विजो गत्वा वैश्यश्चापि स्त्रेण तु । दृष्ट्वा भैक्षात्रतो नित्यं शुध्यत्यब्दात्समाहितः”॥इति।<br /> इदं च वार्षिकं वैश्यागमनविषयम् । यदाहतुः '''शंखलिखितौ—'''“ गुप्तायां वैश्यायामवकीर्णः<br /> संवत्सरं त्रिषवणमनुतिष्ठेत्क्षत्रियायां द्वे वर्षे ब्राह्मण्यां त्रीणि वर्षाणि ” इति । शिष्टं ब्रह्मचारि-<br /> नियमातिक्रमप्रायश्चित्तं तत्प्रकरणे वक्ष्यते । '''इति नैष्ठिकधर्मादिनिरूपणम् ॥'''<br /> ३५ '''अथ स्नातकधर्माः । तत्र मनुः ( ४।३३–३६ )—'''<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} १ विचरेतामिति मुद्रितपाठः । २ क्ष–देवनं । ३ खग–सर्वं मिश्रितं । ४ क्ष–सिका ।<br /> ५ ख–पावके । ६ ख–यै ।<noinclude></noinclude> 1ix28tkoun78io7b2qtqtzltuazt6gv 104 166139 419085 2026-11-08T11:34:00Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१२३|'''स्नातकधर्माः । विवाहः ।'''|}} {{rule}} “राजतो धनमन्विच्छेत्संसीदन् स्नातकः क्षुधा । याज्यान्तेवासिनोर्वाऽपि न त्वन्यत इति स्थितिः॥[cite: 15]<br /> “ न सीदेत्स्नातको वि... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२३|'''स्नातकधर्माः । विवाहः ।'''|}} {{rule}} “राजतो धनमन्विच्छेत्संसीदन् स्नातकः क्षुधा । याज्यान्तेवासिनोर्वाऽपि न त्वन्यत इति स्थितिः॥[cite: 15]<br /> “ न सीदेत्स्नातको विप्रः क्षुधा शक्तः कथंचन । न जीर्णमलवद्वासा भवेच्च विभवे सति ॥[cite: 15]<br /> “ कुत्तकेशनखश्मश्रुर्धौतशुक्लांबरः शुचिः । स्वाध्याये चैव युक्तः स्यान्नित्यमात्महितेषु च ॥[cite: 15]<br /> “ वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमंडलुम् । यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रौक्मे च कुंडले ”॥ इति ।[cite: 15]<br /> वेदो दर्भपुंजः । '''व्यासः—''' ५[cite: 15]<br /> “ वैणवीं धारयेद्यष्टिर्मतर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमंडलुम् ॥[cite: 15]<br /> “ छत्रं चोष्णीषमनहं पादुके चाप्युपानहौ । रौक्मे च कुंडले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः ॥[cite: 15]<br /> “ स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्विहिर्माल्यं च धारयेत् । शुक्लांबरधरो नित्यं सुगंधः प्रियदर्शनः”॥[cite: 15]<br /> '''स्मृतिरत्ने—'''[cite: 15]<br /> “ धौतवस्त्रैर्गन्धपुष्पैः क्षालनैर्दंतधावनैः । श्रीकामी भूषणाद्यैश्च स्वशक्त्या भूषयेत्तनुम् ” ॥ १०[cite: 15]<br /> '''बौधायनः ( १।३।२–६ )—'''“ अंतर्वास्युत्तरीयं वैणवं दंडं धारयेत्सोदकं च कमंडलुं द्वियज्ञो-[cite: 15]<br /> पवीत्युष्णीषमजिनं कृतोपानहौ छत्रं च ” इति । '''गौतमः ( ९।२–३ )—'''“ स्नातकः । नित्यं[cite: 15]<br /> शुचिः सुगन्धिः स्नानशीलः ” इति । सुगंधत्वविधानादेव निर्गंधमाल्यनिषेधः । तथा च[cite: 15]<br /> '''गोभिलः—'''“ नागंधां स्रजं धारयेद्न्यत्र हिरण्यस्रजः ” इति । '''वृद्धवसिष्ठः—'''[cite: 15]<br /> “ चौलवत्सकलं ग्राह्यं स्नातक Check र्मणि भूपते । शुभे पक्षे वासरे च चरेत्तु स्नातकव्रतम् ॥ १५[cite: 15]<br /> “ समिद्भिर्यज्ञवृक्षोत्थैर्यद्वा व्रीहियवादिभिः । अग्निं यजेच्चाहुतिभिर्यद्वा मंत्रैस्तु शाकलैः ॥[cite: 15]<br /> “ तीर्थसेवी मिताहारी त्यजेदष्टांगमैथुनम् । स्मरणं कीर्तनं केलिप्रेक्षणं गुह्यभाषणम् ॥[cite: 15]<br /> “ संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रिया निर्वृत्तिरेव च । एतन्मैथुनमष्टांगं प्रवदंति मनीषिणः ” ॥ इति ।[cite: 15]<br /> '''काठकगृह्ये—'''[cite: 15]<br /> “ विवाहदिवसात्पूर्वं तद्दिने स्नानमाचरेत् । विवाहदिवसावस्तान्नवेत्तु स्नातकव्रतम् ॥ २०[cite: 15]<br /> “ विवाहदिवसे कुर्वंश्च कुर्यात्तीर्थसेवनम् । न च शाकलहोमोऽस्ति तदा नक्षत्रदर्शनात् ॥[cite: 15]<br /> “ रात्रावेवोद्वहेत्कन्यां न स्नाने दिवसे दिवा ” इति । '''संग्रहे—'''[cite: 15]<br /> “स्नातस्तूपयमादर्वाङ्मुहूर्तो याति न सद्गतिम् । तस्मादासन्नवैवाह्यः स्नातकत्वं समाचरेत् ” ॥[cite: 15]<br /> '''दक्षः—'''“ अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः । आश्रमेण विना तिष्ठन्प्रायश्चित्तीयते हि सः ”॥[cite: 15]<br /> '''इति स्नातकधर्माः ॥''' २५[cite: 15]<br /> '''अथ विवाहः । अत्र विष्णुः—'''[cite: 15]<br /> “वेदानधीत्य यत्नेन पाठतो ज्ञानतस्तथा । समावर्त्तनपूर्वं तु लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् ”॥[cite: 15]<br /> '''मनुः ( ३।४ )—'''[cite: 15]<br /> “गुरुणाऽनुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि । उद्वहेत द्विजो भार्या सवर्णा लक्षणान्विताम्” ॥[cite: 15]<br /> '''अथ कन्यालक्षणम् ।''' ३०[cite: 15]<br /> “नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकांगीं न रोगिणीम्।नालोमिकां नातिलोमां न वाचालां न पिंगलाम्॥(८)[cite: 15]<br /> कपिलां केशाक्षिभ्यां पिंगलां त्वचा ।[cite: 15]<br /> “ नर्क्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न विभीषणनामिकाम् ॥ (९)[cite: 15]<br /> “अव्यंगांगीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् । तनुरोमकेशदशनां मृद्वंगीमुद्वहेत्स्त्रियम् (१०)”॥[cite: 15]<br /> '''यमः—''' ३५[cite: 15]<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} १ क्ष–र्या । २ कग–क्षणमात्र ।[cite: 15]<noinclude></noinclude> n5ktk69v98qc0wuvmrnbbhgjsb9k2o4 419086 419085 2026-11-08T11:35:00Z Myauthworks 10864 419086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२३|'''स्नातकधर्माः । विवाहः ।'''|}} {{rule}} “राजतो धनमन्विच्छेत्संसीदन् स्नातकः क्षुधा । याज्यान्तेवासिनोर्वाऽपि न त्वन्यत इति स्थितिः॥<br /> “ न सीदेत्स्नातको विप्रः क्षुधा शक्तः कथंचन । न जीर्णमलवद्वासा भवेच्च विभवे सति ॥<br /> “ कुत्तकेशनखश्मश्रुर्धौतशुक्लांबरः शुचिः । स्वाध्याये चैव युक्तः स्यान्नित्यमात्महितेषु च ॥<br /> “ वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमंडलुम् । यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रौक्मे च कुंडले ”॥ इति ।<br /> वेदो दर्भपुंजः । '''व्यासः—''' ५<br /> “ वैणवीं धारयेद्यष्टिर्मतर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमंडलुम् ॥<br /> “ छत्रं चोष्णीषमनहं पादुके चाप्युपानहौ । रौक्मे च कुंडले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः ॥<br /> “ स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्विहिर्माल्यं च धारयेत् । शुक्लांबरधरो नित्यं सुगंधः प्रियदर्शनः”॥<br /> '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> “ धौतवस्त्रैर्गन्धपुष्पैः क्षालनैर्दंतधावनैः । श्रीकामी भूषणाद्यैश्च स्वशक्त्या भूषयेत्तनुम् ” ॥ १०<br /> '''बौधायनः ( १।३।२–६ )—'''“ अंतर्वास्युत्तरीयं वैणवं दंडं धारयेत्सोदकं च कमंडलुं द्वियज्ञो-<br /> पवीत्युष्णीषमजिनं कृतोपानहौ छत्रं च ” इति । '''गौतमः ( ९।२–३ )—'''“ स्नातकः । नित्यं<br /> शुचिः सुगन्धिः स्नानशीलः ” इति । सुगंधत्वविधानादेव निर्गंधमाल्यनिषेधः । तथा च<br /> '''गोभिलः—'''“ नागंधां स्रजं धारयेद्न्यत्र हिरण्यस्रजः ” इति । '''वृद्धवसिष्ठः—'''<br /> “ चौलवत्सकलं ग्राह्यं स्नातक Check र्मणि भूपते । शुभे पक्षे वासरे च चरेत्तु स्नातकव्रतम् ॥ १५<br /> “ समिद्भिर्यज्ञवृक्षोत्थैर्यद्वा व्रीहियवादिभिः । अग्निं यजेच्चाहुतिभिर्यद्वा मंत्रैस्तु शाकलैः ॥<br /> “ तीर्थसेवी मिताहारी त्यजेदष्टांगमैथुनम् । स्मरणं कीर्तनं केलिप्रेक्षणं गुह्यभाषणम् ॥<br /> “ संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रिया निर्वृत्तिरेव च । एतन्मैथुनमष्टांगं प्रवदंति मनीषिणः ” ॥ इति ।<br /> '''काठकगृह्ये—'''<br /> “ विवाहदिवसात्पूर्वं तद्दिने स्नानमाचरेत् । विवाहदिवसावस्तान्नवेत्तु स्नातकव्रतम् ॥ २०<br /> “ विवाहदिवसे कुर्वंश्च कुर्यात्तीर्थसेवनम् । न च शाकलहोमोऽस्ति तदा नक्षत्रदर्शनात् ॥<br /> “ रात्रावेवोद्वहेत्कन्यां न स्नाने दिवसे दिवा ” इति । '''संग्रहे—'''<br /> “स्नातस्तूपयमादर्वाङ्मुहूर्तो याति न सद्गतिम् । तस्मादासन्नवैवाह्यः स्नातकत्वं समाचरेत् ” ॥<br /> '''दक्षः—'''“ अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः । आश्रमेण विना तिष्ठन्प्रायश्चित्तीयते हि सः ”॥<br /> '''इति स्नातकधर्माः ॥''' २५<br /> '''अथ विवाहः । अत्र विष्णुः—'''<br /> “वेदानधीत्य यत्नेन पाठतो ज्ञानतस्तथा । समावर्त्तनपूर्वं तु लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् ”॥<br /> '''मनुः ( ३।४ )—'''<br /> “गुरुणाऽनुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि । उद्वहेत द्विजो भार्या सवर्णा लक्षणान्विताम्” ॥<br /> '''अथ कन्यालक्षणम् ।''' ३०<br /> “नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकांगीं न रोगिणीम्।नालोमिकां नातिलोमां न वाचालां न पिंगलाम्॥(८)<br /> कपिलां केशाक्षिभ्यां पिंगलां त्वचा ।<br /> “ नर्क्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न विभीषणनामिकाम् ॥ (९)<br /> “अव्यंगांगीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् । तनुरोमकेशदशनां मृद्वंगीमुद्वहेत्स्त्रियम् (१०)”॥<br /> '''यमः—''' ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} १ क्ष–र्या । २ कग–क्षणमात्र ।<noinclude></noinclude> km8ove9srs5tr1jgq9toacj76jj9zmo 104 166140 419087 2026-11-08T11:36:53Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१२४|'''कन्यालक्षणानि । कन्यादोषाः । सपिण्डता ।'''|}} {{rule}} “ह्रस्वा दीर्घा कृशा स्थूला पिंगाक्षी गौरपांडरा । न पूज्या न च सेव्या सा पतिमृत्युकरो यतः”॥<br /> '''नारदः—'''<br />... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२४|'''कन्यालक्षणानि । कन्यादोषाः । सपिण्डता ।'''|}} {{rule}} “ह्रस्वा दीर्घा कृशा स्थूला पिंगाक्षी गौरपांडरा । न पूज्या न च सेव्या सा पतिमृत्युकरो यतः”॥<br /> '''नारदः—'''<br /> “ दीर्घकुत्सितरोगात्र्त्ता व्यंगा संसृष्टमैथुना । धृष्टाऽन्यगतभावा च कन्यादोषाः प्रकीर्तिताः” ॥<br /> '''व्यासः—'''<br /> “न श्मश्रुव्यंजनवर्ती न चैव पुरुषाकृतिम् । न घर्घरस्वरां क्षामां तथा काकस्वरां न च ॥ ५<br /> “ नानिबद्धेक्षणां तद्वद्दुताक्षीं नोद्वहेद्बुधः ॥<br /> “ यस्याश्च रोमशे जंघे गुल्फौ यस्यास्तथोन्नता । गंडयोः कूर्पको यस्या हसंत्यास्तां च नोद्वहेत्॥<br /> “ नातिरूक्षच्छविं पांडुकरजामरुणेक्षणाम् । आ पीनहस्तपादां च न कन्यामुद्वहेद्बुधः ॥<br /> “ न वामनां नातिदीर्घा नोद्वहेत्संहतध्रुवम् । न चातिच्छिद्रदशनां न करालमुखीं नरः ॥<br /> “ पाणिस्थूलां रोमशीलां यमलां श्यावदंतिनीम् । सन्नतभ्रूलतां चैव पिंगलाक्षीं च नोद्वहेत् ॥ १०<br /> “बंधुहीना च या कन्या या कन्या चैव जन्मतः। रोगिणी वंशहीना च तां कन्यां परिवर्जयेत् ॥<br /> “नातिकेशांमकेशां वा नातिकृष्णां च पिंगलाम् । निसर्गतोऽधिकांगीं वा न्यूनांगीं वाऽपि नोद्वहेत् ॥<br /> “नाविशुद्धां सरोमां वा कुब्जां वाऽपि न रोगिणीमान् दुष्टां दुष्टवाद्यों वा विहीनां पितृमातृतः”॥इति<br /> '''शातातपः—'''<br /> “ हंसस्वरां मेघवर्णां मधु पिंगललोचनाम् । तादृशीं वरयेत्कन्यां गृहस्थः स्वयमेधते ” ॥ १५<br /> '''सवर्णोद्वाहे नियममाह मनुः ( ३।५ )—'''<br /> “ असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । सा द्विजानां प्रशस्ता स्त्री दारकर्मण्यमैथुनी ” ॥<br /> अमैथुनी अक्षतयोनिः । असपिण्डा समान एकः पिण्डो देहो यस्याः सा सपिण्डा । न<br /> सपिण्डा असपिण्डा । सपिण्डता च एकशरीरावयवान्वयेन भवति । तथाहि । पुत्रस्य पितृशरीरा-<br /> वयवान्वयेन पित्रा सह सपिण्डतः । एवं पितामहादिभिरपि पित्रादिद्वारेण एकशरीरावयवा- २०<br /> न्वयात् । एवं मातृशरीरावयवान्वयेन मात्रा । एवं मातामहादिभिरपि मात्रादिद्वारेण । तथा मातृ-<br /> ष्वसृमातुलादिभिः पितृव्यपितृष्वस्रादिभिरपि एकशरीरावयवान्वयात् । तथा पत्युः सह पत्न्या<br /> एकशरीरारम्भकतया । एवं भ्रातृभार्याणामपि परस्परमेकशरीरारब्धैः सहैकशरीरारम्भकत्वेन । एवं<br /> यत्र यत्र सपिण्डशब्दस्तत्रतत्र साक्षात्परंपरया वा एकशरीरान्वयो वेदितव्यः । एकशरीरान्वयश्च<br /> श्रुतितोऽवगम्यते “ आत्मा हि जज्ञ आत्मन ” इति “ प्रजामनुप्रजायसे ” इति च । तथा २५<br /> गर्भोपनिषदि-“एतत्षाट्कौशिकं शरीरं । त्रीणि पितृतस्त्रीणि मातृतः । अस्थिस्नायुमज्जानः पितृतः ।<br /> त्वङ्मांसरुधिराणि मातृतः” इति । “ अङ्गादङ्गात्सम्भवसि प्रजायस्व प्रजया । तन्त्रापं जायते<br /> स्वयम्” इति च । '''आपस्तम्बः ( २।२।४।२ )—'''“स एवायं विरूढः पृथक्प्रत्यक्षेणोपलभ्यते” इति ।<br /> निर्वाप्य पिण्डान्वयेन तु सापिण्ड्ये मातृसंताने भ्रातृपितृव्यदादिषु च सापिण्ड्यं<br /> न स्यात् । समुदायशक्त्याङ्गीकारेण रूढिपरिग्रहे अवयवशक्तिस्तत्र तत्रावगम्यमाना परित्यक्ता ३०<br /> स्यात् ” इति । '''विज्ञानेश्वरीये (पृ. १२ पं २१–३०; पृ १३; पं १–५) । स्मृतिचंद्रिकायां तु'''<br /> '''(पृ. ६७ प. ११ )'''“एकस्यां पिण्डदानाक्रियायां दातृत्वेन पिण्डभाक्त्वेन लेपभाक्त्वेन वाऽनुप्रविष्टानां<br /> भवति सापिण्ड्यम्<br /> “लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड्यं सप्तपूरुषम्” ॥ इति<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} १ क्ष–शुष्क ।<noinclude></noinclude> akuf7muk6vocxvmr6njkpzda2hc1bfx 104 166141 419088 2026-11-08T11:42:17Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१२५|'''वधूवरयोर्वयः प्रमाणम् ।'''|}} {{rule}} स्मृतेः । न च निर्वाप्य पिण्डापेक्षया सापिण्ड्यवर्णने भ्रातृपितृव्यादिषु सापिण्ड्यं न स्यादिति<br /> शङ्कनीयम् । एकोद्देश... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२५|'''वधूवरयोर्वयः प्रमाणम् ।'''|}} {{rule}} स्मृतेः । न च निर्वाप्य पिण्डापेक्षया सापिण्ड्यवर्णने भ्रातृपितृव्यादिषु सापिण्ड्यं न स्यादिति<br /> शङ्कनीयम् । एकोद्देश्यावच्छेदेनैकक्रियान्वयित्वसंभवात् ” इत्यभिहितम् । अत्र सार्वभौमः—<br /> “एकोद्देश्यावच्छेदेन एकक्रियान्वयिनःसपिण्डा इत्यभिधानेन भ्रातृपितृव्यादिसापिण्ड्य-<br /> सिद्धावपि स्वसृदुहितृमातृष्वसृमातुलतद्दुहितॄणामेकक्रियान्वयित्वाभावेन सापिण्ड्यं न स्यात् ।<br /> ततश्च पञ्चमात्सप्तमादित्यादिवचननिचयस्य वैयर्थ्यं स्यात् । अतो लेपभाजश्चतुर्थाद्या ५<br /> इत्युक्तं सापिण्ड्यम् ।<br /> “ अनन्तरः सपिंडो यस्तस्य तस्य धनं भवेत् ” “पुत्राभावे सपिण्डा मातृसपिण्डाः शिष्याश्च<br /> दद्युः” । इति मनुगौतमाद्युक्तदायभाक्त्वौर्ध्वदेहिककर्तृत्वविधयमिति एकशरीरावयवान्वयद्वारेण<br /> साक्षात्पारंपर्येण वा सापिण्ड्यवर्णने सर्वत्र सर्वस्य यथाकथंचिदनादौ संसारे तत्संभवादिति<br /> योऽतिप्रसंगः संभवति स दोषो मन्वादिवचनैः परिहर्तव्यः । तथा च मनुः ( ५।६० )— ९<br /> “ सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते” । गौतमः (४।१।३)—“गृहस्थः सदृशीं भार्यां<br /> विंदेतानन्यपूर्वां यवीयसीम् । असमानप्रवरैर्विवाहः । ऊर्ध्वं सप्तमात्पितृबंधुभ्यो बीजिनश्च मातृ-<br /> बन्धुभ्यः पञ्चमात् ” इति ।<br /> शङ्खश्च—“ दारानाहरेत्सद्दशानसमानार्षेयानसंबन्धान्सप्तमात्पितृमातृबन्धुभ्यः ” इति ॥<br /> वसिष्ठश्च ( ८।१–२ )— “असमानार्षेयामस्पृष्टमैथुनामवरवयसीं भार्यां विंदेत् । पञ्चमीं १५<br /> मातृबन्धुभ्यः सप्तमीं पितृबंधुभ्यः” इति । अतीत्येति शेषः ।<br /> यदह पैठीनसिः—“ असमानार्षेयां कन्यां पंच मातृतः परिहरेत्सप्त पितृतः ” इति ।<br /> विष्णुरपि ( २४।९–१० ) “ असगोत्रामसमानप्रवरां भार्या बिन्देत । मातृतः पञ्चमादूर्ध्वं पितृतः<br /> सप्तमात् ” इति । याज्ञवल्क्यः ( आ. ५२–५३ )—<br /> “अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् । अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिंडो यवीयसीम् ॥ २०<br /> “अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानारर्षगोत्रजाम्। पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा”॥इति ।<br /> अनन्यपूर्विकां पुरुषान्तरपरिगृहीताम् । कान्तां कमनीयाम् । यातुः मनोनयनेष्टकारि-<br /> णीम् । “यस्यां मनश्चक्षुषोर्निबन्धस्तस्यामृद्धिः” इति आपस्तम्बस्मरणात् ( गृ. सू. १।३।२० ) ।<br /> यवीयसीं वयसा प्रमाणतश्च न्यूनाम् । इति कन्यालक्षणम् ।<br /> अथ वधूवरयोर्वयःप्रमाणम् । अत्र बृहस्पतिः— २५<br /> “ त्रिंशद्वर्षो दशाब्दां तु भार्यां विंदेत मानवः । एकविंशतिवर्षो वा सप्तवर्षामवाप्नुयात् ” ॥<br /> अङ्गिराः—<br /> “ वयोऽधिकां नोपयच्छेद्वीर्घा कन्यां स्वदेहंतः । स्ववय्याद्वित्रिपञ्चादिन्यूनां कन्यां समुद्वहेत् ” ॥<br /> विष्णुः—<br /> “ वर्षेरेकगुणां भार्यामुद्वहेत् त्रिगुणो वरः । त्र्यष्टवर्षोऽष्टवर्षां वा वयोमात्रावरा च या ”॥ ३०<br /> वयोमात्रावरा च येत्युक्तेर्द्वित्र्यादिकतिपयमासैरुना नोद्वाह्या । नारदः—<br /> “ हीनाङ्गामधिकाङ्गां च वराङ्गीर्घां वयोधिकाम् । नोपेयाद्रोगिणीं नारीं दीर्घमायुर्जिजीविषुः”॥ इति ।<br /> अरोगिणीं “वातगुल्माश्मरीकुष्ठमहौदरभगंदरः । अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः प्रकीर्त्तिताः”<br /> इत्युक्तमहारोगरहिताम् । भ्रातृमतीं पुत्रिकाकरणभयात् । यदाह मनुः ( ३।११ )—<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} १ अ. ९ श्लो. १८७ । २ अ. १५ सू. १९ । ३ क–व्यासः । ४ क्ष–गर्भिणी ।<noinclude></noinclude> a67wgf14ooux75mfxwjrrns5evtktm7 104 166142 419089 2026-11-08T11:50:38Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१२६|'''पुत्रिकाकरणम् । सगोत्रसप्रवरादिविचारः ।'''|}} {{rule}} “ यस्यास्तु न भवेद्भ्राता न विज्ञायेत वा पिता । नोपयच्छेत तां कन्यां पुत्रिकाधर्मशंकया ” ॥<br /> अनेन न पितु... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२६|'''पुत्रिकाकरणम् । सगोत्रसप्रवरादिविचारः ।'''|}} {{rule}} “ यस्यास्तु न भवेद्भ्राता न विज्ञायेत वा पिता । नोपयच्छेत तां कन्यां पुत्रिकाधर्मशंकया ” ॥<br /> अनेन न पितुः संकल्पमात्रादपि पुत्रिका भवतीति गम्यते । अत एव '''गौतमः ( २८।१७ )—'''<br /> “अभिसन्धिमात्रात्पुत्रिकेत्येके” इति । सा च कथं पुत्रिका भवतीत्यपेक्षिते '''मनुराह ( ९।१२७ )—'''<br /> “अपुत्रोऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् । यदपत्यं भवेदस्यां तन्मम स्यात्स्वधाकरम्”॥इति।<br /> '''वसिष्ठोऽपि ( १७।१७ )—''' ५<br /> “अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलंकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति”॥<br /> इत्थमेव मे पुत्र इति वा । एतच्चाग्रे वक्ष्यते । असमानार्षगोत्रजाम् । आर्षः प्रवरः गोत्रं<br /> प्रसिद्धम् । समानता नामतो वेदितव्या । गोत्रप्रवरौ पृथक्पृथक्पर्युदासे निमित्तम् । समानार्ष-<br /> जामसमानगोत्रजामिति । “ परिणीय सगोत्रां तु समानप्रवरां तथेति ” च भेदेन स्मरणात् ।<br /> '''बौधायनः—''' १०<br /> “ एक एव ऋषियावत्प्रवरेष्वनुवर्त्तते । तावत्समानगोत्रत्वमन्यत्राह्लांगिरसो भृगोः ” ॥<br /> समानगोत्रत्वं समानप्रवरत्वम् । भृग्वंगिरोगणेषु विशेषमाह '''स एव—'''<br /> “ त्र्यार्षेयसंनिपाते अविवाहस्त्र्यार्षेयाणां द्व्यार्षेयसंनिपाते पञ्चार्षेयाणाम् ” इति ।<br /> “ अत्र चासपिण्डामित्यनेन पितृष्वसृमातृष्वसृमातुलादिदुहितृनिषेधः । असगोत्रामित्यने-<br /> नापिण्डापि भिन्नसन्तानजाता समानगोत्राया निषेधः । असमानप्रवरामित्यनेन अस- १५<br /> पिण्डापि असगोत्रापि समानप्रवराया निषेधः । यथा यास्कवाधूलमौनमौकानां<br /> गोत्रभेदेऽपि तेषां भार्गववैतहव्यसावेदसेति समानप्रवरत्वम् ।<br /> “ पंचमात्सप्तमादूर्ध्वमिति मातृतः मातृसंताने पंचमादूर्ध्वं पितृतः पितृसंताने सप्तमादूर्ध्वं<br /> सापिण्ड्यं निवर्त्तते ” इति शेषः । अतश्चायं सपिण्डशब्दोऽवयवशक्त्या वर्त्तमानः पङ्कजादि-<br /> शब्दवन्नियतविषय एव । तथा च पित्रादयः षट् सपिण्डाः । पुत्रादयश्च षट् आत्मा च सप्तमः । २०<br /> संतानभेदेऽपि यतः संतानभेदस्तमादाय गणयेत् । यावत्सप्तम इति सर्वत्र योजनीयम् ।<br /> सपिण्डसमानगोत्रसमानप्रवरासु भार्यात्वमेव नोत्पद्यते । रोगिण्यादिषु तु उत्पन्नेऽपि भार्यात्वे<br /> दृष्टविरोध एवेति '''विज्ञानेश्वरेणोक्तम् ( पृ. १३ पं. २५–२६ ) ।''' “ अप्रत्तानां तु स्त्रीणां<br /> सापिण्ड्यं त्रिपुरुषं विज्ञायत ” इति ( ४।१८ ) वसिष्ठवचनमाशौचे विषयमिति '''विज्ञाने-'''<br /> '''श्वरादिभिर्निर्णतम् ( प्रा. पृ. १८१ )''' मातृगोत्रजामपि अपरिणेयां केचिदिच्छन्ति २५<br /> “ मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ”॥ इति<br /> शातातपस्मरणात् । “ सगोत्रां मातुरप्येके नेच्छन्त्युद्वाहकर्मणि ” इति व्यासस्मरणाच्चेति ।<br /> मातृगोत्रामिति गोत्रग्रहणं सपिण्डपरमित्यन्ये । '''अखण्डादर्शे—''' “ कूटस्थमंतराले स्थाप्य<br /> तमादायान्योन्यगणने सति पितृपक्षे सप्तपुरुषानतीत्य या कन्या विवाहेच्छोः पुरुषस्याष्टमी भवति<br /> सा विवह्या । तथा मातृपक्षे कूटस्थमारभ्यान्योन्यगणने सति पञ्चपुरुषानतीत्य विवाहेच्छोः ३०<br /> पुरुषस्य षष्ठी भवति सैव विवाहेऽस्य ” इति । एवं च बहुस्मृतिसंमत्तत्वात्पंचमात्सप्तादूर्ध्वमेव<br /> विवाहः न ततोऽर्वागिति स्थितम् । तथा च '''नारदः ( १२।७ )—'''<br /> “पञ्चमात्सप्तमादूर्वाक् बन्धुभ्यः पितृमातृतः । अविवाह्या सगोत्रा च समानप्रवरा तथा”॥'''विष्णुः—'''<br /> “पञ्चमात्सप्तमाद्धीनां यः कन्यामुद्वहेद् द्विजः। गुरुतल्पी स विज्ञेयः सगोत्रां चैवमुद्वहन्”॥इति।<br /> यत्तु—“पञ्चमीं मातृपक्षात्तु पितृपक्षात्तु सप्तमीम्। गृहस्थ उद्वहेत्कन्यां न्याय्येन विधिनात्तमाम्”॥ ३५<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> qugxk7fu3hl59d7hv54az6jlgkzkpew 104 166143 419090 2026-11-08T11:53:00Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१२७|'''सगोत्रविवाहे'''|}} {{rule}} इति व्यासवचनं तत् पञ्चमीं सप्तमीमतीत्योपरितनामुद्वहेदित्येवं परम् । अत एव '''मरीचिः—'''<br /> “पञ्चमे सप्तमे चैव येषां वैवाहिकी क्रिया ।... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२७|'''सगोत्रविवाहे'''|}} {{rule}} इति व्यासवचनं तत् पञ्चमीं सप्तमीमतीत्योपरितनामुद्वहेदित्येवं परम् । अत एव '''मरीचिः—'''<br /> “पञ्चमे सप्तमे चैव येषां वैवाहिकी क्रिया । क्रियापरा अपि हि ते पतिताः शूद्रतां गताः”॥इति।<br /> '''मनुः ( ११।१७१–१७२ )—'''<br /> “ पैतृष्वसेयीं भगिनीं स्वस्त्रीयां माweightsतुरव च । मातुश्च भ्रातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥<br /> “एतास्तिस्रस्तु भार्यार्थे नोपयच्छेत बुद्धिमान् । ज्ञातित्वेनानुपेयास्ता पतितो ह्युपयन्करः ” ॥ ५<br /> '''व्यासः ( )—'''<br /> “ जन्मनाम्नोरविज्ञान उद्बहेद्विशंकितः । मातुः सपिण्डा यत्नेन वर्जनीया द्विजातिभिः ॥<br /> “तृतीयां मातृतः कन्यां तृतीयां पितृतस्तथा । शुल्केन चोद्वहिष्यन्ति विप्राः पापविमोहिताः”॥इति ।<br /> मातृतः मातृपक्षे तृतीयां मातुलसुतां पितृतः पितृपक्षे तृतीयां पैतृष्वसेयीमित्यर्थः । '''शातातपः—'''<br /> “ समानप्रवरां कन्यामेकगोत्रामथापि वा । विवाहयति यो मूढस्तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥ १०<br /> “उत्सृज्य तां ततो भार्यां मातृवत्परिपालयेत्।कृत्वा तस्याः समुत्सर्गमतिकृच्छ्रं विशोधनम्”॥इति।<br /> “गायत्रीं यस्य यो दद्यायो वा दद्यादिमां द्विजः । तद्गोत्रे तत्कुले वाऽपि विवाहं नैव कारयेत्”॥<br /> '''आपस्तंबः—'''<br /> “ समानप्रवरां कन्यां सगोत्रामुपगम्य च । तस्यामुत्पाद्य चण्डालं ब्राह्मण्यादेव हीयते”॥ इति ।<br /> '''कल्पसारे—''' १५<br /> “अमत्योढा सगोत्रा चेन्मातृवद्विभृयात्तु ताम् । चान्द्रायणं चरित्वाऽन्यामुपयच्छेत कन्यकाम् ॥<br /> “ कृच्छ्राब्दपादं कुर्वीत प्रजाता यदि सा भवेत् । मिन्दाहुती द्वे जुहुयात्तस्यान्ते चरितव्रतः ॥<br /> “ तस्यां प्रसूतो निर्दोषः काश्यपो गोत्रतः स्मृतः । ऊढा चेत् बुद्धिपूर्वं स्याद्गुरुतल्पसमं चरेत् ॥<br /> “ तस्यां प्रसूतश्चण्डालः सर्वकर्मबहिष्कृतः ॥ ” इति । '''स्मृत्यर्थसारे—'''<br /> “ यदि कश्चित् ज्ञानतस्तां कन्यामूढोपगच्छति । गुरुतल्पव्रताच्छुद्धो गर्भस्तज्जोऽन्यतां व्रजेत् ॥ २०<br /> “ भोगतस्तां परित्यज्य पालयेज्जननीमिव । अज्ञानाच्चैदैन्दवेन शुद्ध्येद्गर्भस्तु काश्यपः”॥ इति ।<br /> '''आपस्तंबः ( २।११।१५–१६ )—'''“सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छेन्मातृश्व योनिसंबन्धेभ्यः”॥इति ।<br /> '''कात्यायनः''' “ प्रवरैरपामविवाहः ” इति । '''माधवीये पराशरोऽपि—'''<br /> “ पितुः पितृष्वसुः पुत्राः पितुर्मातृष्वसुः सुताः । पितुर्मातुलपुत्राश्च विज्ञेयाः पितृबान्धवाः ॥<br /> “ मातुः पितृष्वसुः पुत्राः मातुर्मातृष्वसुः सुताः । मातृमातुलपुत्राश्च विज्ञेया मातृबान्धवाः ॥ २५<br /> “ विवाहो नैष्यते तत्र पितुर्मातुश्च बन्धुषु ” ॥<br /> '''सुमन्तुः—'''“ पितृष्वसृसुतां मातृष्वसृसुतां मातुलसुतां मातृसगोत्रामूढ्वा चान्द्रायणं चरेत् ।<br /> परित्यज्यैनां बिभृयात् ” इति ।<br /> '''पैठीनसिः—'''“पितृमातृष्वसृदुहितरो मातुलसुता धर्मतो भगिन्यस्तां वर्जयेत् ” । '''स एव—'''<br /> “उद्वहेत सगोत्रां तु तनयां मातुलस्य च । ऋषिभिश्चैव तुल्योऽपि स तु चान्द्रायणं चरेत्”॥ इति । ३०<br /> '''गौतमः ( २।१।१–२ )—'''“ब्रह्महा सुरापी गुरुतल्पगो मातृपितृयोनिसंबन्धागस्तेननास्तिक-<br /> निंदितकर्माभ्यासिपतितात्याग्यपतितत्यागिनः पतिताः । पातकीसंयोजकश्च ” इति ।<br /> '''चान्द्रिकायाम् ( आ. ६७२ पं. १८ )—'''<br /> “स्त्रीसंततिस्तथा पुंसां न विवाह्ये उभे मते । स्त्रीपुंसोस्तु विवाह्या स्यात्पञ्चमात्सप्तमात्परम् ॥” इति ।<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}} १ स–शंशः ।<noinclude></noinclude> 6cbf5noc5tbn0pzbnxhskbcg14zm126 104 166144 419091 2026-11-08T11:57:25Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१२८|'''सर्पिडाविवाहे'''|}} {{rule}} ‘ चतुर्थीमुद्वहेत् ’ इत्यादीनि अर्वाग्विवाहपराणि वचनानि विजातियिविषयाणि ।<br /> यथाह '''शङ्खः—'''<br /> “यद्येकजाता बहवःपृथक्क्षेत्राः पृ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२८|'''सर्पिडाविवाहे'''|}} {{rule}} ‘ चतुर्थीमुद्वहेत् ’ इत्यादीनि अर्वाग्विवाहपराणि वचनानि विजातियिविषयाणि ।<br /> यथाह '''शङ्खः—'''<br /> “यद्येकजाता बहवःपृथक्क्षेत्राः पृथग्जनाः।एकपिण्डाःपृथक्शौचाः पिण्डस्त्वावर्त्तते त्रिषु॥”इति।<br /> एकस्माद्ब्राह्मणादेर्जाताः पृथक्क्षेत्राः भिन्नजातीयासु स्त्रीषु जाता ते पृथग्जनाः । समान-<br /> ५ जातीयासु भिन्नासु स्त्रीषु जातास्ते एकपिण्डाः सर्पिंडाः । किंतु पृथक् शौचाः शौचप्रकरणे<br /> वक्ष्यते । पिण्डस्त्वावर्त्तते त्रिष्विति त्रिपुरुषमेव सापिण्ड्यमित्यर्थः । तथैव चतुर्थीविवाहः<br /> क्षत्रियविषय इति व्यक्तमुक्तवान् । '''अखण्डादर्शकारः—'''<br /> “ त्रीनतीत्य मातृतः पंचातहत्य पितृतः ” इति पैटनसिवचनं क्षत्रियाविषयमिति<br /> व्याख्येयम् इति ।<br /> १० “तृतीयात्क्षत्रियो मातुः पञ्चमात्पितृतः पराम् । समुद्वहेत्सवर्णां तु पञ्चमात्सप्तमात्पराम्”॥<br /> इति कण्ववचनबलात् ‘ त्रीनतीत्य मातृतः ’ इति पैठीनसिबचनं क्षत्रियादिविषयमिति<br /> '''वरदराजीये''' निर्णीतम् । '''विज्ञानेश्वरीयेऽपि (पृ. १४ पं. ७५ ) यदपि वसिष्ठेनोक्तम्—'''<br /> “ पञ्चमीं सप्तमीं चैव मातृतः पितृतस्तथेति ” यदपि “ त्रीनतीत्य मातृतः पञ्चातहत्य<br /> पितृतः”इति पैठीनसिनाऽपि अर्वाङ्निषेधार्थं न पुनस्तत्प्राप्त्यर्थमिति सर्वस्मृतीनामविरोधः । एतच्च<br /> १५ पंचमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतःपितृतस्तथेति वचनं समान जातौये द्रष्टव्यम् । विजातीये तु “यद्येकजाता<br /> बहव” इति शङ्खवचनात् त्रिपुरुषमेव सापिण्ड्यमिति '''सार्वभौमीये''' । चतुर्थ्यादिविवाहे प्रवर्त्त-<br /> मानस्य लोकस्य भ्रान्तिरेव मूलम् । विजातीयविषयस्य चतुर्थीमुद्वहेदित्यादेः सजातीयविषय-<br /> त्वावगमात् । अन्धपरंपरा वा नान्यत्किंचित्मूलम् । यदि कथंचित्किंचिद्वचनं कृच्छ्रलव्धं तथापि<br /> “ मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते । एकतः सर्वमुनयो याज्ञवल्क्यस्तथैकतः ॥<br /> २० “ यदुक्तवान्धर्मशास्त्रं तत्प्रमाणं प्रमीयताम् ” इति मनुयाज्ञवल्क्यादिप्रबलस्मृतिविरोधेन<br /> तद्देव त्याज्यम् । एवं शास्त्रविरोधे लोकाचारश्च त्याज्यः । तथा '''कात्यायनः—'''<br /> “ स्मृतेर्वेदविरोधे तु परित्यागो यथा भवेत् । तथैव लौकिकाचारं स्मृतिबाधात्परित्यजेत् ”<br /> '''वसिष्ठोऽपि ( १।४–५ )—''' “ श्रुतिस्मृतिविहितो धर्मस्तदलाभे शिष्टाचारः प्रमाणम् ” इति ।<br /> शास्त्रविरोधे शिष्टाचारो न प्रमाणमित्यर्थः । तथा '''गौतमः ( ११।२० )—'''<br /> २५ “ देशजातिकुलधर्मा आम्नायैरविरुद्धाः प्रमाणम्” इति । तदेवमुत्सवर्णासु नारीषु विवाहश्च द्विजा-<br /> तिमिरिति कलावसवर्णाविवाहनिषेधान्मनुयाज्ञवल्क्यादिभिः पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वमेव विवाह-<br /> विधानात्तदर्वाक्पातित्यादिप्रत्यवायस्मरणाच्च पञ्चमात्सप्तप्रादर्वाग्विवाहो निन्दितः । सपत्नी-<br /> मातुः मातृत्वनिरूपणम् । एवमाऽपञ्चमात्सपत्नीमातृबन्धुवर्गोऽपि परिहार्यः। तत्रैकशरीरावयवा-<br /> न्वयलक्षणसापिंड्याभावेऽपि अतिदेशे न सापिण्ड्यसिद्धेः । तथा '''सुमन्तुः—'''“ पितृपत्न्यः<br /> ३० सर्वा मातरस्तद्भ्रातरो मातुलास्तत्सुता मातुलसुतास्तत्स्वसारश्च मातृष्वसारस्तत्सुता मातृष्वसृसुता-<br /> स्तदुहितरश्च भगिन्यस्तदपत्यानि भागिनेयानि तस्मात्ता नोपयन्तव्याः । अन्यथा संकरकारिकाः<br /> स्युः” इति । स्मर्यते चापि सापिण्ड्यम् । “एकत्वं सा गता भर्तुः पिंडे गोत्रे च सूतके” इति ।<br /> “ भर्तुः पत्न्या सहैकशरीरोत्पादकलक्षणसापिण्ड्यसद्भावाच्च पुत्रादीनां पितृ-<br /> शरीरावयवान्वयद्वारेण सपत्नीमातृतत्सपिण्डैः सह भवति सापिण्ड्यम् । अत्र एव हि ‘मातुतः<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> feym84gyf129m5g1s4uo8x7yje3zig6 104 166145 419092 2026-11-08T11:58:49Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|१२९|'''द्यामुष्यायणाके ।'''|}} {{rule}} पितृतस्तथा मातृवन्धुभ्यः पञ्चमीं मातृपक्षाच्च’ इत्यादिषु सामान्येन मातृशब्दाः प्रयुक्तास्तस्मा-[cite: 17]<br /> ज्जननीबन्धुवर्गवत्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" /></noinclude>{{rh|१२९|'''द्यामुष्यायणाके ।'''|}} {{rule}} पितृतस्तथा मातृवन्धुभ्यः पञ्चमीं मातृपक्षाच्च’ इत्यादिषु सामान्येन मातृशब्दाः प्रयुक्तास्तस्मा-[cite: 17]<br /> ज्जननीबन्धुवर्गवत्सपत्नीमातृयोनिसंबन्धो बन्धुवर्गश्च परिहार्य एव । स्मृत्यन्तरे—[cite: 17]<br /> “ मातृस्तु पत्नीभगिनीं तत्सुतां चैव वर्जयेत् । पितुस्तु पत्नी भगिनीं तत्सुतां चैव वर्जयेत् ”॥इति ।[cite: 17]<br /> एवं सामान्येन पितृशब्दप्रयोगाज्जनकक्ष्यतिरिक्तपितृकुलमपि सप्तमावधि परिहार्यम् ।[cite: 17]<br /> तथा गौतमः ( ४।२-३ )—“असमानप्रवरैर्विवाह ऊर्ध्वं सप्तमात्पितृबन्धुभ्यो बीजिनश्च”॥ इति । ५[cite: 17]<br /> परक्षेत्रे नियोगादुत्पन्नः पुत्र उभयोरपि भवति ।[cite: 17]<br /> “ अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः । उभयोग्र्प्यसौ रिक्थी पिण्डदाता च संमतः” ॥ इति[cite: 17]<br /> याज्ञवल्क्य (व्य. १२७) स्मरणात् । “ बीजिनः क्षेत्रिणश्चैव व्यामुष्यायणको हि सः ” इति[cite: 17]<br /> स्मृत्यन्तराच्च । तथा दत्तादीनां व्यामुष्यायणकत्वेन गोत्रद्वयं परिहार्यम् ।[cite: 17]<br /> “ गोत्ररिक्थे जनयितुर्न भजेत्कृत्रिमः सुतः । जनकस्य तु गोत्रेण ह्युपनीतो द्विगोत्रकः ॥ १०[cite: 17]<br /> “ उपनेतुर्भजेद्गोत्रमसंज्ञातगोत्रवान् । प्रज्ञातगोत्रस्तु भवेदुभयं दत्तपुत्रवत् ” ॥ इति[cite: 17]<br /> स्मरणात् स एव उपनयनानन्तरमिति पूर्णसंग्रहे । एतच्चोपनयनानन्तरं दत्तपुत्र-[cite: 17]<br /> विषयम् । तथा पैठीनसिः “ अथ दत्तक्रीतकृत्रिमपुत्रिकापुत्राः परिग्रहेणार्षेण जातास्ते[cite: 17]<br /> संहता गोत्राद्द्वामुष्यायणा भवन्ति ” इति । अतः उभयत्र पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वमेव विवाह[cite: 17]<br /> इति विज्ञानेश्वरीय—( पृ. १४१ ) अखण्डादर्शवरदराजीयादिषु निर्णीतम् । अपरे १५[cite: 17]<br /> तु चन्द्रिकाकारादय आहुरेकोद्देश्यावच्छेदेनैकक्रियान्वयिन एव सपिण्डता । तथा च[cite: 17]<br /> मार्कण्डेयः—[cite: 17]<br /> “ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । पिण्डसंबन्धिनो ह्येते विज्ञेयाः पुरुषास्त्रयः ॥[cite: 17]<br /> “ लेपसंबन्धिनश्चान्ये पितामहपितामहात् । प्रभृत्युक्तास्त्रयस्तेषां यजमानस्तु सप्तमः ॥[cite: 17]<br /> “ इत्येष मुनिभिः प्रोक्तः संबंधः सप्तपूरुषः ” इति । एवं च सति मातुलसुतादीनामेकपिंड- २०[cite: 17]<br /> क्रियानुप्रवेशाभावेनासपिंडत्वाद्विवाहोऽभिमतः । एव ‘पंचमान्मातृनः ’ ‘सगोत्रान्मातुरप्येके[cite: 17]<br /> नेच्छंति’ इत्यादिवचनजातं पुत्रिकाकरणविषयम् । आसुरादिविवाहोढासंततिविषयं च । अन्यथा[cite: 17]<br /> मातुः पतिगोत्रत्वेन गोत्रांतराभावान्न च भूतपूर्वगत्या मातृगोत्रत्वं वर्त्तमाने संभवति भूतपूर्वगते-[cite: 17]<br /> रन्याय्यत्वात् । पतिगोत्रत्वं च[cite: 17]<br /> “ स्वगोत्राद्भ्रश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे । एकत्वं सा गता भर्तुः पिंडे गोत्रेऽथ सूतके ” ॥ २५[cite: 17]<br /> इत्यादिस्मृतिभ्योऽवगम्यते । पुत्रिकापुत्रस्य मातृगोत्रत्वमाह लौगाक्षिः—[cite: 17]<br /> “ मातामहस्य गोत्रेण मातुः पिण्डोदकक्रिया । कुर्वीत पुत्रिकापुत्र एवमाह प्रजापतिः ”॥ इति ।[cite: 17]<br /> आसुरादिविवाहविषये मार्कंडेयः—[cite: 17]<br /> “ ब्राह्मादिषु विवाहेषु याऽनूढा कन्यका भवेत् । भर्तृगोत्रेण कर्त्तव्या तस्याः पिण्डोदकक्रियाः॥[cite: 17]<br /> “आसुरादिविवाहेषु पितृगोत्रेण धर्मवित्”॥ मातृपितृगोत्रेण्यर्थः। एवं च पुत्रिकाकरणे आसुरादि- ३०[cite: 17]<br /> विवाहेषु “ होमपूर्वं तु यो दत्तः स एव जनकस्य च । गोत्रेण विवहेत्तस्य पुत्रादौ न निषेधकृत् ॥[cite: 17]<br /> “ दातृगोत्रसमुद्भूतां गृहीतृकुलगोत्रजः । उद्द्वहेद्दशमादूर्ध्वं नोद्वहेदिति गौतमः ॥[cite: 17]<br /> “ गायत्रीं यस्य यो दद्याद्यो वा दद्यादिमां द्विजः ”। तद्गोत्रे तत्कुले वाऽपि च उदक-[cite: 17]<br /> पूर्वदानाभावेन स्वपितृसापिंड्यस्य सगोत्रत्वस्य च निवृत्तेर्मातुः स्वपित्रादिसापिंड्यसद्भा-[cite: 17]<br /> वात् । “असपिंडा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः” इत्यादीनि वचनानि तद्विषयाणि वेदित- ३५[cite: 17]<br /> <br /> {{nop}} {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> cga3eq8a05naniuvcntxlctshlrgvxh