विकिस्रोतः sawikisource https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिस्रोतः विकिस्रोतःसम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् लेखकः लेखकसम्भाषणम् पृष्ठम् पृष्ठसम्भाषणम् अनुक्रमणिका अनुक्रमणिकासम्भाषणम् श्रव्यम् श्रव्यसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 10 14212 419543 419243 2026-11-09T17:14:24Z अनुनाद सिंह 1115 419543 wikitext text/x-wiki * [http://dli.gov.in/डिजिटल् लैब्ररि आफ् इण्डिया] * [http://sanskritlibrary.org/ संस्कृतपुस्तकालयः] * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Sanskrit ग्रन्थसंग्रहालयः] (GRETIL) * [http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm?/texte/texte2.htm#ind TITUS इण्डिका ग्रन्थसङ्ग्रहालयः] * [https://archive.org/ ग्रन्थभाण्डागारम् ] * [http://www.sacred-texts.com/hin/index.htm आन्तर्जालिक-सङ्ग्रहालयः] * [http://claysanskritlibrary.org/ क्ले संस्कृतग्रन्थालयः] * [http://sanskritdocuments.org/ संस्कृत-ग्रन्था:] * [http://web.archive.org/20090727183202/www.geocities.com/giirvaani/ गीर्वाणी - उदात्तसंस्कृतसाहित्यम् - परिभाषासहितम्] * [https://vmlt.in/ वन्दे मातरम् लाइब्रेरी] * [https://indike.org/pramana/ प्रमाण] * [https://krishjan.com/hi/scriptures कृष्जन] * [https://www.ebharatisampat.in/ E-Bharati Sampat] * [https://dharmagranth.dev/ पावन ग्रन्थालय] * [https://vedapath.app/ वेदपाठ] * [https://www.dvaita.net/ Dvaita Text Resource] * [https://sanskritdocuments.org/TextsElsewhere/ Sanskrit Texts Elsewhere] * [https://sanskritdocuments.org/scannedbooks/ Scanned Sanskrit Books] 7j6h9uajvdrvy8d9f146pllpolmy525 104 104848 419519 418907 2026-11-09T12:04:24Z Geeta g hegde 6704 419519 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ९]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।{{gap}}|right=३६९}}</noinclude> {{gap}}पष्टमिति ॥ औरसः पुत्रः पितृसंबन्धि दायं विभजन, क्षेत्रजस्य षष्ठमशं पञ्चमं वा दद्यात् । निर्गुणसगुणापेक्षश्चायं विकल्पः ॥ १६४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>औरसक्षेत्रजौ पुत्रौ पितृरिक्थस्य भागिनौ । दशापरे तु क्रमशो गोत्ररिक्थांशभागिनः ॥ १६५ ॥</poem>}}}} {{gap}}औरसेति ॥ औरसक्षेत्रजौ पुनावुक्तप्रकारेण पितृधनहरौ स्याताम् । अन्ये पुनर्दश दत्तकादयः पुत्रा गोत्रभाजो भवन्ति, 'पूर्वाभावे परः परः' इत्येवं क्रमेण धनांशहराश्च ॥ १६५ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>वक्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयमुत्पादयेद्धि यम् । तमौरसं विजानीयात्पुत्रं प्रथमकल्पितम् ॥ १६६ ॥</poem>}}}} {{gap}}स्वक्षेत्र इति ॥ स्वभार्यायां कन्यावस्थायामेव कृतविवाहसंस्कारायां यं स्वयमु- त्पादयेत्तं पुत्रमौरसं मुख्यं विद्यात् । 'सवर्णायां संस्कृतायामुत्पादितमौरसपुत्रं विद्यात्' इति बौधायनदर्शनात्सजातीयायामेव स्वयमुत्पादित औरसो ज्ञेयः॥१६६ {{Block center|{{bold|<poem>यस्तल्पजः प्रमीतस्य क्लीवस्य व्याधितस्य वा। खधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः॥ १६७ ॥</poem>}}}} {{gap}}य इति ॥ यो मृतस्य नपुंसकस्य प्रसवविरोधिव्याध्युपेतस्य वा भार्यायां घृतात- त्वादिनियोगधर्मेण गुरुनियुक्तायां जातःस क्षेत्रजः पुत्रो मन्वादिभिः स्मृतः॥१६७॥ {{Block center|{{bold|<poem>माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्रिमः सुतः॥ १६८॥</poem>}}}} {{gap}}मातेति ॥ 'शुक्रशोणितसंभदः पुरुषो मातापितृनिमित्तकस्तस्य प्रदानविक्रयप- रित्यागेषु मातापितरौ प्रभवतः' इति वसिष्टस्मरणान्माता पिता वा परस्परानुज्ञया यं पुत्रं परिग्रहीतुः समानजातीयं तस्यैव पुत्राभावनिमित्तायामापदि प्रीतियुक्तं न तु भयादिना उदकपूर्व दद्यात्स दधिमाख्यः पुत्रो विज्ञेयः ॥ १६८ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>सदृशं तु प्रकुर्याद्यं गुणदोपविचक्षणम् । पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं स विज्ञेयश्च कृत्रिमः ॥ १६९ ॥</poem>}}}} {{gap}}सदृशमिति ॥ यं पुनः समानजातीय पित्रोः पारलौकिकश्राद्धादिकरणाकर- णाभ्यां गुणदोषौ भवत इत्येवमादिशं, पुत्रगुणैश्च मातापित्रोराराधनादियुक्तं पुत्रं कुर्यात्स कृत्रिमाख्यः पुत्रो वाच्यः ॥ १६९ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>उत्पद्यते गृहे यस्य न च ज्ञायेत कस्य सः। स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः॥ १७० ॥</poem>}}}} {{gap}}उत्पद्यत इति ॥ यस्य गृहेऽवस्थितायां भार्यायां पुत्र उत्पद्यते, सजातीयोऽयं भवतीति ज्ञानेऽपि कस्मात्पुरुषविशेषाजातोऽसादिति न ज्ञायते स गृहे. ऽप्रकाशमुत्पन्नस्तस्य पुत्रः स्याद्यदीयायां भार्यायां जातः ॥ १७० ॥<noinclude></noinclude> mv13t9ay63s6k4hepuj7dkuhlp15cpf 104 104850 419518 267884 2026-11-09T12:02:14Z Geeta g hegde 6704 419518 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|३७४|मनुस्मृतिः।|[ अध्यायः ९}}</noinclude> {{Block center|{{bold|<poem>अहार्थं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यमिति स्थितिः। इतरेषां तु वर्णानां सर्वाभावे हरेन्नृपः॥१८९ ॥</poem>}}}} {{gap}}अहार्यमिति ॥ ब्राह्मणसंबन्धि धनं न राज्ञा कदाचिद्राह्यमिति शा किंतूक्तलक्षणब्राह्मणाभावे ब्राह्मणमात्रेभ्योऽपि देयम् । क्षत्रिया पूर्वोक्तरिक्थहराभावे राजा गृह्णीयात् ॥ १८९ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>संस्थितस्यानपत्यस्यस गोत्रात्पुत्रमाहरेत् । तत्र यद्रिक्थजातं स्यात्तत्तस्मिन्प्रतिपादयेत् ॥ १||</poem>}}}} {{gap}}संस्थितस्येति ॥ अनपत्यस्य मृतस्य भार्या समानगोत्रात्पुंसो गुर्जा नियोगधर्मेण पुत्रमुत्पादयेत् । तस्मिन्मृतविषये यद्धनजातं भवेत्तत्तरि पैयेत् । 'देवराद्वा सपिण्डाद्वा' इत्युक्तत्वात् । सगोत्रान्नियोगप्राप्त्यरं रिक्थभागित्वार्थमिदम् ॥ १९० ॥ {{Block center|{{bold|<poem>द्वौ तु यौ विवदेयातां द्वाभ्यां जातौ स्त्रिया धने तयोर्यद्यस्य पित्र्यं स्यात्तत्स गृहीत नेतरः॥१</poem>}}}} {{gap}}द्वाविति ॥ 'यद्येकरिक्थिनौ स्याताम्' इत्यौरसक्षेत्रजयोरुक्तम्, इदं परि चविषयम् । यदोत्पन्नौरसभर्तुर्मूतत्वादालापत्यतया स्वामिधनं स्वीकृत्य सकाशात्पुत्रान्तरं जनयेत्तस्यापि च पौनर्भवस्य भर्तुर्मूतत्वाद्रिक्थहरान गृहीतवती, पश्चात्तौ द्वाभ्यां जातौ यदि विवदेयातां स्त्रीहस्तगतधने र्यस्य यजनकस्य धनं स तदेव गृह्णीयान्न त्वन्यपितृजोऽन्यजनकस्य । {{Block center|{{bold|<poem>जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः । भजेरन्मातृकं रिक्थं भगिन्यश्च सनाभयः ॥ १</poem>}}}} {{gap}}जनन्यामिति ॥ मातरि मृतायां सोदर्यभ्रातरो भगिन्यश्च सोदर्या । ऊढास्तु धनानुरूपं संमानं लभन्ते । तदाह बृहस स्यादपत्यानां दुहिता तदंशिनी । अपुत्रा चेत्समूढा तु लभते म ततश्चानूढानां पितृधन इवा मातृधनं भात्रा स्वादशाच्चतुर्थभागे {{Block center|{{bold|<poem>यास्तासां स्युर्दुहितरस्तासामपि यथाहतः। मातामह्या धनात्किचित्प्रदेयं प्रीतिपूर्वकम् ॥</poem>}}}} {{gap}}या इति ॥ तासां दुहितॄणां या अनूदा दुहितरस्ताभ्योऽपि मात तासां पूजा भवति तथा प्रीत्या किंचिहातव्यम् ॥ १९३ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अध्यम्यध्यावाहनिकं दत्तं च श्रीतिकर्मणि । भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधने स्मृतम् ।।</poem>}}}} {{gap}}अध्यनीति ॥ अध्यग्नीति 'अव्ययं विभक्तिसमीप- इत्यादिसू व्ययीभावः । विवाहकाले अग्निसंनिधौ यत्पिन्नादिदत्तं तदध्यग्नि स्त्र कात्यायनः-'विवाहकाले यत्स्त्रीभ्यो दीयते ह्यग्निसंनिधौ । तद स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ॥' यत्तु पितृगृहाद्भर्तुर्गृहं ,<noinclude></noinclude> c6y857rmnbxlvi0xmux6rhliad65jgr 104 104851 419520 267885 2026-11-09T12:10:21Z Geeta g hegde 6704 419520 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ९]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।{{gap}}|right=३७५}}</noinclude> {{gap}}कम् । तथाच कात्यायन:-'यत्पुनर्लभते नारी नीयमाना तु पैतृकात् । अध्यावाह- निकं नाम तत्स्त्रीधनमुदाहृतम् ॥' यत्तु प्रीतिहेतुकर्मणि भादिदत्तं तथा भ्रात्रा पित्रा च समयान्तरे यद्दत्तं एवं षट्प्रकारकं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥ १९४ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अन्वाधेयं च यद्दत्तं पत्या प्रीतेन चैव यत् । पत्यौ जीवति वृत्तायाः प्रजायास्तद्धनं भवेत् ॥ १९५॥</poem>}}}} {{gap}}अन्वाधेयमिति ॥ अन्वाधेयं व्याख्यातं कात्यायनेन-'विवाहात्परतो यत्तु लब्धं भर्तृकुले स्त्रिया । अन्वाधेयं तदुक्तं तु सर्वबन्धुकुले तथा ॥' विवाहादूच भर्तृकुले पितृकुले वा यस्त्रिया लब्धं भी च प्रीतेन दत्तं, यदध्यग्न्यादि पूर्वश्लोके उक्तं तद्भर्तरि जीवति मृतायाः स्त्रियाः सर्वधनं तदपत्यानां भवति ॥ १९५॥ {{Block center|{{bold|<poem>ब्राह्मदैवार्षगान्धर्वप्राजापत्येषु यद्वसु । अग्रजायामतीतायां भर्तुरेव तदिष्यते ॥ १९६ ॥</poem>}}}} {{gap}}ब्राह्मेति ॥ ब्राह्मादिषु पञ्चसु विवाहेषूक्तलक्षणेषु यस्त्रियाः पड्विधं धनं तदनपत्यायां मृतायां भर्तुरेव मन्वादिभिरिष्यते ॥ १९६ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>यत्त्वस्याः स्याद्धनं दत्तं विवाहेष्वासुरादिषु । अप्रजायामतीतायां मातापित्रोस्तदिष्यते ॥ १९७ ॥</poem>}}}} {{gap}}यदिति ॥ यत्पुनः आसुरराक्षसपैशाचेषूक्तलक्षणेषु विवाहेषु यत्स्त्रिमाः पड्डिधं धनमपि तदनपत्यायां मृतायां मातापित्रोरिष्यते ॥ १९७ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>स्त्रियां तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं कथंचन । ब्राह्मणी तद्धरेत्कन्या तदपत्यस्य वा भवेत् ॥ १९८ ॥</poem>}}}} {{gap}}स्त्रियामिति ॥ ब्राह्मणस्य नानाजातीयासु स्त्रीषु क्षत्रियादिस्त्रियामनपत्यपतिकाया मृतायां, तस्याः पितृदत्तं धनं सजातिविजातिसापल्यकन्यापुत्रसद्भावेऽपि ब्राह्मणी- सापत्नेयी कन्या गृह्णीयात् । तदभावे तदपत्यस्य तद्धनं भवेत् ॥ १९८ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>न निहारे स्त्रियः कुर्युः कुटुम्बाद्वहुमध्यगात् । खकादपि च वित्ताद्धि खस्य भर्तुरनाज्ञया ॥ १९९ ॥</poem>}}}} {{gap}}नेति ॥ भ्रात्रादिबहुसाधारणात्कुटुम्बधनाझार्यादिभिः स्त्रीभी रखालंकारायथै धनसंचयं न कर्तव्यं । नापि च भर्तुराज्ञां विना भर्तृधनादपि कार्य । ततश्च नेदं स्त्रीधनम् ॥ १९९॥ {{Block center|{{bold|<poem>पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलंकारो धृतो भवेत् । न तं भजेरन्दायादा भजमानाः पतन्ति ते ॥ २० ॥</poem>}}}} {{gap}}पत्याचित्यादि ॥ भर्तरि जीवति तत्संमताभिर्योऽलंकारः स्त्रीभिर्धतस्तस्मिन्मृते विभागकाले तं पुत्रादयो न भजेरन् । भजमानाः पापिनो भवन्ति ॥ २० ॥<noinclude></noinclude> curzoygu15dazfkaq73w5rqq593mifs 104 104852 419645 267886 2026-11-10T10:44:26Z Geeta g hegde 6704 419645 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|३७६|मनुस्मृतिः।|[ अध्यायः ९}}</noinclude> {{Block center|{{bold|<poem>अनंशी क्लीबपतितौ जात्यन्धवधिरौ तथा । उन्मत्वजडमूकाश्च ये च केचिनिरिन्द्रियाः॥२०१॥</poem>}}}} {{gap}}अनंशाविति ॥ नपुंसकपतितजात्वन्धश्रोत्रविकलोन्मत्तजडमूकाश्च ये च कुणि- पङ्ग्वादयो विकलेन्द्रियास्ते पिनादिधनहरा न भवन्ति । किंतु ग्रासाच्छादनभर- गिनः ॥ २० ॥ {{gap}}तदेवाह- {{Block center|{{bold|<poem>सर्वेषामपि तु न्याय्यं दातुं शक्त्या मनीषिणा। ग्रासाच्छादनमत्यन्तं पतितो ह्यददद्भवेत् ॥ २०२ ॥</poem>}}}} {{gap}}सर्वेषामिति ॥ सर्वेषामेषां क्लीबादीनां शास्त्रज्ञेन रिक्थहारिणा यावजीवं स्वश- त्या ग्रासाच्छादनं देयम् । अददत्पापी स्यात् ॥ २०२ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>यद्यर्थिता तु दारैः स्यात्क्लीवादीनां कथंचन । तेषामुत्पन्नतन्तूनामपत्यं दायमर्हति ॥ २०३॥</poem>}}}} {{gap}}यदीति ॥ कथंचनेत्यभिधानात्लीबादयो विवाहानहीं इति सूचितम् । यदि कथंचिदेषां विवाहेच्छा भवेत्तदा क्लीबस्य क्षेत्रज उत्पन्नेऽन्येषामुत्पन्नापत्यानामपलं धनभाग्भवति ॥ २०३ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>यत्किंचित्पितरि प्रेते धनं ज्येष्ठोऽधिगच्छति । भागो यवीयसां तत्र यदि विद्यानुपालितः ॥ २०४ ॥</poem>}}}} {{gap}}यत्किंचिदिति ॥ पितरि मृते सति भ्रातृभिः सहाविभक्तो ज्येष्ठः किंचित्स्बेन पौरुषेण धनं लभते । ततो धनाद्विद्याभ्यासवतां कनिष्टभ्रातॄणां भागो भवति नेतरेषाम् ॥ २०४॥ {{Block center|{{bold|<poem>अविद्यानां तु सर्वेषामीहातश्चेद्धनं भवेत् । समस्तत्र विभागः स्यादपित्र्य इति धारणा ॥ २०५॥</poem>}}}} {{gap}}अविद्यानामिति ॥ सर्वेषां भ्रातॄणां कृषिवाणिज्यादिचेष्टया यदि धनं स्यात्तदा पित्र्यवर्जिते तस्मिन्धने स्वार्जिते समो विभागः स्यान्न तूद्धारोऽपित्र्य इति निश्वयः।। {{Block center|{{bold|<poem>विद्याधनं तु यद्यस्य तत्तस्यैव धनं भवेत् । मैत्र्यमौद्वाहिकं चैव माधुपर्किकमेव च ॥ २०६॥</poem>}}}} {{gap}}विद्याधनमिति ॥ विद्यामैत्रीविवाहार्जितं माधुपर्किकं मधुपर्कदानकाले पूज्यतया यल्लब्धं तस्यैव तत्स्यात् । यत्किंचित्पितरि' इत्युक्त्वायमपवादः । विद्याधनं च ब्या- हृतं कात्यायनेन-'परभक्तप्रदानेन प्राप्ता विद्या यदान्यतः । तया प्राप्तं च वि- धिना विद्याप्राप्तं तदुच्यते ॥ उपन्यस्ते च यल्लब्धं विद्यया पणपूर्वकम् । विद्याधनं तु तद्विद्याद्विभागे न विभज्यते ॥ शिप्यादाव॑िज्यतः प्रश्नात्संदिग्धप्रश्ननिर्णयात् ।<noinclude></noinclude> 9y2svxr32npl07g8u1fxssyl7kcuca9 104 104853 419646 267887 2026-11-10T10:49:49Z Geeta g hegde 6704 419646 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Siddharth Kamath A" />{{rh|left=अध्यायः ९]|center=मन्वथमुक्तावलासवालता ।{{gap}}|right=३७७}}</noinclude> {{gap}}वज्ञानशंसनाद्वादाल्लब्धं प्राज्यधनाच्च यत् ॥ विद्याधनं तु तत्याहुविभागे न विभ- यते ॥' अतो यन्मेधातिथिगोविन्दराजाभ्यां माधुपर्किकमात्विज्यधनं व्याख्यातं दियुक्तम्, विद्याधनत्वात् ॥ २०६ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>भ्रातॄणां यस्तु नेहेत धनं शक्तः स्वकर्मणा । स निर्भाज्यः स्वकादंशात्किंचिदत्त्वोपजीवनम् ॥ २०७ ॥</poem>}}}} {{gap}}भ्रातृणामिति ॥ राजानुगमनादिकर्मणा यो धनमर्जितुं शक्तो भ्रातृणां साधारणं चनं नेच्छति स स्त्रीयादंशात्किंचिदुपजीवनं दत्त्वा भ्रातृभिः पृथक्कार्यः । तेन तत्पु- त्रास्तत्र धने कालान्तरे न विवदन्ते ॥ २०७ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>अनुपनन्पितृद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जितम् । स्वयमीहितलब्धं तन्नाकामो दातुमर्हति ॥ २०८ ।।</poem>}}}} {{gap}}अनुपननिति ॥ पितृधनानुपघातेन यत्कृष्यादिक्केशादर्जयेत्तत्स्वचेष्टाप्राप्तमनि- च्छन्भ्रातृभ्यो दातुं नाहति ॥ २०८ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>पैतृकं तु पिता द्रव्यमनवाप्तं यदाप्नुयात् । न तत्पुत्रैर्भजेत्सार्धमकामः स्वयमर्जितम् ॥ २०९ ॥</poem>}}}} {{gap}}पैतृकमिति ॥ यत्पुनः पितृसंबन्धि धनं तेनासामर्थ्येनोपेक्षितत्वादनवाप्तं पुत्रः स्वशक्त्या प्रामुयात्तत्स्वयमर्जितमनिच्छन्पुत्रैः सह न विभजेत् ॥ २०९॥ {{Block center|{{bold|<poem>विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन्पुनर्यदि । समस्तत्र विभागः स्याज्यैष्ठयं तत्र न विद्यते ॥ २१० ॥</poem>}}}} {{gap}}विभक्ता इति ॥ पूर्व सोद्धारं निरुद्धारं वा विभक्ता भ्रातरः पश्चादेकीकृत्य धनं सह जीवन्तो यदि पुनर्विभागं कुर्वन्ति तदा तत्र समो विभागः कार्यः । ज्येष्ठ- स्योद्धारो न देयः ॥ २१० ॥ {{Block center|{{bold|<poem>येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा हीयेतांशप्रदानतः । नियेतान्यतरो वापि तस्य भागो न लुप्यते ॥ २११॥</poem>}}}} {{gap}}येषामिति ॥ येषां भ्रातॄणां मध्ये कश्चिद्विभागकाले प्रव्रज्यादिना स्वांशाद्धीये- न्मृतो वा भवेत्तस्य भागो न लुप्येत । किंतु ॥ २११ ॥ {{Block center|{{bold|<poem>सोदा विभजेरंस्तं समेत्य सहिताः समम् । भ्रातरो ये च संसृष्टा भगिन्यश्च सनाभयः॥ २१२ ॥</poem>}}}} {{gap}}सोदर्या इत्यादि ॥ सोदाँ भ्रातरः समागम्य सहिताः भगिन्यश्च सोदर्यास्त- मंशं समं कृत्वा विभजेरन्सोदर्याणां सापल्यानामपि मध्याचे मिश्रीकृतधनत्वेनैक- योगक्षेमास्ते विभजेयुः समं सर्वे सोदर्याः सापल्या वा। एतच्च पुत्रपत्नीपितृमात्र- भावे द्रष्टव्यम् ॥ २१२ ॥<noinclude></noinclude> j0a8sqgg5mxo804cx0wsboj8pzhx5mw 104 166519 419521 2026-11-09T13:14:05Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४८६|'''राष्ट्रक्षोभादिना मृतौ ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} मित्रविषये सद्यःशौचमसन्निधौ । सन्निधौ तु दिनं वक्ष्यते । दौहित्रभागिनेयमृतौ सद्यःशौचं विदेश-<br /> स्थानुपनीतविषयम... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419521 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|४८६|'''राष्ट्रक्षोभादिना मृतौ ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} मित्रविषये सद्यःशौचमसन्निधौ । सन्निधौ तु दिनं वक्ष्यते । दौहित्रभागिनेयमृतौ सद्यःशौचं विदेश-<br /> स्थानुपनीतविषयम् । प्रत्यक्षे व्रतात्प्रागपि पक्षिणीविधानात् । श्याले च स्नानं परोक्षे ।<br /> '''राष्ट्रक्षोभादिना मृतौ पराशरः—'''<br /> “ दुर्भिक्षे राष्ट्रसंभ्रांतावापद्गां च समुद्भवे । उपसर्गमृतौ चैव सद्यःशौचं विधीयते ” ॥<br /> ५ उपसर्गमृतौ क्षामक्षोभाद्युपद्रवमृतौ सपिंडानां सद्यःशौचमित्यर्थः । '''ब्रह्मपुराणे—'''<br /> “ दुर्भिक्षे प्राणरक्षार्थं कृतयत्नस्य देहिनः । राष्ट्रभ्रंशस्थितस्यापि पुत्रदारांश्च रक्षितुम् ॥<br /> “ विप्रकृष्टस्य स्वदेशाच्च अन्यदेशपरिग्रहे । ग्रहोपतापे घोरे च दारुणायामथापदि ॥<br /> “ ग्रहोपतापशांत्यर्थं क्रियमाणे च कर्मणि । शीतवातातपैर्व्यर्थं ह्यथैव मरणं भवेत् ॥<br /> “ तत्रोपसर्गान्स्वं देहं रक्षमाणस्य किं भवेत् ” ॥ अधमिति प्रकृतम् ।<br /> १० '''शिल्पिदासवैद्यराजादीनां सद्यःशौचम् । बृहस्पतिः—'''<br /> “ शिल्पिनः कारवो वैद्या दासीदासाश्च नापिताः । राजानः श्रोत्रियाश्चैव सद्यःशौचाः प्रकीर्तिताः ॥<br /> “ सत्रतः सत्रपूतश्च आहिताग्निश्च यो द्विजः । राज्ञश्च सूतकं नास्ति यस्य चेच्छति पार्थिवः ॥<br /> “ उद्यतो निधने दाने आर्त्तो विप्रो निमंत्रितः । तथैव ऋषिभिर्दृष्टं यथाकालेन शुद्ध्यति ” ॥ इति ।<br /> शिल्पिनश्चित्रकाराद्याः । कारवः सूपकारप्रभृतयः । वैद्याश्चिकित्सकाः । यस्य च पुरोहितादेरनन्य-<br /> १५ साध्यमंत्राभिचारादिकर्मार्थमाशौचाभावमिच्छति तस्य तत्कर्मण्याशौचाभावः । निधने संग्रामे । दाने<br /> अन्नादिदाने । उद्यतः कृतोपक्रमः । आर्तः आपदं प्राप्तः । निमंत्रितः श्राद्धादौ । यथाकालेन<br /> दशरात्रादिना । तथा स्नानेनैव शुद्ध्यतीत्यर्थः । अत्र '''व्यासः—'''<br /> “ शिल्पिनश्चित्रकाराद्याः कर्म यत्साधयंत्यलम् । तत्कर्म नान्यो जानाति तस्माच्छुद्धा स्वकर्मणि ॥<br /> “ सूपकारेण यत्कर्म करणीयं नरेष्वपि । तदन्यो नैव जानाति तस्माच्छुद्धः स सूपकृत् ॥<br /> २० “ चिकित्सको यत्कुरुते तदन्येन न शक्यते । तस्माच्चिकित्सकः स्पर्शे शुद्धो भवति नित्यशः ॥<br /> “ दास्यो दासाश्च यत्किंचित् कर्म कुर्वंति लीलया । तदन्ये न क्षमाः कर्तुं तस्मात्ते शुचयः सदा ॥<br /> “ राजा करोति यत्कर्म स्वप्रेऽप्यन्यस्य तत्कथम् । एवं सति नृपः शुद्धः संस्पर्शे मृतसूतके ॥<br /> “ यत्कर्म राजभृत्यानां हस्त्यश्वगमनादिकम् । तन्नास्ति यस्मादन्यस्य तस्मात्ते शुचयः स्मृताः”॥ इति ।<br /> दास्यादीनां स्वामिकर्मण्येव सद्यःशौचं स्वकर्माधिकारस्तु मासावधिक एव । स्वामिशौचे न स्पृश्यत्वम् ।<br /> २५ “ दासी दासश्च सर्वे वै यस्य वर्णस्य यो भवेत् । तद्वर्णस्य भवेच्छौचं दास्या मासस्तु सूतकम् ” ॥<br /> इत्यंगिरःस्मरणात् । '''शातातपः—'''<br /> “ मूल्यकर्मकराः शुद्धा दासीदासास्तथैव च । स्नाने शरीरसंस्कारे गृहकर्मण्यदूषिताः *॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे तु—'''“सद्यःस्पृश्यो गर्भदासो भक्तस्तु स्यात् त्र्यहाच्छुचिः” इति । '''मनुः (५।९२–९३)—'''<br /> “ न राज्ञामघदोषोऽस्ति व्रतिनां न च सत्रिणाम् । ऐंद्रस्थानमुपासीना ब्रह्मभूता हि ते सदा ॥<br /> ३० “ राज्ञो माहात्मिके स्थाने सद्यःशौचं विधीयते । प्रजानां परिरक्षार्थमासनं चात्र कारणम् ” ॥ इति ।<br /> सत्रिणां प्रारब्धयज्ञानाम् । तेऽपि सत्वैंद्रस्थानमुपासीनाः देवतायजनपरत्वात् । तथा च श्रुतिः—<br /> “ एष वा एतर्हीन्द्रो यो यजते ” इति । ब्रह्मभूताः धर्मस्वरूषिणः । माहात्मिके महात्मा इंद्रः ।<br /> तस्येदं महात्मिकम् । तस्मिन् स्थाने आसीनस्येति शेषः ।<br /> राज्ञ आशौचाभावमुपपादयति स एव '''( ५।९५–९६ )—'''<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 4wd0453pme2n3hhfsgjoo31nhcrhtoz 104 166520 419522 2026-11-09T13:15:31Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''युद्धमरणादौ ।'''|४८७}} {{rule}} “ सोमाग्न्यर्कानिलेन्द्राणां वित्तापत्योर्यमस्य च । अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः ॥<br /> “ लोकेशाधिष्ठितो राजा नास्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419522 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''युद्धमरणादौ ।'''|४८७}} {{rule}} “ सोमाग्न्यर्कानिलेन्द्राणां वित्तापत्योर्यमस्य च । अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः ॥<br /> “ लोकेशाधिष्ठितो राजा नास्याशौचं विधीयते । शौचाशौचं हि मर्त्यानां लोकेशप्रभवेऽप्ययम् ” ॥ इति ।<br /> '''युद्धमरणादौ स एव—'''<br /> “ उद्यतैराहवे शस्त्रैः क्षत्रधर्महतस्य च । सद्यः संतिष्ठते धर्मस्तथाशौचमपि स्मृतम् ॥ ९७ ॥<br /> ५ “ डिंभाहवहतानां च विद्युता पार्थिवेन च । गोब्राह्मणस्य चैवार्थे यस्य चेच्छति पार्थिवः ” ॥ ९४ ॥<br /> ब्राह्मणगवार्थे मृतो इति । डिम्भो बालः । '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ शस्त्रेणाभिमुखो यस्तु वध्यते क्षत्रकर्मणा । यज्ञः संतिष्ठते तस्य सद्यःशौचं विधीयते ” ॥ इति ।<br /> '''ब्रह्मपुराणे—'''<br /> “ ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा भूम्यर्थे वा वियुज्यते । राज्ञो वा राजभृत्यस्य सत्वोद्रिक्तस्य संगरे ॥<br /> १० “ संमुखस्य हतस्यापि सद्यःश्राद्धक्रिया भवेत् ” । '''यत्तु स्मर्यते—'''<br /> “ ब्राह्मणार्थे विपन्ना ये योषितां गोग्रहेऽपि वा । आहवेऽभिहतानां च एकरात्रमशौचकम् ” ॥<br /> इति तत्कालांतरमृतिविषयम् । तथा च '''संग्रहे—'''<br /> “ गोविप्रस्त्रीकृते प्रेते राज्यार्थे वा हते युधि । शौचं चोर्ध्वक्रियाः सद्यो यद्यनिच्छास्त्वयं मृतौ ॥<br /> “ एकरात्रं भवेद्युद्धे क्षतेः कालांतरे मृते ” ॥ इति “ यद्यनिच्छास्त्वयं मृतात् ” इति मृतौ<br /> १५ यदीच्छाभावः तदापि दुर्मृतत्वात्सद्यःशौचमित्यर्थः । '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> “ महीपतीनां नाशौचं हतानां विद्युता तथा । गोब्राह्मणार्थे संग्रामे यस्य चेच्छति भूमिपः”॥ इति ।<br /> '''गौतमः—'''“गोब्राह्मणहतानामन्वक्षम् । राजक्रोधाच्च । युद्धे । प्रायानाशकशस्त्राग्निविषो-<br /> दकोद्बंधनप्रपतनैश्चेच्छताम् ” इति । गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा हतानां ये सपिंडाः तेषामाशौचमन्वक्षं<br /> यावदन्वीक्ष्यते शवस्तावदेव । संस्कारानंतरं स्नात्वा शुद्ध्येयुः । एवं गोब्राह्मणयोरन्यतरेण यो हतः<br /> २० तत् ज्ञातीनामन्वक्षमाशौचम् “ गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा हतानां गोभिर्हतानां ब्राह्मणैर्वा सद्यःशौचम् ”<br /> इति स्मरणात् । आयुद्धमायोधनम् । प्रायो महाप्रस्थानं अशननाशः स एवाशकः । सत्येव भोज्ये<br /> क्रोधादिना भोजननिवृत्तिरनाशकः इत्यर्थः । इच्छतामित्युक्तत्वात् प्रमादमृतानामाशौचोदकसद्भावः ।<br /> तथा '''चांगिराः—'''<br /> “ यदि कश्चित्प्रमादेन म्रियेताग्द्युदकादिभिः । तस्याशौचं विधातव्यं कर्त्तव्या चोदकक्रिया ” ॥ इति<br /> २५ '''बुद्धिपूर्वमरणे वैधे प्रायादिमरणे च । बुद्धिपूर्वमरणे पराशरः—'''<br /> “ बाले देशांतरस्थे च पतिते च यतौ मृतौ । सद्यःशौचं तथेच्छातो जलाग्न्युद्बंधनादिषु ” ॥<br /> '''ब्रह्मपुराणे—'''<br /> “ शृंगिदंष्ट्रिनखिव्यालविषवह्निमहाजलैः । क्षुद्ररात्यरिहर्तव्यैः कुर्वन् क्रीडां मृतस्तु यः ॥<br /> “ नागानां विप्रियं कुर्वन् दग्धश्चाप्यथ विद्युता । गृहीता ये च राज्ञा वै चौर्यदोषेण कुत्रचित् ॥<br /> ३० “ परदारानहरंतश्च रोषात्तत्पतिभिर्हताः ।<br /> “ असमानैश्च संकीर्णैश्चंडालाद्यैश्च विग्रहम् । कृत्वा तैर्निहतास्तद्वच्चंडालादीन्समाश्रिताः ॥<br /> “ क्रोधात् प्रायं विषं वह्निं शस्त्रमुद्बंधनं जलम् । गिरिवृक्षप्रपातं वा ये कुर्वंति नराधमाः ॥<br /> “ ब्रह्मदंडहता ये च ये चैव ब्राह्मणैर्हताः । महापातकिनो ये च पतितास्ते प्रकीर्तिताः ॥<br /> “पतितानां न दाहः स्यान्नाशौचं नास्थिसंचयः । न चाश्रुपातः कर्त्तव्यो ह्युदकस्य क्रिया न च”॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 109tn35e18uoe7prt9vxyh17w4cn38s 104 166521 419523 2026-11-09T13:16:16Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४८८|'''पापकर्मणां मृतौ ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''हारीतः—'''“ पाषंडानाश्रितात्मत्यागिनां नास्त्याशौचम् ” इति । पाषंडाः वेदबाह्याः । अनाश्रिताः<br /> अनाश्रमिणः । '''स्मृत्यंत... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419523 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|४८८|'''पापकर्मणां मृतौ ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''हारीतः—'''“ पाषंडानाश्रितात्मत्यागिनां नास्त्याशौचम् ” इति । पाषंडाः वेदबाह्याः । अनाश्रिताः<br /> अनाश्रमिणः । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ चंडालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युतानलात् । दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मणाम् ॥<br /> “ ये वेश्यापतयो विप्रा ये वै शूद्रान्नभोजनाः । ये चान्ये पापकर्माणस्तेषां भस्मांतसूतकम् ” ॥<br /> ५ '''दक्षः—'''<br /> “ व्याधितस्य कदर्यस्य ऋणग्रस्तस्य सर्वदा । क्रियाहीनस्य मूर्खस्य नास्तिकस्य विशेषतः ॥<br /> “ व्यसनासक्तचित्तस्य पराधीनस्य सर्वदा । नित्यस्नानविहीनस्य भस्मांतं सूतकं भवेत् ” ॥ इति ।<br /> दाहपर्यंतं सूतकमित्यर्थः । '''संवर्त्तः—'''<br /> “ क्रियाहीनस्य मूर्खस्य कदर्यस्य तथैव च । ऋणग्रस्तस्य दंभस्य भस्मांतं सूतकं भवेत् ” ॥<br /> १० अत्र '''विज्ञानेश्वरः—'''“दर्पादिना चंडालादीन्हंतुं गतो यस्तैर्मारितस्तस्य ‘सर्वत एवात्मानं गोपायेत्’ इति<br /> विध्यतिक्रमनिमित्तपिंडोदकाशौचादिनिषेधः । न तु प्रमादामृतस्य ” इति ।<br /> '''ब्राह्मे—'''“ प्रमादादेव निःशङ्कमकरद्वाऽपि यो नरः । शृंगिदंष्ट्रिनखिव्यालविषविद्युज्जलाग्निभिः ॥<br /> “ चंडालैर्वाऽथ चौरैर्वा निहतो यत्रकुत्रचित् । तस्य दाहादिकं कुर्यान्नस्मान्न पतितस्तु सः”॥ इति ।<br /> '''संग्रहे—'''<br /> १५ “ अन्वक्षं शृंगिचोरांत्यविद्युच्छस्त्राग्निशृंगिभिः । शयानानशनतोयाद्यैर्मृते कामात्प्रवृत्तितः ॥<br /> “ प्रमादाद्दुर्मृतौ सद्यः क्रियाशौचे समाचरेत् । वैधे प्रायादिमरणे त्र्यहं सद्यश्च तत्क्रियाम् ” ॥ इति ।<br /> शृंगिचोरादिभिः कामात्प्रवृत्तितः बुद्धिपूर्वप्रवृत्त्या मृते सति तत्सपिंडानामन्वक्षं भस्मांतमाशौचम् ।<br /> प्रमादाद्दुर्मृतौ अबुद्धिपूर्वमरणे सद्यः अविलंबेन क्रियाशौचे कुर्यात् । दाहादिसपिंड्यंताः प्रेतक्रियाश्च<br /> आशौचं चानुतिष्ठेदिति यावत् । वैधे शास्त्रचोदिते प्रायादिति मरणे त्र्यहमाशौचं तत्क्रियाः प्रेतक्रियाश्च<br /> २० सद्यस्तदैव कुर्यात् । एतदुक्तं भवति—“ अत्यंतानुष्ठानाशक्तजीर्णागाचिकित्स्यरोगिणां वृथाजीविनां<br /> अग्निजलब्रवेशभृगुपतनानि महापथगमनं वा गच्छेत् । न वृथाजीवितुमिच्छेत् ” इति<br /> वृद्धगार्ग्यादिवचनविहिते बुद्धिपूर्वाग्निप्रवेशादिमरणे त्र्यहम् । तदानीमेव प्रेतकृत्यं च कुर्यादिति ।<br /> '''गार्ग्यः—'''<br /> “ दुश्चिकित्सैर्महारोगैः पीडितस्तु पुमान्यदि । प्रविशेज्ज्वलनं दीप्तं कुर्यादनशनं तथा ॥<br /> २५ “ अगाधतोयराशिं वा भृगोः पतनमेव वा । गच्छेन्महापथं वाऽपि तुषारगिरिमादरात् ॥<br /> “ उत्तमानाप्नुयाल्लोकानात्मघाती भवेत्क्वचित् ॥<br /> “ वृद्धः शौचक्रियालुप्तः प्रत्याख्यातभिषक्क्रियः । आत्मानं घातयेद्यस्तु भृग्वग्न्यनशनांबुभिः ॥<br /> “ तस्य त्रिरात्रमाशौचं तृतीये त्वस्थिसंचयः । तृतीये सूतकं दत्वा चतुर्थे श्राद्धमाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> '''वसिष्ठः—'''<br /> ३० “ वाराणस्यां मृतो यस्तु प्रत्याख्यातभिषक्क्रियः । काष्ठपाषाणमध्यस्थो जाह्नवीजलमध्यगः ॥<br /> “ अविमुक्तस्थितस्तस्य कर्णमूलगतो हरः । प्रणवं तारकं ब्रूते नान्यथा कस्यचित्क्वचित् ॥<br /> “ प्रयागवटशाखायां देहत्यागं करोति वा” ॥ '''मनुः—'''<br /> “ यः कामतो महापापं नरः कुर्यात्कथंचन । न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा भृग्वग्निपतनादृते ” ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 5s43mzlf15vkzsg0f23415c0f6bq2xx 104 166522 419524 2026-11-09T13:17:01Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''आहिताग्निदुर्मरणे ।'''|४८९}} {{rule}} इत्याद्यात्महननं यत्र शास्त्रतोऽनुज्ञायते तत्र त्र्यहमाशौचम् । एतच्चात्महननाभ्यनुज्ञानं युगांतरविषयम् ।<br /> “ प्र... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419524 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''आहिताग्निदुर्मरणे ।'''|४८९}} {{rule}} इत्याद्यात्महननं यत्र शास्त्रतोऽनुज्ञायते तत्र त्र्यहमाशौचम् । एतच्चात्महननाभ्यनुज्ञानं युगांतरविषयम् ।<br /> “ प्रायश्चित्तविधानं च विप्राणां मरणांतिकम् । भृग्वग्निपतनं चैव वृद्धादिमरणं तथा ॥<br /> “ कलौ युगे त्विमान् धर्मान्वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ” ॥ इति कलौ निषेधस्मरणात् । '''संग्रहे—'''<br /> “ षंडपाषंडपतितप्रव्रज्यावासिमोघजाः । स्वैरिण्यनाश्रमिस्तेना गर्भभर्त्रात्मघातिनः ॥<br /> ५ “ नाशौचार्हास्तदा तूष्णीं दाह्याः पश्चात्तु मंत्रितः । दुर्मृतौ वत्सरांते वा षण्मासांते त्र्यहाः क्रियाः ॥<br /> “ त्र्यहं चाशौमिहावश्यं नारायणबलिर्भवेत् ” ॥ इति । प्रव्रज्यावासी संन्यस्य तद्धर्महीनः । मोघजः<br /> वृथाजातः क्रियागुणाद्यैः कस्यचिदर्थस्यासंपादकः । स्वैरिणी कुलटा । एतच्च कुलटायाः सद्यःशौचं<br /> स्वैराचारे । अनाश्रमिणः अधिकारे सत्यकृताश्रमविशेषपरिग्रहाः । गर्भघातिनः भर्तृघातिनः आत्म-<br /> घातिनः। अत्र लिंगमविवक्षितम्। एतेषां मरणे सपिंडैराशौचं नानुष्ठेयम् । तदानीं तूष्णीं दाह्याः । पश्चा-<br /> द्वत्सरेऽतीते षण्मासानंतरं वा नारायणबलिं कृत्वा मंत्रवद्दाहादिक्रियाः कार्याः । अत्राघं त्र्यहमित्यर्थः ।<br /> १० अत्र '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ विषोद्वंधनशस्त्रेण यः स्वात्मानं प्रमापयेत् । मृतोऽमेध्येन लेप्तव्यो नाग्निसंस्कारमर्हति ” ॥<br /> '''अंगिराश्च—'''<br /> “ कामतो मरणं प्राप्ते आस्ये मत्स्यं निवेशयेत् । ब्रह्मघ्नसममित्याहुः काष्ठवद्दहनं भवेत् ” ॥<br /> '''जाबालिः—'''<br /> १५ “ पतितेऽनशने प्रेते विदेशस्थो शिशौ च न । पाषंडानाश्रितास्तेनभर्तृघ्न्यः कामगाद्रिकाः ।<br /> “ सुरापा आत्मत्यागिन्यो नाशौचोदकभाजिनः ” ॥ '''मनुरपि—'''<br /> “ पाषंडमाश्रितानां च चरंतीनां च कामतः । गर्भभर्तृद्रुहां चैव सुरापीनां च योषिताम् ” ॥<br /> '''आपस्तंबः—'''<br /> “ व्यापदयेद्य आत्मानं स्वयमग्न्युदकादिभिः । विहितं तस्य नाशौचं नापि कार्योदकक्रिया ” ॥<br /> २० '''यमः—'''<br /> “ नाशौचं नोदकं नाश्रु न कुर्यात्प्रेतकर्म च । ब्रह्मदंडहतानां च न कुर्यात्कटधारणम् ” ॥<br /> ब्रह्मदंडः ब्रह्मशापः । कटधारणं प्रेतधारणम् ।<br /> '''आहिताग्निदुर्मरणे । आहिताग्नेर्दुर्मरणे पराशरः—'''<br /> “ वैतानं प्रक्षिपेदप्सु आवसथ्यं चतुष्पथे । पात्राणि तु दहेदग्नौ यजमाने वृथा हते ॥<br /> २५ “ आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया । तेषामपि तथा गंगा तोयेऽवस्थापनं हितम् ॥<br /> “ कृत्वाग्निमुदकं स्नानं दर्शनं वाहनं कथाम् । रज्जुच्छेदाश्रुपातं च तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ” ॥<br /> स्नाननिषेधः प्रेतस्यैव । ज्ञातीनां सद्यःशौचविधानात् । अयं च संस्कारनिषेधो यावद्वत्सरम् ।<br /> तथा च '''षट्त्रिंशन्मते—'''<br /> “ गोब्राह्मणहतानां च पतितानां तथैव च । ऊर्ध्वं संवत्सरात्कुर्यात्सर्वमेवौर्ध्वदेहिकम् ” ॥ इति ।<br /> ३० संवत्सरादूर्ध्वमपि नारायणबलिं कृत्वा कुर्यादित्याह '''व्यासः—'''<br /> “ ये मृताः पापमार्गेण तेषां संवत्सरात्परम् । नारायणबलिं कृत्वा कुर्यादूर्ध्वक्रियां द्विजः ॥<br /> “ तत्र त्रिरात्रमाशौचं द्वितीये त्वस्थिसंचयः । तृतीये तूदकं दत्वा चतुर्थे श्राद्धमाचरेत् ” ॥<br /> '''अखंडादर्शे—'''<br /> “ अब्दांते वाऽथ षण्मासे पुनः कृत्वा तु संस्कृतिम् । त्रिरात्रमशुचिर्भूत्वा पिंडं कुर्यात्क्रियादिकम्”॥<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> l7p23g0eqctlgszz24q7bd465cu03xc 104 166523 419525 2026-11-09T13:17:59Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४९०|'''दुर्मृतौ प्रायश्चित्तं संस्कारक्रमश्च ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''अंगिराः—'''<br /> “ नारायणबलिः कार्यों दुर्मृतौ दुर्मृतस्य तु । संवत्सरे व्यतीते वा तदर्धे पाद एव वा ” ॥... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419525 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|४९०|'''दुर्मृतौ प्रायश्चित्तं संस्कारक्रमश्च ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''अंगिराः—'''<br /> “ नारायणबलिः कार्यों दुर्मृतौ दुर्मृतस्य तु । संवत्सरे व्यतीते वा तदर्धे पाद एव वा ” ॥ इति ।<br /> '''बादरायणः—'''<br /> “ चंडालोदकसर्पाद्यैर्ये मृताः पापकर्मभिः । तेषामब्दात्परं कुर्यान्नारायणबलिं बुधः ॥<br /> ५ “ षण्मासात्परतस्तत्र मुनयः केचिदूचिरे । अन्ये मासत्रयात्पश्चान्नानारायणबलिं जगुः ॥<br /> “ सार्धान्मासाच्च परतः केचिदाहुर्महर्षयः । चतुर्विंशादिनात्पश्चादिति रोमशभाषितम् ” ॥<br /> '''रोमशः—'''<br /> “ निर्घातोद्वंधनाग्न्याद्यैर्ये मृताः पापकर्मणः । नारायणबलिस्तेषां चतुर्विंशादिनात्परम् ॥<br /> “ कुलोचितानां धर्मीणामानन्त्यपरिकल्पनात् । कर्तुः शरीरानित्यत्वान्नतुर्विंशतिवासरात् ॥<br /> १० “पश्चान्नाारायणबलिः कर्त्तव्यः स्यान्मनीषिभिः । तदेतः शुभकर्माणि न कर्त्तव्यानि सूरिभिः ” ॥ इति ।<br /> “ दुर्मृतस्य क्रियाहीनकाले पुंसवनं चरेत् । पित्रोराब्दिककालस्तु यदि तत्र तदा यदा ॥<br /> “ तयोस्तदैव कुर्वीत नान्येषां परतो भवेत् ” ॥ इति ।<br /> '''दुर्मृतौ प्रायश्चित्तं संस्कारक्रमश्च । अत्र स्मृत्यंतरे विशेषः—'''<br /> “ यावत्षण्मासमित्यन्ये यावन्मासत्रयं परे । नास्ति प्रेतक्रियेत्येके प्रायश्चित्तं विदुः परे ॥<br /> १५ “ प्राजापत्यातिकृच्छ्रं च तप्तकृच्छ्रत्रयं तथा । चांद्रायणं ततः कुर्यान्नारायणबलिं तथा ॥<br /> “ कुर्वंस्तद्वत्सरास्यांते विदधीतौर्ध्वदेहिकम् । षण्मासात् द्विगुणं कार्यं त्रिमासात् त्रिगुणं भवेत् ॥<br /> “ चतुर्गुणं त्रिपक्षे स्यात्तस्यः पंचगुणं भवेत् ” ॥ '''षट्त्रिंशन्मते—'''<br /> “ पापमार्गमृतौ नॄणां संस्कारः परतोऽब्दतः । सामान्योऽयं विधिस्तत्र विशेषविधिरुच्यते ॥<br /> “ मासत्रयाद्ब्राह्मणानां नृपाणां मासषट्कृतः । वैश्यानां वत्सरात्पश्चाच्छूद्राणां वत्सरद्वयात् ॥<br /> २० “ प्रायश्चित्तं परं कार्यमिति सूक्ष्मविदां मतम् ” ॥ इति ।<br /> '''सुमतिः—'''“ सार्धमासात् द्विजानां तु क्षत्रियाणां त्रिमासतः ” इति ।<br /> अत्र विषयभेदेन कालव्यवस्थामाह '''सुमंतुः—'''<br /> “ अग्निविद्युतपयःपातचंडालब्राह्मणैर्हताः । एकाद्वित्रिचतुःपंचषडब्दैः शुद्धिमाप्नुयात् ” ॥ इति ।<br /> एतत्पूर्वोक्तप्रायश्चित्ताकरणविषयम् । तत्कृतौ तु सद्य एव । तथा '''चापरार्के—'''<br /> २५ “दुर्मृतौ सद्य एव स्यात् संस्कारो हि द्विजन्मनाम् । लब्ध्वा कृच्छ्राणि विप्रेभ्य इति वेदविदां मतम् ”।इति ।<br /> '''सद्यःसंस्कारप्रकारमाह हारीतः—'''<br /> “ ब्राह्मणेन वधे प्राप्ते चंडालस्य करेण वा । आत्मना शस्त्रनिर्याते शूद्रवद्दाहयेत् द्विजम् ॥<br /> “ भस्मास्थीनि गृहीत्वा तु विप्राणामनुशासनात् । क्षीरप्रक्षालनं कृत्वा तदस्थि प्रेतवद्दहेत् ॥<br /> “ पुनर्विधानमंत्रेण यथाविधि समाचरेत् । एवमेव विधिं कुर्यान्मरणे गर्हिते तथा ” ॥ इति ।<br /> ३० चेतोबद्धिर्हतानां सद्यःसंस्कारं प्रतिषिध्य अचेतोभिर्हतानां नियमेन सद्यःसंस्कारमाह '''कात्यायनः—'''<br /> “चेतोबुद्धिर्हते सद्यःसंस्कारो नोपपद्यते । अन्यत्र सद्य एव स्यात् संस्कारो द्विजशासनात् ” ॥<br /> '''कश्यपोऽपि—'''<br /> “ मनुष्यवर्ज्यं विप्राणां गर्हिते मरणे सति । सद्य एव क्रिया कार्या विप्राणामनुशासनात् ” ॥ इति ।<br /> देशांतरगतस्य सपिंडस्य स्वाशौचकालादूर्ध्वं मरणश्रवणे तत्सपिंडानां सद्यःशौचं विदधाति<br /> ३५ '''पराशरः—'''<br /> “ देशांतरमृतः कश्चित्सगोत्रः श्रूयते यदि । न त्रिरात्रमहोरात्रं सद्यः स्नात्वा शुचिर्भवेत् ”॥<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> moxbe0mjvw2e1pcdkg7mv6b9g7xulg2 104 166524 419526 2026-11-09T13:19:12Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''गर्भस्रावादिनिमित्ताशौचम् ।'''|४९१}} {{rule}} सगोत्रः सपिंडः । असंनिहितदेशस्थसपिंडमरणेऽपि वत्सरादूर्ध्वं सद्यःशौचमुक्तं दीपिकायाम्—<br /> “पुरुषाणां सप... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419526 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''गर्भस्रावादिनिमित्ताशौचम् ।'''|४९१}} {{rule}} सगोत्रः सपिंडः । असंनिहितदेशस्थसपिंडमरणेऽपि वत्सरादूर्ध्वं सद्यःशौचमुक्तं दीपिकायाम्—<br /> “पुरुषाणां सपिंडानां वर्षात् प्राक्तु मृते सति । वर्षादुपर्य्यवगते स्नानमाचमनं भवेत्”॥इति ।<br /> बालमरणे विशेषः स्मर्यते—<br /> “ अपर्याप्ते तु बालस्य मरणे समुपस्थिते । न स्नानमाचरेच्छ्रुत्वा पर्याप्ते तत्समाचरेत् ”॥ इति ।<br /> ५ '''गर्भस्रावादिनिमित्ताशौचम् । मातृगर्भस्रावादिनिमित्तमाशौचमाह पराशरः—'''<br /> “ यदि गर्भो विपद्येत स्रवते चापि योषितः । यावन्मासस्थितो गर्भो दिनं तावत्तु सूतकम् ”॥ इति ।<br /> यदि गर्भस्रावपातौ स्यातां तदा यावत्सु मासेषु गर्भः स्थितस्तावन्माससंख्यासमदिनं मातुः सूत्या-<br /> शौचमित्यर्थः । इदं चतुर्थमासप्रभृत्या सप्तमात् । अर्वाक्तु त्रिरात्रं स्रावपातौ विविनक्ति स एव—<br /> “आ चतुर्थाद् भवेत्स्रावः पातः पंचमषष्ठयोः । अत ऊर्ध्वं प्रसूतिः स्याद्दशाहं सूतकं भवेत्”॥ इति ।<br /> १० सप्तममासप्रभृति मातुः प्रसवनिमित्तमाशौचं दशाहं भवतीत्यर्थः । '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> “ गर्भस्रावे मासतुल्या निशाः शुद्धेस्तु कारणम् ” ॥ इति । मासतुल्या निशा इति<br /> चतुर्थमासमारभ्या सप्तमाद्वेदितव्यम् । '''मनुरपि—'''“ रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे<br /> विशुद्ध्यति ” इति । स्रवतिर्यद्यपि द्रवद्रव्यकर्तृके परिस्यंदने प्रयुज्यते तथाप्यत्र द्रवाद्रवसाधारण-<br /> रूपेऽधःपतने वर्तते ।<br /> १५ '''चतुर्थमासादर्वाचीने तु यथावर्णाशौचमाह मरीचिः—'''<br /> “ गर्भस्रुत्यां यथामासमूचिरे वृत्तमे त्र्यहः । राजन्ये तु चतू रात्रं वैश्ये पंचाहमेव तु ॥<br /> “ अष्टाहेन तु शूद्रस्य शुद्धिरेषां प्रकीर्त्तिता ” ॥ इति । अयमर्थः—अचिरे चतुर्थमासा-<br /> दर्वाचीने काले गर्भस्रुत्यां यथामासं नाशौचं किंतुत्तमे ब्राह्मणवर्णे त्रयो दिवसा मातुः शुद्धिहेतवः<br /> क्षत्रियवर्णे चतुरात्रं मातुः शुद्धिकारणं वैश्यवर्णे पंचाहो मातुः शुद्धिहेतुः शूद्रवर्णस्याष्टाहेन शुद्धिरिति ।<br /> २० '''स्मृतिरत्ने—'''“ यावन्मासत्रयं तावत्त्र्यहाशौचं विधीयते ॥<br /> “ षण्मासाभ्यंतरं यावद्गर्भस्रावो भवेद्यदि । तदा माससैंमस्तासां दिवसैः शुद्धिरिष्यते ॥<br /> “ अत ऊर्ध्वं स्वजात्युक्तमाशौचं तासु विद्यते ”॥ इति षण्मासाभ्यन्तरं यावच्चतुर्थमासमारभ्येत्यर्थः ।<br /> '''दीपिकायाम्—'''<br /> “ स्रावपातावप्रसवो गर्भनाशास्त्रिधा स्मृताः । मातुर्मासत्रये स्रावे त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥<br /> २५ “ चतुर्थादिषु मासेषु मासतुल्यमघं भवेत् । सप्तमाद्वित्रिमासेषु सूतिकातुल्यता भवेत् ” ॥ इति ।<br /> '''दशकेऽपि—'''<br /> “ मातुर्गर्भविपत्तस्वधं त्रिदिवसं मासत्रयेऽतो यथामासाहं त्रिषुसूतिकाविधिरतः स्नानं पितुः सर्वदा ।<br /> “ज्ञातीनां पतनाद्विजातमरणे पित्रोर्दशाहं सदा” इति । मासत्रये प्रथमे द्वितीये तृतीये वा मासि गर्भस्रावे<br /> मातुः त्रिरात्रमघं स्यात् । अतःपरं मासत्रये चतुर्थपञ्चमषष्ठेषु मासेषु यथामासाहं माससमसंख्या-<br /> ३० कान्यहोरात्राणि अघं भवति । अतः परं मासषट्कादूर्ध्वं मातुः सूतिकाविधिः । ब्राह्मण्या दशरात्रमघं<br /> भवति । सर्वदा स्रावपातयोः पितुः स्नानान्तमघम् । ज्ञातीनां पतने स्नानान्तमघमित्यर्थः ” ॥<br /> '''दीपिकायाम्—'''“ गर्भनाशादिसर्वेषु स्नानमेव पितुर्भवेत् ॥<br /> “ चतुर्थीद्वित्रिमासेषु ज्ञातीनामाप्लुवो भवेत् । पित्रोश्च भ्रातृबन्धूनां दशाहं स्यात्सुतोदये ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> soenpt8glcnllxm60fazlxv0okb5sxf 104 166525 419527 2026-11-09T13:20:11Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४९२|'''गर्भनाशत्रैविध्ये आशौचनियमः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''संग्रहेऽपि—'''<br /> “ त्र्यहं मासत्रये मातुर्गर्भस्रावे ततः परम् । मासतुल्यान्यहान्यूर्ध्वं षण्मासात्सूतिका... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419527 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|४९२|'''गर्भनाशत्रैविध्ये आशौचनियमः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''संग्रहेऽपि—'''<br /> “ त्र्यहं मासत्रये मातुर्गर्भस्रावे ततः परम् । मासतुल्यान्यहान्यूर्ध्वं षण्मासात्सूतिकाविधिः ॥<br /> “ स्रावादेव पितुः स्नानमन्येषां पतनाद्धि तत् । गर्भनाशास्त्रिधातुर्मासे स्रावः पातस्ततो द्वयोः ” ॥<br /> स्रावाद्धि पितुरेव स्नानं नान्यस्य । अन्येषां पितृव्यतिरिक्तानां तत्स्नानं पतनादित्यर्थः ॥<br /> ५ '''वरदराजीये संग्रहेऽपि—'''<br /> “संपातात्पितुराप्लुवस्त्रिदिवसं तस्मिन्कठोरस्य चेत्। ज्ञातेरप्यथ सप्तमादिषु पितृज्ञात्योर्दशाहं भवेत्”॥इति।<br /> अत्र चन्द्रिकायां विशेषः—अचिरगर्भस्रावे मातुरेवाशौचं न पित्रादिसपिण्डानाम् । तथा च<br /> '''मरीचिः—'''“स्रावे मातुस्त्रिरात्रं स्यात्सपिण्डाशौचवर्जनम्” ॥ इति । यत्तु '''सुमन्तुनोक्तम्—'''<br /> “ गर्भमासतुल्या दिवसा गर्भस्रंसने सद्यःशौचं च ” इति अस्यार्थः—गर्भस्रंसने चतुर्थे मासि<br /> १० गर्भस्रावे मातुश्चतूरात्रमाशौचं सपिण्डपुरुषस्य सद्यःशौचमिति ।<br /> '''याज्ञवल्क्यश्च—'''“ मृते स्नानेन शुध्यन्ति गर्भस्रावे च गोत्रिणः ” । इति ।<br /> '''वृद्धवसिष्ठोऽपि''' “गर्भस्रावे मासतुल्या दिवसा स्त्रीणाम् । स्नानमात्रमेव पुरुषस्य ईषत्कठिनगर्भस्रावेतु<br /> त्रिरात्रम् ” इति । एतत्तु चतुर्थमासजातगर्भस्रावविषयमिति व्यक्तम् । मासान्तरे ईषत्कठिनस्यैवा-<br /> संभवात् । अस्य वचनस्य तात्पर्य्यार्थः—चतुर्थे मृदुतया ईषत्कठिनतया वा गर्भस्रावे मातुश्चतूरात्र-<br /> १५ माशौचम् । सपिण्डपुरुषस्य मृदुतया स्रवे सद्यःशौचम् । ईषत्कठिनतया स्रावे त्रिरात्रमाशौचमिति ।<br /> पुरुषग्रहणात्सपिण्डस्त्रीणां नाशौचम् । यत्तु मरीचिना सपिण्डस्त्रीपुंससाधारन्येन त्रिरात्रमुक्तम् ।<br /> “पाते मातुर्यथामासं पित्रादीनां दिनत्रयम्” इति तत्पञ्चमषष्ठमासविषयं मासान्तरे गर्भपातासंभवात् ।<br /> यत्तूक्तम् “ सद्यःशौचं सपिण्डानां गर्भस्य पतने सति” इति तच्चतुर्थमासान्तर्गतमृदुरूपगर्भस्राव-<br /> विषयम् । तत्तैव वृद्धवसिष्ठेन सपिण्डपुरुषस्य सद्यःशौचविधानात् । स्रावे पातशब्दो मातुर्जठरा-<br /> २० द्वहिनिर्गमनगुणेन स्रावेण सम्बद्धाद्दर्तते । मुख्यार्थपरत्वे पूर्वोक्तवचनविरोधापत्तेरिति । एवं चतुर्थे<br /> मृदुतया स्रावे सपिण्डानां सद्यःशौचं ईषत्कठिनतया स्रावे त्रिरात्रमाशौचं सपिण्डपुरुषाणाम् ।<br /> स्त्रीणां तु नास्ति । पञ्चमे षष्ठे च मासे स्त्रीपुंससाधारन्येन सपिण्डानां त्रिरात्रमाशौचमिति चन्द्रि-<br /> कायां निर्णीतम् । विज्ञानेश्वरीये तु—“ सद्यःशौचं सपिण्डानां गर्भस्य पतने सति ” इति<br /> सपिण्डानां सद्यःशौचविधानं मृदुगर्भपतनविषयम् । यत्पुनर्वासिष्ठवचनम् —“ ऊन-<br /> २५ द्विवर्षके प्रेते गर्भपतने संपिंडानं त्रिरात्रम् ” इति तत्पंचमषष्ठयोः कठिनगर्भपतनविषयमिति ।<br /> एतदेवाभिप्रेत्योक्तं शतके—“ पाते सद्यस्तु कठिने त्र्यहं पित्रादिषु स्मृतम् ” इति । पाते द्रवात्मके<br /> ज्ञातीनां सद्यःस्नानं कठिनपाते त्र्यहमित्यर्थः । '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> “स्रावे मातुस्त्रिरात्रं स्यात्सपिण्डाशौचवर्जनम् । पाते मातुर्यथामासं पित्रादीनां दिनत्रयम् ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारे—'''“चतुर्मासाभ्यंतरे गर्भनाशः स्राव उच्यते । तत्र स्रावे आद्यमासत्रये मातुस्त्रिरात्रमा-<br /> ३० शौचं । चतुर्थे चतुरात्रम् । सगोत्रसपिंडानां सद्यःस्नानेन सद्यःशुद्धिः । पञ्चमषष्ठयोर्गर्भनाशः पाते<br /> उच्यते। पाते मातुर्गर्भमाससंख्यासमदिनमाशौचम् । सपिण्डानां त्रिरात्रं सप्तममासप्रभृतिप्रसव उच्यते ।<br /> प्रसवे जनननिमित्तमाशौचं पूर्णं दशाहादिकं सर्वेषां यथावर्णं भवति। समानोदकानां त्रिरात्रम्” इति ॥<br /> '''षडशीतौ तु—'''<br /> “ त्रिदिनं त्रिषु मासेषु चतुर्थेषु चतुर्दिनम् । स्रावे तु मातुरेव स्यान्न ज्ञातीनां न वै पितुः ॥<br /> “ पंचमे पंचषष्ठे षड् दिवसाः पातसूतकम् । मातुरित्थमथान्येषां पितुश्च त्रिदिनं समम् ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 32bsm2vvptu5d1vr8aljdkmxx9gm0lf 104 166526 419528 2026-11-09T13:24:02Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''सूतिकाशौचम् ।'''|४९३}} {{rule}} '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ स्रावे चैव पितुः स्नानं सपिंडानां न विद्यते । चतुर्थे तु सपिंडानां शुद्धिः सद्यो जलाप्लुवात् ॥<br /> “ पाते... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419528 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''सूतिकाशौचम् ।'''|४९३}} {{rule}} '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ स्रावे चैव पितुः स्नानं सपिंडानां न विद्यते । चतुर्थे तु सपिंडानां शुद्धिः सद्यो जलाप्लुवात् ॥<br /> “ पाते तेषां त्रिरात्रं स्यात्पितुश्च मातुरेव हि । प्रसवे जननाशौचं सपिंडानां तु विद्यते ॥<br /> “ सोदकानां तृतीयांशं बांधवानां न चैव हि ” इति । यत्तु यमेनोक्तम्—<br /> “ अदंतजाते तनये शिशौ गर्भच्युते तथा । सपिंडानां तु सर्वेषामहोरात्रमशौचकम् ” ॥ इति<br /> ५ तत्परोक्षविषयम् । सूतिकाशौचम् । सप्तममासप्रभृति सर्ववर्णस्त्रीणां स्वजात्युक्तमाशौचम्—<br /> “ अत ऊर्ध्वं प्रसूतौ तु दशाहं सूतकं भवेत् ।<br /> “ क्षत्रियो द्वादशाहेन वैश्यः पंचदशेन तु । शुध्येत् शूद्रस्तु मासेन वर्णाशौचमिदं स्मृतम् ” ॥<br /> इति स्मरणात् । एतच्च मातापित्रादिसाधारणाशौचाभिप्रायम् । यत्तु प्रचेतसोक्तम्—<br /> “ सूतिका सर्ववर्णानां दशाहेन विशुद्ध्यति । ऋतौ तु न पृथक्स्त्रीणां सर्ववर्णेष्वयं विधिः ” ॥ इति<br /> १० स्त्रीणां रजोदर्शने यत्त्रिरात्राशौचविधिः स सर्ववर्णेष्वविशिष्ट इत्यर्थः । अत्र सर्ववर्णानां “ सूतिका<br /> दशाहेन शुध्यति ” इत्येतत्प्रसवमयासृङ्निःसरणप्रायत्यप्रयुक्तयुगत्रयपरिहरणनिमित्तभूताशौचाभि-<br /> प्रायम् । ऋतुमत्याशौचसाहचर्यात् । अत्र सर्वशब्दः शूद्वेतरवर्णेषु संकोचनीयः । यदाह पारस्करः—<br /> “द्विजातिः सूतिका या स्यात्सा दशाहेन शुध्यति । त्रयोदशेऽह्नि संपाप्ते शूद्रा शुध्यत्यसंशयः”॥<br /> '''संवर्त्तश्च—'''<br /> १५ “ अजा गावो महिष्यश्च ब्राह्मण्याश्च प्रसूतिकः । दशरात्रेण शुद्ध्यंति भूमिष्ठं च नवोदकम् ” ॥ इति<br /> दशाहात्परं सत्यपि सूतके दशाहे शुद्ध्यभिधानं वाक्यश्रवणदर्शनादिनिषेधविषयम् । “ दशाहदर्शनं<br /> वाक्यं सूतिकायास्त्यजेन्नरः ” इति स्मरणात् । दशाहात्परं सूतिकायाः कर्मानर्हत्वलक्षण-<br /> मात्रमेव सूतकं न तु दशाहवदनिरीक्ष्यत्वादिलक्षणम् । तथा '''पैठीनसिः—'''“ सूतिकां पुत्रजननीं<br /> विंशतिरात्रेण कर्माणि कारयेन्मासेन स्त्रीजननीम् ” इति ।<br /> २० अत्र '''चंद्रिकायाम्—'''“ कर्माणीत्यत्रादृष्टार्थानि दानादीनि विवक्षितानि । विंशतिरात्रेण<br /> गतेनेत्यर्थः । प्रसवदिनमारभ्य विंशतिदिनेष्वतीतेषु दानादिधर्मा भवन्तीत्यर्थः । एवं च सूतिकायां<br /> असृङ्निःसरणनिबन्धनमप्रायत्यं युगत्रयपरिहरणादिहेतुभूतं द्विजातिषु दशरात्रपर्यंतं अस्पृश्यत्वादि-<br /> हेतुभूतं स्वजात्युक्तदशद्वादशपंचदशाहपर्यंतदानादिधर्मानधिकारलक्षणं तु द्विजातिषु पुत्रजनन्यै<br /> विंशतिदिनपर्यंतं स्त्रीजनन्यै मासपर्यन्तमित्यवगंतव्यम् ” इति । '''विज्ञानेश्वरोऽपि—'''“माता शुध्ये-<br /> २५ द्दशाहेन ” इत्येतत्संव्यवहारयोग्यतामात्रम् । अदृष्टार्थेषु पुनः कर्मसु पैठीनसिना विशेष उक्तः—<br /> “ सूतिकां पुत्रजननीं विंशतिरात्रेण कर्माणि कारयेन्मासेन स्त्रीजननीम् ” इति ।<br /> '''वसिष्ठः—'''<br /> “ सूतकांते भवेन्नारी व्यवहाराईतां गता । श्रौतस्मार्तादिकार्येषु स्त्रीप्रसूर्मासतः शुचिः ॥<br /> “ तथा विंशतिरात्रेण योग्या पुंप्रसवा तु वै ” ॥ इति ।<br /> ३० '''स्मृत्यर्थसारेऽपि—'''“ सूतिकास्ववर्णाशौचे गते व्यवहारयोग्येव । अदृष्टार्थेषु कर्मसु तु पुत्र-<br /> प्रसूर्विंशतिरात्रेण स्त्रीप्रसूर्मासेन शुध्यति । मासोऽत्र सावनो ज्ञेयः ” इति ।<br /> एवं च विज्ञानेश्वरादिषु प्रसवदिनमारभ्य विंशतिरात्रादिकं मातुराशौचं प्रतीयते ।<br /> स्मृतिचन्द्रिकायां तु प्रसवदिनमारभ्येति कण्ठरवेणोक्तम् । आशौचशतककारेण सूतिकाया<br /> {{rule}} {{smallrefs}} ६३<noinclude></noinclude> arfvckej3p5c6otwq7fdfv0ljhjhh0c 104 166527 419529 2026-11-09T13:24:51Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४९४|'''प्रसवाशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} दशमदिनविहितस्नानानन्तरदिनमारभ्य विंशतिदिनानि संभूय मासामिति एवं स्त्रीजनने चत्वारिंश-<br /> द्दिनानीत्युक्तं शिष्टाचारानुसा... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419529 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|४९४|'''प्रसवाशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} दशमदिनविहितस्नानानन्तरदिनमारभ्य विंशतिदिनानि संभूय मासामिति एवं स्त्रीजनने चत्वारिंश-<br /> द्दिनानीत्युक्तं शिष्टाचारानुसारेण ।<br /> “ चत्वारिंशद्दिनानि स्युर्जनन्यः स्त्रीप्रसूतके । त्रिंशत्पुंप्रसवे जातेर्दशाहमुभयोरपि ” ॥ इति ।<br /> अयमेवार्थो दशकेऽपि प्रतिपादितः ।<br /> ५ '''प्रसवाशौचम् ।''' यत्तु चतुर्विंशतिमते उक्तम्—<br /> “ अधस्तान्नवमान्मासाच्छुद्धिः स्यात्प्रसवे सदा । मृते जीवे पिता तस्मिन्नहोभिर्माससंख्यया ”॥ इति<br /> एतच्चंद्रिकायां व्याकृतम्—अधः नवममासात्सप्तममासादारभ्येति शेषः । तदेतत्स्तूतिकाव्यतिरिक्त-<br /> सपिंडविषयम् । सूतिकादिसर्वसपिंडविषयत्वे अत ऊर्ध्वं स्वजात्युक्तमाशौचं तासु विद्यत इति<br /> पूर्वोक्तवचनविरोधापत्तेः । एवं च यदुक्तं विष्णुना—“ ब्राह्मणस्य सपिंडानां जननमरणयोर्दशाह-<br /> १० माशौचं द्वादशाहं राजन्यस्य पंचदशाहं वैश्यस्य मासं शूद्रस्य ” इति तदेतद्विष्णुवचनं<br /> “नवमे दशमे वाऽपि प्रबलैः सूतिमारुतैः । निःसार्यते बाण इव यंत्रच्छिद्रेण सज्ज्वरे” इति<br /> याज्ञवल्क्योक्तनवमदशममासप्रसवविषयं वेदितव्यमिति स्मृतिरत्नेऽपि । यत्तु चतुर्विंशन्मते<br /> ‘अधस्तान्नवमान्मासात्’ इति अस्यार्थः सप्तममासादारभ्य नवममासादूर्वाक् प्रसवे सति पित्रादीनां<br /> माससंख्यया तैरहोभिः शुद्धिः । सूतिकाया दशरात्रं नवममासादारभ्य सपिंडानां दशाहेन शुद्धिरिति ।<br /> १५ एवं च सप्तमे अष्टमे वा मासि प्रस्वरूपे गर्भनाशे सति पितृभ्रातृज्ञातीनां यथाक्रमं सप्ताहमष्टाह-<br /> माशौचं भवति । नवमे दशमे वा प्रसवे सति दशाहमाशौचमिति चंद्रिकास्मृतिरत्नमाधवीयादौ<br /> स्थापितम् । अन्ये तु “ अधस्तान्नवमान्मासात् ” इत्येतत् मातृपितृभ्रातृव्यतिरिक्तज्ञातिविषयम् ।<br /> “सप्तमे वाऽष्टमे वाऽपि नारीणां गर्भपातने । मातापित्रोर्दशाहं स्यात्सोदराणां तथैव च”॥ इति<br /> स्मरणादित्याहुः । अपरे तु “ जातसृते मृतजाते वा सपिंडानां दशाहम् ” इति हारीतस्मरणात्<br /> २० सप्तममासप्रभृति मृतजाते जातसृते वा सपिंडानां जननानिमित्तं पूर्णाशौचमिति विज्ञानेश्वरेणा-<br /> भिधानात् “ सप्तमादिषु पितृज्ञात्योर्दशाहं भवेत् ” इति वरदराजीयेऽभिधानात्<br /> “ मृतजातेऽपि वा जातसृते वा पतनात्परं ज्ञातीनां सूतकं पूर्णम् ” इति हारीतशासन-<br /> मिति शतकेऽभिहितत्वाच्च सप्तमाष्टमयोरापे ज्ञातीनां पूर्णमाशौचमित्याहुः ।<br /> अत्र व्यवस्थामाहुः—संनिहितानां पितृभ्रातृरूपसपिंडानां सप्तमाष्टमयोः पूर्णमाशौचम् ।<br /> २५ “ मातापित्रोर्दशाहं स्यात्सोदराणां तथैव च ” इति मनुना विशिष्य स्मरणात् पितृभ्रातृव्यतिरिक्तं<br /> व्यवहितसपिंडविषयम् । अधस्तान्नवमान्मासादिति नवममासमारभ्य प्रसवनिमित्तदशाहादिसूतकं<br /> सर्वसपिंडानामविशेषेण भवति । तत्र हि प्रसवो मुख्यः । तथा च श्रूयते “दशमे मासि सूतवे ”<br /> इति । उपनिषदि च “ दश वा नव वा मासानन्तःशयित्वा यावद्वाऽथ जायते ” इति ।<br /> '''वर्णविशेषाशौचम् ।''' तत्र यथावर्णाशौचमाह '''दक्षः—'''<br /> ३० “ शुद्ध्येद्विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूपतिः । वैश्यः पंचदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति ” ॥<br /> '''याज्ञवल्क्यश्च—'''<br /> “ क्षत्रस्य द्वादशाहानि विशः पंचदशैव तु । त्रिंशद्दिनानि शूद्रस्य तदर्धं न्यायवर्तिनः ” ॥ इति ।<br /> न्यायवर्तिनः द्विजशूद्रशुश्रूषादिनिरतस्य । '''मनुरपि—'''“ अशुद्धा बांधवाः सर्वे<br /> सूतकेऽपि तथैव च” इति । बांधवाः सपिंडाः । तथैव दशाहमित्यर्थः । '''बोधायनोऽपि—'''<br /> ३५ “ सपिंडेष्वेवा दशाहमाशौचम् ” इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 5kc2m9gf40zuzvqttpu9qv713p8ff2j 104 166528 419530 2026-11-09T13:25:33Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''वर्णविशेषाशौचम् ।'''|४९५}} {{rule}} '''संवर्तोऽपि—'''<br /> “ जातस्यापि विधिर्दृष्ट एष एव मनीषिभिः । दशरात्रेण शुध्येत वैश्वदेवविवर्जितः”॥ इति ।<br /> '''व्यासोऽपि—'''... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419530 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''वर्णविशेषाशौचम् ।'''|४९५}} {{rule}} '''संवर्तोऽपि—'''<br /> “ जातस्यापि विधिर्दृष्ट एष एव मनीषिभिः । दशरात्रेण शुध्येत वैश्वदेवविवर्जितः”॥ इति ।<br /> '''व्यासोऽपि—'''<br /> “ दशाहं शावमाशौचं सपिंडेषु विधीयते । जननेऽप्येवमेव स्यान्निपुणां शुद्धिमिच्छताम् ” ॥ इति ।<br /> ५ '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''“शावमाशौचं दशरात्रं जननेऽप्येवम्” इति । एतद्दशरात्राशौचं ब्राह्मणविषयम् ।<br /> '''संग्रहेऽपि—'''<br /> “ दशाहं द्वादशाहं च पक्षं मासमिति क्रमात् । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रवर्णानां पूर्णसूतकम् ” ॥ इति ।<br /> मुख्यकर्तृविषयं तावद्वितिचनं शुभकर्मानर्हत्वपरम् । “एकोद्दिष्टान्त एव स्यात् संस्कर्तुः शुद्धता त्वघात्”<br /> इति वचनात् । स्मृत्यंतरे तु क्षत्रियादीनां दशाहादयोऽप्याशौचकल्पा दर्शिताः ।<br /> १० यथा '''पराशरः—'''<br /> “ क्षत्रियस्तु दशाहेन स्वकर्मनिरतः शुचिः । तथैव द्वादशाहेन वैश्यः शुद्धिमाप्नुयात् ” ॥<br /> तथा च '''शातातपः—'''<br /> “ एकादशाहाद्राजन्यो वैश्यो द्वादशभिस्तथा । शूद्रो विंशतिरात्रेण शुध्यते मृतसूतके ” ॥ इति ।<br /> '''वसिष्ठस्तु—'''“ पंचदशरात्रेण राजन्यो विंशतिरात्रेण वैश्यः ” ॥ इति ।<br /> १५ '''अंगिरास्त्वाह—'''<br /> “ सर्वेषामेव वर्णानां सूतके मृतके तथा । दशाहाच्छुद्धिरथ वा इति शातातपोऽब्रवीत् ” ॥ इति ।<br /> अत्र '''विज्ञानेश्वरः—'''“एवमनेकोच्चावचाशौचकल्पाः स्मृतिषु दर्शिताः । तेषां<br /> लोकसमाचाराभावात्रातीव व्यवस्थादर्शनमुपयोगीति नात्र व्यवस्था प्रहृष्यते ” इति ।<br /> <div class="center"> '''अनुलोमप्रतिलोमाशौचम् ।'''<br /> </div> २० यदा पुनर्ब्राह्मणादीनां क्षत्रियादयः सपिंडा भवंति तत्राह '''हारीतः—'''<br /> “ दशाहाच्छुध्यते विप्रो जन्महानिषु योनिषु । षड्भिखिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु ॥<br /> “ शूद्रविट्क्षत्रियाणां तु ब्राह्मणे संस्थिते सति । दशरात्रेण शुद्धिः स्यादित्याह कमलोद्भवः ”॥ इति ।<br /> एतद्विभक्तविषयम् ।<br /> “ क्षत्रविट्शूद्रजातीनां यदि स्तो मृतसूतके । तेषां तु पैतृकाशौचं विभक्तानां तु मातृकम् ” ॥<br /> २५ इत्यापस्तंबस्मरणात् । '''विष्णुरप्याह—'''“ क्षत्रियस्य विट्शूद्रेषु सपिंडेषु<br /> षड्रात्रत्रिरात्राभ्यां वैश्यस्य शूद्रे सपिंडे षड्रात्रेण शुद्धिः । हीनवर्णानां तूत्कृष्टेषु सपिंडेषु जातेषु<br /> मृतेषु वा तदाशौचव्यपगमे शुद्धिः ” इति । '''पराशरः—'''<br /> “ एकपिंडास्तु दायादाः पृथग्दारनिकेतनाः । जन्मन्यपि विपत्तौ च तेषां तत्सूतकं भवेत् ” ॥ इति ।<br /> एकपिंडाः उत्तमवर्ण उत्पादको येषां ते तथा पृथग्दारनिकेतनाः हीनवर्णाः स्त्रियः निकेतान्युत्पत्ति-<br /> ३० स्थानानि येषां ते दायादाः पुत्राः तत्सूतकमृत्तमवर्णसंबन्ध्याशौचमित्यर्थः ।<br /> '''बोधायनेनाविशेषेण दशाह इत्युक्तम्—'''<br /> “ क्षत्रविट्शूद्रजातीया ये स्युर्विप्रस्य बांधवाः । तेषामाशौचे विप्रस्य दशाहाच्छुद्धिरिष्यते ” ॥ इति ।<br /> '''पाराशरे तु विशेषेणोक्तम्—'''“ षड्रात्रं स्यात् त्रिरात्रं स्यादेकरात्रं क्रमेण तु ” इति ।<br /> अनयोश्च पक्षयोरापदनापादिविषयत्वेन व्यवस्था । संकरजातीनां शूद्रेष्वंतर्भावात्तेषां शूद्रवदा-<br /> ३५ शौचम् । तथा '''मनुः—'''“ शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वे तद्ध्वंसजाः स्मृताः” इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> kjv5pwlht1oe7oqfxnzeb7md7nt8okp 104 166529 419531 2026-11-09T13:26:18Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४९६|'''समानोदकाशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} ब्राह्मेऽपि “ शौचाशौचं प्रकुर्वंति शूद्रवद्वर्णसंकराः ” इति । अनुलोमप्रतिलोमानामाशौचविशेष-<br /> माहापस्तंबः—<br /> “ सर्वेषामन... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419531 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|४९६|'''समानोदकाशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} ब्राह्मेऽपि “ शौचाशौचं प्रकुर्वंति शूद्रवद्वर्णसंकराः ” इति । अनुलोमप्रतिलोमानामाशौचविशेष-<br /> माहापस्तंबः—<br /> “ सर्वेषामनुलोमानामाशौचं मातृवर्णवत् । पैतृकं प्रतिलोमानामाशौचं सद्भििरिष्यते ” ॥ इति ।<br /> शूद्रप्रतिलोमानां त्वाशौचाभाव एव । यदाह हारीतः—“ न शूद्रप्रतिलोमानामाशौचं वाऽस्ति<br /> ५ किंचन ” । जाबालिः—<br /> “ मासं शूद्रस्य शेषाणां सद्यःशौचमिति स्थितिः । तथापि मरणे तेषां स्नानमात्रं विधीयते ” ॥<br /> विज्ञानेश्वरे च “ प्रतिलोमा धर्महीनाः ” इति ।<br /> '''समानोदकाशौचम् ।''' समानोदकाशौचमाह '''मनुः—'''“ जन्मन्येकोदकानां<br /> तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते” । '''पराशरः—'''“दिनत्रयेण शुध्यंति ब्राह्मणाः प्रेतसूतके ” । ब्राह्मणाः<br /> १० समानोदका इति शेषः। तथा च '''जाबालिः—'''<br /> “ दशाहेन सपिंडानां शुद्धिः स्यात्तु त्रिरात्रतः । समानोदकानामपि गोत्रजानामहः स्मृतम् ” ॥<br /> '''देवलः—'''“ समानोदकानां त्र्यहं गोत्रजानामहः स्मृतम् ” इति । '''बृहस्पतिरपि—'''<br /> “दशाहेन सपिंडास्तु शुध्यंति प्रेतसूतके । त्रिरात्रेण सकुल्यास्तु स्नात्वा शुध्यंति गोत्रजाः” ॥ इति ।<br /> सकुल्याः समानोदकाः । स्नानं तु मरणविषयम् । जन्मनि सगोत्रस्य स्नानाभावात् । '''संग्रहे—'''<br /> १५ “ जाते च सूतके प्रेते त्र्यहं सद्योऽमष्टादयः ” इति । उपनयनात्पूर्वं मरणे सद्यःशुद्धिरित्यर्थः ।<br /> '''सजातीयसापिण्ड्यम् ।''' सजातीयेषु सापिंड्यावधिमाहतुः '''शंखलिखितौ—'''<br /> “सपिंडता तु सर्वेषां गोत्रतः साप्तपौरुषी ” इति । यतः प्रभृति संतानविश्लेषः स कूटस्थः । तत्संतानेषु<br /> तमादिं कृत्वा गणिताः पुत्रपौत्रादयः सप्तपुरुषपर्यंताः सपिंडाः । तेषां सर्वेषां कूटस्थसंततिजातानां<br /> गोत्राः । एकगोत्रलक्षणोपाधिसद्भावे सति सपिंडता भवतीत्यर्थः । एवं च कूटस्थादूर्ध्वस्थस्वस्त्री-<br /> २० पुंससंततिजातानां दौहित्रपौत्राणां गोत्रभेदादन्योन्यमसपिंडता मंतव्या । '''माधवीये—'''<br /> “ लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिंडभागिनः । पिंडदः सप्तमस्तेषां सापिंड्यं साप्तपौरुषम् ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ ऊर्ध्वं पंचसु पित्रादिष्वधः पुत्रादिपंचसु । स्मृतं सजातिसापिंड्यमेतत्संततिजेष्वपि ” ॥<br /> अत्र दातृकूटस्थव्यतिरेकेण पंचसु सापिण्ड्याचरणं वेदितव्यम् । ततश्च ताभ्यां सह सप्तपुरुषमित्यर्थः ।<br /> २५ '''बोधायनः—'''“ सपिण्डता त्वा सप्तमात् ” इति । '''स्मृत्यन्तरे—'''<br /> “ सर्वेषामेव वर्णानां विज्ञेया साप्तपौरुषी । सपिण्डता ततः पश्चात्समानोदकधर्मता ” ॥<br /> '''मनुरपि—'''<br /> “ सपिंडता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने ” ॥<br /> सप्तमे पुरुषे अतिक्रांते तदूर्ध्वं सपिंडता निवर्तते इत्यर्थः । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''“ समानोदकभावस्य<br /> ३० निवृत्तिः स्यादवेदने ” इति । '''व्याघ्रः—'''<br /> “समानोदकभावस्त्वनुवर्तेता चतुर्दशात् । जन्मनाम्नोः स्मृतेरेके तत्परं गोत्रमुच्यते”॥ इति ।<br /> जन्म च नाम च जन्मनामनी । तयोः स्मरणं यावत्तावत्समानोदकभाव इत्यन्ये मन्यंते । ततः<br /> परं निवर्तत इत्यर्थादुक्तम् । '''पारस्करः—'''“ आ सप्तमात्सापिंड्यमा दशमात्समानो-<br /> दकत्वम् ” इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> rfi0u3ipaoil0224o3333ujc0bav8k5 104 166530 419532 2026-11-09T13:28:39Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''सपिण्डाशौचम् ।'''|४९७}} {{rule}} '''दीपिकायाम्—'''<br /> “अष्टमात्प्राक्सपिंडाः स्युर्द्विविधा अष्टमादयः । त्रयः समानोदकाः स्युस्ततोऽन्ये गोत्रजाः स्मृताः”॥... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419532 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''सपिण्डाशौचम् ।'''|४९७}} {{rule}} '''दीपिकायाम्—'''<br /> “अष्टमात्प्राक्सपिंडाः स्युर्द्विविधा अष्टमादयः । त्रयः समानोदकाः स्युस्ततोऽन्ये गोत्रजाः स्मृताः”॥ इति ।<br /> इदं दशमपर्यंतं समानोदकत्वस्मरणं विदेशस्थविषयम् । आ चतुर्थात्सासमानोदकत्वस्मरणं संनि-<br /> हितदेशवर्त्तिषु चतुर्थशपुरुषादूर्ध्वमपि स्नेहोपललनादिद्वारा जन्मनामवेदनेऽपि समानोदकत्वे<br /> निवृत्तिपरम् । “ जन्मनाम्नोरवेदने ” इति मनुवचनं संनिहितदेशवर्त्तिषु बंधुत्वपरिपालनाभावेन<br /> ५ जन्मनामवेदनाभावे चतुर्थशपुरुषादर्वागपि समानोदकत्वनिवृत्तिपरम् । “ आ सप्तमाद्दशभाद्वा<br /> समानग्रामवासे यावत् संबंधमनुस्मरेयुः ” इति वसिष्ठस्मरणात् । सगोत्रेषु व्यवस्था चंद्रिकायां<br /> दर्शिता—“ जन्मनाम्नोरस्मरणेन समानोदकभावो येषां निवृत्तस्ते गोत्रजाः स्नात्वा शुध्यंति । येषां<br /> जन्मनाम्नोः स्मरणे सत्यपि चतुर्थशपुरुषातिक्रमात् सगोत्रत्वं तेषां न स्नानमात्राच्छुद्धिः ‘ समानो-<br /> दकानां त्र्यहं गोत्रजानामहं स्मृतम् ’ इति जाबालिवचनस्यैवंविधगोत्रजविषयत्वात् ” इति ।<br /> १० सप्तपौरुषसपिंडता ब्राह्मणादिसर्ववर्णेषु समाना । विजातीयसापिण्ड्यं कन्यायाः सापिण्ड्यम् । विजातीयेषु<br /> त्रिपुरुषमेव सापिंड्यम् । यदाह '''पाराशरः—'''<br /> “ सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते । सजातीयेषु वर्णेषु चतुर्थ भिन्नजातिषु”॥ कूटस्थ-<br /> सजातीयेषु सपिण्डता सप्तमादूर्ध्वं विनिवर्त्तते । विजातीयेषु त्रिपुरुषादूर्ध्वं विनिवर्तत इत्यर्थः ।<br /> तथा च '''शातातपः—'''<br /> १५ “ पुत्राणामसपिंडानामप्रत्तानां च योषिताम् । सपिंडता तु निर्दिष्टा पितृपक्षे त्रिपूरुषी ” ॥ इति ।<br /> असपिंडानां विजातीयानां अप्रत्तानां अदत्तानामकृतानामित्यर्थः । स एव—<br /> “ यथैकजाता बहवः पृथक्क्षेत्राः पृथग्जनाः । एकपिंडाः पृथक्शौचाः पिंडस्त्वावर्तते त्रिषु” ॥<br /> एकस्माद्ब्राह्मणादेर्जाताः एकजाताः । पृथक्क्षेत्राः भिन्नजातीयासु स्त्रीषु जाताः । अत एव पृथग्-<br /> जनाः । एकपिंडाः सपिंडाः । पिंडस्त्वावर्तते त्रिषु । तेषां त्रिपुरुषमेव सापिंड्यमित्यर्थः ।<br /> २० '''व्यासोऽपि—'''<br /> “ ये त्वेकजाता बहवो भिन्नयोनय एव च । भिन्नवर्णाश्च सापिण्ड्यं भवेत् तेषां त्रिपुरुषम्”॥ इति ।<br /> '''वृद्धपराशरोऽपि—'''“ तावत्तत्सूतकं गोत्रे चतुर्थपुरुषेण तु” । तत्सूतकं भिन्नजातीयसंततिविषयोक्तं<br /> सूतकं तावद्यावत्त्रिपुरुषं चतुर्थपुरुषेण तु निवर्तत इत्यर्थः । यत्तु पराशरेण<br /> सजातीयेषु पंचमादिषु सापिंड्यनिवृत्तिपूर्वकं आशौचतारतम्यमुक्तं<br /> २५ “ दायाद्विच्छेदमाप्नोति पंचमो वाऽत्मवंशजः । चतुर्थे दशरात्रं स्यात्षडह्निः पुंसि पंचमे ॥<br /> “ षष्ठे चतुरहाच्छुद्धिः सप्तमे तु दिनत्रयात् ” ॥ इति । आत्मवंशजः पंचमः । वाशब्दात्षष्ठः<br /> सप्तमो वा दायात्पिंडाद्विच्छेदमाप्नोति । पितृपक्षे कूटस्थमारभ्य गणनायां चतुर्थे दशरात्रमाशौचं<br /> पंचमे षड्रात्रमित्यादि । यदपि मनुनेक्तं<br /> “ त्रयाणामुदकं कार्यं त्रिषु पिंडः प्रवर्तते । चतुर्थः पिंडदाताषां पंचमो नोपपद्यते”॥ इति ।<br /> ३० यदपि गौतमेनोक्तम्—“पिंडानिवृत्तिः पंचमे त्रयाणामेकमुदकं कार्यं सप्तमे वा ”<br /> इति “ सापिंड्यं सप्तपुरुषम् ’ इत्यादि स्मृत्यंतरे—वचनस्यास्य च पराशराद्विवचनस्य विकल्पो<br /> द्रष्टव्यः इति । माधवीये—एतच्छिष्टाचारविरुद्धत्वायुगांतरविषयत्वेन योजनीयमिति । स्मृतिरत्न-<br /> विज्ञानेश्वरीयादावभिहितम् । यत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तम् — “ पंचमात्सप्तमादूर्ध्वं<br /> मातृतः पितृतस्तथा ” इति । एतच्च कन्याविषये पंचमपर्यंतं सापिंड्यप्रतिपादनं विवाहनिषेधार्थम् ।<br /> ३५ आशौचविषये तु त्रिपुरुषमेव कन्यासापिंड्यम् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> p0rw7cd2447wu8p01t6r3ynrgefmcnw 104 166531 419533 2026-11-09T14:32:10Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४९८|'''स्त्रीषु सापिण्ड्यम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} तथा च '''वसिष्ठः—'''“ अप्रत्तानां तु स्त्रीणां सापिंड्यं त्रिपुरुषं विज्ञायते ” '''शंखश्च—'''<br /> “ पुत्राणामसवार्णानामप्र... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419533 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|४९८|'''स्त्रीषु सापिण्ड्यम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} तथा च '''वसिष्ठः—'''“ अप्रत्तानां तु स्त्रीणां सापिंड्यं त्रिपुरुषं विज्ञायते ” '''शंखश्च—'''<br /> “ पुत्राणामसवार्णानामप्रत्तानां च योषिताम् । सपिण्डता विनिर्दिष्टा पितृपक्षे त्रिपूरुषी ” ॥ इति ।<br /> '''अर्कस्मृतौ—'''“ स्त्रीषु त्रिपुरुषं ज्ञेयं सपिंडत्वं द्विजोत्तमाः” इति । '''ब्रह्मपुराणे च—'''<br /> “ सपिंडता तु कन्यानां सवर्णानां त्रिपूरुषी । एकोदकास्ततश्चोर्ध्वं निर्दिष्टास्तु त्रिपुरुषाः ” ॥ इति ।<br /> ५ '''स्मृत्यर्थसारे—'''“ स्त्रीषु सापिंड्यं त्रिपुरुषमेवाप्रत्तासु ” इति । प्रत्तानां तु स्त्रीणां सप्तपुरुषमेव<br /> सापिंड्यम् । यदाह '''व्यासः—'''<br /> “ प्रत्तानां तु तथा स्त्रीणां सापिंड्यं सप्तपौरुषम् । नारीणां भर्तृसापिंड्यं प्राह देवः प्रजापतिः”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ स्वगोत्राद्ब्रश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे । एकत्वं सा गता भर्तुः पिण्डे गोत्रेऽथ सूतके ” ॥ इति ।<br /> १० अप्रत्तस्त्रिया जन्मनि मरणे चाशौचव्यवस्था कृता '''शतके—'''<br /> “आ त्रिपुरुषमेवाघं कन्याया मृतिजन्मनोः । आ सप्तपुरुषं पुंसः सापिंड्यं च तथा द्वयोः”॥<br /> कन्याया मृतिजन्मनोः सतोर्यावत्त्रयः पुरुषा अनुक्रांता भवंति तावदघं भवति । पुंसः पुरुषस्य मृति-<br /> जन्मनोरा सप्तपूरुषमघं भवति । उभयत्राङ् अभिविधौ । तत्तद्भावाधिभूतानां पुरुषाणां तत्तत्पुत्राणां<br /> चावाधिमतां सर्वेषामघं भवति । तथा द्वयोः स्त्रीपुंसयोः कन्याविषये त्रिपुरुषं सापिंड्यम् । पुरुषविषये<br /> १५ सप्तपुरुषमित्यर्थः । अत्र कूटस्थानीयत्वात् कूटस्थभ्रातुरप्याशौचं भवति । तथा '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ आत्मपुत्रपितृभ्रातृभ्रातृव्यस्त्रीप्रसूतके । दशरात्रेण शुद्ध्यंति नान्येषां सूतकं भवेत् ” ॥<br /> आत्मशब्देन जनक उच्यते । तेन पुत्रादयः प्रत्येकमभिसंबध्यंते ।<br /> '''दीपिकायाम्—'''<br /> “ पुत्री पौत्री तथा भ्रात्री तथा सहजपुत्र्यपि । पितुः सहजपुत्री च पंचानां सूतिकाविधिः ” ॥<br /> २० '''संग्रहे च—'''<br /> “कन्यकाजनने भ्रातृपितृतद्भातृतत्सुताः । पितामहश्च तद्भाता शुध्यंति दशरात्रतः ” ॥ इति ।<br /> '''संग्रहान्तरे च—'''<br /> “पुंसि जाते सपिंडानां स्त्रियां पित्रोः पितुः पितुः । सोदराणां पितृव्याणां तत्सुतानामघं भवेत्”॥ इति ।<br /> सोदराणां भ्रातॄणामित्यर्थः । सोदरशब्दो भिन्नोदरस्याप्युपलक्षकः । त्रिपुरुषान्तर्वर्त्तिभिन्नोदराणां<br /> २५ सर्वेषामिदं सूतकं समानम् । तत्र विशेषः स्मर्यते—<br /> “भिन्नोदरस्य भार्या तु स्त्रीप्रसूता भवेद्यदि । भ्रातुर्दशाहमाशौचं तत्पुत्रस्य न विद्यते”॥इति ।<br /> भिन्नोदरभ्रातृपत्न्याः पुत्र्यां जातायां भिन्नोदरभ्रातुरेवाघं न तत्पुत्रस्येत्यर्थः । यत्तूक्तमर्कस्मृतौ—<br /> “ पुंजन्मनि सपिंडानां दशाहाच्छुद्धिरिष्यते । स्त्रीजन्मनि सपिंडानां त्र्यहाच्छुद्धिरिष्यते ” ॥ इति ।<br /> अत्र त्र्यहादित्यापाद्विषयं त्रिपुरुषव्यतिरिक्तसमानोदकविषयं वा । यतस्तत्रैवोक्तम्—<br /> ३० “ त्र्याहादेकोदकानां च एकाहं सोदके क्वचित् ” इति । एकाहमिति सगोत्रविषयम् ।<br /> अत्र कन्यासापिण्डानां भ्रातृपितृपितामहानां तत्सुतानां पितामहभ्रातुश्च दशाहं सूतकम् । कन्या-<br /> सोदकानां चतुर्थपंचमषष्ठानां त्र्यहं सूतकम् । सप्तमस्य एकाहमिति केचित् । अन्ये तु कन्या-<br /> सपिंडानां त्रिपुरुषांतर्वर्तिनामेव दशाहं सूतकं सोदकानां नास्ति त्र्यहादेकोदकानामित्येतत्पुंप्रसव-<br /> विषयमित्याहुः । अत्र यथास्वदेशाचारं व्यवस्था ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 3nq5wzaiw42wf7yluuwrthac1n6fgu1 104 166532 419534 2026-11-09T14:34:20Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''जननाशौचद्वैविध्यम् ।'''|४९९}} {{rule}} अपरे स्त्रीपुंससाधारण्येन मूलस्मृतिषु प्रसवाशौचविधानाच्चंद्रिकास्मृतिरत्नमाधवीय-<br /> विज्ञानेश्वरादिषु प्रौढन... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419534 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''जननाशौचद्वैविध्यम् ।'''|४९९}} {{rule}} अपरे स्त्रीपुंससाधारण्येन मूलस्मृतिषु प्रसवाशौचविधानाच्चंद्रिकास्मृतिरत्नमाधवीय-<br /> विज्ञानेश्वरादिषु प्रौढनिबंधनेषु चाविशेषेण स्रावादिप्रसवांताशौचविधानादाधुनिकसंग्रहकारोक्त-<br /> त्रिपुरुषाशौचे प्रमाणाभावाद्वा त्रिपुरुषं कन्यासापिंड्यनिरूपणस्य कन्यामरणाशौच उपयोगात्<br /> स्त्रीप्रसवेऽपि आ सप्तपुरुषसपिंडानां दशाहं सूतकमस्तीत्याहुः । अत्र यथास्वदेशाचारं व्यवस्था ।<br /> ५ '''जननाशौचं द्विविधम् ।''' अस्पृश्यत्वलक्षणं धर्मानधिकारलक्षणं चेति । तत्रास्पृश्यत्वलक्षणं<br /> मातुरेव पूर्णमाशौचं पितुरपि स्नानात्पूर्वं नान्येषां सपिंडानाम् । स्नानादूर्ध्वं पितुरस्पृश्यत्वलक्षणं नास्ति ।<br /> किंतु धर्मानधिकारलक्षणमेव । तथा '''पैठीनसिः—'''<br /> “जनौ सपिंडाः शुचयो मातापित्रोस्तु सूतकम् । सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः”॥ इति ।<br /> अस्यार्थश्चंद्रिकायामुक्तः—“सपिंडस्य जनने पितृमातृव्यतिरिक्ताः सपिंडाः शुचयः । सपिंड-<br /> १० जनननिबंधनाशौचे धर्मानधिकारलक्षणे विद्यमानेऽप्यघस्वरूपाभावात् स्पर्शयोग्याः । तत्सद्भावा-<br /> न्मातापित्रोरस्पृश्यत्वलक्षणं सूतकं भवति । तत्सद्भावश्च मातापित्रोर्जायमानप्राणिपिण्डहेतुत्वात्<br /> तद्धेतुत्वं तज्जनकत्या पितुः कथंचित्परंपरया मातृगर्भाग्निर्गमनानुकूलप्रेरणया साक्षात् । ततश्च<br /> गुरुतया स्नानमात्रानपनोद्यं सूतकं मातुरेव स्यात् । न पितुः । स्नानमात्रेण पिता शुचिः । अघनाशात्<br /> स्पर्शयोग्यो भवति ” इति । तथा च '''स्मृत्यंतरम्—'''जननेऽप्येतन्मातापित्रोर्मातुरेवास्पर्शनात्मकं<br /> १५ नान्येषां ज्ञातीनामिति । मरणे सपिंडानामस्पृश्यत्वं यथा जननेऽप्येतदस्पृश्यत्वं तथा मातापित्रोरेव<br /> भवति । नान्येषां सपिंडानां जायमानप्राणिपिण्डकर्तृत्वरहितानां मातापित्रोर्मध्येऽपि स्नानमात्रानप-<br /> नोद्यमस्पर्शं न हेतुभूतमाशौचं मातुरेवेत्यर्थः । '''अंगिराः—'''“ प्राक् स्नानाज्जनने अस्पृश्यः कर्महानि-<br /> राशौचवत् ” इति । स्नानात्प्राक् पिता अस्पृश्यः । ऊर्ध्वं तु स्पृश्य एव । किं तु कर्महानिः तस्य<br /> शाववद्भवतीत्यर्थः । '''संवर्त्तः—'''<br /> २० “ सचैलं तु पितुः स्नानं जाते पुत्रे विधीयते । माता शुध्येत् दशाहेन स्नातस्य स्पर्शनं पितुः ” ॥<br /> न दोषावहमित्यर्थः । '''आदिपुराणेऽपि—'''<br /> “ सूतके तु मुखं दृष्ट्वा जातस्य जनकस्ततः । कृत्वा सचैलस्नानं तु स्पृश्यो भवति तत्क्षणात्”॥ इति ।<br /> '''अंगिराः—'''<br /> “ सूतके सूतिकावर्जं संस्पर्शो न निषिध्यते । संस्पर्शे सूतिकायास्तु स्नानमेव विधीयते ” ॥ इति ।<br /> २५ एतद्दशाहांतसूतिकास्पर्शे स्नानमात्रविधानमकामकतविषयम् । बुद्धिपूर्वस्पर्शे तु स्नानं अग्निस्पर्शो<br /> घृतप्राशनं च कर्तव्यम् ।<br /> “ पतितं सूतिकांमर्त्यं शवं स्पृष्ट्वा च कामतः । स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाऽग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति ” ॥<br /> इति स्मरणात् । यत्तु '''बोधायनेनोक्तं—'''“ जनने तावन्मातापित्रोर्दशाह-<br /> माशौचं मातुरित्येके ” इति एतच्चंद्रिकायां व्याख्यातम्—अस्पृश्यत्वलक्षणं मातापित्रोर्दशाह-<br /> ३० माशौचमित्येतत्पूर्वपक्षत्वेनोक्तमिति तावद् ग्रहणदवगम्यते । तेन मातुरित्येक इत्ययमेव सम्यक्पक्ष<br /> इति न पूर्वोक्तविरोध इति अखंडादर्शे तु विवृतम् । युगपत्स्त्रीपुंसप्रसवे अस्पृश्यत्वलक्षणमाशौचं<br /> मातापित्रोः । अन्यतरप्रसवे मातुरेवास्पृश्यत्वलक्षणमाशौचम् । अथवा मातपित्रोरिति पितुः संसर्ग-<br /> विषयम् । पितुरिति पितुरसंसर्गविषयमिति । तथा च '''वसिष्ठः—'''<br /> “ नाशौचं विद्यते पुंसः संसर्गं चेन्न गच्छति । रजस्तत्राशुचि ज्ञेयं तच्च पुंसि न विद्यते ” ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> lr83y1m16xoo8otr2de06cnpgfca5zw 104 166533 419535 2026-11-09T14:36:08Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५००|'''मातापित्रोः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ शावाशौचं तु सर्वेषां सूतकं मातुरेव च । स्नानं प्रकुर्युतु पिता स्पृश्यो भवति तत्क्षणात् ” ॥<br /> “ यस्तया सह संस... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419535 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५००|'''मातापित्रोः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ शावाशौचं तु सर्वेषां सूतकं मातुरेव च । स्नानं प्रकुर्युतु पिता स्पृश्यो भवति तत्क्षणात् ” ॥<br /> “ यस्तया सह संसर्गं कुर्य्याच्छय्यासनम् । बान्धवो वा परो वापि स दशाहेन शुद्ध्यति ” इति ।<br /> '''सुमंतुः—'''“मातुरेव सूतकं तां स्पृशतां च नेतरेषाम्” इति । मातुः सूतिकां स्पृशतां च जनानना-<br /> ५ मस्पृश्यत्वलक्षणं भवति नेतरेषाम् । अस्पृशतां जनानां न भवतीत्यर्थः । '''अत्रिः—'''<br /> “ संपर्कज्जायते दोषः पारक्ये चैव जन्मनि । तद्दर्जनात्पितुरपि सद्यःशौचं विधीयते ” इति ।<br /> पारक्ये परसंबंधिजनने ।<br /> '''पराशरः—'''“ ब्राह्मणानां प्रसूतो तु देहस्पर्शो विधीयते ।<br /> “ सर्वेषां शावमाशौचं मातापित्रोस्तु सूतकम् । सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः”॥ इति ।<br /> १० '''अस्पृश्यत्वलक्षणं सूतकं मातापित्रोः ।''' तत्रापि दशाहमस्पृश्यत्वं मातुरेव पितुः स्नानपर्यन्तमेवेत्यर्थः ।<br /> सूतक्या सह संसर्गकरणे तन्निमित्तमस्पृश्यत्वं दशाहमस्तीत्याह स एव—<br /> “यदि पत्न्यो प्रसूतायां संपर्क कुरुते द्विजः । सूतकं तु भवेत्तस्य यदि विप्रः षडंगवित् ॥<br /> “ संकर्ज्जायते दोषो नान्यो दोषोऽस्ति वै द्विजे । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संपर्क वर्ज्जयेद् बुधः ” ॥<br /> “ प्रसवें गृहमेधी तु न कुर्यात्संकरं यदि । दशाहाच्छुध्यते माता त्वक्गात्रस्य पिता शुचिः ” ॥ इति ।<br /> १५ भर्तुः स्नानानंतरसंसर्गनिमित्तं एक एव दोषोऽस्पृश्यत्वापादको जायते न तु जनननिमित्तको<br /> दोषोऽस्ति तस्मात्संपर्क वर्जयित् । गृहस्थः सूतिकया सह यदि सहशयनआसनभोजनादिकं न कुर्यात्<br /> तदा स्नानेनैव स्पृश्यो भवति । माता तु दशाहेन शुद्धा भवतीत्यर्थः । '''मनुरपि ( ५।६१-६२)—'''<br /> “सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः । निरस्य तु पुमांच्छुक्रमुपस्पृश्यैव शुध्यति ” ॥ इति ।<br /> ‘उपस्पृश्य पिता शुचिः’ इत्येतदुत्तरधर्भेनोपपादयति । शुक्रे निस्स्रुते गर्भाधानं कृत्यिति यावदुपस्पृश्य<br /> २० स्नात्वा पिता शुचिः गर्भाधानं कृत्वा तदानीं स्नात्य पितुरस्पृश्यत्वापादकं जननाशौचमिदानीं<br /> तत्स्नानादूर्ध्वं न भवतीत्यर्थः । '''याज्ञवल्क्योज्ञपि ( प्रा. १९ )—'''<br /> “पित्रोस्तु सूतकं मातुस्तद्संदर्शनात् ध्रुवम् । तदहर्न प्रदुष्येत पूर्वेषां जन्मकारणात् ” ॥ इति ।<br /> अत्र '''विज्ञानेश्वरः ( पृ. १७५ पं. २८ )—'''“सूतकं जनननिमित्तमस्पृश्यत्वलक्षणं पित्रोः मातापित्रोरेव ।<br /> न सर्वेषां सापिंडानां तच्चास्पृश्यत्वं मातुर्ध्रुवं दशाहादुपर्यंतं स्थिरमित्यर्थः । कुतः तद्भूग्दर्शनस्यास्याः<br /> २५ संबंधित्वेनामनुः दर्शनात्पितुर्दृष्टं न भवति स्नानमात्रेणास्पृश्यत्वं न विद्यते । यस्मिन्दिने कुमारजननं<br /> तदहर्न दुष्येत तन्निमित्तमनाधिकार्यादपि न भवतीत्यर्थः । यस्मात्स्मिन्नहनि पूर्वेषां पित्रादीनां<br /> पुवरूपेण जन्म उत्पत्तिः तस्मात्तदहर्न प्रदुष्येत ” इति । स्मृत्यर्थसारे—जनननिमित्तमस्पृश्यत्वं मातु-<br /> रेव । पितुः स्नानानंतरमस्पृश्यत्वं नास्ति । जनने सापिंडानांमस्पृश्यत्वं सर्वदा नास्तीत्येति । '''षडशीतौ—'''<br /> “ यावत्सूतकमस्पृश्या माता प्राक् स्नानतः पिता । अन्येषां तु सापिंडानामस्पृश्यत्वं न सूतके”॥ इति ।<br /> ३० '''यत्तु संग्रहे—'''<br /> “आन्तं शावेऽङ्गसंसर्शं त्यजेत्सूतो चतुर्दिनम् । स्पर्शेनाघस्थ तु स्नानं कुच्छ्रोऽन्याशौचिनः स्मृतः”॥इति<br /> प्रसवे चतुर्दिन्मंगस्यर्शवर्जेनमुक्तम् । तत्स्नानानन्तरक्षणमारभ्य पितुः सर्वदा च सर्वपिंडाना-<br /> मस्पृश्यत्वलक्षणशौचाभावं प्रतिपादयन्तीभिः पूर्वोक्तसर्वस्मृतिभिर्विरुद्धत्वाद्वापेज्यम् ।<br /> यथात्र स्मृत्यंतरमुक्तम्—<br /> ३५ “ स्पृष्टसृष्टिं भाषणं च सहवासं च वर्जयेत् । अन्याशौचवतां पुंसां न स्पृशेच्च कदाचन ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 7ctaypt1v2vuvmpm8skmcus9tct1ftz 104 166534 419536 2026-11-09T14:38:34Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''सूतिकायाः ।'''|५०१}} {{rule}} “ न स्पृशेयुरनासक्ताः प्रेतस्यासन्नबान्धवान् । जन्मन्यपि विपत्तौ च यावच्चतुरहं भवेत् ” ॥ इति<br /> तच्चाशौचिनामेवान्योन्यस्पर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419536 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''सूतिकायाः ।'''|५०१}} {{rule}} “ न स्पृशेयुरनासक्ताः प्रेतस्यासन्नबान्धवान् । जन्मन्यपि विपत्तौ च यावच्चतुरहं भवेत् ” ॥ इति<br /> तच्चाशौचिनामेवान्योन्यस्पर्शविषयं शब्दतः प्रतीयते । यथा विपत्तौ चतुरहादूर्ध्वमंगस्पर्शस्य कलौ<br /> निषिद्धत्वेन चतुरहमित्येतद्युगांतरविषयत्वेन व्यवतिष्ठते तथा जन्मन्यंगस्पर्शस्य विहितत्वेन जन्मनि<br /> चतुरहमित्येतदर्थांतरपरमस्तु । कर्तृस्मरणरहितमेतादृशं वचनं प्रसिद्धसकलस्मृतिविरोधादप्रमाणं वा<br /> भवतु । यच्च संवर्त्तेनोक्तम्—<br /> “ सूतके तु यदा विप्रो ब्रह्मचारी विशेषतः । पिबेत्पानीयमज्ञानाद्भुंजीत वाऽथ स्पृशेत वा ॥<br /> “ पानीयपाने कुर्वीत पंचगव्यस्य प्राशनम् । त्रिरात्रोपोषितो भुक्तौ स्पृष्टौ स्नानेन शुध्यति ” ॥ इति<br /> तत् सूतिकास्पर्शविषयं अस्नातपितृस्पर्शविषयं च ।<br /> “सूतके सूतिकावर्जं संस्पर्शो न निषिध्यते । संस्पर्शे सूतिकायास्तु स्नानमेव विधीयते” इत्यादिनা<br /> तत्रैव स्नानविधानात् । न च ‘संस्पर्शो न निषिध्यते’ इत्येतच्चतुरहादूर्ध्वं सपिंडानां स्पर्शनिषेधाभाव-<br /> परमिति वाच्यम् । सूतिकाव्यतिरिक्तस्पर्शे निषेधाभावमात्रस्य प्रतीतेश्चतुरहादूर्ध्वमित्यत्र विनिगमना-<br /> भावात् ‘ स्पृश्यो भवति तत्क्षणात् ’ इत्यादिस्मृतिविरोधापत्तेश्च । ‘ संस्पर्शे सूतिकायास्तु ’ इति<br /> स्नानवचनं दशाहांतमपि सूतिकास्पर्शे स्नानविधिपरमित्याभिप्रेत्य संग्रहकारेणोक्तम्—<br /> “ दशाहं दर्शनं वाक्यं सूतिकायास्त्यजेन्नरः । अघांतं स्पर्शमित्येवं पितुस्तं यमलोद्भवे ” ॥ इति ।<br /> दशाहं सूतिकाया दर्शनं वाक्यश्रवणं च वर्जयेत्ततः दशाहांतं यावत् सूतकं तत्स्पर्शमिव त्यजेत् ।<br /> न तु दर्शनादि । इत्यमघांतं स्वाशौचपर्यंतं दशाहपर्यंतमिति यावद्यमलोद्भवे अपत्यद्वयजनने<br /> पितुर्जनकस्य तं स्पर्शं त्यजेत् । पितुः पुत्रजननोत्तरकालस्नानानन्तरमस्पृश्यत्वलक्षणाशौचाभावेऽपि<br /> यमलोद्भवे दशाहपर्यंतं तदस्तीत्यर्थः । ‘ सूतकं मातुरेव स्यान्मातापित्रोस्तु सूतकम् ’ इति<br /> बोधायनवचनमेवं व्याकृतमखंडादर्शे । युगपत्स्त्रीपुंसप्रसवे मातापित्रोरस्पृश्यत्वलक्षणं दशाहामा-<br /> शौचमिति । एवं शिष्टाचारानुसारेण मातुर्दशाहानंतरमपि यावदाशौचमस्पृश्यत्वमुक्तं संग्रहे—<br /> ‘ अघांतं स्पर्शमिव ’ इति । स्मृतिरत्ने तु—‘ जनौ सपिंडाः शुचयः ’ इति पैठीनसिवचनं<br /> व्याख्यातम् । जन्मनि सर्वे सपिंडाः स्पृश्याः । पिता स्नानेन स्पृश्यः । माता तु दशाहांते स्पृश्या<br /> भवतीति । ‘ माता शुद्ध्येद्दशाहेन स्नातस्य स्पर्शनं पितुः ’ इति संवर्त्तवचनम् । चंद्रिकायां<br /> माता दशाहेन स्पर्शनादियोग्या भवतीत्यर्थ इति ।<br /> तत्रैव—“ द्विजातेः सूतिका या स्यात् सा दशाहेन शुध्यति ” इति पारस्करवचनं व्याख्यातम् ।<br /> अस्पृश्यत्वादिहेतुभूतं दशाहपर्यंतं दानादिधर्मानधिकारलक्षणं तु पुत्रजनन्यां विंशतिरात्रपर्यंतं<br /> स्त्रीजनन्यां मासपर्यंतमिति ।<br /> “ सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः । माता शुद्ध्येद्दशाहेन ” इति पराशरवचनं माधवीये<br /> व्याख्यातम् । दशाहमस्पृश्यत्वं मातुः पितुः स्नानपर्यंतमेवेति ।<br /> “पित्रोस्तु सूतकं मातुस्तदसृग्दर्शनात् ध्रुवम् ” इति याज्ञवल्क्यवचनं व्याख्यातं<br /> विज्ञानेश्वरेण—“सूतकं जन्मनिमित्तमस्पृश्यत्वलक्षणं मातापित्रोरेव न सर्वेषां सपिंडानां तच्चास्पृश्यत्वं<br /> मातुर्दशाहपर्यंतं स्थिरमिति” । स्पष्टमेवाह व्यासः—<br /> “ सूतके तु सपिंडानां संस्पर्शो नैव दुष्यति । स्पृश्याः स्युः सर्वे एवैते स्नानान्मातुर्दशाहतः ”॥ इति<br /> ब्राह्मेऽपि—<br /> “ ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या प्रसूता दशभिर्दिनेः । दिनैः शुद्धा च संस्पृश्या त्रयोदशभिरेव च ” ॥इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-अत्र । }} ६४<noinclude></noinclude> 60kguemymtndt7z0y3qeir3si2osy2g 419537 419536 2026-11-09T14:40:14Z Myauthworks 10864 419537 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''सूतिकायाः ।'''|५०१}} {{rule}} “ न स्पृशेयुरनासक्ताः प्रेतस्यासन्नबान्धवान् । जन्मन्यपि विपत्तौ च यावच्चतुरहं भवेत् ” ॥ इति<br /> तच्चाशौचिनामेवान्योन्यस्पर्शविषयं शब्दतः प्रतीयते । यथा विपत्तौ चतुरहादूर्ध्वमंगस्पर्शस्य कलौ<br /> निषिद्धत्वेन चतुरहमित्येतद्युगांतरविषयत्वेन व्यवतिष्ठते तथा जन्मन्यंगस्पर्शस्य विहितत्वेन जन्मनि<br /> चतुरहमित्येतदर्थांतरपरमस्तु । कर्तृस्मरणरहितमेतादृशं वचनं प्रसिद्धसकलस्मृतिविरोधादप्रमाणं वा<br /> भवतु । '''यच्च संवर्त्तेनोक्तम्—'''<br /> “ सूतके तु यदा विप्रो ब्रह्मचारी विशेषतः । पिबेत्पानीयमज्ञानाद्भुंजीत वाऽथ स्पृशेत वा ॥<br /> “ पानीयपाने कुर्वीत पंचगव्यस्य प्राशनम् । त्रिरात्रोपोषितो भुक्तौ स्पृष्टौ स्नानेन शुध्यति ” ॥ इति<br /> तत् सूतिकास्पर्शविषयं अस्नातपितृस्पर्शविषयं च ।<br /> “सूतके सूतिकावर्जं संस्पर्शो न निषिध्यते । संस्पर्शे सूतिकायास्तु स्नानमेव विधीयते” इत्यादिनা<br /> तत्रैव स्नानविधानात् । न च ‘संस्पर्शो न निषिध्यते’ इत्येतच्चतुरहादूर्ध्वं सपिंडानां स्पर्शनिषेधाभाव-<br /> परमिति वाच्यम् । सूतिकाव्यतिरिक्तस्पर्शे निषेधाभावमात्रस्य प्रतीतेश्चतुरहादूर्ध्वमित्यत्र विनिगमना-<br /> भावात् ‘ स्पृश्यो भवति तत्क्षणात् ’ इत्यादिस्मृतिविरोधापत्तेश्च । ‘ संस्पर्शे सूतिकायास्तु ’ इति<br /> स्नानवचनं दशाहांतमपि सूतिकास्पर्शे स्नानविधिपरमित्याभिप्रेत्य '''संग्रहकारेणोक्तम्—'''<br /> “ दशाहं दर्शनं वाक्यं सूतिकायास्त्यजेन्नरः । अघांतं स्पर्शमित्येवं पितुस्तं यमलोद्भवे ” ॥ इति ।<br /> दशाहं सूतिकाया दर्शनं वाक्यश्रवणं च वर्जयेत्ततः दशाहांतं यावत् सूतकं तत्स्पर्शमिव त्यजेत् ।<br /> न तु दर्शनादि । इत्यमघांतं स्वाशौचपर्यंतं दशाहपर्यंतमिति यावद्यमलोद्भवे अपत्यद्वयजनने<br /> पितुर्जनकस्य तं स्पर्शं त्यजेत् । पितुः पुत्रजननोत्तरकालस्नानानन्तरमस्पृश्यत्वलक्षणाशौचाभावेऽपि<br /> यमलोद्भवे दशाहपर्यंतं तदस्तीत्यर्थः । ‘ सूतकं मातुरेव स्यान्मातापित्रोस्तु सूतकम् ’ इति<br /> बोधायनवचनमेवं व्याकृतमखंडादर्शे । युगपत्स्त्रीपुंसप्रसवे मातापित्रोरस्पृश्यत्वलक्षणं दशाहामा-<br /> शौचमिति । एवं शिष्टाचारानुसारेण मातुर्दशाहानंतरमपि यावदाशौचमस्पृश्यत्वमुक्तं '''संग्रहे—'''<br /> ‘ अघांतं स्पर्शमिव ’ इति । '''स्मृतिरत्ने तु—'''‘ जनौ सपिंडाः शुचयः ’ इति पैठीनसिवचनं<br /> व्याख्यातम् । जन्मनि सर्वे सपिंडाः स्पृश्याः । पिता स्नानेन स्पृश्यः । माता तु दशाहांते स्पृश्या<br /> भवतीति । ‘ माता शुद्ध्येद्दशाहेन स्नातस्य स्पर्शनं पितुः ’ इति संवर्त्तवचनम् । '''चंद्रिकायां'''<br /> माता दशाहेन स्पर्शनादियोग्या भवतीत्यर्थ इति ।<br /> '''तत्रैव—'''“ द्विजातेः सूतिका या स्यात् सा दशाहेन शुध्यति ” इति पारस्करवचनं व्याख्यातम् ।<br /> अस्पृश्यत्वादिहेतुभूतं दशाहपर्यंतं दानादिधर्मानधिकारलक्षणं तु पुत्रजनन्यां विंशतिरात्रपर्यंतं<br /> स्त्रीजनन्यां मासपर्यंतमिति ।<br /> “ सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः । माता शुद्ध्येद्दशाहेन ” इति पराशरवचनं माधवीये<br /> व्याख्यातम् । दशाहमस्पृश्यत्वं मातुः पितुः स्नानपर्यंतमेवेति ।<br /> “पित्रोस्तु सूतकं मातुस्तदसृग्दर्शनात् ध्रुवम् ” इति याज्ञवल्क्यवचनं व्याख्यातं<br /> '''विज्ञानेश्वरेण—'''“सूतकं जन्मनिमित्तमस्पृश्यत्वलक्षणं मातापित्रोरेव न सर्वेषां सपिंडानां तच्चास्पृश्यत्वं<br /> मातुर्दशाहपर्यंतं स्थिरमिति” । स्पष्टमेवाह '''व्यासः—'''<br /> “ सूतके तु सपिंडानां संस्पर्शो नैव दुष्यति । स्पृश्याः स्युः सर्वे एवैते स्नानान्मातुर्दशाहतः ”॥ इति<br /> '''ब्राह्मेऽपि—'''<br /> “ ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या प्रसूता दशभिर्दिनेः । दिनैः शुद्धा च संस्पृश्या त्रयोदशभिरेव च ” ॥इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-अत्र । }} ६४<noinclude></noinclude> pjx41kac94fp3ot6288e9aha5kxxbje 104 166535 419538 2026-11-09T14:42:19Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५०२|'''आशौचिनामन्योन्यस्पर्शनिषेधः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} यत्तु कैश्चिदुक्तम् “ सूतके सूतिकावर्ज्यं संस्पर्शो न निषिध्यते ” इति स्मरणात् दशाहात्परमपि<br /> सूतिकायाः स... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419538 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५०२|'''आशौचिनामन्योन्यस्पर्शनिषेधः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} यत्तु कैश्चिदुक्तम् “ सूतके सूतिकावर्ज्यं संस्पर्शो न निषिध्यते ” इति स्मरणात् दशाहात्परमपि<br /> सूतिकायाः स्पर्शो न कर्तव्य इति तन्न । उक्तानेकस्मृत्यनुसारेणास्य वचनस्य दशाहाभ्यंतरे सूतिका-<br /> स्पर्शनिषेधविषयत्वे नोपपत्तेः । ‘अघांतं स्पर्शमिव’ इति शतककृद्वचनं देशाचारमूलमिति सिद्धम् ।<br /> '''आशौचिनामन्योन्यस्पर्शनिषेधः । आशौचिनामन्योन्यस्पर्शं निषेधति भृगुः—'''<br /> ५ “ शावाशौचे समुत्पन्ने सूतके च द्विजातिभिः । अन्याशौचवतां स्पर्शो न कर्तव्यो द्विजन्मनाम् ॥<br /> “ आशौचेऽप्यन्यदाशौचं स्पृशेद्वदि च कामतः । चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमकामतः ॥<br /> “ सूतके शावसंस्पर्शे मत्या कृच्छ्रद्वयं चरेत् । अमत्या कृच्छ्रमेकं स्यादित्युवाच बृहस्पतिः ” ॥<br /> '''स्मृत्यंतरे तु—'''<br /> “ परस्याशौचिनः स्पर्शे शावाशौचं कथं भवेत् । मत्या सांतपनं कुर्यादमत्या तु तदर्धकम् ॥<br /> १० “अस्थिसंचयनादर्वागियं शुद्धिर्विधीयते । ऊर्ध्वं त्रिरात्रं विज्ञेयममत्या तु दिनं भवेत्”॥ इति ।<br /> शावाशौचे तु आशौचरहितेन यावदाशौचं आशौचिस्पर्शो न कर्तव्यः “ मरणे यावदाशौचं<br /> तत्संस्पर्शो निषिध्यते ” इति स्मरणात् ।<br /> '''एकाशौचवतामपि चतुर्थदिनपर्यंतं परस्परस्पर्शं निषेधत्याश्वलायनः—'''<br /> “ अस्थ्नां संचयनादर्वाक् तत्सपिण्डाः परस्परम् । न संस्पृशेयुरग्लानि पुत्राश्च प्राग्दशाहतः ॥<br /> १५ “ अक्षतेऽपि चतुर्थेऽह्नि सति संचयने यदि । परस्परं सपिण्डनामङ्गस्पर्शो विधीयते ॥<br /> “ सापिण्डाः पञ्चमाहाद्वि स्पृशेयुस्तु परस्परम् । स्वाशौचकालाद्द्विशर्यं स्पर्शनं तु त्रिभागतः ॥<br /> “ दशाहादित्रीभागेन कृते संचयने क्रमात् । अंगस्पर्शनमिच्छंति वर्णानां तत्त्ववेदिनः ॥<br /> “ चतुर्थे पंचमे वाऽन्हि संस्पर्शः कथितो बुधैः ”॥ इत्यादीनि व्यासदेवलक्ष्वचनानि युगांतर-<br /> विषयाणि । “ अस्थिसंचयनादूर्ध्वमंगस्पर्शनमेव च ” इति कलियुगनिषिद्धधर्मेषु स्मरणात् ।<br /> २० '''यच्चांगिरसोक्तम्—'''“ नाशौचं सूतके प्रोक्तं सपिंडानां क्रियावताम् ” इति अस्यार्थः—क्रियावतां<br /> जन्मदाख्यदेवताप्रीत्यर्थं पूजादिक्रियावतां पित्रादिसपिंडानां जन्मदाख्यदेवतायागानुष्ठानसमये<br /> कर्मानधिकारलक्षणामाशौचं नास्तीति । तथा च '''व्यासः—'''<br /> “ सूतिकावासनिलया जन्मदा नाम देवताः । तासां यागनिमित्तं तु शुद्धिर्जन्मनि कीर्तिताः ॥<br /> “ प्रथमे दिवसे षष्ठे दशमे चैव सर्वदा । रात्रिष्वेतेषु कुर्वीत पुत्रजन्मनि सूतके ॥<br /> २५ “ षष्ठेऽह्नि यागं दानं च जन्मदानां तु कारयेत् ”॥ पूजादानार्थं तेषु दिनेषु तत्समये शुद्धिरित्यर्थः ।<br /> '''मार्कंडेयः—'''<br /> “ रक्षणीया तथा षष्ठ्यां निशायां तु विशेषतः । रात्रौ जागरणं कार्यं जन्मदानां तथा बलिः ॥<br /> “ पुरुषाः शस्त्रहस्ताश्च तत्र गीतैश्च योषितः । रात्रौ जागरणं कुर्युर्दशम्यां चैव सूतके ” ॥ इति ।<br /> '''बृहस्पतिः—'''<br /> ३० “ जन्मतः पंचमं तारं याते चंद्रे शिशुं पिता । भूषयेद्भूषणैः सर्वैः पंचायुधसमन्वितैः ॥<br /> “ विशेषात्कन्यकायाश्च कर्तव्यं मंगलं तथा । तत्र सायुधमा कल्पमायुः श्रीकांतिदं शिशोः”॥ इति ।<br /> '''नारदश्च—'''<br /> “ जननात्सप्तमे चाह्नि मृत्युरायाति धातुकः । तद्दिने चैव रक्षेयं कर्तव्यायुर्विवृद्धये ॥<br /> “ सायान्हे पूजयद्विप्रैश्शमपूपैश्च पृथग्विधैः ” ॥ '''मार्कण्डेयः—'''<br /> ३५ “ अग्न्यंगुहीने च तथा निर्धूमे सूतिकागृहे । अदीपशस्त्रमुसले भूतिसर्षपवर्जिते ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 5efwm71y134sbog1rslk2chk9jpfmpw 104 166536 419539 2026-11-09T14:44:19Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''दशाहान्तर्गतशिशुमकरणाशौचम् ।'''|५०३}} {{rule}} “ क्षणप्रध्वंसिनी ह्यलम्पहंत्यात्मसंभवम् । सा जातहारिणी नाम तद्रक्षेत्सूतिकागृहम् ” ॥ इति ।<br /> प्रथमदिने... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419539 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''दशाहान्तर्गतशिशुमकरणाशौचम् ।'''|५०३}} {{rule}} “ क्षणप्रध्वंसिनी ह्यलम्पहंत्यात्मसंभवम् । सा जातहारिणी नाम तद्रक्षेत्सूतिकागृहम् ” ॥ इति ।<br /> प्रथमदिने जातकर्मादिनिमित्ता शुद्धिर्भवति । तथा च '''वृद्धयाज्ञवल्क्यः—'''<br /> “ कुमारजन्मदिवसे विप्रैः कार्यः प्रतिग्रहः । हिरण्यभूगवाश्वाजवासोधान्यधनादिषु ॥<br /> “तत्र सर्वं प्रतिग्राह्यं कृतार्थं तु न भक्षयेत् । भक्षयित्वा तु तन्मोहात् द्विजश्चांद्रायणं चरेत्”॥<br /> इति प्रसवाशौचम् ।<br /> '''दशाहान्तर्गतशिशुमकरणाशौचम् ।'''<br /> अंतर्दशाहं जातमृतौ मृतजनने च सपिंडानां सद्यःशौचमाह '''बृहद्विष्णुः—'''“ जाते मृते मृते<br /> जाते कुलस्य सद्यःशौचम् ” इति ॥<br /> '''शंखोऽपि—'''“ प्राङ्नामकरणात्सद्यःशौचम् ” इति । '''पारस्करः—'''“ जीवन् जातो यदि प्रेया-<br /> त्सद्य एव विशुध्यति ” इति । '''कात्यायनोऽपि—'''<br /> “ अनिवृत्ते दशाहे तु पंचत्वं यदि गच्छति । सद्य एव विशुद्धिः स्यान्न प्रेतं नोदकक्रिया”॥ इति ।<br /> ‘न प्रेतं नैव सूतकम्’ इति पाठान्तरम् । तदग्रे वक्ष्यते । मातापित्रोस्तु दशाहमुक्तं '''वरदराजीये—'''<br /> “ मृतजाते जातमरणे वा सर्वास्ववस्थासु मातापित्रोर्दशाहमाशौचम् ” । तथा च '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ जातमात्रे मृते वाऽपि दशाहात्पितरौ शुची । कृते नाम्नि सनाभीनां दशरात्रमघं भवेत् ॥<br /> “ भिन्नोदराणां भ्रातॄणां जातदंते मृते त्वघम् । दशाहं कृतचूले तु दत्तादीनां विधीयते ” ॥ इति ।<br /> '''पिंगलोऽपि—'''“ जात उभयोः कृते नाम्नि सोदराणां भ्रातॄणाम् ” इति । पितृव्यतिरिक्तज्ञातीनां<br /> सद्यःशौचविधानं शिशुमरणनिमित्तस्याशौचस्य स्नानाच्छुद्धिप्रतिपादनपरम् । न प्रसवनिमित्तस्य ।<br /> तत्तु दशाहमस्ति । तथा च '''बृहन्मनुः—'''<br /> “ दशाहाभ्यंतरे बाले प्रमीते तस्य बांधवैः । शावाशौचं न कर्तव्यं सूत्याशौचं विधीयते”॥ इति ।<br /> बांधवैः सपिंडैः शावाशौचं न कर्तव्यं पितृवद्दीर्घकालं न कर्तव्यं किं तु सद्य एव । सूत्याशौचं<br /> तु दशाहं विधीयते इत्यर्थः । '''विज्ञानेश्वरोऽपि—'''मृतजनने जातमृतौ च सपिंडानां जनन-<br /> निमित्तमाशौचं परिपूर्णम् । जातमृते मृतजाते वा सपिंडानां दशाहमिति हारीतस्मरणादिति । '''पार-'''<br /> '''स्करोऽपि—'''“ अन्तःसूतके चेदोत्थानादाशौचं सूतकवत् ” इति । आ उत्थानात्<br /> आ सूतिकाया उत्थानाद्दशाहामिति यावत्सूतकवदिति । शिशूपरतिनिमित्तोदकदानवर्ज्यमित्यर्थः ।<br /> '''आपस्तंबोऽपि—'''“अन्तःसूतिके चोत्थानाशौचं सूतकवन्मृते तस्मिन्नेव बाले<br /> तु सद्यःशौचं नात्रोदकम्” इति । अस्यार्थः । यस्मिन् जाते सूतकं प्रवृत्तं तत्सूतकमध्य तस्मिन्नेव<br /> बाले मृते मातापित्रोः सूतकवत् ओत्थानादाशौचं सपिंडानां जनननिमित्तोत्थानान्मरणनिमित्तं<br /> पित्रादीनां न प्रेतायोदकदानमित्यर्थः । '''व्याघ्रोऽपि—'''<br /> “ अंतर्दशाहे जातस्य मरणं यदि संभवेत् । सद्यःशौचं सपिंडानां सूतकं तु प्रवर्तते ॥<br /> “ गर्भे यदि विपत्तिः स्याद्दशाहं सूतकं भवेत् । मृतके स्नानतः शुद्धिः सपिंडानां च सर्वशः”॥ इति ।<br /> अत्र '''विज्ञानेश्वरः—'''“ एवमादिवचनपर्यालोचनया जनननिमित्ताशौचसंकोचो<br /> नास्तीत्यवगम्यते ” इति ।<br /> नन्वेवं दशाहं जनननिमित्ताशौचस्य सत्त्वे मरणनिमित्ताशौचस्य निषेधे कोऽतिशयः । उच्यते<br /> “ सद्यःशौचे तु तावत्स्यादाशौचं संस्थितस्य तु । यावत्स्नानं न कुर्वन्ति ” इति शिशूपरमानिमित्तं<br /> तत्कालस्नानं एकोतिशयः । दशाहपर्यन्तमस्पृश्यत्वाभावोऽपरः । तारतम्यं च स्मर्यते—<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ खग-पैङ्गलोपि । }}<noinclude></noinclude> fj9htrpkw6jaxlid1028bmzgfoeysxn 104 166537 419540 2026-11-09T14:45:18Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५०४|'''सूतकाद्याशौचेषु तारतम्यम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} “सूतकात् द्विगुणं शावं शावात् द्विगुणमार्त्तवम् । आर्त्तवात् द्विगुणं सूतिस्ततोऽपि शवदाहकम् ” ॥ इति ।<br /> किं च... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419540 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५०४|'''सूतकाद्याशौचेषु तारतम्यम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} “सूतकात् द्विगुणं शावं शावात् द्विगुणमार्त्तवम् । आर्त्तवात् द्विगुणं सूतिस्ततोऽपि शवदाहकम् ” ॥ इति ।<br /> किं च सपिंडानां जनननिमित्ताशौचवन्मरणनिमित्तस्यापि दशाहाभ्युपगमे दशमदिनमृत्तौ तदूर्ध्वमपि<br /> शावाशौचप्रसंगः । तथाहि—<br /> “ अनिर्दशाहे जनने पश्चात्स्यान्मरणं यदि । प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यं तत्राशौचं स्वबंधुभिः ” ॥ इति<br /> ५ '''अंगिरःस्मरणेन''' जन्मदिनादूर्ध्वं द्वितीयादिदिने शिशुमरणे दशाहादूर्ध्वमपि प्राप्तस्य मरणाशौचस्य<br /> “ अंतर्दशाहे जातस्य शिशोर्निष्क्रमणं यदि । सूतकेनैव शुद्धिः स्यात्पित्रोः शातातपोऽब्रवीत् ॥<br /> “ दशाहाभ्यंतरे बालः कदाचिन्म्रियते यदि । शावाशौचं न कर्तव्यं सूत्याशौचेन शुध्यति ॥<br /> “ दशाहांतर्गते बाले शुद्धिः स्याज्जन्मना सह ” । “ अंतर्दशाहोपरतस्य सूतिकाहाग्निरेवाशौचम् ”<br /> इति व्याघ्रयमशंखस्मृतिवचनैर्यद्यपि बाधः सिध्यति तथापि “ तच्चेदंतःपुनरापतेत्तच्छेषेण शुद्ध्ये-<br /> १० रन् । रात्रिश्शेषे द्वाभ्याम् । प्रभाते तिसृभिः ” इति गौतमस्मरणात् सूतकांतिमादिने<br /> शिशुमृतौ तत्परं त्र्यहमाशौचम् । प्रभातमरणे त्र्यहं च पित्रोरिव पूर्णाधित्वे सपिंडानामपि प्रसज्येत ।<br /> तस्माज्जनननिमित्तपूर्णाशौचस्य मरणनिमित्तस्य सद्यःशौचस्य च महान्फलभेदः ।<br /> अत एव '''संग्रहे—'''<br /> “ सूतकांतस्तु जातस्य मृतौ शिष्टाहमिष्यते । पितुस्तु द्वयहमंत्याहे तत्प्रभाते त्र्यहं भवेत् ” ॥ इति ।<br /> १५ अयमर्थः । सूतकमध्ये जातस्य मृतौ सपिंडानां जनननिमित्तमघं शिष्टाहं भवति । मरणनिमित्तं तु<br /> सद्यः । “ जात उभयोः ” इति स्मरणात् । जातशिशुमृतौ तु पित्रोः सदा पूर्णाधित्वेऽपि<br /> “ सूतकेनैव शुद्धिः स्यात्पित्रोः शातातपोऽब्रवीत् ” इति वचनबलात्सूतकशेषेणैव मरणाशौचस्यापि<br /> निवृत्तिः । सूतकांतमदिने तन्मृतौ तत्परं पितुर्य्यहमाशौचं प्रभाते अरुणोदयकाले त्र्यहम् । यद्यपि<br /> मातुरप्येषं तथापि तस्याः दशाहात्परमपि सूतकस्य सत्त्वात्पितुरेवात्रद्वयहत्र्यहविधानम् । अत्र तुशब्दो<br /> २० ज्ञातीनां द्वयहत्र्यहविधिनिवर्तकः । पितृग्रहणात्पुत्रव्युदासः । ‘ कृते नाम्नि सोदराणाम् ’ इति<br /> दशाहात्परमेव भ्रातुः मरणाशौचविधानादिति । यत्तु सोदराणामपि दशाहाशौचमुक्तं '''व्याघ्रेण—'''<br /> “ बाले मृते सपिंडानां सद्यःशौचं विधीयते । दशाहेनैव दंपत्योः सोदराणां तथैव च”॥ इति<br /> तद्दशाहानंतरबालमरणविषयम् । चंद्रिकायां तु दशाहेनेति जन्मदिनमृतबालमरणविषयम् ।<br /> जन्मदिनादूर्ध्वं मृतबालविषयेऽपि '''व्याघ्रः—'''<br /> २५ “ अंतर्दशाहे जातस्य शिशोर्निष्क्रमणं यदि । सूतकेनैव शुद्धिः स्यात् पित्रोः शातातपोऽब्रवीत्” इति ।<br /> पित्रोरिति सोदरभ्रातॄणामुपलक्षणार्थम् । यत्तु पैंग्यऋषिवचनम्—“ जात उभयोः कृते नाम्नि<br /> सोदरभ्रातॄणां च” इति तत्र कृते नाम्नीति नामकरणदिनस्य दशमस्योपलक्षणार्थम् । एवं चायमर्थः—<br /> जाते शिशौ जन्मदिने प्रेते मातापित्रोः सोदरभ्रातॄणां च दशाहनाशौचम् । कृते नाम्नि नामकरण-<br /> दिने दशमे वा मृते सति पूर्वोक्तमेवाहोरात्रमाशौचमिति ।<br /> ३० तथा च '''शंखः—'''“ दशमान्तर्गते बाले शुद्धिः स्याज्जन्मना सह ” । अयमर्थः—दशमांतर्दशाह-<br /> मध्ये बाले गते प्रेते जन्माशौचशुद्ध्या सह मातापित्रोः सोदरभ्रातॄणां च शुद्धिः स्यादिति<br /> ओत्थानादाशौचमिति वदन् '''आपस्तंबोऽपि''' अंतःसूतके दशमदिनेऽपि शिशुमरणे तद्दिन<br /> एवाशौचं न पुनरहःशेषे द्वाभ्यां प्रभाते त्र्याहमित्यादिको विशेषोऽत्रेति दर्शयतीति । एवं<br /> च जन्मदिने शिशुमरणे पित्रोः सोदरभ्रातृणां च मरणनिमित्तमाशौचं दशाहं द्वितीयादिदिनेषु<br /> ५ दशमदिनेऽपि मरणे शिष्टाहमेवाशौचम् । प्रसवाशौचेनैव सर्वदा शुद्धिरिति चंद्रिकोक्तनिष्कर्षः ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> hrebodhrk8cfrpqcxrw1jp8fw3o5rio 104 166538 419541 2026-11-09T14:48:01Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|- काण्डम् ]|'''मृतजाते ।'''|५०५}} {{rule}} स्मृतिरत्नमाधवीयादौ भ्रातॄणां व्याघ्रवचनानुसारेणाशौचमुक्तम् । यथादेशाचारमत्र व्यवस्था ।<br /> तदेवं मरणाशौचं सपिण्डानां सद्य... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419541 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|- काण्डम् ]|'''मृतजाते ।'''|५०५}} {{rule}} स्मृतिरत्नमाधवीयादौ भ्रातॄणां व्याघ्रवचनानुसारेणाशौचमुक्तम् । यथादेशाचारमत्र व्यवस्था ।<br /> तदेवं मरणाशौचं सपिण्डानां सद्यः पित्रोर्दशाहं जननाशौचं सर्वेषां दशाहमिति स्थितम् ।<br /> '''अत्र विज्ञानेश्वरः । ( पृ. १७६ पं. १९-२५ ) यत्तु बृहन्मनुवचनम्—'''<br /> “ जीवन् जातो यदि ततो मृतः सूतक एव तु । सूतकं सकलं मातुः पित्रादीनां दिनत्रयम् ” ॥ इति<br /> ५ '''यच्च बृहत्प्रचेतोवचनम्—'''<br /> “मुहूर्तं जीवितो बालः पंचत्वं यदि गच्छति । मातुः शुद्धिर्दशाहेन सद्यःशौचास्तु गोत्रिणः ” ॥ इति<br /> तत्रैवं व्यवस्था । जननानन्तरं नाभिकर्तनात्प्राङ्मृतौ पित्रादीनां जनननिमित्तमाशौचं दिनत्रयम् । सद्यः-<br /> शौचं अग्निहोत्रार्थं स्नान्योपस्पर्शनात्तत्कालं शौचमिति शंखवचनात् । नाभिवर्धनोत्तरकालं तु<br /> शिशुप्रायणे जनननिमित्तमाशौचं संपूर्णं सपिंडानाम् ।<br /> “यावन्न च्छिद्यते नालं तावन्नाप्नोति किल्बिषम् । छिन्ने नाले ततः पश्चात्सूतकं तु विधीयते ” ॥ इति<br /> १० '''जैमिनिस्मरणात् ।'''<br /> चंद्रिकायामपि जन्मनि पित्रादिसपिंडानामपि त्रिरात्रमाह '''वृद्धमनुः—'''“जीवन् जातो यदि ततः” इति ।<br /> '''अयमर्थः—'''जीवन् जातः शिशुर्यदि नाभिच्छेदात्पूर्वं मृतस्तदा स्वजात्युक्तं सूतकं मातुः पूर्णमेव<br /> पित्रादिसपिंडानां त्रिरात्रमिति । '''यद्वृहत्प्रचेतसो वचनम्—'''“मुहूर्तं जीवितो बालः पंचत्वं यदि ”<br /> इति तत्सद्यःशौचमग्निहोत्रानुष्ठानविषयम् । “ अग्निहोत्रार्थं स्नान्योपस्पर्शनात्तत्कालं शौचम् ”<br /> १५ इति शंखस्मरणात् । '''यत्तु हारीतेनोक्तम्—'''“ जातमृते मृतजाते वा सपिंडानां दशाहम् ”<br /> इति । सूतकमिति शेषः । अत्र जातमृते यद्दशाहमुक्तं तज्जातस्य शिशोर्नाभिच्छेदादूर्ध्वं मरणे<br /> वेदितव्यम् । बृहन्मनुवचनसमानविषयत्वेऽन्योन्यविरोधापत्तेः । मृतजातविषये तु दशाहमेव<br /> सूतकं '''पारस्करेणाप्युक्तम्—'''<br /> “ गर्भे यदि विपत्तिः स्यात् दशाहं सूतकं भवेत् ” इति । सपिंडानामिति शेषः । '''यत्तु'''<br /> २० “पुत्रो जातो यत्र मृतो मृतो वा सूयते यदि । सूतकं मातुरेव स्यात् पित्रादीनां दिनत्रयम् ” ॥ इति<br /> तदेतन्मृतजातस्य त्रिरात्रसूतकं वृत्तस्वाध्यायोपेतपित्रादिविषयम् । एतच्च वृत्तस्वाध्यायोपेतपित्रादेरपि<br /> कलौ न कार्यम् “ वृत्तस्वाध्यायसापेक्षक्षसङ्कोचनं तथा ” इति कलौ निषेधस्मरणादिति ।<br /> एवं च नाभिच्छेदात्पूर्वं जातमरणे त्रिरात्रं नाभिच्छेदादूर्ध्वं जातस्मरणे मृतजाते च दशरात्रमिति निर्णयः ।<br /> तथा च '''स्मृत्यन्तरसारे—'''“नाभिच्छेदादूर्ध्वं शिशुमरणे निष्क्रमणशिशुनिर्गमे च जनननिमित्ताशौचं<br /> २५ कृत्स्नं यथावर्णं सर्वेषां सपिंडानामस्त्येव । मरणनिमित्ते सद्यःशुद्धिः । “ नाभिच्छेदात्पूर्वं शिशुमरणे<br /> तु जनननिमित्ताशौचं सपिंडानां त्रिरात्रम् । मरणनिमित्ते सद्यःशुद्धिः ” इति '''स्मृतिरत्नेऽपि ।'''<br /> '''बृहन्मनुः—'''<br /> “ दशाहाभ्यंतरे बाले प्रमीते तस्य बांधवैः । शावाशौचं न कर्तव्यं सूत्याशौचं विधीयते ” ॥<br /> एतत् नाभिच्छेदादूर्ध्वं वेदितव्यम् । तथा च '''जैमिनिः—'''<br /> ३० “यावन्न छिद्यते नालं तावन्नाप्नोति किल्बिषम् । छिन्ने नाले ततः पश्चात् सूतकं तु विधीयते”॥ इति।<br /> नाभिच्छेदात्प्राक्तु '''बृहन्मनुराह—'''“जीवन् जातो यदि ततः ० त्रिरात्रकम्” इति । यत्तु '''बृहत्प्रचेताः—'''<br /> “ मुहूर्तं जीविते बालः ० गोत्रिणः” इति । अत्र सद्यःशौचविधानमग्निहोत्रायनुष्ठानार्थं तात्कालिक-<br /> शुद्धिप्रतिपादनपरम् । ‘ अग्निहोत्रार्थमिति ’ शंखस्मरणात् । यद्वा ‘ मुहूर्तं जीवित ’ इति<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> o2zklddjtmj4eob74y75h4680gc0xk9 104 166539 419542 2026-11-09T14:49:23Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५०६|'''नाभिच्छेदोत्तरमृतौ ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} सद्यःशौचविधानं पित्रादीनां सपिंडानां नाभिच्छेदात्पूर्वं शिशुमरणे मरणनिमित्तकं जनननिमित्तं<br /> तु दिनत्रयमस्त्येवे... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419542 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५०६|'''नाभिच्छेदोत्तरमृतौ ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} सद्यःशौचविधानं पित्रादीनां सपिंडानां नाभिच्छेदात्पूर्वं शिशुमरणे मरणनिमित्तकं जनननिमित्तं<br /> तु दिनत्रयमस्त्येवेति । तथा च '''पारस्करः—'''<br /> “ नाभिकृंतनतः पूर्वं शिशोर्निष्क्रमणं यदि । जाताशौचं सपिंडानां त्रिरात्रमिति निश्चयः ॥<br /> “ पित्रोस्तु मरणाशौचं सद्य एव सपिंडवत् । नाभिकृंतनतः पश्चाद्दशाहं सूतकं भवेत् ” ॥ इति ।<br /> ५ '''षडशीतौ—'''<br /> “ नाभिकृंतनतः पूर्वे शिशौ प्रेते तु सूतकम् । मातुः पूर्णमतोऽन्येषां पितुश्च त्रिदिनं समम् ॥<br /> “ छिन्ननाभेः शिशोर्मृत्यौ मृतस्य प्रसवेऽपि च । मातुश्च गोत्रिणां चैव सर्वेषां पूर्णसूतकम् ” ॥ इति ।<br /> '''माधवीयेऽप्ययमेवार्थः प्रपंचितः ।'''<br /> यत्तु कैश्चिदुक्तम् । त्र्यहविधेर्नाभिच्छेदात्पूर्वविषयत्वाप्रतीतेर्वचनांतराभावादनुदाहृतत्वाच्च बहुस्मृति-<br /> १० विरोधाच्च नेयं व्यवस्थोपपद्यते । अतो नेदं त्र्यहविधिवचनमादरणीयमिति । तन्न ।<br /> “यावन्न छिद्यते नालं तावन्नाप्नोति सूतकम् । छिन्ने नाले ततः पश्चात्सूतकं तु विधीयते” ॥ इति<br /> “ छिन्नायामाशौचम् ” इति जैमिनिहारीतादिवचनैर्नाभिच्छेदादूर्ध्वं सूतकप्राप्तिविधानाज्जातमृते<br /> दशाहाशौचविधायकवचनस्य च नाभिच्छेदोत्तरकालमरणविषयत्वोपपत्तेः । त्र्यहविधायकवृद्धमनु-<br /> वचनस्य चाबाधेन नाभिच्छेदात्पूर्वकालमरणविषयत्वेनोपपत्तेः । न च नाभिच्छेदात्प्राक् सूतकप्राय-<br /> १५ संभवे न त्र्यहविध्यनुपपत्तिः । वचनप्राप्तस्य बाधाद्योगात् । अतः परस्पराविरोधेन विषयव्यवस्थैव<br /> प्रदर्शनीया । सा च प्रदर्शिता विज्ञानेश्वरादिभिः । वचनांतराभावोऽप्यसिद्धः । “ नाभिकृंतनतः<br /> पूर्वं शिशोर्निष्क्रमणं यदि ” इत्यादिबचनजातस्य सुगमत्वात् ।<br /> ‘ यद्योक्तं पित्रादीनां दिनत्रयम् ’ इत्यनेन वृद्धमनुवचनेन जातमरणे त्र्यहमस्पृश्यत्वं विधीयते इति<br /> तदपि न । “पित्रोस्तु मरणाशौचं सद्य एव सपिंडवत्” इति नाभिच्छेदात्पूर्वमरणे तन्निमित्तस्य सद्यः-<br /> २० शौचस्य विधानात् तदुत्तरमरणे च सपिंडानां सद्यःशौचविधान (जनननिमित्तास्पृश्यत्वलक्षणाशौचस्य<br /> च निरस्तत्वान्नाभिकृंतनतः पूर्वमित्यादिवचनानुग्रहाच्च त्र्यहविधानस्यास्पृश्यतामात्रविषयत्वानुपपत्तेः।<br /> अतो नाभिच्छेदात्पूर्वं शिशुमरणे जनननिमित्ताशौचं पित्रादीनां सपिंडानां त्रिरात्रंमरणनिमित्तं<br /> सद्यःशौचम् । नाभिच्छेदादूर्ध्वं शिशुमरणे निष्क्रमणशिशुनिर्गमने च जनननिमित्ताशौचं पूर्णं मरण-<br /> निमित्तं पितृव्यतिरिक्तानां सद्यःशौचम् । पित्रोस्तु दशाहमिति युक्तम् । यत्तु कात्यायनोक्तम्—<br /> २५ “ अनिवृत्ते दशाहे तु पंचत्वं यदि गच्छति । सद्य एव विशुद्धिः स्यान्न प्रेतं नैव सूतकम् ” ॥ इति<br /> एतत् '''विज्ञानेश्वरेण व्याख्यातम्—'''“ सूतकमस्पृश्यत्वं नैव पित्रादीनां<br /> भवतीत्यर्थः । अथवा अयमर्थः—अंतर्दशाहे यदि शिशूपरमस्तदा न प्रेताशौचम् यदि तत्र<br /> सपिंडजननं तदा सूतकमपि नैव कार्यं किंतु पूर्वेणाशौचेनैव शुद्धिरिति ” ॥<br /> '''चंद्रिकायां तु—'''“ यत्तु शाकटायनेनोक्तः—<br /> ३० “बालस्त्वन्तर्दशाहे तु प्रेतत्वं यदि गच्छति । सद्य एव विशुद्धिः स्यान्नाशौचं नैव सूतकम्”॥ इति<br /> तन्मातुलादिविषयम् । ततश्चायमर्थः । न मातुलादिबंधूनामिह कालापनोद्यशावाशौचं सूतकं वा<br /> किंतु तन्निमित्तमप्रायत्यं स्नानमात्रेण नश्यति” इति । एवं च यदुक्तमखण्डादर्शे—‘ निमित्ताभावा-<br /> न्नैमित्तिकस्याप्यभावः’ इति न्यायेन निमित्तभूतस्यायुषि सति सपिंडानामा शौचं स्यात्तस्मिन्भ्रष्टायुषि<br /> सति कस्य केन निमित्तेनाशौचं भवति तस्मात्तस्मिन्मृते सत्याशौचमपि नष्टं स्यात् । अतो नास्त्याशौचं<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> qslngim9ol23t3dzy3548adek4xhmwp 104 166540 419544 2026-11-10T02:48:45Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''दशाहोपरितनशिशुमरणे ।'''|५०७}} {{rule}} सपिंडानामिति । तद्दशाहाभ्यंतरे बाल इत्यादिपूर्वोक्तवचननिचयबलादुपेक्षणीयमेव इति । इति<br /> दशाहान्तर्गतशिशुमरणमा... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419544 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''दशाहोपरितनशिशुमरणे ।'''|५०७}} {{rule}} सपिंडानामिति । तद्दशाहाभ्यंतरे बाल इत्यादिपूर्वोक्तवचननिचयबलादुपेक्षणीयमेव इति । इति<br /> दशाहान्तर्गतशिशुमरणमाशौचम् ।<br /> '''अथ दशाहोपरितनशिशुमकरणाशौचम् । तत्र मनुः—'''<br /> “ बाले देशान्तरस्थे च पृथक् पिंडे च संस्थिते । सवासा जलमाप्लुत्य सद्य एव विशुद्ध्यति ॥<br /> ५ “ नृणामकृतचूलानामाशौचं नैशिकी स्मृता । निवृत्तचौलकानां तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते” ॥<br /> अनयोरयमर्थः—बाले अजातदंते षाण्मासिक इति यावत्संस्थिते मृते सपिंडः सद्य एव विशुद्ध्यति ।<br /> देशान्तरस्थे च पृथक्पिंडे समानोदके संस्थिते स्वाशौचकालादूर्ध्वं श्रुत्वा सद्यः शुध्यति । अकृतचौला-<br /> नामप्राप्ततृतीयवर्षाणां षण्मासाद्दूर्ध्वं मरणे ज्ञातीनामाशौचमेकरात्रम् । निवृत्तचौलानां<br /> प्राप्ततृतीयवर्षाणां सप्तमवर्षात्प्राङ्मरणे त्रिरात्रमाशौचमिति । तथा च '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> १० “ आ दंतजन्मनः सद्यः आ चौलान्नैशिकी स्मृता । त्रिरात्रमा व्रताद्देशाद्दशरात्रमतः परम् ” ॥ इति ।<br /> खननेऽहर्द्वयहं दाहे त्यागे च चौलं चूडाकर्मव्रतादेश उपनयनम् ।<br /> '''शंखोऽपि—'''“ अजातदंते तनये सद्यःशौचं विधीयते । अहोरात्रात्तथा शुद्धिर्बाले त्वकृतचूडके ॥<br /> “ तथैवानुपनीते तु त्र्यहाच्छुद्ध्यन्ति बांधवाः ” ॥ इति । '''व्यासोऽपि—'''<br /> “ आ दंतजन्मनः सद्यः आ चौलादेकरात्रकम् । त्रिरात्रमोपनयनाद्दशरात्रं ततः परम् ” ॥ इति ।<br /> १५ खननादिसंस्कारभेदेनाशौचभेदः । अत्र खननादिसंस्कारभेदेनाशौचव्यवस्था दर्शिता '''संग्रहे—'''<br /> “ चौलात्परं भवेद्दाहो नाम्नः प्राक्तु खननं परम् । दाहो वा खननं दन्तात्परं त्यागः स वा स तत् ॥<br /> “ दाहेऽह्नः खनने सद्यो दंतोत्पत्तेरधःपरम् । खननेऽहर्द्वयहं दाहे त्यागे च त्र्यहमिष्यते ” ॥ इति ।<br /> चौलात् त्र्यब्दाद्वा परं मृतस्य दाह एव संस्कारः । नाम्न एकादशाहाद्वा प्राङ्मृतस्य खननमेव संस्कारः ।<br /> एकादशाहात्पञ्चाद्दंतजननात्पूर्वं खननं वा दाहो वा विकल्पेन स्यात् । दंतजननात्यण्मासाद्वा परं<br /> २० मृतस्य खननं दाहः त्यागो वा संस्कारः । तत्र दंतोत्पत्तेरर्वाङ्मृतस्य दाहे सपिंडानामाहः अहो-<br /> रात्रमाशौचम् । अत्र खनने सद्यःशौचम् । दंतोत्पत्तेः परं तु खननपक्षे अहोरात्रम् । दाहपक्षे<br /> त्यागपक्षे च त्र्यहमघं भवतीत्यर्थः ।<br /> अत्र '''विष्णुः—'''“ अदन्तजाते बाले प्रेते सद्य एव । नास्याग्निसंस्कारो<br /> नोदकक्रिया च । दंतजाते त्वकृतचौले त्वहोरात्रेण ” इति ।<br /> २५ '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ स्त्रीणां तु पतितो गर्भः सद्यो जातो मृतोऽथ वा । अजातदंतो मासैर्वा मृतः षड्भिर्गतैस्तथा ॥<br /> “ वस्त्रादिभूषितं कृत्वा न्येतव्यः स तु काष्ठवत् । खनित्वा तु शनैर्भूभौ सद्यःशौचं विधीयते ॥<br /> “ जातदंतं मृतं खात्वा चरेदेकाहमेव तु ” ॥ '''अंगिराः—'''<br /> “ अनुजातस्य तावत्स्यादाशौचं संस्थितस्य तु । यावत्स्नानं न कुर्वन्ति सचेलं बांधवा बहिः”॥ इति ।<br /> ३० अनुजातो जातदंताद्बालतरः । अनुत्पन्नदंत इत्यर्थः । '''जमदग्निः—'''<br /> “ यो नामकरणात्पूर्वं पंचत्वमुपगच्छति । गर्त एवोपगुह्यैनं स्नानाच्छुद्ध्यन्ति गोत्रिणः ॥<br /> “ नामक्रियाया ऊर्ध्वं तु बालो यदि भवेन्मृतः । सद्यःशौचं सपिंडानां भूमौ निखनने कृते ॥<br /> “ दहेद्वा काष्ठवद्वालं क्षिपेदेकाहमेव तु ।<br /> “ चूडाकृतेऽकृते वाऽपि जातदंतो मृतो यदि । आ त्रिवर्षात्तु दहने त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 4aizwq9z57w1aikquh4ko4o59fpy2ir 104 166541 419545 2026-11-10T02:49:49Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५०८|'''खननादिसंस्कारभेदेनाशौचभेदाः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} “ खनने नैशिकी शुद्धिः सपिंडानां विधीयते ” ॥ इति ।<br /> '''यत्तु यमवचनम्—'''<br /> “ अदंतजाते तनये शिशौ गर्भच्युते तथा ।... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419545 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५०८|'''खननादिसंस्कारभेदेनाशौचभेदाः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} “ खनने नैशिकी शुद्धिः सपिंडानां विधीयते ” ॥ इति ।<br /> '''यत्तु यमवचनम्—'''<br /> “ अदंतजाते तनये शिशौ गर्भच्युते तथा । सपिंडानां तु सर्वेषामहोरात्रमशौचकम् ” ॥ इति ।<br /> '''यदप्याश्वलायनवचनम्—'''“अदंतजाते पयंति चैकरात्रम्” इति । पर्यात मृते । '''यदपि देवलवतवचनम्—'''<br /> ५ “ नाम्नो दंतोद्भमाच्चौलादुपनीतरथः क्रमात् । सद्यःशौचमहस्त्र्यहो नियताग्न्युदकः परः ” ॥ इति<br /> '''यदपि संग्रहवचनम्—'''“ प्राङ्नामकरणात्सद्य एकाहो दंतजन्मनः ” इति । दंतोत्पत्तेः<br /> पूर्वमेकाहाशौचविधायकमेतादृशं वचनं दाहनविषयमिति '''स्मृतिरत्नेऽभिहितम् ।'''<br /> '''नन्वत्राग्निसंस्कारं निषेधति पराशरः—'''<br /> “ अजातदंता ये बाला ये च गर्भाद्विनिःसृताः । न तेषामग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया ” ॥ इति ।<br /> १० '''मनुरपि—'''<br /> “ ऊनद्विवार्षिकं प्रेतं निदध्युर्बान्धवा बहिः । अलंकृत्य शुचौ भूमौ अस्थिसंचयनादृते ॥<br /> “ नास्य कार्योऽग्निसंस्कारो नापि कार्योदकक्रिया । अरण्ये काष्ठवत् त्यक्त्वा क्षपेयुस्त्र्यहमेव तु ॥<br /> “ नांत्रिवर्षस्य कर्तव्या बांधवैरूदकक्रिया ” इति । ऊनद्विवार्षिकं अप्राप्ततृतीयवयसं निदध्युः<br /> निखनेयुः । अलंकृत्य शवं प्रक्षाल्य वस्त्रादिभिरलंकृत्य बहिर्ग्रामादस्थिसंचयनादृते अस्थिसमूह-<br /> १५ वर्जितायां भूमौ । न केवलमूनद्विवार्षिकस्य निखननमेव संस्कारः किंतु त्यागोऽपीत्याह—‘अरण्ये<br /> काष्ठवत्’ इति । त्यागपक्षे त्र्यहं क्षपेयुत् । त्र्यहमाशौचवान्भवेदिति यावत् । त्यागे उदकक्रियाऽपि न<br /> कर्तव्येत्यर्थः । '''याज्ञवल्क्योऽपि—'''<br /> “ ऊनद्विवार्षिकं प्रेतं निखनेन्नोदकं ततः । आ श्मशानादनुव्रज्य इतरो ज्ञातिभिर्वृतः ॥<br /> “ यमसूक्तं तथा गाथां जपद्भिर्लौकिकाग्निना । स दग्धव्य उपेतश्चेदाहिताग्न्यावृत्तार्थवत् ” ॥ इति ।<br /> २० ऊने अपरिपूर्णे द्वे वर्षे यस्यासावूनद्विवार्षिकः । प्रेतं निखनेद्भूमाववटं खात्वा दक्षिणाशिरसं निक्षिप्य<br /> पांसुलोष्ठादिभिः प्रच्छादयेत् । नोदकं ततः । न दहेदित्यर्थः । अग्निसंस्कारोदकक्रिययोः समनियत-<br /> त्वेन उदकनिषेधे दाहस्यापि निषेधः । स च प्रेतो घृतेनाभ्यज्य यमगाथां गायद्भिर्निधातव्यः ।<br /> “ ऊनद्विवार्षिकं प्रेतं घृताक्तं निखनेद्भुवि । यमगाथां गायमानो यमसूक्तमनुस्मरन् ” ॥ इति<br /> यमस्मरणात् । ऊनद्विवार्षिकादितरः पूर्णद्विवर्षो यो मृतः असौ श्मशानपर्यंतं ज्ञातिभिः सपिंडैः<br /> २५ समानोदकैश्चानुव्रज्यः अनुगंतव्यः । अस्मादेव वचनादूनद्विवार्षिकस्यानुगमनमनियतमिति गम्यते ।<br /> अनुगम्य च ‘परेयुवांसम्’ इत्यादि षडृचं यमसूक्तं यमगाथां ‘योऽस्य कौष्ठ्य जगत’ इति तिस्रः<br /> ऋचस्य जपद्भिर्लौकिकाग्निना संस्कृताग्निना दग्धव्यः । उपेतश्चेत्तस्याहिताग्नेरावृता दाहप्रक्रियया पात्र-<br /> योजनादिरहितया स्रवगुहादिप्रसिद्ध्या लौकिकाग्निनैव दग्धव्य इत्यर्थः । '''कर्मप्रदीपिकायाम्—'''<br /> “ कन्याबालकयोरूर्ध्वं त्रयोविंशतिमासतः । उपोषणं तु कर्तव्यं तत्पूर्वं खननं तयोः ” ॥<br /> ३० उपोषणं दहनमित्यर्थः । एवं चाग्निसंस्कारस्यानद्विवर्षमरणे निषिद्धत्वात् कथं दहननिबन्धन-<br /> मेकाहाद्याशौचमिति चेन्न । उक्तपराशरादिवचनानां नियताग्निसंस्कारनिषेधपरत्वात् । अतः अग्नि-<br /> संस्कारोदकदाननिषेधो नामकरणात्प्रागेव नित्यः । नोर्ध्वम् । यतो निषेधानंतरमेव नामकरणा-<br /> द्दंतजननाद्वा ऊर्ध्वमग्निसंस्कारमुदकदानं चानुजानाति '''मनुः—'''“ जातदंतस्य वा<br /> कुर्यान्नाम्नि वाऽपि कृते सति ” इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ ख-नापिकार्योदकक्रिया । }}<noinclude></noinclude> ckgk18wk6plw8kd4itl2vwurg6sh6m9 104 166542 419546 2026-11-10T02:51:09Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''ऊनद्विवर्षे प्रेते ।'''|५०९}} {{rule}} '''लोकाक्षिरपीति—'''<br /> “ तूष्णीमेवोदकं कुर्यात्तूष्णीं संस्कारमेव च । सर्वेषां कृतचौलानामन्यत्रापीच्छया द्वयम् ” ॥ इ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419546 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''ऊनद्विवर्षे प्रेते ।'''|५०९}} {{rule}} '''लोकाक्षिरपीति—'''<br /> “ तूष्णीमेवोदकं कुर्यात्तूष्णीं संस्कारमेव च । सर्वेषां कृतचौलानामन्यत्रापीच्छया द्वयम् ” ॥ इति ।<br /> “चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः । प्रथमाब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात्”॥ इति<br /> मन्वादिविहितकाले कृतचौलस्य सर्वस्य मरणे नियमेनाग्न्युदकदानं तूष्णीं कार्यम् । अन्यत्रापि<br /> ५ नामकरणादूर्ध्वमकृतचोलेऽपीच्छया प्रेताभ्युदयकामनया द्वयमग्न्युदकात्मकं तूष्णीं कार्यं न नियमे-<br /> नेति चंद्रिकादौ व्याख्यातम् । अन्ये तु प्रथमेऽब्दे कृतचूडस्यानद्विवार्षिकस्य मृतस्याग्नि-<br /> दानमुदकदानं च तूष्णीममंत्रकं कुर्यात् । अन्यत्रापि तृतीयादिवर्षेऽप्यकृतचूडेच्छया द्वयं तूष्णीं<br /> कुर्यादित्याचक्षते । एवं च त्रिवर्षादिकृतचौलस्य एकर्चीविधिना संस्कारः । स च वक्ष्यते । अजात-<br /> दंतस्यापि चूडाकरणे त्रिरात्राशौचमाह '''पराशरः—'''<br /> १० “जातदंतेऽनुजाते वा कृतचूडे च संस्थिते । अग्निसंस्करणे तेषां त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्”॥ इति ।<br /> जाता दंता यस्यासौ दंतजातः । अनुजातः अनुत्पन्नदंत इत्यर्थः । '''षट्त्रिंशन्मते—'''<br /> “ यद्यप्यजातदंतः स्यात्कृतचूडस्तु संस्थितः । तथापि दाहयेदेनं त्र्यहं चाशौचमिष्यते ” ॥<br /> प्रथमसंवत्सरचूडाभिप्रायेण '''काश्यपोऽपि—'''“ बालानामदंतजातानां त्रिरात्रम् ” इति ।<br /> '''अंगिराः—'''<br /> १५ “विप्रे न्यूने त्रिभिर्वर्षैमृते शुद्धिस्तु नैशिकी । निवृत्तचूडके तस्मिन् त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते”॥ इति ।<br /> '''वसिष्ठः—'''“ ऊनद्विवर्षे प्रेते गर्भपतने वा सपिंडानां त्रिरात्रम् ” इति । '''षडशीतौ—'''<br /> “ द्वितीये प्रथमे वाऽब्दे चौलं यदि कृतं तदा । चौलप्रभृति सर्वेषां गोत्रिणां त्रिदिनं मतम्”॥ इति ।<br /> '''माधवीये—'''<br /> “ अनतीतद्विवर्षस्तु प्रेतो यत्रापि दह्यते । आशौचं ब्राह्मणानां तु त्रिरात्रं तत्र विद्यते ” ॥<br /> २० '''चंद्रिकायाम्—'''“ अनतीतद्विवर्षस्तु प्रेतो यत्रापि दह्यते । अतिमोहाभिभूतैस्तु देशसाधनमाचरन् ॥<br /> “ आशौचं ब्राह्मणानां तु त्रिरात्रं तत्र विद्यते ” ॥ देशसाधनमाचरन् स्वदेशाचारमाचरद्भिरित्यर्थः ।<br /> विभक्तिव्यत्ययः । मोहः स्नेहः । जातदंतस्याकृतचूडस्य दाहपक्षे '''अंगिरसाऽपि''' विशेषो दर्शितः—<br /> “ यद्यप्यकृतचूडो वै जातदंतस्तु संस्थितः । दाहयित्वा तथाप्येनमाशौचं त्र्यहमाचरेत् ” ॥<br /> '''वसिष्ठोऽपि—'''“ ऊनद्विवर्षगर्भपतने सपिंडानां त्रिरात्रमाशौचं सद्यःशौचमिति<br /> २५ गौतमः ” इति । अग्निसंस्कारे सद्यःशौचमग्निहोत्रानुष्ठानविषयम् ॥<br /> '''खननप्रभृत्याशौचम् ।''' मृतस्य शिशोः यदा दिनान्तरे खननं दाहः त्यागो वा क्रियते तदा<br /> मृताहायेव सद्योऽहस्त्र्यहकल्पना खननादिसंस्कारोत्तरकालं वेति संदेहे निर्णय उक्तः '''संग्रहे—'''<br /> “ मृतस्य तु यदा दाहस्त्यागो वा खननं शिशोः । तदा तद्दिवसायेव सद्योऽहस्त्यहकल्पना ” ॥ इति ।<br /> एतच्च खनित्वा शनैर्भूभौ अरण्ये काष्ठवत्त्यक्त्वा दाहयित्वा तथाप्येनमिति लोकाक्षिमन्वांगिरसां<br /> ३० वचनैः त्वाप्रत्ययेन खननानंतरमेव सद्यःशौचादिविधानादवगम्यते ।<br /> इदं खननदिवसाद्याशौचं उपनयनपर्यंतं बालमरणे वेदितव्यमित्येके । '''अन्ये तु—'''चौलात्पूर्व-<br /> कालसंस्कारविषयं तत्रैव त्वाप्रत्ययश्रवणादित्याहुः ।<br /> ननु दिनांतरे बालसंस्कारे पूर्वेद्युराशौचाभावे कर्मानुष्ठानप्रसंगः इति चेन्नैवम् । “ सूतकं<br /> तु प्रवक्ष्यामि मृतिजन्मनिमित्तकम् ” इति आशौचस्य मरणोत्पत्तिशिष्टत्वादेव च मरणायाशौचस्य<br /> ३५ सत्त्वेऽपि खननाद्युत्तरकालमेव सद्यःशौचानुष्ठानमिति न विरोधः । ‘स्नात्वा सद्यः शुचिर्भवेत्’ इति<br /> {{rule}} {{smallrefs}} ६५<noinclude></noinclude> n8e9l6qyud5b5vue13bt5gxd2i1blfx 104 166543 419547 2026-11-10T02:52:09Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५१०|'''सोदरासोदराणाम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} समानकर्तृकत्वस्मरणात् । खननसंस्कारकर्तुः पितृभ्रातृव्यतिरिक्तज्ञातेर्मातुलादेरपि सद्यःशौचमेव ।<br /> अग्निसंस्कारे त्य... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419547 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५१०|'''सोदरासोदराणाम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} समानकर्तृकत्वस्मरणात् । खननसंस्कारकर्तुः पितृभ्रातृव्यतिरिक्तज्ञातेर्मातुलादेरपि सद्यःशौचमेव ।<br /> अग्निसंस्कारे त्यागेऽपि कर्तुः पितृभ्रातृज्ञात्यादेस्तत्तदाशौचमेव । प्रेतक्रियाकरणे असपिंडस्य सद्यः-<br /> शुद्धिः । अत्र सर्वत्र सूतके दशाहात्परं बालमृतौ पित्रोर्भाॄणां च सदा दशाहमघं भवति ।<br /> “ बाले मृते सपिंडानां सद्यःशौचं विधीयते । दशाहेनैव दंपत्योः सोदराणां तथैव च ” ॥ इति<br /> ५ '''व्याघ्रपादस्मरणात् ।''' अत्र सोदरशब्दोऽसोदरस्याप्युपलक्षकः । तथा '''पैंग्यगृत्स्ने—'''“ गर्भस्थे प्रेते<br /> मातुरेव स्यादाशौचं जात उभयोः । कृते नाम्नि सोदराणां भिन्नोदराणामप्येवम् ” इति ।<br /> '''अखंडादर्शे च—'''“ ज्ञातीनां स्नानमेव बालमरणे मातापितृसोदरभिन्नोदराणामपि दशाहमघं<br /> भवति ” इति । '''दशकेऽपि—'''“ जातमरणे पित्रोर्दशाहं सदा भ्रातुर्दशाहं परम् ” । इति<br /> तद्व्याख्याने विशेषः । भ्राताऽत्र सोदरः । स एव मुख्यः । तस्य नामकरणात्परं बालमृतौ दशाहमघं<br /> १० भवत्तीति । '''बृहस्पतिस्तु—'''<br /> “ जातमात्रे मृते वाऽपि दशाहात्पितरौ शुची । कृते नाम्नि सनाभीनां दशरात्रमघं भवेत् ॥<br /> “ भिन्नोदराणां भ्रातॄणां जातदंते मृते त्वघम् । दशाहं कृतचौले तु दत्तादीनां विधीयते” ॥ इति ।<br /> '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> “ त्रिरात्रं दशरात्रं वा शावमाशौचमुच्यते । ऊनद्विवर्ष उभयोः सूतकं मातुरेव हि ” ॥ इति :<br /> १५ ऊनद्विवर्षे संस्थिते उभयोरेव मातापित्रोर्दशाहमाशौचं न सर्वेषां सपिंडानाम् । तेषां तु<br /> “आ दंतजन्मनः सद्यः” इत्युक्तशौचमित्यर्थः । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ कृतचौलस्य विप्रस्य आ त्रिवर्षापनयनात् । आशौचं तु त्रिरात्रं स्यात्पित्रोश्चैव तु सर्वदा ” ॥<br /> सर्वदेति यावद्दशाहमित्यर्थः । '''केचित्तु—'''<br /> “ बाले मृते सपिंडानां सद्यःशौचं विधीयते । दशाहेनैव दंपत्योः सोदराणां तथैव च ”॥ इति<br /> २० व्याघ्रवचनं नाभिच्छेदनादूर्ध्वं मृतबालविषयम् । सूतकान्तर्गतमृतस्य बालस्य मातृपितृसोदराणां<br /> त्रिरात्रमाशौचमिति वदन्ति । यथा '''विज्ञानेश्वरः—'''“ यत्तु काश्यपवचनम्—‘ बालानाम-<br /> दंतजातानां त्रिरात्रेण शुद्धिः ’ इति तन्मातापितृविषयम् । “ बैजिकादपि संबंधादनुरुंध्यादघं<br /> त्र्यहम् ” इति जनकोपाधिकतया त्रिरात्रस्मरणात् ” इति । '''आश्वलायनोऽपि—'''“आ दंतजाते च”<br /> इति । त्रिरात्रमित्यनुवर्तते चंद्रिकायाम् ॥ यत्तु '''पैठीनसिनोक्तम्''' “ अकृतचूडानां त्रिरात्रम् ” इति<br /> २५ तन्मातापितृविषयम् । “ ऊनद्विवर्षं प्रेतं मातापित्रोरेव नेतरेषाम् ” इति स्मरणात् । अस्यायमर्थः<br /> ऊनद्विवर्षं प्रेते निखनने च कृते मातापित्रोरेव त्रिरात्रमाशौचम् । नेतरेषां सपिंडानां तेषामेकरात्रा-<br /> विधानादिति । '''स्मृतिरत्नेऽपि—'''“बालानामर्दतजातानां त्रिरात्रेण शुद्धिः” इति कात्यायनवचनं<br /> मातापितृविषयम् । अत एव '''मनुः—'''<br /> “ बैजिकादभिसंबंधादनुरुन्ध्यादघं त्र्यहम् ” इति ॥ '''षडशीतौ—'''<br /> ३० “ यत्रोपनयनात्पूर्वं पुत्रं प्रेतत्वमृच्छति । आशौचं त्रिदिनं तत्र मातापित्रोः समं तदा ” ॥<br /> '''स्मृत्यर्थसारेऽपि—'''<br /> “ अनुपनीतमरणे मातापित्रोर्दशाहमाशौचपक्षो न दृष्ट्यते ” इति । अत्र यथास्वदेशाचारं व्यवस्था ।<br /> '''अनुपनीतमरणाशौचम् । अनुपनीतमरणाशौचे त्रिभागादूर्ध्वं स्पर्शमाह देवलः—'''<br /> “स्वाशौचकालाद्विज्ञेयं स्पर्शनं तु त्रिभागतः । शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां यथाशास्त्रं प्रचोदितम्”॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ खग-माता । २ क्ष-अ । ३ क्ष-नादृत । }}<noinclude></noinclude> ptha6udod7qaynu4j7c1oq9t7yfdr75 104 166544 419548 2026-11-10T02:52:53Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''अनुपनीतमरणाशौचे ।'''|५११}} {{rule}} एतच्चानुपनीतप्रयाणनिमित्तक्रांताशौचे वेदितव्यमिति विज्ञानेश्वरेणोक्तम् (पृ. १७३ पं. २०) ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारेऽपि—'''“अ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419548 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''अनुपनीतमरणाशौचे ।'''|५११}} {{rule}} एतच्चानुपनीतप्रयाणनिमित्तक्रांताशौचे वेदितव्यमिति विज्ञानेश्वरेणोक्तम् (पृ. १७३ पं. २०) ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारेऽपि—'''“अनुपनीतमरणाशौचे वर्णाः स्वाशौचकाले त्रिभागादूर्ध्वं स्पृश्याः । अनुप-<br /> नीतमरणश्रुतावतीताशौचं नास्ति । स्नानमेव । अनुपनीतमरणे समानोदकानामाशौचं नास्ति ।<br /> इदं वयःप्रयुक्ताशौचं सर्ववर्णसमम् ” इति । तथा '''चांगिराः—'''<br /> ५ “ अविशेषेण वर्णानामर्वाक् संस्कारकर्मणः । त्रिरात्रं तु भवेच्छुद्धिः कन्यास्वह्नो विधीयते ” ॥<br /> '''व्याघ्रोऽपि—'''“ तुल्यं वयसि सर्वेषाम् ” इति । वयसि षण्मासादिरूपे यत् सद्यःशौचादिविहितं<br /> तत्सर्वेषां ब्राह्मणादिवर्णानां तुल्यमविशिष्टमित्यर्थः । अत्र '''विज्ञानेश्वरः (पृ. १८२ पं. १२)—'''<br /> “ यथा पिंडोदकदानविधिः सर्ववर्णसाधारणः यथा बालसमानोदकाशौचविधिः “ अंतरा-<br /> जन्ममरणं ’ इति सन्निपाताशौचविधिश्च यद्वच्च “ गर्भस्रावे मासतुल्या ” इति स्रावाशौचविधिः<br /> १० “ प्रोषिते कालशेषः स्यादादेशे त्र्यहमेव तु ” इति विदेशस्थाशौचविधिश्च सर्ववर्णसाधारणः ।<br /> तथा वयोवस्थानिमित्तमप्याशौचं साधारणमेव भवितुमर्हति । अत एव<br /> “ क्षत्रे षड्भिः कृते चौले वैश्ये नवभिरुच्यते । ऊर्ध्वं त्रिवर्षाच्छूद्रे तु द्वादशाहो विधीयते ”॥ तथा<br /> “ यत्र त्रिरात्रं विप्राणामाशौचं संप्रदृश्यते । तत्र शूद्रे द्वादशाहं षण्णव क्षत्रवैश्ययोः ” ॥ इति<br /> ऋष्यशृंगादिवचनानि विगीतबुद्ध्या अनाद्रियमाणैर्हरेश्वरविश्वेश्वरूपमेधातिथिप्रभृतिराचार्यै-<br /> १५ रयमेव साधारणपक्षोऽङ्गीकृतः ” इति ।<br /> '''नामकरणादिनिबन्धनमाशौचक्रमः ।''' एतच्च बालमरणाशौचं नामकरणादिसंस्कारनिबंधनं<br /> कालनिबंधनं च संस्कारावलंबेन कालावलंबेन च सद्यःशौचादिरमरणात् । उक्तं च '''संग्रहे—'''<br /> “ कृते नामादिसंस्कारे प्राप्तकालेऽपि वाऽकृते । स्वकाले संस्कृते प्रेते यथा तद्विदिहाप्यघम्”॥इति ।<br /> “दशम्यामत्थितायां स्नातायां पुत्रस्य नाम दधाति । जन्मनोऽधि षष्ठे मासि जन्मनोऽधि तृतीये वर्षे<br /> २० चौलं गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीत” इत्यादि स्वस्वगृह्योक्तकालेषु नामकरणान्नप्राशनचौलोपनयनेषु<br /> कृतेषु दशम्यां नामकरणं षष्ठेऽन्नप्राशनं जातेषु दंतेषु वा ॥<br /> “ चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः । प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् ”॥<br /> पंचमे वा व्रतक्षमे इत्यादिवैकल्पिकवचनानुरोधेन स्वगृह्योक्तकालात्पूर्वमेव नामादिषु कृतेषु च<br /> स्वगृह्यप्राप्तकाले दैवान्नामादिसंस्कारे अकृते च सति स्वकाले स्वगृह्यविहितकाले एकादशाहादौ<br /> २५ नामादिभिः संस्कृते बाले प्रेते यथा ज्ञातीनामघं भवति तथैव स्वकालात्पूर्वकालकृतसंस्कारे प्राप्तकाला-<br /> कृतसंस्कारे च बाले मृतेऽपि ज्ञातीनामघमित्यर्थः ।<br /> '''खननादिसंस्कारव्यवस्था ।''' अत्रेयं व्यवस्था—नामकरणात्पूर्वं शिशुमरणे निखननमेव<br /> नानुगमनाग्न्युदकदानादि । ज्ञातीनां सचैलस्नानाच्छुद्धिः । तत ऊर्ध्वं दंतजननात्पूर्वं मरणे निखननं<br /> तूष्णीं दहनं वा खननपक्षे सद्यःशुद्धिः । दहनपक्षे उदकदानादितूष्णीं पित्रा दर्भवर्जं कार्यम् । “अग्निना<br /> ३० संस्कृतस्योक्ता पिंडदानोदकक्रिया” इति वचनात् । ‘अकृतचौलस्य दर्भमंत्रवर्जम्’ इत्यखंडादर्श-<br /> वचनाच्च । अनुगमनं कृताकृतं सपिंडानामेकाहः दहनं च शवं संस्नाप्यालं कृत्य ज्येष्ठपूर्वं श्मशानं<br /> नीत्वा लौकिकाग्निना तूष्णीं कुर्यात् ।<br /> '''लौकिकेष्वानावेयाग्नयः । स च चंडालाद्यग्निव्यतिरिक्तो ग्राह्यः'''<br /> “ चंडालाग्निर्मेध्याग्निः सूतिकाग्निश्च कर्हिचित् । पतिताग्निश्चिताग्निश्च न शिष्टग्रहणोचितः ” ॥इति<br /> ३५ '''देवलस्मरणात् ।''' अजातदंतस्य चूडाकरणे दहनं त्रिरात्राशौचं च तूष्णीमुदकदानादि ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ ख-हः । }}<noinclude></noinclude> g5lczracmc4nzxnuly3la2262mi87cb 104 166545 419549 2026-11-10T02:54:30Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५१२|'''खननादिव्यवस्था ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} दंतजननात्यण्मासाद्वा परं मृतस्य खननं दाहस्त्यागो वा संस्कारः। खननं तु शवं प्रक्षाल्य गोघृते-<br /> नाभ्यज्यालंकृत्य ग्रामाद... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419549 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५१२|'''खननादिव्यवस्था ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} दंतजननात्यण्मासाद्वा परं मृतस्य खननं दाहस्त्यागो वा संस्कारः। खननं तु शवं प्रक्षाल्य गोघृते-<br /> नाभ्यज्यालंकृत्य ग्रामाद्बहिः श्मशानादन्यत्र नीत्वा अस्थिरहितशुद्धभूम्यामवटं कृत्वा यमगाथां<br /> यमसूक्तं च जपद्भिः प्रणवेन कार्यम्<br /> “ शुचौ देशेऽवटं खात्वा दर्भैः प्रच्छाद्य सर्वशः । घृताभ्यक्तं मृतं तत्र प्रणवेन विनिक्षिपेत् ॥<br /> ५ “मृतजाते तु निखनेद्भूभौ प्रणववर्जितम्” इति स्मरणात् । अत्रानुगमनं कृताकृतं नोदकदानादि ।<br /> अत्रैकरात्रमाशौचम् । दाहश्च लौकिकाग्निना तूष्णीं कार्यः । उदकं पिंडदानं च दिनत्रयं दर्भवर्ज्यं<br /> तूष्णीं कार्यम् । त्यागपक्षे पूर्ववदलंकृत्य ग्रामाद्बहिः शुद्धदेशे अरण्यादौ त्यक्त्वा स्नातव्यं नात्रो-<br /> दकदानादि । “ नात्रिवर्षस्य कर्तव्या बान्धवैरूदकक्रिया ” इति त्यागे खनने च तन्निषेधात् ।<br /> अत्र दाहे त्यागे च दिनत्रयमाशौचम् । जातदंतस्याकृतचूडस्य मरणे तूष्णीं दाह एव संस्कारः ।<br /> १० तूष्णीमेव त्रिरात्रमुदकं पिंडदानम् । “ पितुस्त्रिरात्रमाशौचं सपिंडाना आचौलात्खननसंस्कार एव<br /> शिष्टाचारानुगुणः । चौलात् त्रिवर्षाद्वा परं पंचमवर्षपर्यंतं कृतचौलस्याकृतचौलस्य वा मरणे यमगाथां<br /> यमसूक्तं च जपद्भिस्तूष्णीमग्निसंस्कारः कार्यः । लौकिक एव तुषाग्निरत्र ग्राह्यः । “ ब्रह्मचारी<br /> कपालाग्निस्तुषाग्निर्बालकन्ययोः” इति स्मरणात् । ज्ञातिभिरनुगमनं कार्यम् । नात्र घृतप्राशनाग्नि-<br /> स्पर्शादीतरेषामपि ।<br /> १५ “ अनूचानं क्रतुश्रेष्ठमनुपेतमनायकम् । अनुगम्य विनाऽज्याग्नी द्विजः स्नानेन शुध्यति ” ॥ इति<br /> '''स्मरणात् — कृतचूडस्याकृतचूडस्य वा तृतीयवर्षे ज्ञातिभिरप्युदकं दातव्यम् । “उदकदानं सपिण्डैः'''<br /> '''कृतजटस्य ” इति गौतमस्मरणात् — चतुर्थवर्षमारभ्य कृतचौलस्याकृतचौलस्य'''<br /> वा ज्ञातिभिर्मंत्रवर्ज्यं त्र्यहमुदकं दातव्यं दर्भमंत्रवर्जनं पिंडं च दद्यात् ।<br /> “ उदकं पिंडदानं च त्र्यहं स्यात्तु त्रिवर्षतः । दशाहं पिंडदानं स्यादष्टमाब्दात्परं स्मृतम् ॥<br /> २० “ प्रेतपिंडं बहिर्दद्यान्मंमत्रं विवर्जितम् ” ॥ इति स्मरणात् — “ पंचमवर्षमारभ्यास्थिसंचयनं<br /> अमन्त्रकं कार्यम् । “ दाहाद्येवोदकं पिण्डं पञ्चमादस्थिसंचयः ” इति स्मृतेः ।<br /> “ मृतं दग्ध्वा त्रिरात्रेण त्रिवर्षादुदकं बलिम् । पञ्चमाद्यस्थिसंचयनं श्राद्धं कुर्याच्चतुर्द्दिनम् ” ॥ इति<br /> कात्यायनस्मृतेश्च । '''गौतमस्तु विशेषमाह—'''<br /> “ पंचमाद्वत्सरादर्वाक् मृतयोर्बालकन्ययोः । अस्थिसंचयनं तूष्णीं कुर्यादित्याह गौतमः ” । इति ।<br /> २५ पंचमवर्षपर्यंतममंत्रक एवाग्निसंस्कारः ।<br /> “ तूष्णीमथोदकं कुर्यात्तूष्णीं संस्कारमेव च । सर्वेषां कृतचूडानामन्यत्रापीच्छया द्वयम् ” ॥ इति<br /> लोकाक्षिरमरणात् । षष्ठवर्षमारभ्य उपनयनपर्यंतमेकर्चविधिना संस्कृत्य तिलोदकपिंडदाननव-<br /> श्राद्धषोडशश्राद्धानि मंत्रवर्ज्यं तंत्रत एव कुर्यात् । उपनयनात्पितृमेधविधिना संस्कृत्य मंत्र-<br /> वत्कुर्यात् । अष्टमात्परं शांतिकर्म च कुर्यात् ।<br /> ३० “ अष्टमात्परमेवास्य दृष्टस्थापनपूर्वकम् । उदकं पिंडदानं च कुर्यात्प्रेतस्य शान्तये ॥<br /> “ दर्भस्तंबे ततः पूर्वं सर्व कर्म समाचरेत् । त्रिवर्षादुदकं पिंडं श्राद्धं तं पंचमात्परम् ॥<br /> “ अष्टमात्सकलं श्राह्रं सपिंडीकरणं विना ॥<br /> “ सप्तमात् द्वादशादूर्ध्वं गृहस्थब्रह्मचारिणोः । सपिंडीकरणं कुर्यान्न प्रागिति यमोदितम् ॥<br /> “ त्रिवत्सरात्परं नग्नच्छादनश्राद्धमाचरेत् । अष्टमाद्वत्सरादूर्ध्वं नवश्राद्धानि षोडश ॥<br /> ३५ “ मृतं दग्ध्वा त्रिरात्रेण त्रिवर्षादुदकं बलिम् । अब्दादेवाष्टमादूर्ध्वमेकोद्दिष्टानि षोडश ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> olpuyf7jotw9u51j40g9bdd8fl5vxoi 104 166546 419550 2026-11-10T02:56:32Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''त्रिवत्सरादूर्ध्वम् ।'''|५१३}} {{rule}} “ सप्तमाद्वत्सरादर्वाङ्मृतयोर्बालकन्ययोः । पिंडोदकं त्रिरात्रेण ह्येकरात्रेण संकटे ॥<br /> “ त्रीन् पिंडान्प्रथमे... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419550 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''त्रिवत्सरादूर्ध्वम् ।'''|५१३}} {{rule}} “ सप्तमाद्वत्सरादर्वाङ्मृतयोर्बालकन्ययोः । पिंडोदकं त्रिरात्रेण ह्येकरात्रेण संकटे ॥<br /> “ त्रीन् पिंडान्प्रथमे दद्यात् द्वितीये चतुरस्तथा । त्रींस्तु दद्यात्तृतीयेऽन्हि बालानां पिंडकल्पना ॥<br /> “ शिशोस्त्रिवत्सरादूर्ध्वमुदकं पंचसप्ततिः । त्रिवर्षादुदकं पिंडं सर्वेषां तर्पणं भवेत् ॥<br /> “ त्रिरात्रं पिंडदशकं त्रिंशद्व्याधित्तिलोदकम् । आदितस्त्रिदिने कार्यं बालानां शुद्धरीयसी ॥<br /> ५ “ द्वादशाद्वत्सरादर्वाक्पौगंडमरणे सति । सपिंडीकरणं न स्यादेकोद्दिष्टादि कारयेत् ” ॥<br /> इत्यादीनि वचनानि द्रष्टव्यानि । पौगंडः पंचमवर्षाधिको बालः । अत्र विशेषमाहापस्तंबः—<br /> “ अनुपेतान्कन्याश्च पुनर्दहनमंत्रेणैव दहेयुः ” इति । पूर्णद्विवर्षमारभ्य उपनयनपर्यंतं बालमरणे<br /> एकर्चविधिना संस्कुर्युरित्यर्थः । संचयनेऽपि विशेषमाह स एव—<br /> “ तृतीयेऽन्हि नवं कुंभमादाय दहनं व्रजेत् । जलेन पयसा चैव संप्रोक्ष्यास्थीन्यमंत्रतः ॥<br /> १० “ तानि कुंभे समोऽप्याथ पयसा पूरयेद्घटम् । ‘इदं त’ इति मंत्रेण घटं कुर्यात्सुरक्षितम्”॥ इति ।<br /> ‘इदं त एकम्’ इत्येकर्चा । '''मंजर्यामपि—'''<br /> “ त्रिवर्षादि दहेदेनमेकर्चावतबंधनात् । ‘अस्मात्त्वम्’ इति मंत्रेण स्नात्वा दद्याज्जलाञ्जलिम् ” ॥<br /> '''शौनकोऽपि—'''<br /> “ एकर्चविधिना कुर्याद्भगवान्छौनकोऽब्रवीत् । अस्मात्त्वमिति मंत्रेण सर्वमंत्रो न विद्यते ”॥<br /> १५ '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ त्रयोविंशतिमासान्तु मृतयोर्बालकन्ययोः । एकर्चा दहनं त्वस्थिपंचमात्परमव्रतात् ॥<br /> “ तुषाग्निना दहेत्प्रेतमस्मात्त्वमिति मंत्रतः । कुर्यात्संचयनं त्वस्थि चैकर्चावत्तबन्धनात् ” ॥<br /> '''अन्यत्रापि—'''<br /> “ पुंसां व्रतविधेः पूर्वं दानात्पूर्वं स्त्रिया अपि । अज्ञातगोत्रनाम्नां च पौगंडानां व्रतात्परम् ॥<br /> २० “ राष्ट्रक्षोभे च सर्वेषां पुनर्दाहनिवृत्तये । एकर्चविधिसंस्कारं भगवांश्छौनकोऽब्रवीत् ” ॥ इति ।<br /> '''बोधायनोऽपि—'''“ बालान् मृतान्द्वित्रिवर्षाद्यतीतान्यज्ञोपवीतस्य विधेः पुरस्तात् ॥<br /> “ अमंत्रकं चौलविधिं विधाय मंत्रेण संस्कारविधिं प्रदद्यात् ” ॥ इति ।<br /> चौलप्रभृत्युपनयनपर्यंतं सपिंडानामा शौचं त्रिरात्रम् ।<br /> “ द्विजन्मनामयं कालस्त्रयाणां तु षडाब्दिकः । आशौचं त्र्यहमेव स्यात्स्वजात्युक्तमतः परम्”॥ इति<br /> २५ स्मरणात् । नामकरणप्रभृत्युपनयनपर्यंतं बालमरणे मातापित्रोर्भ्रातॄणां च दशाहामाशौचम् ।<br /> त्रिरात्रं वा देशाचारानुसारेण द्रष्टव्यम् । दशाहाशौचपक्षे अष्टमादिदिनत्रये पिंडोदकसमापनम् ।<br /> “ कन्याबालकुमारेभ्यस्त्र्यहं पिंडोदकक्रियाः । कुर्याद्दशाहमाशौचं वर्तते नात्र संशयः ॥<br /> “ कन्याबालकुमाराणामष्टमादिदिनत्रये । पिंडोदके च निर्वर्त्य द्वादशे बलिमाचरेत् ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । बलिं नारायणं बलिम् ।<br /> ३० “तथा बालस्य कन्यायाः षण्ढस्य पतितस्य च । नारायणबलिः कार्यो ह्यन्येषां मोक्षकांक्षिणाम्”॥ इति<br /> व्यासस्मृतेः । अयं च नारायणबलिश्चतुर्थवर्षमारभ्य कर्तव्यः । यदाह '''बोधायनः—'''“त्रिवर्षादुदकं<br /> पिंडं चतुर्थादुदकं बलिम् ” इति ।<br /> यत्तु गौतमवचनं—“ मृतं दग्ध्वा त्रिरात्रेण त्रिवर्षादुदकं बलिम् ” इति अत्र बलिशब्देन पिंड-<br /> बलिरुच्यते । अन्ये तु बालमरणे सर्वत्र नारायणबलिमाचरंति । ‘ मृतं दग्ध्वा त्रिरात्रेण ’ इति<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 8rr4xbzakca2jojly03c5zrb8j85lfg 104 166547 419551 2026-11-10T02:57:19Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५१४|'''बालमरणे नारायणबलिः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} दाहसमनंतरं यत् त्रिरात्रेण समापनमुक्तं तत्पितृभ्रातृव्यतिरिक्तसंस्कर्तृज्ञातिविषयम् । पितृभ्रातृणां<br /> दशाहामाशौ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419551 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५१४|'''बालमरणे नारायणबलिः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} दाहसमनंतरं यत् त्रिरात्रेण समापनमुक्तं तत्पितृभ्रातृव्यतिरिक्तसंस्कर्तृज्ञातिविषयम् । पितृभ्रातृणां<br /> दशाहामाशौचिनामष्टमादिदिनत्रयेण समापनस्योक्तत्वात् ।<br /> “ दाहयित्वा तथाप्येनमाशौचं त्र्यहमाचरेत् । त्रिरात्रामव्रताद्देशाद्दाहादित्यहमाशौचम् ” इत्या-<br /> द्यंगिरोयाज्ञवल्क्यादिवचनैर्ज्ञातीनां त्रिरात्राशौचविधानात् । यावदाशौचं प्रेतस्योदकं पिंडं च दद्युः ।<br /> ५ “ पूर्वाह्णे वाऽपराह्णे वा तोयमाशौचगामिभिः । संस्कर्तैव बलिर्देयः स हि प्रेतस्य बांधवः ” ॥ इति<br /> विष्णुसंवर्त्तादिभिः यावदाशौचं पिंडोदकविधानात् । दाहकर्तुर्ज्ञातिभिस्त्रिरात्रेण समापनं दाहादि-<br /> त्रिरात्रमेवाशौचम् । यत्तु कैश्चिदुक्तम्<br /> “ दशाहं सोदकज्ञात्योः त्रिरात्रं योनिवंधुषु । विजातिषु शवोक्तं स्यात्प्रेतनिर्हरणे कृते ”॥<br /> इत्यत्र प्रेतनिर्हरणाभावेऽपि पिंडदानां दशाहासिद्धेः पुनरपि ज्ञातिग्रहणमनुपनीतनिर्हरणे दशाह-<br /> १० सिद्ध्यर्थमिति न तत्र संग्रहकारवचने प्रमाणमस्ति । यदपि तेन प्रमाणमुपन्यस्तं<br /> '''मनुवचनम्—'''<br /> “ रजन्याऽन्हेव चैकेन त्रिरात्रैरेव च त्रिभिः । शवस्पर्शं विशुद्ध्यंति त्र्यहात्तूदकदायिनः ” ॥ इति<br /> नात्रानुपनीताशौचं प्रकृतम् । किंत्तर्हि—<br /> “ दशाहं शावमाशौचं सपिंडेषु विधीयते । अर्वाक् संचयनादस्त्रां ड्याहमेकाहमेव वा ” ॥ इति<br /> १५ गुणाशौचमेव प्रकृतम् । मानवे च विवरणे श्लोकद्वयं च व्याख्यातम्—“दशाहं निर्गुणेऽप्यसपिंडेषु<br /> अस्थ्नामा संचयनाच्च इति चतुरहोपलक्षणम् । ‘ चतुर्थेऽन्हि संचयनम् ’ इति वचनात् । चतुरहं<br /> गुणवत्सु इत्यर्थः । त्र्यहं गुणवत्तरेषु एकाहं गुणवत्तमेषु ‘ रजन्याऽन्हैव चैकेन ’ इत्यहोरात्रस्य<br /> निर्देशः । ‘ त्रिरात्रैरेव च त्रिभिः ’ इति नवरात्रस्य दशभिरहोरात्रैरिति यावत् । शवस्य स्पर्शश्वेत्<br /> गुणवत्तमा अपि सपिंडा दशाहेन शुध्यंति । उदकदायिनः समानोदकास्त्रिरात्रेण शुध्यंति इत्यर्थ” इति ।<br /> २० एवं चानुपनीतदाहे कर्तुर्ज्ञातिखित्रात्रमाशौचम् । असपिंडस्य तु उदकपिंडादिप्रेतक्रियाया अकरणे<br /> सद्यःशुद्धिः । “असपिंडद्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बंधुवत् । अनश्नन्नग्नमंत्रैव न च तस्मिन्गृहे वसेत् ”॥ इति<br /> प्रेतगृहवासतदन्नभोजनाभावे उपनीतासपिंडनिर्हारेऽपि मनुना दिनमात्रविधानात् ।<br /> '''इत्यनुपनीतमरणाशौचम् ॥'''<br /> '''अथ कन्यामरणाशौचम् । तत्रापस्तंबः—'''<br /> २५ “अचूडायां तु कन्यायां सद्यःशौचं विधीयते । एकाहं चूडितायां तु दत्तायां त्र्यहमिष्यते”॥ इति ।<br /> '''मरीचिः—'''“ चूडायाः करणे सद्यःशौचं प्राक् दानादेकाहं दत्तानां प्राक्परिणयात् त्र्यहम् ” ॥ इति ।<br /> '''व्यासोऽपि—'''<br /> “ आजन्मनस्तु चौलांतं कन्या यदि विपद्यते । सद्यःशौचं भवेत्तत्र सर्ववर्णेषु नित्यशः ॥<br /> “ ततो वाग्दानपर्यंतं यावदेकाहमेव हि । अतःपरं प्रवृत्तायां त्रिरात्रमिति निश्चयः ॥<br /> ३० “ वाक्प्रदाने कृते तत्र ज्ञेयं चोभयतस्त्र्यहम् । पितुर्वरस्य च ततो दत्तानां भर्तुरेव हि ॥<br /> “ स्यात्स्वजात्युक्तमाशौचं सूतके मृतके तथा ” ॥ इति । ततो वाग्दानपर्यंतमित्यादेरर्थ-<br /> '''श्चंद्रिकायामुक्तः—'''“ततः तस्माच्चौलाद्वाग्दानपर्यंतं कन्याविपत्तौ यावदेकाहं अहोरात्रं यावत्तावदा-<br /> शौचम् । ततः परं वाग्दानादूर्ध्वं विवाहोत्कर्षविषये वाग्दत्तावस्थयैव प्रवृद्धायां अधिकवयस्यपि<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ खग-स्पृशो । २ क्ष-द्विगुणा । ३ क-त्रय । }}<noinclude></noinclude> iylw7ka733jgwn6vjj1u5o8kvwqgxc7 104 166548 419552 2026-11-10T02:58:49Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''कन्यामरणाशौचम् ।'''|५१५}} {{rule}} त्रिरात्रमेवेति निश्चयः । वाग्दाने कृते विवाहे चाकृते यत्र कन्या विपद्यते तत्र उभयतः पक्षत्रयस्य<br /> दिनत्रयं ततो विवाह... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419552 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''कन्यामरणाशौचम् ।'''|५१५}} {{rule}} त्रिरात्रमेवेति निश्चयः । वाग्दाने कृते विवाहे चाकृते यत्र कन्या विपद्यते तत्र उभयतः पक्षत्रयस्य<br /> दिनत्रयं ततो विवाहादूर्ध्वं दत्तानां सम्यक्प्रतिपादितानां मरणे अपत्यजनने वा केवलं भर्तृपक्षस्य<br /> स्वजात्युक्तं दशाहामाशौचं स्यात् । विवाहोत्कर्षवच्चूडाकरणवाग्दानयोरुत्कर्षे आ चौलात्सद्यः<br /> आ वाग्दानादेकाहमेवेति निश्चयः न्यायसाम्यादिति ।<br /> '''अन्ये तु—'''चौलस्य कालोपलक्षणत्वादप्राप्ततृतीयवर्षायाः कन्याया मरणे सद्यःशौचम् ।<br /> तृतीयवर्षमारभ्य कृतचूडाया अकृतचूडाया वा मरणे आ वाग्दानादेकाहम् । अकृतेऽपि वाग्दाने<br /> गर्भाष्टमाब्दात्प्रागेकाहम् । ततोऽप्यकृते दाने अष्टमवर्षप्रभृति कन्यापिंडानां त्रिरात्रमाशौचं भवति ।<br /> दानशब्दस्य कालोपलक्षणत्वात् । ‘अष्टवर्षा भवेद्गौरी’ ।<br /> “ गौरीं वा वरयेत्कन्यां भ्रष्टवर्षामष्टवर्षां वा । विवाहस्त्वष्टवर्षायाः कन्यायास्तु प्रशस्यते ”॥<br /> इत्यादिवचनैः प्रदानं प्रत्यष्टमवर्षस्यैव मुख्यकालत्वावगमात् । यद्यप्यत्र दानमुपलक्षणं तथापि साक्षात्<br /> दानक्रियायां निर्वृत्तायामेव वरपक्षस्यैतदघं भवति । अन्यथा वरपक्षस्यासंभवात् । अतोऽष्टमवर्ष-<br /> प्रभृत्यकृते दाने पितृपक्षस्य कन्यापिंडस्य त्रिरात्राशौचमित्याहुः ।<br /> त्रिरात्रमित्यस्य दृष्टे रजस्यपवादमाह '''शंखः—'''<br /> “ पितृवेश्मनि या नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता । तस्यां मृतायां नाशौचं कदाचिदपि शाम्यति ” ॥ इति<br /> स्वजात्युक्तदशाहादिकालादर्वाक् कदाचिदपि न शाम्यतीत्यर्थः । वाग्दत्ताया रजोदर्शने पितृवेश्मनि<br /> या नारी रजः पश्यतीत्यादिवचनोक्तं द्रष्टव्यमिति चंद्रिकायामुक्तम् । '''संग्रहे—'''<br /> “ आ चौलात्सद्य आ दानान्निशोर्ध्वं त्वा विवाहंतः । त्र्यहं कन्यामृता जातिर्वर्धं पूर्णसूतूद्भवेत् ॥<br /> “ त्रिरात्रं वरतज्ज्ञात्योर्दत्तान्दूढामृतात्वधम् । पूर्णं भ्रातुश्च पित्रोश्च कन्याबालमृतौ सदा ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारे—'''“कन्यामरणे त्रिपुरुषविषयज्ञातीनामाचौलकरणाद्वा चौलकालाद्वा स्नानेन शुद्धिः ।<br /> स्त्रीषु सापिंड्यं त्रिपुरुषमेव । अप्रत्तासु ततो वाग्दानादर्वागिकाहमाशौचं ततो विवाहादर्वाक्प्रति-<br /> पक्षेऽपि त्रिपुरुषपर्यंतं त्रिरात्रं वाग्दानाभावे विवाहानिश्चयावधिरित्येके ” इति । '''स्मृत्यंतरे च—'''<br /> “ दत्ताऽनूढा च कन्या या संस्कार्या भर्तृगोत्रतः । उभयोर्वंशयोश्चैव त्रिरात्रमघमिष्यते ” ॥<br /> वारिपूर्वं वाचा दत्ता अनूढा च या कन्या तस्या मृतौ वंशद्वयस्य त्रिरात्राशौचमित्यर्थः ।<br /> तथा '''मरीचिः—'''<br /> “ वारिपूर्वं प्रवृत्ता या या नैव प्रतिपादिता । असंस्कृता सा विज्ञेया त्रिरात्रमुभयोः समम् ”॥ इति ।<br /> '''मनुः—'''<br /> “स्त्रीणामसंस्कृतानां तु त्र्यहाच्छुद्ध्यंति बांधवाः । यथोक्तेनैव कल्पेन शुध्यंति च सनाभयः”॥ इति ।<br /> बांधवा वरसपिंडाः पितृपक्षीयास्त्रिपुरुषपर्यंताः कन्यापिंडाश्च त्रिरात्रेण शुद्ध्यंति । सनाभयः सोदराः ।<br /> ते मातापित्रोरप्युपलक्षणार्थाः । अतो मातापितृसोदरास्तु यथोक्तेन कालेन शुध्यंतीत्यर्थः ।<br /> “कन्याबालकुमारेभ्यस्त्र्यहं पिंडोदकक्रियाः । कुर्याद्दशाहमाशौचं वर्तते नात्र संशयः”॥ इति स्मृतेः ।<br /> पितृभ्रातृणां कन्यामृतौ दशाहामाशौचमित्याहुः । '''अपरे तु—'''<br /> “ प्रत्ताप्रत्तासु योषित्सु संस्कृतासंस्कृतासु च । मातापित्रोस्त्रिरात्रं स्यादितरेषां यथाविधि ” ॥ इति ।<br /> '''कार्ष्णाजिनिस्मरणात् ॥'''<br /> “अप्रत्तायां मृतायां तु कन्यायां च त्रिरात्रकम् । आशौचं बांधवानां तु पित्रादीनां प्रकीर्तितम् ”॥ इति<br /> '''मार्कंडेयस्मरणाच्च''' त्रिरात्रमित्याहुः । यथादेशाचारमत्र व्यवस्था ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-तृप्तापुकास्तु । }}<noinclude></noinclude> hmxytnypf21517e7grxutyf72lfo8z6 104 166549 419553 2026-11-10T03:00:54Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५१६|'''ऊनद्विवर्षाया ऊढायाः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} कन्यायाः खनननादिसंस्कारो बालवदेव द्रष्टव्यः । उदकादिकमपि तद्वदेव । अत्र गौतमः—<br /> “उदकदानं सपिण्डैः कृतचूडस्य । तत्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419553 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५१६|'''ऊनद्विवर्षाया ऊढायाः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} कन्यायाः खनननादिसंस्कारो बालवदेव द्रष्टव्यः । उदकादिकमपि तद्वदेव । अत्र गौतमः—<br /> “उदकदानं सपिण्डैः कृतचूडस्य । तत्स्त्रीणां चैके प्रत्तानाम् ” इति । अस्यार्थः<br /> तदुदकदानं स्त्रीणां कृतचौलानां च कर्तव्यम् । एके मन्यन्ते प्रत्तानामेव स्त्रीणामुदकदानं भर्तृपक्षे<br /> अप्रत्तानां तु नैवोदकदानमिति ।<br /> ५ '''बोधायनोऽपि—'''<br /> “ अप्रत्तासु च कन्यासु प्रत्तास्वेकेह कुर्वते । लोकसंग्रहणार्थं हि तद्वन्मंत्राः स्त्रियो मताः ” ॥ इति ।<br /> '''ऊनद्विवर्षाया ऊढायाः संस्कारक्रमः ।''' खनननाद्वित्रिकल्पोऽनूढाविषय एव । ऊढासु तृतीयवर्षा-<br /> त्यागपि दाह एव<br /> “ त्रिवर्षात्प्राग्विवाहेऽपि मरणं याति कन्यका । निखनेद्वा क्षिपेद्वाऽपि पुनःसंस्कारमर्हति ” ॥ इति<br /> १० स्मरणात् । खननत्यागयोः संस्कारत्वेऽपि पुनर्विधानाद्दाह एव संस्कार इति केचिद्व्याचक्षते ।<br /> '''अपरे तु''' खनित्वा पुनरुत्थाप्य दहेदिति । तथा च '''स्मर्यते—'''<br /> “ ऊनद्विवर्षादूर्वाक्तु ऊढायाः खननं भवेत् । उत्थाप्य संदहेत्पश्चात्सापिंड्यं तं समाचरेत् ॥<br /> “ ऊनद्विवर्षकन्यायाः पाणिग्रहणकर्मणि । खनित्वा निक्षिपेद्धर्मं पुनः संस्कर्तुमहर्हति ” ॥ इति च ।<br /> सपिंडीकरणान्तं च कर्म कर्तव्यम् । तदुक्तं '''गृह्यपरिशिष्टे'''<br /> १५ “ अष्टमाद्वत्सरादूर्ध्वं गृहस्थब्रह्मचारिणोः । सपिंडीकरणं कुर्यान्न प्रागिति यमोदितम् ॥<br /> “द्वादशाब्दात्तथाप्यर्वाक् गृहस्थस्य सपिंडनम् । तथोढायाश्च कर्तव्यं द्वादशात्परमन्यथा” ॥<br /> अन्यथा अनूढाया इति द्वादशाब्दात्परं सपिंडनमित्यर्थः । '''मार्कंडेयः—'''<br /> “ स्त्रीणामुपनयनस्थाने विवाहः परिकीर्तितः । सर्वा एव क्रियाः कार्यास्तत ऊर्ध्वं समंत्रकाः ॥<br /> “ उद्वाहितानां नाशौचं पितृपक्षे विधीयते ” । पितृगोत्रतः पिंडाशौचनिवृत्तौ हेतुमाह '''पैठीनसिः—'''<br /> २० “ दत्ता कन्या परैव भवति ” इति । ऊढा कन्या भर्तृगोत्रैव भवतीत्यर्थः ।<br /> “ एकत्वं सा गता भर्तुः पिंडे गोत्रे च सूतके ” इति स्मरणात् ।<br /> '''स्वगृहे पुत्रीप्रसवादिनिमित्ताशौचम् । अत्र विशेषमाह विष्णुः—'''“स्त्रीणां<br /> विवाहः संस्कारः संस्कृतासु स्त्रीषु नाशौचं पितृपक्षे । तत्प्रसवमरणे चेत्पितृपक्षगेहे भवेतां तद्वैक-<br /> रात्रं त्रिरात्रं वा ” इति । स्वगृहे प्रसवे मरणे वा पितृव्यादिबांधवानामेकरात्रं पित्रोस्त्रिरात्रमित्यर्थः ।<br /> २५ तथा च '''व्यासः—'''<br /> “ दत्ता नारी पितुर्गेहे सूयेताथ म्रियेत वा । तद्वंधुवर्गस्त्वेकेन शुचिस्तज्जनकास्त्रिभिः ” ॥ इति ।<br /> अत्र जनकग्रहणं जनन्याः सोदरभ्रातॄणां च प्रदर्शनार्थं तेन पितृगृहे प्रसवे मातापितृसोदरभ्रातॄणां<br /> त्रिरात्रं तत्रैव प्रसवे पितृव्यमातुलादिबंधूनामेकरात्रमिति च चंद्रिकायां व्याख्यातम् ॥<br /> '''भारद्वाजोऽपि—'''<br /> ३० “ बंधूनां मातुलादीनां प्रसूतिर्मरणं गृहे । तेषामेकाहमाशौचं पितुस्तु त्र्यहमेव च”॥ इति ।<br /> '''दीपिकायाम्—'''<br /> “ पितृगेहे मृतायां तु प्रत्तायां दुहितर्यपि । सूतिकायां च त्र्यहं पित्रोस्तत्सुतानां दिनं भवेत् ॥<br /> “ पितृगेहे भवेदेवं दिनमन्यत्र नेष्यते । स्ववेश्मनि मृतायां तु तत्पित्रोस्तु त्र्यहं भवेत् ॥<br /> “ तदभावे तत्सुतानामेकस्मिन्भवने यदि ” । इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> fjz24yxqadjkrrgmodzj0cm5xjd2kcv 104 166550 419554 2026-11-10T03:03:51Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''पितृगृहे कन्यामृतौ ।'''|५१७}} {{rule}} '''षडशीतौ—'''“यत्र तूद्वाहिता कन्या पितृगेहे प्रमीयते । पित्रोस्त्रिदिनमन्येषां चाहुरित्येक ऊचिरे ॥<br /> “ पितुर्गेहाद... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419554 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''पितृगृहे कन्यामृतौ ।'''|५१७}} {{rule}} '''षडशीतौ—'''“यत्र तूद्वाहिता कन्या पितृगेहे प्रमीयते । पित्रोस्त्रिदिनमन्येषां चाहुरित्येक ऊचिरे ॥<br /> “ पितुर्गेहाद्गतोऽन्यत्र यदि पुत्री प्रमीयते । पक्षिणी तत्र पित्रोस्तु नान्येषामिति निश्चयः ॥<br /> “एवं भ्रातृगृहे यत्र भगिनी वा विपद्यते । भ्रातुस्त्रिदिनमाशौचं भ्रातृव्याणां तु नैव हि”॥ इति ।<br /> '''संग्रहे—'''<br /> ५ “ बंधुव्वह्वरुह्यहं पित्रोरूढा तत्तद्गृहे यदि । प्रसूताऽन्यगृहे सूता मृता वा तस्य नास्त्यघम् ” ॥ इति ।<br /> अन्यगृह इति अन्यस्य गृहे अन्या यदि सूता मृता वा तस्यान्यस्याघं नास्तीत्यर्थः ।<br /> '''शंखः—'''“ गृहे मृतासु दत्तासु प्रसूतासु त्र्यहं तथा ” इति । '''स्मृत्यंतरे विशेषः—'''<br /> “ यदि कन्या पितृगेहे पुमांसं जनयेत्तदा । त्रिरात्रं सूतकं पित्रोः कन्याप्रसूतौ तु पक्षिणी” ॥ इति ।<br /> अत्र '''चंद्रिकायाम्—'''“ मातापित्रोः स्वगृहे जनने मरणे वा त्रिरात्रं गृहांतरेऽपि मरणे त्रिरात्रं<br /> १० प्रसवे तु पित्रोरपि नास्त्याशौचं कारणाभावात्स्वगृहप्रसूतिनिबंधनत्वात् त्रिरात्राशौचस्य ” ॥ इति ।<br /> अत्र केचित्प्रसवार्थमर्थदाने सति अन्यगृहे पुत्रीप्रसवेऽपि पितुस्त्र्यहमनुष्ठेयमिति लोकाचारानुसारेण<br /> वदंति । बंधुव्यतिरिक्तस्यान्यस्य गृहे कस्याश्चित्प्रसवे मरणे वा तस्यान्यस्य तद्गृहहस्थपि<br /> नाशौचम् ।<br /> “ श्रोत्रिये तूपसंपन्ने त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । अश्रोत्रिये त्वहः कृत्स्नमनूचाने तथा गुरौ ” ॥ इति<br /> '''मनुना''' श्रोत्रियाश्रोत्रियपुरुषोल्लेखेनैव गृहवासिजननमकरणाशौचस्मरणात् । नै स्त्री-<br /> १५ मृताविदं किंचिदिति च स्त्रीमरणे उपसंपन्नाशौचस्य निषेधात् ।<br /> “ द्रव्याणि स्वामिसंबंधात्तदघे त्वशुचीनि वै । स्वामिशुद्धयैव शुद्ध्यंति वारिणा प्रोक्षितान्यपि ”॥ इति<br /> स्मृत्या पुरुषस्याशौचसंभवे स्वामिसंबंधद्वारा तद्गृहद्रव्यकर्मणां दुष्टत्वात् । अतः स्वामिन<br /> आशौचाभावे तद्गृहस्यापि नाशौचम् । '''यत्तु स्मर्यते—'''<br /> “ न तावच्छुद्ध्यते भूमिः यावत्तत्स्याद्विनिर्दिशम् । न तत्र कर्म कुर्वीत पितृदैवादिकं क्वचित् ” ॥ इति<br /> २० तत्प्रेतक्रियाकरणे वेदितव्यम् ।<br /> “ दहनांतं गृहाशौचं यत्र पिंडोदकक्रिया । दशरात्रमिति ज्ञेयं प्रेतस्तत्रैव तिष्ठति ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । अस्तेवं मृतिविषये । प्रसवे अन्यस्य गृहस्य वा कथं सूतकाभाव इति चेन्नैवम् ।<br /> गरीयसोऽपि शावाशौचस्याभावोक्त्या सूतकाभावस्य कैमुत्यसिद्धेः । तत्सद्भावे प्रमाणाभावाच्च ।<br /> न हि क्वचिदपि बंधुव्यतिरिक्तस्यान्यस्य गृहस्य वा शौचप्रतिपादकं प्रमाणं दृश्यते । अतः स्वामिन<br /> २५ आशौचे सति तद्गृहे दैवपित्र्यादिकं कर्म न कार्यम् । गृहस्वामिन आशौचाभावेऽपि तत्र प्रेत-<br /> क्रियाकरणे दैवपित्र्यादि कर्म न कर्तव्यम् । गृहस्वामिन आशौचाभावे तत्र प्रेतकार्यस्याकरणेन<br /> प्रसवमरणनिमित्तमाशौचं गृहस्येति निर्णयः ।<br /> '''अथोपनीताशौचम् । तत्र याज्ञवल्क्यः—'''<br /> “ त्रिरात्रमा व्रतादेशाद्दशाहारात्रमतः परम् ” ॥ इति । व्रतादेश उपनयनम् । ततः गर्भसप्तमा-<br /> ३० दष्टमाद्वा परं बाल्ये यौवने वार्धके वा मरणे दशरात्रमाशौचं भवतीत्यर्थः । तथा '''दीपिकायाम्—'''<br /> “ अनुपेत उपेते वा मृते गर्भाष्टमे समे । ब्राह्मणानां सपिंडानां दशरात्रमघं भवेत् ” ॥ आस्मिन्विषये<br /> '''मनुरपि—'''“दशाहं शावमाशौचं सपिंडेषु विधीयते” इति । एतच्च ब्राह्मणाविषयम् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-प्रपवने । २ क्ष-नस्मृताविदे । }} ६६<noinclude></noinclude> oxvmzquui3ylseverlmkzeg3i9r4e4v 104 166551 419555 2026-11-10T03:06:03Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५१८|'''उपनीताशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} “शुद्ध्येद्विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूपतिः । वैश्यः पंचदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति” इति<br /> तेनैवोक्तत्वात् । '''पारस्करश्च—'''... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419555 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५१८|'''उपनीताशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} “शुद्ध्येद्विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूपतिः । वैश्यः पंचदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति” इति<br /> तेनैवोक्तत्वात् । '''पारस्करश्च—'''“ उपनीतस्य पूर्णाघम् ” ॥ इति । यत्तु '''याज्ञवल्क्येनोक्तम्—'''<br /> “ त्रिरात्रं दशरात्रं वा शावमाशौचमिष्यते ” इति तत्र त्रिरात्रमित्येतत्समानोदक-<br /> विषयम् ।<br /> ५ एवमेव '''बृहस्पतिः—'''<br /> “दशाहेन सपिण्डास्तु शुद्ध्यंति प्रेतसूतके । त्रिरात्रेण सकुल्याश्च स्नात्वा शुद्ध्यंति गोत्रजाः ” ॥ इति<br /> सकुल्याः समानोदकाः । सपिंडादीनां भेदः पूर्वमेवोक्तः । '''जाबालिरपि—'''“त्र्यहं समानोदकानां गोत्र-<br /> जानामहः स्मृतम्” इति । अतः सपिंडानां सप्तमपुरुषावधिकानामविशेषेण दशरात्रं समानोदकानां<br /> तु त्रिरात्रम् । यत्पुनः '''शंखवचनम्—'''<br /> १० “ चतुर्थे दशरात्रं स्यात्त्र्यहणिशाः पुंसि पंचमे । षष्ठे चतुरहाच्छुद्धिः सप्तमे त्वहरेव तु ” ॥ इति<br /> तद्विगीतत्वादनादरणीयम् । यद्यप्यविगीतं तथापि मधुपर्काङ्गपश्वालंभवल्लोकविद्विष्टत्वान्नानुष्ठेयम् ॥<br /> “ अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्न तु ” इति '''मनुस्मरणात् ।''' न च सप्तमे प्रत्यासन्ने<br /> सपिंडे एकाहो विप्रकृष्टाष्टमादिषु समानोदकेषु त्र्यह इति युक्तम् ” इति '''विज्ञानेश्वरेणोक्तम्—'''<br /> यदपि '''मनुनोक्तम्—'''<br /> १५ “ दशाहं शावमाशौचं सपिंडेषु विधीयते । अर्वाक् संचयनादस्थां ड्याहमेकाहमेव वा ” ॥ इति ।<br /> तत् “कुसूलधान्यको वा स्यात्कुंभीधान्यक एव वा । त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव वा”॥ इति ।<br /> तत्प्रतिपादितचतुर्विधगृहस्थाभिप्रायमिति '''विज्ञानेश्वरेणोक्तम्—पराशरोऽपि—'''<br /> “ एकाहाच्छुद्ध्यते विप्रो योऽग्निवेदसमन्वितः । त्र्यहात्केवलवेदस्तु निर्गुणो दशभिर्दिनैः ॥<br /> “ जन्मकर्मपरिभ्रष्टः संध्योपासनवर्जितः । नामधारकविप्रस्तु दशाहं सूतकी भवेत् ” ॥ इति ।<br /> २० अग्निशब्देनाहवनीयादयो गृह्यंते । अयमाशौचसंकोचो बहुतरसपिण्डस्य संकुचितवृत्तेः प्रतिग्रहादौ<br /> द्रष्टव्यः । एवं च सत्येकाहविधानमश्वस्तनिकविषयं त्र्यहविधानं त्र्याहिकविषयम् । असंकुचित-<br /> वृत्तेस्तु दशाहमिति व्यवस्था । अग्निवेदसमन्वितत्वमश्वस्तनिकस्यैकाहाशौचविधिः स्तुत्यर्थः ।<br /> जन्मकर्मपरिभ्रष्टः गर्भाधानादिसंस्काररहितः संध्योपासनादिनित्यनैमित्तिकान्यकुर्वाणः । अत एवासौ<br /> नामधारकविप्रो भवति । तस्यापि दशाहमेवाशौचमिति '''माधवीये''' व्याख्यातम् ।<br /> २५ उक्तार्थाभिप्रायेणैव '''बृहस्पतिरपि—'''<br /> “ त्रिरात्रेण विशुद्ध्येत विप्रो वेदाग्निसंयुतः । पंचाहेनाग्निहीनास्तु दशाहात् ब्राह्मणब्रुवः ” ॥<br /> '''पितामहोऽपि—'''<br /> “ एतत् ज्ञात्वा तु मेधावी जपं होमं करोति यः । न भवेत्सूतकं तस्य मृतकं च न विद्यते ” ॥<br /> एतद्गायत्रीयाथार्थ्यम् । '''दक्षोऽपि—'''<br /> ३० “ ग्रंथार्थतो विजानाति वेदमंगैः समन्वितम् । सकल्पं सरहस्यं च क्रियावांश्चेन्न सूतकम् ” ॥<br /> '''देवलोऽपि—'''<br /> “ चत्वार्यधीतवेदानामह्नान्याशौचमिष्यते । वेदाभियुक्तविप्रस्य त्र्यहमाशौचमिष्यते ॥<br /> “ एताभ्यां श्रुतयुक्तस्य दिनमेकं विधीयते । एतैः सार्कं कर्मयुक्तः सद्यः शुचिरसंशयः ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ याज्ञवल्कीय आचारे १५६ }}<noinclude></noinclude> kevbfhr6mqsk8oaytypmg7gy1msko6t 104 166552 419556 2026-11-10T03:08:16Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''कृतसमावर्तनस्याशौचम् ।'''|५१९}} {{rule}} “अस्नात्वा चाप्यहुत्वा च अदत्त्वा च तथा द्विजः । एवंविधस्य विप्रस्य सर्वदा सूतकं भवेत्” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थसार... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419556 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''कृतसमावर्तनस्याशौचम् ।'''|५१९}} {{rule}} “अस्नात्वा चाप्यहुत्वा च अदत्त्वा च तथा द्विजः । एवंविधस्य विप्रस्य सर्वदा सूतकं भवेत्” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारे—'''“दशाहस्थाने त्रिरात्रपक्षिण्येकाहसद्यःशौचपराणि वाक्यान्त्यापद्विषयाणि योज्यानि ।<br /> समानोदकविषयाश्च संकुचिताशौचकल्पाः पक्षिण्येकाहसद्यःशौचरूपा आपद्विषयाः ” इति ।<br /> एवमादिकोऽघसंकोचो युगांतरविषय इति '''स्मृतिरत्ने । तथा च हारीतः—'''<br /> ५ “ दशाह एव विप्रस्य सपिंडमरणे सति । कल्पांतराणि कुर्वाणः कलौ व्यामोहकिल्बिषी ” ॥ इति ।<br /> '''चंद्रिकायामपि—'''<br /> “ वानप्रस्थाश्रमस्यापि प्रवेशो विधिचोदितः । वृत्तस्वाध्यायसापेक्षमघसंकोचनं तथा ॥<br /> “ एतानि लोकगुप्यर्थं कलेरादौ महात्मभिः । निवर्तितानि सर्वाणि व्यवस्थापूर्वकं बुधैः ” ॥ इति ।<br /> अतो गुणवतो निर्गुणस्यापि सपिंडस्य दशाहामेवाशौचं समानोदकस्य त्र्यहमिति विवेकः ।<br /> १० '''ब्रह्मचारिणः सद्यःशौचम् । ब्रह्मचर्योत्तरकालं कृतसमावर्तनस्याशौचमाह मनुः—'''<br /> “आदिष्टो नोदकं कुर्यादा व्रतस्य समापनात् । समाप्ते तूदकं कृत्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्” ॥ इति ।<br /> आदिष्टं व्रतं समावर्तनं तद्दानादिष्टो ब्रह्मचारी व्रतस्थब्रह्मचर्यस्य आ समापनात् पित्रादिव्यति-<br /> रिक्तस्य नोदकं कुर्यात्पित्रादिनिर्हारे कुर्यादेव ।<br /> “ आचार्यं स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् । निर्हृत्य तु व्रती प्रेतं न प्रेतेन वियुज्यते ॥<br /> १५ “ मातामहं मातुलं च तत्पत्न्यौ चानपत्यके । प्रतिसंस्कुरुते यस्तु व्रतलोपो न तस्य हि ॥<br /> “ ब्रह्मचारी यदा कुर्यात्पिण्डनिर्वापणं पितुः । तावत्कालं तदाशौचं ततः स्नात्वा विशुद्ध्यति ॥<br /> “ आचार्यपितृपाध्यायान् निर्हत्यापि व्रती व्रती । संकटात्नं च नाश्रीयान्न च तैः सह संवसेत् ॥<br /> “ दहनादिसपिंडयंतं ब्रह्मचारी करोति चेत् । अन्यत्र मातापित्रोः स्यादुपनीय पुनर्व्रती ॥<br /> “ आचार्य स्वमुपाध्यायं गुरुं वा पितरं च वा । मातरं वा स्वयं दग्ध्वा व्रतस्थस्तत्र भोजनम् ॥<br /> २० “ कृत्वा पतति यत्तस्मात्प्रेतान्नं नात्र भक्षयेत् । अन्यत्र भोजनं कुर्यान्न च तैः सह संविशेत् ॥<br /> “ एकाहमशुचिर्भूत्वा द्वितीयेऽहनि शुद्ध्यति ” ॥ इति मनुभृगुयाज्ञवल्क्यादिस्मरणात् । ‘समाप्ते<br /> तूदकं कृत्वा’ इति समाप्ते ब्रह्मचर्ये कृतसमावर्तनस्य सपिंडमरणे सति त्रिरात्रमाशौचं भवेदित्यर्थः ।<br /> तथा मानवे व्याख्याने '''स्मृतिरत्ने च''' समाप्ते ब्रह्मचर्ये कृतसमावर्तनस्याकृतविवाहस्यायं<br /> त्रिरात्रविधिरिति । एवं च “ अनाश्रमी न तिष्ठेत्तु दिनमेकमपि द्विजः ” इति वचने सत्यपि<br /> २५ “ त्रिरात्राशौचविधायकविशेषवचनेन त्रिरात्राशौचोदकदानानंतरमेवोद्वाह ” इति युक्तम् ।<br /> '''विज्ञानेश्वरीये विशेषः । ब्रह्मचर्योत्तरकालं पूर्वमृतानां सपिंडानामुदकदानमाशौचं कुर्यादेव ।'''<br /> '''यथा मनुः—'''<br /> “ आदिष्टी नोदकं कुर्यादा व्रतस्य समापनात् । समाप्ते तूदकं दत्त्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ” ॥<br /> आदिष्टीति ब्रह्मचर्यस्य “ अपोशानकर्म कुरु मा दिवा स्वाप्सीः ” इत्यादि व्रतादेशयोग्यो ब्रह्म-<br /> ३० चार्युच्यते । आचार्यः पुनरेवं मन्यते आदिष्टीति प्रक्रांतप्रायश्चित्तः कथ्यते तस्यैवायमुदकदानादि-<br /> निषेधः प्रायश्चित्तरूपव्रतसमाप्त्युत्तरकालमुदकदानाद्याशौचविधिरिति । दशकटीकायां तु<br /> कृच्छ्रचांद्रायणवेदपारायणब्रह्मचर्यविवाहयज्ञादिपरिसमाप्तिर्यदा आशौचकालमध्ये स्यात्तदा शेषा-<br /> शौचमनुष्ठेयम् । यस्याशौचकालादूर्ध्वं परिसमाप्तिः स्यात्तदा मरणविषये अतिक्रान्ताशौचमनुष्ठेयम् ।<br /> अत्र '''मनुः ‘आदिष्टो नोदकं कुर्यात् ’ इत्यादि''' व्रतभ्रंस्यादिष्टमित्यादिष्टो व्रती ब्रह्मचारी । सः<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 5oj1vtz7gyrhi4n4sv1wcdgrlhaejnd 104 166553 419557 2026-11-10T03:11:18Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५२०|'''अनौरसपुत्रजननाद्याशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} ऋत्विक्प्रदीक्षितानामप्युपलक्षणार्थः । अत्र ‘ समाप्ते तूदकं कृत्वा ’ इत्येतत् “ अतिक्रांते दशाहे<br /> च त्रिरात्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419557 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५२०|'''अनौरसपुत्रजननाद्याशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} ऋत्विक्प्रदीक्षितानामप्युपलक्षणार्थः । अत्र ‘ समाप्ते तूदकं कृत्वा ’ इत्येतत् “ अतिक्रांते दशाहे<br /> च त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्” इत्यस्यानुवादकम् । अतो व्रतिनां ज्ञातिमरणे सति संवत्सरादूर्ध्वं व्रत-<br /> समाप्तिश्चेत्सद्यः शौचमेवेति । शतकेऽपि—<br /> “कृच्छादीनां समाप्तिश्चेदघे शिष्टाहमिष्यते । तद्बहिर्वे द्व्यहादि स्यादित्याह भगवान्मनुः” ॥ इति ।<br /> ५ तद्व्याख्याने आदिशब्देन वेदपारायणप्रायश्चित्तव्रतादीनामुपसंग्रहः । एतेषां समाप्तिर्यद्यघमध्ये<br /> स्यात्तदा शिष्टाहविधिर्भवति । तत्परं चेत्समाप्तिः तदा “त्रिरात्रं त्रिषु मासेषु” इत्युक्तविधिः स्यात् ।<br /> तथाह '''मनुः—'''<br /> “आदिष्टी नोदकं कुर्यादा व्रतस्य समापनात् । समाप्ते तूदकं कृत्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ” ॥ इति ।<br /> त्रिरात्रमिति पक्षिण्यादेरप्युपलक्षणम् । कृच्छ्रव्रतादिकमस्यादिष्टमित्यादिष्टी व्रती ब्रह्मचारी च ।<br /> १० ब्रह्मचर्यव्रतस्याप्यादिष्टत्वात् । अतः व्रतसमाप्तिपर्यंतमादिष्टो उदकमाशौचं च न कुर्याद्वत्सरमध्ये<br /> तत्समाप्तौ त्र्यहाद्याशौचमुदकदानं च कुर्यात्तत्परं उदकमात्रमेव ।<br /> “ सर्वेषां वत्सरे पूर्णे प्रेते दत्वोदकं शुचिः ” इति याज्ञवल्क्यस्मरणादिति । एवं च<br /> अघमध्ये ब्रह्मचर्यसमाप्तौ शिष्टाहविधिः । अघात्परं वत्सरमध्ये ब्रह्मचर्यसमाप्तौ त्र्यहपक्षिण्यहो-<br /> रात्रविधिरुदकं च वत्सरात्परं तत्समाप्तौ उदकमात्रमेवेति विज्ञानेश्वरादिभिरुक्तम् । एतच्च<br /> १५ शिष्टाचारविरुद्धम् । न हि विवाहात्पूर्वं त्र्यहमाशौचमुदकं चानुतिष्ठन्ति । अतः “समाप्ते तूदकं कृत्वा<br /> त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ” इति कृतसमावर्तनस्याकृतविवाहस्यायमपूर्वस्त्रिरात्रविधिरिति यदुक्तं तदेव<br /> युक्तमित्याहुः ।<br /> '''अनौरसपुत्रजननाद्याशौचम् । अनौरसपुत्रजननाद्याशौचमाह विष्णुः—'''<br /> “ अनौरसेषु पुत्रेषु जातेषु च मृतेषु च । त्रिरात्रेण भवेच्छुद्धिरेकाहं तु सपिंडतः ॥<br /> २० “ परपूर्वासु भार्यासु प्रसूतासु मृतासु च ” ॥ इति । अनौरसाः क्षेत्रजादयः ।<br /> तानाह '''मनुः—'''<br /> “ औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बांधवास्तु षट् ॥<br /> “ कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा । स्वयंदत्तश्च शूद्रश्च षडदायादबांधवाः ” ॥ इति ।<br /> एतेषु क्षेत्रजादिषु जातेषु मृतेषु च दत्तादिषु मृतेषु द्विविधयोरपि पित्रोस्त्रिरात्रेण शुद्धिः । उभयविध-<br /> २५ ज्ञात्योरेकाहाच्छुद्धिः । परो वर्तमानभर्तुरन्यः पूर्वो भर्ता यस्याः सा परपूर्वा पुनर्भरिति यावत् ।<br /> परपूर्वभार्यामरणे पूर्वपरयोर्भर्त्रोस्त्रिरात्रं उभयविधसपिंडानामहोरात्राशौचमित्यर्थः । तथा च '''हारीतः—'''<br /> “ परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कृतकेषु च । मातामहे त्रिरात्रं स्यादेकाहस्तु सपिंडतः ” इति । कृतकः<br /> पुत्रो जन्मव्यतिरिक्तैः कारणैर्जातो दत्तादिः । वाक्यार्थस्तु मातामहे मृते दौहित्रस्य त्रिरात्रम्परपूर्वा-<br /> मरणे भर्तुस्त्रिरात्रं कृतकपुत्रमरणे प्रतिग्रहीत्रादिरूपपितुस्त्रिरात्रं तत्सपिंडानामहोरात्राशौचमिति ।<br /> ३० स्वैरिणीभर्तॄणामपि त्रिरात्रमाह '''व्यासः—'''<br /> “ परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कृतकेषु च । त्रिरात्रं स्यात्तथाचार्ये स्वभार्यास्वन्यगासु च” ॥ इति ।<br /> '''शंखोऽपि—'''<br /> “ अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च । परपूर्वासु च स्वासु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ” ॥ इति ।<br /> '''मरीचिः—'''“सूतके मृतके चैव त्रिरात्रं परपूर्वयोः । एकाहस्तु सपिंडानां त्रिरात्रं यत्र वै पितुः”॥ इति ।<br /> ३५ जनकपितुरपि त्रिरात्रमाह '''मनुः—'''<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 47be2tewkujl1nib28o5edm682aiiyu 104 166554 419558 2026-11-10T03:16:57Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''भिन्नपितृकसोदराणाम् ।'''|५२१}} {{rule}} “ बैजिकादपि संबंधादनुरुंध्यादघं त्र्यहम् ” इति । अनुपनीतक्षेत्रजादिविषये '''प्रजापतिः—'''<br /> “ अत्याहृतेषु दारेषु प... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419558 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''भिन्नपितृकसोदराणाम् ।'''|५२१}} {{rule}} “ बैजिकादपि संबंधादनुरुंध्यादघं त्र्यहम् ” इति । अनुपनीतक्षेत्रजादिविषये '''प्रजापतिः—'''<br /> “ अत्याहृतेषु दारेषु परनारीसु तेषु च । गोत्रिणः स्नानशुद्धाः स्युः त्रिरात्रेणैव तत्पिता ” ॥ इति ।<br /> '''भिन्नपितृकसोदरविषये मरीचिः—'''<br /> “ मात्रैकया द्विपितृकौ भ्रातरावन्यगोत्रजौ । एकाहं सूतके प्रोक्तं त्रिरात्रं मृतके तयोः ” ॥<br /> ५ '''संग्रहे—'''<br /> “जनने क्षेत्रजादीनां तत्पित्रोस्त्र्यहमिष्यते । तत् ज्ञात्योर्दिनमेवेत्यमुपेतानां मृतौ न चेत् ॥<br /> “पित्रोस्त्र्यहं तयोः सद्यस्त्र्यहं तेषां पितृक्षये” इति । क्षेत्रजादीनामुपेतानां मृतावित्यमेव पित्रोस्त्र्यहं<br /> तत् ज्ञात्योर्दिनमित्युक्तमेव चेदनुपनीतानां मृतौ पित्रोस्त्र्यहं तयोः तत् ज्ञात्याः सद्यःशौचं । पित्रोः<br /> क्षये क्षेत्रजदत्तादीनामपि त्र्यहमित्यर्थः । '''तत्रैव—'''<br /> “पराश्रिताया भार्याया मृतौ पत्योस्त्रिरात्रकम् । तत्पक्षयोर्दिनं तस्यारुह्यहं भर्त्रोश्च संस्थितौ” ॥ इति ।<br /> १० '''याज्ञवल्क्यस्तु—'''“ अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च” इति ।<br /> अत्र '''विज्ञानेश्वरः—'''“अहरित्यनुवर्तते । अनौरसाः क्षेत्रजदत्तादयः । तेषु<br /> जातेषु उपरतेषु वा पित्रोरहोरात्रमाशौचम् । भार्यास्वन्यगतासु अन्यं प्रतिलोमव्यतिरिक्तमश्रितासु<br /> अतीतासु चाहोरात्रमेव । न पुनः सत्यपि सापिंड्ये दशरात्रम् । प्रतिलोमाश्रितासु त्वाशौचाभाव एव ।<br /> “ पाखण्ड्यनाश्रितस्तेन भर्तृघ्न्यः कामगाश्च याः ” इत्यनेन प्रतिषेधात् ” ।<br /> १५ विष्णूद्युक्तत्रिरात्रस्य याज्ञवल्क्योक्तैकारात्रस्य च संनिधिविदेशाद्यपेक्षया व्यवस्था ।<br /> यदा पितुस्त्रिरात्रं तदा सपिंडानामेकरात्रम् । अन्यथा सद्यःशौचम् । “एकाहस्तु सपिंडानां त्रिरात्रं<br /> यत्र वै पितुः ” इति '''मरीचिस्मरणात् ” इति ।'''<br /> '''दत्तविषये ।''' एवं च दत्तस्य मरणे जनयितृप्रतिग्रहीतृरूपपित्रोस्त्रिरात्रमाशौचं द्वयोरपि<br /> ज्ञात्योरेकरात्रम् । पित्रोर्द्विविधयोर्मरणे दत्तस्य त्रिरात्रम् । उभयविधज्ञातिमरणे चैकरात्रमिति<br /> २० स्थितम् । एतत् द्विगोत्रकदत्तविषयमित्येके । उपनयनांतरं दत्तो द्विगोत्रकः । तथा च '''स्मर्यते—'''<br /> “ जनकस्य तु गोत्रेण उपनीतो द्विगोत्रकः ” । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ उपनेतुर्भजेत गोत्रमसं प्रज्ञातगोत्रवान् । संप्रतिज्ञातगोत्रश्चेदुभयं दत्तपुत्रवत् ” ॥ इति ।<br /> '''पैठीनसिरपि—'''“ दत्तक्रीतकृत्रिमपुत्रिकापुत्राः परिग्रहेणार्षेण जातास्ते संहतगोत्रा ब्यामुष्यायणा<br /> भवंति ” इति । उपनयनात्पूर्वं दत्तस्य जनयितृगोत्राशौचसंबंधो नास्ति ।<br /> २५ तथा च '''मनुः—'''<br /> “ गोत्ररिक्थे जनयितुर्न हरेत् दत्रिमः सुतः । गोत्ररिक्थानुगः पिंडो व्यपैति ददतः स्वधा ” ॥<br /> '''मरीचिरपि—'''<br /> “ गोत्रांतरप्रविष्टानां दाय आशौचमेव च । ज्ञातित्वं च निवर्तेत तत्कूले सर्वमिष्यते ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> ३० “ गोत्रांतरप्रविष्टास्तु संस्कार्यास्तत्कुलेन तु । जननेनैव पितरो दानेनैव निवर्तिताः ॥<br /> “ दत्तस्य परिवेत्तृत्वमाशौचं दाय एव च । गृहीतगोत्रात् संग्राहां श्रौतं स्मार्तं तथैव च” ॥ इति ।<br /> एवं च उपनयनात्पूर्वं दत्तस्य पितृभ्रातृज्ञातिमरणे दशाहामाशौचम् । दत्तमरणेऽपि तेषां दशाह-<br /> मस्ति । अत एव प्रतिग्रहीतृमरणे दशाहामध्ये दर्शामे दशाहेनैव दत्तकर्तृकपिंडोदकसमापनं<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 00hi00mngf65ytxumaktal2trpx3obk 104 166555 419559 2026-11-10T03:19:36Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५२२|'''दत्तविषये ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} स्मर्यते—<br /> “ दशाहमध्ये यदि दर्श आपतेत् दद्युर्दशाहं तिलवारिपिंडम् ।<br /> “ पुत्रीसुतो दत्तक औरसश्च शेषाः सुतास्तन्न समापयेयुः ”... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419559 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५२२|'''दत्तविषये ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} स्मर्यते—<br /> “ दशाहमध्ये यदि दर्श आपतेत् दद्युर्दशाहं तिलवारिपिंडम् ।<br /> “ पुत्रीसुतो दत्तक औरसश्च शेषाः सुतास्तन्न समापयेयुः ” ॥ '''गालवोऽपि—'''<br /> “ दौहित्रः पुत्रिकापुत्रो दत्तको ह्यौरसस्तथा । उदकं पिंडदानं च यथाकालं समाचरेत् ”॥ इति ।<br /> ५ '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ यद्यमान्तर्दशाहे स्यादौरसो दत्तकृत्रिमौ । पिंडदानं दशाहेऽन्हि दद्युरन्ये त्वमातिथौ ” ॥ इति ।<br /> अन्यथा दशाहाशौचाभावे ‘यावदाशौचमुदकम् ’ इति विष्णुस्मरणेन त्रिरात्रेणैव<br /> सर्वदा समापनप्रसंगः । तथा कृतचौलभिन्नोदरभ्रातृमरणे दत्तस्य दशाहाशौचमुक्तं बृहस्पतिना—<br /> “ भिन्नोदराणां भ्रातॄणां जातदंते मृते त्वघम् । दशाहं कृतचौले तु दत्तादीनां विधीयते ” ॥<br /> १० इत्याहुः । '''अपरे तु''' “ दशाहामध्ये दर्शागमे दशाहेन समापनं । कृतचौलभ्रातृमरणे दत्तकस्य<br /> दशाहाशौचं च संस्कर्तृविषयं अन्यथा त्र्यहम् ।<br /> “ मातापित्रोः क्रियाः कुर्यादौरसो यदि पुत्रकः । कुलान्तरप्रदिष्टानामाशौचं त्र्यहमेव तु ” ॥ इति<br /> स्मरणात् — अत्र सपिंडानामेकरात्रं “ एकाहस्तु सपिंडानां त्रिरात्रं यत्र वै पितुः ” ॥ इति<br /> स्मरणादिति— जनयितुः पुत्रपौत्रप्रपौत्राभावे दत्त एव मातापित्रोर्मरणे दशाहामाशौचं दाहादि<br /> १५ सर्वं प्रेतपितृकृत्यं प्रत्यब्दं तन्मृताहे श्रावणं च कुर्यात् । पुत्रादिरहितसोदरभ्रातृमरणेऽपि स एव<br /> सर्वं कुर्यात् । “पूर्वभ्रातुश्च पित्रोश्चार्तो कृत्यं स्वल्पं च दत्तके” इति स्मरणात् —<br /> “दत्तस्य जनकापत्ये मृतेऽथ जनकेऽपि वा । संस्काराद्यखिलं कृत्वा दत्तो रिक्थमवाप्नुयात्” ॥ इति<br /> स्मरणात् । जनयितुः पुत्रांतरसद्भावे तन्मरणे दत्तस्य त्र्यहमाशौचं दत्तमरणेऽपि त्रिरात्रमाशौचं<br /> “बैजिकादपि संबंधादनुरुंध्यादघं त्र्यहम्” इति स्मरणात् ॥ “न ज्येष्ठं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाद्वा” इति<br /> २० निषेधोल्लंघनेन मोहवशाज्ज्येष्ठपुत्रस्य दाने पुत्रांतरसद्भावेऽपि ज्येष्ठ एव दत्तो जनयितुर्दशाहादि सर्वं<br /> कुर्यादिति त्रिकांडमंडनोक्तम् । तथा च '''पारस्करः—'''<br /> “ दत्तोऽपि न त्यजेत्पित्र्यं धनं गोत्रं च सर्वदा । दत्तस्य तूभयत्रापि संबंधं मनुरब्रवीत् ” ॥ इति<br /> अयमेवोभयधनाही ब्यामुष्यायण इति केचिदाहुः । पूर्वोक्तरीत्या उपनयनान्तरं दत्त इत्यन्ये इति ।<br /> तदन्येषां पितृव्यतिरिक्तानां सपिंडानां च तत्स्नानमपि नास्तीत्यर्थः । '''स्मृत्यर्थसारे तु—'''<br /> २५ “देशांतरगदार्वाग्देशमृतौ स्वाशौचकालादूर्ध्वं श्रुतायां तद्देशं विंशतियोजनादिकं त्रेधा विभज्याद्ये च<br /> स्वामिसमीपे भागे त्रिरात्रम् । ततो दूरभागे पक्षिणी ततो दूरभागे त्वेकाहम् । एवं देशं पर्यालोच्य<br /> यत्राल्पाशौचं तदेव ग्राह्यम् । अत्राद्याहानि न वर्धयेत्<br /> “ न वर्धयेदघाहानि प्रत्यूहेन्नाग्निषु क्रियाः ” इति मनुस्मरणात् । लघुकल्पसंभवे<br /> गुरुकल्पाश्रयेणाघवानद्यानि न वर्धयेत् । लघुकल्पमाश्रितोऽपि वैतानाग्निषु क्रियाः प्रत्यूहेन्न<br /> ३० विहन्यादिति मनुवचनार्थः । देशांतरलक्षणमुक्तम् । “ देशांतरस्थे मृते स्वाशौचकालादूर्ध्वं श्रुते<br /> सपिंडानां सचैलस्नानं न त्रिरात्रात् ” इति । तथा च '''पराशरः—'''<br /> “ देशांतरे मृतः कश्चित्सगोत्रः श्रूयते यदि । न त्रिरात्रमहोरात्रं सद्यः स्नात्वा शुचिर्भवेत् ” ॥ इति ।<br /> '''याज्ञवल्क्योऽपि—'''<br /> “ देशांतरमृतिं श्रुत्वा क्लीबे वैखानसे यतौ । मृतौ स्नानेन शुद्ध्यंति गर्भस्रावे च गोत्रिणः ”॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> g533w6xm0hj8fzpkrg0dtbwtmeylh1t 104 166556 419560 2026-11-10T03:24:16Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''देशांतरमृते । देशांतरम् । महानद्यः ।'''|५२३}} {{rule}} अत्र '''विज्ञानेश्वरः—'''“यस्तु मयादिब्यवहिते देशांतरे मृतः तत्सपिंडानां दशाहादूर्ध्वं मासत्रया-<br /> द... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419560 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''देशांतरमृते । देशांतरम् । महानद्यः ।'''|५२३}} {{rule}} अत्र '''विज्ञानेश्वरः—'''“यस्तु मयादिब्यवहिते देशांतरे मृतः तत्सपिंडानां दशाहादूर्ध्वं मासत्रया-<br /> दर्वागपि सद्यःशौचम् ” इति । '''षडशीतौ—'''<br /> “ ज्ञातेर्मृतौ यदाशौचं दशाहात्तु बहिः श्रुतौ । एकदेश इदं प्रोक्तं स्नात्वा देशांतरे शुचिः ”॥ इति ।<br /> देशांतरलक्षणमाह '''बृहस्पतिः—'''<br /> ५ “ महानद्यंतरं यत्र गिरिवा व्यवधायकः । वाचो यत्र विभिद्यंते तद्देशांतरमुच्यते ॥<br /> “ देशांतरं वदंत्यन्ये षष्टियोजनमायतम् । चत्वारिंशद्वदंत्यन्ये त्रिंशदन्ये तथैव च ”॥ इति ।<br /> योजनलक्षणं '''माधवीयेऽभिहितम्—'''<br /> “ तिर्यग्यवोदरा ह्यष्टावूध्र्वा वा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमंगुलस्योक्तं वितस्तिर्द्वादशांगुला ॥<br /> “वितस्तेर्द्विगुणोऽरत्निस्तस्मात्किष्कुस्ततो धनुः । धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश्चतुःक्रोशं तु योजनम्”॥ इति ।<br /> १० '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ भाषाभेदो महानद्या व्यवधानमथाद्रिणा । त्रिंशद्योजनभेदो वा प्रत्येके देशभेदनम् ” ॥ इति ।<br /> महानद्य उक्ता '''नृसिंहपुराणे—'''“गंगा यमुना गोदावरी तुंगभद्रा कावेरी चैता महानद्यः” इति ।<br /> '''वामनपुराणेऽपि—'''<br /> “ गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणी सरस्वती । तुंगभद्रा सुप्रयोगा सिंहा कावेरी रेविका ॥<br /> १५ “ दुग्धोदा नलिनी रेवा वारिसीता बलस्वना । महा अपि महानद्यः सह्यमूलाद्विनिर्गताः ” ॥<br /> महा अपीति परिगणिताभ्योऽन्या याः काश्चिद्विस्तारवत्यः ता अपि महानद्य इत्यर्थः<br /> एवं च महानद्या दक्षिणकूलमुत्तरकूलं च परस्परापेक्षया देशांतरं भवति । यथोक्तं '''बृहन्मनुना—'''<br /> “देशनामनदीभेदो निकटे यत्र वै भवेत् । तेन देशांतरं प्रोक्तं स्वयमेव स्वयंभुवा ” ॥ इति ।<br /> देशनामानि अंगवंगकलिंगादीनि । नदीविशेषः महानदीति यावन् । एवमुक्तमतिक्रान्ताशौचं<br /> २० मात(पितृव्यतिरिक्तसपिंडविषयम् । मातापितृविषये तु संनिहितदेशे देशांतरे च दशरात्रमेव ।<br /> तत्र '''पैठीनसिः—'''<br /> “ पितरौ चेन्मृतौ स्यातां दूरस्थोऽपि हि पुत्रकः । श्रुत्वा तद्दिनमारभ्य दशाहं सूतकं भवेत्”॥ इति ।<br /> चंद्रिकायामिदं व्याख्यातम्—“ श्रुत्वेत्यत्र तु ऊर्ध्वमिति शेषो द्रष्टव्यः । ततश्च दशरात्रमध्ये तु<br /> वार्ताश्रवणे पुत्रस्यापि तच्छेषेणैव न सपिंडांतरवच्छुद्धिः ” इति । '''षडशीतौ—'''<br /> २५ “ देशकालादिभेदेऽपि मातापित्रोर्मृतिश्रुतौ । श्रवणाद्दशाहं स्याच्छिद्धेस्त्वमित्युक्तमिति स्थितिः ” ॥<br /> '''स्मृत्यर्थसारे—'''“ मातापितृमरणे दशाहादूर्ध्वं वत्सरादूर्ध्वमपि पुत्रः श्रुतदिवसमारभ्य दशाह-<br /> माशौचं कुर्यादुदकपिंडादि च । पत्न्या अपि दशाहम् । “दशाहं पुत्रभार्ययोः” इति '''पैठीनसि-'''<br /> वचनात् । महागुरुमरणे ‘दूरदेशेऽप्यतीतेऽब्देऽप्यार्द्रवस्त्रोपवासिना’ तथैवाशौचादि कार्यम् । वत्सरेऽ-<br /> तीते मातुः सपत्न्या मरणे पुत्रस्य त्रिरात्रम् । “सपत्न्योः परस्परं चैवम्” इति । '''स्मृत्यंतरे च—'''<br /> ३० “ यत्रकुत्रास्थितः पुत्रः श्रुत्वा पितृविपर्ययम् । श्रुत्वा तद्दिनमारभ्य दशाहं सूतकं भवेत् ” ॥<br /> '''अन्यत्रापि—'''<br /> “ मुख्यकर्ता विदेशस्थो मातापित्रोर्मृतौ यदि । संवत्सरे व्यतीतेऽपि कुर्यात् प्रेतक्रियां पुनः” ॥ इति ।<br /> '''दक्षः—'''<br /> “ महागुरौ निपाते तु आर्द्रवस्त्रोपवासिना । अतीतेऽब्देऽपि कर्तव्यं प्रेतकार्यं यथाविधि ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 7swb7ge6990cukux0csjdksxvjsfwev 104 166557 419561 2026-11-10T03:25:57Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५२४|'''मातापित्रोः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} संवत्सरादूर्ध्वमपि प्रेतकार्यमाशौचोदकदानादि कार्यमित्यर्थः । चंद्रिकायाम्—महागुरुनिपातः<br /> इत्यत्र महागुरुशब्देन माता च... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419561 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५२४|'''मातापित्रोः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} संवत्सरादूर्ध्वमपि प्रेतकार्यमाशौचोदकदानादि कार्यमित्यर्थः । चंद्रिकायाम्—महागुरुनिपातः<br /> इत्यत्र महागुरुशब्देन माता चोच्यते । न पुनः पितैव ।<br /> “ द्वौ गुरू पुरुषस्येह पिता माता च धर्मतः । तयोर्गुरुः पिता तावन्माता गुरुतरा स्मृता ” ॥ इति<br /> मातुरपि गौरवातिशयस्मरणादिति । '''विज्ञानेश्वरः—'''“यस्तु पिता पुत्रानुत्पाद्य<br /> ५ वेदार्थं ग्राहयित्वा वृत्तिं च विदधाति तस्य महागुरुत्वादुपरमे द्वादशाहम् ” इति । यत्तु स्मृत्यंतरम्—<br /> “पिता पितामहश्चैव ज्येष्ठश्च प्रपितामहः । यश्चोपनीय सकलं वेदमध्यापयेत् स च ॥<br /> “महागुरव इत्येते पञ्च प्रोक्ता मनीषिभिः”॥ इति तत् पुत्रादीनां पञ्चानां अब्दादूर्ध्वमपि यथाविधि<br /> प्रेतकार्यं कर्तव्यमित्येतत्परं न पुनस्तेषामुपरमे द्वादशाहाशौचप्राप्त्यर्थम् । “ दशमं पिंडमुत्सृज्य<br /> रात्रिशेषे शुचिर्भवेत् ” इति स्मरणात् ।<br /> १० “ पितरि प्रोषिते प्रेते पुत्रो देशांतरे गतः । कृतक्रिये त्रिरात्रं स्याद्दशाहमकृतक्रिये ” ॥ इति ।<br /> यत्कृतक्रिये त्रिरात्रविधानं तत्कनिष्ठपुत्रविषयम् । ज्येष्ठस्य तु<br /> ‘ कृतक्रियेऽपि पितरि दशाहं सूतकं भवेत् । दद्यात्तिलोदकं पिंडं सपिंडीकरणं पितुः ” ॥ इति<br /> दशाहविधानात् कृतस्यापि सपिंडीकरणस्य पुनःकरणविधानात् ज्येष्ठविषयत्वमस्यावगम्यते ।<br /> मातृव्यतिरिक्तपितृपत्नीविषये विशेषमाह—<br /> १५ “ पितृपत्न्यामतीतायां मातृवर्जं द्विजोत्तमः । संवत्सरे व्यतीतेऽपि त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ” ॥ इति ।<br /> '''वरदराजीये—'''“प्रागब्दाज्जननीसमं दिशतु तत्प्रेतोदकादिक्रियाम्” । उक्तमात्रस्य व्यामुष्यायणत्वा-<br /> भिधानं “गोत्रांतरप्रविष्ठानां दाय आशौचमेव च । ज्ञातित्वं च निवर्तन्ते” इत्यादिपूर्वोक्तमन्वादि-<br /> वचनविरोधादुपेक्ष्यम् । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ दत्तस्य पुत्रजनने मरणे पूर्वगोत्रिणाम् । स्नानमात्रं सचेलं स्यान्नाशौचं विद्यते क्वचित् ”॥ इति ।<br /> २० पुत्रपरिग्रहानंतरमौरसपुत्रजनने कनिष्ठोऽप्यौरस एव पित्रादेर्दाहादिकं कुर्यात् ।<br /> “औरसे तु समुत्पन्ने दत्तो ज्येष्ठो न चेष्यते । न्यूनोऽपि वयसा पित्रोः कुर्यादौरसः सुतः”॥ इति<br /> स्मरणात् ।<br /> '''विवाहितस्त्रीविषये पित्राद्याशौचम् ।'''<br /> '''पित्रोर्मरणे संस्कृतानां स्त्रीणामाशौचमाह मनुः—'''<br /> २५ “ पित्रोरुपरमे स्त्रीणामूढानां तु कथं भवेत् । त्रिरात्रेणैव शुद्धिः स्यादित्याह भगवान्यमः”॥ इति ।<br /> पित्रोर्मृतौ पुत्रीणामूढानां त्रिरात्रेण शुद्धिः । तासां च मृतौ पित्रोस्त्रिरात्रेणैव शुद्धिरित्येवकारार्थः ।<br /> “त्रिरात्रेणैव तत्पिता” इति प्रजापतिस्मरणात् । “पुत्र्यास्त्रिरात्रमाशौचं तत्र भोजने च कृते दशाहं<br /> भवति” इति भरद्वाजस्मरणाच्च त्र्यहविधानं संनिधावेव । “पित्रोः स्वसरि तद्वच्च पक्षिणीं क्षपयेत्<br /> निशाम् ” । परोक्षे पक्षिणीविधानात् । '''संग्रहे—'''<br /> ३० “परोक्षे पक्षिणी नो चेद्यहं प्रेतान्नभोजने । दशरात्रं मृतौ पुत्र्याः पित्रोश्चान्योन्यमित्यघम्”॥ इति ।<br /> '''दौहित्रमातामहाचार्यभ्रातृश्वश्रादिविषयाशौचम् ।'''<br /> '''दौहित्रादिमरणे वृद्धमनुः—'''<br /> “संस्थिते पक्षिणीं रात्रिं दौहित्रे भागिने सुते । संस्कृते तु त्रिरात्रं स्यादिति धर्मो व्यवस्थितः”॥ इति ।<br /> दौहित्रे भगिनीसुते वा उपनयनसंस्कृते मृते मातामहमातामह्योर्मातृष्वसुमातुलयोश्च त्रिरात्रमाशौचं भवति<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-नानन्तरं दत्तजन्यम्ये । }}<noinclude></noinclude> aka87k6a7ozlbvlcv5f6alsvd1cfbe5 104 166558 419562 2026-11-10T03:28:58Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''मातामहादीनां मरणे ।'''|५२५}} {{rule}} उपनयनासंस्कृते कृतचौले पक्षिणी । चौलात्पूर्वं तु भागिनेयादिमरणे मातुलादेः सद्यःशौचस्य<br /> चंद्रिकायामुक्तत्वात् ।... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419562 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''मातामहादीनां मरणे ।'''|५२५}} {{rule}} उपनयनासंस्कृते कृतचौले पक्षिणी । चौलात्पूर्वं तु भागिनेयादिमरणे मातुलादेः सद्यःशौचस्य<br /> चंद्रिकायामुक्तत्वात् । पक्षिणीं रात्रिं आगामिनिवर्तमानाहर्युक्तां रात्रिं मातामहादिः क्षपयेदित्यर्थः ।<br /> एवं स्वस्त्रीयस्य मृतावपि व्रतात्प्राक् मातृष्वसृमातुलयोः पक्षिणीविधानात् अनुपनीतयोस्तयोर्मृतौ<br /> तस्य सद्यःशौचमेवेति ज्ञेयम् । मातामहादीनां मरणे दौहित्रादीनां त्रिरात्रम् ।<br /> ५ तथा च '''बृहस्पतिः—'''“ त्र्यहं मातामहाचार्यश्रोत्रियेष्वशुचिर्भवेत् ” । आचार्योऽत्रासपिंडः<br /> सन्नुपनयादिकर्ता ।<br /> “ उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेत् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते” ॥<br /> इत्युक्तलक्षणः । श्रोत्रियस्त्वेकशाखाध्यायी मैत्रीप्रातिवेश्यत्वादिनोपसंपन्नः ।<br /> “ श्रोत्रियेतूपसंपन्ने त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ” इति मनस्मरणात् ।<br /> १० “ गृहे यस्य मृतः कश्चिदसपिंडः कथंचन । तस्याप्याशौचं विज्ञेयं त्रिरात्रं नात्र संशयः ” ॥<br /> इत्यंगिरःस्मरणात् । '''विष्णुः—'''“ आचार्यमातामहयोर्व्यतीतो त्रिरात्रम् ” इति ।<br /> '''आश्वलायनीऽपि—'''“ गुरौ चासपिंडे त्रिरात्रम् ” इति । गुरुरत्राचार्यः । सपिंडो<br /> गुरुः पिता । तदुपरमे दशाह एव । यस्तु पिता पुत्रानुत्पाद्य संस्कृत्य वेदार्थं ग्राहयित्वा वृत्तिं च<br /> विदधाति तस्य महागुरुत्वात्तदुपरमे द्वादशरात्रं “महागुरौ ज्ञानाध्ययने वर्जयेरन् ” इत्याश्व-<br /> १५ लायनोक्तं द्रष्टव्यम् । '''मनुः—'''<br /> “ त्रिरात्रमाहुराशौचमाचार्ये संस्थिते सति । तस्य पुत्रे च पत्न्यां च दिवारात्रमिति स्थितिः ” ॥<br /> एतच्च त्रिरात्राशौचं परकर्तृकदाहादौ द्रष्टव्यम् । स्वकर्तृके तु '''मनुरेवाह—'''<br /> “ गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन् । प्रेताहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति ” ॥<br /> प्रेताहारैः प्रेतान्नभोजिभिः सपिंडैरिति यावत् । अत्र '''चंद्रिकायाम्—'''“ शिष्ये दशरात्राशौचस्य<br /> २० पितृमेधकर्तृत्वप्रयुक्तत्वात् दौहित्रादावपि पितृमेधकर्तृत्वे दशरात्रं वेदितव्यम् ” इति ।<br /> '''मातृष्वस्रादौ त्रिरात्रमाह प्रचेताः—'''<br /> “ मातृष्वसामातुलयोः श्वश्रूश्वशुरयोर्गुरौ । मृते चत्विजि याज्ये च त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति ” ॥<br /> अत्र '''चंद्रिकायाम्—'''“मातृष्वस्रादिषु वक्ष्यमाणपक्षिण्याशौचविरोधपरिहाराय कश्चिद्विशेषणं कल्प्यम् ।<br /> तन्न मातृष्वसामातुलयोर्भगिनीसुतसन्निधात्रोः श्वश्रूश्वशुरयोर्जामातृपोषकयोर्गुरौ उपनयनादिकर्तरि<br /> ऋत्विजि यजमानकुलक्रमायाते याज्ये च ऋत्विक्कुलक्रमायाते मृते भागिनेयादिस्त्रिरात्रेण शुध्यति”<br /> २५ इति । '''गौतमः—'''“ आचार्यतत्पुत्रस्त्रीयाज्येषु चैवम् ” इति । एवमिति त्रिरा-<br /> त्रातिदेशः। अत्राचार्यपुत्रस्त्रियोर्मरणे त्रिरात्रं तयोरुपकर्तृत्वे सति द्रष्टव्यम् । '''बोधायनोऽपि—'''<br /> “ शिष्यसतीर्थ्यसब्रह्मचारिषु त्रिरात्रमहोरात्रमेकाहमिति कुर्वीत ” ॥ इति ।<br /> उपनीयाध्यापितः शिष्यः। तस्य मरणे त्रिरात्रमाचार्यः कुर्वीत । एकस्मादुपाध्यायात्सहधीतकृत्स्न-<br /> वेदः सतीर्थ्यः । तस्य मरणे तदितरः सतीर्थ्यः अहोरात्रं कुर्यात् । सहैकदेशाध्यायी सुहृत्सद्ब्रह्म-<br /> ३० चारी तस्मिन्मृते तदितरः अहोरात्रमेव कुर्यादित्यर्थः । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ मातृष्वसामातुलयोः श्वश्रूश्वशुरयोर्गुरौ । तत्पुत्रस्त्रीषु याज्ये च मृते मातामहं त्र्यहम् ” ॥ इति ।<br /> '''व्यासो विशेषमाह—'''<br /> “आशौचं तु त्रिरात्रं स्याच्छ्रश्रूश्वशुरयोर्मृतौ। जीवत्यामेव भार्यायां मृतायां दिवसाच्छुचिः ”॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}} ६७<noinclude></noinclude> 0yeiao5spmm5aw4mk00wrt9ttsok730 104 166559 419563 2026-11-10T03:30:36Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५२६|'''राजपुरोहितयोः । पक्षिण्याशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''गौतमस्तु—'''<br /> “ श्वश्रूश्वशुरनाशात्तु पूर्वं भार्या मृता यदि । तत्संततेः स्यादपनं त्र्यहमित्याह गौतमः ”... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419563 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५२६|'''राजपुरोहितयोः । पक्षिण्याशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''गौतमस्तु—'''<br /> “ श्वश्रूश्वशुरनाशात्तु पूर्वं भार्या मृता यदि । तत्संततेः स्यादपनं त्र्यहमित्याह गौतमः ” ॥ इति ।<br /> '''संग्रहे—'''<br /> “ श्वश्रूश्वशुरस्वाचार्यतत्पत्नीतत्सुतर्त्विजाम् । याज्यांतेवासिनोर्नाशे त्र्यहमित्याह गौतमः ॥<br /> ५ “ मातृष्वसृपितृभ्रातृमृतौ तत्प्रतियोगिनः । पुंसस्त्र्यहं मातुलीनीमातामह्योर्मृतौ तथा ” ॥ इति ।<br /> '''अंगिराः—'''“मातामहमातुलमातामहीमातुलान्यादीनां त्रिरात्रेण श्वशुरस्य च” इति ॥ '''दशकेऽपि—'''<br /> “ उत्पन्ने त्रिदिनं मृतेऽन्युपनयनादूर्ध्वं समानोदके पुत्रे चैवमनौरसेऽन्यपितृके प्रेते तथा सोदके ॥<br /> “मातृभ्रातृपितृष्वसृश्वशुरतत्पत्न्यार्त्विगाचार्यतद्भार्यातत्सुतयाज्यशिष्यगृहसंप्राप्तेषु च ज्ञातिषु”॥इति ।<br /> '''यत्तु वृद्धमनुवचनम्—'''<br /> १० “ श्वशुरयोश्च भगिन्यां च मातुलान्यां च मातुले । पित्रोः स्वसरि तद्वच्च पक्षिणीं क्षपयेन्निशाम् ” ॥ इति<br /> एतत् मातुलान्यादिमृतौ पक्षिणीविधानं स्त्रीविषयम् ।<br /> “ मातामहीमातुलीनीमातुलानां मृतौ स्त्रियाः । पक्षिणी पुरुषाणां तु त्रिरात्रमघमिष्यते ” ॥ इति<br /> स्मृतेः । '''यत्तु चंद्रिकायामुक्तम्—'''<br /> “ मातुले श्वशुरे मित्रे गुरौ गुर्वंगनासु च । आशौचं पक्षिणीं रात्रिं मृता मातामही यदि ” ॥ इति ।<br /> १५ '''यदपि वृद्धवसिष्ठवचनम्—'''<br /> “ भगिन्यां संस्थितायां तु भ्रातर्यपि च संस्थिते । मित्रे जामातरि प्रेते दौहित्रे भगिनीसुते ॥<br /> “स्यालके तत्सुते चैव सद्यःस्नानेन शुद्ध्यति” इति । अत्र '''विज्ञानेश्वरः—'''<br /> “ तेषु एकविषयगुरुलाघवाशौचप्रतिपादकतया परस्परविरुद्धेषु वचनेषु संनिधिविदेशस्थापेक्षया<br /> व्यवस्थानुसंधातव्या ” इति । उपकारतारतम्यानुरोधेन व्यवस्था '''चंद्रिकायां''' प्रदर्शिता ।<br /> २० '''राजपुरोहितयोः परस्परं त्रिरात्रमाह गालवः—'''<br /> “ पुरोहिते मृते राज्ञस्त्रिदिनाच्छुद्धिरिष्यते । पुरोहितो मृते राज्ञि त्रिदिनादेव शुध्यति ” ॥ इति ।<br /> '''पक्षिण्याशौचम् । पक्षिण्याशौचमाह मनुः—'''<br /> “ मातुले पक्षिणीं रात्रीं शिष्यर्त्विग्बांधवेषु च ” इति । उभयतोहःपक्षवती रात्रिः पक्षिणी । तथा<br /> '''चामरः—'''“ आगामिनिवर्तमानहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ” इति । सा च कालत्रयोप-<br /> २५ लक्षणार्था । तेन अहर्द्वयमध्यगता रात्रिर्वा रात्रिद्वयमध्यगतमहर्वा पक्षिणी । तथा '''दीपिकायाम्—'''<br /> “पक्षिण्यामुभयाहोभ्यां युक्ता सा पक्षिणी निशा । उपलक्षणमेतत्तु तथा कालत्रयस्य च ” ॥ इति ।<br /> बांधवा इत्यात्मबंधवो मातृबंधवः पितृबंधवश्चोच्यंते । ते चंद्रिकायां दर्शिताः—<br /> “ आत्मपितृष्वसुः पुत्रा आत्ममातृष्वसुः सुताः । आत्ममातुलपुत्राश्च विधेया आत्मबान्धवाः ।<br /> “ पितुः पितृष्वसुः पुत्राः पितुर्मातृष्वसुः सुताः । पितुर्मातुलपुत्राश्च विज्ञेयाः पितृबांधवाः ॥<br /> ३० “ मातुः पितृष्वसुः पुत्रा मातृमातृष्वसुः सुताः । मातृमातुलपुत्राश्च विज्ञेया मातृबांधवाः ” ॥ इति ।<br /> '''षडशीतावपि—'''<br /> “ एवं पित्रोर्भगिन्यौ ये ये पितामहयोस्तथा । ये मातामहयोश्चैव भगिन्यौ तत्प्रजाश्च याः ”॥<br /> एवं चंद्रिकायां विज्ञानेश्वरादिषु<br /> आत्मबंधुषु पितृबंधुषु मातृबंधुषु च पक्षिण्याशौचमुक्तम् । पितृमातृबंधुषु शिष्टाः पक्षिणीं नाचरंति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> ek0xbi0rql271pjt9sh0p49afa68naj 104 166560 419564 2026-11-10T03:35:47Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''पक्षिणीजुषः ।'''|५२७}} {{rule}} '''व्यासः—'''“ पक्षिणीं योनिसंबंधबांधवेषु त्रिपुरुषम् ” इति । '''गौतमोऽपि—'''<br /> “ पक्षिणीमसपिंडयोनिसंबंधे सहाध्यायिनि च ” इति ।... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419564 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''पक्षिणीजुषः ।'''|५२७}} {{rule}} '''व्यासः—'''“ पक्षिणीं योनिसंबंधबांधवेषु त्रिपुरुषम् ” इति । '''गौतमोऽपि—'''<br /> “ पक्षिणीमसपिंडयोनिसंबंधे सहाध्यायिनि च ” इति । योनिसंबंधोऽत्र त्रिपुरुषविषय एव<br /> विवक्षितः । एकयोनिसंबद्धाः कूटस्थैकमिथुनोत्पन्नास्तदुत्पन्नाश्च मातुलमातृष्वसृमातुलेयमातृष्वस्त्रीय-<br /> पितृष्वसृपैतृष्वस्त्रीयभागिनीभागिनेयादयः कूटस्थसहिताः कूटस्थस्थानीयत्वात्तद्भातृसहिताश्च ।<br /> तेष्वेकस्मिन्नसपिंडे मृते अन्येषां सर्वेषां पक्षिणी भवतीत्यर्थः । अत्र मातुलमातृष्वसृमातामहीषु<br /> पक्षिणीविधानं स्त्रीणामेव । पुरुषाणां तु पूर्वोक्तं त्रिरात्रमेव । '''पैठीनसिः—'''“ मातृष्वसुस्तत्सुतदुहित्रोः<br /> पक्षिणी परस्परम् ” इति । '''हारीतश्च—'''“पित्रोस्तत्सहजयोस्तु पक्षिणी ” इति । पित्रोश्च तत्सहजौ<br /> मातापितृसहजौ मातुलमातृष्वसृपितृव्यपितृष्वसृसंज्ञो यो जनस्तस्य य तत्प्रतियोगिनां च मिथः<br /> पक्षिणीत्यर्थः । '''विज्ञानेश्वरीये—'''<br /> “भगिन्यां संस्थितायां तु भ्रातर्यपि च संस्थिते । स्वस्त्रीये भ्रातृपुत्रे च पक्षिणीं क्षपयेन्निशाम् ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे च—'''“ सोदर्याश्च सुतायाश्च व्यूढायाः पक्षिणी भवेत् ” । '''अन्यत्रापि—'''“ पक्षिणी<br /> योनिसंबंधेनातिकालेन सूतके ” । '''मांडव्यः—'''<br /> “ योनिसंबंधजातानां शृणुध्वमृषिसत्तमाः । मातापित्रोः सोदराणां गुरूणां तत्सुताश्च ये ॥<br /> “ पक्षिण्याशौचमेषां तु परस्परमृतिर्यदि । श्वश्रूश्वशुरयोश्चैतत्सूरयः परिचक्षते ” ॥<br /> '''संग्रहे—'''<br /> मातृष्वसृसुतापुत्रौ पितृष्वसृसुतस्त्रियौ । स्वसा पितृव्यपुत्री, च स्वसुपुत्री पितृष्वसा ॥<br /> “भ्रातृपुत्री च दौहित्री पौत्री तत्प्रतियोगिनौ । स्त्रीपुंसौ च क्वचित्प्रेते पक्षिण्याशौचिनौ मिथः”॥ इति ।<br /> '''संग्रहांतरे—'''<br /> “ मातामहौ पिता माता पितृव्यो मातुलस्तथा । मातृष्वसा मातुलीनी पितृव्यस्त्री पितृष्वसा ॥<br /> “ मातृष्वसुर्मातुलस्य पितृव्यस्य पितृष्वसुः । पुत्री पुत्रस्नुषा स्वस्य स्वसा भ्राता तदंगना ॥<br /> “ स्वसुर्भ्रातुः स्नुषा पुत्रीपुत्रा स्वदुहितापि च । स्वपौत्री च स्वदौहित्री स्वदौहित्रस्तदंगनाः ॥<br /> “ अष्टात्रिंशज्जना एते स्त्रीमृता पक्षिणीजुषः । सपिंडान् द्वादशैतेषु मुक्तान्ये पुंमृतौ तथा” ॥ इति ।<br /> '''अन्यत्र—'''<br /> “ मातृष्वसा मातुलश्च स्वसा भ्राता पितृष्वसा । पंच तत्तत्सुतापुत्रा दश पौत्रिं पितामहाः ॥<br /> “ मातामहश्च दौहित्री पितृव्यस्तत्सुतात्मजौ । द्वाविंशतिजनाश्चैते परोक्षे दुहितापिता ॥<br /> “ दौहित्रश्च त्रयश्चैते तत्तत्पत्न्यश्चयोदश । स्त्रीमृतौ पक्षिणीभाजे ह्यष्टत्रिंशदिति स्थितिः ॥<br /> “ मातृष्वसृपितृष्वस्रोः पुत्रीपुत्राश्च तत्स्त्रियौ । पितृष्वसा स्वसा पुत्री भ्रातृपुत्री स्वसुः सुता ॥<br /> “ पितृव्यपुत्री दौहित्री मातुलस्य सुतासुतौ । तत्स्त्री चासंनिधौ पुत्री स्वस्रोः पुत्रौ च तत्स्त्रियौ ॥<br /> “क्वचिच्च मातुः पितरौ स्वसा च भ्रातृतत्स्त्रियौ । पक्षिण्याशौचिनस्त्वेते पुंमृतौ पंचविंशतिः ”॥ इति ।<br /> तत्तत्पत्न्यः मातृष्वसृपुत्रमातुलतत्पुत्रस्वस्त्रीयभ्रातृत्तपुत्रपैतृष्वसेयपितामहमातामहपितृव्यतत्पुत्रपितृ-<br /> दौहित्रपत्न्य इत्यर्थः । मातृष्वसृपुत्रादीनां पत्नीग्रहणं स्वस्वभर्तरि मृतेऽपि भर्तृप्रतियोगिमरणे तासां<br /> पक्षिणीप्राप्त्यर्थम् ‘ पक्षिणीमसपिंडे योनिसंबंधे ’ इति आ त्रिपुरुषं योनिसंबंध एव<br /> गौतमादिभिः पक्षिण्याशौचस्योक्तत्वान्मातृष्वस्रादिभर्तृमरणे पक्षिणी नास्त्येव । बंधुत्वात्स्नानमस्ति ।<br /> एवं मातृष्वस्रेयादिपत्नीमरणेऽपि नास्ति पक्षिणी । अत एव मातामहीमातुलान्योः पृथग्ग्रहणम् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-स्वं । }}<noinclude></noinclude> 74auyeh0pn680023zmr3tq0j6i1i21v 104 166561 419565 2026-11-10T03:36:33Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५२८|'''भिन्नमातृष्वस्रादिविषये ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} तथा चोक्तम्—<br /> “मातृतः पितृतो येषु विहिता पुंसु पक्षिणी । न तत्पत्नीमृता सा स्यात् स्नानमात्रं विधीयते ” ॥ इति ।<br... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419565 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५२८|'''भिन्नमातृष्वस्रादिविषये ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} तथा चोक्तम्—<br /> “मातृतः पितृतो येषु विहिता पुंसु पक्षिणी । न तत्पत्नीमृता सा स्यात् स्नानमात्रं विधीयते ” ॥ इति ।<br /> भर्तृसमानयोगक्षेमत्वात् योनिसंबन्धपत्नीनां तु पक्षिणी भवति ।<br /> “एकत्वं सा गता भर्तुः पिण्डे गोत्रेऽथ सूतके” इति स्मरणात् । तथा च '''संग्रहे—'''“भर्तुर्यद्यद्वधं<br /> ५ तत्तत्पत्न्याः स्यान्नास्य पत्न्यघम् ” इति । श्वशुरस्यालविषये जामातुर्विशेषस्याभिधानात्<br /> तद्व्यतिरिक्तपत्नीबंधुमरणashौचं भर्तुर्न स्यादित्यर्थः । सांपरिकं तु भर्तुराशौचं स्त्रीणां नास्ति ।<br /> “ आशौचं यस्य संपर्कादापतेद् गृहमेधिनः । क्रियास्तस्य प्रलुप्यंति गृह्याणां च न तद्भवेत् ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । गृहे भवा गृह्याः । “ द्रव्याणि स्त्रीपुत्राद्यश्चेति ” विज्ञानेश्वरेण व्याख्यातम् ।<br /> '''भिन्नमातृष्वस्रादिविषयाशौचम् ।'''<br /> १० '''भिन्नमातृष्वस्रादिविषये अहोरात्रमाशौचमाह अत्रिः—'''<br /> “ भिन्नमातृष्वसुर्भिन्नपितृष्वसुरहः स्मृतम् । तत्सुतानामथाहश्च मरणे भृगुरब्रवीत् ” ॥ इति ।<br /> अत्र भिन्नमातापित्रोरप्यहरिति ग्राह्यम् । तेन भिन्नमातृष्वसृभिन्नपितृष्वसुतत्तत्सुतदुहितृभिन्नमातापितृ-<br /> तत्सुतदुहितॄणामहोरात्रं भवतीत्यर्थः । तथा च '''संग्रहे—'''<br /> “भिन्नपित्रोः पितृभ्रातृस्वस्रपत्यानि तत्प्रजाः । शुद्ध्यन्त्यन्हा मिथः शावे जनास्तत्प्रतियोगिनः”॥ इति ।<br /> १५ भिन्नपित्रोः जारपितृतत्पत्न्योर्माता पितृभ्रातृस्वसृपुत्रीपुत्राः तत्प्रजाः । तच्छब्देन पित्राद्यपत्यपर्यन्ता<br /> जनाः परामृश्यंते । प्रजाशब्दः सुतदुहितृवाची । एतेष्वन्यतरस्य मरणे अन्यः दिनेन शुद्ध्यतीत्यर्थः ।<br /> अन्योऽप्यर्थः । भिन्नपितृशब्देन सपत्नीमातृभिन्नोदरपितृव्यावुच्येते । पितृव्येऽपि पितृत्वप्रसिद्धेः ।<br /> तेन तत्पितृभ्रातृष्वसृपुत्रीपुत्राः तत्प्रजाश्च दिनेन शुध्यन्तीति । तथा '''पारस्करः—'''<br /> “ या सपत्नीसुता मातृसपत्नी या च ते मिथः । अहोरात्रेण शुध्येतामाह पारस्करो मुनिः ” ॥<br /> २० अत्रात्रेयमपि योजनीयं “ भिन्नमातृष्वसुः ” इति । अत्र मातृष्वसुः सपत्नी पितृष्वसुः सपत्नी च<br /> भिन्नमातृष्वसा भिन्नभिन्नपितृष्वसा च भवतीति तयोस्तत्सुतानां चाहुरित्यत्रिवचनार्थमन्ये मन्यंते ।<br /> तथा च '''संग्रहे—'''<br /> “ पुत्र्याः सापलकौ चैव स्वसुः सापलकौ तथा । मातृष्वसुश्च सापत्नों सापत्नौ च पितृष्वसुः ॥<br /> “ भिन्नमातुश्च पितरौ स्वसा भ्राता तयोर्भवौ । भिन्नमह्योः स्वसापुत्रौ भिन्नमातुः सुतासुतौ ॥<br /> २५ “तयोर्भवौ च स्त्रीमृत्य द्वैत्रिंशद्दिनाधिनः । सपिंडांस्त्रीन् विमुच्यैषु पुंमृतौ च तथा भवेत् ” ॥ इति ।<br /> एवं च सपत्न्याः सपत्नीमातृवर्गाशौचं नास्त्येव । बंधुत्वात्स्नानं भवति । भिन्नपित्रोरिति वचनस्या-<br /> र्थान्तरमपि वर्णयन्ति । दत्तस्य प्रतिग्रहीता भिन्नपिता । तत्पत्नी भिन्नमाता । तस्याः पिता भ्राता<br /> स्वसा पुत्री तत्प्रजाश्च प्रतिग्रहीतुः स्वसा तत्प्रजाश्च मिथः दिनेन शुध्यंतीति । दत्तस्य जननीजनक-<br /> रूपपित्रोः पितृभ्रातृस्वसृपत्न्यानां तत्प्रजानां च पक्षिण्याशौचमेव । “ पक्षिणीमसपिंडयोनिसंबंधे ”<br /> ३० इति योनिसंबंधनिबंधनेन पक्षिणीविधानात् ।<br /> तथा च '''स्मृत्यन्तरे—'''“दत्तस्वसरि स्वस्त्रीये दत्तभ्रातृसुतास्वपि ॥<br /> “पितृष्वस्रोश्च तत्पुत्रदुहित्रोः पक्षिणीमृतौ । पितृव्ये तद्दुहितरि तत्पुत्रेषु च पक्षिणी”॥ इति ।<br /> '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> “अहस्त्ववृत्तकन्यासु बालेषु च विशोधनम् । गुर्वंतेवास्यनूचानमातुलश्रोत्रियेषु च” ॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १५ गुरुरुपाध्यायः । }}<noinclude></noinclude> 51k9lstwrgxcu9fl8eaiwrcj8titkls 104 166562 419566 2026-11-10T03:44:21Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''आचार्यादिमरणे ।'''|५२९}} {{rule}} “अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः।तमपीह गुरुं विद्यात् श्रुतोपक्रियया तथा”॥इत्युक्तलक्षणः ।<br /> अंतेवासी शिष्यः... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419566 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude> {{rh|काण्डम् ]|'''आचार्यादिमरणे ।'''|५२९}} {{rule}} “अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः।तमपीह गुरुं विद्यात् श्रुतोपक्रियया तथा”॥इत्युक्तलक्षणः ।<br /> अंतेवासी शिष्यः । अनूचानो योऽङ्गानां प्रवक्ता । मातुलोंऽसंनिहितः । भिन्नोदरमातुलो वा । श्रोत्रिय<br /> इह समानग्रामवासी विवक्षितः । “ एकाहं सब्रह्मचारिणि समानग्रामीये च ”<br /> इत्याश्वलायनस्मरणात् । एकगृहवासिनि तु “श्रोत्रिये तूपसंपन्ने” इति पूर्वोक्तं त्रिरात्रं द्रष्टव्यम् ।<br /> अश्रोत्रिये स्ववेश्मनि मृते सत्येकरात्रमाह '''विष्णुः—'''“ असपिंडे स्ववेश्मनि मृते<br /> एकरात्रम् ” इति । '''स एव—'''“आचार्यपत्नीपुत्रोपाध्यायमातुलश्वशुरश्वश्रूसहाध्यायि-<br /> शिष्येष्वेकेरात्रेण शुद्धिः ” इति । उपाध्यायशब्दार्थः '''चंद्रिकायां''' दर्शितः—<br /> “एकदेशं तु वेदस्य वेदांगान्यथ वा पुनः । योऽध्यापयति वृत्त्यर्थं स उपाध्याय उच्यते ”॥ इति ।<br /> वैष्णवेऽप्युपाध्यायग्रहणं शास्त्रोपदेष्टृणां जप्यमंत्रोपदेष्टृणामाचार्याणामुपलक्षणार्थम् । अत एव<br /> '''आश्वलायनेन''' ‘ गुरौ चासपिंडे त्रिरात्रम् ’ इत्युक्तम् । इतरेष्वाचार्येष्वेकाहमिति ॥<br /> “ उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेत् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते”॥<br /> इति निरूपिताचार्यादितरेष्वाचार्येष्वित्यर्थः । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ सब्रह्मचारिणि प्रेत उपाध्याये तथैव च । श्वशुरस्य सुते चैव अहोरात्रेण शुध्यति ”॥ इति ।<br /> '''आश्वलायनः—'''“ एकाहं सब्रह्मचारिणि ” इति । '''मनुरपि—'''<br /> “सब्रह्मचारिण्येकाहमतीते क्षपणं स्मृतम् । मातृबंधौ गुरौ मित्रे मंडलाधिपतौ तथा” ॥ इति ।<br /> एतदेकरात्राशौचं महामंडलाधिपतिविषयम् । स्वल्पदेशाधिपतिविषये तु '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> “ निवासराजनि प्रेते तदहः शुद्धिकारणम् ” इति । निवासः स्वदेशः । तस्य यो राजा<br /> स्वामी स यस्मिन्नहन्यतीतः तदहर्मात्रं शुद्धिकारणम् । रात्रौ चेदतीतः तदा रात्रिमात्रम् ।<br /> अत एव '''मनुः—'''“ प्रेते राजनि सज्योतिरूर्यस्य स्याद्विषये स्थितः ” इति ।<br /> ज्योतिषा सह वर्तत इति सज्योतिः । अत्र नाशौचम् । अन्हि चेत् यावत् सूर्यदर्शनं रात्रौ<br /> चेद्यावन्नक्षत्रदर्शनमित्यर्थः । '''वृद्धमनुरपि—'''<br /> “ ग्रामेश्वरे कुलपतौ श्रोत्रिये च तपस्विनि । शिष्ये पंचत्वमापन्ने शुद्धिनैक्षत्रदर्शनात् ” ॥ इति ।<br /> कुलपतिः समूहपतिः । श्रोत्रियादावेककालविधानं असंनिधिविषयम् । '''संग्रहे—'''<br /> “ सब्रह्मचारिण्येकाहं सहाध्यायिनि पक्षिणी । उपाध्यायसुहृत्स्यालभूपृत्सु च मृतेष्वहः ॥<br /> “ बंधौ स्नानं सगोत्रेऽहर्ज्ञेयं संबंधके मृते ” इति । एकाचार्यौपनीतः सब्रह्मचारी । स्यालंः<br /> पत्नीभ्राता । मातृपक्षे पितृपक्षे च ज्ञायमानसंबंधके बंधुजने मृते स्नानं भवति । सगोत्रे तु तादृग्विधे<br /> मृते अहोरात्रमित्यर्थः । '''आपस्तंबः—'''“ मातॄश्च योनिसंबंधेभ्यः पितुश्चा सप्तमा-<br /> त्पुरुषात् । यावता वा संबंधो ज्ञायते तेषां प्रेतेषूदकोपस्पर्शनं गर्भीन्यरहाप्या परिसंवत्सरात् ” इति ।<br /> अपरिपूर्णसंवत्सरानसपिंडबालान्परिहाप्य वर्जयित्वा ज्ञायमानसंबंधे बंधौ मृते स्नानमित्यर्थः ।<br /> '''संग्रहे—'''<br /> “श्वश्रूश्वशुरतत्पुत्रयाज्याचार्यसुतर्त्विजाम् । उपाध्यायस्य सद्यः स्यात् मृतौ तत्प्रतियोगिनाम्”॥ इति ।<br /> श्वश्रादिप्रतियोगिनां मृतौ श्वश्रादीनां सद्यःशौचं स्नानाच्छुद्धिरित्यर्थः । उक्तमसपिंडे त्रिरात्रा-<br /> थाशौचं सर्ववर्णेषु समानम् । तथा '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ आशौचमसपिंडेषु प्रोषिते श्रोत्रिये गुरौ । अतीते नृपतौ तद्वहृतुवाले च योषिताम् ॥<br /> “ अप्रजासु तथा स्त्रीषु मातुले बांधवेषु च । एवमादावाशौचस्य चतुर्णामपि तुल्यता ” ॥ इति ।<br /> अप्रजासु गर्भस्रावादिना नष्टप्रजासु ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 8rdgds7t9yso0yuewvidlfh81fob847 104 166563 419567 2026-11-10T03:45:37Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५३०|'''अनेकाशौचसंनिपाते ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''अनेकाशौचसंनिपाते आशौचम् ।'''<br /> अनेकाशौचसंनिपाते प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकावृत्तौ तां निवारयति '''पराशरः—'''<br /> “ अंतरा तु दश... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419567 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५३०|'''अनेकाशौचसंनिपाते ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''अनेकाशौचसंनिपाते आशौचम् ।'''<br /> अनेकाशौचसंनिपाते प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकावृत्तौ तां निवारयति '''पराशरः—'''<br /> “ अंतरा तु दशाहास्य पुनर्मरणजन्मनी । तावत्स्यादशुचिर्विप्रो यावत्तत्स्यादनिर्देशम् ” ॥ इति ।<br /> यदा दशाहाशौचकालमध्ये तत्सुल्यस्य ततोऽल्पस्य वा निमित्ते जननमरणे स्यातां तदा पूर्वप्रवृत्त-<br /> ५ माशौचं यावदनिर्देशं अनिर्गतदशाहं स्याद्विप्रास्तावदेवाशुचिर्भवति न पुनर्मध्योत्पन्नमरणादि-<br /> निमित्तदशाहायाशौचवानित्यर्थः । '''शंखलिखित्वावपि—'''“अथ चेदंतरा प्रमीयेत जायेत वा शिष्टैरेव<br /> दिवसैः शुद्ध्येदहःशेषे द्वाभ्यां प्रभाते तिसृभिः ” ॥ इति । '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> “ अंतरा जननमरणे शेषाद्होभिर्विशुध्यति ” ॥ इति । '''विष्णुरपि—'''“जननाशौच-<br /> मध्ये यद्यपरं जननं स्यात्तत्र पूर्वाहौचव्यपगमे शुद्धिः । मरणाशौचमध्ये ज्ञातिमरणेऽप्येवम्”॥ इति ।<br /> १० '''गौतमोऽपि—'''“तच्चेदंतःपुनरापतेत् । शेषेण शुध्येरन् । रात्रिशेषे द्वाभ्यां प्रभाते<br /> तिसृभिः” । इति । चंद्रिकायामिदं व्याख्यातम्— संपूर्णाशौचस्यान्त्याहोरात्रमध्ये संपूर्णाशौचा-<br /> न्तरस्य यदा संनिपातः तदा द्वितीयाशौचस्य प्रथमाशौचकालशेषेण न शुद्धिः । किंतु तच्छेषा-<br /> दूर्ध्वं द्वाभ्यां रात्रिभ्याम् शुद्धिः । यदा तु पुनरष्टमे यामे संपूर्णाशौचांतरसन्निपातस्तदाष्टमयामा-<br /> दूर्ध्वं तिसृभी रात्रिभिः” इति । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''“निशावशेषे द्विदिनात्तदूर्ध्वं यामावशेषे त्रिदिना-<br /> १५ त्प्रयाति ” ॥ इति । '''शातातपोऽप्याह—'''“ रात्रिशेषे द्व्यहाच्छुद्धिर्यामशेषे त्र्यहादिति ” ।<br /> अयं च विशेषः संपूर्णाशौचसंनिपातविषयो द्रष्टव्यः । यदाह '''बोधायनः—'''<br /> “ अथ यदि दश रात्राः संनिपतेयुराद्यं दशरात्रमाशौचमा नवमाद्दिवसात् ” इति । आङ्क्त्राभि-<br /> विधौ । यावन्नवमदिवससमाप्तिस्तावत्पूर्वाशौचकालेन उत्तराशौचां समाप्तिरित्यर्थः । एवं च<br /> पूर्वाशौचांत्यदिनेऽपि संनिपतितस्यासंपूर्णस्य द्वितीयाशौचस्य पूर्वाशौचशेषेणैव शुद्धिर्बोद्धव्या ।<br /> २० तथा च '''धर्मदीपे—'''“ब्राह्मणस्य पूर्वाशौचदशमेऽन्हि यदा संपूर्णद्वितीयाशौचप्रक्रमः तदा ‘रात्रिशेषे<br /> द्वाभ्याम् ’ इत्ययं विशेष ” इति । '''देवलोऽपि—'''<br /> “पुनः प्राप्तं दशाहात्प्राक् पूर्वेण सह गच्छति । दशमेऽह्न्यापतेद्यस्य द्व्याहात्स तु विशुध्यति”॥ इति ।<br /> “ प्रभाते तु त्रिरात्रेण दशरात्रेष्वयं विधिः ” इति । यदि जननाशौचमध्ये मरणमापतति<br /> तदा मरणदिनमारभ्य दशाहाशौचमाहांगिराः—<br /> २५ “ सूतके मृतकं चेत्स्यान्मृतके त्वथ सूतकम् । तत्राधिकृत्य मृतकं शौचं कुर्यान्न सूतकम् ”॥<br /> '''चतुर्विंशतिमतेऽपि—'''<br /> “ मृतजातकयोर्योगे या शुद्धिः सा तु कथ्यते । मृतेन शुध्यते जातं न मृतं जातकेन तु ”॥<br /> '''षट्त्रिंशन्मते—'''<br /> “ शावाशौचे समुत्पन्ने सूतकं तु यदा भवेत् । शावेन शुध्यते सूतिर्न सूतिः शावशोधनी”॥ इति ।<br /> ३० '''देवलः—'''<br /> “ मरणोत्पत्तियोगे तु गरीयो मरणं भवेत् । अघानां सन्निपाते हि शुद्धिर्ज्ञेया गरीयसी ” ॥ इति ।<br /> गरीयस्त्वाच्छावेन समकालस्यापि सूत्याशौचस्य स्वरूपतो लघीयसः शुद्धिरित्यर्थः ।<br /> कालग्रतो गुरुणा आशौचेन लघ्वाशौचशुद्धिमाह—<br /> “ शावाते शाव आयाते पूर्वाशौचेन शुध्यति । गुरुणा लघु शुद्ध्येत्तु लघुना नैव तद्गुरु ” ॥<br /> ३५ अल्पकाला शौचमध्ये दीर्घकाला शौचप्राप्तौ दीर्घकाला शौचेन शुद्धिमाह उशना अपि—<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> j2h3gsiw86pbxi8l37mvpd61kqudjuf 104 166564 419568 2026-11-10T03:46:51Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''स्त्रावाशौचमृताशौचसंपाते ।'''|५३१}} {{rule}} “ स्वल्पाशौचस्य मध्ये तु दीर्घाशौचं भवेद्यदि । न पूर्वेण विशुद्धिः स्यात्स्वकालेनैव शुध्यति ” ॥<br /> '''शंखः—'''<br /... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419568 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''स्त्रावाशौचमृताशौचसंपाते ।'''|५३१}} {{rule}} “ स्वल्पाशौचस्य मध्ये तु दीर्घाशौचं भवेद्यदि । न पूर्वेण विशुद्धिः स्यात्स्वकालेनैव शुध्यति ” ॥<br /> '''शंखः—'''<br /> “ समानाशौचसंपाते प्रथमेन समापयेत् । असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा” ॥ द्वितीयाशौचं<br /> प्रथमाशौचकालापेक्षया दीर्घकालत्वेनासमानफलं द्वितीयेन द्वितीयाशौचकालेनैव समापयेदित्यर्थः ॥<br /> '''यमोऽपि—'''“ अघवृद्धिमदाशौचं पश्चिमेन समापयेत् ।<br /> “ यद्वा त्रिरात्रे प्रक्रांते दशाहं प्रविशेद्यदि । आशौचं पुनरागच्छेत्तत्समाप्य विशुद्ध्यति ” ॥ इति ।<br /> अत्र विशेषो '''देवलेनोक्तः—'''<br /> “ परतः परतोऽशुद्धिरघवृद्धौ विधीयते । स्याच्चेत् पंचमतादन्हः पूर्वेणैव विशिष्यते ” ॥<br /> '''अस्यार्थः—'''“परभूतस्य पूर्वसजातीयस्य विजातीयस्य वा दिनाधिक्येन वृद्धौ परतः शुद्धिः । परा-<br /> शौचस्य यावान् कालः तस्य सर्वस्यापगमपर्यंतमशुद्धिः । पूर्वाशौचं पराशौचापेक्षया स्वल्पकालमपि<br /> यदि पंचमादन्हः पंचमदिनात्परतोऽपि कतिपयदिनेोपेतं स्यात्तदा पूर्वेण पूर्वाशौचकालशेषेण<br /> पराशौचस्यापि शुद्धिर्विशिष्यते विधीयत” इति । चंद्रिकायामप्यस्यार्थोऽभिहितः—उत्तराशौचस्य<br /> दीर्घकालत्वेऽपि यदि पूर्वाशौचमुत्तराशौचकालार्धाधिककालं स्यात्तदा पूर्वेणैवोत्तरस्यापि शुद्धि-<br /> र्भवति । अत्रोदाहरणम्—<br /> “अधस्तात्सप्तमान्मासाच्छुद्धिः स्यात्प्रसवे सदा । मृते जीवेऽपि वा तस्मिन्नहोभिर्माससंख्यया” ॥<br /> इति वचनेन सप्तममासप्रसवे सप्तरात्रं अष्टममासप्रसवे अष्टरात्रमुक्तम् । तत्र यदा सप्तरात्राशौच-<br /> मध्ये दशरात्राशौचं तदर्धाधिकत्वात्पूर्वाशौचशेषेणोत्तराशौचस्य शुद्धिर्भवति । एवमन्यत्रा-<br /> प्युत्तराशौचकालार्धाधिककाले पूर्वाशौचे द्वितीयाशौचस्य तच्छेषेणैव शुद्धिरिति ।<br /> अयमेवार्थः '''स्मृतिरत्नमाधवीयादावभिहितः ।''' तत्र चेदमुदाहृतम् । यदा गर्भपातनिमित्ते<br /> षडहाशौचे यदि दशाहाशौचमापतेत् तदा षडहाशौचशेषेणैव दशाहाशौचस्यापि निवृत्तिरिति ।<br /> एतदेवाभिप्रेत्य '''दशकेऽप्युक्तम्—'''“अल्पात्पंचदिनाधिकाद्दिशदिनं गच्छेत् ” इति । यत्तु कैश्चिदुक्तं<br /> कलौ निषिद्धस्य क्रमाशौचस्य प्रतिपादनादुरुक्तिरिति तदविचारितरमणीयम् । क्रमाशौचव्यति-<br /> रिक्तस्य पंचदिनाधिकाशौचस्य चंद्रिकादावुक्तत्वात् । '''हारीतः—'''<br /> “स्वल्पकाले मृताशौचे दीर्घं चेज्जातकं भवेत् । स्वल्पकालेन शुद्धिः स्यान्न दीर्घेण विशुद्ध्यति”॥ इति।<br /> '''व्यासोऽपि—'''<br /> “त्रिरात्रमृतमध्ये तु दशाहं जातकं भवेत् । मृताशौचेन शुद्धिः स्यादित्याह भगवान्यमः”॥ इति ।<br /> '''मत्स्यपुराणे—'''<br /> “जाताशौचस्य मध्ये तु ततो न्यूना मृतिः पतेत् । न तत्र जननाशौचं मृतकेनैव शुध्यति” ॥ इति ।<br /> '''षडशीतौ विशेष उक्तः—'''<br /> “ शावादल्पा समा वाऽपि सूतिः शावेन शुध्यति । स्वभावबहूसूतिस्तु न्यूनशावविशोधनी ॥<br /> “ बहुसंख्यदिनं यत्तु तत्स्वभावबहूच्यते ” इति । यथास्वदेशाचारं अत्र व्यवस्था । '''संग्रहे—'''<br /> “ सूतके तत्पुनः स्याच्चेच्छावे यद्वाऽथ सूतकम् । पूर्वेणैवोत्तरं गच्छेन्न शावं सूतकात्क्वचित् ॥<br /> “ पूर्वस्यांत्यदिने तच्चेद्द्व्यहं पूर्वाघतः परम् । त्र्यहं पूर्वांत्ययामे च तत्प्रभातेऽथ वा यदि ॥<br /> “ दीर्घादल्पं व्रजेन्नाल्पाद्दीर्घमित्यघसंगतौ । प्रभातेऽन्त्यदिने वाप्तमपैत्यल्पं हि दीर्घतः ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> fbw32ii6svmg3mtcjdxjdc7pbo9k9no 104 166565 419569 2026-11-10T03:47:43Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५३२|'''मातापित्योर्मरणे जननाशौचे ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''अत्र केचिदाहुः—'''“ पूर्वेणैवोत्तरं गच्छेत् ” इति वचनेन पूर्वमृतिनिमित्ताशौचमध्ये उत्तरमृति-<br /> निमित्ताशौचस... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419569 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५३२|'''मातापित्योर्मरणे जननाशौचे ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''अत्र केचिदाहुः—'''“ पूर्वेणैवोत्तरं गच्छेत् ” इति वचनेन पूर्वमृतिनिमित्ताशौचमध्ये उत्तरमृति-<br /> निमित्ताशौचस्य संनिपाते देशांतरीयस्य वा तस्य श्रवणे पूर्वशेषेण शुद्धिः । न तूत्तरमृतिनिमित्ता-<br /> शौचमध्ये पूर्वाशौचश्रवणे उत्तराशौचशेषेण शुद्धिः । किंतु अवशिष्टमतिक्रान्ताशौचमनुष्ठेयमेव ।<br /> उत्तराघशेषेण पूर्वाघस्य शुद्धयभावात् । उत्तरमृतिनिमित्ताशौचमध्ये पूर्वाशौचस्यानतिक्रान्तस्य श्रवणे<br /> ५ पूर्वशेषेणोत्तरस्यापि शुद्धिः । पूर्वस्यातिक्रान्तस्य तु दीर्घादल्पमिति वचनेनोत्तराशौचशेषेण शुद्धिः ।<br /> आशौचमध्ये आपतितस्याशौचस्य निर्गमनांतरं श्रवणेन पुनराशौचमनुष्ठेयम् । संनिपाताशौच-<br /> वचनेषु पुनराशौचपाते शिष्टाह्नात् शुद्धिविधानात् । यथा स्नानानन्तरमस्पृश्यस्पर्शविगमेऽपि तेनैव<br /> स्नानेन पूर्वस्यापि शुद्धिरिति । मातापितृमरणाशौचयोरंतिमदिनात्पूर्वमेव मिथः संनिपातेऽपि न<br /> प्रथमाशौचशेषेणैव शुद्धिः । यदाह '''शंखः—'''<br /> १० “ मातर्यग्रे प्रमीतायामशुद्धौ म्रियते पिता । पितुःशेषेण शुद्धिः स्यान्मातुः कुर्यात्तु पक्षिणीम् ” ॥ इति ।<br /> मात्राशौचमध्ये पित्राशौचसंनिपाते पितृशावेनैव शुद्धिः । पित्राशौचस्य मध्ये मातृशावसंनिपाते तु<br /> पूर्वाशौचानन्तरमातृशावाशौचं पक्षिणीमात्रमनुवर्तत इत्यर्थः । '''षडशीतौ—'''<br /> “ पूर्वेण चापरेणापि पित्रोः शावेन हीतरत् । आशौचं शुद्धिमायाति न पित्रोः शावमन्यतः ॥<br /> “ मातुराशौचमध्ये तु पिता च म्रियते यदि । पितुर्मरणमारभ्य पुत्राणां दशरात्रकम् ॥<br /> १५ “ पितुराशौचमध्ये तु यदि माता प्रमीयते । दशाहात्वैतृकादूर्ध्वं मातृकं पक्षिणी भवेत् ” ॥<br /> '''देवलो विशेषमाह—'''<br /> “ मृतं पतिमनुव्रज्य पत्नी चेज्ज्वलनं गता । न तत्र पक्षिणी कार्या पैतृकादेव शुद्ध्यति ॥<br /> “ पुत्रोऽन्यो वाऽग्निदस्तस्यास्तावदेवाशुचिस्तयोः । नवश्राद्धं सपिंडं च युगपच्च समाप्नुयात् ॥<br /> “भर्तुः पित्रादिभिः कुर्यात् भर्तॄ पत्न्यास्तु नैव हि।सापत्न्यौ वाऽनपत्न्यौ वा न भेद इति गोभिलः”॥इति।<br /> २० तथा च '''गोभिलः—'''<br /> “ एकचित्यां समारूढौ दंपती निधनं गतौ । एकोद्दिष्टं षोडशं च भर्तुरेकादशेऽहनि ॥<br /> “ द्वादशेऽहनि संप्राप्ते पिंडमेकं द्वयोः क्षिपेत् । पितामहादिपिंडेपु तं पितुर्विर्नयोजयेत् ” ॥ इति ।<br /> '''यमः—'''<br /> “ पत्न्या चैकेन कर्तव्यं सपिंडीकरणं स्त्रियाः । सा मृतापि हि तेनैक्यं गता मंत्राहुतिव्रतैः ” ॥<br /> २५ '''संग्रहे—'''“ पत्युर्मृताहान्त्यदिनेऽनुगच्छेद्या स्त्री पतिं चित्यधिरोहणेन ।<br /> “ दशाहेतो भर्तृघस्य शुद्धिः श्राद्धद्वयं स्यात्पृथगेव काले ” ॥ '''अन्यत्रापि—'''<br /> “ पूर्वद्युर्वाऽपरेद्युर्वा भर्तारमनुगच्छति । भर्त्रा सहैव शुद्धिः स्याच्छ्राद्धं चैकदिने भवेत् ” ॥ इति ।<br /> '''वसिष्ठो विशेषमाह—'''<br /> “ अनुयाने तु पतिना सपिंडीकरणं सह । अंतर्धाय तृणं मध्ये भर्तृश्वशुरयोरपि ” ॥ इति ।<br /> ३० अस्यार्थः—पूर्वं भर्तुः पिंडे पित्रादिभिः संयोजिते प्रथमपिंडो भर्तृपिंडो भवति । द्वितीयः श्वशुरपिंडो<br /> भवति । तत्र भर्तृश्वशुरपिंडयोर्मध्ये तृणमन्तर्धाय भर्तृपिंडेन स्त्रीपिण्डं योजयेदिति । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “मातापित्रोर्मृतौ चैव जनने त्वौरसस्य च ! स्वाशौचापगमे नैव शुद्धिः स्यान्नान्यकालतः ” इति<br /> सपिंडाघमध्ये पित्रोर्मृतावौरसपुत्रजनने च न सपिंडाघशेषेण शुद्धिः किंतु मातापितृमरणनिमित्तं<br /> पुत्रजनननिमित्तं च दशाहामाशौचमनुष्ठेयमित्यर्थः ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 1a7y628l0s09t8u1athchuf8pu24kiu 104 166566 419570 2026-11-10T03:48:28Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''अज्ञातिदाहाशौचम् ।'''|५३३}} {{rule}} '''अंगिराः—'''“दोहकस्तु दशाहांतः शवदाहं चरेद्यदि । पूर्वेणैव विशुद्धिः स्यात्पित्रोस्तद्दिवसादृवेत्”॥<br /> '''नारदः—'''<br />... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419570 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''अज्ञातिदाहाशौचम् ।'''|५३३}} {{rule}} '''अंगिराः—'''“दोहकस्तु दशाहांतः शवदाहं चरेद्यदि । पूर्वेणैव विशुद्धिः स्यात्पित्रोस्तद्दिवसादृवेत्”॥<br /> '''नारदः—'''<br /> “अंतर्दशाहे चेत्कर्तुः पुनः प्रेतस्य संस्कृतिः । तस्माच्छुद्धिः पूर्वशेषादेकोद्दिष्टं यथोदितम् ॥<br /> “पितरौ चेत् दहेत्तत्र दशाहाच्छुद्धिरिष्यते” इति “ एकादशेऽह्नि मध्यान्हे एकोद्दिष्टं विधीयते ” ॥<br /> इतिवचनात् तत्तदेकादशाह एवैकोद्दिष्टं भवतीत्यर्थः । '''हारीतश्च—'''<br /> “ दाहकार्यद्वयं स्याच्चेत्कर्तुरेऋस्य विशेषतः । पूर्वेणैव समाप्येत तोयपिंडाद्वितीयकम् ” ॥<br /> तोयपिंडामिति स्वाविनाभूताशौचोपलक्षणम् । '''दक्षः—'''<br /> “ मृताशौचनिमित्ते द्वे दहनं मरणं तथा । ज्ञातीनां मरणादेव दहनाद्दाहकस्य तु ॥<br /> “ अग्नं दग्ध्वा दशाहांतः शुद्धिः पूर्वाघशेषतः ” इति ॥ '''संग्रहे—'''<br /> “ पित्रन्यानन्तरानेकान् दग्ध्वा पूर्वाघतः शुचि । पितरौ चेद्दहेत्तत्र दशाहाच्छुद्धिरिष्यते” ॥ इति ।<br /> '''अखंडादर्शे—'''“जननमरणयोरन्यतरस्मिन्वर्तमाने यदि कश्चिज्जायेत ततस्तु मातापित्रोर्दशाहमेवा-<br /> शौचं न सपिंडांतरवत्पूर्वकालेनैव शुद्धिः नापि गुरुणा ” इति ।<br /> तथा '''बोधायनः—'''“ जननमरणयोः संनिपाते जनने मातापित्रोर्दशाहमाशौचम् ” इति ।<br /> '''संग्रहे—'''“स्वाशौचकालतस्त्वेव सूतिकाजनकोद्भवः । शुध्येरन्नघयोगेऽपि न पूर्वाशौचशेषतः”॥<br /> '''षडशीतावपि—'''<br /> “पूर्वाशौचेन या शुद्धिः सूतीनां मृतीनां च सा । सूतिकामग्निदं हित्वा प्रेतस्य च सुतानपि”॥ इति ।<br /> एतदुक्तं भवति । ज्ञात्यघे वर्तमाने यदि प्रसवः स्यात्तदा मातुः सूतिकावधित एव शुद्धिः। पितुर्द्दशाहेनैव ।<br /> तत्र ज्ञात्यघमध्ये ज्ञातिदाहे कृते सति दाहकस्य दाहादिदशाहेनैव शुद्धिः । न पूर्वाशौचशेषेण<br /> पुनर्ज्ञात्यंतर्दाहे पूर्वदाहाद्दिदशाहशेषेण । पित्रोस्तु दाहे दाहकस्यान्येषामपि पुत्राणां पितृ-<br /> मरणाद्दिदशाहेनैव शुद्धिः । न पूर्वदाहदशाहशेषेणेति ।<br /> '''अज्ञातिदाहाशौचम्—'''पक्षिण्याशौचिनां अज्ञातिदाहे विशेषः '''स्मर्यते—'''<br /> “ अज्ञातिं तु नरं दग्ध्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । ज्ञातीनां दर्शनाच्छुद्धिः संचिते दशरात्रकम्”॥ इति ।<br /> अज्ञातिदाहे मुख्यकर्तृदर्शनाभावे उदकदाने सति त्र्यहमाशौचमस्ति । त्र्यहात्परं संचयनात्पूर्वं<br /> कर्तृदर्शनानन्तरं दाहकर्तुराशौचमुदकमपि नास्ति । संचयनात्परं कर्तृदर्शने तु प्रेतान्नभोजने दशाह-<br /> पर्यंतमाशौचम् । दशमदिने उदकमप्यस्तीत्यर्थः । '''दीपिकायां तु—'''<br /> “ जनकस्य जनन्याश्च भार्याया भर्तुरेव च । पुत्रस्य दुहितुश्चैव जनने मरणेऽपि च ॥<br /> “ स्वकालेनैव शुद्धिः स्याच्छेषेष्वान्यो न विद्यते ”॥ ज्ञात्यघमध्ये पुत्रजनने पित्रोर्दशाहत<br /> एव शुद्धिः । भार्यादिमरणे तत्प्रतियोगिनामपि स्वकालत एव शुद्धिः । न पूर्वशेषेणेत्यर्थः । आशौच-<br /> मध्ये पुत्रजन्मने जातकर्मादिकमपि कार्यमेव । यदाह '''प्रजापतिः—'''<br /> “आशौचे तु समुत्पन्ने पुत्रजन्म यदा भवेत् । कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिः पूर्वाशौचेन शुध्यति”॥इति ।<br /> पित्रघमध्ये पुत्रजनने पितृमरणाशौचशेषेण पुत्रजन्मनिमित्ताशौचमपि शुध्यतीत्यर्थः ।<br /> तथा च '''रत्नावल्याम्—'''<br /> “पित्रोर्मृतान्तराले तु स्वभार्या चेत्प्रसूयते । पित्रोः शेषेण शुद्धिः स्यात्पत्न्याः शुद्धिः स्वकालतः”॥इति।<br /> मातापितृमरणाशौचमध्ये भार्यायाः प्रसवे सति जनकस्य पितृमरणाघशेषेण शुद्धिः । पत्न्यास्तु<br /> स्वकालेनेवेत्यर्थः ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-दशाहक । २ ध. मू. ४।५।१० । ३ क्ष-न्यायेन । }} ६८<noinclude></noinclude> bb2tjrz45qpjs9gsopb45029lggoqbj 104 166567 419571 2026-11-10T03:49:18Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५३४|'''असंनिहितदेशभवसपिण्डमरणाशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''असंनिहितदेशभवसपिण्डमरणाशौचम् ।'''<br /> '''असंनिहितदेशभवसपिंडमरणाशौचमाह मनुः—'''<br /> “ विगतं तु विदेशस्थं शृणुया... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419571 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५३४|'''असंनिहितदेशभवसपिण्डमरणाशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''असंनिहितदेशभवसपिण्डमरणाशौचम् ।'''<br /> '''असंनिहितदेशभवसपिंडमरणाशौचमाह मनुः—'''<br /> “ विगतं तु विदेशस्थं शृणुयाद्यो ह्यनिर्देशम् । यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् ” ॥<br /> विगतं मृतं विदेशस्थं असंनिहितदेशस्थं अनिर्दशं अनिर्गतदशाहं दशरात्रस्यांतः स्वजात्युक्तकाला-<br /> ५ शौचमध्ये इति यावत् । एतज्जननाशौचस्यापि प्रदर्शनार्थम् । तथा च '''बृहस्पतिः—'''<br /> “अन्यदेशे मृतं ज्ञातिं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म वा । अनिर्गतदशाहं तु शेषाद्होभिर्विशुद्ध्यति”॥<br /> अन्यदेशे असंनिहितदेशे । पुत्रस्य जन्म ज्ञातेः स्वस्य वाऽपत्यस्य जन्म । '''शंखोऽपि—'''<br /> “देशांतरगतं श्रुत्वा कल्याणं मरणं तथा । यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् ” ॥ देशांतरगतं<br /> असंनिहितदेशभवं कल्याणं अपत्यजन्मेति यावत् । दशरात्रस्येत्येतत्कालांतरस्याप्युपलक्षणार्थम् ।<br /> १० “ यस्य वर्णस्य यः कालो विहितो गुणवत्सया । श्रुत्वा तदंतरेवासौ तच्छेषेणैव शुद्ध्यति ” ॥ इति<br /> स्मरणात् ! '''याज्ञवल्क्योऽपि—'''“प्रोषिते कालशेषः स्यात् ” ॥ इति । '''संग्रहे—'''<br /> “ शिष्टाहमेव सर्वेषामपि ज्ञातैस्तरा त्वघे । प्राक्संचयात्सुतस्येत्थं तदूर्ध्वं दशरात्रकम् ” ॥ इति ।<br /> शावे च सूतके चांतरा मध्ये अवगते सति पुत्रव्यतिरिक्तानां सर्वेषामपि सपिंडानां शिष्टाहमेवाघं<br /> भवति । पुत्रस्य तु मुख्यकर्तुरपि अस्थिसंचयनात्प्राक् पित्रोर्मृतिश्रुतौ शिष्टाहमेवाशौचं तदूर्ध्वं<br /> १५ श्रवणदिनाद्दिदशाहमेवेत्यर्थः । तथा च '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “पित्रोर्मृतौ चेद्दूरस्थः श्रुत्वा तद्दिवसात्परम् । पुत्रः शुद्ध्येत् दशाहेन संचयात्प्राक्तु शेषतः”॥इति ।<br /> “ चतुर्थेऽहनि विप्राणामस्थिसंचयनं स्मृतम् ” इत्यस्थिसंचयनस्य चतुर्थदिने कर्तव्यत्वविधानात् ।<br /> ‘संचयनात्प्राक्तु शेषत’ इति संचयनेन चतुर्थदिवसस्यैवोपलक्षितत्वाच्च चतुर्थदिनात्पूर्वं पितृमरणस्मृतौ<br /> शिष्टाहं चतुर्थदिवसाद्धि तच्छ्रुतौ दशाहमिति केचित् ।<br /> २० '''अतिक्रान्ताशौचम् ।''' उक्तस्य दशरात्रादिशावाशौचस्यापगमादूर्ध्वं असंनिहितदेशे मृतसपिंडस्यं<br /> मरणवार्ताश्रवणे त्वाह '''मनुः—'''<br /> “ अतिक्रांते दशाहे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्वापो विशुद्ध्यति ” ॥<br /> '''शंखोऽपि—'''<br /> “ अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । तथा संवत्सरेऽतीते स्नाता एव विशुद्ध्यति ” ॥<br /> २५ '''देवलः—'''<br /> “ आशौचाहःस्वतीतेषु बंधुश्चेद्व्रूयते मृतः । तत्र त्रिरात्रमाशौचं भवेत्संवत्सरांतरे ” ॥<br /> संवत्सरांतरे प्रथमसंवत्सरमध्ये । '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ अतीते सूतके स्वे स्वे त्रिरात्रं स्यादशौचकम् । संवत्सरे व्यतीते तु सद्यःशौचं विधीयते ” ॥<br /> अत्र सूतकशब्दः शावाशौचपरः । '''याज्ञवल्क्योऽपि—'''<br /> ३० “ प्रोषिते कालशेषः स्यादशेषे त्र्यहमेव तु । सर्वेषां वत्सरे पूर्णे प्रेते दत्वोदकं शुचिः ” ॥ अशेषे<br /> अतिक्रांते दशाहादावित्यर्थः । अत्र '''विज्ञानेश्वरः—'''“ अयं च त्र्यहो दशाहा-<br /> दूर्ध्वं मासत्रयादर्वाग् द्रष्टव्यः । पूर्वोक्तं तु सद्यःशौचं नवममासादूर्ध्वमर्वाक्संवत्सराद्द्रष्टव्यम् । यत्पुनः<br /> “ ऊर्ध्वं दशाहाच्छ्रुत्वा एकरात्रम् ” इति वसिष्ठस्मरणं तदूर्ध्वं षण्मासेभ्यः यावन्नवमम् । यच्च<br /> श्रुत्वा चोर्ध्वं दशम्याः पक्षिणीमिति तन्मासत्रयादूर्ध्वमर्वाक् षष्ठात् । तथा च '''वृद्धवसिष्ठः—'''<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ याज्ञवल्कीये न दृश्यते । २१ श्लो. टीकायां मिताक्षरोद्धृतं कस्यांचिद्वचनम् । }}<noinclude></noinclude> n9olspwmeudnxg50ymhrnr2ub96yeed 104 166568 419572 2026-11-10T03:50:07Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''अतिक्रान्ताशौचम् ।'''|५३५}} {{rule}} “मासत्रये त्रिरात्रं स्यात् षण्मासे पक्षिणी तथा । अहस्तु नवमादर्वागूर्ध्वं स्नानेन शुध्यति” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थस... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419572 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''अतिक्रान्ताशौचम् ।'''|५३५}} {{rule}} “मासत्रये त्रिरात्रं स्यात् षण्मासे पक्षिणी तथा । अहस्तु नवमादर्वागूर्ध्वं स्नानेन शुध्यति” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारे—'''“ अतीताशौचं तु स्वाशौचकालादूर्ध्वं ब्राह्मणादीनां सर्वेषां वर्णानामुपनयना-<br /> दूर्ध्वं स्त्रीणां विवाहादूर्ध्वं भवति । तच्च मासत्रये त्रिरात्रं षण्मासे पक्षिणी नवममासे त्वेकाहं ततः<br /> परं सचैलं स्नानोदकदानाच्छुद्धिः । अतीताशौचे स्वाशौचकालत्रिभागादूर्ध्वं स्पृश्याः । जन्मन्यति-<br /> ५ क्रांताशौचं सपिंडानां नास्त्येव । पुत्रजन्मनि तु पितुः स्नानमस्त्येव ” इति ।<br /> '''स्मृतिरत्नमाधवीयादिषु''' तु दशाहादूर्ध्वमर्वाक् त्रिपक्षात्त्रिरात्रं षण्मासादवक्पक्षिणी ।<br /> अर्वाक्संवत्सरादेकाहम् । यदाह '''विष्णुः—'''<br /> “ अर्वाक् त्रिपक्षात् त्रिदिनं षण्मासाच्च दिवानिशम् । अहः संवत्सरादर्वाक् देशांतरमृतेष्वपि ” ॥<br /> अत्र दिवाशब्देन अहर्द्वयमुच्यते । दिवानिशं पक्षिणीति यावत् । तथा च '''देवलः—'''<br /> १० “आ त्रिपक्षात् त्रिरात्रं स्यात्षण्मासात्पक्षिणी ततः । परमेकाहमा वर्षादूर्ध्वं स्नानेन शुध्यति ” ॥ इति ।<br /> “नीते त्वाशौचे वत्सरांतस्त्वेकरात्रेण ” इति विष्णुवचनमपि देवलसमानविषयम् । षण्मासादूर्ध्वं<br /> संवत्सरमध्ये एकरात्रेण शुद्धिरिति यावत् । एवं च “ मासत्रये त्रिरात्रं स्यात् ” इति वृद्धवसिष्ठ-<br /> वचनस्य “ अर्वाक् त्रिपक्षात् त्रिदिनं आत्रिपक्षात् त्रिरात्रं स्यात् ” इति विष्णुदेवलवचनयोश्च<br /> निकटदेशतारतम्यापेक्षो विकल्पो द्रष्टव्यः । यत्तु संग्रहकारवचनम्—<br /> १५ “त्रिरात्रं त्रिषु मासेषु पक्षिण्येव ततःत्रिषु । ततोऽहःषट्स्वथ स्नानं दशरात्रात्परं श्रुतौ ” ॥ इति ।<br /> तत्र प्रमाणं मृग्यम् । न तत्र देवलवचनं प्रमाणम् । “आत्रिपक्षात्त्रिरात्रं स्यात्” इति पठित्वा स्मृति-<br /> रत्नमाधवीयादिषु व्याख्यातत्वात् । न च “ मासत्रये त्रिरात्रं स्यात् ” इति वृद्धवसिष्ठवचनं<br /> प्रमाणम् । ‘अहस्तु नवमादर्वाक्’ इत्यस्यांशस्याप्याश्रयणप्रसंगात् । न च ततस्तत एकदेशाश्रयण-<br /> मुचितम् । अतो विकल्प एव चंद्रिकायामुक्तः । भर्तृमरणे पत्न्या दशाहात्परमपि दशाहम् । “दशाहं<br /> २० पुत्रभार्ययोः ” इति वचनात् । दशाहादूर्ध्वं सोदकमरणश्रवणे त्वाह '''मनुः—'''<br /> “बाले देशांतरस्थे च पृथक्पिण्डे च संस्थिते । सवासा जलमाप्लुत्य सद्य एव विशुध्यति”॥ इति ।<br /> देशांतरस्थे असंनिहितदेशस्थे बाले षाण्मासिकं पृथक्पिंडे सोदके इति यावत् । '''गौतमोऽपि—'''<br /> “ बालदेशांतरितप्रव्रजितासपिंडानां सद्यः शौचम् ” इति । '''संग्रहे—'''<br /> “ अत्याशौचं दिनं सद्यस्त्र्यहैकाहराशौचिनोः । पक्षिण्याधिव्यघं तच्चूस्त्वेककालोऽन्यथाप्लवः ”॥ इति ।<br /> २५ स्वस्वाशौचकालेऽतिक्रांते अवगते सति त्र्यहैकाहाशौचिनोः क्रमेण दिनं सद्यःस्नानं पक्षिण्याशौचिनः<br /> एककालः रात्रौ श्रवणे रात्रिर्दिवा श्रवणे दिवा अन्यथा दशाहाद्बहिः श्रवणे स्नानमेवेत्यर्थः । अत्र<br /> त्र्यहैकाहाशौचिनोरत्याशौचं दिनं सद्य इत्यत्र मूलभूतं प्रमाणं मृग्यम् । यत्तु “ ऊर्ध्वं दशाहाच्छुत्वैक-<br /> रात्रम् ” इति शंखवचनं प्रमाणमुपन्यस्तं न तन्न त्रिरात्राद्याशौचं प्रकृतम् । विज्ञानेश्वरादिभि-<br /> श्रान्यथा व्याख्यातम्—“इदमेकरात्राशौचं सपिंडानामूर्ध्वं षण्मासेभ्यो यावन्नवमं पूर्वोक्तं तु सद्यः-<br /> ३० शौचं नवममासादूर्ध्वं द्रष्टव्यम् ” इति । चंद्रिकादावपि “ त्रिरात्राद्याशौचिनां कालशेषेण शुद्धिः ।<br /> कालशेषाभावे सद्यःशौचम् ” इति । यत्तु पक्षिणीविषये<br /> “अतीते पक्षिणीकाले दशाहाभ्यंतरश्रुतौ । दिवा वा यदि वा रात्रावेककालेन शुध्यति” इति स्मृत्यन्तर-<br /> वचनं संग्रहकारेण प्रमाणमुक्तं तदपि चंद्रिकास्मृतिरत्नमाधवीयविज्ञानेश्वरीयादिनिबंधनेषु<br /> मन्वादिषु चादर्शनाद्विचारणीयम् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 1qc4dunjibwalw7nfhj1g9hys2h1a4y 104 166569 419573 2026-11-10T03:52:12Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५३६|'''भ्रातृविषये । पुनःसंस्कारे विशेषः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} तथा '''दीपिकायाम्—'''<br /> “ मातापित्रोर्यथातीते श्रुत्वाऽधं दशवासरम् । त्रिरात्रपक्षिण्येकाहेष्वतीतेष्व... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419573 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५३६|'''भ्रातृविषये । पुनःसंस्कारे विशेषः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} तथा '''दीपिकायाम्—'''<br /> “ मातापित्रोर्यथातीते श्रुत्वाऽधं दशवासरम् । त्रिरात्रपक्षिण्येकाहेष्वतीतेष्वाप्लवो भवेत् ” ॥ इति ।<br /> '''मनुः—'''<br /> “ निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च । सवासा जलमाप्लुत्य शुद्धो भवति मानवः ”॥ इति<br /> ५ ज्ञातिशब्देनात्रानुपनीत एवोच्यते । उपनीतमरणे “ उपेते विषमं वृत्ते तस्मिन्नेवातिकालजम् ”<br /> इति व्याघ्रेणातिक्रांताशौचविधानाद्दशाहादूर्ध्वं पुत्रजन्मश्रवणे पितुरेव स्नानं जन्मनि सपिंडाना-<br /> मत्याशौचं नास्ति । “ नाशौचं प्रसवस्यास्ति व्यतीतेषु दिनेष्वपि ” इति देवलस्मरणात् ।<br /> तथा '''संग्रहे—'''<br /> “पित्रोर्भ्रातृर्भवेत्स्नान्येष्वनुपेतात्यये त्वघम् । पितुः स्नानं तदन्येषां न च तत्सूतकात्यये”॥ तस्माद्योपरि<br /> १० “ गौणमातृमरणं श्रुत्वा सद्याधं त्र्यहम् ” इति । गौणमाता सपत्नीमाता ।<br /> '''भ्रातृविषये स्मृत्यन्तरम्—'''<br /> “ भ्रातुर्देशांतरमृतौ षण्मासाद्वत्सरादयः । दशरात्रं त्रिरात्रं स्याद्दशाहं दाहकस्य तु ” ॥ इति ।<br /> दाहकस्य भ्रातुः । तथा—<br /> “ देशांतरमृतिर्यत्र त्वनुजाग्रजयोर्यदि । षण्मासाद्वत्सरादर्वाक् दशाहं त्र्यहमाचरेत् ”॥ इति ।<br /> १५ एतदकृतक्रियभ्रातृविषयम् । यदाह '''पैठीनसिः—'''<br /> “ प्रोषितभ्रातृमरणे दत्तपिंडोदकक्रिये । त्रिरात्रं सूतकं तत्र दशाहं पुत्रभार्ययोः ” ॥ इति ।<br /> एतच्च त्रिरात्रविधानं षण्मासात्पूर्वं वेदितव्यम् । तथा च '''गालवः—'''<br /> “ कृतोदके तु षण्मासात्पक्षिणी त्वघमिष्यते । अधश्चेत् त्रिदिनं ग्राह्यमकृते तु दशान्हिकम्”॥ इति ।<br /> षण्मासादूर्ध्वं भ्रातुरघं पक्षिणीत्यर्थः । '''संग्रहे—'''<br /> २० “ दशरात्रं सदा पित्रोः परोक्षमरणे श्रुतौ । त्र्यहं मातृसपत्न्यास्तु दशाहं वत्सरादधः ॥<br /> “ कृतौर्ध्वदैहिकेऽन्यब्दे दिनं तस्यारुह्यहं तयोः ” ॥ इति । वत्सरमध्ये तत्परं वा मातापितृमरण-<br /> श्रवणे सर्वेषामपि पुत्राणां दशाहमेव । सपत्नीमातुरसमक्षमृतिश्रवणे वर्षात्परं त्र्यहमेव । तत्पूर्वं तु<br /> दशाहम् । अत्र विशेषः । ज्येष्ठेन कृते और्ध्वदैहिके अब्दे चातिक्रांते तस्याः सपत्नीमातुः परोक्ष-<br /> मरणश्रवणे दिनं तयोर्मातापित्रोस्तच्छ्रुतौ कनिष्ठस्य त्र्यहमित्यर्थः ।<br /> २५ '''पुनःसंस्कारे विशेषः स्मृत्यर्थसारे दर्शितः ।''' आहिताग्नौ विदेशस्थे मृते यावद्विधिना न<br /> संस्कारस्तावत्तत्पुत्रादीनां मुख्यकर्तॄणां संध्यादिकर्मलोपो नास्ति । शुभकर्म न कर्तव्यम् । अना-<br /> हिताग्नेर्विधिदहनाभावे तदानीमाशौचग्रहणं कृताकृतम् । दशाहानांतरं मरणश्रवणे दाहात्पूर्वं<br /> त्र्यहाद्याशौचं नास्ति । मुख्यकर्तृसंभवे तदितरज्ञातीनां शुभकर्म च कर्तव्यम् । आहिताग्नेर्विधि-<br /> दहनाभावे आशौचग्रहणं नास्त्येव । पुनःसंस्कारे दाहाद्याशौचमपि संपूर्णम् । अनाहिताग्नेः<br /> ३० पुनःसंस्कारः सूतकमध्ये चेत् शेषदिनात् शुद्धिः । अतीते सूतके पुनः संस्कारश्चेत्पूर्वमगृहीता-<br /> शौचस्य पुत्रस्य पत्न्याश्च दशाहामाशौचम् । गृहीताशौचयोः पुत्रपत्न्योस्त्रिरात्रम् । पत्न्याः<br /> पुनःसंस्कारे पत्युश्चैवं सपत्न्योर्मिथश्चैवम् । गृहीताशौचानां कृतोदकानां पुनराशौचं नास्ति ।<br /> अकृतोदकानां पुनरेकाहमिति । '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ आशौचे वर्तमाने तु पुनःदाहक्रिया यदि । तच्छेषेणैव शुद्धिः स्यादतीते सूतकं भवेत् ॥<br /> ३५ “ दशाहादि यथावर्णं पित्रोराशौचमाचरेत् । पत्नीनामपि विज्ञेयं दंपत्योश्च परस्परम् ॥<br /> “ सपिंडानां त्रिरात्रं स्यादित्युवाच प्रजापतिः ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-अनिर्दशं । }}<noinclude></noinclude> iv7iro0aa3lnj0wyeuiqfuod6imb7kl 104 166570 419574 2026-11-10T03:53:16Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''पित्रोः ।'''|५३७}} {{rule}} '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ आशौचांतः कीकसादेः प्रदाहे शेषाच्छुद्धिस्तद्बहिर्भवेत् त्रिरात्रम् ।<br /> “ पुत्रस्यापि प्रागघस्य ग्रहश... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419574 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''पित्रोः ।'''|५३७}} {{rule}} '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ आशौचांतः कीकसादेः प्रदाहे शेषाच्छुद्धिस्तद्बहिर्भवेत् त्रिरात्रम् ।<br /> “ पुत्रस्यापि प्रागघस्य ग्रहश्चेन्नो चेत्तस्याप्यत्र संपूर्णमाहुः ” ॥ इति । कीकसं अस्थि ।<br /> '''पारस्करः—'''“आशौचे वर्तमाने तु तच्छेषेण विशुद्ध्यति । गते त्वाशौचसमये पुनर्दाहो यदा भवेत् ।<br /> “ मरणादि गृहीतस्य त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते । अगृहीतस्य पुत्रस्य संपूर्णाशौचमेव हि ” ॥ इति ।<br /> ५ '''अगृहीताशौचविषये देवलः—'''<br /> “दग्ध्वास्थि पित्रोः पुत्रस्तु दशाहमशुचिर्भवेत् । तयोः प्रतिकृतिं दग्ध्वा शाबवच्छौचमिष्यते ” ॥ इति ।<br /> शाववद्दशाहमित्यर्थः । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ अस्थ्ना पलाशवृन्तैर्वा दग्ध्वा तु प्रतिरूपकम् । पित्रोर्दशाहाशौचमन्येषां तु त्रिरात्रकम् ” ॥ इति ।<br /> '''तथा—'''<br /> १० “ संस्कृताग्नौ दहेत्पश्चाद्दशरात्रं तु सूतकम् । इतरेषां त्रिरात्रं स्याद् ज्ञातीनामपि सूतकम् ” ॥ इति ।<br /> '''यत्तु स्मृत्यंतरवचनम्—'''<br /> “दग्ध्वास्थि पित्रोः पुत्रस्तु दशाहं सूतकी भवेत् । तयोः प्रतिकृतिं कृत्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ” ॥ इति ।<br /> अत्रास्थिदाहे पुत्रस्य दशाहविधानं अगृहीताशौचविषयम् । प्रतिकृतिदाहे त्रिरात्रविधानं गृहीता-<br /> शौचविषयम् । अन्ये तु पुत्रस्य गृहीताशौचस्यास्थिदाहे दशाहं प्रतिकृतिदाहे त्रिरात्रमिति<br /> १५ व्याचक्षते । अगृहीताशौचविषये चोदाहरंति स्मृत्यंतरम्—<br /> “ नरं पर्णमयं दग्ध्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । मातापित्रोर्दशाहं स्यादस्थिदाहे तथैव च ” ॥<br /> प्रागघग्रहणाभावे पर्णनरदाहे सपिंडानां त्र्यहं मातापित्रोस्तादृग्विधदाहे अस्थिदाहे सपिंडानां च<br /> दशाहमिति च ते व्याकुर्वत । तथा च '''संग्रहकारः—'''<br /> “ यज्वायज्वपुनर्दाहे शिष्टाहं यद्यधोद्दिहिः । दशाहं त्र्यहमाशौचं पूर्णं प्राक् चेदघाम्रहः ॥<br /> २० “ अस्थिदाहे प्रतिकृतेर्दाहे तु त्र्यहमित्यघम् । सपिंडानां सुतानां तु दशरात्रमिहेष्यते ” ॥ इति ।<br /> दशाहमध्ये आहिताग्न्यनाहिताग्न्योः पुनःसंस्कारे कृते सति संस्कारदिनादूर्ध्वं दशरात्रावशिष्टमे-<br /> वाघं भवति । न पुनर्दाहादिवदशाहं । यदि दशाहाद्बहिर्यज्वायज्वपुनर्दाहः स्यात्तत्र दशाहं त्र्यह-<br /> मिति क्रमेणाघं स्यात्प्रागघग्रहणाभावे अस्थिदाहे पूर्णम् । प्रतिकृतिदाहे तु सपिण्डानां त्र्यहमेव ।<br /> पुत्राणां तु प्रतिकृतिदाहेऽपि प्रागाशौचग्रहणाभावे दशाहमेव । तद्ग्रहणेऽपि पितृविषयेऽस्थिदाहे<br /> २५ सदा दशाहमिति संग्रहकारवचनं तैर्व्याख्यातम् । अपरे तु ज्ञातीनामगृहीताशौचानां पर्णदाह-<br /> वदस्थिदाहेऽपि त्रिरात्रमेव । गृहीताशौचस्य पुत्रस्य पर्णदाहेऽस्थिदाहेऽपि त्रिरात्रमेव । “आशौचांतः<br /> कीकसादेः प्रदाहे” इत्यादीनां पूर्वोक्तानां वचनानां पुनर्दाहमात्रविषयत्वेन प्रवृत्तत्वात् । “मातापित्रो-<br /> र्दशाहं स्यादस्थिदाहे तथैव च ” इत्यस्य च मातापितृविषये अगृहीताशौचस्य पुत्रस्य पर्णदाह-<br /> वदस्थिदाहेऽपि दशाहाशौचप्रतिपादकत्वात्तत्र सपिंडविषयत्वाप्रतीतेरित्याहुः । तथा च '''संग्रहे—'''<br /> ३० “ अंतर्दशाहदाहे तु शेषतः शुचयोऽखिलाः । बहिर्दशाहदाहे तु दाहादित्रिदिनं मतम् ॥<br /> “ प्रागाशौचग्रहाभावे ज्ञातीनां त्रिदिनं समम् । प्राग्ग्रहे तु त्र्यहं कर्तुरन्येषां तु न विद्यते ।<br /> “ कर्ता च तनयः पूर्वाग्रहे पूर्णं तथा दिनम् ” ॥ इति । '''पुराणमपि—'''<br /> “ अस्थ्द्यभावे पलाशोत्थैः पर्णैः कार्यं शरीरकम् । तथा पर्णमयं दग्ध्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ” ॥<br /> इत्येतत् गृहीताशौचपुत्रविषयम् । गृहीताशौचज्ञातीनां तु नाशौचम् । तथा च '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> gq4tuw1knkrhkx49sb6qmcv6xqzi5lk 104 166571 419575 2026-11-10T03:54:09Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५३८|'''आहिताग्नेः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} “ पुत्रः पित्रोस्तु संस्कारं प्रमादान्न करोति चेत् । ज्ञातीनां दशरात्रं स्यात्तदूर्ध्वं सूतकं न हि ॥<br /> “ नित्यकर्माणि कुर्वीत... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419575 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५३८|'''आहिताग्नेः ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} “ पुत्रः पित्रोस्तु संस्कारं प्रमादान्न करोति चेत् । ज्ञातीनां दशरात्रं स्यात्तदूर्ध्वं सूतकं न हि ॥<br /> “ नित्यकर्माणि कुर्वीत स्मृत्युक्तानि तथैव च ” ॥ इति । अन्यत्रापि—<br /> “ वंशजानामसंस्कारे सूतकं तु कथं भवेत् । दशाहात्परतः शुद्धिर्ज्ञातीनां च विशेषतः ” ॥ इति ।<br /> एतेन दहनमन्तरेणाप्याशौचमुदकदानं चानुष्ठेयमित्युक्तं भवति ।<br /> ५ पुत्रस्यापि पुनर्दाहनात्पूर्वमाशौचानुष्ठानमाह '''वसिष्ठः—'''<br /> “प्रमीतापितृकः पित्रोरोर्ध्वदैहिकमाचरेत् । यदि कर्तुमशक्तः स्याद्याशौचं नियमान्वितः॥<br /> “ आ दशाहादयोर्ध्वं तु यदा कार्यक्षमस्तदा । त्रिरात्रं समतिक्रम्य श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि ॥<br /> “ दाहकस्य तदा शौचमितरेषां न विद्यते ” ॥ इति । इतरेषां दत्तोदकसपिंडानामित्यर्थः ।<br /> गृहीताशौचानामदत्तोदकानां तु सपिंडानामुदकनिमित्तमाशौचमुक्तं '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> १० “ पूर्वं गृहीताशौचानां न पुनर्दाहने त्वघम् । तस्मिन्नुदकदातॄणामाशौचं मनुरब्रवीत् ” ॥ इति ।<br /> “ मरणादिगृहीतस्य त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ” इति पुत्रस्य त्रिरात्राशौचविधानात् ज्ञातीनामेकरात्रं<br /> न्यायसिद्धमिति व्याख्यातारः । आहिताग्नेर्मंत्रवद्दहनाभावे पुत्रादीनामाशीचं नास्ति । किंतु<br /> पुनर्दाहसमय एवाशौचमित्युक्तं '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “आहिताग्नेस्तु विधिवद्दाहांतं नास्ति चेत्तदा। आशौचग्रहणं नास्ति दाहाद्याशौचमिष्यते” ॥ इति ।<br /> १५ दाहाद्याशौचम् पुनर्दाहाद्याशौचम् । तच्च दशाहम् । तथा '''पारस्करः—'''<br /> “ आहिताग्नेस्तु दहनात् दशाहाशौचमिष्यते ” इति । आहिताग्नेरपि—<br /> “ विदेशस्थो गृही यावद्विधिना नैव संस्कृतः । पुत्रादीनां तु संध्यादि कर्मलोपो न विद्यते ” ॥<br /> '''पैठीनसिरपि—''' “ आहिताग्निश्चेत्प्रवसन्म्रियेत पुनःसंस्कारं कृत्वा शावमाशौचमिष्यते ” इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> २० “ दशाहांतं सपिंडानां मृतौ प्रेतक्रिया भवेत् । पुनःसंस्कारे त्रिरात्रं स्याद्यष्टुः पित्रोर्दशाहतः ” ॥ इति ।<br /> अनाहिताग्नेः पुनःसंस्कारे सपिंडानां त्रिरात्रम् । यष्टुः आहिताग्नेः पुनःसंस्कारे सपिंडानां दशाहं ।<br /> पित्रोश्च पुनःसंस्कारं पुत्राणां दशाहामित्यर्थः । अनेकसपिंडपुनर्दाहे '''संग्रहकारः—'''<br /> “ मृतानां तु सपिंडानां कालं बहुतिथे गते । तान्सर्वान्सह संस्कुर्यात् त्रिरात्रेण यथाविधि ॥<br /> “एकोद्दिष्टं चतुर्थेऽन्हि तेषां पिंडं पृथक् पृथक् । सपिंडीकरणं तेषां सहैव पृथगेव वा ” ॥ इति ।<br /> २५ अब्दात्परं दुर्मृतसपिंडादिपुनर्दाहविषये '''गर्गः—'''<br /> “अतीतेऽब्दे तु संस्कारे एकाहात्पिंडमर्पयेत् । श्राद्धं दद्यात् द्वितीयेऽन्हि तृतीयेऽह्नि सपिंडनम्”॥ इति।<br /> मातापितृविषये तु त्रिरात्रम् ।<br /> “ अब्दांते वाऽथ षण्मासे पुनः कृत्वा तु संस्कृतिम् । त्रिरात्रमशुचिर्भूत्वा श्राद्धं कुर्याच्चतुर्दिने”॥ इति<br /> स्मरणात् — अयमत्र निष्कर्षः । आहिताग्नेः पुनर्दाहाद्येव पुत्रादीनामाशीचं न ततः पूर्वम् । अना-<br /> ३० हिताग्नेस्तु पुनर्दाहात्पूर्वमाशौचग्रहणं विकल्पितम् । आहिताग्न्यनाहिताग्न्योर्दशाहमध्ये पुनर्दाहेऽपि<br /> शिष्टाहमेवाघम् । दशाहात्परमाहिताग्नेः पुनर्दाहे पुत्रस्य सपिंडानां च दशाहम् । अनाहिताग्नेः<br /> पुनरस्थिदाहे प्रतिकृतिदाहे च पूर्वमगृहीताशौचस्य पुत्रस्य दशाहम् । गृहीताशौचस्य तु त्रिरात्रम् ।<br /> अस्थिदाहे प्रतिकृतिदाहे चागृहीताशौचानां ज्ञातीनां त्रिरात्रं गृहीताशौचानामदत्तोदकानामुदकदान-<br /> निमित्तमेकरात्रम् । दत्तोदकानां तु न किंचित् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ खग-पि । }}<noinclude></noinclude> dly9lcjx3kisbt7weu5pqddjzu1ec8l 104 166572 419576 2026-11-10T03:55:54Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''रात्रौ जन्मर्तुमृतिसम्भवे ।'''|५३९}} {{rule}} अन्ये तु अस्थिदाहे पुत्राणां गृहीताशौचानामपि दशाहम् । प्रतिकृतिदक्षाहे त्रिरात्रम् ।<br /> सपिंडानामप्यगृही... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419576 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''रात्रौ जन्मर्तुमृतिसम्भवे ।'''|५३९}} {{rule}} अन्ये तु अस्थिदाहे पुत्राणां गृहीताशौचानामपि दशाहम् । प्रतिकृतिदक्षाहे त्रिरात्रम् ।<br /> सपिंडानामप्यगृहीताशौचानामस्थिदाहे दशाहम् । गृहीताशौचानां तु त्रिरात्रमित्याहुः । अनेक-<br /> सपिंडपुनर्दाहे त्रिरात्रमब्दानंतरमेकस्यानेकस्य वा पुनर्दाहे एकरात्रम् । मातापितृविषये तु त्रिरात्र-<br /> मिति । सपिंडसमानोदकादीनामुक्तमिदं दशरात्रं त्रिरात्राद्याशौचमाहिताग्नेस्तत्पत्न्याश्चोपरमे संस्कार-<br /> दिवसप्रभृति अनाहिताग्नेर्मरणदिवसप्रभृति । उभयोरपि संचयनं दाहाद्द्वितीयादिविद्वसे कार्यम् ।<br /> यथाहंगिराः—<br /> “अनग्निमत उत्क्रांते साग्नेः संस्कारकर्मणः । शुद्धिः संचयनं दाहान्मृताहस्तु यथातिथ्यम्” ॥ इति ।<br /> अत्र '''विज्ञानेश्वरः—'''“साग्नेः संस्कारकर्मण” इति श्रवणादाहिताग्नौ पितरि<br /> देशांतरमृते तत्पुत्राणामा संस्कारात्संध्यादिकर्मलोपो नास्तीत्यनुसंधेयम् । यथाह '''पैठीनसिः—'''<br /> “ अनग्निमत उत्क्रांतेराशौचं हि द्विजातिषु । दशाहाद्प्रमितो विद्याद्विदेशस्थे मृते सति ”॥ इति ।<br /> स एव—“ आहिताग्निश्चेत्प्रवसन्म्रियेत पुनःसंस्कारं कृत्वा शाववच्छौचम् ” इति । संनिहित-<br /> देशमरणे तु दाहाद्दिदशाहस्त्वेऽपि मरणाद्याशौचमस्ति । “सूतकं तु प्रवक्ष्यामि मृतजन्मनिमित्तकम्”<br /> इति दक्षस्मरणात् । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ अनग्नेर्मरणात्साग्नेराशौचं दाहतः परम् । तयोः संचयनं दाहान्मृताहस्तु तिथिः स्मृता ” ॥ इति ।<br /> अनाहिताग्नेर्मरणाद्यपि संचयनमुक्तं '''ब्रह्मपुराणे—'''<br /> “ अनाहिताग्नेर्मरणाद्दाहिताग्नेस्तु दाहतः । अस्थिसंचयनं कुर्यात् स्वशास्त्रोक्तविधानतः ” ॥<br /> इत्यत्राचारतो व्यवस्था । '''तत्रैव—'''<br /> “दाहाद्यशौचं विज्ञेयं सर्वेषामग्निहोत्रिणाम् । मरणाद्येव कार्य स्यात्संयोगो यस्य नाग्निभिः” ॥ इति ।<br /> '''व्याघ्रोऽपि—'''“ दहनाद्येव कार्य स्याद्यस्य वैतानिको विधिः ” इति ।<br /> अत्र केचिदाहुः—‘ यस्य वैतानिको विधिः ’ इति स्मरणात् आहिताग्नेस्तत्पत्न्याश्च<br /> वैतानाग्निना संस्कारे सति दाहाद्याशौचम् । तदभावे “ संयोगो यस्य नाग्निभिः ” इति वचनात्<br /> मरणाद्येवानाहिताग्निमरणवदाशौचमिति ।<br /> अन्ये तु उक्तयोर्वचनयोराहिताग्न्यनाहिताग्न्युपलक्षणत्वेन वैतानिकाग्निसंस्काराभावेऽप्या-<br /> हिताग्नेस्तत्पत्न्याश्च मरणे दहनाद्येवानाहिताग्निमरणवदाशौचमित्याहुः । शिष्टाचारादिह व्यवस्था ।<br /> '''रात्रौ जन्मर्तुमृतिसंभवे दिननिर्णयः ।''' रात्रौ जन्मादिसंभवे अर्धरात्रात्परं जन्मादौ सति<br /> परदिनं पूर्वे तदुत्पत्तौ पूर्वदिनमित्येकः कल्पः । रात्रिं त्रेधा विभज्याद्ये भागद्वये जननादौ जाते<br /> पूर्वदिनं ग्राह्यम् । उत्तरभागे परदिनमिति द्वितीयः । प्रागुदयादित्यपरः कल्पः ॥<br /> तथो '''विज्ञानेश्वरीये—'''<br /> “ अर्धरात्रावधिः कालः सूतकादौ विधीयते ॥<br /> “ रात्रिं कुर्यात् त्रिभागं तु द्वौ भागौ पूर्व एव तु । उत्तरांशः प्रभातेन युज्यते मृतसूतके ॥<br /> “ मृतौ च सूतके ज्ञाते तृतीयांशः परान्वितः । आयौ द्व्यंशकौ युक्तौ पूर्वेणाह्नेति निश्चयः॥<br /> “ उदिते तु यदा सूर्ये नारीणां दृश्यते रजः । जननं वा विपत्तिर्वा यस्याहस्तस्य शर्वरी ॥<br /> “ रात्रावेव समुत्पन्ने मृते रजसि सूतके । पूर्वमेव दिनं ग्राह्यं यावन्नाभ्युदितो रविः ” ॥<br /> एतेषां च कल्पानां देशाचारेण व्यवस्था इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 6c45td6m6flcdcv6383q4t4b9t58hsr 104 166573 419577 2026-11-10T03:56:43Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५४०|'''संपर्काशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} अत एव स्वदेशाचारानुसारिणा तुण्डीरमण्डलीयेन संगृहीतम्—<br /> “ त्रियामायास्तृतीयांशे यदि जन्मर्तुमृत्युवः । प्रभातादि यदि द्व... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419577 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५४०|'''संपर्काशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} अत एव स्वदेशाचारानुसारिणा तुण्डीरमण्डलीयेन संगृहीतम्—<br /> “ त्रियामायास्तृतीयांशे यदि जन्मर्तुमृत्युवः । प्रभातादि यदि द्व्यंशे पूर्वाहायधमिष्यते ” ॥ इति ।<br /> पादोनचतुर्नाडिकारूपसंध्याकालरहिता रात्रिस्त्रियामा । अत्राहूः—<br /> “ तृतीयभागे संप्राप्ते मलं स्यान्निशि चेत्स्त्रियाः । प्रभातादिनिरात्रेण शुद्धिं तस्या विनिर्दिशेत् ॥<br /> ५ “ प्रत्यूषे जन्ममरणे स्यातां यदि परं दिनम् ” ॥ इति वृद्धपराशरस्मरणात् ।<br /> “रात्रिं कुर्यात् त्रिभागं तु” इत्यादिगचनानि रजोमात्रविषयतया संकोचनीयानि । जन्ममरणयोस्तु<br /> अरुणोदयादेव दिनं ग्राह्यमिति । केचित्तु—<br /> “ सूतके मृतके चैव यदघं परिकीर्तितम् । ते चेत् सूर्योदयादर्वाग् दिनमेकं तु तद्भवेत् ” ॥ इति ।<br /> वचनात्—जन्ममरणयोरुदयादेव दिनं ग्राह्यमित्याहुः ।<br /> १० '''संपर्काशौचमुक्तं स्मृतिरत्ने—'''<br /> “ संपर्कमशनं पानं दशरात्रं विवर्जयेत् । तत्संपर्काद्भवेदेनः शुद्धस्यापि न संशयः ” ॥ इति ।<br /> एनः आशौचम् । संपर्कशब्दार्थ उक्तः '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “प्रेतकर्मोपदेशित्वं तत्कृतिश्चाधिभिः सह । सहवासः सपत्न्योदिसंपर्कर्थ प्रचक्षते ” ॥ इति ।<br /> अत्र '''बृहस्पतिः—'''<br /> १५ “ यस्तैः सह सपिंडोऽपि प्रकुर्याच्छयनादिकम् । बांधवोऽबांधवो वाऽपि स दशाहेन शुध्यति” ॥ इति ।<br /> दशाहोपन्यासो दशाहसंपर्काविषयः । यस्मिन् यस्मिन्दिने संपर्कस्तद्दिनमात्रमघं भवति ॥<br /> कादाचित्कस्पर्शे स्नानमात्रेण शुद्धिः । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “प्रेतकर्मणि वक्तृणामाशौचं कर्तृवद्भवेत् । अन्यकर्मणि वक्तृणां स्वाहाकारं विनोच्यते ” ॥ इति ।<br /> '''संपर्कनिमित्ताशौचे विशेष उक्तः संग्रहे—'''<br /> २० “अघिसंपर्कतोऽशौचं भवेत्तद्दिनसंख्यकम् । न तत् द्रव्यक्रिया स्त्रीणां सांपार्किकमघं भवेत्” ॥ इति ।<br /> अतीताशौचविषयेऽपि क्रियाद्रव्येष्वाशौचाभावोऽतिदिष्टस्तत्रैव—<br /> “ तथा नैव क्रिया द्रव्येष्वतीतं त्रिदिनाद्यघम् ” इति । '''अत्रांगिराः—'''<br /> “अतिक्रांते दशाहे तु पश्चाज्जानाति चेन्नृ गृही । त्रिरात्रं सूतकं तस्य न तत् द्रव्यस्य कहिंचित्” ॥<br /> अत्र द्रव्यमात्राशौचाभावोक्त्या स्त्रीणां क्रियायाश्चातीताशौचमस्तीत्यवगम्यते । यत्तु क्रियासाधना-<br /> २५ भूतद्रव्यस्याशौचाभावोक्त्या तत्साध्यक्रियाणामप्याशौचाभावः सिध्यतीति तन्न । कर्तुराशौचित्वेन<br /> कर्मानधिकारात्स्वद्रव्यसाध्यान्यकर्तृकक्रियाया आशौचाभावप्रतिपादनं आशौचिद्रव्यस्याशौचा-<br /> भावोक्त्यैव गतार्थत्वात् अन्यदीयक्रियाया आशौचाभाववचनं मुधैव स्यात् ।<br /> अत एव विज्ञानेश्वरादिभिर्गृहे भवानां भार्यादीनां द्रव्याणां च संपर्काशौचाभावः द्रव्यस्य<br /> त्रिरात्राद्यतिक्रांताशौचाभावश्चोक्तः । '''अंगिराश्च—'''<br /> ३० “ आशौचं यस्य संसर्गादापतेद्गृहमेधिनः । क्रियास्तस्य विलुप्यंते श्राद्धाणां च न तद्भवेत् ” ॥ इति ।<br /> गृहमेधिनः क्रियालोपस्तद्गृहे भवानां भार्यादीनां द्रव्याणामप्याशौचाभावश्च कण्ठरवेणोक्तः ।<br /> एवं च संपर्काशौचविषये अतीताशौचविषये च क्रियायामाशौचाभावप्रतिपादकसंग्रहकारवचने<br /> प्रमाणं चिन्त्यम् ।<br /> '''अन्तःशवग्रामविषये मनुः—'''<br /> ३५ “नाद्यादंतःशवे ग्रामे नाधीयान्न जुहोति च । तानि विध्यंतरे कुर्याच्छुनरेकादशांतरे”॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ ग-सपल्यादि । }}<noinclude></noinclude> lsw2521et60s0z66zhsbu02a1m3lrhb 104 166574 419578 2026-11-10T03:58:35Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''अन्तःशवे ग्रामे । अनुगमनाशौचम् ।'''|५४१}} {{rule}} वितस्तिर्द्विगुणारनिस्तस्मात्किष्कुस्ततो धनुः इति उक्तलक्षणैरेकादशभिर्धनुर्भिर्व्यवहिते विध्यंतर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419578 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''अन्तःशवे ग्रामे । अनुगमनाशौचम् ।'''|५४१}} {{rule}} वितस्तिर्द्विगुणारनिस्तस्मात्किष्कुस्ततो धनुः इति उक्तलक्षणैरेकादशभिर्धनुर्भिर्व्यवहिते विध्यंतरे<br /> कुर्यादित्यर्थः । '''आपस्तंबः—'''“ अंतःशवमंतश्चांडालम् ” इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ ग्रामस्थे शवचंडाले शूद्राद्यशुचिसन्निधौ । नाध्येतव्यं न भोक्तव्यं न होतव्यं कदाचन ” ॥ इति ।<br /> ५ '''आत्रेयोऽपि—'''<br /> “ अंतःशवो यदा ग्रामस्तस्मिन् ग्रामे तदालये । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं न कुर्यादिति शासनम् ॥<br /> “ श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे तु श्रुतिरेव बलीयसी । तस्मादन्तःशवे ग्रामे जुहुयाच्छ्रौतपावकम् ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे विशेषो दर्शितः—'''<br /> “ चतुःशताधिकैर्विप्रैः संपूर्गे ग्राममध्यके । विशेषं संप्रवक्ष्यामि जपहोनार्चनं प्रति ॥<br /> “ अंतःशवस्य दोषस्तु नास्ति तत्र समाचरेत् । ग्रामे नाराचविच्छिन्ने कुर्याद्विप्रोऽथवा पथा ॥<br /> १० “ वीथ्यंतरे वा मृतके हरेरर्चां समाचरेत् ।<br /> “ अनाथास्तूपनीतानां प्रेतायाश्च तथा क्रियाः । अंतःशवस्य दोषस्तु ग्रामादौ तु न लिप्यते ॥<br /> “ मुनीनां च यतीनां च परकायप्रवेशिनाम् । मरणं यत्र संभूतं तत्र दोषो न लिप्यते ॥<br /> “ शूद्रादीनां च मरणं संभवेद्यत्रकुत्रचित् । आशौचं गृहमात्रस्य ग्रामाशौचं न विद्यते ॥<br /> “ कुटिके पत्तने चैव खर्वे राजधानीषु । क्रमेणैवार्चनं कुर्यादुक्तदोषो न विद्यते ” ॥ इति ।<br /> १५ '''संग्रहे—'''<br /> “ अंतःशवोऽशुचिर्ग्रामस्तत्र होमादि नाचरेत् । वीथ्यंतरे सदा कुर्यादेकादशधनुष्परे ॥<br /> “ ग्रामे चतुःशतब्राह्मणयुक्तेऽप्यंतःशवे क्रियाः । कुर्यात्स्त्रीवृषलानाञ्चापद्यार्तो चेत्यथापरे ” ॥ इति ।<br /> चतुःशतब्राह्मणयुक्ते ग्रामे एकादशधनुर्व्यवहितत्वाभावेऽपि कुर्यादेव ।<br /> “ सहस्रविप्रसंपूर्णे ग्रामे तदधिकेऽपि वा । आलयस्य समीपे तु त्रिंशद्दंडांतरे मृतौ ॥<br /> २० “ अर्चनस्थापनादीनि न कुर्यादेव तत्र तु ॥<br /> “ एकवीथ्यां समारूढे एकविंशद्गृहे स्थिते । त्रिंशद्धनुषि चाधस्त्ये देवं पित्र्यं च वर्जयेत् ॥<br /> “ पंचाशच्चापि सीमांते बैकवीथ्यां शवे सति । अर्चनं च हरेर्दानं जपहूोमादि वर्जयेत् ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ प्रतिष्ठाविधि कालेषु यस्मिन्ग्रामे मृतिर्भवेत् । शीघ्रं बहिः शवं नीत्वा कर्मशेषं समापयेत् ॥<br /> २५ “ अग्रहारे हरेः पूजा वर्तते यत्र कुत्रचित् । अंतःशवं यदि भवेत्तदा नीत्वा ततो बहिः ।<br /> “ तच्छवं भस्मसायावत्तत्सर्वण पूजयेत् ” ॥ इति<br /> '''संवर्तः—'''“ पाकयज्ञं तथा भुक्तिं जलाहरणमेव च । न कुर्यात्तावता विप्रो यावत्तिष्ठेच्छवोत्तश ॥<br /> “ अज्ञानाद्यदि भुंजीत प्रायश्चित्तं समाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> '''अनुगमनाशौचम् । अनुगमनाशौचमाह पराशरः—'''<br /> ३० “ अनुगम्येच्छया प्रेतमज्ञातिं बंधुमेव वा । स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाऽग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति ” ॥ इति ।<br /> ज्ञातयो मातृसपिंडाः । इतरेषां तु विहितत्वान्न दोषः ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-नाचारम् । }} ६९<noinclude></noinclude> c0pgan9ms57xfzszx5v87w1abf6aqg2 104 166575 419579 2026-11-10T03:59:43Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५४२|'''पुनःस्नानम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''याज्ञवल्क्योऽपि—'''<br /> “ब्राह्मणेनानुगंतव्यो न शूद्रो न द्विजः क्वचित्।अनुगम्यांभसि स्नात्वा स्पृष्ट्वाऽग्निं घृतभुक् शुच... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419579 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५४२|'''पुनःस्नानम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''याज्ञवल्क्योऽपि—'''<br /> “ब्राह्मणेनानुगंतव्यो न शूद्रो न द्विजः क्वचित्।अनुगम्यांभसि स्नात्वा स्पृष्ट्वाऽग्निं घृतभुक् शुचिः”इति ।<br /> द्विजः विप्रादिः ।। शूद्रो वा नानुगंतव्यः । यदि स्नेहादिना ब्राह्मणः समानोत्कृष्टज्ञातिं प्रेतमनु-<br /> गच्छति तदा स्नानाग्निस्पर्शघृतप्राशनानि कुर्यादित्यर्थः । कवयो विशेषमाह—<br /> ५ “अनुगम्य शवं वृथ्या स्नात्वा स्पृष्ट्वा हुताशनम्। सर्पिः प्राश्य पुनः स्नात्वा प्राणायामैर्विशुध्यति”॥<br /> इति । प्राणायामाश्च त्रयः ।<br /> '''पुनःस्नानम् । पुनःस्नानस्वरूपमाह हारीतः—'''<br /> “ आर्द्रवस्त्रं परित्यज्य शुष्कवस्त्रेण मज्जनम् । शवानुगमने क्षौरे पुनःस्नानं विधीयते ” ॥ इति ।<br /> अनुगमने एवेदं प्रायश्चित्तं नाम्ने पार्श्वयोर्वा गमने ।<br /> १० “ प्रेतस्य पार्श्वयोरग्रे न गंतव्यं कदाचन । तस्मादग्रे तु गंतॄणामायुः क्षीणं पदेपदे ॥<br /> “मृतस्य पश्चाद्गमने प्रायश्चित्तं विधीयते । किल्बिषादपगमने निष्कृतिर्नोपपद्यते”॥ इति स्मरणात् ।<br /> घृताद्यसंभवे विशेषः स्मृत्यंतरे दर्शितः—<br /> “ अग्न्यभावे घृताभावे सचैलं स्नानमाचरेत् । सव्याहृत्या च गायत्र्या दश कृत्वोऽभिमंत्रितः ॥<br /> “ अर्घाजलिमपः पीत्वा शुद्धिमाप्नोति वै द्विजः ” ॥ इति । बालादिविषये जाबालिः—<br /> १५ “मृतं बालं च वृद्धं चानाथं विप्रमनुव्रजेत् । द्विजः स्नानेन शुद्ध्येत घृतप्राशाग्निना विना ॥” इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “अनाथमनुपेतं च प्रेतं कन्यामनुव्रजन् । सर्ववेदं क्रतुश्रेष्ठमाचामेन्न घृतं पिबेत्”॥ इति ।<br /> क्षत्रियादिशवानुगमने ब्राह्मणस्य विशेषमाह '''पराशरः—'''<br /> “ क्षत्रियं मृतमज्ञानाद्ब्राह्मणो योऽनुगच्छति । एकाहमशुचिर्भूत्वा पंचगव्येन शुध्यति ॥<br /> २० “ शवं च वैश्यमज्ञानाद्ब्राह्मणो योऽनुगच्छति । कृत्वाशौचं द्विरात्रं च प्राणायामान्षडाचरेत् ॥<br /> “ प्रेतीभूतं तु यः शूद्रं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः। अनुगच्छेद्रीयमानं त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥<br /> “ त्रिरात्रे तु ततः पूर्णे नदीं गत्वा समुद्रगाम् । प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति”॥ इति ।<br /> अज्ञानान्मौढ्याद्यदृच्छिकानुगमने त्वङ्गिराः—“शूद्रस्य प्रेतस्य यदृच्छयानुगमने ब्राह्मणः स्रवन्ती-<br /> मासाद्य गायत्र्या अष्टसहस्रं जपित्वा शुध्यति । क्षत्रियानुगमने तु अर्धसहस्रम् । वैश्यानुगमने<br /> २५ पादोनम् ” इति । '''स्मृतिरत्ने —'''<br /> “ एकाहात् क्षत्रिये शुद्धिर्वैश्ये शुद्धिर्द्वयह्ने तु । शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः ”॥<br /> एवं च सति क्षत्रियस्य वैश्यशवानुगमने एकाहं शूद्रशवानुगमने द्व्यहं वैश्यस्य शूद्रशवानुगमने एकाह-<br /> मिति । विज्ञानेश्वरीये तु अनंतरानुगमने एकाहमेंकांतरानुगमने पक्षिणीति । स्मृत्यर्थसारे च<br /> “ स्नेहादिना जातिषूत्कृष्टजातिषु चानुगमने सचैलं स्नात्वाऽग्निं स्पृष्ट्वा घृतं प्राश्य पुनः स्नात्वा<br /> ३० शुद्ध्येत् ” । घृतप्राशनं शुद्ध्यर्थमेव न भोजनस्थाने सपिंडेष्वनुगमनं विहितमेव हीनजातिषु<br /> ब्राह्मणस्य क्षत्रियानुगमने एकाहमाशौचं वैश्यानुगमने पक्षिणी शूद्रानुगमने त्रिरात्रं समुद्रगामिन्यां<br /> महानद्यां स्नात्वा प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुद्ध्येत् । क्षत्रियस्य वैश्यानुगमने त्वेकाहं<br /> शूद्रानुगमने पक्षिणी वैश्यस्य शूद्रानुगमने त्वेकाहमिति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> hfdlhldqft1mg12bkamwbia60pdwmpe 104 166576 419580 2026-11-10T04:01:18Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''रोदने स्नानम् ।'''|५४३}} {{rule}} द्विजानां शूद्रशवानुगमननिषेधे कदा तैः शूद्रानुसर्तव्या इत्याकांक्षायामाह '''पराशरः—'''<br /> “ विनिर्वर्त्य यदा शूद्रा उदकां... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419580 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''रोदने स्नानम् ।'''|५४३}} {{rule}} द्विजानां शूद्रशवानुगमननिषेधे कदा तैः शूद्रानुसर्तव्या इत्याकांक्षायामाह '''पराशरः—'''<br /> “ विनिर्वर्त्य यदा शूद्रा उदकांतमुपस्थिताः । द्विजैस्तदानुगंतव्या एष धर्मः सनातनः ” ॥ इति ।<br /> उदकशब्देन उदकक्रिया उच्यते । तस्या अंतः समाप्तिः । तां निर्वर्त्याशौचं परिसमाप्य यदा स्थिताः<br /> तदा द्विजैरनुगंतव्याः अनुसर्तव्याः इत्यर्थः । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> ५ “तृतीयमासादारभ्य न कुर्याद्गर्भिणीपतिः । क्षौरं शवानुगमनं दूरयात्रां प्रतिग्रहम् ”॥ इति ।<br /> '''अन्यत्र—'''<br /> “अस्नात्वा चेद्विशेद्ग्रामं श्मशानाच्छुद्धिपूर्वकम् । त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्यादमस्त्योह्लास्तथैव च” ॥इति ।<br /> '''तथा—'''<br /> “संस्कारोपक्रमात्पूर्वं कामं स्नात्वा विशुद्ध्यति । आरब्धे तु हि संस्कारे समाप्ते स्नानमाचरेत्”॥ इति ।<br /> १० एतदसपिंडविषयम् ।<br /> “आरंभात्प्राक् परः स्नायात्तस्य शुद्धर्भविष्यति” इति । “सर्वेषां च सपिंडानां दहनाच्चैव योषिताम्”॥<br /> इति स्मरणात् । विप्रस्य सर्ववर्णविषये संचितेऽस्थिन स्नानं संचिते त्वाचमनम् ।<br /> '''अत्र पारस्करः—'''<br /> “अस्थिसंचयनादर्वागुदित्वा स्नानमाचरेत् । अंतर्दशाहे विप्रस्य तूर्ध्वमाचमनं स्मृतम् ” ॥ इति ।<br /> १५ '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> “मृतस्य यावदस्थीनि ब्राह्मणस्याहृतानि तु । तावद्यो बान्धवस्तत्र रोदिति तत् बांधवैः सह ॥<br /> “ तस्य स्नानात् भवेच्छुद्धिरस्तस्तस्वाचमनं स्मृतम् ” ॥ इति ।<br /> “ सचैलं स्नानमन्येषामकृते त्वस्थिसंचये । कृते तु केवलं स्नानं क्षत्रविट्शूद्रजन्मनाम् ”॥ इति ।<br /> ब्राह्मणस्य क्षत्रियवैश्यमरणरोदने अस्थिसंचयनादर्वागेकाहाशौचं सचैलं स्नानं च तदूर्ध्वं सचैल-<br /> २० स्नानमात्रम् । तथा च '''माधवीये—'''<br /> “ अनस्थिसंचये विप्रो रोदिति चेत्क्षत्रवैश्ययोः । तदा स्नात्वा सचैलं तु द्वितीयेऽहनि शुद्ध्यति”॥ इति ।<br /> “ कृते तु संचये विप्रः स्नानेनैव शुचिर्भवेत् ।<br /> “ मृतमुद्दिश्य यो गच्छेत्स घृतप्राशनं चरेत् । वर्जयेत्तदहोरात्रं जपहोनार्चनादिकम् ” ॥ इति ।<br /> '''विज्ञानेश्वरोऽपि—'''<br /> २५ “ मृतस्तु बांधवैः सार्धं कृत्वा तु परिदेवनम् । वर्जयेत्तदहोरात्रं दानं श्राद्धादिकर्म च ” ॥ इति ।<br /> शूद्रमरणे विप्रादीनामस्थिसंचयनात्प्राक् तदूर्ध्वं चाशौचतारतम्यमाह '''पारस्करः—'''<br /> “ अस्थिसंचयनादर्वाग्यदि विप्रोऽश्रुवान् भवेत् । मृते शूद्रे गृहं गत्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति ॥<br /> “ अस्थिसंचयनादूर्ध्वमश्रुपाते द्विजातयः । अहोरात्रेण शुद्ध्यंति सवासःक्षालनेन च ॥<br /> “ सजातेर्दिवसादेव त्र्यहात्क्षत्रियवैश्ययोः । स्पर्शं विनानुगमने शूद्रे नक्तेन शुध्यति ” ॥ इति ।<br /> ३० क्षत्रियवैश्ययोः शूद्रमरणे रोदने त्र्यहं शूद्रस्य स्वजातिशवस्पर्शे आतुरव्यंजने अनुगमने च दिन-<br /> मन्यथासंचयात् प्रागेककालः । ऊर्ध्वं स्नानमेवेत्यर्थः ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष--स्याहं । }}<noinclude></noinclude> 8hk8qs33ak3iygptcmloh25ialbkx07 104 166577 419581 2026-11-10T04:03:22Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५४४|'''असपिण्डस्सजातीयप्रेतनिर्हरणाशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''असपिंडस्सजातीयप्रेतनिर्हरणाशौचमाह मनुः—'''<br /> “ असपिंडद्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बंधुवत् । विशु... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419581 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५४४|'''असपिण्डस्सजातीयप्रेतनिर्हरणाशौचम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''असपिंडस्सजातीयप्रेतनिर्हरणाशौचमाह मनुः—'''<br /> “ असपिंडद्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बंधुवत् । विशुद्ध्यति त्रिरात्रेण मातुराप्तांश्च बांधवान् ॥<br /> “ यद्यन्नमत्ति तेषां तु दशाहादेव शुध्यति । अनदन्नन्नमन्वैव न चेत्तस्मिन् गृहे वसेत् ” ॥ इति ।<br /> यः स्नेहादिना शवनिर्हरणं कृत्वा तस्यैवान्नमश्नाति तद्गृहे च वसति तस्य दशाहेनैव शुद्धिः । यस्तु<br /> ५ केवलं तद्गृहे वसति न पुनस्तदन्नमश्नाति तस्य त्रिरात्रं यः पुनर्निर्हरणमात्रं न तद्गृहे वसति न चाश्नाति<br /> तस्यैकाह इत्यर्थः । निर्हरणशब्दार्थः '''स्मृत्यंतरे दर्शितः—'''<br /> “ प्रेतस्य वासः स्त्रग्गन्धभूषणाद्यैरलंक्रिया । वहनं दहनं चेति निर्हारार्थो निरूच्यते ” ॥ इति ।<br /> '''संग्रहेऽपि—'''<br /> “ यः प्रमीतमलंकुर्याद्वोढ्वाय दहेत् द्विजम् । स शुद्धस्त्वेककालेन कालशेषं बहिर्वसेत् ॥<br /> १० “ग्रामे वसन् दिनाच्छुद्ध्येत्त्र्यहात्प्रेतगृहे वसेत् । निर्हृत्य यो मृतान्नं च भुंक्ते स तु दशाहतः”॥ इति ।<br /> कालशेषं बहिर्वसन् दिवा निर्हरणे आनक्षत्रोदयं रात्रावार्कोदयं ग्रामाद्वहिर्वसन्नेककालेन तत्काल-<br /> शेषेण दिवामात्रेण रात्रिमात्रेण वा शुध्यति । ग्राम एव वसन् दिनेन प्रेतगृहे वसन् त्रिरात्रेण<br /> यस्तु निर्हृत्य प्रेतान्नं भुंक्ते स प्रेतगृहे अन्यत्र वा वसन् दशाहतः शुध्यतीत्यर्थः । '''हारीतः—'''<br /> “ प्रेतनिर्हरणं कृत्वा ग्रामं न विशेदा नक्षत्रदर्शनाद्रात्रौ चेदा रविदर्शनात्ततः शुद्धः ” इति ।<br /> १५ '''अखंडादर्शे—'''<br /> “ दाहं विनालंकरणं वाहं कृत्वा दिनस्य तु । शेषेण शुद्धिरेकैक रात्रावप्युषसि प्लवः ”॥ इति ।<br /> '''विज्ञानेश्वरीये—'''<br /> “ कृच्छ्रपादोऽसपिंडस्य प्रेतालंकरणे कृते । अज्ञानादुपवासः स्याद्भक्तौ नक्तमिष्यते ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे विशेषः—'''<br /> २० “सज्योतिस्तु बहिर्वासो रात्रौ नक्षत्रदर्शनात्। प्राशयेत्पंचगव्यं च ब्राह्मणैः स्वस्ति वाचयेत्”॥ इति ।<br /> '''भरद्वाजश्च—'''“असपिंडशवस्य स्नानालंकरणे कृते द्विसमं वहने कृते स्नात्वा दश प्राणायामान्<br /> कृत्वा नक्षत्रदर्शनात्पूर्वं ग्रामाद्वहिरासीत तावदेवाशौचं रात्रौ सूर्योदयात्पूर्वं ग्रामाद्वहिरासीत ।<br /> अन्यथा तद्ग्रामं प्रविष्टे शवहर्तुरेकाहं तद्गृहं प्रविष्टे त्र्यहं तत्र भोजने कृते दशाहं भवति”॥ इति ।<br /> पर्युषितशवादिन्निर्हारे समानोदकशवनिर्हारे चाशौचम् । पर्युषितशवरजस्वलासूतिकागर्भिणीवहने<br /> २५ '''प्रायश्चित्तमुक्तं बोधायनेन—'''<br /> “ कृत्वा तु पञ्चगव्यस्य प्राशनं च तथा गवांम् । ग्रासं दत्वा यथाशक्ति गायत्रीजपमाचरेत् ॥<br /> “ ब्राह्मणानां च वाक्येन घृताग्निसंस्पृर्शनेन च । पुण्याहेन विशुध्येत सूत्रमन्यत्तु धारयेत् ” ॥ इति ।<br /> सपिंडानां प्रेतनिर्हरणस्य विहितत्वादाशौचाधिक्यमग्निस्पर्शादिकं च नास्तीत्याह '''देवलः—'''<br /> “ विहितं तु सपिंडानां प्रेतनिर्हरणादिकम् । तेषां करोति यः कश्चित् तस्याधिक्यं न विद्यते”॥ इति ।<br /> ३० '''समानोदकप्रेतवहनादौ दशाहाशौचमाह मांडव्यः—'''<br /> “ शावे च सूतके चैव त्र्यहात्तूदकदायिनः । शववाहं तु कुर्याच्चेद्दशाहान्तं भवेत्क्रिया ” ॥ इति ।<br /> आशौचमुदकदानं च क्रिया । '''अखंडादर्शे च—'''<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 3olko029m3dg6odtrn298cqy8ffmv09 104 166578 419582 2026-11-10T04:04:06Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''समानोदकप्रेतवहनादौ ।'''|५४५}} {{rule}} “समानोदकाः प्रकुर्वीरन्संस्कारं वहनं यदि । दशाहांतन शुद्धिः स्यादित्याह भगवान्भृगुः”॥ इति ।<br /> '''भारद्वाजः—'''<br /> “ य... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419582 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''समानोदकप्रेतवहनादौ ।'''|५४५}} {{rule}} “समानोदकाः प्रकुर्वीरन्संस्कारं वहनं यदि । दशाहांतन शुद्धिः स्यादित्याह भगवान्भृगुः”॥ इति ।<br /> '''भारद्वाजः—'''<br /> “ यः समानोदकं प्रेतं वहेद्वाथ दहेत वा । तस्याशौचं दशाहं स्यादन्येषां तु त्र्यहं विदुः ” ॥ इति ।<br /> अन्येषां योनिसंबधूनाम् । तथा च '''शंखः—'''“त्र्यहं च योनिसंबधूनामा शौचं वहनादिषु” । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> ५ “ शावाशौचे दहेत्प्रेतं पक्षिण्याशौचवान्यदि । त्र्यहं मत्या म्यहं तु स्यादमत्या शुद्धिसाधनम्”॥ इति ।<br /> '''अन्यत्रापि—'''<br /> “ पक्षिण्याशौचसंमिश्रे दहने मतिपूर्वके । आशौचिनां त्रिरात्रं स्यादिति स्मृतिविदो विदुः ” ॥ इति ।<br /> असवर्णशवनिर्हारे '''गौतमेन''' विशेषो दर्शितः— “ अवरश्चेद्वर्णः पूर्वं वर्णमुपस्पृशेत् ।<br /> पूर्वो वा अवरं तत्र शावोक्तमाशौचम् ” इति । उपस्पर्शनं निर्हरणम् । '''वृद्धपराशरः—'''<br /> १० “ योऽसवर्णं तु मूल्येन नीत्वा प्रेतं दहेन्नरः । आशौचं तु भवेत्तस्य प्रेतजातिसमं सदा ” ॥ इति ।<br /> एतदापदि द्रष्टव्यम् । अनापदि तु '''व्याघ्रः—'''<br /> “ अवरश्चेत्परं वर्णं परो वाप्यवरं यदि । वहेच्च शावमाशौचं दृष्टार्थं द्विगुणं भवेत् ” ॥ इति ।<br /> स्नेहादिना विजातीयशवनिर्हारे शवजात्युक्तमाशौचम् । भृतिग्रहणे द्विगुणमित्यर्थः ।<br /> '''हारीतश्च—'''“ दृष्टार्थे द्विगुणं भवेत् ” ॥ इति ।<br /> १५ '''अर्थलोभेन सवर्णशववाहनादावापि तद्वर्णाशौचमाह व्यासः—'''<br /> “ यदि निर्हरति प्रेतं प्रलोभाक्रांतमानसः । दशाहेन द्विजः शुद्ध्येत् द्वादशाहेन भूमिपः ॥<br /> “ अर्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति ” ॥ इति ।<br /> शूद्रेण विप्रशवनिर्हरणं न कारयेदित्याह '''मनुः—'''<br /> “न विप्रं स्वेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रेण हारयेत् । अस्वर्ग्या ह्याहुतिः सा स्याच्छूद्रसंस्पर्शदूषिता”॥ इति ।<br /> २० आहुतिः शवाहुतिः । अत्र स्वेषु तिष्ठत्स्वित्यविवक्षितम् । अस्वर्ग्यत्वदोषश्रवणात् । '''यमोऽपि—'''<br /> “ न शूद्रो यजमानं वै प्रेतीभूतं समुद्वहेत् । यस्याग्नयति शूद्रोऽग्निं तृणं काष्ठं हवींषि च ॥<br /> “ प्रेतत्वं हि सदा तस्य स चाधर्मेण लिप्यते ” ॥ इति ।<br /> '''गर्भवतः ब्रह्मचारिणश्च पित्राद्यन्यशवनिर्हरणनिषेधः । मनुः—'''<br /> “ दहनं वहनं वापि प्रेतस्यान्यस्य गर्भवान् । न कुर्यादुभयं तत्र कुर्यादेव पितुः सदा ॥<br /> २५ “ ज्येष्ठस्य चानपत्यस्य मातुलस्यासुतस्य च ” ॥ इति ।<br /> '''देवलः—'''<br /> “ब्रह्मचारी न कुर्वीत शवदाहादिकाः क्रियाः । यदि कुर्यात्ततः कृच्छ्रं पुनःसंस्कारमेव च”॥ इति ।<br /> तस्यैव पित्रादिवहनादौ व्रतलोपो नास्तीत्याहतुः '''मनुदेवलौ—'''<br /> “ आचार्यं स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् । निर्हृत्य तु व्रती प्रेतं न व्रतेन वियुज्यते” ॥<br /> ३० '''भृगुः—'''“मातामहं मातुलं च तत्पत्न्या चानपत्यके । व्रती संकुरुते यत्र व्रतलोपो न विद्यते”॥ इति ।<br /> '''माधवीये—'''<br /> “ आचार्यं स्वमुपाध्यायं गुरुं वा पितरं च वा । मातरं वा स्वयं दग्ध्वा अतस्थस्तत्र भोजनम् ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> b5wunuwqee1rfthk4w872zefd16azzt 104 166579 419583 2026-11-10T04:04:57Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५४६|'''अनाथब्राह्मणवहनादौ ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} “ कृत्वा पतति यत्तस्मात्प्रेतान्नं तु न भक्षयेत् ।<br /> “अन्यत्र भोजनं कुर्यान्न च तैः सह संवसेत् । एकाहमशुचिर्भूत्वा द्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419583 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५४६|'''अनाथब्राह्मणवहनादौ ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} “ कृत्वा पतति यत्तस्मात्प्रेतान्नं तु न भक्षयेत् ।<br /> “अन्यत्र भोजनं कुर्यान्न च तैः सह संवसेत् । एकाहमशुचिर्भूत्वा द्वितीयेऽहनि शुध्यति”॥<br /> निर्हारदिनमात्रमेवाशुचिर्द्वितीयादिदिवसेषु प्रेतकृत्योत्तरकालं स्नानाच्छुध्यतीत्यर्थः ॥<br /> '''वसिष्ठः—'''“ ब्रह्मचारिणः शवकर्षिणो व्रतान्निवृत्तिरन्यत्र मातापित्रोः ” ॥ इति ।<br /> ५ '''अनाथब्राह्मणवहनादौ सद्यःशौचं विदधाति पराशरः—'''<br /> “ अनाथं ब्राह्मणं प्रेतं ये वहन्ति द्विजातयः । पदे पदे यज्ञफलमानुपूर्व्याल्लभंति ते ॥<br /> “ न तेषामशुभं किंचित्पापं वा शुभकर्मणाम् । जलावगाहनं तेषां सद्यःशौचं विधीयते ” ॥ इति ।<br /> “ असगोत्रमबंधुं च प्रेतीभूतं द्विजोत्तमम् । वहित्वा च दहित्वा च प्राणायामेन शुध्यति ” ॥ इति ।<br /> बंधुमित्रविरहितब्राह्मणवहनस्पर्शनदहनादौ स्नानप्राणायामाभ्यां शुद्धिरित्यर्थः । अग्नि-<br /> १० स्पर्शोऽपि कर्तव्यः । तदुक्तमंगिरसा—<br /> “ यः कश्चिन्निर्हरेत् प्रेतमसपिंडः कथंचन । स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाऽग्निं तस्मिन्नेव क्षणे शुचिः”॥ इति ।<br /> '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> “ प्रवेशनादिकं कर्म प्रेतसंस्पर्शिनामपि । इच्छतां तत्क्षणाच्छुद्धिः परेषां स्नानसंयमात् ” ॥ इति ।<br /> निंबपत्रदंशनादिवेश्मप्रवेशनांतं कर्म न केवलं ज्ञातीनामपि तु स्नेहादिना प्रेतनिर्हरणं कुर्वतामपि<br /> १५ भवति । आशौचं च यथोक्तं भवति । धर्मार्थं प्रेतनिर्हरणं कुर्वतां परेषां तु तत्क्षणात् स्नान-<br /> प्राणायामाभ्यामेव शुद्धिरित्यर्थः । '''वृद्धपराशरः—'''<br /> “ प्रेतस्पर्शनसंस्कारैर्ब्राह्मणो नैव दुष्यति । वोढा चैवाग्निदाता च सद्यः स्नात्वा विशुद्ध्यति”॥ इति ।<br /> '''ब्राह्मे—'''<br /> “ अनाथं ब्राह्मणं दग्ध्वा क्षत्रियं वैश्यमेव वा । पितृमेधान्महाद्यज्ञफलमाप्नोति मानवः ॥<br /> २० “ संन्यासिनां तु संस्कर्तुर्नाशौचं नोदकक्रिया । अश्वमेधफलं तत्र भवेन्नास्त्यत्र संशयः ” ॥ इति ।<br /> '''बौधायनश्च—'''<br /> “ सर्वसंगनिवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च । न तस्य दहनं कुर्यान्नाशौचं नोदकक्रिया ॥<br /> “ ये वहंति महात्मानं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा द्विजातयः । हयमेधफलं तेषामस्तीत्येवं विदुर्बुधाः ” ॥<br /> '''संग्रहे—'''“यतीन्द्रानाथनिर्हारे सद्यःशुद्धिर्महाफलम् ” इति । स्मृत्यर्थसारे तु धर्मार्थशवनिर्हरणे<br /> २५ स्नानालंकारवहनदहनादिके कृते द्विजानां सचैलस्नानात् सद्यःशुद्धिः । महापुण्यं शुभं चायुष्यं<br /> भवति । तत्राप्यनाथप्रेतनिर्हरणे अनंतं पुण्यं शुभं चायुश्च वर्धते । धर्मार्थमुत्कृष्टजातिप्रेतनिर्हरणे<br /> सर्वेषां सचैलस्नानाच्छुद्धिः । धर्मार्थं स्वजातिप्रेतनिर्हरणे सचैलस्नानप्राणायामैः शुद्धिः । धर्मार्थं<br /> हीनजातिप्रेतनिर्हरणे सर्वेषां सचैलं स्नात्वा निम्बपत्रभक्षणादिगृहप्रवेशनांते कृते शुद्धिः ” इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> ३० “ उद्यमानं शवं दृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत् । अलंकृतं शवं दृष्ट्वा सचैलः स्नानमाचरेत् ॥<br /> “ आश्वम्य केवलं प्रेतं दृष्ट्वा काष्ठवदाचरेत् ” । इति । काष्ठवदाचरणं जलावगाहनम् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> dn7aj59go3b5g0euz30xvbpmodoxsys 104 166580 419584 2026-11-10T04:06:13Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|काण्डम् ]|'''अबुद्धिपूर्वविषये ।'''|५४७}} {{rule}} '''वसिष्ठः—'''<br /> “ मानुषास्थि स्निग्धं स्पृष्ट्वा त्रिरात्रमाशौचं अस्निग्धे त्वहोरात्रमित्येतद्बुद्धिपूर्वविषयम्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419584 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|काण्डम् ]|'''अबुद्धिपूर्वविषये ।'''|५४७}} {{rule}} '''वसिष्ठः—'''<br /> “ मानुषास्थि स्निग्धं स्पृष्ट्वा त्रिरात्रमाशौचं अस्निग्धे त्वहोरात्रमित्येतद्बुद्धिपूर्वविषयम् ” ।<br /> अबुद्धिपूर्वविषये '''मनुः—'''“ नारं स्पृष्ट्वास्थिसस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुद्ध्यति ” इति ।<br /> “ आचम्यैव तु निःस्नेहं गां स्पृष्ट्वा वीक्ष्यं वा रविम् ” इति । '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ जनने मरणे चैव वपनं दशमेऽहनि । आतस्माच्चाधिकारी स्यान्नाशौचं सर्वदा भवेत् ॥<br /> “ तैलाभ्यंगे तथा वांते श्मश्रुकर्मणि मैथुनं । अनाचम्योच्चरन्विप्रस्त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ” ॥<br /> उच्चरन्पुरीषोत्सर्गं कुर्वन्नित्यर्थः । एवमादीन्यन्यान्यपि आशौचनिमित्तानि द्रष्टव्यानि ॥<br /> '''आशौचिनो वर्जनीयमुक्तं । संग्रहे—'''<br /> “ न विशेद्देवतागारं न कुर्याद्वंदनाद्यपि । मंदिरं न प्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य फलं शृणु ॥<br /> “चंडालयोनिमासाद्य जन्मानि नव पंच च । भविष्यति वरारोहे व्याधिक्रूरोऽतिनिष्ठुरः ” ॥ इति ।<br /> '''आशौचिस्पर्शे बिंबस्य संप्रोक्षणमाह शौनकः—'''<br /> “ चंडालसूतिकोदक्याशावसूतकदूषिते । निमित्ते समनुप्राप्य सद्यः कृत्वा समर्च्चयेत् ” ॥<br /> अभिवादनस्य निषेधमाह '''आपस्तंबः—'''“ अप्रयतेन नाभिवाद्यम् । तथा<br /> प्रयताय । अप्रयतश्च न प्रत्यभिवदेत् ” ॥ इति । एकादश्युपवासस्यावर्जनीयत्वमुक्तं '''पुराणे—'''<br /> “ सूतके तु नरः स्नात्वा प्रणम्य शिरसा हरिम् । एकादश्यां न भुंजीत व्रतमेतन्न लुप्यते ॥<br /> “ मृतकेऽपि न भुञ्जीत एकादश्यां सदा नरः ” ॥ इति । '''विष्णुरहस्ये च—'''<br /> “सूतके मृतके वाऽपि न त्याज्यं द्वादशीव्रतम् । एकादशीव्रतं कुर्यान्नित्यं काम्यं तु वर्जयेत् ” ॥ इति ।<br /> '''शावाशौचिनां नियमविशेषमाह मनुः—'''<br /> “ अक्षारलवणाश्राः स्युः निमज्जेयुश्च तेऽन्वहम् । मांसाशनं च नाश्नीयुः शयीरंश्च पृथक्क्षितौ ”॥<br /> '''याज्ञवल्क्योऽपि—'''<br /> “ क्रीतलव्धाशना भूमौ स्वपेयुस्ते पृथक्क्षितौ । पिण्डयज्ञावृता देयं प्रेतायान्नं दिनत्रयम् ” ॥ इति ।<br /> क्रीतमयाचितलब्धं वा अशनं येषां ते क्रीतलब्धाशना भवेयुरिति वाक्यशेषः । क्रीतलब्धाशननि-<br /> यमात्तदलाभे अशनमर्थात्सिद्धम् । अत एव '''वसिष्ठः—'''“ अघप्रस्तरे त्र्यहमनश्नन्त<br /> आसीरन् । क्रीतोत्पन्नेन वा वर्तेरन् ” इति । अघप्रस्तरः आशौचिनां शयनार्थं तृणप्रस्तरः ॥<br /> '''गौतमोऽपि—'''“ अधःशय्यासचिनो ब्रह्मचारिणः सर्वे ” इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> 94w0qtzp7rnpbxhdvb5z95b1isxgblk 104 166581 419585 2026-11-10T04:07:11Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५४८|'''अघांतकृत्यम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''अघांतकृत्यमाह मनुः—'''<br /> “विप्रः शुद्ध्येत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्रियो वाहनायुधम् । वैश्यः प्रतोदं रश्मिं वा यष्टिं शूद्रः कृ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419585 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५४८|'''अघांतकृत्यम् ।'''|[ आशौच-}} {{rule}} '''अघांतकृत्यमाह मनुः—'''<br /> “विप्रः शुद्ध्येत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्रियो वाहनायुधम् । वैश्यः प्रतोदं रश्मिं वा यष्टिं शूद्रः कृतक्रियः”॥ इति ।<br /> अस्यार्थोऽभिहितो विज्ञानेश्वरेण—“विप्रोऽनुभूताशौचकालः कृतक्रियः कृत-<br /> स्नानः हस्तेनापः स्पृष्ट्वैव शुद्ध्यति । स्पृष्ट्वेति स्पर्शनक्रियेवोच्यते । न स्नानमाचमनं वा । वाहनादिषु<br /> ५ तस्यैवानुषंगात् ” । '''श्रुतिरपि—'''“ अघांते अघभाजः संगवे स्नात्वा ग्रामं प्रविशेयुः ” ॥ इति ।<br /> जननमरणाशौचांते आशौचिनः संगवे स्नात्वा गृहं प्रविशेयुरित्यर्थः । तथा च '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ मृते च सूतके चांते संगवे स्नानमाचरेत् । संगवात्परतः स्नानमार्तेवेषु विशिष्यते ” ॥ इति ।<br /> '''संवर्तः—'''<br /> “ आशौचे निर्गते कुर्याद्गृहसंमार्गलियने । सवासा जलमाप्लुत्य शुद्धिः पुण्याहवाचनैः” ॥<br /> १० '''संग्रहे च'''<br /> “ आशौचांते कृतस्नानः स्वस्तिवचनपूर्वकम् । ब्राह्मणान् भोजयेत्तत्र शुद्धये विष्णुतृप्तये ” ॥ इति ।<br /> '''इति वैद्यनाथदीक्षितविरचिते स्मृतिमुक्ताफले “आशौचनिरूपणं” नाम तृतीयः परिच्छेदः॥'''<br /> '''हरिः ओम् ॥'''<br /> शके १७६५ शोभकृन्नामसंवत्सरे ज्येष्ठकृष्णपंचम्यां भृगुवासरे तद्दिने इदं पुस्तकं समाप्तम् ॥<br /> १५ श्रीयवतेश्वरार्पणमस्तु ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> gq8jjjkgkcoxrr9sihxs8jvs5llni6r 104 166582 419586 2026-11-10T04:09:05Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ Digitized and Uploaded by: Hari Parshad Das (HPD) on 06 July 2013. <div class="center" style="font-size: 90%;">COLLECTION OF HINDU LAW TEXTS</div><br /> <div class="center" style="font-size: 80%;">No. 25 (4)</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 140%;">'''Śrî VAIDYANÂTHA DÎKSHITA’S'''</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 200%;">'''SMṚTIMUKTĀPHALAM'''</div><br /> <br /> <di... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419586 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>Digitized and Uploaded by: Hari Parshad Das (HPD) on 06 July 2013. <div class="center" style="font-size: 90%;">COLLECTION OF HINDU LAW TEXTS</div><br /> <div class="center" style="font-size: 80%;">No. 25 (4)</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 140%;">'''Śrî VAIDYANÂTHA DÎKSHITA’S'''</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 200%;">'''SMṚTIMUKTĀPHALAM'''</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 120%;">'''( PART IV )'''</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 110%;">'''ŚRÂDDHA KĀṆḌA'''</div><br /> <br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 80%;">EDITED BY</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 100%;">'''J. R. GHARPURE,''' <span style="font-size: 80%;">B. A., LL. B. (Honours-in-Law), F. R. S. A.</span></div><br /> <div class="center" style="font-size: 85%;">''Principal, Law College, Poona; Senior Advocate, Federal Court of India, Fellow of the University of Bombay.''</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 100%;">BOMBAY.</div><br /> <br /> {{rule|width=20%}}<br /> <div class="center" style="font-size: 80%;">First Edition</div><br /> {{rule|width=20%}}<br /> <div class="center" style="font-size: 90%;">'''1940'''</div><br /><noinclude></noinclude> 64gsx8kt733ztbiiox44ksesanm2dnq 104 166583 419587 2026-11-10T04:09:51Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ <div style="margin-top: 25em;"></div> {{rule|width=60%}} <div class="center" style="font-size: 90%;">Printed at the Aryabhushan Press, 915/1 Bhamburda Peth,<br /> Poona City, by Mr. V. H. Barve and<br /> Published by Mr. V. J. Gharpure, B. A., LL. B. at the Office<br /> of the Collection of Hindu Law Texts,<br /> Angre's Wadi, Vithalbhai Patel Road, Bombay 4.</div> {{rule|width=60%}} नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419587 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude><div style="margin-top: 25em;"></div> {{rule|width=60%}} <div class="center" style="font-size: 90%;">Printed at the Aryabhushan Press, 915/1 Bhamburda Peth,<br /> Poona City, by Mr. V. H. Barve and<br /> Published by Mr. V. J. Gharpure, B. A., LL. B. at the Office<br /> of the Collection of Hindu Law Texts,<br /> Angre's Wadi, Vithalbhai Patel Road, Bombay 4.</div> {{rule|width=60%}}<noinclude></noinclude> 2iso886htbvkd2q7gcto2fp6gwufmjg 104 166584 419588 2026-11-10T04:11:04Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ <div class="center" style="font-size: 110%;">'''धर्मशास्त्रग्रन्थमाला ।'''</div><br /> <div class="center" style="font-size: 90%;">[ ग्रन्थाङ्कः २५ (४) ]</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 90%;">श्री</div><br /> <div class="center" style="font-size: 120%;">'''वैद्यनाथदीक्षितीय-'''</div><b... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419588 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude><div class="center" style="font-size: 110%;">'''धर्मशास्त्रग्रन्थमाला ।'''</div><br /> <div class="center" style="font-size: 90%;">[ ग्रन्थाङ्कः २५ (४) ]</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 90%;">श्री</div><br /> <div class="center" style="font-size: 120%;">'''वैद्यनाथदीक्षितीय-'''</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 200%;">'''स्मृतिमुक्ताफलम्'''</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 110%;">'''( चतुर्थः खण्डः )'''</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 140%;">'''श्राद्धकाण्डम्'''</div><br /> <br /> {{rule|width=20%}}<br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 110%;">'''जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे,'''</div><br /> <div class="center" style="font-size: 85%;">बी. ए., एल्एल्. बी., ( ऑनर्स-इन्-लॉ )</div><br /> <div class="center" style="font-size: 85%;">''पुण्यपत्तनस्थव्यवहारशालाया आचार्यः, मुम्बईविश्वविद्यालयसदस्यः''<br /> ''भारतसङ्घन्यायसभासदस्यः, लंडन राजकलासंघसदस्यः''<br /> इत्यनेन संशोधितं, मुद्रितं, प्रकाशितं च ।</div><br /> <br /> {{rule|width=15%}}<br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 90%;">'''प्रथमावृत्तिः'''</div><br /> <br /> {{rule|width=15%}}<br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 95%;">'''शाकाब्दा १८६१''' &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp<noinclude></noinclude> 7xm8a6o706mjcs1rof7tk9r9vqehelw 419589 419588 2026-11-10T04:12:50Z Myauthworks 10864 419589 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude><div class="center" style="font-size: 110%;">'''धर्मशास्त्रग्रन्थमाला.'''</div><br /> <div class="center" style="font-size: 90%;">[ ग्रन्थाङ्कः २५ (४) ]</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 90%;">श्री</div><br /> <div class="center" style="font-size: 120%;">'''वैद्यनाथदीक्षितीय-'''</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 180%;">'''स्मृतिमुक्ताफलम्'''</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 110%;">'''( चतुर्थः खण्डः )'''</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 140%;">'''श्राद्धकाण्डम्'''</div><br /> <br /> <div class="center">—•••❖•••—</div><br /> <br /> <div class="center" style="font-size: 110%;">'''जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे,'''</div><br /> <div class="center" style="font-size: 90%;">बी. ए., एल्‌एल्. बी., ( ऑनर्स-इन्-लॉ )</div><br /> <div class="center" style="font-size: 85%;">पुण्यपत्तनस्थव्यवहारशालाया आचार्यः, मुम्बईविश्वविद्यालयसदस्यः<br /> भारतसङ्घन्यायसभासदस्यः, लंडन राजकलासंघसदस्यः<br /> इत्यनेन संशोधिंतं, मुद्र्रापितं, प्रकाशितं च ।</div><br /> <br /> {{rule|width=20%}}<br /> <div class="center" style="font-size: 90%;">'''प्रथमावृत्तिः'''</div><br /> {{rule|width=20%}}<br /> <br /> {| style="width: 100%; border: none; background: none;" |- | style="text-align: left; font-weight: bold;" | शकाब्दा १८६१ | style="text-align: right; font-weight: bold;" | ख्रिस्ताब्दा १९४० |}<noinclude></noinclude> o31qm2jzolle4td8xkl7j4h81ibyz9e 104 166585 419590 2026-11-10T04:13:58Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ <div style="margin-top: 25em;"></div> {{rule|width=60%}} <div class="center" style="font-size: 95%;">पुण्यपत्तने ‘ आर्यभूषण ’ मुद्रणालये ‘ विठ्ठल हरि बर्वे ’ इत्यनेन मुद्रितः,<br /> मोहमय्यां ‘ विश्वनाथ जगन्नाथ घारपुरे, ’ इत्य... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419590 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude><div style="margin-top: 25em;"></div> {{rule|width=60%}} <div class="center" style="font-size: 95%;">पुण्यपत्तने ‘ आर्यभूषण ’ मुद्रणालये ‘ विठ्ठल हरि बर्वे ’ इत्यनेन मुद्रितः,<br /> मोहमय्यां ‘ विश्वनाथ जगन्नाथ घारपुरे, ’ इत्यनेन प्रकाशितश्च ।</div> {{rule|width=60%}}<noinclude></noinclude> k3uy8iv8w5akm0qz73979hhfamblr5y 104 166586 419591 2026-11-10T04:16:02Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ <div class="center" style="font-size: 90%;">श्री</div><br /> <div class="center" style="font-size: 140%;">'''श्री वैद्यनाथदीक्षितीयस्मृतिमुक्ताफलस्थ-'''</div><br /> <div class="center" style="font-size: 130%;">'''श्राद्धकाण्डस्य विषयानुक्रमणिका'''</div><br /> <br /> {| style="widt... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419591 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude><div class="center" style="font-size: 90%;">श्री</div><br /> <div class="center" style="font-size: 140%;">'''श्री वैद्यनाथदीक्षितीयस्मृतिमुक्ताफलस्थ-'''</div><br /> <div class="center" style="font-size: 130%;">'''श्राद्धकाण्डस्य विषयानुक्रमणिका'''</div><br /> <br /> {| style="width: 100%; border-collapse: collapse;" | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-right: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | स्नात्वा कर्म कुर्वीत || style="text-align: right;" | ५४९ |- | ऊर्ध्वपुण्ड्रादिधारणम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | भस्मरुद्राक्षादि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | भगवत्तीर्थनिषेवणम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | सर्वप्रायश्चित्तम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | कृच्छ्रादिस्वरूपम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५५० |- | आपदि कर्तृन्तरवरणादि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५५१ |- | अन्त्यकाले भगवन्नामस्मरणादि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | दानविधिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | दानविशेषाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | दशदानानि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५५२ |- | तत्र मंत्राः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | मरणदिनगुणदोषाौ&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५५३ |- | दानविशेषाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | ऊर्ध्वोच्छिष्टादिप्रायश्चित्तम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५५४ |- | अस्पृश्यस्पृष्टमरणे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | खट्वादौ&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | पर्युषितप्रायश्चित्तम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५५५ |- | शवस्योपहतौ&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५५६ |- | निशादिमरणे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | सर्पहतस्य&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | दाहादिप्रेतकर्तारः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५५६ |- | तेषां क्रमः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | ज्येष्ठता&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५५७ |- | यमलयोर्ज्येष्ठयनिर्णयः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | औरसाभावे दत्तादयः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५५८ |- | ब्रह्मचारिणः संस्काराधिकारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | अनुपनीतस्य ”&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५५९ |- | अकृतचूडस्य ”&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६० |} | style="border-left: 1px solid #000; width: 4%;" | | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-left: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | दीक्षितस्य संस्काराधिकारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६० |- | प्रेतकार्यकर्तृक्रमः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | औरसादिलक्षणम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६१ |- | पौत्रदौहित्रयोः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६२ |- | पत्नी&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६३ |- | रजोमध्ये पतिमृतौ&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६४ |- | पत्नीदुहितृदौहित्रसमवाये&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६५ |- | भ्रातृपुत्रः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | पिंडक्रमः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६६ |- | अनाथप्रेते&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६७ |- | अग्निर्णयः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६८ |- | आहिताग्न्यनाहिताग्न्योः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६८, ५७० |- | द्विभार्याविषये&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५६९ |- | बहुपत्नीकस्य पत्नीमरणे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५७१ |- | युगपन्मरणे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५७२ |- | अग्न्याधानात्पूर्वं यजमानमृतौ&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५७३ |- | आहिताग्नेर्देशांतरमरणे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५७३, ५७४ |- | विच्छिन्नाग्नेः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५७५ |- | प्रेताभिसंधानविधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५७६ |- | आश्वलायनकारिकायाम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५७७ |- | रजस्वलायभिसंधानम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | अंसन्निधाने विशेषः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५७८ |- | संकल्पप्रकारः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५७९ |- | प्रेतालंकरणम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५८० |- | प्रेतनिर्हरणप्रकारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | आतुरव्यंजनम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५८१ |- | पथिबलिविधिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५८२ |- | दहनदेशनिरूपणम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | दहनदेशाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५८३ |} |}<noinclude></noinclude> sb1rlrm2lixiilozhqkdca3aimzp6o0 104 166587 419592 2026-11-10T04:17:35Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|२|'''विषयानुक्रमणिका'''|}} {{rule}} {| style="width: 100%; border-collapse: collapse;" | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-right: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | चिताग्निनाशे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419592 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|२|'''विषयानुक्रमणिका'''|}} {{rule}} {| style="width: 100%; border-collapse: collapse;" | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-right: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | चिताग्निनाशे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५८४ |- | ”&nbsp; प्रायश्चित्तम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | दहनानन्तरकृत्यम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | '''वपनविधिः''' || style="text-align: right;" | |- | ज्ञातिवपनविधिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५८५ |- | रात्रौ वपनविचारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५८६ |- | पुत्रस्य ”&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५८७ |- | विवाहदीक्षादिमध्ये पितृमरणे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५८८ |- | गर्भिणीपतिविषये&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५८९ |- | दशाहवपनविधिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५९० |- | सर्वांगवपनम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५९१ |- | गर्भिण्योर्भार्ययोः एकस्याः प्रसवे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५९२ |- | मातृपितृदीक्षांमध्ये पत्नीप्रसवे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | पितृमरणाब्दे केशधारणादि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | सपिण्डीकरणादूर्ध्वम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | आहिताग्निविषये&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५९४ |- | सपिण्डीकरणनिमित्तक्षौरम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | नग्नप्रच्छादनश्राद्धम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | उदकदानविधिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५९६ |- | तोयाञ्जलिदानम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५९७ |- | दशमदिनपर्यन्तम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५९८ |- | उदकसंख्या&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ५९९ |- | पिण्डदानविधिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | अन्नदानमंत्राः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६०१ |- | पिण्डद्रव्यादिनियमाः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६०२ |- | शिलाविपर्यासै&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६०३ |- | प्रेतशरीरोत्पत्तिक्रमः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६०४ |- | आतुराधानविधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | तदनंतरकृत्यम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | एकोत्तरवृद्धिनवश्राद्धानि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६०५ |- | आशौचिनां नियमाः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६०६ |- | अस्थिसंचयनम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६०७ |- | पुनःसंस्कारः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६०८ |- | ”&nbsp; तत्र संचयो न स्यात्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | अस्थिनिक्षेपः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६०९ |} | style="border-left: 1px solid #000; width: 4%;" | | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-left: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | अस्थिसंचयने वारादिदोषः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६१० |- | श्मशानाग्न्यनुगतौ प्रायश्चित्तम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६११ |- | प्रभूतबलिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६११ |- | अन्तर्दशाहे दर्शादिसम्भवे || style="text-align: right;" | ६१२, ६१४ |- | दर्शसंक्रमे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६१३ |- | मातापितृविषये&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६१४ |- | पुत्रव्यतिरिक्तकर्तृविषये&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६१५ |- | पाषाणोत्थापनम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६१५, ६१६ |- | अन्तर्दशाहागतपुत्रविषये&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६१७ |- | असपिण्डादिदाहकानां मुख्यकर्तृसमागमे || style="text-align: right;" | ” |- | दशमदिनागतमुख्यकर्तृविषये&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६१८ |- | एकादशेऽह्नि अपराह्णात्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६१९ |- | कनिष्ठादिकृतसपिण्डस्य ज्येष्ठेन || style="text-align: right;" | |- | &nbsp; पुनःकरणम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६२० |- | वत्सराते मृतिश्रवणे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६२१ |- | ”&nbsp; मातृपितृ&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | सपत्नीमातरि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६२२ |- | प्रोषितभ्रातरि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६२३ |- | अपुत्रसपिण्डमृत्यौ&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | कृतप्रेतकृत्यविषये&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | ज्येष्ठे आगते&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६२४ |- | द्व्याभागागते&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६२५ |- | '''पुनर्दाहविधिः'''&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६२६ |- | तंत्रप्रविष्टस्य तंत्रमार्गेण संस्कारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६२७ |- | आहिताग्न्याहिताग्न्योः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६२८ |- | दाहमन्तरेणाप्याशौचम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | अस्थ्थभावे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६२९ |- | अनेकसपिण्डपुनर्दाहविधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६२९ |- | दुर्मृतस्य पुनःसंस्कारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६३० |- | प्रोषितस्य द्वादशाब्दादूर्ध्वं संस्कारविधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | मासाद्यज्ञाने विधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६३१ |- | कृतौर्ध्वदैहिकस्य पुनरागमे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६३२ |- | पुनःसंस्कारकालः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६३३ |- | अतीतपिण्डादेकास्थिसंचयनादौ&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६३४ |} |}<noinclude></noinclude> jd3y84dmfyxppsyfx63h2rkqf5ej5x0 104 166588 419593 2026-11-10T04:18:50Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''विषयानुक्रमणिका'''|३}} {{rule}} {| style="width: 100%; border-collapse: collapse;" | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-right: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | दशाहमध्ये ज्ञातिमरणे <br />संस्कर्तु... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419593 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''विषयानुक्रमणिका'''|३}} {{rule}} {| style="width: 100%; border-collapse: collapse;" | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-right: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | दशाहमध्ये ज्ञातिमरणे <br />संस्कर्तुर्विशेषः }&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right; vertical-align: bottom;" | ६३५ |- | अन्तर्दशाहे मातापितृमरणसंनिपाते&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६३६ |- | अनुमरणे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६३७ |- | ”&nbsp; सापिण्ड्यकालः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | ” ” ”&nbsp; क्रमः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | संघातमरणे दाहादिकम्ः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६३८ |- | पितृव्यतिरिक्तानां&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | मरणानुक्रमापरिज्ञाने&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६३९ |- | पित्रोः संघातमरणे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६४० |- | अनुमरणविधिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६४१ |- | एकचित्यारोहणक्रमः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६४२ |- | अन्येषुः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६४३ |- | गर्भिणीसंस्कारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६४४ |- | दशाहांतकृत्यम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६४५ |- | वृषोत्सर्गः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६४६ |- | एकोद्दिष्टम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६४७ |- | तत्स्वरूपम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६४८ |- | अग्नौकरणादि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६४९ |- | अकृताद्यमासिकम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६५० |- | अर्वाक्संवत्सरात्सपिण्डीकृते&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६५१ |- | षोडशश्राद्धानि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६५२ |- | अपकृष्य कार्याणि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६५३ |- | अन्तरितमासिकानि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६५४ |- | ऊनमासिककालः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६५५ |- | ऊनमासिकवर्ज्यकालः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६५५ |- | वत्सरांतसापिण्ड्ये&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६५६ |- | अत्यब्द ” ”&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | शुभागमे मासिकापकर्षः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | ”&nbsp; कार्याणि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६५७ |- | मासिकानां पार्वणैकोद्दिष्टव्यवस्था&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६५८ |- | प्रत्याब्दिक पार्वणविधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६५८, ६५९ |- | पितामहादीनाम् ”&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६६० |- | संबंधिबांधवादीनाम् ”&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६६१ |} | style="border-left: 1px solid #000; width: 4%;" | | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-left: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | शाखाविहितानामेकोद्दिष्टम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६६२ |- | संन्यासिविषये पार्वणव्यवस्था || style="text-align: right;" | ६६३ |- | '''सपिण्डीकरणविधिः'''&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६६४ |- | नक्षत्रवारादिदोषः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६६५ |- | वत्सराते सपिण्डीकरणप्रकारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६६६ |- | वर्णभेदेन सापिण्ड्यकालनियमः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६६७ |- | दर्शापाते एकादशाहे <br />आहिताग्निकर्तृकसापिण्ड्यम् } || style="text-align: right; vertical-align: bottom;" | ६६७ |- | साग्निमत्वानग्निमत्वभेदे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६६८ |- | सापिण्ड्याकरणे शुभानधिकारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६६९ |- | सापिण्ड्याधिकारिणः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | विवाहाद्यनन्तरम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६७० |- | गृहस्थब्रह्मचारिणोः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | पतितादीनां सापिण्ड्यनिषेधः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६७१ |- | व्युत्क्रममृतसापिण्ड्यविधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६७२ |- | क्रमसापिण्ड्यम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६७३ |- | पतिता सापिण्ड्यनिषेधः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६७४ |- | सपिण्डीकरणप्रकारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६७५, ६७६ |- | वृत्तिश्राद्धि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६७६ |- | संसर्जनविधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६७७ |- | मातृसापिण्ड्यविधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६७८ |- | बहुपत्नीकपक्षे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६७९ |- | पक्षान्तराणि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६८० |- | मातुःसापिण्ड्ये गोत्रनियमः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६८१ |- | राजविशोः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६८२ |- | अनेकभर्तृकायाः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६८२ |- | अपुत्रायाः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | बहुपुत्रसद्भावे पुनःसपिण्डीकरणप्रकारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६८३ |- | सपिण्डीकरणादौ अग्निनिर्णयः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६८३, ६८४ |- | अग्न्यभावे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६८५ |- | आहिताानाहिताग्न्योः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६८६ |- | सर्वाधानान्वाधानयोः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६८७ |- | पत्न्यां रजस्वलायाम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६८८ |- | सापिण्डीकरणनिर्णयः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६८९ |- | सोदकुंभश्राद्धम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६९० |} |}<noinclude></noinclude> scykudo3vkvvurc4evrj166nr1kca0r 104 166589 419594 2026-11-10T04:19:44Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|४|'''विषयानुक्रमणिका'''|}} {{rule}} {| style="width: 100%; border-collapse: collapse;" | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-right: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | उत्तरकाले प्रेतकार्यम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style=... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419594 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|४|'''विषयानुक्रमणिका'''|}} {{rule}} {| style="width: 100%; border-collapse: collapse;" | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-right: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | उत्तरकाले प्रेतकार्यम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६९१, ६९२ |- | पित्रोर्मरणाब्दे दर्शश्राद्धादिनिषेधः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६९३ |- | एकस्मिन्दिने एककर्तृकैकोद्देश्ये <br />श्राद्धद्वयनिषेधः }&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right; vertical-align: bottom;" | ६९३, ६९४ |- | देवताभेदे एकस्मिन्दिने श्राद्धद्वये&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६९४ |- | नित्यनैमित्तिकयोः मातृपित्रोः संनिपाते || style="text-align: right;" | ६९५ |- | अनेकश्राद्धसन्निपाते&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६९६, ६९८ |- | सपिण्डानां ” ”&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” ” |- | संपाते मरणक्रमेण&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६९७ |- | '''आब्दिकनिरूपणम्'''&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६९८ |- | ” श्राद्धम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ६९९ |- | मासनिरूपणम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | ऋतुनिर्णयः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७०० |- | अयननिरूपणम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७०१ |- | संवत्सर ” ”&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७०१, ७०२ |- | चांद्रसौरमासौ&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७०३ |- | तिथिद्वैधे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७०४ |- | संक्रमणदोषनिर्णयः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | सौरतिथ्यलाभे चान्द्रतिथिग्रहणम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७०५ |- | आब्दिकप्रत्यवाये परित्यागः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७०६ |- | श्राद्धीयतिथ्यादिनिरूपणम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७०७ |- | आरंभसमाप्तिकालाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७०८ |- | पार्वणश्राद्धकालनिरूपणम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७०९ |- | सायं प्रातर्मध्यांदिनादि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७१० |- | मुहूर्ताः पूर्वाण्हादि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७११ |- | कुतपः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | पूर्वार्धव्याप्तित्वे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७१२ |- | अपराह्न ”&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७१३ |- | विभक्तादीनाम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७१४ |- | विभक्तैः पृथगनुष्ठानम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | आमश्राद्धम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७१५ |- | आशौचांतरिते&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७१६ |- | ग्रहणादिसंभवे सांवत्सरिकश्राद्धविधिः ” || style="text-align: right;" | ७१७ |- | श्राद्धे उद्देश्याः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७१७, ७१८ |} | style="border-left: 1px solid #000; width: 4%;" | | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-left: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | स्त्रीणां पृथक्श्राद्धविचारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७१९ |- | मातृमृताहे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७२० |- | जीवत्पितृकस्य मातृश्राद्धे विशेषः || style="text-align: right;" | ७२१ |- | अनुमरणाब्दिंके&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७२२ |- | मलमासः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७२३, ७२४, २५ |- | क्षयमासः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७२५ |- | मलमासे कर्तव्यानि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७२७ |- | ”&nbsp; वर्ज्याणि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७२८ |- | ”&nbsp; देयानि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७२९ |- | प्रथमाब्दिके तु कर्तव्यमेव&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७३० |- | अन्यानि वर्ज्यावर्ज्याणि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७३१ |- | नित्यादिक्रियाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७३२ |- | अनन्यगतिकानि कर्तव्यानि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७३३ |- | सावकाशं तु न कार्यम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७३४ |- | '''दर्शश्राद्धनिर्णयः'''&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७३५ |- | व्यतीपातः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७३६ |- | श्राद्धात्पूर्वं तिलोदकम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७३७ |- | अष्टकासु&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७३७ |- | दर्शश्राद्धकालनिरूपणम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७३८ |- | सिनीवाली कुहूः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७३९ |- | दिनद्वयव्यापिन्यामावास्यायाम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७४० |- | आहिताग्नेर्दर्शश्राद्धमेव&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७४१ |- | पिण्डपितृयज्ञः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७४२ |- | अमायां योगविशेषः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७४३ |- | अर्धोदयमहोदयौ&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७४४ |- | अष्टकाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७४४ |- | महालयश्राद्धम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७४५ |- | कन्यागते सवितरि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७४६ |- | यावद्वृश्चिकदर्शनम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | महालयकालः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७४७ |- | वर्ज्यनक्षत्राणि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७४८ |- | वर्ज्यतिथयः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | मघात्रयोदश्याम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७४९ |} |}<noinclude></noinclude> 3alzq7ed6vwflw37oytqbnv4pf6j8m9 104 166590 419595 2026-11-10T04:21:49Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''विषयानुक्रमणिका'''|५}} {{rule}} {| style="width: 100%; border-collapse: collapse;" | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-right: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | विधिकश्राद्धविहितानाम्&nbsp; ...&nbsp; ... || styl... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419595 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''विषयानुक्रमणिका'''|५}} {{rule}} {| style="width: 100%; border-collapse: collapse;" | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-right: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | विधिकश्राद्धविहितानाम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७५० |- | मातिश्राद्धे उद्देश्याः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७५१ |- | अपुत्राद्यः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७५२ |- | वृद्धिश्राद्धम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७५३ |- | श्राद्धत्रयकालभेदाः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७५४ |- | श्राद्धे ब्राह्मणाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७५५ |- | अशक्तौ आमश्राद्धम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७५६ |- | श्राद्धभेदाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७५७ |- | श्राद्धदेशाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७५७, ७५८ |- | अस्वामिकस्थलानि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७५८ |- | पुण्यक्षेत्राणि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७५९ |- | श्राद्धकालाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७६० |- | युगादिश्राद्धानि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७६१ |- | मन्वन्तरादयः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | ” श्राद्धानि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७६२ |- | काम्यश्राद्धक्रमः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७६३ |- | कालान्तराणि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७६४ |- | श्राद्धे ब्राह्मणाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७६५ |- | तेषां परीक्षा&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | पंक्तिपावना नियोज्याः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | पित्र्यब्राह्मणान्सम्यक्परीक्षेत&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७६६ |- | सावित्रीजाप्यनिरताः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७६७ |- | यतीन्, योगिनो वा भोजयेत्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७६८ |- | मुख्यकल्पाः अनुकल्पाः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७६९ |- | विद्वांसमेव निमन्त्रयीत&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७७० |- | वर्ज्या ब्राह्मणाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७७१ |- | निन्दिताचाराः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७७१, ७७२ |- | देवलकः परिवित्तिः परिवेत्ता&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७७३ |- | उपपतिः, माहिषिकः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ... ” , ७७४ |- | पुत्राचार्यः ”&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | नग्नाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७७५ |- | निमंत्रणप्रकारः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७७६ |- | ब्राह्मणसंख्या&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७७७ |- | श्राद्धे मित्रसंग्रहो न कार्यः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |} | style="border-left: 1px solid #000; width: 4%;" | | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-left: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | न प्रसज्येत विस्तरः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७७७ |- | निमन्त्रितब्राह्मणकृत्यम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७७८ |- | अंगीकृतश्राद्धातिक्रमे दोषः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७७९ |- | निमंत्रितेब्राह्मणपरित्यागे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७८० |- | श्राद्धदिनकृत्यम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | श्राद्धकर्ता दंतधावनादि न कुर्यात्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७८१ |- | श्राद्धकर्त्रा भोक्त्रा च वर्ज्याणि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७८१ |- | भूशुद्धिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | श्राद्धद्रव्याणि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | धान्यानि, शाकफलादीनि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७८३ |- | श्राद्धे वर्ज्यद्रव्याणि || style="text-align: right;" | ७८३, ७८४, ७८५ |- | पाकस्थानात् बहिष्कार्याः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७८६ |- | श्राद्धे अनवेक्षणीयाः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७८६ |- | नग्नादयः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | एतद्दर्शनदोषापगमे संस्कारः कर्तव्यः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | शुद्धवत्यः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७८७ |- | निमन्त्रितेभ्यो देयद्रव्याणि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | श्राद्धदेशे प्रकल्प्यद्रव्याणि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७८८ |- | आसनदानम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७८८ |- | रजतताम्रादिपात्राणि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७८८ |- | पुष्पादि, धूपाः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७९० |- | वस्त्राणि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | श्राद्धप्रकारः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७९१ |- | मण्डलकरणम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | पादप्रक्षालनम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७९२ |- | अर्ध्यादि&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७९३ |- | आचमनविधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७९४ |- | तदनन्तरकर्तव्यम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | उपवेशनम् । उपवेशनक्रमः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७९५ |- | आसनदानानंतरम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७९६ |- | विश्वेदेवावाहनम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७९७ |- | पित्राद्यावाहनम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | अर्घ्यपरिकल्पनम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | पवित्रकरणम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७९८ |- | अर्घ्यदानम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ७९९ |} |}<noinclude></noinclude> g4b9g8lmm4953p51hj92bawikhm416h 104 166591 419596 2026-11-10T04:22:34Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६|'''विषयानुक्रमणिका'''|}} {{rule}} {| style="width: 100%; border-collapse: collapse;" | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-right: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | कुशगन्धपुष्पादिपूजा&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-a... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419596 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|६|'''विषयानुक्रमणिका'''|}} {{rule}} {| style="width: 100%; border-collapse: collapse;" | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-right: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | कुशगन्धपुष्पादिपूजा&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०० |- | भूशुद्धिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०१ |- | अग्नौकरणम् । विधिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | ”&nbsp; तत्र आहुतयः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०२ |- | परिवेषणादिकम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०३ |- | पात्राभिमन्त्रणम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०४ |- | पात्रालम्भनम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०५ |- | आपोशनम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०६ |- | अन्नेऽङ्गुष्ठनिवेशनम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | अभिश्रवणम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०७ |- | दातृभोक्तृनियमाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०७ |- | अपेक्षितदानम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०८ |- | दातृनियमाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०८ |- | भोक्तृनियमाः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०९ |- | अदत्तमन्नं न स्पृश्येत्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८०८ |- | हस्तपानं वर्ज्यम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८१० |- | उच्छिष्टभागदानम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | उच्छिष्टस्पर्श&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | विण्मूत्रोत्सर्जने&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | वमने&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | छर्दितब्राह्मणभोजने&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८११ |- | पितृस्थानीयस्य तु वमने पुनःश्राद्धम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | दीपनाशे&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | विकिरणविधिः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८१२ |- | तृप्तिप्रश्नः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | अनन्तरकर्तव्यम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | विकिरदानम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८१३ |- | मंडूषकरणम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | हस्तप्रक्षालनविशेषः&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | स्वस्तिवाचनं, दक्षिणादिदानम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८१४ |} | style="border-left: 1px solid #000; width: 4%;" | | style="width: 48%; vertical-align: top; padding-left: 1em;" | {| style="width: 100%; border: none;" ! style="text-align: left;" | विषयः ! style="text-align: right;" | पृष्ठम् |- | वित्तशाठ्यं न कर्तव्यम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८१४ |- | आशीर्ग्रहणम्&nbsp; ...&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८१५ |- | '''पिण्डदानविधिः'''&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | कात्यायनादीनां विधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८१६ |- | पिण्डदानस्थलम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८१७ |- | पिण्डप्राशनविधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | प्रतिपत्त्यन्तरम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | उच्छिष्टसंमार्जनादि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८१८ |- | पिण्डप्रक्षेपः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | पात्रचालनादि&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | तत्र विशेषः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | वैश्वदेवकरणे&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८१९ |- | पितृशेषभोजनम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | अभोजने दोषः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | अतिथ्यादीनां भोजने न दोषः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | क्षुदभावेऽप्यवश्यं भोक्तव्यमेव&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८२० |- | एकादश्यादौ प्रत्याम्नायः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | श्राद्धदिने दातृभोक्तृनियमाः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | ब्रह्मचर्यम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | यथाशक्तिश्राद्धानुष्ठानम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | '''संकल्पश्राद्धविधिः'''&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८२१ |- | अत्यक्ताग्नेरेव श्राद्धाधिकारः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | '''आमश्राद्धविधिः'''&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | तदधिकारिणः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | आमश्राद्धे विशेषः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | हिरण्यश्राद्धादिविधिः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८२२ |- | श्राद्धप्रशंसा&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | कृतेफलम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | अकरणे दोषः&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ” |- | श्राद्धं पितॄणां फलप्रापकम्&nbsp; ... || style="text-align: right;" | ८२३ |} |}<noinclude></noinclude> 0r4wxrcg3yl897f4u4udt09hdk85c9w 104 166592 419597 2026-11-10T04:24:48Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ <div class="center" style="font-size: 140%;">'''स्मृतिमुक्ताफलम्'''</div><br /> <div class="center" style="font-size: 120%;">'''अथ श्राद्धकाण्डम् ( ४ )'''</div><br /> <div class="center">—••••❖••••—</div><br /> '''श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥'''<br /> वागीश... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419597 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude><div class="center" style="font-size: 140%;">'''स्मृतिमुक्ताफलम्'''</div><br /> <div class="center" style="font-size: 120%;">'''अथ श्राद्धकाण्डम् ( ४ )'''</div><br /> <div class="center">—••••❖••••—</div><br /> '''श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥'''<br /> वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥<br /> विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपं विज्ञानविश्राणनबद्धदीक्षम् ।<br /> ५ दयानिधिं देहभृतां शरण्यं देवं हयग्रीवमहं प्रपद्ये ॥ २ ॥<br /> श्रितरामपदाम्भोजेन वैद्यनाथविपश्चिता । स्मृतीनां सारमालोच्य श्राद्धकांडं वितन्यते ॥ ३ ॥<br /> “ स्नात्वा कर्माणि कुर्वीत ” इति स्मरणाद् स्नातस्यैव प्रायश्चित्तादिकर्मण्यधिकारात्<br /> वारुणे स्नाने अशक्तो मुमूर्षुः ब्राह्मादिस्नानमाचरेत् । तदाह '''योगयाज्ञवल्क्यः—'''<br /> “असामर्थ्याच्छरीरस्य वैषम्याद्देशकालयोः । स्नानान्येतानि तुल्यानि मंत्रादीनि यथाबलम् ” ॥ इति ॥ १०<br /> '''स एव—'''<br /> “मांत्रं भौमं तथाऽऽग्नेयं वायव्यं दिव्यमेव च । मानसं यौगिकं चेति सप्त स्नानान्यनुक्रमात् ॥<br /> “ आपोहिष्ठादिभिर्मांत्रं मृदालंभस्तु पार्थिवम् । आग्नेयं भस्मना स्नानं वायव्यं गोरजः स्मृतम् ।<br /> “ यत्तु सातपवर्षेण दिव्यं तत्स्नानमुच्यते । मानसं ह्यात्मचिंता तु यौगिकं विष्णुचिंतनम् ” ॥ इति ।<br /> तत ऊर्ध्वपुंड्रं त्रिपुंड्रं वा यथासदाचारं विभृयात् । यथाह '''मरीचिः—''' १५<br /> “ सर्पं दृष्ट्वा यथा लोके दर्दूरा भयविह्वलाः । ऊर्ध्वपुंड्रांकितं तद्वत् कंपन्ते यमकिंकराः”॥<br /> '''विष्णुरपि—'''<br /> “ ऊर्ध्वपुंड्रधरो मर्त्यो म्रियते यत्रकुत्रचित् । श्वपाकोऽपि विमानस्थो यमलोके महीयते ” ॥<br /> तथा '''पाद्मे ब्रह्मगरुडसंवादे—'''<br /> “ यस्यांतकाले लग गोपिचंदनं बाह्वोर्ललाटे हृदि मस्तके वा । २०<br /> “ प्रयाति लोकं कमलासनस्य गोपालघाती यदि बह्महा भवेत् ” ॥<br /> '''स्कांदे—'''“भस्मरुद्राक्षधारी तु पश्वपि १ म्रियते यदि । सोऽपि रुद्रत्वमाप्नोति किं पुनर्मानुषादयः ॥<br /> “ तुलसीधारणात्मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ” ॥ इति ।<br /> '''भगवत्तीर्थनिषेवणम् ।'''<br /> तुलसीदलसंमिश्रतीर्थपानं च कुर्यात् । तथा च '''स्मृतिचंद्रिकायाम्—''' २५<br /> “अंत्यकालेऽपि यस्यास्ये दीयते पादयोर्जलम् । सोऽपि सद्गतिमाप्नोति यश्चाचारबहिष्कृतः”॥ इति ।<br /> विष्णुपादयोरित्यर्थः । '''नारदीये—'''<br /> “हरिपादोदकं यस्मान्मयि त्वं सिक्तवान्मुने । प्राप्तोऽस्मि त्वया तस्मात् तद्विष्णोः परमं पदम् ॥<br /> “ तुलसीदलसंमिश्रमपि सर्षपमात्रकम् । गंगाजलं पुनात्येव कुलानामनेकविंशतिम् ” ॥ इति ।<br /> एकविंशतिमिति वचनात् शरीरे तीर्थसेचनमपि पावनमित्यवगम्यते । ३०<br /> '''सर्वप्रायश्चित्तम् ।''' ततः परिषदनुज्ञापूर्वकम् द्वादशाब्दकृच्छ्ररूपं षडब्दकृच्छ्ररूपं त्र्येकाब्द-<br /> कृच्छ्ररूपं वा सर्वप्रायश्चित्तं यथाशक्ति स्वपापानुसारेण कुर्यात् ।<br /> “ सर्वजन्मार्जितानीह भ्रूणहत्यादिकान्यपि । सर्वपापानि नश्यंति कृच्छ्रैर्द्वादशवार्षिकैः ॥<br /> “ जन्मप्रभृति यत्किंचित्पातकं चोपपातकम् । अर्वाक् तु भ्रूणहत्यायाः षडब्दैर्नश्यति ध्रुवम् ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क-यदि वा ब्रह्महा स्यात् । २ क्ष-यथा विक्रियते । ३ क-सिक्तवानिति । }} ७०<noinclude></noinclude> 9o9561d8zh13664c60xm6jrhdqxekm1 104 166593 419598 2026-11-10T04:26:15Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५५०|'''कृच्छ्रादिस्वरूपम् ।'''|}} {{rule}} “ अध्याप्यमसकृन्म्यस्तं बुद्धिपूर्वमघं महत् । तच्छुद्ध्येत्यब्दकृच्छ्रेण महतः पातकादृते ” ॥ इति ।<br /> त्रिंशत्कृच्छ्रा अब... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419598 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५५०|'''कृच्छ्रादिस्वरूपम् ।'''|}} {{rule}} “ अध्याप्यमसकृन्म्यस्तं बुद्धिपूर्वमघं महत् । तच्छुद्ध्येत्यब्दकृच्छ्रेण महतः पातकादृते ” ॥ इति ।<br /> त्रिंशत्कृच्छ्रा अब्दकृच्छ्रः ।<br /> '''कृच्छ्रव्रतप्रतिनिधिस्वरूपम् ।''' कृच्छ्रोऽत्र प्राजापत्यः । तत्स्वरूपं '''मनुनोक्तम्—'''<br /> “ त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं न किंचिदश्रीयात् प्राजापत्यं चरन् द्विजः ”॥<br /> ५ तस्य स्वरूपतोऽनुष्ठानाशक्तैः प्रतिनिधिरेवानुष्ठेयः ।<br /> “ कृच्छ्रप्रतिनिधिं कुर्याद्गोभिरेव सवत्सकैः । गवामभावे निष्कं स्यात्तदर्धं पादमेव वा ॥<br /> “पादहीनं न कर्तव्यमिति शातातपोऽब्रवीत् ” ॥ इति स्मरणात् । '''विज्ञानेश्वरोऽपि—'''<br /> “ प्राजापत्यक्रियाशक्तौ धेनुं दद्याद्विचक्षणः । धेनोरभावे दातव्यं तन्मूल्यं नात्र संशयः ॥<br /> “ धेनोरभावे निष्कं स्यात्तदर्धं पादमेव वा । पादहीनं न कर्तव्यमिति वेदविदो विदुः ” ॥ इति ।<br /> १० '''प्रतिनिध्यन्तरमुक्तं हेमाद्रौ—'''<br /> “ कृच्छ्रोऽयुतं तु गायत्र्या विप्राद्वादशभोजनम् । तिलहोमसहस्रं वा सममेतच्चतुष्टयम् ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे च—'''<br /> “ कृच्छ्रो धेन्युयुतं चैव प्राणायामशतद्वयम् । तिलहोमसहस्रं च वेदपारायणं तथा ॥<br /> “ षड्विश्वतुर्विंशतिर्वा भोज्या द्वादश वा द्विजाः । तावद्भोजनपर्याप्तं धान्यं तन्मूल्यमेव वा ॥<br /> १५ “ तत्समुच्चयसमृद्धिभ्यां संख्यावैषम्यभाषणम् ” ॥ इति ।<br /> तथा '''विज्ञानेश्वरीये—'''<br /> “ कृच्छ्रे पंचातिकृच्छ्रे त्रिगुणमहरहस्त्रिंशदेवं तृतीये ।<br /> “ चत्वारिंशच्च तप्ते त्रिगुणनगुणिता विंशतिः स्यात्पराके ॥<br /> “ कृच्छ्रे सांतपनाख्ये भवति षडधिका विंशतिः सैव हीना ।<br /> २० “ द्वाभ्यां चांद्रायणे स्यात्तपसि कुशजले भोजयेद्विप्रमुख्यान् ” ॥ इति ।<br /> अहरहरिति सर्वत्र संबध्यते । तृतीयः कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । अत्र प्राजापत्यादिसंकलनया विप्राणां<br /> षष्ठिभोजनानि भवंति । एवं अतिकृच्छ्रादावूहनीयम् । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ कृच्छ्रादिकरणाशक्तौ प्रत्याम्नायान् समाचरेत् । प्राजापत्ये तु गामेकां दद्यात्सांतपने द्वयम् ॥<br /> “ कृच्छ्रोऽयुतं तु गायत्र्या उपवासस्तथैव च । समुद्रगानदीस्नानं सममेतच्चतुष्टयम् ” ॥ इति ।<br /> २५ नदीस्नानं मृत्तिकास्नानं विधिपूर्वकम् ।<br /> '''पराशरः—'''<br /> “ पुण्यतीर्थेनाईशिरः स्नानं द्वादशसंख्यया । द्वियोजनं तीर्थयात्रा प्राजापत्यसमं स्मृतम् ” ॥ इति ।<br /> '''आपदि कर्तृन्तरवरणादि ।'''<br /> दुर्बलस्यापत्काले स्वयं व्रतं कर्तुमशक्नुवन् ब्राह्मणैः कारयेदित्याह '''पराशरः—'''<br /> ३० “व्याधिव्यसनिनि भ्रान्ते दुर्भिक्षे डामरे तथा । उपवासो व्रतं होमो द्विजैः संपादितानि वै ” ॥ इति ।<br /> व्याधिव्यसनी रोगग्रस्तः । डामरं परराज्योपद्रवः । अत्यंतैआपदमभिप्रेत्य पक्षांतरमाह '''स एव—'''<br /> “ अथवा ब्राह्मणास्तुष्टाः सर्वं कुर्वन्त्यनुग्रहम् । सर्वान्कामानवाप्नोति द्विजसंपादितैर्हि ” ॥ इति ।<br /> महापुरुषवचनमात्रसंपादितैराशीर्विशेषैरशेषकामप्राप्तिर्भवति । अत्र पापक्षयो भवतीति<br /> कोऽयं विस्मयः । महापुरुषसंकल्पमात्रादेव कामप्राप्तिश्च श्रूयते '''मुण्डकोपनिषदि—'''<br /> ३५ “ यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् ।<br /> तं तं लोकं जयते तांश्च कामान् तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद्भूतिकामः ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-संज्ञाः । २ ख-दिवसकल्पनया । ३ क्ष-कोऽपि समयः । ४ आनंदाश्रमग्रन्थांक ९ पृ. ६० । ५ क्ष-दात्मज्ञं ह्यर्चयेत् । }}<noinclude></noinclude> 3fhsbhf5dkb4oe7pes649puiqmdzuhg 104 166594 419599 2026-11-10T04:27:57Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''अन्त्यकाले भगवन्नामसंकीर्तनम् ।'''|५५१}} {{rule}} महदनुग्रहविशेषं दर्शयति '''देवलः—'''<br /> “ प्रायश्चित्तं यथोद्दिष्टमशक्यं दुर्बलादिषु । इष्यतेऽनुग्रहस्तेषां लोक... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419599 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''अन्त्यकाले भगवन्नामसंकीर्तनम् ।'''|५५१}} {{rule}} महदनुग्रहविशेषं दर्शयति '''देवलः—'''<br /> “ प्रायश्चित्तं यथोद्दिष्टमशक्यं दुर्बलादिषु । इष्यतेऽनुग्रहस्तेषां लोकसंग्रहकारणात् ” ॥ इति ।<br /> '''पराशरोऽपि—'''<br /> “ दुर्बलेऽनुग्रहः प्रोक्तस्तथा वै बालवृद्धयोः । ततोऽन्यथा भवेद्दोषस्तस्मान्नानुग्रहः स्मृतः ” ॥ इति ।<br /> ५ ततोऽन्यथा प्रवलानुग्रह इत्यर्थः । दुर्बलस्य महदनुग्रहात् शुद्धिं दर्शयति '''स एव—'''<br /> “ ब्राह्मणा जंगमं तीर्थं तीर्थभूता हि साधवः । तेषां वाक्योदकेनैव शुद्ध्यंति मलिना जनाः ॥<br /> “ ब्राह्मणा यानि भाषंते मन्यंते तानि देवताः । सर्वदेवमयो विप्रो न तद्वचनमन्यथा ” ॥ इति ।<br /> अनुग्रहयोग्यस्य दुर्बलस्य नियमविधानेऽपि प्रत्यवाय इत्याह '''स एव—'''<br /> “ शरीरस्यात्यये प्राप्ते वदंति नियमांस्तु ये । महत्कार्यपरोधेन तत्पापं तेषु गच्छति ” ॥ इति ।<br /> १० शरीरस्यात्ययो मुमूर्षोर्भूम्यां शयनं तस्मिन्प्राप्ते सति तेन कर्तुमशक्यं प्राजापत्यादिनियमं कर्तव्यत्वेन<br /> ये वदंति तेषु तत्पापं गच्छति । तत्र हेतुः—‘ महत्कार्यपरोधेन ’ इति महतां देवतोपासकानां<br /> कार्यं महत्कार्यम् । अन्तकाले देवतास्मरणकीर्तनादि । तस्योपरोधः प्रतिबंधः । मुमूर्षुहि परिसरवर्तिभि-<br /> राप्तैर्बोधितो देवतां स्मर्तुमुद्युक्तः तद्दाननिमित्तव्रतकर्तव्यतां श्रुत्वा कर्तुमशक्नुवन्व्याकुलचित्तः<br /> पूर्वमुद्युक्तां देवतास्मृतिमपि परित्यजति सोऽयं पुरुषार्थप्रतिबंधः । स्वस्थशरीरस्य पूर्वोक्तः<br /> १५ कार्योपरोधः कदाचिदपि नास्ति<br /> “स्वस्थस्य मूढाः कुर्वति वदन्त्यनियमं तु ये । ते तस्य विघ्नकर्तारः पतंति नरकेऽशुचौ” इति स्मरणात् ।<br /> '''अन्त्यकाले भगवन्नामकीर्तनम् ।''' अन्त्यकाले हरिहरनामकीर्तनादिफलं स्मर्यते—<br /> “ यथाकथंचिद्गोविन्दे कीर्तिते वा श्रुतेऽपि वा । पापिनोऽपि विशुद्धाः स्युः शुद्धा मोक्षमवाप्नुयुः ॥<br /> “ शिवशिवशिव चेति व्याहरन्वै त्रिवारं त्यजति निजतनूं यः स्वायुषोऽन्त्यक्षणेऽस्मिन् ।<br /> २० “ भवति भवभयानां छेदकः पूर्वशब्दो न वदत इतरौ तौ कल्पितात्मोपकारौ ॥<br /> “ यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः”॥ इति ।<br /> '''महदवलोकनं च कार्यम् ।'''<br /> “ महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । परं पदं प्रयात्येव महद्भिर्व्यवलोकितः ”॥ इति स्मरणात् ।<br /> '''दानविधिः ।''' मुमूर्षुः परलोकार्थं यथाशक्ति दानं कुर्यात् ।<br /> २५ “इतः प्रदान५ह्यामुष्मिन् लोके प्रजा उपजीवंति” इति श्रुतेः । तथा '''महाभारते—'''<br /> “ विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः । आतुरस्य भिषङ् मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥<br /> “ षडशीतिसहस्राणि योजनानां युधिष्ठिर । मानुषस्य च लोकस्य यमलोकस्य चांतरम् ॥<br /> “ न तत्र वृक्षछाया वा न वाप्यो न च दीर्घिकाः । न ग्रामो नाश्रमो वापि नोद्यानं काननानि वा॥<br /> “ न किंचिद्विश्रमस्थानं पथि तस्मिन्युधिष्ठिर । कंटकाकीर्णमार्गेण तप्तवालुकपांसुना ॥<br /> ३० “ दह्यमानास्तु गच्छंति नरा दानविवर्जिताः । तस्माद्दानं तु कर्तव्यं मृतिकाले कथंचन ” ॥ इति ।<br /> '''दानविशेषमाह शातातपः—'''<br /> “ अन्नपानाश्वगो६वस्त्रभूमिशय्यासनानि च । प्रेतलोके प्रशस्तानि दानान्यष्टौ विशेषतः ॥<br /> “ तिलाः पापहरा नित्यं तद्दानं तु प्रशस्यते । यो हिरण्यं ददात्यंते ह्यमृतत्वं भजेत सः ”॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ खग-विशुद्यति । २ स-द्विजाः । ३ क्ष-न स्वस्थस्य कदाचन । ४ भ. गी. अ. ८।६ । ५ क्ष-काले । ६ क्ष-गो । * ( आनंदाश्रम पृ. १७४ ) }}<noinclude></noinclude> ngaw4sri01su3juzzl1lpjr7gffq9yh 104 166595 419600 2026-11-10T04:28:56Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५५२|'''दशदानानि । जप्यमन्त्राः ।'''|}} {{rule}} मुमुक्षूणां ब्रह्मविदामपि गृहस्थानामीश्वरप्रीत्यर्थं देयमेव<br /> “दानक्रियाश्च विविधाः क्रियंते मोक्षकांक्षिभिः” इत... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419600 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५५२|'''दशदानानि । जप्यमन्त्राः ।'''|}} {{rule}} मुमुक्षूणां ब्रह्मविदामपि गृहस्थानामीश्वरप्रीत्यर्थं देयमेव<br /> “दानक्रियाश्च विविधाः क्रियंते मोक्षकांक्षिभिः” इति स्मरणात् ।<br /> संज्ञाहानौ मरणेऽपि वा हितैषी पुत्रादिर्दद्यात् “आतुरो वाऽथ पुत्रो वा दद्युरासन्नबांधवाः” इति<br /> व्यासस्मरणात् । '''स्मृतिरत्नेऽपि—'''<br /> ५ “ उत्क्रांतिवैतरण्योश्च दश दानानि चैव हि । प्रेतेऽपि कृत्वा तं प्रेतं शवधर्मे नियोजयेत् ”॥ इति ।<br /> '''प्रचेताः—'''<br /> “ गोभूतिलहिरण्याज्यवस्त्रधान्यगुडानि च । रौप्यं लवणमित्याहुः दश दानानि पंडिताः ॥<br /> “ एतानि दश दानानि नराणां मृतजन्मनोः । कुर्याद्व्युद्ध्यर्थं च प्रेतेऽपि हि परत्र च ॥<br /> “ भूमिर्भोजनपर्याप्ता द्रोणद्वयमितास्तिलाः । निष्कत्रयं सुवर्णं स्यादाज्यं प्रस्थचतुष्टयम् ॥<br /> १० “ सूक्ष्मवस्त्रद्वयं धान्यं सार्धलारीकमुच्यते । गुडं षष्टिपलं चैव रौप्यं निष्कचतुष्टयम् ॥<br /> “ लवणं सार्धखारीकं दशदानं प्रमाणतः ” ॥ इति । '''भारते—'''<br /> “ यो मृत्युकाले संप्राप्ते गां ददाति पयस्विनीम् । गवा दर्शितमार्गस्तु ब्रह्मलोके महीयते ॥<br /> “ चतुःसागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् । दत्वा यत्फलमाप्नोति सालग्रामात्तदश्नुते ॥<br /> “ ब्रह्मांडकोटिदानेन यत्फलं भवति प्रभो । तत्फलं समवाप्नोति शिवलिंगप्रदानतः ॥<br /> १५ “ हिरण्यं भूमिदानं च तिलांश्चक्रं च दापयेत् । कुटुंबिने दरिद्राय श्रोत्रियाय तपस्विने ॥<br /> “ यद्यन्नं दीयते तस्मै तद्दानं स्वर्गसाधनम् । गृहीतदानपाथेयाः प्रयांति त्रिदिवं नराः ॥<br /> “ भ्रातरो वाऽथ पुत्रो वा दद्युरासन्नबांधवाः”॥ इति ।<br /> दशदानमंत्रा दानप्रकरणेऽभिहिताः । उत्क्रांतिगोदाने तु मंत्रः<br /> “ अत्युत्क्रांतौ प्रवृत्तस्य सुविलोक्रमणसिद्धये । तुभ्यं संप्रददे धेनुमिमामुत्क्रांतिसंज्ञिकाम् ” ॥ इति ।<br /> २० '''अन्त्यकाले जप्यमन्त्राः ।''' अन्त्यकाले जप्यमंत्रमाह '''शौनकः—'''<br /> “ नातानमिति सूक्तं तु ह्यंत्यकाले जपेत्सकृत् । लब्ध्वा चैव परं स्थानममृतत्वं च गच्छति”॥<br /> '''विष्णुः—'''<br /> “ श्रावयेत्पुण्यसूक्तानि पुण्यमंत्राक्षराणि च । द्विजस्य दक्षिणे कर्णे पुत्रादिः प्राणसंशये”॥<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''“कर्णे जपेदीशवाक्यं शाखादिनिरुदीरितम् ” ॥ इति । शुद्धिनिर्णये च तद्व्याख्यातम्<br /> २५ “ ईशवाक्यं पंचाक्षरी अष्टाक्षरी रामषडक्षरी प्रणव उपनिषद्वाक्यानि च ” इति ।<br /> '''आपस्तंबः—'''<br /> “ ‘ब्रह्मविदामोति परं’ ‘ भृगुर्वै वारुणिः’ इत्येतावनुवाकौ ब्रह्मविदो दक्षिणे कर्णे जपति । इतरेषां<br /> ‘आयुषः प्राणम्’ इति । मरणसमीपकाले शुद्धभूमौ दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु दक्षिणाशिरसं संवेश्यं<br /> मुमूर्षो ब्रह्मविदो दक्षिणे कर्णे ‘ब्रह्मविदामोति’ ‘ भृगुर्वै वारुणिः’ इत्यनुवाकद्वयं इतरस्य<br /> ३० कर्णे ‘आयुषः प्राणम्’ इत्यनुवाकं संनिहितः पुत्रादिः कश्चिज्जपेदित्यर्थः ।<br /> तथा '''बोधायनीये—'''<br /> “ भूमौ दर्भांस्तृतायां तं शाययेन्मृतिसंशये । जपेत्तद्दक्षिणे कर्णे आयुषः प्राणमित्यपि ” ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ ख-भ्रातः । २ क्ष-खुडु । ३ क्ष-विप्रस्य । }}<noinclude></noinclude> qitf55knjl2c2p4fyqj3f72kx1zn0ek 104 166596 419601 2026-11-10T04:30:23Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''मरणदिनदोषाः । दानविशेषाः ।'''|५५३}} {{rule}} '''कात्यायनः—'''<br /> “ दुर्बलं स्नापयित्वा च शुद्धचेलाभिसंवृतम् । दक्षिणाशिरसं भूमौ बर्हिष्मत्यां निवेशयेत् ॥<br /> “ मुमूर्ष... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419601 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''मरणदिनदोषाः । दानविशेषाः ।'''|५५३}} {{rule}} '''कात्यायनः—'''<br /> “ दुर्बलं स्नापयित्वा च शुद्धचेलाभिसंवृतम् । दक्षिणाशिरसं भूमौ बर्हिष्मत्यां निवेशयेत् ॥<br /> “ मुमूर्षोर्दक्षिणे कर्णे ब्रह्ममंत्रान् जपेत्सुतः ” इति । '''वसिष्ठो विशेषमाह—'''<br /> “ पितुर्मरणकाले तु पुत्रस्तु ऋणमोचनात् । मस्तकं तु समाधाय दक्षिणेऽस्य तु जानुनि ॥<br /> ५ “ श्रावयेत्पुण्यसूक्तानि पुण्यमंत्राक्षराणि च । ततस्तु निर्गते वायौ कुशाग्रेषु विनिक्षिपेत् ”॥ इति ।<br /> '''मरणदिनगुणदोषौ गौतमः—''' “ दिवोत्तरायणे शुक्लपक्षे च मरणं शुभम् ।<br /> “ भद्रे त्रिपदनक्षत्रे भृग्वंगारकबृहस्पतौ । मरणं दहनं चास्थिसंचयं त्रिगुणं भवेत् ॥<br /> “ भद्रे तु भूमिदानं स्यात् त्रिपदर्क्षे हिरण्यकम् । वारे वाराधिदेवानां पूजनं मृत्युनाशनम् ॥<br /> “ तिलैः प्रतिकृतिं कृत्वा दहेत् दोषोपशांतये ” ॥ इति । '''मार्कंडेयः—'''<br /> १० “ उत्तरायणे सूर्ये उत्तमा मृतिरुच्यते । शुक्लपक्षे मृतिस्तत्र श्रेष्ठा वह्निमृतिः शुभा ॥<br /> “ श्रेष्ठा तत्रापि मध्यान्हे उभयोः पक्षयोरपि । एकादश्यां मृतिः श्रेष्ठा मोक्षदा सर्वकामदा”॥<br /> वह्निमृतिः तृतीयायां मरणम् । '''भारतेऽपि—'''<br /> “ स्यादुत्तरायणे यस्य मृतिस्तत्रोत्तमा गतिः । शुक्लपक्षे हि मध्यान्हे कृष्णेऽप्येकादशीदिने ” ॥<br /> '''गार्ग्यः—'''<br /> १५ “ भद्रे भूमिप्रदानं स्यात् त्रिपदे तु हिरण्यकम् । अंगारके त्वनड्वाहौ गुरौ वस्त्रं तु दक्षिणा ॥<br /> “ शुक्रे रजतदानं स्यात्तत्तद्द्रव्यप्रदः सुखी । वारे वाराधिदैवत्यं द्रव्यं दत्वा न दोषभाक् ” ॥ इति ।<br /> एवं स्मृतिषूक्तो वारादिनिषेधः कालातिक्रमविषयः । प्रत्यक्षमरणे तु न दोष इत्याह '''लोकाक्षिः—'''<br /> “ प्रत्यक्षे तु न किंचित् परोक्षे तु सूक्ष्मणतः पश्येत् ” इति । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ प्रत्यक्षमरणे विप्रेर्न पश्येत्तिथिवारभम् । नैव दोषावहं प्रोक्तमन्येषामपि सर्वदा ॥<br /> २० “ परोक्षे सूक्ष्मणतः पश्येन्मृत्तौ तु तिथिवारभम् ” ॥ इति । '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ मातापित्रोर्मृतिप्राप्तौ पुत्रैर्दाहादिकर्म च । प्राप्तकाले तु कर्तव्यं तिथ्यादिर्न तु दोषकृत् ” ॥ इति ।<br /> '''वसिष्ठः—'''<br /> “ वैधे कर्मणि तु प्राप्ते कालदोषं न चिन्तयेत् । सद्यः क्षौरं प्रकुर्वीत सद्यः श्राद्धादिकर्म च”॥ इति ।<br /> एवं च प्रत्यक्षमरणे यद्यपि वारादिदोषो नास्ति तथापि शंकाकाले शापानुच्चये मनःप्रीतये च<br /> २५ ब्राह्मणेभ्यः शक्तितः किंचित् दत्वाऽनुज्ञाप्य शंकितदोषान्नाशयेत् । तदाह '''हारीतः—'''<br /> “ कुर्वीत सर्वकर्माणि ब्राह्मणानामनुज्ञया । ब्राह्मणैरप्यनुज्ञानाद्दोषो नश्यत्यसंशयः ” ॥<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ब्राह्मणानां विना वाक्यैः क्रियाः स्युर्निष्फलाः स्मृताः । कर्तव्या ब्राह्मणानुज्ञा कर्मणां परिपूर्तये”॥ इति ।<br /> महदनुग्रहश्च यथाशक्ति द्रव्यदानेन कारयितव्यः “दाने सर्वं प्रतिष्ठितम्” इति श्रुतेः ।<br /> ३० “ दानेन निर्दोषा भवंति ” इत्यापस्तंबस्मरणात् । “ ब्राह्मणांस्तम्यगम्यर्च्य<br /> पृच्छेत्कनकभूषणैः ” इति भरद्वाजस्मरणाच्च । एतच्च स्नात्वार्द्रवासाः कुर्यात् ।<br /> “स्नात्वा स्वशक्त्या द्रविणं दत्वा सभ्यान्प्रदक्षिणम् । परित्यैतैरनुज्ञातः कर्म संकल्पयेत्ततः ”॥ इति<br /> स्मरणात् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-पुण्य । २ ख-शुक्रे । ३ ख-हं; ग-न् स्यात् । * खग-स्ततः । }}<noinclude></noinclude> adn028pps06fxeosstnb3nbhlhpeiwk 104 166597 419602 2026-11-10T04:32:50Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५५४|'''ऊर्ध्वोच्छिष्टादिप्रायश्चित्तम् ।'''|}} {{rule}} '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “आर्द्रवस्त्रो बहिः स्नातो नियतो वाग्यतः शुचिः । शक्त्या दत्वाऽभ्यनुज्ञातः कुर्यात्संकल... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419602 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude> {{rh|५५४|'''ऊर्ध्वोच्छिष्टादिप्रायश्चित्तम् ।'''|}} {{rule}} '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “आर्द्रवस्त्रो बहिः स्नातो नियतो वाग्यतः शुचिः । शक्त्या दत्वाऽभ्यनुज्ञातः कुर्यात्संकल्पमादितः”॥इति ।<br /> कर्तुः संस्कारयोग्यतासिद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तमुक्तं '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “कार्ताधिकारसिद्ध्यर्थं त्रीन् कृच्छ्रान् पंच सप्त वा । चरेद्द्वा तु दानाद्यैः पैतृमेधिकमाचरेत्” ॥ इति ।<br /> ५ अत्र कृच्छ्रप्रतिनिधिर्गवादिदानम् । तथा च '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ गवामभावे निष्कं स्यात् तदर्धं पादमेव वा । पादहीनं न कर्तव्यं ब्रह्मदंडं मनीषिभिः ” ॥ इति ।<br /> मृताहदाने वैशिष्ट्यमुक्तं '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ उपरागसहस्राणि व्यतीपातायुतानि च । अमाकक्षं तु द्वादश्याः कलां नार्हति षोडशीम् ॥<br /> “एवंविधाया द्वादश्याः तिस्रः कोट्योऽर्धकोटयः । मातापित्रोर्मृताहस्य कलां नार्हति षोडशीम् ”॥ इति ।<br /> १० '''ऊर्ध्वोच्छिष्टादिप्रायश्चित्तम् ।''' मरणकालोपहतैः प्रायश्चित्तमाह '''पराशरः—'''<br /> “ ऊर्ध्वोच्छिष्टमधोच्छिष्टमन्तरिक्षमृतौ तथा । कृच्छ्रत्रयं प्रकुर्वीत स्वाशौचमरणे तथा ” ॥ इति ।<br /> मरणकाले वान्तादिकमूर्ध्वोच्छिष्टं मूत्रादिकमधस्तनोच्छिष्टं तयोरन्यतरत् यदा संपद्यते तदा<br /> संस्कर्ता पुत्रादिः दानादिना प्रत्याम्नायेन प्राजापत्यत्रयं कुर्यात् । मंचकादिमरणं अंतरिक्षमृतिः ।<br /> रजस्वलासूतिकादिमरणमाशौचमरणम् ।<br /> १५ '''गौतमः—'''<br /> “ सूत्वा नारी मृता पश्चाद्दशाहाभ्यन्तरे यदि । न तस्या यमलोकाद्धि निष्कृतिर्बहुवत्सरे ॥<br /> “ तद्दोषपरिहारार्थं चत्वार ऋत्विजः पृथक् । एक एव द्विजो वापि वारुणान् कलशान् क्षिपेत् ॥<br /> “ पूर्वादिदिक्षु सर्वत्र जलेनापूर्य यत्नतः । वरुणं पूजयेत्तत्र ऋत्विगेकश्चतुर्ष्वपि ॥<br /> “ कलशान् पाणिभिः स्पृष्ट्वा मन्त्रानेतानुदीरयेत् । नमकं चमकं चैव पुरुषसूक्तं च वैष्णवम् ॥<br /> २० “ पवमानानुवाकञ्च हिरण्यशृंगमिति क्रमात् । शान्तिभिर्दशभिश्चैव कलशानभिमन्त्रयेत् ॥<br /> “ अन्येन वाससाच्छाद्य सूतिकां कृतशौचिकाम् । मार्जयेदृर्त्विजस्तोयैः कलशस्थैः पवित्रजैः ॥<br /> “ आपोहिष्ठात्रिभिर्मंत्रैर्देवस्य त्वेति मार्जयित् । ततः शवं बहिर्देशे स्थापयित्वाऽथ देशिकः ॥<br /> “ शातकुंभोदकैः प्रोक्ष्य नूतनेनैव वाससा । आच्छाद्य कुणपं पश्चाद्दहेदौपासनाग्निना ” ॥<br /> रजस्वलामरणेऽप्येवमिति '''हेमाद्रौ—'''<br /> २५ “यथा पुष्पवती नारी दैवाद्यदि विपद्यते । तस्यास्तु निष्कृतिर्नास्ति रक्तकुण्डाद्द्व्यर्ककरात्”॥ इति ।<br /> तथा त्रिकांडी '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ प्रत्यक्षे चाप्रतिह्तौ संस्कारेण च शोधनम् । कुर्यात्तत्राधरोच्छिष्टे प्राजापत्यत्रयं चरेत् ॥<br /> “ ऊर्ध्वोच्छिष्टेऽपि च तथा प्राजापत्यत्रयं चरेत् ” ॥ '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ अस्पृश्यस्पृष्टमरणे कृच्छ्रद्वयमिति गौतमोऽब्रवीत् । पराशरस्तु त्रीन्नाह भृगुः पंच षडंगिराः ” ॥<br /> ३० अस्पृश्याश्चंडालसूतिकोदक्यादयः । तैः स्पृष्टस्यास्नातस्य मरणे शक्त्यनुसारेण षट्कृच्छ्रादिक-<br /> मित्यर्थः । देवालयादिमरणे प्रायश्चित्तमाह '''विष्णुः—'''<br /> “ मंटपे गोपुरे सट्टाप्रासादे हर्म्यभित्तिषु । अकामतो मृतानां तु दापयेद्दन्द्वद्वयम् ॥<br /> “ प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं पराकेण विशुद्ध्यति ” ॥ सट्टादावकाममरणे चांद्रायणद्वयं<br /> कामतस्तु प्राजापत्यं पराकं च कुर्यादित्यर्थः ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ ग-ध । २ खग-सट्टादि । }}<noinclude></noinclude> m07gwtwc25vcpjh2yzs6jwbv5p43hcn 419603 419602 2026-11-10T04:34:05Z Myauthworks 10864 419603 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५५४|'''ऊर्ध्वोच्छिष्टादिप्रायश्चित्तम् ।'''|}} {{rule}} '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “आर्द्रवस्त्रो बहिः स्नातो नियतो वाग्यतः शुचिः । शक्त्या दत्वाऽभ्यनुज्ञातः कुर्यात्संकल्पमादितः”॥इति ।<br /> कर्तुः संस्कारयोग्यतासिद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तमुक्तं '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “कार्ताधिकारसिद्ध्यर्थं त्रीन् कृच्छ्रान् पंच सप्त वा । चरेद्द्वा तु दानाद्यैः पैतृमेधिकमाचरेत्” ॥ इति ।<br /> ५ अत्र कृच्छ्रप्रतिनिधिर्गवादिदानम् । तथा च '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ गवामभावे निष्कं स्यात् तदर्धं पादमेव वा । पादहीनं न कर्तव्यं ब्रह्मदंडं मनीषिभिः ” ॥ इति ।<br /> मृताहदाने वैशिष्ट्यमुक्तं '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ उपरागसहस्राणि व्यतीपातायुतानि च । अमाकक्षं तु द्वादश्याः कलां नार्हति षोडशीम् ॥<br /> “एवंविधाया द्वादश्याः तिस्रः कोट्योऽर्धकोटयः । मातापित्रोर्मृताहस्य कलां नार्हति षोडशीम् ”॥ इति ।<br /> १० '''ऊर्ध्वोच्छिष्टादिप्रायश्चित्तम् ।''' मरणकालोपहतैः प्रायश्चित्तमाह '''पराशरः—'''<br /> “ ऊर्ध्वोच्छिष्टमधोच्छिष्टमन्तरिक्षमृतौ तथा । कृच्छ्रत्रयं प्रकुर्वीत स्वाशौचमरणे तथा ” ॥ इति ।<br /> मरणकाले वान्तादिकमूर्ध्वोच्छिष्टं मूत्रादिकमधस्तनोच्छिष्टं तयोरन्यतरत् यदा संपद्यते तदा<br /> संस्कर्ता पुत्रादिः दानादिना प्रत्याम्नायेन प्राजापत्यत्रयं कुर्यात् । मंचकादिमरणं अंतरिक्षमृतिः ।<br /> रजस्वलासूतिकादिमरणमाशौचमरणम् ।<br /> १५ '''गौतमः—'''<br /> “ सूत्वा नारी मृता पश्चाद्दशाहाभ्यन्तरे यदि । न तस्या यमलोकाद्धि निष्कृतिर्बहुवत्सरे ॥<br /> “ तद्दोषपरिहारार्थं चत्वार ऋत्विजः पृथक् । एक एव द्विजो वापि वारुणान् कलशान् क्षिपेत् ॥<br /> “ पूर्वादिदिक्षु सर्वत्र जलेनापूर्य यत्नतः । वरुणं पूजयेत्तत्र ऋत्विगेकश्चतुर्ष्वपि ॥<br /> “ कलशान् पाणिभिः स्पृष्ट्वा मन्त्रानेतानुदीरयेत् । नमकं चमकं चैव पुरुषसूक्तं च वैष्णवम् ॥<br /> २० “ पवमानानुवाकञ्च हिरण्यशृंगमिति क्रमात् । शान्तिभिर्दशभिश्चैव कलशानभिमन्त्रयेत् ॥<br /> “ अन्येन वाससाच्छाद्य सूतिकां कृतशौचिकाम् । मार्जयेदृर्त्विजस्तोयैः कलशस्थैः पवित्रजैः ॥<br /> “ आपोहिष्ठात्रिभिर्मंत्रैर्देवस्य त्वेति मार्जयित् । ततः शवं बहिर्देशे स्थापयित्वाऽथ देशिकः ॥<br /> “ शातकुंभोदकैः प्रोक्ष्य नूतनेनैव वाससा । आच्छाद्य कुणपं पश्चाद्दहेदौपासनाग्निना ” ॥<br /> रजस्वलामरणेऽप्येवमिति '''हेमाद्रौ—'''<br /> २५ “यथा पुष्पवती नारी दैवाद्यदि विपद्यते । तस्यास्तु निष्कृतिर्नास्ति रक्तकुण्डाद्द्व्यर्ककरात्”॥ इति ।<br /> तथा त्रिकांडी '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ प्रत्यक्षे चाप्रतिह्तौ संस्कारेण च शोधनम् । कुर्यात्तत्राधरोच्छिष्टे प्राजापत्यत्रयं चरेत् ॥<br /> “ ऊर्ध्वोच्छिष्टेऽपि च तथा प्राजापत्यत्रयं चरेत् ” ॥ '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ अस्पृश्यस्पृष्टमरणे कृच्छ्रद्वयमिति गौतमोऽब्रवीत् । पराशरस्तु त्रीन्नाह भृगुः पंच षडंगिराः ” ॥<br /> ३० अस्पृश्याश्चंडालसूतिकोदक्यादयः । तैः स्पृष्टस्यास्नातस्य मरणे शक्त्यनुसारेण षट्कृच्छ्रादिक-<br /> मित्यर्थः । देवालयादिमरणे प्रायश्चित्तमाह '''विष्णुः—'''<br /> “ मंटपे गोपुरे सट्टाप्रासादे हर्म्यभित्तिषु । अकामतो मृतानां तु दापयेद्दन्द्वद्वयम् ॥<br /> “ प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं पराकेण विशुद्ध्यति ” ॥ सट्टादावकाममरणे चांद्रायणद्वयं<br /> कामतस्तु प्राजापत्यं पराकं च कुर्यादित्यर्थः ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ ग-ध । २ खग-सट्टादि । }}<noinclude></noinclude> 9fnjpsf71xioqgnea0girrg4tj9tnej 104 166598 419604 2026-11-10T04:37:16Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''पर्युषितप्रायश्चित्तम् ।'''|५५५}} {{rule}} तत्प्रतिनिधिश्चतुर्विंशतिमते दर्शितः—<br /> “ प्राजापत्ये तु गामेकां दद्यात् सांतपने द्वयम् । पराकतप्तकृच्छ्रातिकृच्छ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419604 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''पर्युषितप्रायश्चित्तम् ।'''|५५५}} {{rule}} तत्प्रतिनिधिश्चतुर्विंशतिमते दर्शितः—<br /> “ प्राजापत्ये तु गामेकां दद्यात् सांतपने द्वयम् । पराकतप्तकृच्छ्रातिकृच्छ्रे तिस्रस्तु गाः स्मृताः ॥<br /> “ अष्टौ चांद्रायणे देयाः तिस्रो वा शक्त्यपेक्षया ” ॥ इति । स्मृत्यन्तरे—<br /> “ चांद्रायणं त्रयः कृच्छ्रा गायत्र्या अयुतत्रयम् । आप्लावनं महानद्यां सममेतच्चतुष्टयम् ” ॥ इति ।<br /> चतुर्विंशतिमते— “ यस्य धान्यसमृद्धिः स कृच्छ्राभिव्रतानि विप्रभोजनेन संपादयेत् ” ॥ इति ।<br /> ब्राह्मणभोजनसंख्या चोक्ता— “ कृच्छ्रे पञ्चातिकृच्छ्रे त्रिगुणमहरहः ” इति । शुद्धिनिर्णये—<br /> “ ऊर्ध्वोच्छिष्टाधोच्छिष्टं खट्वादिरणमशुचिस्पर्शानियमलोपाख्यपञ्चनिमित्तप्रायश्चित्तान्येकैक-<br /> निमित्तस्य त्रीणि कृच्छ्राण्यैकैकं वा कृत्वा संस्कुर्यात् ” इति ।<br /> '''पर्युषितप्रायश्चित्तम् ।''' पर्युषितशवप्रायश्चित्तमाह '''गार्ग्यः—'''<br /> “ पंचविंशतिपूर्वं दिवा प्रेतेऽप्यसंस्कृतिः । दिवा वा यदि वा रात्रौ शवस्तिष्ठति कहिँचित् ॥<br /> “ तत्पर्युषितमित्याहुः दहने तस्य का गतिः ॥<br /> “ ब्राह्मणेभ्यो विधिं लब्ध्वा कृच्छ्रत्रयमथाचरेत् । पंचगव्येन संस्नाप्य पावमान्याभिमंत्र्य तु ।<br /> “ जलेन स्नापयित्वा च विधिवद्दहनं चरेत् । अन्यथा दहने तस्य सर्वं तन्निष्फलं भवेत् ” ॥ इति ।<br /> '''कात्यायनस्तु—'''<br /> “ प्रत्यक्षशवसंस्कारे दिनं नैव विशोधयेत् । निर्द्दिष्टकालवीक्षायां शवः पर्युषितो भवेत् ॥<br /> “ दग्धः पर्युषितो यैस्तु पुत्रमित्रैश्च बंधुभिः । महाभयप्रदस्तेषां तिथ्यादींस्तन्न शोधयेत् ॥<br /> “ पंचगव्येन संस्नाप्य प्राजापत्यं समाचरेत् ॥<br /> “ पूतिगंधे तथा क्लिन्ने स्नाप्य गोमयवारिणा । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ॥<br /> “ कृमिरुत्पद्यते यस्य श्वकाकैश्च विदूषिते । कृत्वा तु पूर्ववत्स्नानं सर्पिषा मधुना ततः ॥<br /> “पुण्याद्भिर्भिपषिच्याथ सेचयेद्वैधवारिणा । गां दत्वा द्विजमुख्याय तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> तप्तकृच्छ्रप्रतिनिधिः तिस्रो गावः “पराकतप्तकृच्छ्रातिकृच्छ्रे तिस्रस्तु गाः स्मृताः ” इति स्मरणात् ।<br /> '''वसिष्ठः—'''<br /> “ नासामप्रवर्तनाद्दोषैः वायुना मृतवत्स्थितम् । अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानात् पितृमेधमुपक्रमेत् ” ॥ इति ।<br /> “ गृहकर्मावसाने तु जीवञ्चोयुष्मर्ती जपेत् ॥<br /> “ पथि कर्मावसानाद्वा श्मशाने यदि जीवति । घृतकुंभे निमज्ज्यैनं जातकर्मादि कारयेत् ॥<br /> “ यामं यामद्वयं यस्य मृतिं निश्चित्य नान्यथा । ब्रह्महत्यामवाप्नोति कर्ता भवति निंदितः”॥<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ ब्राह्मान्मुहूर्तात् पूर्वः मृतः पर्युषितो भवेत् । वैखानसोदितं कार्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥<br /> “याक्यपैतृकमंत्राभ्यां वैश्वदेवेन वै तिलान् । व्यस्ताभिश्च समस्ताभिः हुत्वा व्याहृतिभिर्दहेत् ” ॥ इति<br /> वैखानसोदितमंत्राः ‘ यमो दाधार पृथिवीं ० ’ ‘ उशंतस्त्वा हवामहे ० ’ ‘ विश्वेदेवस्य नेतुर्मर्ती<br /> वृणीदे ’ इति । '''व्यासस्तु—'''<br /> “ रवेरस्तमयात्प्राक् तु योग्यकाले तु दुर्लभे । श्वः प्रातरिष्टं दाहादि न हविस्तेन दुष्यति ” ॥<br /> अत्र व्यवस्थामाह '''बौधायनः—'''<br /> “ रात्रौ यदि मृतः कश्चित् प्रमादात्कालपर्ययात् । नवनाडीष्वधस्तात् चेद्दहौ तु जुहुयाद्धव्यम् ॥<br /> “ ऊर्ध्वं श्वः प्रातरेव स्यात् न रात्रौ तु कदाचन ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ ग-वेदा । २ क्ष-मंत्वै; क्ष-मंत्वौ । }}<noinclude></noinclude> pr7bvia1bp9abcvbsnpo5xewdlmfiow 104 166599 419605 2026-11-10T04:38:58Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५५६|'''शवस्योपहतौ । निशादिमरणे । कर्तृक्रमः ।'''|}} {{rule}} शवस्योपहतौ प्रायश्चित्तमुक्तं '''वैखानससूत्रे—'''“ शवेऽन्याशौचयुक्ते च कुक्कुटसूतिका रजस्वला-<br /> यस्पृश्यस... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419605 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५५६|'''शवस्योपहतौ । निशादिमरणे । कर्तृक्रमः ।'''|}} {{rule}} शवस्योपहतौ प्रायश्चित्तमुक्तं '''वैखानससूत्रे—'''“ शवेऽन्याशौचयुक्ते च कुक्कुटसूतिका रजस्वला-<br /> यस्पृश्यस्पर्शने च मृतं पंचगव्यैः कुशार्दैश्च स्नापयित्वा प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य विधिवद्दहनं करोति” इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे तु—'''<br /> “ श्वसूकरसृगालाद्यैः ग्रामसूकरकुक्कुटैः । शवास्थिभस्मदेहानां स्पर्शनं चेत्प्रमादतः ॥<br /> ५ “ गव्यैः प्रक्षाल्य कृच्छ्राणां त्रितयं च समाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> '''निशादिमरणप्रायश्चित्तम् ।''' निशादिमरणे प्रायश्चित्तमुक्तं '''बोधायनीये—'''<br /> “ निशि कृष्णे च पक्षे च मरणे दक्षिणायने । ता सूर्या इति वै षड्भिर्हुत्वा स्यात्संस्क्रिया ततः ॥<br /> “ जले मृतस्य जुहुयादिमं मे वरुणेत्यृचा । सर्पेण चेन्नमो अस्तु त्रिभिर्हुत्वा च संस्क्रिया ”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> १० “ निशायां कृष्णपक्षे वा दक्षिणे चायने मृतः । ता सूर्यैत्यादिषड्‌मन्त्रैर्जुहुयात्तु पृथक् पृथक् ॥<br /> “ चतुर्गृहीतेनाज्येन दाहकस्तु समाहितः । पितृमेधविधानेन दह्यते च सुतादिभिः ” ॥<br /> “ ता सूर्यैत्यादि तस्यैव प्रायश्चित्तमुदीरितम् । एकत्र विधिना दाहे प्रायश्चित्तं तु नेष्यते ” ॥ इति ।<br /> '''सर्पहतस्य विज्ञानेश्वरीये विशेषः—'''<br /> “ सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं कृत्वा तथैव गाम् । व्यासाय दत्वा विधिवत्पैतृमेधं समाचरेत् ”॥ इति ।<br /> १५ व्यासाय वेदविद् इति यावत् । अशन्यादि दुर्मरणे प्रायश्चित्तमाह '''आपस्तंबः—'''“ यथा-<br /> हिताग्निरशनिहतो म्रियेत तस्य प्रायश्चित्तं ‘ मूर्धानं दिवो अरतिं पृथिव्या ’ इति चतुर्गृहीतेनाज्येन<br /> जुहुयात् । एतदेवास्य प्रायश्चित्तं भवतीति विज्ञायते । यद्याहिताग्निर्विषहतो म्रियेत तस्य प्राय-<br /> श्चित्तं ‘ नमो अस्तु सर्पेभ्य ’ इति तिसृभिः चतुर्गृहीताज्यहुतिभिर्जुहुयात् । यद्याहिताग्निः अप्सु<br /> म्रियेत तस्य प्रायश्चित्तं ‘ इमं मे वरुण ’ ‘ तत्त्वायामि ’ इति द्वे चतुर्गृहीते जुहुयात् । यथा-<br /> २० हिताग्निः दंष्ट्रिभ्यो म्रियेत तस्य प्रायश्चित्तं ‘ दंष्ट्राभ्यो मंत्रिमलुचानीति ’ द्वे चतुर्गृहीते जुहुयात् ।<br /> तदेवास्य प्रायश्चित्तं भवतीति विज्ञायते । यद्याहिताग्निः पशुभ्यो म्रियेत तस्य प्रायश्चित्तं ‘ आ<br /> गावो अग्मन्निंद्राय ’ इति द्वे चतुर्गृहीते जुहुयात् ” । अत्र निमित्तस्य तुल्यत्वादेकाग्नेरपि<br /> तदुक्तं प्रायश्चित्तं भवत्येव । '''कर्तृक्रमः—दाहादिप्रेतकार्यकर्तारमाह सुमन्तुः—'''<br /> “ मातुः पितुश्च कुर्वीत मृतयोरौरसः सुतः । पैतृमेधिकसंस्कारं मंत्रपूर्वकमादृतः ” ॥ इति ।<br /> २५ '''पुत्रस्य प्रेतकार्यकरणाशक्तौ तत्प्रकारमाह जमदग्निः—'''<br /> “पितुः पुत्रेण कर्तव्याः पिण्डदानोदकक्रियाः । अशक्तोऽप्यग्रिदः पुत्रः शेषमन्यः समापयेत्”॥ इति ।<br /> औरसपुत्राणां समवाये ज्येष्ठ एव पितुरौर्ध्वदेहिकं कुर्यात् ।<br /> “सर्वैरनुमतिं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् । द्रव्येण चाविभक्तेन सर्वैरेव कृतं भवेत्”॥ इति वचनात् ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> ३० “ नवश्राद्धं सपिंडत्वं श्राद्धान्यपि च षोडश । एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि ” ॥ इति ।<br /> '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ प्रेतस्य पुत्रो दाहादि दद्यादौरसः सुतः । बहुत्वे तु गुणी दद्यात्समत्वे ज्येष्ठ एव तु ” ॥<br /> '''ऋष्यशृंगस्तु—'''<br /> “ पुत्राणां मध्यमो वाऽपि कनिष्ठो ज्येष्ठ एव वा । पितुर्यस्तु प्रियतमः सर्वं तेनैव कारयेत् ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-कुशतोयैश्च । २ क्ष-र्णाकार, ग-र्णतार । }}<noinclude></noinclude> 456qqur7fgmdpyux1b0ebfnycipi23o 104 166600 419606 2026-11-10T04:40:13Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''ज्येष्ठता । यमलयोर्ज्येष्ठयनिर्णयः ।'''|५५७}} {{rule}} “पुत्राः सर्वे पितुः श्रेष्ठाः पत्नी भ्राता सखाऽपि वा । अग्निदानादिकर्माणि कुर्युः पुत्रादयः पितुः”॥ इति... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419606 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''ज्येष्ठता । यमलयोर्ज्येष्ठयनिर्णयः ।'''|५५७}} {{rule}} “पुत्राः सर्वे पितुः श्रेष्ठाः पत्नी भ्राता सखाऽपि वा । अग्निदानादिकर्माणि कुर्युः पुत्रादयः पितुः”॥ इति ।<br /> '''जमदग्निः—'''<br /> “ज्येष्ठपुत्रेण कर्तव्या दाहपिंडोदकक्रियाः । यदि कर्तुमशक्तः स्यात् सर्वमन्येन कारयेत् ”॥ इति ।<br /> सर्वज्येष्ठस्याशक्तावसंनिधाने वा अवस्थितेषु पुत्रेषु मध्ये जन्मज्येष्ठेनैव कारयेत् । “ जन्मज्येष्ठः<br /> पितुः कुर्यात् ” इति स्मरणात् । जन्मज्येष्ठ इत्यस्यार्थान्तरमप्याहुः—भिन्नमातृकाणां पुत्राणां ५<br /> समवाये यो जन्मतः ज्येष्ठः स एव पितुः कुर्यात् । न मातृतो ज्येष्ठः । सर्वत्र जन्मज्येष्ठस्यैव<br /> ग्रहणादिति स्मरणात् । तथा च '''मनुः—'''<br /> “ सदृशस्त्रीषु जातानां पुत्राणां च विशेषतः । न मातृतो ज्येष्ठमस्ति जन्मतौ ज्येष्ठमुच्यते ॥<br /> “जन्मज्यैष्ठ्येन चाह्वानं सुब्रह्मण्यास्वपि स्मृतम् ” ॥ इति । यत्तु '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ज्येष्ठो वाऽपि कनिष्ठो वा ज्येष्ठभार्यासुतो दहेत् । अग्निकार्ये प्रधानत्वाज्ज्येष्ठभार्यासुतोऽग्रजः”॥ इति । १०<br /> '''अन्यच्च—'''<br /> “ एककर्ता द्विभार्यश्चेदुभयोः पुत्रसंभवे । पितुर्मरणकाले तु ज्येष्ठपत्नीसुतोऽग्रजः ” ॥ इति । अत्र<br /> ‘ ज्येष्ठपत्नीसुत ’ इति श्रेष्ठभार्यासुत इत्यर्थः । सवर्णस्त्रीजात इति यावत् । अन्यथा ‘ सदृश-<br /> स्त्रीषु जातानाम् ’ इति वचनविरोधापत्तेः ।<br /> तथा च सवर्णभार्योत्पन्नस्यैव पितृऋणमोचनत्वमुक्तं '''बौधायनेन—''' १५<br /> “प्रजामुत्पाद्येह्यृक्तः स्वे स्वे वर्णे जितेंद्रियः । स्वाध्यायेन ऋषीन् पूज्य सोमेन च पुरंदरम् ॥<br /> “ प्रजया च पितॄन् पूर्वान् अनृणो दिवि मोदते ” ॥ इति । ज्येष्ठपत्न्यन्तरपुत्रः पितुरेव कुर्यात् ।<br /> औरसत्वात् न सपत्नीमातुः भिन्नोदरत्वपत्नत्वात् कनिष्ठोऽपि स्वमातुः स्वयमेव कुर्यात् ।<br /> “ विदध्यादौरसः क्षेत्रे जनन्या और्ध्वदेहिकम् । तदभावे सपत्नीज ” इति स्मरणात् ।<br /> '''यमलयोर्ज्येष्ठयनिर्णयः ।''' २०<br /> यमलयोर्विषयेऽपि '''मनुः—'''“ यमयोश्चैकगर्भे तु जन्मतौ ज्येष्ठता स्मृता ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “यमयोर्जातयोर्ज्येष्ठो जन्मना प्रोच्यते बुधैः । गर्भस्य कस्यचिल्लोके चिराजननदर्शनात्”॥ इति ।<br /> अन्यत्रापि—“ यमयोर्जातयोर्ज्येष्ठममाधानं चोद्यते बुधैः ” इत्येतत् समभागस्थगर्भविषयम् ।<br /> “पार्श्वयोः संस्थितौ गर्भौ तयोर्यः पूर्वजः स तु । ज्येष्ठ इत्युच्यते सद्भिर्जातकर्मादिषु कर्मसु”॥ इति २५<br /> बादरायणस्मरणात् । अत एव उपर्यधोभागस्थगर्भविषये स्मृत्यन्तरम्—<br /> “यमला चैकगर्भे तु स्त्री वा पुरुष एव वा । कनिष्ठ आद्यजातः स्यात् पश्चाज्जातोऽग्रजः स्मृतः”॥ इति।<br /> स्थलविशेषापरिज्ञाने तु शिष्टाचारात्‘कनिष्ठ आद्यजातःस्यात्’इति वचनार्थो ग्राह्यः।तथा च '''भागवते—'''<br /> “ प्रजापतिर्नाम तयोरकार्षीद्यः प्राक् स्वदेहाद्यमयोर्जायत ।<br /> “ तं वै हिरण्यकशिपुं विदुः प्रजा यं तं हिरण्याक्षमसूत सोऽग्रतः”॥ —'''श्रीधरीये व्याख्यातमिदं—''' ३०<br /> ‘ यदा गर्भाधानसमये योनिपुष्पं विशदीर्थं द्वेधा विभक्तं सत् प्राक् पश्चाद्भावेन योनिं प्रविशति<br /> तदा यमौ भवतः । तयोश्च पितुस्तः प्रवेशक्रमविपर्ययेण मातुस्तः प्रसूतिः<br /> “यदाविशत् द्विधा भूतं वीर्यं पुष्पं परिक्षरत् । द्वौ तदा भवतो गर्भौ मृतिर्वेशविपर्ययात् ”॥ इति<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-द्विंशः । २ ख-ह्म । ३ क्ष-ज्येष्ठ । ४ ग-स । ५ ग-ज्येष्ठः पश्चात्पुत्रः । ६ गक्ष-प्रनना । }} ७१<noinclude></noinclude> 81qtwn8ek065bj344zlsamww25tqolm 104 166601 419607 2026-11-10T04:42:45Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५५८|'''ब्रह्मचारिणः ।'''|}} {{rule}} पिंडसिद्धेःस्मरणात् । स्वदेहात् पूर्वं यो जातः तस्य हिरण्यकशिपुरिति दितेः प्रथमं प्रसूतस्य<br /> हिरण्याक्ष इति नाम कृतवानिति ।<br /> अ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419607 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५५८|'''ब्रह्मचारिणः ।'''|}} {{rule}} पिंडसिद्धेःस्मरणात् । स्वदेहात् पूर्वं यो जातः तस्य हिरण्यकशिपुरिति दितेः प्रथमं प्रसूतस्य<br /> हिरण्याक्ष इति नाम कृतवानिति ।<br /> अथ पुत्रप्रतिग्रहानन्तरमौरसजनने कनिष्ठोऽप्यौरस एव पितुर्दाहादि सर्वं कुर्यात्<br /> “ औरसे तु समुत्पन्ने पुत्रस्य ग्रहणादनु । औरसस्तु पितुः कुर्यात् तदा दत्तो विसर्जयेत् ॥<br /> ५ “ औरसे तु समुत्पन्ने दत्तो ज्येष्ठो न चेष्यते ” ॥ इति स्मरणात् । जनयितुः पुत्रपौत्रप्रपौत्राभावे<br /> दत्त एव कुर्यात् ।<br /> “ पूर्वे भ्रातुः पितुश्चार्तौ कृत्यं रिक्थं च दत्तके । आब्दिकाद्यखिलं श्राद्धं कृत्वा रिक्थमवाप्नुयात् ॥<br /> “दत्तस्य जनकापत्ये मृतेऽथ जनकेऽपि वा । संस्काराद्यखिलं कृत्वा दत्तो रिक्थमवाप्नुयात् ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । '''ऋष्यशृंगः—'''<br /> १० “ पुत्रेषु विद्यमानेषु नान्यं वै कारयेत् स्वधाम् । पितरो हिंसितास्तेन यस्त्वैवं कुरुते नरः ” ॥ इति ।<br /> स्वधा प्रेतकर्म । गर्भवानपि पित्रादीन् संस्कुर्यात् अन्यत्र न कुर्यादिति । तथा च '''वृद्धमनुः—'''<br /> “ वपनं दहनं वाऽपि प्रेतस्यान्यस्य गर्भवान् । न कुर्यादुभयं तत्र कुर्यादेव पितुः सदा ॥<br /> “ ज्येष्ठस्य चानपत्यस्य मातुलस्यासुतस्य च ” ॥ इति ।<br /> '''वृद्धवसिष्ठश्च—'''“ गर्भवतः ज्येष्ठेन दाह्यः पिता माता चानपत्यो मातुलश्च ” इति ।<br /> १५ अत्र मातुलग्रहणं मातामहादेरप्युपलक्षणम् । अत एव मातामहादेः संस्कारे गर्भवतो वपनं विहितम् ।<br /> “ मातामहपितृव्याणां मातुलाभ्रात्रयोर्मृतौ । श्वशुराचार्ययोरेषां पत्नीनां च पितृष्वसुः ॥<br /> “मातृष्वसृभगिन्याश्च गर्भवानपि वापयेत् । सपिंडो वाऽसपिंडो वा संस्कर्ता वापयेत् द्विजः”॥ इत्यादि ।<br /> '''गौतमोऽपि—'''<br /> “ ज्येष्ठस्य चानपत्यस्य मातुलस्यासुतस्य च । अग्निदाहं तु यः कुर्यात् स केशान्वापयेद् बुधः ”॥ इति ।<br /> २० '''स एव—'''<br /> “अपुत्रस्य पितृव्यस्य ज्येष्ठस्याप्यसुतस्य च । अंतर्वान् दहनं कुर्यात् केशश्मश्रूणि वापयेत् ”॥ इति ।<br /> '''ब्रह्मचारिणः संस्काराधिकारः ।''' ब्रह्मचार्यपि पित्रादीन्संस्कुर्यात् । '''सुमंतुः—'''<br /> “मातुः पितुश्च कुर्वीत संस्थितयोरौरसः सुतः । व्रतस्थो वाऽव्रतस्थो वा एक एव भवेद्यदि ” ॥ इति ।<br /> व्रतस्थ उपनीतः । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> २५ “पित्रोश्चैव पितुः पित्रोरौरसस्याग्रजन्मनः । संस्कारादि क्रियाः कुर्यात् ब्रह्मचारी गुरोरपि ”॥ इति ।<br /> '''अन्यत्रापि—'''<br /> “ दहनादि सपिंड्यन्तं ब्रह्मचारी करोति चेत् । अन्यत्र मातापित्रोः स्यादुपनीयं पुनर्व्रती ”॥ इति ।<br /> अतः प्रेतकृत्यैकदेशकरणे न ब्रह्मचर्यहानिः कृच्छ्राचरणमेव । सपिंडीकरणमात्रकरणे न पुन-<br /> रुपनयनदाहादिसापिण्ड्यान्तकरणे पुनरुपनयनमित्यर्थः । अत्र मातापितृग्रहणाच्चार्यादेरुपलक्षणम्।<br /> ३० तथा च '''वसिष्ठबोधायनौ—'''“ ब्रह्मचारिणः शवकर्मणो व्रतान्निवृत्तिरन्यत्र<br /> मातापित्रोराचार्याच्च ” इति । '''याज्ञवल्क्यश्च—'''<br /> “आचार्यपितॄनुपाध्यायान् निर्हृत्यपि व्रती व्रती । संकटात्रं च नाश्नीयात् न च तैः सह संवसेत् ” ॥<br /> संकटाश्रममाशौचान्नं तैः आशौचिभिः । '''मनुरपि—'''<br /> “ आचार्यं स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् । निर्हृत्य तु व्रती प्रेतं न व्रतेन वियुज्यते ” ॥<br /> ३५ '''भृगुः—'''“मातामहं मातुलं च तत्पत्न्यौ चानपत्यके । व्रती संस्कुरुते यस्तु व्रतलोपो न तस्य हि ”॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> orsevzj8gq25rd8wfw4mj7f5svfm850 104 166602 419608 2026-11-10T04:43:57Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''अनुपनीतस्याधिकारे ।'''|५५९}} {{rule}} '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ मातापित्रोर्व्रती कुर्यात् पितृमेधं सदैव हि । ज्येष्ठभ्रातुस्तथैव स्यादन्येषां न कदाचन ” ॥ इति ।<br /> '''अन्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419608 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''अनुपनीतस्याधिकारे ।'''|५५९}} {{rule}} '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ मातापित्रोर्व्रती कुर्यात् पितृमेधं सदैव हि । ज्येष्ठभ्रातुस्तथैव स्यादन्येषां न कदाचन ” ॥ इति ।<br /> '''अन्यत्रापि—'''<br /> “मातापित्रोरुपाध्यायाचार्ययोरौर्ध्वदेहिकम् । कुर्वन् मातामहस्यापि व्रती न भ्रश्यते व्रतात् ”॥ इति ।<br /> '''पुराणेऽपि—''' ५<br /> “यथा व्रतस्थोऽपि सुतः पितुः कुर्यात्क्रिया नृप । उदकञ्चाथ महाबाहो दौहित्रोऽपि तथाऽर्हति”॥ इति<br /> उदाहृतेषु वचनेषु पितृव्यादेः कण्ठोक्त्यभावेऽपि गुरुत्वात् तत्संस्कारेऽपि न व्रतिनो व्रतहानिरित्याहुः ।<br /> '''अनुपनीतस्यापि पितृसंस्काराधिकारः'''<br /> अनुपनीतोऽपि पुत्रः पित्रोः संस्कारादि मंत्रवदेव कुर्यात् । तथा च '''मनुः—'''<br /> “ न ह्यस्मिन्विद्यते कर्म किंचिदा मौजिबंधनात् । नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते ” ॥ इति । १०<br /> स्वधानिनयनशब्देन दाहादिसपिंडीकरणान्तं प्रेतकर्म लक्ष्यते । ब्रह्म वेदः । अन्यत्र न वाचयेत् ।<br /> पितृकृत्ये तु उच्चारयेत् । नात्र दोष इति व्याख्यातम् । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ पुत्रस्त्वनुपनीतोऽपि पित्रोः संस्कारमर्हति । अन्योऽप्युच्चारयेन्मंत्रान्सर्वांस्तेनैव कारयेत् ” ॥<br /> अन्य उपाध्यायादिरनुपनीतं वाचयेत् । तेन कर्माणि कारयेत् । न स्वयं कुर्यादित्यर्थः। '''सुमन्तुरपि—'''<br /> “ नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म यावन्मौंजी निबध्यते । मंत्राननुपनीतोऽपि प्रेतकृत्ये वदेत्पितुः ” ॥ इति । १५<br /> वेदेदैवेक इति पाठान्तरम् । तत्र प्रेतकृत्य इत्यध्याहर्तव्यम् । '''वृद्धमनुरपि—'''<br /> “ कुर्यादनुपनीतोऽपि श्राद्धमेको हि यः सुतः । पितृयज्ञाहुतिं पाणौ जुहुयान्मंत्रपूर्वकम् ” ॥ इति ।<br /> श्राद्धं सपिंडीकरणादि । '''विश्वामित्रः—'''<br /> “ पित्रोरनुपनीतोऽपि विदध्यान्मंत्रवत्सुतः । और्ध्वदेहिकमन्ये तु संस्कृताः श्राद्धकारिणः ”॥ इति ।<br /> अन्ये भ्रात्रादयः उपनीताः श्राद्धकारिणः स्युः । २०<br /> “कर्मशूद्रः स्मृतो विप्रो यावन्मौंजी निबध्यते । तदूर्ध्वं मंत्रपूतेषु कर्मस्वप्यधिकार्यसौ ” ॥ इति<br /> सुमंतुस्मरणात् । यत्तु<br /> “असंस्कृतोऽनपत्यश्च ह्यग्निदानं समंत्रकम् । कर्तव्यमितरत् सर्वं कारयेदन्यमेव तु ” ॥ इति<br /> कात्यायनवचनं तन्मंत्रोच्चारणाशक्तविषयम् । एतदेवाभिप्रेत्य '''व्याघ्रपादः—'''<br /> “नवश्राद्धे मासिके च सपिंडीकरणे तथा । ऋत्विकृशिष्यादिभिः कार्य ब्राह्मणं वा नियोजयेत्”॥ इति २५<br /> शक्तः सर्वं प्रेतकर्म मंत्रवदेव कुर्यात् । अशक्तस्तु दाहमात्रं मंत्रवदेव कुर्यात् । अन्यत् सर्वं<br /> प्रत्यासन्नेन कर्त्रन्तरेण दर्भप्रदानानुज्ञया कारयेत् । अयं च मंत्रोच्चारणाधिकारः त्रिवर्षकृतचूडस्य<br /> त्रिवर्षस्य वा । तथा च '''सुमंतुः—'''<br /> “अनुपेतोऽपि कुर्वीत मंत्रवत्पैतृमेधिकम् । यद्यसौ कृतचूडः स्याद्यदि वा स्यात् त्रिवत्सरः”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—''' ३०<br /> “पुत्रस्त्वकृतचौलोऽपि पित्रोः संस्कारमर्हति । चौलं ह्यविधिना कुर्यात् पश्चाच्चौलं यथाविधि”॥इति ।<br /> पश्चात् सपिंडीकरणानंतरम् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ ख-पठेद्दैविक एव हि । }}<noinclude></noinclude> 68iccm3drrx1dofz9mgxqbrudi93uay 104 166603 419609 2026-11-10T04:44:42Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५६०|'''अकृतचूडस्य । दीक्षितस्य । प्रेतकार्यकर्तृक्रमः ।'''|}} {{rule}} यत्तु '''व्याघ्रपादवचनं'''<br /> “कृतचौळस्तु कुर्वीत उदकं पिंडमेव च । स्वधाकारं प्रयुञ्जीत वेदोच्चार... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419609 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५६०|'''अकृतचूडस्य । दीक्षितस्य । प्रेतकार्यकर्तृक्रमः ।'''|}} {{rule}} यत्तु '''व्याघ्रपादवचनं'''<br /> “कृतचौळस्तु कुर्वीत उदकं पिंडमेव च । स्वधाकारं प्रयुञ्जीत वेदोच्चारं न कारयेत् ” ॥ इति<br /> यदपि '''स्मृत्यन्तरवचनं'''<br /> “कृतचौळोऽनुपेतस्तु पित्रोः श्राद्धं समाचरेत् । उदाहरेत्स्वधाकारं न तु वेदाक्षराण्यरसौ ” ॥ इति<br /> ५ एतयोः पूर्वोक्तमन्वादिवचनानां च विकल्प इति चंद्रिकायामुक्तम् । एतत् वचनद्वयं प्रथमवर्ष-<br /> कृतचूडविषयम् इति । कालादर्शदीपिकादौ अत्रिवर्षस्याकृतचौळस्य वपननिषेधोऽपि स्मर्यते—<br /> “पुत्रस्त्वकृतचौलोऽपि पित्रोः संस्कारमर्हति । न तस्य वपनं कुर्यात्तेन कर्माणि कारयेत्” ॥ इति<br /> प्रथमवत्सरे तु संस्काराधिकारी न भवतीत्याह '''सुमंतुः—'''<br /> “ पुत्रस्योत्पत्तिमात्रेण संस्कर्यादृणमोचनात् । पितरावाब्दिकाच्चौळात् पैतृमेधेन कर्मणा ॥<br /> १० “ चौलं यद्याब्दिकादर्वाक् न कुर्यात्पैतृमेधिकम् । तृतीयवत्सरादूर्ध्वं मंत्रवत्तत्समापयेत् ” ॥<br /> प्रथमवत्सरात् प्रथमवर्षचौलाद्वा परं ऋणमोचनाद्धेतोः पितरौ संस्कुर्यात् । अब्दपरिसमाप्तेः प्रथम-<br /> वर्षचौलाद्वा पूर्वं पैतृमेधिकं न कुर्यात् । दर्भदानेनान्य एव कुर्यात् । तृतीयवत्सराच्चौळाद्वा परं<br /> मंत्रवदेव पैतृमेधिकं समापयेदित्यर्थः ।<br /> '''दीक्षामध्ये मातापितृसंस्काराधिकारः ।''' दीक्षितस्य दीक्षामध्ये मातृपितृमरणविषये '''कुण्डिन्यः—'''<br /> १५ “ दीक्षितोऽप्येकपुत्रश्चेन्माता पित्रोर्मृतिर्यदि । संस्कृत्य शालामागत्य यज्ञशेषं समापयेत् ” ॥<br /> '''शांडिल्योऽपि—'''“दीक्षितोऽप्येकपुत्रश्चेन् माता पित्रोर्मृतिर्यदी। दीक्षारूपं निधायात्र संस्कुर्यन्नोदकाप्लवः॥<br /> “पावयेद्गर्भपुञ्जैलिर्दीक्षारूपं यथाविधि ” ॥ इति । एकपुत्र इति विशेषोपादानात् पुत्रान्तरसंभवे स<br /> एव कुर्यात् । नोदकाप्लवः उदकदानमपि नास्ति । स्नानमात्रमस्ति । स्नानतः सद्यःशौचस्योक्तत्वात् ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> २० “ ज्येष्ठस्य तु क्रतोर्मध्ये मातापित्रोर्मृतिर्यदि । संस्कृत्य शालामागत्य यज्ञशेषं समापयेत् ” ॥ इति ।<br /> अन्यथा “ दीक्षितोऽप्येकपुत्रश्चेत् ” इति वचनविरोधापत्तेः ।<br /> '''विवाहादिकर्ममध्ये पित्रोर्मृतौ तु विशेषः स्मर्यते—'''<br /> “मातापित्रोर्मृतिप्राप्तौ विवाहादिषु कर्मसु । तिलपिंडं तु कर्तव्यमन्यश्राद्धं तु वर्जयेत् ” ॥ इति ।<br /> दहनं तिलमिश्रपिंडदानं च कर्तव्यम् । अन्यत् नवश्राद्धादिकं वर्जयेदित्यर्थः ।<br /> २५ '''क्रमेण प्रेतकार्यकर्तृनाह मरीचिः—'''<br /> “ पुत्रः पौत्रश्च तज्जश्च पुत्रिकापुत्र एव च । पत्नी भ्राता च तज्जश्च पिता माता स्नुषा तथा ॥<br /> “ भगिनी भागिनेयश्च सपिंडो धनहार्यपि । पूर्वपूर्वाविनाशे स्युरुत्तरोत्तरपिंडदाः ” ॥ इति ।<br /> '''पराशरोऽपि—'''“ पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्वद्वा भ्रातृसंततिः ” ॥ इति । '''कालादर्शेऽपि—'''<br /> “ दाहादिमंत्रवत् पित्रोर्विदध्यादौरसः सुतः । तदभावे तु पौत्रश्च प्रपौत्रः पुत्रिकासुतः ” ॥ इति ।<br /> ३० “ क्षेत्रजो दत्तः क्रीतः कृत्रिमो दत्त एव वा । अपविद्धश्च पत्नी च गूढजः कन्यकासुतः ॥<br /> “ पौनर्भवः सहोढोऽन्यो नंदनश्च सुतीकृतः । दौहित्रो धनहारी च भ्राता तत्पुत्र एव वा ॥<br /> “ पिता माता स्नुषा चैव स्वसा तत्पुत्र एव च । सपिंडः सोदको मातुः सपिंडश्च सहोदरः ॥<br /> “ स्त्री च शिष्यर्त्विगाचार्या जामाता च सखांऽपि वा । उत्सन्नबंधो रिक्थेन कारयेदवनीपतिः”॥ इति ।<br /> गर्भिण्यां परिणीतायां ततो जातः सहोढोत्थः । सुतीकृतः मातामहेन पुत्रत्वेन स्वीकृतः ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-ज्येष्ठस्य तु कृतोर्मध्ये । २ क्ष-अभ्युतीहुतः । }}<noinclude></noinclude> 0uimajkxhhykhyeeprog5mvo83944cw 104 166604 419610 2026-11-10T04:45:55Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''औरसादिलक्षणम् ।'''|५६१}} {{rule}} '''औरसादिलक्षणम् ।''' औरसादीनां क्रमेण लक्षणं चाह '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> “ औरसो धर्मपत्नीजः तत्समः पुत्रिकासुतः । क्षेत्रजः क्षेत्रजात... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419610 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''औरसादिलक्षणम् ।'''|५६१}} {{rule}} '''औरसादिलक्षणम् ।''' औरसादीनां क्रमेण लक्षणं चाह '''याज्ञवल्क्यः—'''<br /> “ औरसो धर्मपत्नीजः तत्समः पुत्रिकासुतः । क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण वा ॥<br /> “ गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः । कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः ॥<br /> “ अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौनर्भवः स्मृतः । दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत् ॥<br /> “ क्रीतस्तु ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्वयंकृतः । दत्त्रिमास्तु स्वयंदत्तो गर्भेविन्नः सहोढजः ॥ ५<br /> “ उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोऽपविद्धो भवेत्सुतः । पिंडदोंऽशहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः ” ॥ इति ।<br /> '''बृहस्पतिरपि—'''<br /> “ प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः । जातिबंधुसुहृच्छिष्यै ऋत्विक्भृत्यपुरोहितैः”॥ इति ।<br /> अत्र पुत्रैरिति बहुवचनादुक्ता औरसादिक्वादशविधपुत्रा गृह्यंते । तदाह '''मनुः—'''<br /> “ क्षेत्रजादिसुतानेतानेकादश यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः ” ॥ इति । १०<br /> एतत् गौणपुत्रपरिग्रहवचनं युगांतरविषयम् । चंद्रिकास्मृत्यर्थसारादौ “ दत्तौरसेतरेषां च<br /> पुत्रत्वेन परिग्रहः ” कलियुगवर्ज्यधर्ममध्ये परिग्रहणात् । पुत्रिकापुत्रस्तु न निषिध्यते—<br /> “ पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रोऽनुजायते । समस्तत्र विभागः स्यात् ज्येष्ठत्वं तत्र न विद्यते ॥<br /> “ रिक्थे च पिंडदाने च समौ तौ परिकीर्तितौ । औरसो धर्मपत्नीजः तत्समः पुत्रिकासुतः ॥<br /> “ पुत्रास्तु द्वादश प्रोक्ता मनुना येऽनुपूर्वशः । संतानकारणं तेषां औरसः पुत्रिकासुतः ॥ १५<br /> “ आज्यं विना यथा तैलं सर्पिः प्रतिनिधिः स्मृतम् । तथैकादशपुत्रास्तु पुत्रिकौरसयोर्विना ” ॥ इति<br /> मनुयाज्ञवल्क्यादिभिरौरससाम्यस्मरणादित्याहुः । एवं च पुत्रपौत्रप्रपौत्राभावे पुत्रिकापुत्रस्य सत्वे स<br /> एव संस्काराधिकारी भवति । “ यश्चार्थहरः स पिण्डदायी ” इति विष्णुस्मरणात् ।<br /> पौत्रादेः सत्वे तु तस्यैव प्राथम्यं न पुत्रिकापुत्रादेः “ पुत्रेषु सत्सु पौत्रेषु नान्यं वै कारये-<br /> त्स्वधाम् ” इति निषेधात् । तथा च क्रमं दर्शयति '''मरीचिः—'''“ पुत्रः पौत्रश्च तज्जश्च २०<br /> पुत्रिकापुत्र एव च ” इति । तथैव स्मृतिरत्नकालादर्शादौ निर्णीतम् । अत एव पुत्रिकापुत्रस्य<br /> पौत्रसाम्यमुक्तं '''बृहस्पतिना—'''<br /> “ पौत्रश्च पुत्रिकापुत्रः स्वर्गप्राप्तिकरावुभौ । रिक्थे च पिंडदाने च समानौ परिकीर्तितौ ” ॥ इति ।<br /> “ तत्समः पुत्रिकासुतः ” इति औरससाम्यवचनमौरससंतत्यभावे पुत्रिकासुतस्य समनंतरार्धि-<br /> कारित्वप्रतिपादनपरम् “न तत् पौत्रेण कर्तव्यं पुत्रवांश्चेत् पितामहः” इति वचनं मुख्यसंतानविषयम् । २५<br /> अतः पुत्रिकापुत्रदत्तापेक्षया पौत्र एव मुख्यः । पुत्रिकापुत्रस्योभयसंबंधोऽपि स्मर्यते देवलेन—<br /> “ द्व्यामुष्यायणका दद्युर्द्वाभ्यां पिंडोदके पृथक् ” इति । स्मृत्यंतरेऽपि—<br /> “ तस्मादुभयसंबद्धः पुत्रिकायाः सुतो ह्यसौ । पूर्वं मातामहश्राद्धं पश्चात्पैतृकमाचरेत् ” ॥<br /> “ अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलंकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स नौ पुत्रो भवेदिति ”॥<br /> प्रदानसमयेऽभिधानेन मातामहस्य जनकस्य च संस्काराधिकारी । ‘स मे पुत्र’ इत्युक्त्वा प्रदाने तु ३०<br /> मातामहेनैव संबंधः । स उभयोरपि । पुत्रिकापुत्राभावे दत्तः कर्ता । तथा चन्द्रिकायां—<br /> “ द्विविधो हि पुत्रिकापुत्रः । एको मातामहेन संबद्धः । अपरः पितृमातामहाभ्यां ततः<br /> प्रथमं मातामहस्य कुर्यात् । पितुरिच्छया य उभयसंबद्धः स उभयोरपि पुत्रिकापुत्राभावे धनहारी<br /> दौहित्रः कर्ता ।<br /> “तस्मिंश्चित् प्रतिगृहीते यद्यौरस उत्पद्येत स चतुर्थांशभाक् ” इति वसिष्ठस्मरणेन ३५<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ प्रसिद्धस्तु. }}<noinclude></noinclude> h3zvznplnnu3t8yug49nmz50wdnt6sw 104 166605 419611 2026-11-10T04:46:54Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५६२|'''पौत्रदौहित्रयोः ।'''|}} {{rule}} औरसचतुर्थांशभाजो दत्तस्य व्यवहितत्वेन समांशभाजः पुत्रिकापुत्रस्यैव प्राथम्यम् । दत्ताभावे[cite: 21] धनहारी दौहित्रः कर्ता । तत्र '... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419611 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५६२|'''पौत्रदौहित्रयोः ।'''|}} {{rule}} औरसचतुर्थांशभाजो दत्तस्य व्यवहितत्वेन समांशभाजः पुत्रिकापुत्रस्यैव प्राथम्यम् । दत्ताभावे[cite: 21] धनहारी दौहित्रः कर्ता । तत्र '''विष्णुः—'''[cite: 21] “ अपुत्रपौत्रसंताने दौहित्रा धनमाप्नुयुः । सर्वेषां तु स्वधाकारे पौत्रा दौहित्रिका मताः ” ॥ इति ।[cite: 21] अपुत्रपौत्रसंताने गौणमुख्यरूपोभयविधपुत्रपौत्रसंतत्यभावे इत्यर्थः । '''स्मृत्यन्तरेऽपि—'''[cite: 21] ५ “ पुत्रश्च दुहिता चैव तुल्यसंतानकारकौ ” इति । '''मनुरपि—'''[cite: 21] “ पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नास्ति धर्मतः । दौहित्राद्यखिलं रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् ॥[cite: 21] “ स एव दद्यात् द्वौ पिंडौ पित्रे मातामहाय च ” इति । '''स्मृत्यंतरे—'''[cite: 21] “ श्राद्धं मातामहानां च अवश्यं धनहारिणा । दौहित्रेण विधिज्ञेन कर्तव्यं पूर्वमुत्तरम् ” ॥[cite: 21] धनग्रहणाभावेऽपि दौहित्रोऽधिकारी । तथा '''भविष्यत्पुराणे—'''[cite: 21] १० “यथा व्रतस्थोऽपि सुतः कुर्यात् प्रेतक्रियां नृप । मातामहस्य दाहाद्याम् दौहित्रोऽपि तथाऽर्हति”॥ इति।[cite: 21] '''गृह्यपरिशिष्टे—'''[cite: 21] “पितामहस्य तत्पत्न्या मातामहोस्तथैव च । पिंडदानादिकं सर्वं मातापित्रोः समं विदुः” ॥ इति ।[cite: 21] '''पराशरः—'''[cite: 21] “पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः। आद्याश्चा द्वादशाहाच्च मध्ये याः स्युः क्रिया मताः॥इति ।[cite: 21] १५ “ पूर्वा च मध्यमा मासि मास्यैकोद्दिष्टसंज्ञिताः ॥[cite: 21] “ प्रेते पितृत्वमापन्ने सपिंडीकरणादनु । क्रियन्ते याः क्रियाः पित्रोः प्रोच्यंते तास्तथोत्तराः ॥[cite: 21] “ पितृमातृसपिंडैस्तु समानसलिलैस्तथा । तत्संघातगतैश्चापि राज्ञा च धनहारिणा ॥[cite: 21] “आद्या मध्याः क्रियाः कार्याः पुत्राद्यैरपि चोत्तराः । दौहित्रैर्वा तथा कार्याः सर्वास्तत्तनयैस्तथा”॥ इति।[cite: 21] एकोद्दिष्टान्ताः सपिण्ड्यन्तास्तदुत्तराश्च त्रिविधा इत्यर्थः । अह्नां दशानां मध्ये याः क्रियाः[cite: 21] २० दाहादिकाः स्मृताः ताः पूर्वा मध्यमा मासीति पाठमाश्रित्य कालदर्शकारेण संगृहीतम्—[cite: 21] “दाहात् दशाहपर्यन्तः सपिंड्यंतादधः क्रियाः । तदूर्ध्वाश्च क्रमात् पूर्वा मध्यमाश्चोत्तराः स्मृताः ॥[cite: 21] “पुत्रैश्च भ्रातृतत्पुत्रैः पत्न्या शिष्येण वाऽखिलाः क्रियाः कार्याः समादिष्टाः ज्येष्टैः पुत्राश्च मध्यमाः”इति।[cite: 21] अपुत्रस्य मातामहस्य मरणे धनहारिणा दौहित्रेण त्रिविधा अपि क्रियाः कर्तव्याः ।[cite: 21] “ मलमेतन्मनुष्याणां द्रविणं यत् प्रकीर्तितम् । तत् गृह्णन्मलमादत्ते दुर्जरं ज्ञानिनामपि ॥[cite: 21] २५ “ऋषिभिस्तस्य निर्दिष्टा निष्कृतिः पावनी परा । आ देहपतनात्तस्य कुर्यात् पिंडोदकक्रियाम्”॥ इति[cite: 21] स्मरणात् । धनग्रहणाभावेऽपि कर्त्रन्तराभावे त्रिविधा अपि क्रियाः कार्याः[cite: 21] “ अप्यदायहरोऽपुत्रीकृतोऽपि दुहितुः सुतः । मातामहस्य विधिवत्कुर्याद्वोचत्तराः क्रियाः ” ॥ इति[cite: 21] स्मरणात् । पूर्वमध्यक्रियाकरणाभावे अवश्यकर्तव्याया उत्तरक्रियायाः कर्तुमुयुक्तत्वात्[cite: 21] कर्त्रन्तरसद्भावे तु धनहरणयोग्यतारहितेन दौहित्रेणाद्याः क्रिया न कार्याः । तत्राब्दिकव्यतिरिक्त-[cite: 21] ३० महालयपूर्वमध्यक्रियाद्यस्तु कर्तव्याः ।[cite: 21] “ पितॄन् मातामहांश्चैव द्विजः श्राद्धेन तर्पयेत् । अनृणः स्यात् पितॄणां तु ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥[cite: 21] “पार्वणं कुरुते यस्तु केवलं पितृहेतुतः।मातामहे न कुरुते पितृहा स प्रजायते”॥ इति व्यासस्मरणात् ।[cite: 21] “ कर्षूसमन्वितं मुक्त्वा तथाश्राद्धषोडशम् । प्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिंडेधु षडिति स्थितिः ” ॥ इति[cite: 21] कात्यायनस्मरणाच्च । कर्षूसमन्वितं कुण्डान्वितसपिंडीकरणमिति यावत् । शेषेषु महालयमन्वादिषु[cite: 21] {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-पू । २ करखग-ताः पूर्वा मध्यमा मासि । ३ कखग-शेषेषु पूर्वाश्च । ४ क-ति । ५ क्ष-पुत्रांस्तर । ६ खग-डाः स्युः षडिति स्मृतिः । }}<noinclude></noinclude> 15tk766kbykmv921ewoivz67lbq02oo 419612 419611 2026-11-10T04:48:03Z Myauthworks 10864 419612 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५६२|'''पौत्रदौहित्रयोः ।'''|}} {{rule}} औरसचतुर्थांशभाजो दत्तस्य व्यवहितत्वेन समांशभाजः पुत्रिकापुत्रस्यैव प्राथम्यम् । दत्ताभावे<br /> धनहारी दौहित्रः कर्ता । तत्र '''विष्णुः—'''<br /> “ अपुत्रपौत्रसंताने दौहित्रा धनमाप्नुयुः । सर्वेषां तु स्वधाकारे पौत्रा दौहित्रिका मताः ” ॥ इति ।<br /> अपुत्रपौत्रसंताने गौणमुख्यरूपोभयविधपुत्रपौत्रसंतत्यभावे इत्यर्थः । '''स्मृत्यन्तरेऽपि—'''<br /> ५ “ पुत्रश्च दुहिता चैव तुल्यसंतानकारकौ ” इति । '''मनुरपि—'''<br /> “ पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नास्ति धर्मतः । दौहित्राद्यखिलं रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् ॥<br /> “ स एव दद्यात् द्वौ पिंडौ पित्रे मातामहाय च ” इति । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ श्राद्धं मातामहानां च अवश्यं धनहारिणा । दौहित्रेण विधिज्ञेन कर्तव्यं पूर्वमुत्तरम् ” ॥<br /> धनग्रहणाभावेऽपि दौहित्रोऽधिकारी । तथा '''भविष्यत्पुराणे—'''<br /> १० “यथा व्रतस्थोऽपि सुतः कुर्यात् प्रेतक्रियां नृप । मातामहस्य दाहाद्याम् दौहित्रोऽपि तथाऽर्हति”॥ इति ।<br /> '''गृह्यपरिशिष्टे—'''<br /> “पितामहस्य तत्पत्न्या मातामह्योस्तथैव च । पिंडदानादिकं सर्वं मातापित्रोः समं विदुः” ॥ इति ।<br /> '''पराशरः—'''<br /> “पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः । आद्याश्चा द्वादशाहाच्च मध्ये याः स्युः क्रिया मताः॥इति ।<br /> १५ “ पूर्वा च मध्यमा मासि मास्यैकोद्दिष्टसंज्ञिताः ॥<br /> “ प्रेते पितृत्वमापन्ने सपिंडीकरणादनु । क्रियन्ते याः क्रियाः पित्रोः प्रोच्यंते तास्तथोत्तराः ॥<br /> “ पितृमातृसपिंडैस्तु समानसलिलैस्तथा । तत्संघातगतैश्चापि राज्ञा च धनहारिणा ॥<br /> “आद्या मध्याः क्रियाः कार्याः पुत्राद्यैरपि चोत्तराः । दौहित्रैर्वा तथा कार्याः सर्वास्तत्तनयैस्तथा”॥ इति ।<br /> एकोद्दिष्टान्ताः सपिण्ड्यन्तास्तदुत्तराश्च त्रिविधा इत्यर्थः । अह्नां दशानां मध्ये याः क्रियाः<br /> २० दाहादिकाः स्मृताः ताः पूर्वा मध्यमा मासीति पाठमाश्रित्य कालदर्शकारेण संगृहीतम्—<br /> “दाहात् दशाहपर्यन्तः सपिंड्यंतादधः क्रियाः । तदूर्ध्वाश्च क्रमात् पूर्वा मध्यमाश्चोत्तराः स्मृताः ॥<br /> “पुत्रैश्च भ्रातृतत्पुत्रैः पत्न्या शिष्येण वाऽखिलाः क्रियाः कार्याः समादिष्टाः ज्येष्टैः पुत्राश्च मध्यमाः”इति।<br /> अपुत्रस्य मातामहस्य मरणे धनहारिणा दौहित्रेण त्रिविधा अपि क्रियाः कर्तव्याः ।<br /> “ मलमेतन्मनुष्याणां द्रविणं यत् प्रकीर्तितम् । तत् गृह्णन्मलमादत्ते दुर्जरं ज्ञानिनामपि ॥<br /> २५ “ऋषिभिस्तस्य निर्दिष्टा निष्कृतिः पावनी परा । आ देहपतनात्तस्य कुर्यात् पिंडोदकक्रियाम्”॥ इति<br /> स्मरणात् । धनग्रहणाभावेऽपि कर्त्रन्तराभावे त्रिविधा अपि क्रियाः कार्याः<br /> “ अप्यदायहरोऽपुत्रीकृतोऽपि दुहितुः सुतः । मातामहस्य विधिवत्कुर्याद्वोचत्तराः क्रियाः ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । पूर्वमध्यक्रियाकरणाभावे अवश्यकर्तव्याया उत्तरक्रियायाः कर्तुमुयुक्तत्वात्<br /> कर्त्रन्तरसद्भावे तु धनहरणयोग्यतारहितेन दौहित्रेणाद्याः क्रिया न कार्याः । तत्राब्दिकव्यतिरिक्त-<br /> ३० महालयपूर्वमध्यक्रियादयस्तु कर्तव्याः ।<br /> “ पितॄन् मातामहांश्चैव द्विजः श्राद्धेन तर्पयेत् । अनृणः स्यात् पितॄणां तु ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥<br /> “पार्वणं कुरुते यस्तु केवलं पितृहेतुतः।मातामहे न कुरुते पितृहा स प्रजायते”॥ इति व्यासस्मरणात् ।<br /> “ कर्षूसमन्वितं मुक्त्वा तथाश्राद्धषोडशम् । प्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिंडेधु षडिति स्थितिः ” ॥ इति<br /> कात्यायनस्मरणाच्च । कर्षूसमन्वितं कुण्डान्वितसपिंडीकरणमिति यावत् । शेषेषु महालयमन्वादिषु<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-पू । २ करखग-ताः पूर्वा मध्यमा मासि । ३ कखग-शेषेषु पूर्वाश्च । ४ क-ति । ५ क्ष-पुत्रांस्तर । ६ खग-डाः स्युः षडिति स्मृतिः । }}<noinclude></noinclude> im5xsro7ftnkr4q5y7zhf2j5ik23oka 104 166606 419613 2026-11-10T04:48:50Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''पत्नी ।'''|५६३}} {{rule}} वर्गद्वयपितॄनुद्दिश्य भोजनं षट् पिंडाश्च भवन्तीत्यर्थः । मातामहस्य भ्रात्रादिसद्भावे संसृष्टस्य तस्य<br /> धनग्रहणरहितो दौहित्रोऽनधिकार... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419613 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''पत्नी ।'''|५६३}} {{rule}} वर्गद्वयपितॄनुद्दिश्य भोजनं षट् पिंडाश्च भवन्तीत्यर्थः । मातामहस्य भ्रात्रादिसद्भावे संसृष्टस्य तस्य<br /> धनग्रहणरहितो दौहित्रोऽनधिकारी ‘ योंऽशहरः स पिंडदायी ’ इति स्मरणात् । पुत्रसमत्वेन<br /> अविभक्तभ्रात्रादिरेवाधिकारी इति केचिदाहुः—<br /> “तथा व्रतस्थोऽपि सुतः कुर्यात् प्रेतक्रियां अपि । मातामहस्य दाहाद्यान् दौहित्रोऽपि तथाऽर्हति”॥ इति<br /> ५ भविष्यत्पुराणवचनात् । पुत्रसमत्वेनाविभक्तभ्रात्रादेः सत्वेऽपि धनग्रहणरहितोऽपि दौहित्र एव<br /> प्रेतक्रियायामधिकारीत्यन्ये । यथोचितमत्र ग्राह्यम् ।<br /> '''दौहित्राभावे अधिकारः पत्न्याः । अत्र वृद्धमनुः—'''<br /> “ अपुत्रां शयनं भर्तुः पालयंती व्रते स्थिता । पत्न्येव दद्यात् तत्पिंडं कृत्स्नमंशं लभेत च ”॥ इति ।<br /> '''सुमन्तुरपि—'''<br /> १० “ अपुत्रे संस्थिते कर्ता न भवेच्छ्राद्धकर्मणि । तत्र पत्न्यपि कुर्वीत सापिंड्यं पार्वणं तथा ” ॥ इति ।<br /> कर्ता न भवेत् । पौत्रादिः दौहित्रान्तकर्ता न भवेदित्यर्थः ।<br /> '''दौहित्रापेक्षया पत्न्याः प्राथम्यमाह संग्रहकारः—'''<br /> “पुत्रः कुर्यात्पितुः श्राद्धं पत्नी च तदसंसिधौ । धनहार्यथ दौहित्रः ततो भ्राता च तत्सुतः”॥ इति ।<br /> तथाह '''शंखः—'''<br /> १५ “पितुः पुत्रेण कर्तव्याः पिंडदानोदकक्रियाः। पुत्राभावे तु पत्नी स्यात्तत्पल्याभावे तु सोदरः”॥<br /> इति । चंद्रिकायामिदं व्याख्यातम् । पुत्रग्रहणेनात्र गौणा मुख्याश्च गृह्यन्ते । तदपि पौत्राभाव-<br /> विषयम् । तदपि दायहरत्वाभावविषयम् । अन्यथा तु यो दायहरः स एव दद्यात् । अत एव<br /> '''विष्णुवापस्तंबौ—'''“ यश्चार्थहरः स पिंडप्रदायी । पुत्रः पितृवित्ताभावे पिंडं दद्यात् ” ॥<br /> इति । अत एव याज्ञवल्क्येन “ पिंडदोंऽशहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः ” इति ।<br /> २० पिंडदत्वांशहरत्वयौरेकाधिकारव्यमुक्तम् । एवं सोदरेऽपि द्रष्टव्यमिति । अनेनैवाभिप्रायेण<br /> '''गौतमः—'''“ पुत्राभावेऽस्य बान्धवाः सपिंडा मातृसपिंडाः शिष्याश्च दद्युस्तदभावे<br /> ऋत्विगाचार्यो ” ॥ इति । अंशहरत्वे भ्रात्रादिसपिंडानां पत्न्याद्यपेक्षया अव्यवहितत्वमाह<br /> '''मार्कंडेयोऽपि—'''<br /> “पुत्राभावे सपिंडास्तु तदभावे तु सोदकाः । मातुः सपिंडा ये वा स्युः ये वा मातृश्च सोदकाः”॥ इति ।<br /> २५ मातुः सपिंडा मातुलादयः । '''मार्कंडेयपुराणेऽपि—'''<br /> “पुत्रो भ्राता च तत्पुत्रः पत्नी माता तथा पिता । वित्ताभावेऽपि शिष्याश्च कुर्वीरन्नौर्ध्वदेहिकम्”॥इति ।<br /> '''अंशहरत्वे तु पत्न्याः प्राथम्यमाह कात्यायनः—'''<br /> “ अपुत्रस्याथ कुलजा पत्नी दुहितरोऽपि वा । तदभावे पिता माता भ्राता तत्पुत्र एव वा ” ॥ इति ।<br /> एतच्च ब्राह्मादिविवाहोढाविषयम् । तस्या यज्ञान्वितत्वेन तत्रैव पत्नीशब्दप्रयोगात् । इतरत्र तु<br /> ३० “ क्रयक्रीता तु या नारी न सा पत्न्यभिधीयते । न सा दैवे न सा पित्र्ये दासीं तां कवयो विदुः”॥ इति<br /> पत्नीत्वाभावात् । अत एव आसुरादिविवाहोढाविषये विष्णुपुराणे '''पराशरः—'''<br /> “ पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्वद्वा भ्रातृसंततिः । सपिंडसंततिर्वाऽपि क्रियार्हा नृप जायते ॥<br /> “ तेषामभावे सर्वेषां समानोदक संततिः । मातृपक्षसँपंडेन संबद्धा ये जलेन वा ॥<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क-त्रांशधनं । २ खग-म्यर्हित । ३ क-न प्र । ४ खग-स्य । }}<noinclude></noinclude> 4dtqfcbmk94jdt4elea99j5jnqcqv1t 104 166607 419614 2026-11-10T04:49:33Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५६४|'''रजोमध्ये पतिमरणे ।'''|}} {{rule}} “कुलद्वयेऽपि चोत्सन्ने स्त्रीभिः कार्या क्रिया नृप । उत्सन्नबंधो रिक्थेन कारयेदवनीपतिः”॥ इति ।<br /> '''मार्कंडेयोऽपि—'''<br /> “ सर्वा... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419614 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५६४|'''रजोमध्ये पतिमरणे ।'''|}} {{rule}} “कुलद्वयेऽपि चोत्सन्ने स्त्रीभिः कार्या क्रिया नृप । उत्सन्नबंधो रिक्थेन कारयेदवनीपतिः”॥ इति ।<br /> '''मार्कंडेयोऽपि—'''<br /> “ सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युः स्वभर्तॄणाममंत्रकम् । तदभावे च नृपतिः कारयेत् सकुटुम्बिनाम् ॥<br /> “तज्जातीयैर्नरः सम्यक् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः । सर्वेषामेव वर्णानां बांधवो नृपतिर्यतः”॥ इति ।<br /> ५ स्वभर्तॄणाममंत्रकमिति चाधर्माववाहोढाविषयम् । ब्राह्मादिविवाहोढा तु मंत्रवदेव कुर्यात् ।<br /> “यज्ञेषु मंत्रवत्कर्म पत्नी कुर्याद्यथाविधि । तदौर्ध्वदेहिके सा हि मंत्रार्हा धर्मसंस्कृता”॥ इति स्मरणात् ।<br /> '''अथ रजोमध्ये पतिमरणे । संग्रहकारः—'''<br /> “ रजोमध्ये तु भार्याया दैवात् भर्तुर्मृतिर्यदि । पुत्रहीनस्य कर्तव्यं न तया दहनादिकम् ॥<br /> “ अन्यैस्तदनुमत्या च न कार्यं प्रेतकर्म हि । तूष्णीं दग्ध्वा चतुर्थेऽह्नि पुनः स्नानं विधाय च ।<br /> १० “प्रेतकर्म तथा कार्यमथवा पंचमेऽहनि ॥<br /> “ रजोमध्ये तु यः कश्चित् द्रव्याशापरिमोहितः । कुर्याच्चेत् प्रेतकृत्यं तु कर्ता चैव प्रमीयते ॥<br /> “ अधोगतिं प्रयात्येव कुलहानिर्भवेत् ध्रुवम् ” ॥ इति ।<br /> मरणदिने तूष्णीं दाहयित्वा चतुर्थे पंचमे वाऽह्नि तथा पुनर्दाहनं कार्यमित्यर्थः ।<br /> '''संग्रहांतरे—'''“ प्राजापत्यं तीर्थकृच्छ्रं वारुणं च समाचरेत् ।<br /> १५ “ब्राह्मणानां च वाक्येन गृहीत्वा तत्करात् कुशम् । विधिवद्दहनं कुर्यात् पिता भ्राताऽथवाऽपरः”॥ इति ।<br /> रजस्वलास्नानप्रकारेण उद्धृततोयेन स्नापयित्वा तद्धस्तात्कुशमादाय कुर्यादित्यर्थः । पुत्रादि-<br /> दौहित्रान्ताभावे पत्न्याः पतिः कुर्यात् । तथा च '''कात्यायनः—'''<br /> “ तेषामभावे तु पतिस्तदभावे सपिण्डकाः । अपुत्रायाः पतिर्दद्यात्सपुत्राया न तु क्वचित् ”॥<br /> '''संग्रहे—'''“भार्यापिण्डं पतिर्दद्यात् भर्तृभार्ये परस्परम् ” इति । तथा '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> २० “ अप्रजायामतीतायां भर्तुरेव तदिष्यते । पतिरेव क्रियां कुर्यात् अपुत्राया मृतक्रियाः ” ॥ इति ।<br /> तत् पत्नीधनम् । सपत्नीपुत्रसद्भावेऽपि भर्तैव दाहादिकं कुर्यादित्युकतं तत्रैव—<br /> “ एकभर्तृकपत्नीनामपुत्रा निधने गता । अन्यस्याः पुत्रवत्त्वेऽपि कर्ता भर्तैव तत्र तु ॥<br /> “ पत्यभावे तु सापत्ल्यः पुत्र एव नियुज्यते । तदभावे तु तत्पुत्रः आसन्नोऽन्यस्ततः परः ”॥ इति ।<br /> एतच्च सपत्नीपुत्रापेक्षया भर्तुरभ्यर्हितत्ववचनं स्त्रीधनग्रहणविषयम् । अन्यथा सपत्नीपुत्र एव<br /> २५ कर्तेत्याहुः । धनग्रहणविषये '''मनुराह—'''<br /> “ ब्राह्मादैवार्षगांधर्वप्राजापत्येषु यद्धनम् । अप्रजायामतीतायां भर्तुरेव तदिष्यते ”॥ इति ।<br /> '''याज्ञवल्क्योऽपि—'''<br /> “ अप्रजस्त्रीधनं भर्तुः ब्राह्मादिषु चतुर्ष्वपि । दुहितॄणां प्रसूता चेच्छेषेषु पितृगामि तत् ”॥ इति ।<br /> शेषेषु आसुरादिषु । धनग्रहणाभावे तु सपत्नीपुत्रस्य प्राथम्यमाह '''कात्यायनः—'''<br /> ३० “विदध्यादौरसः क्षेत्र्यो जनन्या और्ध्वदेहिकम् । तदभावे सपत्नीजः क्षेत्रजाद्यास्तथा मताः ॥<br /> “ तेषामभावे तु पतिः तदभावे सपिंडकाः ” इति । औरसः क्षेत्र्यः स्वीयसन्तानः ॥<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ अपुत्रायाः सपत्नीजः क्षेत्रजायाः पतिस्तथा । पूर्वाभावे परः कुर्यात् विधिवत् पैतृमेधिकम् ”॥ इति।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-स । }}<noinclude></noinclude> rj9pyzhuh41uxeknaf55hd9utth3szf 104 166608 419615 2026-11-10T04:51:35Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''पत्नीदुहितृदौहित्रसमवाये'''|५६५}} {{rule}} '''मनुरपि—'''<br /> “ बह्वीनामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः ” ॥ इति ।<br /> '''ब... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419615 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''पत्नीदुहितृदौहित्रसमवाये'''|५६५}} {{rule}} '''मनुरपि—'''<br /> “ बह्वीनामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः ” ॥ इति ।<br /> '''बृहस्पतिश्च—'''<br /> “बह्वीनामेकपत्नीनामेव एव विधिः स्मृतः । एका चेत्पुत्रिणी तासां सर्वासां पिंडदस्त सः ”॥ इति ।<br /> '''गौतमोऽपि—'''“ पितृपत्न्यः सर्वा मातरः ” इति । केचिदाहुः—‘‘ अन्यस्याः पुत्रवत्त्वेऽपि ५<br /> कर्ता भर्तैव तत्र तु ” इत्यादिवचनं असवर्णस्त्रीविषयम् इति । ‘ विदध्यादौरसः क्षेत्र्य ’<br /> इत्यादिवचनं सपत्नीपुत्रस्य प्राथम्यप्रतिपादकसवर्णस्त्रीविषयमिति । अन्ये तु अत्र प्रमाणा-<br /> भावात् ‘ योंऽशहर ’ इति वचनेनांशग्रहणाग्रहणप्रयुक्ता व्यवस्था युक्तेत्याहुः । अत्र केचित्<br /> पुत्रदौहित्राद्यपेक्षया सपत्नीपुत्रस्य प्राथम्यमाहुः । अपरे तु, अपुत्रायाः सपत्नीज इत्यादेः<br /> स्वसंतानाभावविषयाभावविषयत्वात् ‘योंऽशहरः स पिंडदायी’ इति वचनात् अंशहरेषु पौत्रादिषु १०<br /> सत्सु कथं तस्य प्राथम्यमिति वदंतस्तन्नान क्षमंते । तदुक्तं '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “सपत्न्याः पुत्रवत्वेऽपि अपुत्रायाः क्रियां पतिः । दौहित्रः पत्यभावे तु सपत्नीपुत्र इष्यते ” ॥ इति ।<br /> धनग्राहिणोः पतिदौहित्रयोरभावे सपत्नीपुत्रः कर्तेत्यर्थः । एतच्च विभक्तविषयम् । अविभागे तु<br /> दौहित्राद्यपेक्षया सपत्नीपुत्र एव प्रथमः । पुत्रादिरपत्यं तस्याभावे दुहिता कर्त्री । अत्र '''शंखः—'''<br /> “ पुत्राभावे तु कुर्यातां भर्तृभार्ये परस्परम् । अपुत्रस्य तु या पुत्री सैव पिंडप्रदा भवेत् ” ॥ इति । १५<br /> पत्युरभावे दुहिता मातुः कुर्यात् । पत्न्यभावे पितुश्च इत्यर्थः । पितृधनभाक्त्वं च तस्याः स्मर्यते<br /> '''देवलेन—'''“ अपुत्रकस्य स्वं कन्या धर्मजा पुत्रवद्धरेत् ” इति । कन्या ऊढा अनूढा च ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा । तस्यामात्मनि तिष्ठंत्यां कथमन्यो धनं हरेत् ” ॥ इति ।<br /> '''अत्र केचित्—''' २०<br /> “पुत्रः कुर्यात्पितुः श्राद्धं पत्नी च तदसंनिधौ । धनहार्यथ दौहित्रस्ततो भ्राता च तत्सुतः ” ॥<br /> इति स्मरणात् “ पत्नीदुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा ” इति धनग्रहणे क्रमस्मरणाच्च<br /> पत्न्या दुहितुश्च दौहित्रात्पूर्वभावित्वमाहुः । “ पौत्रा दौहित्रिका मताः ”<br /> इति विष्णुस्मरणात् शिष्टाचाराच्च पत्नीदुहित्रपेक्षया दौहित्रस्यैव प्राथम्यं परे वदंति ।<br /> दुहितुरभावे भ्रात्रादिः कर्ता । २५<br /> “भ्रातुः सहोदरो भ्राता कुर्याद्दाहादि तत्सुतः।ततस्तु सोदरो भ्राता तदभावे च तत्सुतः”॥इति स्मरणात्।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ पत्नी भ्राता च तज्जश्च पिता माता स्नुषा तथा । भगिनी भागिनेयश्च सपिंडः सोदकस्तथा ॥<br /> “ असंनिधाने पूर्वेषामुत्तरे पिंडदाः स्मृताः ” ॥ '''विष्णुपुराणे—'''<br /> “ पुत्रो भ्राता च तत्पुत्रः पत्नी माता तथा पिता । वित्ताभावेऽपि शिष्यश्च कुर्वीरन्नौर्ध्वदेहिकम्”॥ इति । ३०<br /> यत्तु '''मनुवचनम्—'''<br /> “ भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान् भवेत् । सर्वे तेनैव पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ” ॥ इति<br /> तत् भ्रात्रपेक्षया भ्रातृपुत्रस्य नाभ्यर्हितत्वप्रतिपादनपरं किंतु भ्रातृपुत्रपरिग्रहसंभवेऽन्यं न परिगृह्णीया-<br /> दित्येवंपरमिति विज्ञानेश्वरादिभिर्व्याख्यातम् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-सवर्ण । २ खग-पौत्र । ३ खक-यात् । ४ क्ष-धातु । ५ ग-दौहित्रा । }} ७२<noinclude></noinclude> fxb2ph2uhoadpb0pour6et9usd8oax3 104 166609 419616 2026-11-10T04:52:54Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५६६|'''पिंडदक्रमः ।'''|}} {{rule}} '''अत्र केचिदाहुः—'''<br /> “अपुत्रस्याथ कुलजा पत्नी दुहितरोऽपि वा । तदभावे पिता माता भ्राता पुत्राश्च कीर्तिताः ” ॥ इति<br /> कात्यायनस्मरणात... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419616 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५६६|'''पिंडदक्रमः ।'''|}} {{rule}} '''अत्र केचिदाहुः—'''<br /> “अपुत्रस्याथ कुलजा पत्नी दुहितरोऽपि वा । तदभावे पिता माता भ्राता पुत्राश्च कीर्तिताः ” ॥ इति<br /> कात्यायनस्मरणात्—“ पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथेति ” धनग्रहणे क्रमस्मरणाच्च पित्रोः<br /> प्राथम्यं भ्रात्रादेस्तु ततो विप्रकर्ष इति । अन्ये तु ‘ पत्नी भ्राता च तत्पुत्रः पिता माता ’ इति<br /> ५ पूर्वोक्तवचननिश्चयबलात् भ्रात्रादेः प्राथम्यमिति वदंति । यत्तु '''बोधायनवचनम्—'''<br /> “ न च माता न च पिता कुर्यात्पुत्रस्य पैतृकम् । नाग्रजश्च तथा भ्राता भ्रातॄणां च कनीयसाम् ” ॥ इति<br /> यदपि '''कात्यायनवचनम्—'''<br /> “पित्रा श्राद्धं न कर्तव्यं पुत्राणां च कथंचन । भ्रात्राऽग्रजेन कर्तव्यं भ्रातॄणां यवीयसाम् ” ॥ इति ।<br /> यदपि '''स्मृत्यंतरम्—'''“ न पुत्रस्य पिता कुर्यान्नानुजस्य तथाऽग्रजः ” ॥ इति तत्सर्वं मुख्याधिकारि-<br /> १० पुत्रकनिष्ठभ्रात्रादिसद्भावविषयं स्नेहविहीनविषयं वा । तथा च '''देवलबोधायनौ—'''<br /> “ संस्कार्यश्च पिता पुत्रैर्भ्रातृभिश्च कनीयसा । मातुलस्याप्यपुत्रस्य स्वस्त्रीया अपि वा मताः ॥<br /> “ न पुत्रस्य पिता कुर्यान्नानुजस्य तथाऽग्रजः । यदि स्नेहेन कुर्वीतां सपिंडीकरणं विना ”॥ इति ।<br /> कर्त्रन्तराभावे तदपि कार्यमित्याह '''संग्रहकारः—'''<br /> “अन्याभावे पिता माता ज्येष्ठो वाऽपि सपिंडनम् । कुर्याज्जीवंतमाक्रम्य पिंडभागं नियोजयेत्”॥ इति ।<br /> १५ आक्रम्यातिक्रम्येत्यर्थः । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “सर्वाभावे पिता वाऽपि कुर्याद्भ्राताऽपि वाऽग्रजः । गयायां च विशेषेण ज्यायानपि समाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> अकरणे प्रत्यवायश्च '''स्मृतिसारसमुच्चये दर्शितः—'''<br /> “उत्सन्नबान्धवं प्रेतं पिता भ्राता तथाऽग्रजः । जननी वाऽपि संस्कुर्यान्महदेनोऽन्यथा भवेत्”॥ इति ।<br /> पित्रग्रजयोः समवाये प्रत्यासन्नत्वात् पितैव कुर्यात् । तदभावे ज्येष्ठ इति क्रमो विवक्ष्यते । कनिष्ठ-<br /> २० भ्रातृसमवाये अनंतर एव कनिष्ठो ज्येष्ठस्य कुर्यात् । न व्यवहितोऽनुजः “अनंतरः सपिंडो यः क्रमेण<br /> तनयस्तयोः” इति मन्वादिक्स्मरणात् । जीवति पितरि भ्रात्रादेरन्येन कारयितव्यमित्युक्तं '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> “ प्रेतश्राद्धं सपिण्डत्वन्तं प्रत्याब्दं श्राद्धमेव च । भ्रात्रादेः कार्यमन्येन स पिता यदि जीवति ”॥ इति ।<br /> एवं भ्रातृतत्पुत्रयोरभावे पिता मातापित्रोरभावे स्नुषा तदभावे स्वसा अनुजा अग्रजा वा तदभावे<br /> तत्सुतः स्वोदरस्वसृसंभवे असोदरस्वसा ततस्तत्सुतः । ततः सपिंडः ततः समानोदकस्ततो मातृसपिंडः<br /> २५ ततो मातृसमानोदकः तदभावे सगोत्रः ततः शिष्यः तदभावे ऋत्विक् तत आचार्यः तदभावे<br /> जामाता तदभावे सखा इति क्रमः । तथा च '''स्मृतिसारे—'''<br /> “ पत्नी भ्राता च तज्जश्च पिता माता स्नुषा तथा । भगिनी भागिनेयश्च सपिंडः सोदकस्तथा ।<br /> “असंनिधाने पूर्वेषामुत्तरे पिंडदाः स्मृताः” ॥ इति । '''कात्यायनः—'''<br /> “अनुजा वाऽग्रजा वाऽपि भ्रातुः कुर्याच्च संस्क्रियाम् । ततस्तु सोदरास्तद्वत्क्रमेण तनयस्तयोः ”॥ इति ।<br /> ३० '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ पुत्राभावे सपिंडास्तु तदभावे तु सोदकाः । मातुः सपिंडा ये वा स्युर्थे वा मातुश्च सोदकाः ॥<br /> “ कुर्पुरेनं विधिं सम्यक् अपुत्रस्य सुताः स्मृताः ” ॥ इति । मातुः सपिंडः मातामहः तत्सुतादिः<br /> पंचपुरुषपर्यंतः पञ्चपुरुषादूर्ध्वं त्रिपुरुषपर्यंता मातृसमानोदकाः । '''पराशरः—'''<br /> “ अभावे तु सपिंडानां समानोदक संततिः । मातृपक्षस्य पिंढेन संबद्धा ये जलेन वा ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs}}<noinclude></noinclude> d69gczk8lb3ybvuelofsmh498zhxdk1 104 166610 419617 2026-11-10T04:53:42Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''अनाथप्रेतं ।'''|५६७}} {{rule}} '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः । ज्ञातिबंधुसुहृच्छिष्यैर्ऋत्विक्भृत्यपुरोहितैः ” ॥<br /> '''कात्याय... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419617 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''अनाथप्रेतं ।'''|५६७}} {{rule}} '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः । ज्ञातिबंधुसुहृच्छिष्यैर्ऋत्विक्भृत्यपुरोहितैः ” ॥<br /> '''कात्यायनोऽपि—'''<br /> “पुत्रः शिष्योऽथ वा पत्नी पिता माता तथा गुरुः । स्त्रीहारी धनहारी च कुर्युः पिंडोदकक्रियाम्”॥ इति ।<br /> स्त्रीहारी रागतः कलत्रहारी । धनहारी तु '''मनुना दर्शितः—''' ५<br /> “ अनंतरः सपिंडो यस्तस्य तस्य धनं हरेत् । अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा ॥<br /> “ सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः । त्रैविद्याः शुचयो दान्ता तथा धर्मो न हीयते ॥<br /> “ अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यमिति स्थितिः ” ॥ इति । '''मार्कण्डेयः—'''<br /> “ सख्युश्चोत्सन्नबंधोश्च सखाऽपि श्वशुरस्य च । जामाता स्नेहतः कुर्यादखिलं पैतृमेधिकम् ॥<br /> “सर्वाभावे तु नृपतिः कारयेत्तस्य रिक्थतः । तज्जातीयैर्नरैः सम्यक् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः”॥ इति । १०<br /> '''वृद्धशातातपोऽपि—'''<br /> “ मातुले भागिनेयस्य स्वस्त्रीयो मातुलस्य च । श्वशुरस्य गुरोश्चैव सख्युर्मातामहस्य च ॥<br /> “एतेषां चैव भार्याणां स्वसुर्मातुः पितृष्वसुः । मृतौ दाहादिकं कार्यमिति वेदविदां स्थितिः ”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ मातुः पित्रोर्मातुलस्य मातुलान्या मृतावपि । दौहित्रः प्रथमः कर्ता ज्ञातिः स्यात्तदनंतरम् ” ॥ इति । १५<br /> '''विष्णुरपि—'''“ श्वश्रूवादीनां तथा पिंडं पत्नी दद्यात् सुसंयता ” । इति ॥<br /> धनहारित्वादि निमित्ताभावेऽपि दाहादिके कृतेऽभ्युदय इत्याह '''वृद्धशातातपः—'''<br /> “प्रीत्या श्राद्धं तु कर्तव्यं सर्वेषां वर्णिनामिह । एवं कुर्वन्नरः सम्यक् महतीं श्रियमाप्नुयात्”॥ इति ।<br /> लिंगिनः आश्रमिरणः । '''ब्राह्मेऽपि—'''<br /> “ अनाथं ब्राह्मणं दग्ध्वा क्षत्रियं वैश्यमेव च । पितृमेधमहाफलमाप्नोति मानवः ” ॥ इति । २०<br /> एतच्च सवर्णाभिप्रायम् । अन्यथा दोषश्रवणात् । तथा '''मरीचिः—'''<br /> “ ब्राह्मणो ह्यन्यवर्णस्य यः कुर्यादौर्ध्वदेहिकम् । तद्वर्णत्वमसौ याति इहलोके परत्र च ”॥<br /> '''पारस्करोऽपि—'''<br /> “ न ब्राह्मणेन कर्तव्यं शूद्रस्य त्वौर्ध्वदेहिकम् । शूद्रेण वा ब्राह्मणस्य विना पारशवादिति”॥<br /> ब्राह्मणेन शूद्रायामुत्पादितः पारशवः । '''कालादर्शऽपि—''' २५<br /> “ स्नेहाद्विप्रादिकैः सर्वैः वर्णिभिर्यौर्ध्वदेहिकम् । कर्तव्यं नैव विप्रेण शूद्रस्यान्येन तस्य च ”॥ इति ।<br /> विप्रादिना शूद्रादेरित्यर्थः । सपिंडानां मध्ये केषांचिद्दाहादिनिषेधमाह '''वृद्धमनुः—'''<br /> “ क्लीवाद्या नोदकं दद्युः स्तेना व्रात्या विधर्मिणः । गर्भभर्तृद्रुहश्चैव सुराप्यश्चैव योषितः ॥<br /> “ न ब्रह्मचारिणः कुर्यादुदकं पतिता न च ” ॥ इति । क्लीबो मोघवीर्यः । आदिशब्दात् कुंड-<br /> गोलकादयः । स्तेनाः परस्वहारिणः । व्रात्याः संस्काररहिताः । विधर्मिणः प्रध्युतस्वधर्माः । गर्भद्रुहः ३०<br /> गर्भघातिन्यः । भर्तृद्रुहः भर्तृघ्न्यः । उदकग्रहणमन्येन दाहे कृतेऽपि उदकदाननिषेधार्थम् । अतो<br /> दाहादिनिषेधः कैमुत्यसिद्धः । स्वसपिंडमरणे क्लीबाद्या दाहादिकं न कुर्युरीत्यर्थः । ब्रह्मचारिणस्तु<br /> दाहादिनिषेधः पित्रादिव्यतिरिक्तविषयः । तथा प्रतिपादितमधस्तात् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-दा । २ क्ष-पूर्व । ३ क्ष-+हाधिकारनिषेध । ४ क्ष-ग्रह । }}<noinclude></noinclude> iel94o7ab1qmxpxn6lhzkcbcd38rny0 419618 419617 2026-11-10T04:54:17Z Myauthworks 10864 419618 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>\{{rh||'''अनाथप्रेतं ।'''|५६७}} {{rule}} '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः । ज्ञातिबंधुसुहृच्छिष्यैर्ऋत्विक्भृत्यपुरोहितैः ” ॥<br /> '''कात्यायनोऽपि—'''<br /> “पुत्रः शिष्योऽथ वा पत्नी पिता माता तथा गुरुः । स्त्रीहारी धनहारी च कुर्युः पिंडोदकक्रियाम्”॥ इति ।<br /> स्त्रीहारी रागतः कलत्रहारी । धनहारी तु '''मनुना दर्शितः—''' ५<br /> “ अनंतरः सपिंडो यस्तस्य तस्य धनं हरेत् । अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा ॥<br /> “ सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः । त्रैविद्याः शुचयो दान्ता तथा धर्मो न हीयते ॥<br /> “ अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यमिति स्थितिः ” ॥ इति । '''मार्कण्डेयः—'''<br /> “ सख्युश्चोत्सन्नबंधोश्च सखाऽपि श्वशुरस्य च । जामाता स्नेहतः कुर्यादखिलं पैतृमेधिकम् ॥<br /> “सर्वाभावे तु नृपतिः कारयेत्तस्य रिक्थतः । तज्जातीयैर्नरैः सम्यक् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः”॥ इति । १०<br /> '''वृद्धशातातपोऽपि—'''<br /> “ मातुले भागिनेयस्य स्वस्त्रीयो मातुलस्य च । श्वशुरस्य गुरोश्चैव सख्युर्मातामहस्य च ॥<br /> “एतेषां चैव भार्याणां स्वसुर्मातुः पितृष्वसुः । मृतौ दाहादिकं कार्यमिति वेदविदां स्थितिः ”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ मातुः पित्रोर्मातुलस्य मातुलान्या मृतावपि । दौहित्रः प्रथमः कर्ता ज्ञातिः स्यात्तदनंतरम् ” ॥ इति । १५<br /> '''विष्णुरपि—'''“ श्वश्रूवादीनां तथा पिंडं पत्नी दद्यात् सुसंयता ” । इति ॥<br /> धनहारित्वादि निमित्ताभावेऽपि दाहादिके कृतेऽभ्युदय इत्याह '''वृद्धशातातपः—'''<br /> “प्रीत्या श्राद्धं तु कर्तव्यं सर्वेषां वर्णिनामिह । एवं कुर्वन्नरः सम्यक् महतीं श्रियमाप्नुयात्”॥ इति ।<br /> लिंगिनः आश्रमिरणः । '''ब्राह्मेऽपि—'''<br /> “ अनाथं ब्राह्मणं दग्ध्वा क्षत्रियं वैश्यमेव च । पितृमेधमहाफलमाप्नोति मानवः ” ॥ इति । २०<br /> एतच्च सवर्णाभिप्रायम् । अन्यथा दोषश्रवणात् । तथा '''मरीचिः—'''<br /> “ ब्राह्मणो ह्यन्यवर्णस्य यः कुर्यादौर्ध्वदेहिकम् । तद्वर्णत्वमसौ याति इहलोके परत्र च ”॥<br /> '''पारस्करोऽपि—'''<br /> “ न ब्राह्मणेन कर्तव्यं शूद्रस्य त्वौर्ध्वदेहिकम् । शूद्रेण वा ब्राह्मणस्य विना पारशवादिति”॥<br /> ब्राह्मणेन शूद्रायामुत्पादितः पारशवः । '''कालादर्शऽपि—''' २५<br /> “ स्नेहाद्विप्रादिकैः सर्वैः वर्णिभिर्यौर्ध्वदेहिकम् । कर्तव्यं नैव विप्रेण शूद्रस्यान्येन तस्य च ”॥ इति ।<br /> विप्रादिना शूद्रादेरित्यर्थः । सपिंडानां मध्ये केषांचिद्दाहादिनिषेधमाह '''वृद्धमनुः—'''<br /> “ क्लीवाद्या नोदकं दद्युः स्तेना व्रात्या विधर्मिणः । गर्भभर्तृद्रुहश्चैव सुराप्यश्चैव योषितः ॥<br /> “ न ब्रह्मचारिणः कुर्यादुदकं पतिता न च ” ॥ इति । क्लीबो मोघवीर्यः । आदिशब्दात् कुंड-<br /> गोलकादयः । स्तेनाः परस्वहारिणः । व्रात्याः संस्काररहिताः । विधर्मिणः प्रध्युतस्वधर्माः । गर्भद्रुहः ३०<br /> गर्भघातिन्यः । भर्तृद्रुहः भर्तृघ्न्यः । उदकग्रहणमन्येन दाहे कृतेऽपि उदकदाननिषेधार्थम् । अतो<br /> दाहादिनिषेधः कैमुत्यसिद्धः । स्वसपिंडमरणे क्लीबाद्या दाहादिकं न कुर्युरीत्यर्थः । ब्रह्मचारिणस्तु<br /> दाहादिनिषेधः पित्रादिव्यतिरिक्तविषयः । तथा प्रतिपादितमधस्तात् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-दा । २ क्ष-पूर्व । ३ क्ष-+हाधिकारनिषेध । ४ क्ष-ग्रह । }}<noinclude></noinclude> ss7sw9x0xmns3bjl9uf6rgcz1e22rae 419619 419618 2026-11-10T04:54:36Z Myauthworks 10864 419619 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''अनाथप्रेतं ।'''|५६७}} {{rule}} '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः । ज्ञातिबंधुसुहृच्छिष्यैर्ऋत्विक्भृत्यपुरोहितैः ” ॥<br /> '''कात्यायनोऽपि—'''<br /> “पुत्रः शिष्योऽथ वा पत्नी पिता माता तथा गुरुः । स्त्रीहारी धनहारी च कुर्युः पिंडोदकक्रियाम्”॥ इति ।<br /> स्त्रीहारी रागतः कलत्रहारी । धनहारी तु '''मनुना दर्शितः—''' ५<br /> “ अनंतरः सपिंडो यस्तस्य तस्य धनं हरेत् । अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा ॥<br /> “ सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः । त्रैविद्याः शुचयो दान्ता तथा धर्मो न हीयते ॥<br /> “ अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यमिति स्थितिः ” ॥ इति । '''मार्कण्डेयः—'''<br /> “ सख्युश्चोत्सन्नबंधोश्च सखाऽपि श्वशुरस्य च । जामाता स्नेहतः कुर्यादखिलं पैतृमेधिकम् ॥<br /> “सर्वाभावे तु नृपतिः कारयेत्तस्य रिक्थतः । तज्जातीयैर्नरैः सम्यक् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः”॥ इति । १०<br /> '''वृद्धशातातपोऽपि—'''<br /> “ मातुले भागिनेयस्य स्वस्त्रीयो मातुलस्य च । श्वशुरस्य गुरोश्चैव सख्युर्मातामहस्य च ॥<br /> “एतेषां चैव भार्याणां स्वसुर्मातुः पितृष्वसुः । मृतौ दाहादिकं कार्यमिति वेदविदां स्थितिः ”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ मातुः पित्रोर्मातुलस्य मातुलान्या मृतावपि । दौहित्रः प्रथमः कर्ता ज्ञातिः स्यात्तदनंतरम् ” ॥ इति । १५<br /> '''विष्णुरपि—'''“ श्वश्रूवादीनां तथा पिंडं पत्नी दद्यात् सुसंयता ” । इति ॥<br /> धनहारित्वादि निमित्ताभावेऽपि दाहादिके कृतेऽभ्युदय इत्याह '''वृद्धशातातपः—'''<br /> “प्रीत्या श्राद्धं तु कर्तव्यं सर्वेषां वर्णिनामिह । एवं कुर्वन्नरः सम्यक् महतीं श्रियमाप्नुयात्”॥ इति ।<br /> लिंगिनः आश्रमिरणः । '''ब्राह्मेऽपि—'''<br /> “ अनाथं ब्राह्मणं दग्ध्वा क्षत्रियं वैश्यमेव च । पितृमेधमहाफलमाप्नोति मानवः ” ॥ इति । २०<br /> एतच्च सवर्णाभिप्रायम् । अन्यथा दोषश्रवणात् । तथा '''मरीचिः—'''<br /> “ ब्राह्मणो ह्यन्यवर्णस्य यः कुर्यादौर्ध्वदेहिकम् । तद्वर्णत्वमसौ याति इहलोके परत्र च ”॥<br /> '''पारस्करोऽपि—'''<br /> “ न ब्राह्मणेन कर्तव्यं शूद्रस्य त्वौर्ध्वदेहिकम् । शूद्रेण वा ब्राह्मणस्य विना पारशवादिति”॥<br /> ब्राह्मणेन शूद्रायामुत्पादितः पारशवः । '''कालादर्शऽपि—''' २५<br /> “ स्नेहाद्विप्रादिकैः सर्वैः वर्णिभिर्यौर्ध्वदेहिकम् । कर्तव्यं नैव विप्रेण शूद्रस्यान्येन तस्य च ”॥ इति ।<br /> विप्रादिना शूद्रादेरित्यर्थः । सपिंडानां मध्ये केषांचिद्दाहादिनिषेधमाह '''वृद्धमनुः—'''<br /> “ क्लीवाद्या नोदकं दद्युः स्तेना व्रात्या विधर्मिणः । गर्भभर्तृद्रुहश्चैव सुराप्यश्चैव योषितः ॥<br /> “ न ब्रह्मचारिणः कुर्यादुदकं पतिता न च ” ॥ इति । क्लीबो मोघवीर्यः । आदिशब्दात् कुंड-<br /> गोलकादयः । स्तेनाः परस्वहारिणः । व्रात्याः संस्काररहिताः । विधर्मिणः प्रध्युतस्वधर्माः । गर्भद्रुहः ३०<br /> गर्भघातिन्यः । भर्तृद्रुहः भर्तृघ्न्यः । उदकग्रहणमन्येन दाहे कृतेऽपि उदकदाननिषेधार्थम् । अतो<br /> दाहादिनिषेधः कैमुत्यसिद्धः । स्वसपिंडमरणे क्लीबाद्या दाहादिकं न कुर्युरीत्यर्थः । ब्रह्मचारिणस्तु<br /> दाहादिनिषेधः पित्रादिव्यतिरिक्तविषयः । तथा प्रतिपादितमधस्तात् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-दा । २ क्ष-पूर्व । ३ क्ष-+हाधिकारनिषेध । ४ क्ष-ग्रह । }}<noinclude></noinclude> iel94o7ab1qmxpxn6lhzkcbcd38rny0 419620 419619 2026-11-10T04:55:58Z Myauthworks 10864 419620 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''अनाथप्रेतं ।'''|५६७}} {{rule}} '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः । ज्ञातिबंधुसुहृच्छिष्यैर्ऋत्विक्भृत्यपुरोहितैः ” ॥<br /> '''कात्यायनोऽपि—'''<br /> “पुत्रः शिष्योऽथ वा पत्नी पिता माता तथा गुरुः । स्त्रीहारी धनहारी च कुर्युः पिंडोदकक्रियाम्”॥ इति ।<br /> स्त्रीहारी रागतः कलत्रहारी । धनहारी तु '''मनुना दर्शितः—''' ५<br /> “ अनंतरः सपिंडो यस्तस्य तस्य धनं हरेत् । अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा ॥<br /> “ सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः । त्रैविद्याः शुचयो दान्ता तथा धर्मो न हीयते ॥<br /> “ अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यमिति स्थितिः ” ॥ इति । '''मार्कण्डेयः—'''<br /> “ सख्युश्चोत्सन्नबंधोश्च सखाऽपि श्वशुरस्य च । जामाता स्नेहतः कुर्यादखिलं पैतृमेधिकम् ॥<br /> “सर्वाभावे तु नृपतिः कारयेत्तस्य रिक्थतः । तज्जातीयैर्नरैः सम्यक् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः”॥ इति । १०<br /> '''वृद्धशातातपोऽपि—'''<br /> “ मातुले भागिनेयस्य स्वस्त्रीयो मातुलस्य च । श्वशुरस्य गुरोश्चैव सख्युर्मातामहस्य च ॥<br /> “एतेषां चैव भार्याणां स्वसुर्मातुः पितृष्वसुः । मृतौ दाहादिकं कार्यमिति वेदविदां स्थितिः ”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ मातुः पित्रोर्मातुलस्य मातुलान्या मृतावपि । दौहित्रः प्रथमः कर्ता ज्ञातिः स्यात्तदनंतरम् ” ॥ इति । १५<br /> '''विष्णुरपि—'''“ श्वश्रूवादीनां तथा पिंडं पत्नी दद्यात् सुसंयता ” । इति ॥<br /> धनहारित्वादि निमित्ताभावेऽपि दाहादिके कृतेऽभ्युदय इत्याह '''वृद्धशातातपः—'''<br /> “प्रीत्या श्राद्धं तु कर्तव्यं सर्वेषां वर्णिनामिह । एवं कुर्वन्नरः सम्यक् महतीं श्रियमाप्नुयात्”॥ इति ।<br /> लिंगिनः आश्रमिरणः । '''ब्राह्मेऽपि—'''<br /> “ अनाथं ब्राह्मणं दग्ध्वा क्षत्रियं वैश्यमेव च । पितृमेधमहाफलमाप्नोति मानवः ” ॥ इति । २०<br /> एतच्च सवर्णाभिप्रायम् । अन्यथा दोषश्रवणात् । तथा '''मरीचिः—'''<br /> “ ब्राह्मणो ह्यन्यवर्णस्य यः कुर्यादौर्ध्वदेहिकम् । तद्वर्णत्वमसौ याति इहलोके परत्र च ”॥<br /> '''पारस्करोऽपि—'''<br /> “ न ब्राह्मणेन कर्तव्यं शूद्रस्य त्वौर्ध्वदेहिकम् । शूद्रेण वा ब्राह्मणस्य विना पारशवादिति”॥<br /> ब्राह्मणेन शूद्रायामुत्पादितः पारशवः । '''कालादर्शऽपि—''' २५<br /> “ स्नेहाद्विप्रादिकैः सर्वैः वर्णिभिर्यौर्ध्वदेहिकम् । कर्तव्यं नैव विप्रेण शूद्रस्यान्येन तस्य च ”॥ इति ।<br /> विप्रादिना शूद्रादेरित्यर्थः । सपिंडानां मध्ये केषांचिद्दाहादिनिषेधमाह '''वृद्धमनुः—'''<br /> “ क्लीवाद्या नोदकं दद्युः स्तेना व्रात्या विधर्मिणः । गर्भभर्तृद्रुहश्चैव सुराप्यश्चैव योषितः ॥<br /> “ न ब्रह्मचारिणः कुर्यादुदकं पतिता न च ” ॥ इति । क्लीबो मोघवीर्यः । आदिशब्दात् कुंड-<br /> गोलकादयः । स्तेनाः परस्वहारिणः । व्रात्याः संस्काररहिताः । विधर्मिणः प्रध्युतस्वधर्माः । गर्भद्रुहः ३०<br /> गर्भघातिन्यः । भर्तृद्रुहः भर्तृघ्न्यः । उदकग्रहणमन्येन दाहे कृतेऽपि उदकदाननिषेधार्थम् । अतो<br /> दाहादिनिषेधः कैमुत्यसिद्धः । स्वसपिंडमरणे क्लीबाद्या दाहादिकं न कुर्युरीत्यर्थः । ब्रह्मचारिणस्तु<br /> दाहादिनिषेधः पित्रादिव्यतिरिक्तविषयः । तथा प्रतिपादितमधस्तात् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-दा । २ क्ष-पूर्व । ३ क्ष-हाधिकारनिषेध । ४ क्ष-ग्रह । }}<noinclude></noinclude> oqzuigw3ambb0gkutytt6rgxuw84wdx 419621 419620 2026-11-10T04:57:09Z Myauthworks 10864 419621 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''अनाथप्रेतं ।'''|५६७}} {{rule}} '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः । ज्ञातिबंधुसुहृच्छिष्यैर्ऋत्विक्भृत्यपुरोहितैः ” ॥<br /> '''कात्यायनोऽपि—'''<br /> “पुत्रः शिष्योऽथ वा पत्नी पिता माता तथा गुरुः । स्त्रीहारी धनहारी च कुर्युः पिंडोदकक्रियाम्”॥ इति ।<br /> स्त्रीहारी रागतः कलत्रहारी । धनहारी तु '''मनुना दर्शितः—''' ५<br /> “ अनंतरः सपिंडो यस्तस्य तस्य धनं हरेत् । अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा ॥<br /> “ सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः । त्रैविद्याः शुचयो दान्ता तथा धर्मो न हीयते ॥<br /> “ अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यमिति स्थितिः ” ॥ इति । '''मार्कण्डेयः—'''<br /> “ सख्युश्चोत्सन्नबंधोश्च सखाऽपि श्वशुरस्य च । जामाता स्नेहतः कुर्यादखिलं पैतृमेधिकम् ॥<br /> “सर्वाभावे तु नृपतिः कारयेत्तस्य रिक्थतः । तज्जातीयैर्नरैः सम्यक् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः”॥ इति । १०<br /> '''वृद्धशातातपोऽपि—'''<br /> “ मातुले भागिनेयस्य स्वस्त्रीयो मातुलस्य च । श्वशुरस्य गुरोश्चैव सख्युर्मातामहस्य च ॥<br /> “एतेषां चैव भार्याणां स्वसुर्मातुः पितृष्वसुः । मृतौ दाहादिकं कार्यमिति वेदविदां स्थितिः ”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ मातुः पित्रोर्मातुलस्य मातुलान्या मृतावपि । दौहित्रः प्रथमः कर्ता ज्ञातिः स्यात्तदनंतरम् ” ॥ इति । १५<br /> '''विष्णुरपि—'''“ श्वश्रूवादीनां तथा पिंडं पत्नी दद्यात् सुसंयता ” । इति ॥<br /> धनहारित्वादि निमित्ताभावेऽपि दाहादिके कृतेऽभ्युदय इत्याह '''वृद्धशातातपः—'''<br /> “प्रीत्या श्राद्धं तु कर्तव्यं सर्वेषां वर्णिनामिह । एवं कुर्वन्नरः सम्यक् महतीं श्रियमाप्नुयात्”॥ इति ।<br /> लिंगिनः आश्रमिरणः । '''ब्राह्मेऽपि—'''<br /> “ अनाथं ब्राह्मणं दग्ध्वा क्षत्रियं वैश्यमेव च । पितृमेधमहाफलमाप्नोति मानवः ” ॥ इति । २०<br /> एतच्च सवर्णाभिप्रायम् । अन्यथा दोषश्रवणात् । तथा '''मरीचिः—'''<br /> “ ब्राह्मणो ह्यन्यवर्णस्य यः कुर्यादौर्ध्वदेहिकम् । तद्वर्णत्वमसौ याति इहलोके परत्र च ”॥<br /> '''पारस्करोऽपि—'''<br /> “ न ब्राह्मणेन कर्तव्यं शूद्रस्य त्वौर्ध्वदेहिकम् । शूद्रेण वा ब्राह्मणस्य विना पारशवादिति”॥<br /> ब्राह्मणेन शूद्रायामुत्पादितः पारशवः । '''कालादर्शऽपि—''' २५<br /> “ स्नेहाद्विप्रादिकैः सर्वैः वर्णिभिर्यौर्ध्वदेहिकम् । कर्तव्यं नैव विप्रेण शूद्रस्यान्येन तस्य च ”॥ इति ।<br /> विप्रादिना शूद्रादेरित्यर्थः । सपिंडानां मध्ये केषांचिद्दाहादिनिषेधमाह '''वृद्धमनुः—'''<br /> “ क्लीवाद्या नोदकं दद्युः स्तेना व्रात्या विधर्मिणः । गर्भभर्तृद्रुहश्चैव सुराप्यश्चैव योषितः ॥<br /> “ न ब्रह्मचारिणः कुर्यादुदकं पतिता न च ” ॥ इति । क्लीबो मोघवीर्यः । आदिशब्दात् कुंड-<br /> गोलकादयः । स्तेनाः परस्वहारिणः । व्रात्याः संस्काररहिताः । विधर्मिणः प्रध्युतस्वधर्माः । गर्भद्रुहः ३०<br /> गर्भघातिन्यः । भर्तृद्रुहः भर्तृघ्न्यः । उदकग्रहणमन्येन दाहे कृतेऽपि उदकदाननिषेधार्थम् । अतो<br /> दाहादिनिषेधः कैमुत्यसिद्धः । स्वसपिंडमरणे क्लीबाद्या दाहादिकं न कुर्युरीत्यर्थः । ब्रह्मचारिणस्तु<br /> दाहादिनिषेधः पित्रादिव्यतिरिक्तविषयः । तथा प्रतिपादितमधस्तात् ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-दा । २ क्ष-पूर्व । ३ क्ष-+हाधिकारनिषेध । ४ क्ष-ग्रह । }} ```<noinclude></noinclude> 43rj4vnogu25uh3dsxkozrit9eee1ox 419622 419621 2026-11-10T05:00:03Z Myauthworks 10864 419622 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''अनाथप्रेतं ।'''|५६७}} {{rule}} '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः । ज्ञातिबंधुसुहृच्छिष्यैर्ऋत्विक्भृत्यपुरोहितैः ” ॥<br /> '''कात्यायनोऽपि—'''<br /> “पुत्रः शिष्योऽथ वा पत्नी पिता माता तथा गुरुः । स्त्रीहारी धनहारी च कुर्युः पिंडोदकक्रियाम्”॥ इति ।<br /> स्त्रीहारी रागतः कलत्रहारी । धनहारी तु मनुना दर्शितः— ५<br /> “ अनंतरः सपिंडो यस्तस्य तस्य धनं हरेत् । अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा ॥<br /> “ सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः । त्रैविद्याः शुचयो दान्ता तथा धर्मो न हीयते ॥<br /> “ अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यमिति स्थितिः ” ॥ इति । '''मार्कंडेयः—'''<br /> “ सख्युरुत्सन्नबंधोश्च सखाऽपि श्वशुरस्य च । जामाता स्नेहतः कुर्यादखिलं पैतृमेधिकम् ॥<br /> “सर्वाभावे तु नृपतिः कारयेत्तस्य रिक्थतः । तज्जातीयैर्नरैः सम्यक् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः”॥ इति । १०<br /> '''वृद्धशातातपोऽपि—'''<br /> “ मातुले भागिनेयस्य स्वस्त्रीयो मातुलस्य च । श्वशुरस्य गुरोश्चैव सख्युर्मातामहस्य च ॥<br /> “एतेषां चैव भार्याणां स्वसुर्मातुः पितृष्वसुः । मृतौ दाहादिकं कार्यमिति वेदविदां स्थितिः ”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ मातुः पित्रोर्मातुलस्य मातुलान्या मृतावपि । दौहित्रः प्रथमः कर्ता ज्ञातिः स्यात्तदनंतरम् ” ॥ इति । १५<br /> '''विष्णुरपि—'''“श्वश्रूवादीनां तथा पिंडं पत्नी दद्यात् सुसंयता ” । इति ॥<br /> धनहारित्वादि निमित्ताभावेऽपि दाहादिके कृतेऽभ्युदय इत्याह '''वृद्धशातातपः—'''<br /> “प्रीत्या श्राद्धं तु कर्तव्यं सर्वेषां वर्णिनामिह । एवं कुर्वन्नरः सम्यक् महतीं श्रियमाप्नुयात्”॥ इति ।<br /> लिंगिनः आश्रमिरणः । '''ब्राह्मेऽपि—'''<br /> “ अनाथं ब्राह्मणं दग्ध्वा क्षत्रियं वैश्यमेव च । पितृमेधमहाफलमाप्नोति मानवः ” ॥ इति । २०<br /> एतच्च सवर्णाभिप्रायम् । अन्यथा दोषश्रवणात् । तथा '''मरीचिः—'''<br /> “ ब्राह्मणो ह्यन्यवर्णस्य यः कुर्यादौर्ध्वदेहिकम् । तद्वर्णत्वमसौ याति इहलोके परत्र च ”॥<br /> '''पारस्करोऽपि—'''<br /> “ न ब्राह्मणेन कर्तव्यं शूद्रस्य त्वौर्ध्वदेहिकम् । शूद्रेण वा ब्राह्मणस्य विना पारशवादिति”॥<br /> ब्राह्मणेन शूद्रायामुत्पादितः पारशवः । '''कालादर्शऽपि—''' २५<br /> “ स्नेहाद्विप्रादिकैः सर्वैः वर्णिभिर्यौर्ध्वदेहिकम् । कर्तव्यं नैव विप्रेण शूद्रस्यान्येन तस्य च ”॥ इति ।<br /> विप्रादिना शूद्रादेरित्यर्थः । सपिंडानां मध्ये केषांचिद्दाहादिनिषेधमाह '''वृद्धमनुः—'''<br /> “ क्लीबाद्या नोदकं दद्युः स्तेना व्रात्या विधर्मिणः । गर्भभर्तृद्रुहश्चैव सुराप्यश्चैव योषितः ॥<br /> “ न ब्रह्मचारिणः कुर्यादुदकं पतिता न च ” ॥ इति । क्लीबो मोघवीर्यः । आदिशब्दात् कुंड-<br /> गोलकादयः । स्तेनाः परस्वहारिणः । व्रात्याः संस्काररहिताः । विधर्मिणः प्रध्युतस्वधर्माः । गर्भद्रुहः ३०<br /> गर्भघातिन्यः । भर्तृद्रुहः भर्तृघ्न्यः । उदकग्रहणमन्येन दाहे कृतेऽपि उदकदाननिषेधार्थम् । अतो<br /> दाहादिनिषेधः कैमुत्यसिद्धः । स्वसपिंडमरणे क्लीबाद्या दाहादिकं न कुर्युरीत्यर्थः । ब्रह्मचारिणस्तु<br /> दाहादिनिषेधः पित्रादिव्यतिरिक्तविषयः । तथा प्रतिपादितमधस्तात् ।<br /> {{rule}} १ क्ष-दा । २ क्ष-पूर्व । ३ क्ष- + हाधिकारनिषेध । ४ क्ष-ग्रह ।<noinclude></noinclude> j9mr6if4enf2tuk7m0fc70b6x56ncv8 104 166611 419623 2026-11-10T05:02:07Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५६८|'''अग्निनिर्णयः ।'''|}} {{rule}} अत्रायं क्रमः—औरसः पुत्रः पौत्रः तत्पुत्रसंततिः । पुत्रिकापुत्रः तत्संततिः । दत्तः तत्संततिः ।<br /> धनहारी दौहित्रः पत्नी पतिः सपत... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419623 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५६८|'''अग्निनिर्णयः ।'''|}} {{rule}} अत्रायं क्रमः—औरसः पुत्रः पौत्रः तत्पुत्रसंततिः । पुत्रिकापुत्रः तत्संततिः । दत्तः तत्संततिः ।<br /> धनहारी दौहित्रः पत्नी पतिः सपत्नीपुत्रः दुहिता भ्राता तत्पुत्रः असोदरः भ्राता तत्पुत्रः पिता<br /> माता स्नुषा पौत्री दौहित्री पौत्रस्य पत्नी तत्पुत्री दत्तस्य पत्नी भगिनी भागिनेयः सपिंडः सोदकः<br /> मातृसपिंडः तत्समानोदकः सगोत्रः शिष्यः ऋत्विग्भृत्यः गुरुः श्वशुरः आचार्यः सहाध्यायी<br /> ५ उपाध्यायः जामाता सखा स्त्रीहारी धनहारी राजेति । इति संस्कर्तृनिरूपणम् ।<br /> '''अग्निनिर्णयः । तत्र मनुवृद्धयाज्ञवल्क्यौ—'''<br /> “ आहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यस्त्रिभिरग्निभिः । अनाहिताग्निरैकेन लौकिकेनेतरे जनाः ” ॥ इति ।<br /> एकेन औपासनेन । तथा त्रिकांडी—“ अनाहिताग्निस्त्वेकेन यः पूर्वं पतिभार्ययोः ” ॥ इति ।<br /> '''वसिष्ठः—'''<br /> १० “ अनाहिताग्निर्यः पूर्वं पत्नीभ्यः प्रमिति गतः । औपासनाग्निना तस्य संस्कारः पैतृमेधिकः ॥<br /> “ पश्चान्मृतस्य कुर्वीत केचिदुत्तपनाग्निना । पश्चान्मृतानां पत्नीनां पतिवच्चाग्निसंग्रहः ” ॥ इति ।<br /> '''यमः—'''“अस्थिसंचयनादर्वाक् भर्तुः पत्नी मृता यदि । तस्मिन्नेवानले दाह्या यदि चाग्निर्न शाम्यति ।<br /> “ शांतेऽग्नौ पुनरेवास्याः पृथक् चित्यादि कारयेत् ” ॥ '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ पूर्वमेव मृता माता घटिकानन्तरं पिता । गृह्याग्निः पूर्वतो गच्छेत् अपरो विधुरानलः ” ॥ इति ।<br /> १५ मातृदहनानन्तरं पितृमरण इत्यर्थः । एकेनौपासनाग्निना । '''जमदग्निरपि—'''<br /> “ दीक्षितस्याहिताग्नेश्च दाहः स्वैस्त्रिभिरग्निभिः । अनाहिताग्नेः संस्कारस्तेनौपासनवह्निना ॥<br /> “ इतरेषां लौकिकेन दाहं उत्तपनाग्निना । चंडालाग्निरमेध्याग्निः सूतिकाग्निश्च कर्हिचित् ॥<br /> “ पतिताग्निश्चिताग्निश्च न शिष्टग्रहणोचितः । शूद्रविट्क्षत्रविप्राग्निः श्रोत्रियस्य गृहानलः ॥<br /> “ पर्वताग्निररण्याग्निरुदकी निर्मथनानळः । उपर्युपरिजः श्रेष्ठो लौकिकाग्निपरिग्रहे ॥<br /> २० “ व्रतियत्योः कपालाग्निस्तुषाग्निर्बालकन्ययोः । विधुरं विधवा चैव दहेदुत्तपनाग्निना ” ॥ इति ।<br /> यतिः परमहंसव्यतिरिक्तः । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ कन्यामनुपनीतं च अस्मात्त्वम् इति मंत्रतः । लौकिकेन दहेदेताँनुत्तप्तेनाथ वह्निना ” ॥<br /> '''वृद्धवसिष्ठः—'''<br /> “ तुषाग्निना दहेत् कन्यां व्रीहिभिर्वा यवेन वा । अथवोत्पनीयेन कापालेनानलेन वा ॥<br /> २५ “ यतिं च वर्णिनं चैव दहेत्कपालवह्निना । अथवोत्पनीयेन तुषेणैवापरे विदुः ” ॥ इति ।<br /> “ दर्भेष्वग्निः समारोप्य पुनर्दर्भेषु संस्थितः । पुनर्दर्भतृतीयेषु वह्निरुत्तपनः स्मृतः ॥<br /> “ कपालमग्नौ निक्षिप्य तप्तं चैव तु निक्षिपेत् । करीषं वा समुद्भूतस्तुषेधु तुषपावकः ॥<br /> “यावत्तत्कपालेन केवलेनाग्निसंभवः । तावत्कपालसंभूतः पावकः परिकीर्तितः”॥ इति ।<br /> '''जमदग्निरपि—'''“दर्भमुष्टिं प्रदीप्याग्नौ लौकिके तत्र चापरम् । तत्राप्यन्यत्तृतीयस्यो वह्निरुत्तपनः स्मृतः॥<br /> ३० “ कपालमग्नौ निक्षिप्य ताभादाय तुषे क्षिपेत् । तुषेण दर्भैः संभूतः कपालज इति स्मृतः ” ॥<br /> '''स्मृत्यंतरे च—'''<br /> “ कपालेऽन्यः कपालाग्निः तुषाग्निस्तु तुषोद्भवः । दर्भमुष्टितृतीयात्यो भवेदुत्तपनाह्वयः ” ॥ इति ।<br /> '''बोधायनः''' “ आहिताग्निमग्निभिर्दहति यज्ञपात्रैश्च गृहस्थमौपासनाग्निना ब्रह्मचारिणं<br /> {{rule}} १ ग-पुं । २ क्ष-यदि शांतिनं । ३ क्ष-यतिम्रत्योः । ४ क्ष-उ । ५ क-न ।<noinclude></noinclude> 2tuujv36r0jdcxse0yrtqr3fux20yqh 104 166612 419624 2026-11-10T05:03:07Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''द्विभार्याविषये ।'''|५६९}} {{rule}} कपालाग्निनान्यानुत्तपनेन ” इति । आपस्तंबः—“ औपासनेनाहिताग्निं दहति निर्मथ्येन<br /> पत्नीमुत्तपनेनेतरान् ” इति । अत्र यथास्वगृ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419624 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''द्विभार्याविषये ।'''|५६९}} {{rule}} कपालाग्निनान्यानुत्तपनेन ” इति । आपस्तंबः—“ औपासनेनाहिताग्निं दहति निर्मथ्येन<br /> पत्नीमुत्तपनेनेतरान् ” इति । अत्र यथास्वगृह्यं यथाचारं व्यवस्था । कृतसमावर्तनस्याकृत-<br /> विवाहस्य ब्रह्मचारित्वाभावात् गृहस्थत्वाभावाच्च कपालाग्न्यौपासनाग्न्योः प्रसक्त्यभावान्द्रव्यानुत्तपने-<br /> नेति बोधायनवचनात् उत्तपनेनेतरानित्यापस्तंबवचनाच्च उत्तपनाग्निरेव कृतविवाहस्यौपासनोप-<br /> ५ क्रमात् पूर्वं मरणे तदानीमेव शेषहोमांतं कर्म समाप्य औपासनेन दहेत् ।<br /> “ विवाहशेषमध्ये तु दंपत्योर्मरणं यदि । कर्मशेषं समाप्यैव दहेदौपासनाग्निना ” ॥ इति स्मरणात् ।<br /> द्विभार्याविषयः । अनाहिताग्नेर्भार्याद्वयसंबन्धे अग्निद्वयसंसर्गात्पूर्वं मरणे तदैवाग्निद्वयसंसर्गं कृत्वा<br /> तेनैव दहेत् । संसर्गानंतरं मरणे संसृष्टाग्निनेव दहेत् । यतेः पूर्वाश्रमभार्यामरणेऽपि उत्तपनाग्निरेव<br /> अन्यान्नुतपनाग्नेनेति बोधायनापस्तंबस्मरणात् इति केचित् ।<br /> १० अन्ये तु प्रेताग्निसंधानं कृत्वा तेनैव दाहः<br /> “ प्रमीतायां तु भार्यायां साग्नौ दूरंगतेऽथ वां । संधायाग्निं दहेदेनां पुत्रो वा यदि वेतरः ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । यतिरूपस्य भर्तुः समारोपिताग्नेर्दूरतोऽवस्यानादित्याहुः । तथा च पारिजाते—<br /> “ परिव्राजकपली चेन्मृता तस्मात्तु पूर्वतः । औपासनाग्निं संधाय दहेत्तु विधिवत्सुतः ” ॥ इति ।<br /> तस्मात्पूर्वतः परिव्राजकमरणात्पूर्वमित्यर्थः । उत्तपनाग्नेः संस्कारमाह शौनकः—<br /> १५ “ अग्निमुत्तपनं कृत्वा पार्श्वे प्रेतस्य दक्षिणे । समूह्य संपरस्तीर्य पर्युक्ष्य च यथाक्रमम् ॥<br /> “ आज्यं संस्कृत्य मंत्रेण स्रुवेण जुहुयात्ततः। अयाश्चेत्येकया हुत्वा व्याहृतीभिस्ततः परम्”॥ इति ।<br /> बौधायनस्तु—<br /> “ विधवाविधुराग्नौ तु स्मरन्पुरुषसूक्तकम् । जुहुयाद् द्वादशाज्येन विधवायास्त्वयं क्रमः ” ॥ इति ।<br /> अयमुत्तपनाग्निना संस्कारः तुषकपालमथिताग्नीनामपि समानः । पूर्वमृतां पत्नीमाहिताग्निरग्निहोत्रेण<br /> २० दहेत् । अनाहिताग्निः स्मार्ताग्निना दहेदिति । आश्वलायन आह—<br /> “ स्मार्ताग्निनाग्निभिर्दग्ध्वा मृतां पत्नीं च तांस्त्रिभिः । शिष्टार्धेनोद्वहेदन्यां पुनश्चैवाग्निमानयेत् ॥<br /> “ प्रागुद्दाहाच्च शिष्टार्थं स्मार्तस्यान्येर्यथाविधि । शुश्रूषेदप्यपत्नीक इष्टिं कुर्याच्च वा न वा ” ॥<br /> सायंप्रातर्होममर्धार्धावापि संचरेदिति । अत्र त्रिभिरग्निभिरग्निमान्येदित्येतदाहिताग्निविषयम् ।<br /> अनाहिताग्निरौपासनार्धेन दग्ध्वा शिष्टार्धेन सायंप्रातर्जुहुयात् स्थालीपाकं च कुर्वन्नुद्वहेत् ।<br /> २५ अशक्तोऽपि यावज्जीवं होमं कुर्यात् । याज्ञवल्क्यः—<br /> “ दाहयित्वाऽग्निहोत्रेण स्त्रियं वृत्तवतीं पतिः । आहारेद्विधिवद्दारान् अग्नींश्चैवाविलंवयन् ” ॥<br /> इत्येतत् शक्यविवाहविषयम् । अशक्यविवाहस्तु निर्मथ्येन दाहयित्वा यावज्जीवमग्निहोत्रं<br /> जुहुयात् । अत्र कपर्दी—<br /> “आहिताग्निः पूर्वमृतां स्वाग्निभिर्दाहयेत्स्त्रियम् । शक्ये विवाहेऽथाशक्ये निर्मथ्येनेव दाहयेत्”॥ इति ।<br /> ३० तथा चापस्तंबभरद्वाजौ— ‘ निर्मथ्येन पत्नीमुत्तपनेनेतरान् ’ इति । स्मृत्यंतरेऽपि—<br /> “ दारकर्मण्यशक्तश्चेत्पत्नी च निधनं गता । श्रौतस्मार्ताग्निना दाहः पत्न्या नैव तदा भवेत् ॥<br /> “ निर्मथ्येनेव तां दग्ध्वा निदध्यादग्निमात्मनि ।<br /> “ अग्निहोत्रं पौर्णमासं दर्श चाग्रयणं तथा । अपत्नीकोऽपि कुर्वीत तस्मिन्नान्यत्कथंचन ॥<br /> {{rule}} १ क-परिव्राजक । २ ग-वै । ३ क-विध्वस्तु विधायाग्निं; ग-स्य नि । ४ ग-के । ५ खग-स्मातांग्यार्धेन । ६ ग-जुहुयु ।<noinclude></noinclude> 1o1sx37tizhia4z6vp0s7ejbxx2w2s6 419628 419624 2026-11-10T05:11:23Z Myauthworks 10864 419628 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''द्विभार्याविषये ।'''|५६९}} {{rule}} कपालाग्निनान्यानुत्तपनेन ” इति । '''आपस्तंबः—'''“ औपासनेनाहिताग्निं दहति निर्मथ्येन<br /> पत्नीमुत्तपनेनेतरान् ” इति । अत्र यथास्वगृह्यं यथाचारं व्यवस्था । कृतसमावर्तनस्याकृत-<br /> विवाहस्य ब्रह्मचारित्वाभावात् गृहस्थत्वाभावाच्च कपालाग्न्यौपासनाग्न्योः प्रसक्त्यभावादन्यानुत्तपने-<br /> नेति '''बोधायन'''वचनात् उत्तपनेनेतरानित्यापस्तंबवचनाच्च उत्तपनाग्निरेव कृतविवाहस्यौपासनोप-<br /> क्रमात् पूर्वं मरणे तदानीमेव शेषहोमांतं कर्म समाप्य औपासनेन दहेत् । ५<br /> “ विवाहशेषमध्ये तु दंपत्योर्मरणं यदि । कर्मशेषं समाप्यैव दहेदौपासनाग्निना ” ॥ इति '''स्मरणात् ।'''<br /> '''द्विभार्याविषयः ।''' अनाहिताग्नेर्भार्याद्वयसंबंधे अग्निद्वयसंसर्गात्पूर्वं मरणे तदैवाग्निद्वयसंसर्गं कृत्वा<br /> तेनैव दहेत् । संसर्गानंतरं मरणे संसृष्टाग्निनैव दहेत् । यतेः पूर्वाश्रमभार्यामरणेऽपि उत्तपनाग्निरेव<br /> अन्यानुत्तपनाग्निनेति '''बोधायनापस्तंब'''स्मरणात् इति केचित् ।<br /> '''अन्ये तु''' प्रेताग्निसंधानं कृत्वा तेनैव दाहः १०<br /> “ प्रमीतायां तु भार्यायां साग्नौ दूरंगतेऽथ वा । संधायाग्निं दहेदेनां पुत्रो वा यदि वेतरः ” ॥ इति<br /> '''स्मरणात् ।''' यतिरूपस्य भर्तुः समारोपिताग्नेर्दूरतोऽवस्थानादित्याहुः । तथा च '''पारिजाते—'''<br /> “ परिव्राजकपत्नी चेन्मृता तस्मात्तु पूर्वतः । औपासनाग्निं संधाय दहेत्तु विधिवत्सुतः ” ॥ इति ।<br /> तस्मात्पूर्वतः परिव्राजकमरणात्पूर्वमित्यर्थः । उत्तपनाग्नेः संस्कारमाह '''शौनकः—'''<br /> “ अग्निमुत्तपनं कृत्वा पार्श्वे प्रेतस्य दक्षिणे । समूह्य संपरिस्तीर्य पर्युक्ष्य च यथाक्रमम् ॥ १५<br /> “ आज्यं संस्कृत्य मंत्रेण स्रुवेण जुहुयात्ततः । अयाश्चेत्येकया हुत्वा व्याहृतीभिस्ततः परम्”॥इति ।<br /> '''बौधायनस्तु—'''<br /> “ विधवाविधुराग्नौ तु स्मरन्पुरुषसूक्तकम् । जुहुयाद् द्वादशाज्येन विधवायास्त्वयं क्रमः ” ॥ इति ।<br /> अयमुत्तपनाग्निना संस्कारः तुषकपालमथिताग्नीनामपि समानः । पूर्वमृतां पत्नीमाहिताग्निरग्निहोत्रेण<br /> दहेत् । अनाहिताग्निः स्मार्ताग्निना दहेदिति । '''आश्वलायन आह—''' २०<br /> “ स्मार्ताग्निनाग्निभिर्दग्ध्वा मृतां पत्नीं च तांस्त्रिभिः । शिष्टार्धेनोद्वहेदन्यां पुनश्चैवाग्निमानयेत् ॥<br /> “ प्रागुद्वाहाच्च शिष्टार्धं स्मार्तस्याग्नेर्यथाविधि । शुश्रूषेदप्यपत्नीक इष्टिं कुर्याच्च वा न वा ” ॥<br /> सायंप्रातर्होममर्घाधानावापि संचरेदिति । अत्र त्रिभिरग्निभिरग्निमानयेदित्येतदाहिताग्निविषयम् ।<br /> अनाहिताग्निरौपासनार्धेन दग्ध्वा शिष्टार्धेन सायंप्रातर्जुहुयात् स्थालीपाकं च कुर्वन्नुद्वहेत् ।<br /> अशक्तोऽपि यावज्जीवं होमं कुर्यात् । '''याज्ञवल्क्यः—''' २५<br /> “ दाहयित्वाऽग्निहोत्रेण स्त्रियं व्रतवतीं पतिः । आहरेद्विधिवद्दारान् अग्नींश्चैवाविलंबयन् ” ॥<br /> इत्येतत् शक्यविवाहविषयम् । अशक्यविवाहस्तु निर्मथ्येन दाहयित्वा यावज्जीवमग्निहोत्रं<br /> जुहुयात् । अत्र '''कपर्दी—'''<br /> “आहिताग्निः पूर्वमृतां स्वाग्निभिर्दाहयेत्स्त्रियम् । शक्ये विवाहेऽथाशक्ये निर्मथ्येनैव दाहयेत्”॥ इति ।<br /> तथा '''चापस्तंबभरद्वाजौ—''' ‘ निर्मथ्येन पत्नीमुत्तपनेनेतरान् ’ इति । '''स्मृत्यंतरेऽपि—''' ३०<br /> “ दारकर्मण्यशक्तश्चेत्पत्नी च निधनं गता । श्रौतस्मार्ताग्निना दाहः पत्न्या नैव तदा भवेत् ॥<br /> “ निर्मथ्येनैव तां दग्ध्वा निदध्यादग्निमात्मनि ।<br /> “ अग्निहोत्रं पौर्णमासं दर्शं चाग्रयणं तथा । अपत्नीकोऽपि कुर्वीत तस्मिन्नान्यत्कथंचन ॥<br /> {{rule}} १ क-परिव्राजक । २ ग-वै । ३ क-विधस्तु विधायाग्निं; ग-स्य नि । ४ ग-के । ५ खग-स्मार्ताग्न्यार्धेन । ६ ग-जुह्वत् ।<noinclude></noinclude> pmd016a3e58kwtavf56y5f668tozily 104 166613 419625 2026-11-10T05:04:18Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५७०|'''आहिताग्न्यनाहिताग्न्योः ।'''|}} {{rule}} “ विच्छिन्नाग्नेः संधानं पुनरेव विधीयते । दारकर्मण्यशक्तश्चेद्दहेदौपासनाग्निना ” ॥ इति ।<br /> पूर्वं पत्नीमरणे दारकर्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419625 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७०|'''आहिताग्न्यनाहिताग्न्योः ।'''|}} {{rule}} “ विच्छिन्नाग्नेः संधानं पुनरेव विधीयते । दारकर्मण्यशक्तश्चेद्दहेदौपासनाग्निना ” ॥ इति ।<br /> पूर्वं पत्नीमरणे दारकर्मण्यशक्तौ अनाहिताग्निरौपासनेन दहेत् । आहिताग्निरग्निहोत्रेणेत्यर्थः ।<br /> सर्वोधाने पूर्वे यजमानस्य मरणे अग्निहोत्रेण त्रेतायां पितृमेधः । पत्न्यास्तु पश्चान्मरणे प्रेताधानमिति<br /> चंद्रिकायाम् । अत्र कात्यायनोऽपि—“ पूर्वं मृतस्य दंपत्योः प्रेताधानं परस्य तु” । पूर्वं मृत-<br /> ५ स्याग्निसंस्कारः पश्चान्मृतस्य दंपत्योरन्यतरस्य प्रेताधानमित्यर्थः । कल्पपरिशिष्टे—<br /> “ मृताहिताग्नेर्भार्यायाः प्रेताया विधिरुच्यते । संस्करिष्य इमां पत्नीं निर्मथ्येन कुशाग्निना ॥<br /> “ इति संकल्प्य संपाद्य निर्मथ्याग्नित्रयं त्रिधा । विभज्य दक्षिणाग्नौ तु यदि पाकोऽथवानले ॥<br /> “ आभिक्षा स्रुक्स्रुवावत्र वारुणौ भवतस्ततः । दहनं पात्रचयनं विनाम्यत्सर्वमाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> पुनर्दारग्रहणायोग्यस्य पत्नीदाहविनियुक्ताग्निहोत्रस्य विधुरस्योत्सृष्टाग्नेर्विच्छिन्नाग्नेर्वा मरणे प्रेताधान-<br /> १० मेव । तथा चापस्तम्बः—“ यद्याहिताग्निरुत्सृष्टाग्निार्विच्छिन्नाग्निः प्रमीयेत न तमन्थेन<br /> त्रेताग्निभ्यो दहंन्ति विज्ञायते । आधानात्प्रभृति यजमान एवाग्नयो भवन्ति । अथापि ब्राह्मणम्—<br /> ‘तमसो वा एष तमः प्रविशति सह तेन य आहिताग्निमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहन्तीति’ । भाष्यकारः—<br /> यद्याहिताग्निरुत्सृष्टाग्निार्विच्छिन्नाग्निार्विधुराग्निार्वा प्रमीयेत न तमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहन्ति । तस्य<br /> प्राचीनावीत्यन्वायतनमुद्धृत्यावोक्ष्य यज्ञशालायतने प्रेतं निधाय गार्हपत्यायतने अरणिं निधाय<br /> १५ मंथति यस्याग्नयो जुह्वता मां सकाशाः संकल्पयंते यजमानं मां संजानंतु ते हविषे सादिताय स्वर्गं<br /> लोकमिमं न प्रेतं यं त्विति तूष्णीं विहृत्य द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा तूष्णीं हुत्वा प्रेतेमा त्वा<br /> इत्यादि कर्म प्रतिपद्यत इति । स्मृत्यंतरेऽपि—<br /> “ अथाscriptतदन्हिस्तु यजमानो मृतो यदि । प्रेताधानं तथा कुर्यादित्यापस्तंबभाषितम् ” ॥ इति ।<br /> एवं चाहिताग्नेर्विधुरस्याग्नित्रयमुत्पाद्य तेनैव विधिवद्दाहः कार्यः । अनाहिताग्नेस्तु उत्तपनेनेति<br /> २० भेदः । प्रेतेमा त्वा इत्यादि समानमुभयोः । ननु आहिताग्नेः अग्नित्रयोत्पादनवदनाहिताग्नेरपि<br /> विधुरस्यौपासनाग्निमुत्पाद्य तेनैव दाहः कार्य इति चेन्न । आधानात्प्रभृति यजमान एवाग्नयो भवंती-<br /> त्यापस्तंबेन हेतूपन्यासाच्च तमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहंतीति इतराग्निना दाहनिषेधाच्च यथा योगिनः<br /> स्वान्देहान्परित्यज्य परकायमनुप्रविश्य पुनः स्वान् देहान् प्रविशंति न च तेन दुष्यन्त्येवमग्नयो-<br /> ऽपि ‘पत्नीं संस्कृत्य यजमानमेवाभ्यावर्तेत’ इति भारद्वाजवचनाच्च तस्य प्रेताधानं युक्तम् ।<br /> २५ विधुरस्यानाहिताग्नेस्तु तथाविध्यभावात् उत्तपनाग्निविधानाच्च न प्रेतौपासनसंधानम् । तथा विधवाया<br /> अनाहिताग्नेर्भार्याया मृतावुत्तपनाग्नेिनैव दाहः । आहिताग्निपल्यास्तु पश्चान्मरणे प्रागुक्त-<br /> कात्यायनवचनानुसारेण प्रेताधानं निर्मथ्येनेति भाष्यकारः । पूर्वं मरणे वृत्तवत्यास्तस्या<br /> दारकर्मण्यशक्तश्चेदग्निहोत्रेण दाहं कुर्यात् । तस्याः सद्‌वृत्त्यभावे स्वस्य दारग्रहणशक्त्यभावे च<br /> निर्मथ्येनेव तां दहेत् । अत्रैव विषये विष्णुः—<br /> ३० “ मृतायामपि भार्यायां वैदिकाग्निं न तु त्यजेत् । उपाधिनाऽपि तत्कर्म यावज्जीवं समाचरेत्” ॥ इति ।<br /> उपाधिः प्रतिकृतिः । एतदेवाभिप्रेत्य भारद्वाजः— “ यजमानस्यैवाग्नित्रयम् ” इति ।<br /> मैत्रायणीयश्रुतिरपि—<br /> “यस्तु स्वैरग्निभिर्भार्यां संस्करोति कथंचन । असौ मृतः स्त्री भवति स्त्री चैवास्य पुमान्भवेत्”॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-णि । २ ग-मंथितं । ३ कखग-ग्निं तु परु । ४ ग-त्त्या । }}<noinclude></noinclude> gz7zdl0x833wultl4v7pqsvy1egl6hh 419626 419625 2026-11-10T05:06:13Z Myauthworks 10864 419626 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७०|'''आहिताग्न्यनाहिताग्न्योः ।'''|}} {{rule}} “ विच्छिन्नाग्नेः संधानं पुनरेव विधीयते । दारकर्मण्यशक्तश्चेद्दहेदौपासनाग्निना ” ॥ इति ।<br /> पूर्वं पत्नीमरणे दारकर्मण्यशक्तौ अनाहिताग्निरौपासनेन दहेत् । आहिताग्निरग्निहोत्रेणेत्यर्थः ।<br /> सर्वोधाने पूर्वे यजमानस्य मरणे अग्निहोत्रेण त्रेतायां पितृमेधः । पत्न्यास्तु पश्चान्मरणे प्रेताधानमिति<br /> चंद्रिकायाम् । अत्र कात्यायनोऽपि—“ पूर्वं मृतस्य दंपत्योः प्रेताधानं परस्य तु” । पूर्वं मृत-<br /> ५ स्याग्निसंस्कारः पश्चान्मृतस्य दंपत्योरन्यतरस्य प्रेताधानमित्यर्थः । कल्पपरिशिष्टे—<br /> “ मृताहिताग्नेर्भार्यायाः प्रेताया विधिरुच्यते । संस्करिष्य इमां पत्नीं निर्मथ्येन कुशाग्निना ॥<br /> “ इति संकल्प्य संपाद्य निर्मथ्याग्नित्रयं त्रिधा । विभज्य दक्षिणाग्नौ तु यदि पाकोऽथवानले ॥<br /> “ आभिक्षा स्रुक्स्रुवावत्र वारुणौ भवतस्ततः । दहनं पात्रचयनं विनाम्यत्सर्वमाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> पुनर्दारग्रहणायोग्यस्य पत्नीदाहविनियुक्ताग्निहोत्रस्य विधुरस्योत्सृष्टाग्नेर्विच्छिन्नाग्नेर्वा मरणे प्रेताधान-<br /> १० मेव । तथा चापस्तम्बः—“ यद्याहिताग्निरुत्सृष्टाग्निार्विच्छिन्नाग्निः प्रमीयेत न तमन्थेन<br /> त्रेताग्निभ्यो दहंन्ति विज्ञायते । आधानात्प्रभृति यजमान एवाग्नयो भवन्ति । अथापि ब्राह्मणम्—<br /> ‘तमसो वा एष तमः प्रविशति सह तेन य आहिताग्निमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहन्तीति’ । भाष्यकारः—<br /> यद्याहिताग्निरुत्सृष्टाग्निार्विच्छिन्नाग्निार्विधुराग्निार्वा प्रमीयेत न तमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहन्ति । तस्य<br /> प्राचीनावीत्यन्वायतनमुद्धृत्यावोक्ष्य यज्ञशालायतने प्रेतं निधाय गार्हपत्यायतने अरणिं निधाय<br /> १५ मंथति यस्याग्नयो जुह्वता मां सकाशाः संकल्पयंते यजमानं मां संजानंतु ते हविषे सादिताय स्वर्गं<br /> लोकमिमं न प्रेतं यं त्विति तूष्णीं विहृत्य द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा तूष्णीं हुत्वा प्रेतेमा त्वा<br /> इत्यादि कर्म प्रतिपद्यत इति । स्मृत्यंतरेऽपि—<br /> “ अथागतदन्हिस्तु यजमानो मृतो यदि । प्रेताधानं तथा कुर्यादित्यापस्तंबभाषितम् ” ॥ इति ।<br /> एवं चाहिताग्नेर्विधुरस्याग्नित्रयमुत्पाद्य तेनैव विधिवद्दाहः कार्यः । अनाहिताग्नेस्तु उत्तपनेनेति<br /> २० भेदः । प्रेतेमा त्वा इत्यादि समानमुभयोः । ननु आहिताग्नेः अग्नित्रयोत्पादनवदनाहिताग्नेरपि<br /> विधुरस्यापासनाग्निमुत्पाद्य तेनैव दाहः कार्य इति चेन्न । आधानात्प्रभृति यजमान एवाग्नयो भवंती-<br /> त्यापस्तंबेन हेतूपन्यासाच्च तमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहंतीति इतराग्निना दाहनिषेधाय्च यथा योगिनः<br /> स्वान्देहान्परित्यज्य परकायमनुप्रविश्य पुनः स्वान् देहान् प्रविशंति न च तेन दुष्यन्त्येवमग्नयो-<br /> ऽपि ‘पत्नीं संस्कृत्य यजमानमेवाभ्यावर्तेत’ इति भारद्वाजवचनाच्च तस्य प्रेताधानं युक्तम् ।<br /> २५ विधुरस्यानाहिताग्नेस्तु तथाविध्यभावात् उत्तपनाग्निविधानाच्च न प्रेतौपासनसंधानम् । तथा विधवाया<br /> अनाहिताग्नेर्भार्याया मृतावुत्तपनाग्निनैव दाहः । आहिताग्निपल्यास्तु पश्चान्मरणे प्रागुक्त-<br /> कात्यायनवचनानुसारेण प्रेताधानं निर्मथ्येनेति भाष्यकारः । पूर्वं मरणे वृत्तवत्यास्तस्या<br /> दारकर्मण्यशक्तश्चेदग्निहोत्रेण दाहं कुर्यात् । तस्याः सद्‌वृत्त्यभावे स्वस्य दारग्रहणशक्त्यभावे च<br /> निर्मथ्येनेव तां दहेत् । अत्रैव विषये विष्णुः—<br /> ३० “ मृतायामपि भार्यायां वैदिकाग्निं न तु त्यजेत् । उपाधिनाऽपि तत्कर्म यावज्जीवं समाचरेत्” ॥ इति ।<br /> उपाधिः प्रतिकृतिः । एतदेवाभिप्रेत्य भारद्वाजः— “ यजमानस्यैवाग्नित्रयम् ” इति ।<br /> मैत्रायणीयश्रुतिरपि—<br /> “यस्तु स्वैरग्निभिर्भार्यां संस्करोति कथंचन । असौ मृतः स्त्री भवति स्त्री चैवास्य पुमान्भवेत्”॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-णि । २ ग-मंथितं । ३ कखग-ग्निं तु परु । ४ ग-त्त्या । }} ```<noinclude></noinclude> 8zoom3jymm2hbhmak62vqusbol62pfq 419627 419626 2026-11-10T05:07:19Z Myauthworks 10864 419627 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७०|'''आहिताग्न्यनाहिताग्न्योः ।'''|}} {{rule}} “ विच्छिन्नाग्नेः संधानं पुनरेव विधीयते । दारकर्मण्यशक्तश्चेद्दहेदौपासनाग्निना ” ॥ इति ।<br /> पूर्वं पत्नीमरणे दारकर्मण्यशक्तौ अनाहिताग्निरौपासनेन दहेत् । आहिताग्निरग्निहोत्रेणेत्यर्थः ।<br /> सर्वोधाने पूर्वे यजमानस्य मरणे अग्निहोत्रेण त्रेतायां पितृमेधः । पत्न्यास्तु पश्चान्मरणे प्रेताधानमिति<br /> चंद्रिकायाम् । अत्र कात्यायनोऽपि—“ पूर्वं मृतस्य दंपत्योः प्रेताधानं परस्य तु” । पूर्वं मृत-<br /> ५ स्याग्निसंस्कारः पश्चान्मृतस्य दंपत्योरन्यतरस्य प्रेताधानमित्यर्थः । कल्पपरिशिष्टे—<br /> “ मृताहिताग्नेर्भार्यायाः प्रेताया विधिरुच्यते । संस्करिष्य इमां पत्नीं निर्मथ्येन कुशाग्निना ॥<br /> “ इति संकल्प्य संपाद्य निर्मथ्याग्नित्रयं त्रिधा । विभज्य दक्षिणाग्नौ तु यदि पाकोऽथवानले ॥<br /> “ आभिक्षा स्रुक्स्रुवावत्र वारुणौ भवतस्ततः । दहनं पात्रचयनं विनाम्यत्सर्वमाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> पुनर्दारग्रहणायोग्यस्य पत्नीदाहविनियुक्ताग्निहोत्रस्य विधुरस्योत्सृष्टाग्नेर्विच्छिन्नाग्नेर्वा मरणे प्रेताधान-<br /> १० मेव । तथा चापस्तम्बः—“ यद्याहिताग्निरुत्सृष्टाग्निार्विच्छिन्नाग्निः प्रमीयेत न तमन्थेन<br /> त्रेताग्निभ्यो दहंन्ति विज्ञायते । आधानात्प्रभृति यजमान एवाग्नयो भवन्ति । अथापि ब्राह्मणम्—<br /> ‘तमसो वा एष तमः प्रविशति सह तेन य आहिताग्निमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहन्तीति’ । भाष्यकारः—<br /> यद्याहिताग्निरुत्सृष्टाग्निार्विच्छिन्नाग्निार्विधुराग्निार्वा प्रमीयेत न तमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहन्ति । तस्य<br /> प्राचीनावीत्यन्वायतनमुद्धृत्यावोक्ष्य यज्ञशालायतने प्रेतं निधाय गार्हपत्यायतने अरणिं निधाय<br /> १५ मंथति यस्याग्नयो जुह्वता मां सकाशाः संकल्पयंते यजमानं मां संजानंतु ते हविषे सादिताय स्वर्गं<br /> लोकमिमं न प्रेतं यं त्विति तूष्णीं विहृत्य द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा तूष्णीं हुत्वा प्रेतेमा त्वा<br /> इत्यादि कर्म प्रतिपद्यत इति । स्मृत्यंतरेऽपि—<br /> “ अथागतदन्हिस्तु यजमानो मृतो यदि । प्रेताधानं तथा कुर्यादित्यापस्तंबभाषितम् ” ॥ इति ।<br /> एवं चाहिताग्नेर्विधुरस्याग्नित्रयमुत्पाद्य तेनैव विधिवद्दाहः कार्यः । अनाहिताग्नेस्तु उत्तपनेनेति<br /> २० भेदः । प्रेतेमा त्वा इत्यादि समानमुभयोः । ननु आहिताग्नेः अग्नित्रयोत्पादनवदनाहिताग्नेरपि<br /> विधुरस्यापासनाग्निमुत्पाद्य तेनैव दाहः कार्य इति चेन्न । आधानात्प्रभृति यजमान एवाग्नयो भवंती-<br /> त्यापस्तंबेन हेतूपन्यासाच्च तमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहंतीति इतराग्निना दाहनिषेधाच्च यथा योगिनः<br /> स्वान्देहान्परित्यज्य परकायमनुप्रविश्य पुनः स्वान् देहान् प्रविशंति न च तेन दुष्यन्त्येवमग्नयो-<br /> ऽपि ‘पत्नीं संस्कृत्य यजमानमेवाभ्यावर्तेत’ इति भारद्वाजवचनाच्च तस्य प्रेताधानं युक्तम् ।<br /> २५ विधुरस्यानाहिताग्नेस्तु तथाविध्यभावात् उत्तपनाग्निविधानाच्च न प्रेतौपासनसंधानम् । तथा विधवाया<br /> अनाहिताग्नेर्भार्याया मृतावुत्तपनाग्निनैव दाहः । आहिताग्निपल्यास्तु पश्चान्मरणे प्रागुक्त-<br /> कात्यायनवचनानुसारेण प्रेताधानं निर्मथ्येनेति भाष्यकारः । पूर्वं मरणे वृत्तवत्यास्तस्या<br /> दारकर्मण्यशक्तश्चेदग्निहोत्रेण दाहं कुर्यात् । तस्याः सद्‌वृत्त्यभावे स्वस्य दारग्रहणशक्त्यभावे च<br /> निर्मथ्येनेव तां दहेत् । अत्रैव विषये विष्णुः—<br /> ३० “ मृतायामपि भार्यायां वैदिकाग्निं न तु त्यजेत् । उपाधिनाऽपि तत्कर्म यावज्जीवं समाचरेत्” ॥ इति ।<br /> उपाधिः प्रतिकृतिः । एतदेवाभिप्रेत्य भारद्वाजः— “ यजमानस्यैवाग्नित्रयम् ” इति ।<br /> मैत्रायणीयश्रुतिरपि—<br /> “यस्तु स्वैरग्निभिर्भार्यां संस्करोति कथंचन । असौ मृतः स्त्री भवति स्त्री चैवास्य पुमान्भवेत्”॥ इति ।<br /> {{rule}} {{smallrefs| १ क्ष-णि । २ ग-मंथितं । ३ कखग-ग्निं तु परु । ४ ग-त्त्या । }}<noinclude></noinclude> 39ixvydqf6kpn5rh3tfyujpxy8som6g 419629 419627 2026-11-10T05:19:00Z Myauthworks 10864 419629 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७०|'''आहिताग्न्यनाहिताग्न्योः ।'''|}} {{rule}} “ विच्छिन्नाग्नेः संधानं पुनरेव विधीयते । दारकर्मण्यशक्तश्चेद्दहेदौपासनाग्निना ” ॥ इति ।<br /> पूर्वं पत्नीमरणे दारकर्मण्यशक्तौ अनाहिताग्निरौपासनेन दहेत् । आहिताग्निरग्निहोत्रेणेत्यर्थः ।<br /> सर्वोधाने पूर्वे यजमानस्य मरणे अग्निहोत्रेण त्रेतायां पितृमेधः । पत्न्यास्तु पश्चान्मरणे प्रेताधानमिति<br /> चंद्रिकायाम् । अत्र '''कात्यायनोऽपि—'''“ पूर्वं मृतस्य दंपत्योः प्रेताधानं परस्य तु” । पूर्वं मृत-<br /> ५ स्याग्निसंस्कारः पश्चान्मृतस्य दंपत्योरन्यतरस्य प्रेताधानमित्यर्थः । '''कल्पपरिशिष्टे—'''<br /> “ मृताहिताग्नेर्भार्यायाः प्रेताया विधिरुच्यते । संस्करिष्य इमां पत्नीं निर्मथ्येन कुशाग्निना ॥<br /> “ इति संकल्प्य संपाद्य निर्मथ्याग्नित्रयं त्रिधा । विभज्य दक्षिणाग्नौ तु यदि पाकोऽथवानले ॥<br /> “ आभिक्षा स्रुक्स्रुवावत्र वारुणौ भवतस्ततः । दहनं पात्रचयनं विनाम्यत्सर्वमाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> पुनर्दारग्रहणायोग्यस्य पत्नीदाहविनियुक्ताग्निहोत्रस्य विधुरस्योत्सृष्टाग्नेर्विच्छिन्नाग्नेर्वा मरणे प्रेताधान-<br /> १० मेव । तथा '''चापस्तम्बः—'''“ यद्याहिताग्निरुत्सृष्टाग्निार्विच्छिन्नाग्निः प्रमीयेत न तमन्थेन<br /> त्रेताग्निभ्यो दहंन्ति विज्ञायते । आधानात्प्रभृति यजमान एवाग्नयो भवन्ति । अथापि ब्राह्मणम्—<br /> ‘तमसो वा एष तमः प्रविशति सह तेन य आहिताग्निमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहन्तीति’ । '''भाष्यकारः—'''<br /> यद्याहिताग्निरुत्सृष्टाग्निार्विच्छिन्नाग्निार्विधुराग्निार्वा प्रमीयेत न तमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहन्ति । तस्य<br /> प्राचीनावीत्यन्वायतनमुद्धृत्यावोक्ष्य यज्ञशालायतने प्रेतं निधाय गार्हपत्यायतने अरणिं निधाय<br /> १५ मंथति यस्याग्नयो जुह्वता मां सकाशाः संकल्पयंते यजमानं मां संजानंतु ते हविषे सादिताय स्वर्गं<br /> लोकमिमं न प्रेतं यं त्विति तूष्णीं विहृत्य द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा तूष्णीं हुत्वा प्रेतेमा त्वा<br /> इत्यादि कर्म प्रतिपद्यत इति । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ अथागतदन्हिस्तु यजमानो मृतो यदि । प्रेताधानं तथा कुर्यादित्यापस्तंबभाषितम् ” ॥ इति ।<br /> एवं चाहिताग्नेर्विधुरस्याग्नित्रयमुत्पाद्य तेनैव विधिवद्दाहः कार्यः । अनाहिताग्नेस्तु उत्तपनेनेति<br /> २० भेदः । प्रेतेमा त्वा इत्यादि समानमुभयोः । ननु आहिताग्नेः अग्नित्रयोत्पादनवदनाहिताग्नेरपि<br /> विधुरस्यापासनाग्निमुत्पाद्य तेनैव दाहः कार्य इति चेन्न । आधानात्प्रभृति यजमान एवाग्नयो भवंती-<br /> त्यापस्तंबेन हेतूपन्यासाच्च तमन्थेन त्रेताग्निभ्यो दहंतीति इतराग्निना दाहनिषेधाच्च यथा योगिनः<br /> स्वान्देहान्परित्यज्य परकायमनुप्रविश्य पुनः स्वान् देहान् प्रविशंति न च तेन दुष्यन्त्येवमग्नयो-<br /> ऽपि ‘पत्नीं संस्कृत्य यजमानमेवाभ्यावर्तेत’ इति '''भारद्वाज'''वचनाच्च तस्य प्रेताधानं युक्तम् ।<br /> २५ विधुरस्यानाहिताग्नेस्तु तथाविध्यभावात् उत्तपनाग्निविधानाच्च न प्रेतौपासनसंधानम् । तथा विधवाया<br /> अनाहिताग्नेर्भार्याया मृतावुत्तपनाग्निनैव दाहः । आहिताग्निपल्यास्तु पश्चान्मरणे प्रागुक्त-<br /> कात्यायनवचनानुसारेण प्रेताधानं निर्मथ्येनेति '''भाष्यकारः ।''' पूर्वं मरणे वृत्तवत्यास्तस्या<br /> दारकर्मण्यशक्तश्चेदग्निहोत्रेण दाहं कुर्यात् । तस्याः सद्‌वृत्त्यभावे स्वस्य दारग्रहणशक्त्यभावे च<br /> निर्मथ्येनेव तां दहेत् । अत्रैव विषये '''विष्णुः—'''<br /> ३० “ मृतायामपि भार्यायां वैदिकाग्निं न तु त्यजेत् । उपाधिनाऽपि तत्कर्म यावज्जीवं समाचरेत्” ॥ इति ।<br /> उपाधिः प्रतिकृतिः । एतदेवाभिप्रेत्य '''भारद्वाजः—''' “ यजमानस्यैवाग्नित्रयम् ” इति ।<br /> '''मैत्रायणीयश्रुतिरपि—'''<br /> “यस्तु स्वैरग्निभिर्भार्यां संस्करोति कथंचन । असौ मृतः स्त्री भवति स्त्री चैवास्य पुमान्भवेत्”॥ इति ।<br /> {{rule}} १ क्ष-णि । २ ग-मंथितं । ३ कखग-ग्निं तु परु । ४ ग-त्त्या ।<noinclude></noinclude> nnpwffjam0ycvsniea7po38et3qbil8 104 166614 419630 2026-11-10T05:20:01Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५७१|'''बहुपत्नीकस्य पत्नीमरणे ।'''|}} {{rule}} स्वरिति श्रवणात् पत्न्या अंगतापक्षेऽयं निषेधः । न सहाधिकारपक्षे इति केचिद्विच्छिन्नाग्नेरुत्सृष्टाग्नेर्वा<br /> यजमान... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419630 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७१|'''बहुपत्नीकस्य पत्नीमरणे ।'''|}} {{rule}} स्वरिति श्रवणात् पत्न्या अंगतापक्षेऽयं निषेधः । न सहाधिकारपक्षे इति केचिद्विच्छिन्नाग्नेरुत्सृष्टाग्नेर्वा<br /> यजमानस्य मृतेः पूर्वे पत्नीमरणे पुनर्दारग्रहणशक्त्यशक्तौ च निर्मथ्याग्निनेव दाहः । न तु<br /> प्रेतावहानाहित्रेताग्निभिः । तथा च '''कपर्दी—'''<br /> “ नढोत्सुद्यानल्सहचरी दाहकृत्त्येन कुर्यात् प्रेतावधानं मथितदहनस्तत्क्रियायां प्रकल्प्यः ।<br /> “ कन्योपेतानुपनयनको दोषुणो लौकिको वा कापालो वा भवति दहनश्चाथ संतापनो वा ”॥ इति । ५<br /> विदेशकस्थानम्सेः पत्नीमरणे प्रेताधानमुक्तं '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ द्रे पिताऽनग्निरितः स्वमाता मृता यदि स्यात्सुत औरसश्चेत ।<br /> “ आधाय सर्वं विदधीत सर्वाम्लस्येष्टिधात्मा स इति श्रुतिहिं ” । अनाग्निरनाहिताग्निः । एवं<br /> विच्छिन्नादोपसनस्य पत्नीमरणे प्रेताभिसंधानं पूर्वोकर्कद्वयवचनेन न्यायसाम्यात् मथितदह्रित्येके ।<br /> बहुपत्नीकस्य पत्नीमरणे अग्निनिर्णयः । बहुपत्नीकस्य पत्नीमरणे '''वृद्धमनुः—''' १०<br /> “ बहुपत्नीकपक्षे तु ज्येष्ठा चेत्पूर्वधारिणी । तां दहेदग्निहोत्रेण पुनराधानसमन्वया ” ॥ इति ।<br /> ‘निर्मथ्येन तथेतराम’ इति पाठॉतरम् । अयं न्यायो द्विर्पत्नीकपक्षेऽपि समानः । तथा '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ ज्येष्ठा भार्या मृता पूर्वं पुत्रक्षेत्राग्निना दहेत् । आधानं च पुनः कुर्यात्सह पत्न्या द्वितीयया ॥<br /> “द्वितीया यदि चेज्भार्या द्वै मरणमाप्नुयात् । जीविण्यां प्रथमायां तु दहेन्निर्मथिताग्निना ” ॥ इति ।<br /> द्वितीयाया अग्निहोत्रदाहादिनिषेधमाह '''देवलः—'''<br /> “द्वितीयां वै तु यो भार्या दहेद्दान्ताग्निभिः । तिष्ठन्त्यां प्रथमायां तु सुतापासनं हि तत् ” ॥ इति ।<br /> तिस्रंस्थां प्रथमायामिति विशेषगान्तत्स्मरणादूर्ध्वं विद्यमानासु ज्येष्ठया मरणेऽव्यसिद्दानमनुमतमेव ।<br /> एतदेवाभिप्रेत्य '''स्मृत्यंतरम्—'''<br /> “मृतायां तु द्वितीयायां शं अग्निक्षेत्रं समुद्धरेत् । दर्भोन्यै तं वंजनाद्याव्व कापालत्मुत्सुजेत” इति ।<br /> ‘एतद्दानाह्धिकृतस्त्रीविषयमिति’ '''विज्ञानेश्वरीयोक्तम् ।''' (पृ. २५२.१५) तद्विपयत्वाप्रतीतस्तदुक्त-<br /> मयुक्तमित्यन्ये । द्विभार्यानाहिताभिविषये '''स्मृत्यंतरम्—'''<br /> “ पत्न्योरैका यदि मृता तां दहेत्सतार्तवन्हिना । अदृष्टान्यन्या सर्बमात्रानाविधिना गृही ” ॥ इति ।<br /> पत्न्योर्मध्ये एका मुख्या ज्येष्ठेति यात्रतत् । सा मृता यदि तां संसृष्टस्मार्तवह्निना दाहयित्वा पुन-<br /> रन्यया कनिष्ठया सह पुनःसंधानविधिना संदबीतेत्यर्थः । तथा '''शौनकः—'''<br /> “अथाग्न्योर्गुह्यायोर्योगमहं वक्ष्यामि शौनकः । सह्मधिकारसिद्धयर्थं सपत्नीभेदजा तयोः”॥ इत्यादिना<br /> अग्निद्वयसंसर्गमुक्त्वा ज्येष्ठायाः संसृष्टामिना दाहमाह—<br /> “तयोरेका यदि मृता तां दग्ध्वा तेन वह्निना । अदृष्टीतान्यया सार्धमाधानं विधिना गृही ” ॥ इति ।<br /> यत्तु '''भाष्यकारवचनं—'''<br /> “ यदि त्वनेकभार्यस्य काचित्पत्नी मृता तदा । निर्मथ्येनेव सा दाह्या त्मग्निं धारयेत्पतिः ” ॥ इति<br /> तच्छौनकद्विवचनविरुद्धवादुपेक्षणीयम् । पत्न्या अंगतापक्षे वा समर्थनीयम् ।<br /> कनिष्ठाविषये तु '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “कनिष्ठायां मृतायां तु विमज्याग्निं प्रदाहयेत् । शमयित्वान्यभागं तु समादव्यात्पुनः शुचिः”॥ इति ।<br /> {{rule}} १ क-संम्यः सपोषितपत्नीक । २ क्ष-पहितापि ।<noinclude></noinclude> j8ongbra0sav5wjm34b195k16n98km8 104 166615 419631 2026-11-10T05:21:20Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५७२|'''तत्राविशेषः । युगपन्मरणे ।'''|}} {{rule}} अत्र विशेषः '''संग्रहे स्मृत्यंतरे निरूपितः—'''<br /> “ ज्येष्ठा विवाहवह्नी चेतकनीयस्याः करग्रहः । होमस्तयोर्मुर्तैका चेत्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419631 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७२|'''तत्राविशेषः । युगपन्मरणे ।'''|}} {{rule}} अत्र विशेषः '''संग्रहे स्मृत्यंतरे निरूपितः—'''<br /> “ ज्येष्ठा विवाहवह्नी चेतकनीयस्याः करग्रहः । होमस्तयोर्मुर्तैका चेत्सर्वेणौपासनाग्निना ॥<br /> “ दग्ध्वा तामन्यया साकं पुनःसंधानमाबेत् । कनीयस्या विवाहे तु होमश्चेल्लौकिकानले ॥<br /> “ मृताँ वृहत्दंशेन शिष्टेहोमं समाचरेत् । तच्छदंशेन दाहः स्यायुगपन्मरणे तयोः ” ॥ इति । ५<br /> '''स्मृतिरत्नकल्पकारिकयोक्तः—'''<br /> “लोकाग्नावितरौ दाहं कृत्वा संसृष्टवह्निमान् । तस्यैकस्यां मृतायां तु विभागोऽग्नेर्नीरितः ॥<br /> “विमज्य वह्नि प्रत्यक्षं भागयोस्तु पृथक् पृथक् । पूर्णाहुत्या विविच्याग्निं भागां विनिर्दिशेत् ॥<br /> “पूर्वेस्यां दक्षिणं भागमितरस्याः तथेतराम । या तु तस्य मृता भार्या तद्भागं विनियोजयेत् ॥<br /> “पूर्वोपासनवह्नो तु यस्योद्वाहः पुराकृतः । तस्यैकपत्नीमरणे कृत्स्नाग्निर्विनीयते ॥ १०<br /> “ ततस्तस्याः क्रियंते तु स्थितया सह भार्याया । प्रदानादाहहोमं तु कृत्वा पूर्ववदाचरेत् ॥<br /> “एवं विज्ञाय यः कुर्यात्तर्तिह स संसुतिम् । अन्यथा त्वभिसार्कुर्यात् पतल्येवेति निश्चयः”॥ इति ।<br /> पत्नीनां युगपन्मरणे संसृष्टस्य गृह्याग्निर्विभागामाह '''संग्रहकारः—'''<br /> “ औपासनाग्नौ संसृष्टे समिधौ द्वे प्रतापयेत् । ‘अयं ते योनिरृत्विय’ इत्येवं युगपत्ततः ॥<br /> “ ‘सप्त ते अग्ने’ इति तु हुत्वा पूर्णाहुति ततः । ‘अच्छाग्निरमतय’ इति विभज्याग्निं ततः पुनः ॥ १५<br /> “ आहुब्वानेति समिधं प्रतिष्ठाप्य ततो हुनेट् । अयाश्चेत्येकया हुत्वा व्याहृतीभिस्ततः परम्”॥<br /> “ एवं विभज्य चैकेन स्मार्तकर्म समाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> अर्धाधाने त्वेकभार्यस्य यजमानस्य पूर्व मरणे तस्याग्निस्त्रेतायां पितृमेधः । पत्न्यास्तुमौपासनेन ।<br /> तदाहापस्तंबः—“तयोर्यः पूर्वं प्रियेत तस्याग्निस्त्रेतायां पितृमेधः संपद्यते यः पश्चास्त्यौपासन” इति ।<br /> ‘स्त्री दैवं भर्तरि प्रमीत ’ इति भारद्वाजवचनानुसारमर्ध्मरणेऽप्यौपासनाग्नि-<br /> परिचर्यायां सत्यां औपासनेन दाहः । अन्यथा प्रेताभिसंधानं निर्मथ्यामिति केचित् । एकभार्यस्य<br /> पूर्व पत्नीमरणे अग्निहोत्रेण औपासनेन च दग्ध्वा पुनः परिणीय तया सहाधानमथैनमुपोषती-<br /> त्तारभ्य पुरस्तात् सम्भावसव्यभ्यामौपासनेन चेत्यापस्तम्बेने औपासनास्य पत्नीविधानात्<br /> विवाहमध्येऽनिश्चये पत्न्यास्त्रेतायां पितृमेधः । यजमानस्य त्वौपासनेन यः पश्चात्तस्यौपासने<br /> इति स्मरणात् । अर्धाधाने तु अनेकभार्यस्य यजमानस्य पूर्व मरणे तस्याग्निस्त्रेतायां पितृमेधः ।<br /> पत्नीनां तु स्वैः स्वैरोपासनस्यांशैः । उक्तं च भाष्ये—<br /> “ अथ चेद्बहुपत्नीको हार्धाधानी विषद्यते । त्रेताग्निभिस्तु दाहः स्यात्पत्न्यास्त्वौपासननालेः ॥<br /> “ प्रत्यक्षामिं विभज्यैवं यथावदनुपूर्वशः ” ॥ इति ।<br /> अत्र केचित् पूर्व मृतपत्न्यास्नेताग्निभिर्दहनविधानं पश्चान्मृतायाः औपासनाग्निनां दहन-<br /> विधानं च सहाधिकारितापक्षे । न त्वंगतापक्षे । अत एवोक्तं भाष्यकारेण सूत्रे हि पूर्व मृतस्य<br /> यजमानस्य वैतानिकैरौपासनेन च दहनमनुक्रान्तं पत्न्यास्तु निर्मथ्येन दहनं वक्ष्यते । निर्मथ्येन<br /> पत्नीमिति । तन कथं पश्चान्मृतायाः पत्न्या औपासनसद्भावः । तस्माद्वापसनवतः आहिताग्ने-<br /> वैतानिकैरोपासनेन च दहनं पत्न्या निर्मथ्येन तत्रांगतापक्षे सर्वाधाने अर्धाधाने वा पूर्वमृतां पत्नीं<br /> निर्मथ्येन दाहयित्वा विधिवदग्नीनुसृज्य दारसंग्रहणं कृत्वा ब्रह्मोदपनथनानंतरं औपासनाग्नि-<br /> वेत्सर्वं तत्सर्ष यजमानप्रकरणे निरूपितम् ।<br /> {{rule}} १ श-रूपा ।<noinclude></noinclude> 64qv36g921uljdmgrcf6dswzz1nir2m 104 166616 419632 2026-11-10T05:22:17Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५७३|'''अग्न्याधानात्पूर्वं यजमानमरणे ।'''|}} {{rule}} दारसंग्रहणानंतरं अग्न्याधानात्पूर्व यजमानमरणे '''संग्रहकारः—'''<br /> “ यज्वा मृतस्त्रीक उद्वह्य भार्यामग्निनहाथ म... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419632 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७३|'''अग्न्याधानात्पूर्वं यजमानमरणे ।'''|}} {{rule}} दारसंग्रहणानंतरं अग्न्याधानात्पूर्व यजमानमरणे '''संग्रहकारः—'''<br /> “ यज्वा मृतस्त्रीक उद्वह्य भार्यामग्निनहाथ मृतो यदि स्यात् ।<br /> “ औपासने तंतुमतीमयाश्च हुत्वा समारोप्य कृतार्णौ तम् ॥<br /> “ प्रेताधानं तु कर्तव्यं तत्पश्चात्पैतृमेधिकम् ” इति । अत्रारण्य्याहरणमाह '''त्रिकांडी—'''<br /> “ नष्टेऽग्निष्मष्वथारण्योर्नाशे स्वामी म्रियेत चेत् । आहरेदग्निच्छिन्दमाधानोक्तविधानतः ॥ ५<br /> “ ततोऽग्निषून्थप्रेतोक्तमंथनादि प्रपद्यते ” इति ।<br /> आत्मारूढानलस्तुतिविषये '''आपस्तंबः—'''“ आत्मारूढेष्वग्निषु यजमानो म्रियेत लौकिका-<br /> ग्निमुत्पाद्य समाधाय प्रेतस्य दक्षिणं पाणिमभिनिधाय तत्पुत्रो भ्राता वाऽन्यो वा प्रत्यासन्न-<br /> बंधुरुपावुरहेत्युपावुरोहयेत् । पुनस्त्वादित्या इत्यग्निभिरसमिश्चादेवं सर्वेष्वन्युपधातेष्विति भूर्भुवः<br /> सुवरिति सर्वप्रायश्चित्तानि च ” इति । १०<br /> अनेनैव न्यायेनात्ममारूढोपासनाग्नेः कालद्वयौ उपासनातिक्रमात्पूर्व मृतस्य दक्षिणहस्ते<br /> अग्निमवस्थाप्य उपावरोह व्याहृत्यानाज्ञातत्रयेण च चतुर्ग्रहीतमाज्यं जुहुयात् । एवं चौपासनो-<br /> त्पत्तिः कालद्वयातिक्रमे प्रेताग्निसंधानमेव ।<br /> अरणिसमारोपिताग्निस्तुतिविषये '''भरद्वाजः—'''“ यथात्मन्यरथयोर्वा समारूढेषु यजमानो<br /> म्रियेतायतनानि कल्पयित्वा यजमानायतने प्रेतं निधाय गार्हपत्यायतने लौकिकाग्निमुपसमाधाय १५<br /> प्रेतस्य दक्षिणं पाणिमभिसंगृह्य तत्पुत्रो वा भ्राता वाऽन्यो वा प्रत्यासन्नबंधुरुपावरोहजात्वेद इदं<br /> तं स्वर्गीय लोकाय वहन अजानन्नायुः प्रजां रयिमस्मासु धेहाजस्रो दीदिहिनो दुरोण इति<br /> लौकिकाग्निमापुवारोहayati । अरण्योर्वोपवरोहा मंथेट् । यथरण्योः समारूढः स्थाहिर्वर्तमाने प्रेत-<br /> मन्वारंभयित्वा इमं मंत्रं जपेत् ‘ विहरणादिसमानम् ’ इति ।<br /> तत्रारण्योर्वोपावरोक्ष मंथेदित्यंतमात्ममारोपणविषयम् । शेषमरणिसमारोपणविषयम् । २०<br /> आदित्यसूक्तं प्रेतनिधानात्प्रभुमयत्र तुल्यम् । एवमहिताग्नेः समिसमारोपे सति तन्मरणे मृतस्य<br /> दक्षिणं पाणिमन्वारभ्य लौकिकाग्निमापुवारोह्य द्वादशगृहीतेनज्येन तूष्णीं हुत्वा तत्कालहोमं च<br /> कृत्वा संकुर्यात् । कालद्वयातिक्रमेण द्वादशगृहीतेन होमः । किंतु व्याहृत्या अनाज्ञातत्रयेण च<br /> पूर्ववत् जुहुयात् । समारूढोपासनाग्नेर्भार्यामरणे लौकिकाग्निमापुवारोह्य दाहयेत् ।<br /> '''आहिताग्नेर्देशांतरमरणे ।''' आहिताग्नेर्देशांतरमरणे '''चंद्रिकायामुक्तम्—'''<br /> “यस्मिन्देशे स्थितो वह्निः ततोऽन्यत्र मृतो यदि । वैतानौपाधिका कार्या पूर्णाहुतिरपि वा ” इति ।<br /> अग्निहोत्रार्थं ऋत्विजं परिकल्प्य कार्यवशाद्देशांतरं ग्रामांतरं गतस्य तत्र दैवान्मृतस्य लौकिकाग्नि-<br /> दग्धस्यास्थीनि प्रेताग्निसमीपं नीत्वा तस्मिन्वैतानििके पांथिकृतीमिष्टिं पूर्णाहुतिं वा कृत्वा<br /> प्रेतास्थिसंस्कारं कुर्यादित्यर्थः । केचिदत्र “ चरुः पथिकृतः कार्यः पूर्णाहुतिरपि वा ” इति<br /> पढित्वा व्याचक्षते । औपासने गृहे विद्यमाने देशांतरे लौकिकाग्निना दग्धस्याहिताग्नेरस्थीन्यादाय ३०<br /> औपासने शृतेन चरुणा “ अग्नये पथिकृते स्वाहा” इति जुहुयात् पूर्णाहुतिं वेति । पुनःसंस्कारपर्यन्तं<br /> अग्निहोत्रं जुहुयात् ।<br /> “ अथ यद्याहिताग्निरन्यत्र प्रेयात् दीप्रमानैर्विमानैरग्निभिरसीरन् यावद्देवास्याग्निभिः समां-<br /> गमयेरन आंस्कारादग्निं जुहुयात् । अभिसंरक्षणार्थम् ” इति '''बोधायनापस्तंबस्मरणात् ।'''<br /> ७३<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> c3b6cqxzrugeqn0cg31rvclh5ep0zwy 104 166617 419633 2026-11-10T05:24:16Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५७४|'''आहिताग्नेर्देशांतरमरणे ।'''|}} {{rule}} तत्र होमद्रव्यमुक्तं '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ अन्यद्रीयेन वत्सेन पेया गौस्तु न पयोधरा । आ शरीराहुतेस्तस्याः पयसा होम इष्यते... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419633 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७४|'''आहिताग्नेर्देशांतरमरणे ।'''|}} {{rule}} तत्र होमद्रव्यमुक्तं '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ अन्यद्रीयेन वत्सेन पेया गौस्तु न पयोधरा । आ शरीराहुतेस्तस्याः पयसा होम इष्यते ॥<br /> “ अन्यस्या अपि होतव्यं पयसा तदभावतः ” ॥ इति । पारिजाते तु—<br /> “दूरे साग्निः पतिः पत्नी मृता स्यादुत साग्निका । दूरे पतिर्गेतस्तत्राप्युत्कर्षः सति चात्मजाः”॥ इति ।<br /> साग्निरौपासनसहितः । पिता दूरस्थः माता मृता अथवा साग्निकामा ता स्थिता दूरे पिता मृतः । ५<br /> तदौरसपुत्रः अग्न्यानयनपर्यतं संस्कारं न कुर्यात् । तदसंभवेऽस्थ्यनयनहतिपर्यतं न कुर्यादित्यर्थः ।<br /> अस्थ्याहरणासंभवे गृहे विद्यमानेनाग्निहोत्रेण प्रतिकृतिदाहमाह '''बोधायनः—'''<br /> “अस्थीनि यथलबद्यानि पर्णैस्तुरुबाकृतिम् । कृत्वा तन्नतदिग्भागे दहेयुः पितृमेधतः”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ देशांतरे प्रमीतस्य नरस्यास्थि पुनर्दहेत् । अस्थ्यभावे पलाशोत्थैः वृंतैः प्रतिकृतिं दहेत् ॥ १०<br /> “ तदभावे कुशैस्तैद्धात्वा च त्रिशतैरापि । चत्वारिंशच्छिरकृदौ दशकंडेऽथ वक्षसि ॥<br /> “ विंशतिर्विंशदुदरे शतार्ध भुजयोः पृथक् । उरुद्वये सततिश्च पृथक् सुथगुदीरिताः ॥<br /> “ बाईंगुलीषु च तथा दश पादंघुलीषु च । मेद्रे द्वादश शिश्नेऽष्टावुर्णसूत्रेण बंधनम् ” ॥ इति ।<br /> '''आपस्तंबः—'''“ यथाहिताग्निः प्रोषितः प्रमीतो न ज्ञायेत यां दिशमभिप्रेषितः स्यात्तामस्या-<br /> १५ त्रिभिः कक्षं दहेयुरपि वा त्रीणि षष्टि शतानि पलाशवृंतानां तैः कृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कुर्वति ।<br /> पलाशवलकैः कुशैर्वै संधिसु संवेष्ट्य पूर्ववत् शरीरकृत्तिश्च । एवं शौनकादयः चत्वारिंशता<br /> शिरः कल्प्यते दशभिग्रीर्वां विंशतयोर्विंशतोदरं पञ्चाशता पञ्चाशतैकेकं बाहुं ताभ्यामेव पंचभि-<br /> रंगुलीरुपकल्पयते । सप्तत्या सप्तत्यैकेकं पादम् । ताभ्यामेव पंचभिः पंगुंरंगुलीरुपकल्पयते<br /> अष्टाभिः शिश्नं द्वादशभिर्वृष्ण्यम् ” इति । '''जयंतकारिकायाम्—'''<br /> २० “ शरीरानि न विंद्रेदेशांतरमृतस्य चेत् । दद्याच्छिरस्यशीत्यर्थं ग्रीवायां तु दशैव तु ॥<br /> “ उरसि त्रिशतिं दद्यार्विशतं जठरे तथा । बाहूद्वयोः शतं दद्यादश बाहंगुलीषु च ॥<br /> “ द्वादशार्धं वृष्णयोरार्धं शिश्न एव तु । ऊर्द्वयोः शतं दद्यात्वृच्छर्धं जानुजंघयोः ॥<br /> “ दश पादांगुलीषु स्यूर्णासूत्रेण बंधयेत् । स्नाप्यांकृत्य तद्रूपं कुर्यात्तस्याभिमर्षणम् ” इति ।<br /> '''शौनकः—'''“कृष्णाजिने तु पालाशवृंतैः कृत्वा नराकृतिम् । चत्वारिंशच्छिरो ह्यिव दशविंशतयुरस्यापि ॥ २५<br /> “ पंचचत्वारिंशद्बाह्रोः पंचपंचभिरंगुलौ । त्रिंशत्संरुयोधरे शिष्ने वीजेऽसौ द्वादशक्रमात् ॥<br /> “ पंचषष्टीद्विपदयोरंगुली पंचपंचभिः । त्रिंशतानि च षष्टिच पालाशं वृंतमाहरेत् ॥<br /> “ अलाभे यज्ञवृक्षाणां वृंतान्यपि समाहरेत् ” इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''“तावद्विः पलाशपर्णैः शरीरकृतिरित्येके । कुशै रित्यन्ये । पर्णैरेरित्यपरे” इति ।<br /> '''पराशरोऽपि—'''<br /> “ आहिताग्निद्विजः कश्चित्प्रवसन्स कालचोदितः । देहनाशमप्राप्तस्तस्याग्निर्वर्तते गृहे ॥<br /> “ प्रेतप्रभोजसंस्कारः श्रूयतामुषिपुंगवाः । कृष्णाजिनं समस्तीर्य कुशैस्तु पुरुषाकृतिम् ॥<br /> “ षट् शतानि शतं चैव पालाशनां च वृंततः । चत्वारिंशच्छिरो दद्याच्छतं केठे तु विंसयेत् ॥<br /> “ बाहुभ्यां दशकं दद्यादंगुलीषु दशैव च । शतं तु जघने दद्याद्विशतीरुवरे तथा ॥<br /> {{rule}} १ क-पर्णैः ।<noinclude></noinclude> 9bimbndqk4x2d9ffglfnugi0l988p1x 419634 419633 2026-11-10T05:24:43Z Myauthworks 10864 419634 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७४|'''आहिताग्नेर्देशांतरमरणे ।'''|}} {{rule}} तत्र होमद्रव्यमुक्तं '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ अन्यद्रीयेन वत्सेन पेया गौस्तु न पयोधरा । आ शरीराहुतेस्तस्याः पयसा होम इष्यते ॥<br /> “ अन्यस्या अपि होतव्यं पयसा तदभावतः ” ॥ इति । पारिजाते तु—<br /> “दूरे साग्निः पतिः पत्नी मृता स्यादुत साग्निका । दूरे पतिर्गेतस्तत्राप्युत्कर्षः सति चात्मजाः”॥ इति ।<br /> साग्निरौपासनसहितः । पिता दूरस्थः माता मृता अथवा साग्निकामा ता स्थिता दूरे पिता मृतः । ५<br /> तदौरसपुत्रः अग्न्यानयनपर्यतं संस्कारं न कुर्यात् । तदसंभवेऽस्थ्यनयनहतिपर्यतं न कुर्यादित्यर्थः ।<br /> अस्थ्याहरणासंभवे गृहे विद्यमानेनाग्निहोत्रेण प्रतिकृतिदाहमाह '''बोधायनः—'''<br /> “अस्थीनि यथलबद्यानि पर्णैस्तुरुबाकृतिम् । कृत्वा तन्नतदिग्भागे दहेयुः पितृमेधतः”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ देशांतरे प्रमीतस्य नरस्यास्थि पुनर्दहेत् । अस्थ्यभावे पलाशोत्थैः वृंतैः प्रतिकृतिं दहेत् ॥ १०<br /> “ तदभावे कुशैस्तैद्धात्वा च त्रिशतैरापि । चत्वारिंशच्छिरकृदौ दशकंडेऽथ वक्षसि ॥<br /> “ विंशतिर्विंशदुदरे शतार्ध भुजयोः पृथक् । उरुद्वये सततिश्च पृथक् सुथगुदीरिताः ॥<br /> “ बाईंगुलीषु च तथा दश पादंघुलीषु च । मेद्रे द्वादश शिश्नेऽष्टावुर्णसूत्रेण बंधनम् ” ॥ इति ।<br /> '''आपस्तंबः—'''“ यथाहिताग्निः प्रोषितः प्रमीतो न ज्ञायेत यां दिशमभिप्रेषितः स्यात्तामस्या-<br /> १५ त्रिभिः कक्षं दहेयुरपि वा त्रीणि षष्टि शतानि पलाशवृंतानां तैः कृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कुर्वति ।<br /> पलाशवलकैः कुशैर्वै संधिसु संवेष्ट्य पूर्ववत् शरीरकृत्तिश्च । एवं शौनकादयः चत्वारिंशता<br /> शिरः कल्प्यते दशभिग्रीर्वां विंशतयोर्विंशतोदरं पञ्चाशता पञ्चाशतैकेकं बाहुं ताभ्यामेव पंचभि-<br /> रंगुलीरुपकल्पयते । सप्तत्या सप्तत्यैकेकं पादम् । ताभ्यामेव पंचभिः पंगुंरंगुलीरुपकल्पयते<br /> अष्टाभिः शिश्नं द्वादशभिर्वृष्ण्यम् ” इति । '''जयंतकारिकायाम्—'''<br /> २० “ शरीरानि न विंद्रेदेशांतरमृतस्य चेत् । दद्याच्छिरस्यशीत्यर्थं ग्रीवायां तु दशैव तु ॥<br /> “ उरसि त्रिशतिं दद्यार्विशतं जठरे तथा । बाहूद्वयोः शतं दद्यादश बाहंगुलीषु च ॥<br /> “ द्वादशार्धं वृष्णयोरार्धं शिश्न एव तु । ऊर्द्वयोः शतं दद्यात्वृच्छर्धं जानुजंघयोः ॥<br /> “ दश पादांगुलीषु स्यूर्णासूत्रेण बंधयेत् । स्नाप्यांकृत्य तद्रूपं कुर्यात्तस्याभिमर्षणम् ” इति ।<br /> '''शौनकः—'''“कृष्णाजिने तु पालाशवृंतैः कृत्वा नराकृतिम् । चत्वारिंशच्छिरो ह्यिव दशविंशतयुरस्यापि ॥ २५<br /> “ पंचचत्वारिंशद्बाह्रोः पंचपंचभिरंगुलौ । त्रिंशत्संरुयोधरे शिष्ने वीजेऽसौ द्वादशक्रमात् ॥<br /> “ पंचषष्टीद्विपदयोरंगुली पंचपंचभिः । त्रिंशतानि च षष्टिच पालाशं वृंतमाहरेत् ॥<br /> “ अलाभे यज्ञवृक्षाणां वृंतान्यपि समाहरेत् ” इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''“तावद्विः पलाशपर्णैः शरीरकृतिरित्येके । कुशै रित्यन्ये । पर्णैरेरित्यपरे” इति ।<br /> '''पराशरोऽपि—'''<br /> “ आहिताग्निद्विजः कश्चित्प्रवसन्स कालचोदितः । देहनाशमप्राप्तस्तस्याग्निर्वर्तते गृहे ॥<br /> “ प्रेतप्रभोजसंस्कारः श्रूयतामुषिपुंगवाः । कृष्णाजिनं समस्तीर्य कुशैस्तु पुरुषाकृतिम् ॥<br /> “ षट् शतानि शतं चैव पालाशनां च वृंततः । चत्वारिंशच्छिरो दद्याच्छतं केठे तु विंसयेत् ॥<br /> “ बाहुभ्यां दशकं दद्यादंगुलीषु दशैव च । शतं तु जघने दद्याद्विशतीरुवरे तथा ॥<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> cyhqbc4ybxvs4qgywf8ih9q4tocrfzr 104 166618 419635 2026-11-10T05:26:10Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''विच्छिन्नाग्नेः ।'''|५७५}} {{rule}} “ दद्याद्विद् वृषणयोः पंच मेद्रे तु विन्यसेत् । एकर्विशतिमोरूभ्यां द्विशतं जानुजंघयोः ॥<br /> “ पादांगुलीषु षड् दद्याद्यज्ञपात्र... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419635 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''विच्छिन्नाग्नेः ।'''|५७५}} {{rule}} “ दद्याद्विद् वृषणयोः पंच मेद्रे तु विन्यसेत् । एकर्विशतिमोरूभ्यां द्विशतं जानुजंघयोः ॥<br /> “ पादांगुलीषु षड् दद्याद्यज्ञपात्रं ततो न्यसेत् । शम्यां शिश्ने विनिक्षिप्य अरणीमुष्क्योरपि ॥<br /> “ जुह्वं तु दक्षिणे हस्ते वामे तुषमृतं न्यसेत् । पृष्ठे तूलूखलं दद्यात्पृष्ठे च मुसलं न्यसेत् ॥<br /> “ उरसि क्षिप्य दृषदं तंदुलाज्यतिलान् मुखे । श्रोत्रे च प्रोक्षणीं दद्यादाज्यस्थालीं च चक्षुषोः ॥<br /> “ कर्णे नेत्रे मुखे घ्राणे हिरण्यशकलं न्यसते । अग्निहोत्रोपकरणशेषं तत्र निक्षिपेत ॥ ५<br /> “ असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्येकाहुतिं सकृत् । दद्यात्पुत्रोऽथ वा भ्राताऽन्य्यो वाऽपि च बांधवः ॥<br /> “ यथा दहनसंस्कारं तथा कार्य विचक्षणैः । ईदृशं तु विधिं कुर्याद्विहहलोकगतिर्ध्रुवा ॥<br /> “ दहंति ये द्विजास्तं तु ते यांति परमां गतिम् ।<br /> “ अन्यथा कुरुते कर्म त्वात्मबुद्ध्या प्रचोदितः । भवत्यल्पायुस्ते वै पतंति नरकेऽशुचौ ” इति ।<br /> यदा प्रोषित आहिताग्निः देशांतरे म्रियते अग्निश्‍च स्वगृहे वसति तदानीमास्तीर्णे कृष्णाजिने १०<br /> पलाशवृंतैर्दहाकृतिं कुशवैधार्भिाय तदवयवेषु यज्ञपात्राणि निक्षिप्य ‘असौ स्वर्गाय लोकाय<br /> स्वाहा’ इत्याहुतिं जुहुयात । ततः कल्पसूत्रोक्तप्रकारेन कृत्स्नं संस्कारं समापयेत् । तत्र संस्कारथ्स्या-<br /> हिताग्नेर्बर्धलोकप्रातिः संसर्तुः परमां गतिः । अयथोत्कारिणः पंडितमन्यस्य नरकप्रतिरिर्थ्यः ।<br /> आपस्तंबस्तु—“आहिताग्निं विजनें प्रमीतं तैलद्रोण्यामवधाय शगटेनाहरंति तानि ग्राममर्यादायां<br /> प्रतिष्ठाप्याग्नीन्पितृमेधभांडं च निहरंति ” इति । गृहे अग्न्याभावे देशांतरे आहिताग्निमरणे १५<br /> प्रेताधानं कृत्वा दहेत् । प्रेताधानासंभवे लौकिकानलदग्धस्याहिताग्नेः प्रेताधानाहिताग्निज्रयेण<br /> पुनर्दहनं न तमन्देन त्रेताग्निभ्यो दहंतीति नियमात् । एवं विच्छिन्नाउपासनस्याहिताग्नेर्मरणे<br /> प्रेताग्निसंधानं देशांतरे तस्य मरणे लौकिकाग्निना विधिबद्धस्यअपि प्रेताग्निसंधानेन पुनर्दाहः ।<br /> औपासनेनाहिताग्निं दहंतीति नियमात् । औपासनेन विना कृतस्याकिंचित्करत्वात् गृहे सति असति<br /> औपासने प्रेताग्निसंधानेन औपासनमुत्पात्य तेन दाहे कृते सति न पुनर्दाहः । २०<br /> “ अग्नेर्देशांतरप्राप्तिर्विदूरस्थोऽपि च पुत्रकः । अग्निमुत्पात्य कर्तव्यं दाहकर्म स्वबंधुभिः ” इति<br /> स्मरणात् । गृहे अग्नौ विद्यमाने देशांतरे मृतस्य लौकिकाग्निना दग्धस्यास्थीनीत्य पुनरौपासनेन<br /> दाहः । अस्थ्यसंभवे प्रतिकृतिदाहः । निकटदेशे मृतस्य गृहे विद्यमानमौपासनं नीत्वा तेन दाहः कार्यः ।<br /> औपासननयनसंभवे लौकिकाग्निना दग्ध्वा औपासनेन पुनर्द्देहेत् । अस्थिसंस्कारपर्यतं अन्यदीयेन<br /> द्रव्यौपासने हावयेत् । विच्छिन्नाष्णैरोपासनस्य देशांतरमरणे पुत्रासंविधानविषये लौकिकाग्निं २५<br /> केचिदिच्छंति । तथा च पारिजाते—<br /> “ पुत्रो दूरगतः पित्रोः सुतिरन्न भवेयदि । लौकिकाग्निं भवेत्तत्र केचिदाहुर्मनीषिणः ” ॥ इति ।<br /> पूर्वमौपासनाग्नाि दाहे केनापि निमित्तैन पुनर्दाहप्राप्तौ प्रेताभिसंसंधानं पुनर्दाहनिमित्तमग्रे वक्ष्यते ।<br /> यत्सूच्यते— “ अग्नौ सति स्यादथ देहकृतिरस्थ्यस्ति चेद्द्भिरपेक्षणीयः ।<br /> “ अनस्थिकस्याप्यशरीरस्य विनष्टवन्हेरुदकक्रियाव ” इति । अस्यार्थः: केचिदाहुः—अग्नौ गृहे ३०<br /> विद्यमाने सति देशांतरे मृतस्य लौकिकाग्निना दग्धस्यास्थिसंभवे गृहे विद्यमानेनौपासनेन पुनरस्थि-<br /> दाहः । अस्थ्यसंभवे प्रतिकृतिष्कल्पेन पुनर्दाहः । विनष्टवन्हेर्विच्छिन्नाग्नेस्तु देशांतरे मृतस्य प्रेताग्निं<br /> संधानहितौपासनैन दग्धस्यात एवानस्थिकस्य अस्थिसंस्काररहितस्याशरीरस्य प्रतिकृतिसंस्कार-<br /> रहितस्य केवलमुदकक्रियाैव इति ।<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> 9er8sqze0xvp1dze01ni01ndtnsxvgw 104 166619 419636 2026-11-10T05:27:23Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५७६|'''प्रेताग्निसंधानविधिः ।'''|}} {{rule}} अन्ये तु इमं श्लोकमन्यथा व्याचक्षते । प्रोषितस्याग्नेरलब्धास्थिकस्य केवलमुदकदान<br /> मात्रं न प्रतिकृतिदाहः । अद्यस्थिशर... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419636 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७६|'''प्रेताग्निसंधानविधिः ।'''|}} {{rule}} अन्ये तु इमं श्लोकमन्यथा व्याचक्षते । प्रोषितस्याग्नेरलब्धास्थिकस्य केवलमुदकदान<br /> मात्रं न प्रतिकृतिदाहः । अद्यस्थिशरीराणामन्यतमस्य सद्भाव एव दाह इति तत्<br /> “ अस्थीनि यथलबद्यानि पर्णैस्तुरुबाकृतिम् । कृत्वा तन्नतदिग्भागे दहेयुः पितृमेधतः ” ॥ इति<br /> पूर्वोक्तबोधायनादिवहुस्मृतिविरोधात् ‘ अनाकर्णितवार्तस्य पित्रादेः प्रोषितस्य च ’ पंचदश-<br /> ५ द्वादशवर्षानंतरमन्यस्थिशरीरासंभवेऽपि ‘ कृत्वा तत्रतिरूपकम् ’ इति प्रतिकृतिदाहविधानात् ।<br /> पुरुषाथितिर्यस्य प्रियतमामृतसंस्कारेणामुं लोकमभिजवतीति दहनस्यावश्यकत्वस्मरणोपेक्ष्य<br /> मित्याहुः । यथोचितमत्र ग्राह्यम् ।<br /> अतो विच्छिन्नेतरप्रेयस्यलाभे प्रेताधानेन प्रतिकृतिदाहः । अनाहिताग्नेः प्रेताग्निसंधानेन तद्वाहः ।<br /> प्रेताग्निसंधानविधिः । तत्र प्रेताधानस्वरूपमाह '''वृद्धसंग्रहकारः—'''“अथातः प्रेता-<br /> १० धानविधिं व्याख्यास्यामो विच्छिन्नाग्न्यादिमरणे प्राचीनावीत्यन्यायतनान्युद्धृत्यावोक्ष्य विहारं<br /> कल्पयित्वा प्रेतस्य दक्षिणं हस्तमरण्योरनिवारभयित्वा यस्याग्नयो जुह्वतं मां सकाशाः संकम्यंते<br /> यजमानं मां संजानंतु ते हविषे सादिताय स्वर्गी लोकं प्रेतं नर्थ्यिति मथित्वा गार्हपत्यायतने निधाय<br /> तूष्णीं विहृत्य दक्षिणाग्निं तत आहवनीयं प्रणीय द्वादशगृहीतेन सुचं पूरयित्वा प्रजापति मनसा<br /> ध्यायन्नाहवनीये जुहुयात्तः संस्कारोपक्रमः । आत्मारूढेष्वग्निषु दक्षिणं पाणि लौकिकेऽऔ-<br /> १५ विधायाध्वरुपारोहेत्यवरोहेत् । तंत्रेधाकृत्वा दाहयेत् । अरण्यरूढेषु तु मृतस्य दक्षिणेन<br /> पाणिना अरणिं स्पर्शिथत्वा मथित्वाऽवरोहेत् । आत्मसमारेूढेष्वग्निषु पत्नीमरणे स्वयमेवाव-<br /> रोहयेत् । तंत्रेधा कृत्वा दाहयेत् । शरीरनाशे पलाशपर्णैः समूलैः कृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कुशै-<br /> वैष्टयित्वा विधिवद्हेत् । देशांतरमरणश्रवणे आंसस्कारादग्निसंरक्षणाथर्मग्निहोत्रं जुहुयात् । स्मृति-<br /> श्रवणनंतरं पाथिकृतीमिष्टिं पूर्णाहुतिं वा जुहुयात्तदर्थं विहृत्यजसान्कुर्यात् । या गौर्मृतवत्सा<br /> २० वत्सांतरेण दुह्यते तां दोहयित्वा प्राचीनावीती परिस्तरनदर्भानेगान्दक्षिणाग्रांस्तृणीयात् ।<br /> ‘ गार्हपत्यस्य दक्षिणार्धे शीते भस्मन्द्याधिश्रित्य दक्षिणत उद्दासय सकृदेव सर्वे परिषेचनादिवर्ज्य<br /> तूष्णीं जुहुयात । प्रेतं तैलद्रोण्यामवधाय शकटेन ग्राममर्यादामानयेस्निर्मध्येन वा दग्ध्वाऽस्थीनि<br /> कृष्णाजिने संनह्य ब्रह्मचारी नियतभोज्यधःशायी नयेत् । प्रेताग्निं नीत्वा दहेत् ” इति ।<br /> प्रेताग्निसंधानमाह'''आपस्तंबः—'''“ द्वादशगृहीतेन सुचं पूरयित्वा तूष्णीं हुत्वा प्रेतेमात्वा<br /> २५ इत्यादि कर्म प्रतिपपथत ” इति । तत्रास्याने तु द्वादशगृहीतेनाज्येन व्याहृतिभिः अभ्यम्ब इति<br /> मंत्रेन अनाज्ञातत्रयेण चामिसिद्धिः भूर्भुवः सुवरिति सर्वप्रायश्चित्तमिदं सर्वप्रायश्चित्तं सर्वत्र क्रियत<br /> इत्याइमरथ्य इति च अनुगतेऽपि वोनरया जुहुयादिति च । अनाज्ञातामिति तिस्रोऽनाज्ञातेति<br /> जुहुयादिति थापस्तंबेनोक्तस्त्वादिति । “ अग्नो नष्टे त्रयः कृच्छाः कर्तव्या वत्सर् प्रति ” ।<br /> उत्ककृच्छ्राचरणं च तत्तद्वतीकालानुगुणं कार्यम् । '''बौधायनस्तु—''' “अथ यदि यदि गृहस्थ-<br /> ३० स्यौपासनाग्निर्विच्छिेत प्राणेपूकांतेषु श्रोत्रियवचनादुद्धरेत् । श्रोत्रियागारादाहत्याग्निमुपसमाधाय<br /> संपरिस्तीर् ampliamente्य विलाप्योपपूय सुक्स्त्रुवं निष्टप्य संमृज्य शुचि चतुरृहीतं गृहीत्वा ‘ सप्त ते अग्ने ’<br /> इति सप्त व्याहृतिभिश्च हुत्वा पूर्व देवा अपरेण प्राणापानाविति द्राम्भ्यां “ मा त्वा वृक्षे संधाधिर्द्धा<br /> मा त्वा वृक्षो संबाधेयाम् ” इति च द्राम्भ्याम् अग्नेव्यावर्तिन्नग्रे अङ्गिरः इति द्राम्भामेकैकं प्रति<br /> चतुर्गेहीतं गृहीत्वा जुहोति । न ब्रह्मा न प्रणीता न चरुः न स्विष्टकृत् । अत ऊर्ध्वं पैतृमेधिकं<br /> ३५ कर्म प्रतिपद्यते ” इति ।<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> ap38wmcx60xjz9ragvguinin3kbs742 104 166620 419637 2026-11-10T05:28:22Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५७७|'''रजस्वलायाग्निसंधानम् ।'''|}} {{rule}} आश्वलायनानां तु शौनकोक्तप्रकारेण अयाश्चाग्नेरतो देवा इति द्वाभ्यां मनोज्योति-<br /> रिति व्याहृतिमिश्रतैसुभिः पृथक् हुत्व... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419637 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७७|'''रजस्वलायाग्निसंधानम् ।'''|}} {{rule}} आश्वलायनानां तु शौनकोक्तप्रकारेण अयाश्चाग्नेरतो देवा इति द्वाभ्यां मनोज्योति-<br /> रिति व्याहृतिमिश्रतैसुभिः पृथक् हुत्वाग्निसiddhiः पंचभिर्मंत्रैर्शिसिद्धिः ।<br /> '''आश्वलायनीयकारिकायां तु अनाहिताग्नेः प्रेतस्य संस्कारविधिर्उच्यते—'''<br /> “ स्नातः पवित्रपाणिः संनुपलिष्य यथाविधि । प्राणानायम्य संस्क्ता प्राचीनावीत्यनंतरः ॥<br /> “ प्रेतनाम तु वक्ष्योका विच्छिन्नौपासनेन तु । करोमि संधानमिति होमद्रव्यं विधाय च ॥ ५<br /> “ आम्र्यौंलिख्य याम्यांतमवेक्ष्याग्निं निधाय च । विपरीतं परिस्तीर्य दक्षिणे पात्रसादनम् ॥<br /> “ दर्भेषु दक्षिणाग्रेषु सादयेदेकशः क्रमात् । प्रोक्षणीं स्रुक्स्रुवौ चैवआज्यस्थालीं यथाक्रमम् ॥<br /> “ उत्पूय प्रोक्षणीं प्रोक्ष्य पाणिणि च ततः परम् । संकृत्य तूष्णीमाज्यं च संमृज्य स्रुक्स्रुवौ ततः ॥<br /> “ प्रसव्यं परिषिच्याय जुहुयाज्जातवेदसि । चतुर्गृहीतेनाज्येन हयाश्चेत्यनया ऋचा ॥<br /> “ अतो देवा इति द्वाभ्यां मनोज्योति रचना ततः । सुवेणाथ व्याहृतिभिर्जुहुयाच्च पृथक् पृथक् ॥ १०<br /> “ ततोऽपसव्यं पर्युक्ष्य नमस्कार्य हुताशनम् । औपासनाहुतिः सायं प्रातश्च जुहुयाद्देतैः ॥<br /> “ प्रेतस्य नामगोत्रादि द्वितीयातोमुदीर्य तु । पितृमेधेन विधिना तथैवौपासनवह्निना ॥<br /> “ संकल्प्य संस्कारिष्यामityयैनं स्नापयेच्छद्वम् ।<br /> “ केवलं विद्यमानाग्ने स्नात्वा संकल्पयेद् बुधः । अस्ति चेद्धुतः काले तं हुतवैव गुरुं वदेत् ” इति ।<br /> अत्र पत्न्यसंविधाने प्रतिकृतिमाह '''त्रिकांडी—''' १५<br /> ‘यस्य भार्या विदूरस्था पतिता व्याधिताऽपि वा । अनिच्छुः प्रतिकूला वा तस्याः प्रतिनिभौ क्रिया’इति ।<br /> दर्भादिना भार्याप्रतिनिधि कृत्वा अग्निसंधानं कुर्यादिति । व्याहृतयः पूर्व देवा अपरेण प्राणापानौ<br /> मा त्वा वृक्षाविति द्वाभ्यामग्न्रेव्यावर्तिन्निति चतस्र इत्यतः: षोडशाज्याहुतीर्जुहुयादिति ।<br /> '''रजस्वलाग्निसंधानमाह बोधायनः—'''<br /> “ म्रियमानस्य चेद्भार्या सूतिकर्तुमर्ती तु वा । दुर्गा मनस्विनीं हुत्वा ततस्तंतुमतीमृचम् ॥ २०<br /> “ उद्धुच्यस्य त्रयखिशंबाहूत्या च समस्तया । व्याहृत्या त्रिर्नाज्ञातं महाव्याहृतिभिस्तथा ॥<br /> “ हुत्वा चतुर्ग्रहीतेन सर्पिवा यास्य संस्क्रिया ” इति । दुर्गा जातवेदसे सुनवामेत्यृक् ।<br /> मनस्वती मनो ज्योतिर्जुष्टाम् इत्युक् । तंतुमती तंतुं तन्वभिति त्रयखिशंतव इति । महा-<br /> व्याहृतयः भूरभ्रये च पृथिव्यै च इत्याद्याश्चतस्रः । अत्र ‘जुहुयात्तयमो द्वाभ्यां वरं वत्वाऽथ संस्क्रि-<br /> येति ’ केचित्पठति । तत्पक्षे तयमो राजा भगवन्थ्यस्मिन्नेमिति द्वाभ्यां हुत्वा वरं धেনुं दत्वा २५<br /> संस्क्रिया कार्या । पूर्वोक्तमंत्रेणाग्निं संधाय प्रेतेमा त्वा इत्यादि कुर्यात् ।<br /> असंविधाने विशेष उक्तः '''पितृमेधसारे—“'''दूरभार्ये प्रेते प्रोषितभर्तृकायांचतुर्ग्रहीतेनाज्येन<br /> सप्त ते अग्ने सप्त व्याहतयः ।<br /> ननु “बह्वल्पं वापि यत्कर्म स्वगृहे प्रतिपादितम् । तावन्मात्रे कृते सर्वः शास्त्रस्यार्थः कृतो भवेत्”<br /> इति स्मरणात् स्वगृहो यावदुकं तावदेवानुष्ठेयं अतो बोधायनीयानामेव एतदेवानुष्ठानं न ३०<br /> सर्वेषामिति चेन्न । स्वगृह्यानुको गृहांतरोकमपेक्षितमविरुद्धमनुष्ठेयमेव । साक्षासाप्रत्ययन्यायेन<br /> साकांक्षानामाकांक्षापूरणस्य कर्तुमुचितत्वात्सर्वश्रुत्युपसंहारात् श्रौतेषूके यथाविधिः सर्वस्मृत्युप-<br /> संहारात्स्मार्तेषूकेस्तथा विधिरिति कात्यायनस्मरणार्व—<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> 9ys2o808iz9cswxfrcxpxwafr0kl1hh 104 166621 419638 2026-11-10T05:29:18Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५७८|'''असंविधाने विशेषः ।'''|}} {{rule}} अतो ‘ न जातु परशास्त्रोक्तं बुधः कर्म समाचरेत् ’ इत्यादिषेधः स्वसूत्रानुष्ठानेन<br /> परसूत्रोक्तानुष्ठानविषयः । यदाह '''कात्यायन... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419638 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५७८|'''असंविधाने विशेषः ।'''|}} {{rule}} अतो ‘ न जातु परशास्त्रोक्तं बुधः कर्म समाचरेत् ’ इत्यादिषेधः स्वसूत्रानुष्ठानेन<br /> परसूत्रोक्तानुष्ठानविषयः । यदाह '''कात्यायनः—'''<br /> “ स्वशास्त्राणिबिमुसृज्य परशास्त्राश्रयं च यत् । कर्तुमिच्छति दुर्मेधाः मोधं तस्य तु तत्फलम् ॥<br /> “ यन्नाम्नातं स्वशास्त्रायां यथोक्तमविरोधि च । विद्द्द्विस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादिकर्मवत् ” ॥ इति । ५<br /> अत एषोपनिष्क्रमणमुपनीतानामुपवीतधारणोपाकर्माणि ब्रह्मचारिणां क्षौरं उपवीतधारणं संध्या-<br /> वंदनगायत्रीजपादीनि आपस्तंबानुक्तानि बोधायनादिभिरुक्तानि सर्वे शिष्टा आचरंति ।<br /> स्वसूत्राभावे परसूत्रेण दाहादिस्वसूत्राको अपि दाहायेकोद्दिष्टपर्यताः पूर्वक्रियानुष्ठापकस्वसूत्रविद-<br /> लाभे परसूत्रेणापि कर्तव्याः । तदाह '''भरद्वाजः—'''<br /> “ अल्बध्लामीयसूक्षस्य श्राद्धान्तं परसुन्नतः । कुर्यात् सपिंडीकरणं स्वसूत्रेण नान्यतः ” ॥ इति । १०<br /> '''अंगिरा अपि—'''<br /> “ सूत्रांतेरेण यगृह्र्त प्रेतं तस्योचराः क्रियाः । स्वसूत्रेणैव कर्तव्यःः सपिंडी तु विशेषतः ” ॥ इति ।<br /> उत्तरा दाहाद्येकोद्दिष्टपर्यताभ्यः क्रियाम्यः परा इत्यर्थः । याजुबिकाणां स्वशाशास्त्रविषयबोधायनसून-<br /> सद्भावे तदेव ग्राह्यम् । तथाहंगिराः—<br /> “ स्वसूत्रे विद्यमाने तु परसूत्रेण वर्तते । बोधायनमतं कृत्वा स्वसूत्रफलभागभवेत् ” ॥ इति । १५<br /> एवं स्वस्वशास्त्रविषयसूत्रांतरसंभवे तदेव ग्राह्यम् । अन्यथा ‘यः स्वशास्त्रं परित्यज्य’ इति पूर्वोक्त-<br /> दोषप्रसंगात् । स्वशास्त्रविषयसूत्रालाभे ‘धर्मलोपाद् धर्मलोपः’ इति न्यायात् शास्त्रान्तरेणापि<br /> दहनं कर्तव्यम् । तत्र विशेषमाह '''भरद्वाजः—'''<br /> “ यस्मिन्सूत्रे विवाहः स्याचेन प्रेतस्य च क्रिया । पिंडसंसर्जनादर्वाक्सपिंडी तु स्वसूत्रतः”॥ इति ।<br /> विवाहसमये स्वसूत्रालाभे येन सूत्रेन विवाहः कृतः तेनैव सूत्रेन स्वसूत्रालाभेऽपि सपिंडीकरणाद-<br /> र्वाक् तेन प्रेतक्रिया कार्येति कैश्चिद् व्यास्यातम् । स्वसूत्रेण दाहादिग्बद्धकर्माणि कार्याणीति २०<br /> '''पितृमेधसारे''' व्याख्यातम् । यथोचितमत्र ग्राह्यम् ।<br /> “ उपाचे तु प्रतिनिधौ मुख्य्यार्थो यदि लभ्यते । तत्र मुख्यमनाहृत्य गौनेनैव समापयेत् ” ॥ इति<br /> स्मृत्यर्थसारवचनस्यापि तुल्यत्वेनान्यसूत्रेण दाहे कृते न मध्ये स्वसूत्रप्रक्रियावकाशः ।<br /> यत्तु '''कात्यायनवचनम्—'''<br /> “ आकिया त्रिविधा प्रोक्ता विद्द्द्भिः कार्यकारिभिः । अकिया च परोक्ता च तृतीया च यथाक्रिया ॥ २५<br /> “ प्रधानस्याक्रियायां तु सांगं ततक्रियते पुनः । तदेंगाकरणे कुर्तीत्रायाश्चितं न कर्मतः ” ॥ इति ।<br /> तत्रःतिपदविहितव्यतिरिक्तविषयम् । यत्तु चंद्रिकायां परसूत्रेण दाहे पुनर्दहनमुक्तम् “अनात्मीयेन<br /> शास्त्रेण यो दग्धस्तं च शास्त्रतः” इति तत्पूर्वौकानेकस्मृतिविरोधाच्छिष्टचारविरोधाच्चोपेक्षणीयम् ।<br /> यत्तु चंद्रिकायां “ कर्तुरन्येषां च संध्याकर्मणि दहनसंकल्पात्प्राक् स्नानाच्छुद्धिः<br /> “आरंभात्प्रागयदि स्नायातस्य शुद्धिर्भविष्याति । आरभ्य तु च संस्कारे शुद्धिस्तु दहनत्परम् ” ॥ ३०<br /> स्मरणात् संकल्पात् प्राक् शुद्धिः उपवीतादिनियमश्च । स्नानाचमनप्रदक्षिणनमस्कारप्राणा-<br /> यामानुष्पवीती कुर्यात् ।<br /> “ प्राणायामे नमस्कारे स्नाने चैव प्रदक्षिणें । पैतृके प्रेतकृत्येऽपि ह्युपवीतं विधीयते ” ॥ इति<br /> स्मरणात् ।<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> or8gmszp6id154mm3j0i7uw7vk2hd2p 104 166622 419639 2026-11-10T05:31:08Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''संकल्पप्रकारः ।'''|५७९}} {{rule}} प्रेतकर्मणि शुद्ध्यर्थाचमनप्राणायामावश्यककayos्<br /> “ कर्मवसाने कर्मादौ मृतावाचमनं पुनः । कुर्यात्स्वकर्मसिद्धयर्थं सर्वदा सर्व... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419639 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''संकल्पप्रकारः ।'''|५७९}} {{rule}} प्रेतकर्मणि शुद्ध्यर्थाचमनप्राणायामावश्यककayos्<br /> “ कर्मवसाने कर्मादौ मृतावाचमनं पुनः । कुर्यात्स्वकर्मसिद्धयर्थं सर्वदा सर्वकर्मसु ॥<br /> “ ततोऽभ्यंतरशुद्ध्यर्थं प्राणायामान्समाचरेत् ” ॥ इति भरद्वाजस्मरणात् । संकल्पप्रभृति<br /> दशाहहोमात्प्राचीनेषु कर्मसु कर्ता प्राचीनावीती दक्षिणामुखश्च भवेत् । तथा शुनःपुच्छः—<br /> “ पैतृके प्रेतकृत्येषु प्राचीनावीतिमिष्यते । दक्षिणाग्राश्च दर्भाः स्युः स च वै दक्षिणामुखः ” ॥ ५<br /> '''मनुरपि ( श्७९ )—'''<br /> “प्राचीनावीतिना सर्वमपसव्यमतंद्रिणा । पितृयमा निधनात्कायै विधिदर्मपाणिना”॥ आ निधनात्<br /> मरणमारभ्येत्यर्थः । तथा च बोधायनेन श्रुत्यर्थोऽभिहितः : “ प्राचीनावीतं पितॄणामिति ” ।<br /> मृतानामेवेदमুক্তं भवति बोधायनीये—<br /> “प्राचीनावीतिना कार्यं प्रेतकर्मा च पैतृकम् । निवीतिनो वह्युस्ते ज्ञातिनोऽन्य च वाहकाः ” इति । १०<br /> संकल्पप्रभृति प्राचीनावीतं कार्यमिति तद्वास्यानेऽभिहितम् । संकल्पदौ नियमः स्मृत्यंतरेऽभिहितः—<br /> “आवाहमनेर्ध्ये संकल्पे पिंडदाने तिलोदके । अक्षतासनयोः पाध्ये गोत्रं नाम च कीर्तयेत्” इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ स्नात्वा स्वशक्त्या द्रविणं दत्वा सम्यानप्रदक्षिणम् । परीत्य तैरनुज्ञातः कर्म संकल्पयेत्तः ” इति ।<br /> पितृमेधसारे संकल्पप्रकारोऽभिहितः— अमुकगोत्रममुकशर्माणं प्रेतं अमुकगोत्रममुं प्रेतमिति वा १५<br /> अमुनाग्निना पैतृमेधिकेन विधिना संस्कुरिष्यामीति । ब्रह्ममेधे तु ब्रह्ममेधविधिनेति । ब्रह्ममेधसंस्कारो<br /> मोक्षकांक्षिणां श्रोत्रियाणामैव । तथा चापस्तंभः—“उत्तरं पितृमेधं व्याख्यास्यामो यं ब्रह्ममेध ”<br /> इत्याचक्षते । अध्यापुदाहरति<br /> “ द्विजातीनामपवर्गोऽर्थतस्तत्त्वदर्शिभिः । ऋषिभिस्तपसो योगाद्दिष्टं पुरुषोत्तमम् ॥<br /> “होतुंश्च पितृमेधं च संसृज्य विचिरुत्तरः । विहितस्तु समासेन क्रतुनामुत्तमः क्रतुः ” ॥ इति । २०<br /> अत्र कपर्दिभाष्यम्—ब्रह्मविद्भ्यः कर्तव्यो ब्रह्ममेध इत्याचक्षते । अथवा ब्रह्मनिष्ठानामिति केचित् ।<br /> ब्रह्म पिधीयत इति । अध्यापुदाहरति श्रुतिं द्विजातीनामीत्यारभ्य क्रतुनामुत्तमः क्रतुरित्यंता श्रुति-<br /> रानीयते । द्विजातयो ब्राह्मणा एव । इह तेषामपवर्गो मोक्षः । न पुनर्जन्म । एतद्विधानं एभ्यः प्रयुज्यते ।<br /> केचिदपवर्ग स्वर्ग इति वदन्ति तद्युक्तं पूर्वेणैव स्वर्गसिद्ध्यै । कैर्द्धष्ट्ध इति संदिग्ये उच्यते ।<br /> अर्थतस्तस्वदर्शिभिरिति । केनोपयेनेति केचित् तपसो योगात् । किमर्थ एतद्विधानमिति चेद्दिहितुं २५<br /> देहनं प्रवेशनं प्राप्तिः सायुज्यं इत्यर्थतिर्र् कि वेदितिति चेत् पुरुषोत्तमं पुरुषाणामुत्तमं नारायणं<br /> तत्राप्त्यर्थं तत्र पिण्डतार्थ उच्यते । द्विजातीनां मोक्षार्थ वेदशास्त्रतत्त्वज्ञैः ऋषिभिस्तपसः<br /> प्राधान्यादेतत् विधीयत इति । किं तदिति चेत् होतुनृपमेधं च संसृज्य विधीयत इति ।<br /> भाष्यांतरे तु—ब्रह्मशब्देन चतुर्होतारे उच्यते । ‘ब्रह्म वै चतुर्होतारेः एतद्वै देवानां परमं गुह्यं<br /> ब्रह्म यज्ञचतुर्होतारे’ इत्यादि श्रुतेः । ( तै. २।२।१ ) मेधो यज्ञः । ब्रह्मसंयुक्तो मेधः चतुर्होतृसंयुक्तो ३०<br /> दहनकल्प इति यावत् । तत्र “ अपूर्वमंते स्यात् ” इति न्यायेन होतुपितृमेधसमावेशे होतृकांडेऽ-<br /> नंततो भवति । स एष विधिः क्रतुनां मध्ये श्रेष्ठः । उत्तमः क्रतुरिति गौणनिर्देशः । अश्वमेधादिवत् ।<br /> विशिष्टपारलौकिकफलसाधन इत्यर्थः । पितृमेधेपि प्रेतस्य पारलौकिकसुखावाप्तिमाहापस्तंबः—<br /> ( ध. सू. २।१२।११ )—<br /> “यत्तु श्मशानमुच्यते ननु कर्मणामेषोंऽते पुरुषसंस्कारो विधीयते ततः परमनंत फल स्वर्गशब्दः श्रूयते” ३५<br /> इति ।<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> sgj61jwvoqbzrjz71kd2st7fzr5ggrb 104 166623 419640 2026-11-10T05:34:39Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५८०|'''प्रेतालङ्करणम् ।'''|}} {{rule}} श्रुतिरपि (तै. ५।२-३)—“ स एष यज्ञायुधीयमानोजसा स्वर्गं लोकमेति ” इति ।<br /> बोधायनोऽपि—‘ मृतसंस्कारेणामुं लोकम् ’ इति । '''संग्रहे—'''<br />... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419640 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५८०|'''प्रेतालङ्करणम् ।'''|}} {{rule}} श्रुतिरपि (तै. ५।२-३)—“ स एष यज्ञायुधीयमानोजसा स्वर्गं लोकमेति ” इति ।<br /> बोधायनोऽपि—‘ मृतसंस्कारेणामुं लोकम् ’ इति । '''संग्रहे—'''<br /> “ खननं दहनं त्याग इति या त्रिविधोच्यते । शरीरसंस्क्रिया सा स्यात् परलोकजयावहा ॥<br /> “ विधिः श्मशानसंयुको योऽन्यः संचयनादिकः । कर्मोपयुक्तं देहस्य प्रतिपस्थर्व एव सः ” ॥ ५<br /> '''मनुरपि ( २।२६ )—'''<br /> “ वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकाद्यैर्द्विजन्मनाम् । कार्यः शरीरसंस्कारः फलवान्प्रेत्य चेह च ” ॥ इति ।<br /> निषेकाद्यैः श्मशानपर्यं तैरित्यर्थः ।<br /> हारीतोऽपि—“द्विविध एव संस्कारो भवति । ब्राह्मो दैवश्च । गर्भाधानादि स्मातो ब्राह्मः ।<br /> पाकयज्ञाः हविर्यज्ञाः सोमयज्ञाश्चेति दैवः । ब्राह्मणसंस्कारसंस्कृतः ऋषीणां समानतां सायुज्यं १०<br /> गच्छति । दैवेनोत्तरेण संसृतो देवानां समानतां सालोकर्यं सायुज्यं गच्छति ” इति ।<br /> एवं च संस्कारस्य मृतातिशयाधायतकतया संस्कारफलस्य संस्कर्तुगामित्वाभावात्<br /> संस्करिष्यामीति परस्मैपदप्रयोग एवात्र साधुरित्याहुः ।<br /> '''प्रेतालङ्करणम्—'''पुत्रादयः प्रेतं संस्नाप्य वस्त्रगंधमाल्यायैरलंकुर्युः । तथा च '''कात्यायनः—'''<br /> “ घृतेनाभ्यक्तमाप्लुत्य सवस्त्रं चोपवीतिनम् । चंद्रनोक्षितसर्वांगं सुमनोभिश्‍च भूषयेत ” ॥ १५<br /> '''प्रचेताः—'''<br /> “ स्नानं प्रेतस्य पुत्राद्यैर्वस्त्राद्यैः पूजनं तथा । प्रेतं दहेच्छुभगैर्वेषितैश्चाग्निभूषितम् ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''“पुष्पैस्तु गंधमाल्यैर्धमाध्रांघ्रिसमर्पितैः । यदि प्रेतमलंकुर्यात् याति परमां गतिम्”॥इति ।<br /> '''गौतमः—'''“स्नापयित्वाऽलंकृत्य च दक्षिणाग्ग्रान्दर्भान्सस्तीर्य तेषु यज्ञियैः काष्ठैर्दक्षिणामैर्दार्हर्चितिं<br /> चित्वा प्रेतस्य केशवमश्रुलोमनखानि वापयित्वा स्नापयित्वा च ” ॥ इति । २०<br /> '''आपस्तंबः—'''“अथास्य दक्षिणेन विहारं परिश्रिते केशवश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वाऽलंकृत्य ” इति ।<br /> बोधायनेनापि—“ प्रेताहुल्यनंतरं वपनमुक्तम् । अत्र केचिदाहुः । आहिताग्निप्रसंस्कारस्योपक्रमा<br /> द्वाहीताग्निरेव वपनं अनाहिताग्नेः प्रेतस्य वपनं न विद्यते “ अस्वर्ग्या आहुतिः सा स्याच्छूद्र-<br /> स्पर्शेनदूषिता ” इति शूद्रस्पृष्टस्य शवहविषो दुष्टवस्मरणাদিতि । अपरे तु सोऽयमेव विहित<br /> एवानाहिताग्नेः पात्रचयनेष्टिकावर्जितमित्यापस्तंबदिभिरनाहिताग्नेः प्रेतस्य पात्रचयनैष्टिकावर्जितस्य २५<br /> संभावितस्यातिदेशात् शूद्रस्पृष्टशरीरविधो दुष्टवस्मरणस्य विहितव्यतिरिक्तविषयत्वात् वपना-<br /> नंतरं स्नानेन तच्छुद्वेर्वानाहिताग्नेरपि प्रेतस्य वपनमावश्यकमिति वदन्ति । तथा च<br /> गोपालभाष्ये—“औपासनं हि सर्वस्थानाहिताग्नेर्गृहमेधिनो भवति । दक्षिणतोऽग्नेः परिश्रिते देशे<br /> पात्रचयननेष्टिकावर्जितस्य संभावितस्य कर्मज्ञानातिदेशाच्छुद्रस्पृष्टहविषो दुष्ट्वस्मरणस्याविहितव्यति-<br /> रिक्तविषयत्वाद्बपनानां केशवमश्रुवापनादिसमानमिति । अत्र शिष्टानुचारानुसारेन यथोचितं ग्राह्यम् । ३०<br /> '''प्रेतनिर्हरणप्रकारः ।''' अहतेन वाससा मुखाच्छादनमाह '''कात्यायनः—'''“ मुसे वस्त्रं<br /> पिधायैनं निःसरेयुः सुतादयः ” इति । शास्त्राभेदेन शवाच्छादनवस्त्रभेदमाह '''मनुः—'''<br /> “ बहुऋचः संडवस्त्रेण शर्व प्रच्छादयेच्छरः । असंहितेन वस्त्रेन यजुःशासाशवं तथा ” इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे तु—'''<br /> “ पादमात्रमवच्छाद्य मूलतोऽहृतवाससा । कर्ता तदेकदेशं तु कुर्याद्भासस्तयोत्तरम् ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} १ क्ष-घ । २ क्ष-शे ।<noinclude></noinclude> ifx2kz6y2shwmjya392k0hw8j1oo5if 104 166624 419641 2026-11-10T05:38:13Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''आतुरव्यजनम् ।'''|५८१}} {{rule}} आपस्तंबः—“ औदुंबर्यामासंयां कृष्णाजिनं दक्षिणाग्रीवमधरलोममास्तीर्य तस्मिन्नेमुत्तरानं<br /> निपातत्य पत्तोद्देशनाहेतन वाससा प्र... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419641 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''आतुरव्यजनम् ।'''|५८१}} {{rule}} आपस्तंबः—“ औदुंबर्यामासंयां कृष्णाजिनं दक्षिणाग्रीवमधरलोममास्तीर्य तस्मिन्नेमुत्तरानं<br /> निपातत्य पत्तोद्देशनाहेतन वाससा प्रोर्णोति” इति। पत्तोद्देशेन पत्तः पादप्रदेशे दशावसानं समाप्तिदेशो<br /> द्यस्य वाससतत् पत्तोद्देशं तेनेत्यर्थः । अत्र कृष्णाजिनमाहिताग्निषियम्यम् । अन्यस्यासंड़ीमात्रमेव<br /> “औदुंबर्यामासंयां दक्षिणाशिरसमुत्तातं संबेष्योद्देशेन वाससा प्रच्छाद्य” इति स्मरणादाचाराच्च ।<br /> आसंथलाभे बोधायनः—“आसंथ्या तलेयेन शकुतेन वा संबेष्यच वाससा प्रवयसो वा वहेयुः” इति । ५<br /> ते च निवीतिनो वहेयुः । तथा च स एव—<br /> “ अथ निवीतिकार्याणि व्यवहायः स्रोप्रजासंस्कारः प्रेतोद्वेहानि मनुष्यकार्याणि ” इति ।<br /> '''आश्वलायनोऽपि ( ४।२९-१०)—'''“ अम्बंधोऽमात्या अधोनीवीतः प्रवृत्तशिखाः ज्येष्ठप्रथमाः<br /> कनिष्ठजघन्याः प्राप्यैकं भूमिभागं कर्तोंदकेन शमीशाखया त्रिः प्रसव्यमायतनं परिप्रक्षन्प्रक्षेत-<br /> वीत इति ” । स्मृत्यंतरे—“ निवीतिनो वह्युस्ते ज्ञातिवोऽन्य च वाहकाः ” ॥ १०<br /> वसिष्ठः—“ औदुंबर्यमासंयां वहेदूर्ध्वमुखलं शवम् । न ग्रामाभिमुखं नाधो नयेयुर्यम्यशीर्षकम् ॥<br /> “ वृद्धाः प्रेतस्य पुरतः स्त्रियो बालाश्च पृष्ठतः । अधः कृतोत्तरीयः सुयुः प्रविमुक्तशिरोरुहाः ” ।<br /> “गच्छेयुर्बीडधवाः पश्चाग्नेः प्रेतस्य चान्तरम्” इति । बोधायनविधे तु क्षीरं द्रवीत्युपक्रम्य पुर-<br /> स्तादग्भिसंसकर्ता मुक्ताशिलो मध्यतः शवमिति अग्रिशवयोरमध्ये कर्ता गच्छेद्मित्यर्थः । स्मृत्यंतरे–<br /> “ प्रेतस्य पार्श्वयोरग्ने न गच्छेयुः कदाचन । यस्मादग्रे तु मर्तुनामायुः क्षाणं पदेपदे ” इति । १५<br /> अग्रे तु संभारा नेतव्याः । तथा चापस्तंबः “ अग्नीनग्निमांडमग्निहोत्रोच्छेषणं येन<br /> चान्देनाथीं भवति न हीनमन्वाहरेयुर्य तमादद्वते ” इति । हीनं कर्मण्यनुपयुक्तं न<br /> किंचिदपि अन्वाहरेयुः । किं तु येन साधनेन कर्मण्यथं भवति तदेवान्वाहरेयुरित्यर्थः ।<br /> बोधायनोऽपि “अयाग्रयोऽर्थं पात्राणि दद्याज्यं दृमीन् राजमवीर्यं चान्यद्रव्ययं युक्तम्” इति ।<br /> आश्वलायनीय (४।२१-३) “अथैतौ दिशमग्निं नर्यति यज्ञपात्राणि चान्वचं प्रेतमनुजो मिथुनाः २०<br /> प्रवयसः पीठैचक्रेडण गोयुकेनेत्यके ” इति । पितृमेधसारे “अग्रेग्निमसंभारास्तिलांसतंडुलां-<br /> क्षरं पलाशशाखां हिरण्यशकल्यान्याज्यं पात्राणि दर्भीमससिकाताश्च प्रस्थाप्यथ प्रेतं निर्हेयुः” इति ।<br /> “ न ग्रामाभिमुखं प्रेतं निर्हेयुः ” इति । अत्र हारीतः—<br /> “ न ग्रामाभिमुखं प्रेतं निर्हेयुः कथंचन । निर्हीरि शवमहस्था तु ग्रामे नश्यति वीक्षितः ” ॥ इति ।<br /> '''मनुः ( ५।९१ )—'''<br /> “ दक्षिणेन मृतं शुद्रं पुरद्वारेण निर्हरेत् । पश्चिमोत्तरपूर्वैस्तु यथासायं द्विजातयः ” ॥<br /> पुरःश्रवणास्त्र ग्रामे नियमः । निर्हरणे शुद्रनिषेधः स्मर्यते—<br /> “न विप्रे स्वेषु तिष्ठसु मृतं शूद्रं हारयेत् । अस्वर्गा ह्याहुतिः सा स्याच्छूद्रसंस्पर्शदूषिता ”इति ।<br /> विज्ञानेश्वरः—<br /> “ यस्थान्यति शूद्रोऽग्निं तृणं काष्ठं हवीषि च । प्रेतत्वं हि सदा तस्य स चाधर्मेन लिप्यते ” ॥ ३०<br /> आतुरव्यजनम् । आतुरव्यजनप्रकारमाह बोधायनः—“ अथस्याय भाषीः कनिष्ठ-<br /> प्रथमाः प्रकीर्णकेश्यो व्रजेयुः पांसुनावपमानाः ” इति । स एव—“ एतस्मिन् कालेऽस्यामात्याः<br /> तिसुभिरुङ्गुलीभिरुपहत्य पांसूंसेधावपपन्त ” इति । अमात्याः ज्ञातायः । आपस्तम्बश्च—<br /> “हर्वीषि च । प्रेतत्वं हि सदा तस्य स चाधर्मेण लिप्यत ” इति ।<br /> {{rule}} १ क्षम-मुक । २ क्ष-णि । ३ क्ष-नें । ४ क्ष-त्रीयकोण ।<noinclude></noinclude> hoxcrj1iwk4iv4m9dxzva0d3oh0lxd1 104 166625 419642 2026-11-10T05:40:37Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५८२|'''पथि बलिविधिः ।'''|}} {{rule}} आतुरव्यजनप्रकारमाह '''बोधायनः—'''“सर्वत एव सहसा प्रज्वलयेत् । ब्रह्मलोकमनजैपी-<br /> दित्येनं जनयात् ” इति । वृष्ट्वादिना चिताग्निनाशे ''... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419642 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५८२|'''पथि बलिविधिः ।'''|}} {{rule}} आतुरव्यजनप्रकारमाह '''बोधायनः—'''“सर्वत एव सहसा प्रज्वलयेत् । ब्रह्मलोकमनजैपी-<br /> दित्येनं जनयात् ” इति । वृष्ट्वादिना चिताग्निनाशे '''यमः—'''<br /> “ यजमाने चितारूढे पात्रणासे तथा कृते । वृष्ट्वादभहिते चाग्नौ ततं प्रच्छिभ्यनिकाः ॥<br /> यदि प्रेति प्रेतेऽमात्याः प्राचीनावीतिनः केशान्यर्कीर्य पांसुनावपंत ” इति । ५<br /> पांसुनामावपनस्थानमुक्तं '''भाष्यकारेण—''' “ स्वर्मूूर्ध्र्त्वं स्वे सेषुव ” इति ।<br /> '''पथि बलिविधिः ।''' अनंतरे कर्तव्यमाह '''कात्यायनः—'''<br /> “ आमपात्रेऽश्नमादाय प्रेतमभिपुरःसरम् । एकोऽनुगच्छन् तस्यार्थमर्ध पर्युत्सजेद्‌भुवि ॥<br /> “ अर्धमा दहनं प्राप्तमासीनो दक्षिणामुखः । सर्व्वजान् वाच्च शनकैः सतिलं पिंडद्वानवत ” इति ।<br /> पिंडद्वानविधिना आऽदहनं श्मशानपर्यंतं स्वर्ग्यलोकविधिना अग्नौ प्रक्षिपेदित्यर्थः । १०<br /> '''शवाक्षिप्तनप्रायश्चित्तम् ।''' अत्र शवाक्षिप्तने प्रायश्चित्तमुक्तं '''संग्रहे—'''<br /> “ ग्रामश्मशानयोर्मध्ये पतिते तु शवानले । पुनः कर्म प्रकुबीत प्रेताहुतिपुरःसरम् ” ॥ प्रायश्चित्तपुरः-<br /> सरमिति पाठॉतरम् । तद्वा प्रायश्चित्तं कृच्छ्रद्वयं दत्वा प्रेताहुतिपूर्वकं कर्म कुर्यात् । इदं च<br /> कृत्स्नाग्निपतने । प्रणीताघ्यसोमस्कन्नादौ दृष्टन्यायस्यात्रापि तुल्यत्वात् । एकदेशपतने तु<br /> तदुद्धृत्य योजयेत् ।<br /> '''दहनदेशनिरूपणम् ।''' दहनदेशमाह '''गौतमः—'''<br /> “ आग्नेय्यां वाऽथ नैऋत्यां दाहदेशं प्रकल्पयेत् । उद्दासय कण्टकान् वृक्षान्वनस्पत्यौषधीरपि ॥<br /> “ ऊर्ध्वबाहुमिते याम्यं धातं प्राक् दक्षिणायनम् । पंचारलिमितं कुर्युरधस्तात् द्वादशांगुलम् ॥<br /> “ दक्षिणाप्राङ्कुशांस्तीर्त्वा तिलांसत्प्वा यथाशक्तिकैः । काष्ठैर्ध्रुमुखं दद्यान्ननं तु यथा हविः”इति ।<br /> आग्नेय्यां नैऋत्यामिति ग्रामापेक्षयाऽभिहितम् । '''आश्वलायनः ( ४।२१६ )—''' “ भूमिभागं स्नानयेत् । २०<br /> दक्षिणिपूर्वस्यां दिशि दक्षिणपरस्यां वा दक्षिणप्रावणं प्राक्दक्षिणप्रावणं दक्षिणप्रत्यक्प्रवणमित्येके ।<br /> यावानुद्‌दाहुकः पुरुषातावदाम्यायं व्यायाममात्रं तिर्ग्गिवितास्यवर्गीमहितं आकाशं श्मशानम् ” इति ।<br /> '''आपस्तंबः—'''“ दहनदेशं जोषयते दक्षिणप्रत्यक्प्रवणमनिर्निमुषिरमनुपरभंगमनुपहतम्-<br /> विसुद्यार्नवच्छिन्नप्रवणं यस्माद्क्षिणाप्रतीच्या आपो निःसृत्य उद्दीच्य एत्य महान्दीमेत्य प्राच्यः<br /> संपथंते समं वा सुभूमिं बहुलषधिं यस्मादारात्क्षिरीणो वृक्षाः कण्टकिनश्च ” इति । यत्र तृणानि २५<br /> नोलप्यंते तत् इरिणं ततोऽन्यदनिऱिणम् । यत्र मूषिकादिकृतसुधिरं न विधते तदसुधिरम् ।<br /> उषराः मृद्दिषेणाः । ते यत्र न विधंते तदनुषुरम् । शैथिल्यरहितनमंगुरम् । यत् पुरुषांतरदहन-<br /> चांडालनिवासादिभिरुपहतं न भवति तदनुपहतम् । यत्र विविधं दृरणं प्रदरादिकं न विधते तदवि-<br /> सहाराि । एवं लक्षणं देशं दहन्याय परिगृह्णीयात् । यस्माद्क्षिणादापो दक्षिणप्रतीच्यो निःसरन्ति दक्षिणा-<br /> प्रत्यग्प्रवणत्वाद्देहस्य तास्तथा निःसृत्य उद्गृह्त्वा महान्दीमनुप्रविश्य तदुदकेने सह प्रागुगामिन्यो ३०<br /> भवति तथाभूतं वा देशं गृह्णीयात् । समं वा देशं ओषयते । शोभना भूमिर्धस्य स सुभूमिः ।<br /> समं वेत्युत्परं विशषेणम् । बहुलषधिमिति आराधिति दूराथ्मव्ययं यतो देशाद्वूरे क्षिरीणः वटो-<br /> दुंबरादयो वृक्षाः कंटकिनश्च खादिरादयः क्षीरिणः कंटकिनश्च समीपे यस्य न संति तं देशं<br /> परिगृह्णीयादित्यर्थः । '''आश्वलायनस्तु''' तद्रहितदेशलाभे तेषां समूलोद्धारेण देशकृतिमाह ‘कंटकि-<br /> क्षीरिणुस्तु ’ ( ४।२१३ ) इत्यादिना । '''पितृमेधसारे—'''“ उद्धृत्यावोक्ष्य हिरण्यशकलमवधाय<br /> {{rule}} १ क्ष-क्रो । २ क्ष-दक्षिणस्य । ३ कखगकक्ष-वितस्तिलागभिहित ।<noinclude></noinclude> 6adjnamb8a5nn1qfw14wa55m5c4dodd 104 166626 419643 2026-11-10T05:41:30Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५८३|'''दहनदेशः ।'''|}} {{rule}} दर्भान्सस्तीर्य दक्षिणाग्रैर्शाशिकैः काष्ठैर्वंशैस्तुर्णयैर्वेति ज्ञापनात् शकेयैर्वा ब्राह्मणानीतैः तुलसी-<br /> काष्ठयुक्तां दक्षिण... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419643 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५८३|'''दहनदेशः ।'''|}} {{rule}} दर्भान्सस्तीर्य दक्षिणाग्रैर्शाशिकैः काष्ठैर्वंशैस्तुर्णयैर्वेति ज्ञापनात् शकेयैर्वा ब्राह्मणानीतैः तुलसी-<br /> काष्ठयुक्तां दक्षिणाप्राचीं चितिं कुर्यात् ” । '''बोधायनः—“दारुचितिं''' कुर्वति दक्षिणाप्राचीमेषा हि<br /> पितॄणां प्राची दिगिति विज्ञायते वायव्यमौपासनं पुरस्ताद्धा ” इति ।<br /> तुलसीकाष्ठप्रशंसा कृता प्रह्लादसंहितायाम्—<br /> “ शरीरं दह्यते यस्य तुलसीकाष्ठवह्निना । नरो यत्कुरुते पापं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ ५<br /> “ तीर्थं यदि न संप्रातं स्मरणं कीर्तनं हरेः । तुलसीकाष्ठदग्धस्य नरस्य न पुनर्जनिः ॥<br /> “ यदेततुलसीकाष्ठं मध्ये वाऽपि चितौ कृतम् । दाहकाले भवेन्मुक्तिः पापकोटिकृतस्तथा ॥<br /> “ तुलसीकाष्ठमिश्रा तु यावज्ज्वलिता चितिः । दह्यते तस्य पापानि कल्पकोटिगतान्यपि ” ॥<br /> तंत्रोक्तत्वादैतांत्रिकविषयम् । न तु वैदिकविषयम् ।<br /> “ न दद्यात्कुणपं विप्रस्तुलसीकाष्ठवह्निना । यदि दद्याद्दिमोहेन स विष्णोर्दाहको भवेत् ” इति । १०<br /> विष्णुधर्मोत्तरे निषिद्धत्वादित्याहुः । '''व्याघ्रपाद्‌—'''<br /> “ नाधोमुखं न नग्नं च बहेरनर्मूलदूषितैः । अयज्ञियसमिद्भिश्च चंडालपतितावृतैः ॥<br /> “ किमिकीटादिदुष्टैश्च न दहेतु चिरंतनैः । वस्त्रं परित्यजेद्धर्मर्थ तु परिधापयेत् ” इति ।<br /> '''प्रचेताश्च—“'''न नग्नं तु दहेद्दर्र्न किंचिद्देयं परित्यजेत् ” इति । अत्र '''चंद्रिकाकारः—'''‘अर्थ तु<br /> श्मशानवासिने देयं परित्यजेदित्यर्थः’ इति । एवम्वेव '''विज्ञानेश्वरः ।''' स्मृतिरत्ने तु व्यास्यातं १५<br /> ‘किंचिद्देयमिति प्रेताच्छादनवस्त्रादुलुकचं किंचिद्वस्त्रखंडं म्लैच्छचंडालादिभ्यो दद्यादित्यर्थः’ ।<br /> '''आपस्तंबः—“'''अथैनं चितामुपर्यव्यूह्यथ्यास्य प्राणायतनेषु हिरण्यशकलंप्रत्यस्त्यत्याज्य-<br /> बिंदून्त्वा ” इति '''गौतमोऽपि—“'''आस्ये चक्षुर्नासिकाश्रोत्रयोः सप्त हिरण्यशकलंनाज्य-<br /> बिंदून्त्वा सहव्याहर्तीमनसा ध्यायन्निरस्यति ” इति । '''कात्यायनः—'''<br /> “दक्षिणाशिरसं चित्यामुतानं तं निवेशयेत् । हिरण्यशकलान्न्यस्य क्षिपेच्छिद्रेषु सत्सु ” इति । २०<br /> '''बोधायनीये—“'''दृध्याज्यतंदुलतिलान्प्रेतस्यास्ये विनिक्षिपेत ” इति । '''आश्वलायनीये च—“'''<br /> ‘सतिलं तंदुलं चास्ये वक्ष्यस्यग्निं निधाय च ” इति । '''पितृमेधसारे—“'''आदित्याभिमुखः स्थितत्वा<br /> ज्वलदुक्रेनोरसि दहेत् ” इति । '''बैखानससूत्रे—“'''अग्निर्यजुर्भिः सेनेंद्रस्येति द्वाभ्यामुज्ज्वलितं<br /> प्राङ्मुखस्तस्य वक्षसि निक्षिपेत् ” इति । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ पश्चिमाभिमुखो भूत्वा गृहीत्वा तवनलं बुधः । तत्तन्मन्त्रं समुचार्य शववक्षसि विन्यसेत् ” इति २५<br /> '''आपस्तंबः—“'''अथैनमुपोपति मैनमग्ने विदह इति पुरस्तादाहवनीयने श्रुतं यदेति पश्चाद्गार्ह-<br /> पत्येन तूष्णीं दक्षिणतोन्वाहार्यपचनने पुरस्तात्सभ्यावसथ्याभ्यामौपासनैन च ” इति । अत्र<br /> कपर्दिभाष्यम्—अथैनमुपोपति दहति चितैः पुरस्तादाहवनीयैन पश्चाnmagneविदह इति<br /> पश्चाद्बार्हपत्येन श्रुतं यदेति तूष्णीं दक्षिणतोन्वाहार्यपचनने पुरस्तात्सभ्यावसथ्याभ्यामौपासनेन<br /> चेति । गोपालभाष्येऽपि—उपोषणं दहनं दारुचितैरेवात्र साक्षादग्मिसंयोगः कार्य इति । ३०<br /> स्मृतिसारसुधानिधौ—<br /> “ अग्निर्विर्वाऽग्निना वाऽपि शववत्त्यां चितौ दहेत् । शवं चोदाहनं तस्य गतिर्नेतयब्रवीन्मनुः ” ।<br /> '''वसिष्ठः—'''<br /> “ अग्निद्भेपे नातिशवं श्रुतावाहुतिदर्शनात् । आहुत्य परिषेपात्ककर्म विफलं भवेत् ” ॥<br /> '''शातातपोऽपि—'''<br /> {{rule}} १ क्ष-दमलदूषितं । २ क्ष-इति ।<noinclude></noinclude> gihs2bu77vl78xnm53w9cnw030lpl75 104 166627 419644 2026-11-10T05:42:24Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५८४|'''चिताग्निनाशप्रायश्चित्तम् । इहनानन्तरकृत्यम् ।'''|}} {{rule}} “ चितौ दहनमेतेषां द्विजानां सर्वसुत्रिणाम् । तद्द्शाइहनं लब्ध्वा मृता ब्रह्म समाप्नुयुः ” ॥ इति... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419644 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५८४|'''चिताग्निनाशप्रायश्चित्तम् । इहनानन्तरकृत्यम् ।'''|}} {{rule}} “ चितौ दहनमेतेषां द्विजानां सर्वसुत्रिणाम् । तद्द्शाइहनं लब्ध्वा मृता ब्रह्म समाप्नुयुः ” ॥ इति ।<br /> अत्र शिष्टाचारव्यवस्था । आदित्यभिमुख एव स्थित्वा दहेत् “साविभ्यादिक्रियाः सर्वा आदित्यभि-<br /> मुखश्वरेत् ” इति सर्वकर्मसाधारणेडित्यादभिमुखत्वस्मृतेः । स्थैतिराचारसिद्धयर्था च ।<br /> सूर्यं ते चक्षुः इत्युपस्थानं प्रेताभिमुखः कुर्यात् । अपरेण चितिं प्राङ्मुखः स्थित्वा च एतस्य पथ<br /> ५ इत्यादिभिर्जुहुयात् । प्रेतस्यापरे स्थितेतिबोधायनीयादौ दर्शनादेवं मंत्रवद्गृत्वा निरवशेषमग्निं<br /> चितौ प्रागादिक्रमेण प्रक्षिपेत् । तथा बोधायनः—“ सर्वत एव सहसा प्रज्वलयेत् । ब्रह्मलोकक-<br /> मजैपीदित्येनं आनीयात् ” इति ।<br /> '''चिताग्निनाशप्रायश्चित्तम् ।''' वृष्ट्वादिना चिताग्निनाशे '''यमः—'''<br /> “ यजमाने चितारूढे पात्रण्यासे तथाकृते । वृष्ट्वायभिहिते चाग्नौ ततः पृच्छंति याशिकाः ॥<br /> १० “ शेषे दग्धार्धदग्देन निर्मथ्यं तत्र कारयेत् । शेषालाभे तदा कुर्याद्गृह्णशेषस्य वा पुनः ॥<br /> “ अप्सु प्रास्यन्ति शेषं तदाप्रेयास्ताः स्मृता बुधैः ” ॥ इति । आग्नेयत्वमपां ‘वायोरग्निरेग्रप ’ इति<br /> *श्रुत्यागम्यते । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ दह्ममाने श्वे वह्निर्नष्टो वर्ष्वा भवेद्यदि । चितिकाष्ठं तु निर्मथ्य तेन प्रेतं पुनर्दहेत् ॥<br /> “ अभावे चितिकाष्ठानां शेषमप्सु विनिक्षिपेत ” इति । प्रायश्चित्त कृतेऽग्निनेति पाठॉतरम् ।<br /> १५ प्रायश्चित्तमनुगतप्रायश्चित्तम् । तञ्च द्वादशगृहीतेन सुचं पूरयित्वेत्यापस्तंबोकमित्याहुः ।<br /> '''दहनामन्तरकृत्यमाह कात्यायनः—'''<br /> “ वर्त्म संशोध्येयदादौ ततः स्नानं समाचरेत् । सचैलं तु पुनः स्नात्वा शुचिः प्रयतममानसः ” इति ।<br /> ज्ञातयात्रिविषयेऽपि स एव—<br /> “ अयानवेक्षमेत्यापः सर्व एव शवस्पृशः । स्नात्वा सचैलामाचम्य द्युरस्योदकं स्थले ” इति ।<br /> २० '''आश्वलायनः—''' “ अनवेक्षमाणा यत्रोदकमवहं भवति तत्राप्य ” इति । अवहं प्रवाहाहरहितं<br /> स्थिरमिति यावत । '''आपस्तंबोऽपि—''' “ अनवेक्षमाणा अपोऽवगाहंते धाता पुनातु सविता<br /> पुनातु इति केशान्यक्रीर्य पांसुनोप्य ” इति । अत्र क्रममाह बोधायनः—“ यदीयान्त्यवीत्यन्पूर्व<br /> पूर्व संगाहते ” इति । आपस्तंबः— “ धून्वने अन्वारंभणे संगाहने संसर्पण उद्वकोस्पर्शन इति<br /> सर्वत्र कनिष्ठप्रथमा अनुपूर्वा इतरे स्त्रियोऽग्रे ” इति । धून्वन्नं सिंमिरवधूननं अन्वारम्भणं राज-<br /> २५ गलयाः संगाहने कर्तॄणां संसर्पणं शाखाद्वयमध्येन उदकोस्पर्शनं धाता पुनात्विति स्नानं एतेषु<br /> पंचसु कर्मसु कनिष्ठप्रथमाः स्युः कनिष्ठः सर्वेभ्योऽवरक्याः स प्रथमो एषां ते तथोक्ताः । इतरे<br /> अस्मादन्ये सकुल्याः आनुपूर्व्याः ततः आनुपूर्व्यतः स्युः प्रथमपेक्षया वृद्धवृद्धतरवृद्धतमनापूर्वेण<br /> स्युरित्यर्थः । स्त्रियोऽग्रे इति मृतस्य कुल्यानां च भार्या गृह्यते । मृतस्यैव भार्या इत्यपरे ।<br /> तासामपि कनिष्ठप्राथम्यं वेदितव्यम् । “ अथस्याय भार्याः कनिष्ठप्रथमा ” इतिबोधायनस्मरणात् ।<br /> ३० '''पितृमेधसारे तु''' “ आनुपूर्व्यात् यथावृद्धम् ” इति भाष्यानुसरेण व्याख्यातम् । धून्वनादिषु<br /> सर्वत्र कनिष्ठप्रथमा इतरे कनिष्ठव्यतिरिक्ता यथावृद्धकर्ता पश्चादिति । अस्यार्थः । कनिष्ठः प्रथमं<br /> ज्येष्ठो वा कनिष्ठो वा कर्ता सर्वेषां पश्चाच्योर्मध्ये ज्येष्ठानुक्रमेण ज्ञातयः कल्प्या इति ।<br /> '''आश्वलायनस्तु''' ( ४।२१९ )<br /> ‘ज्येष्ठप्रथमाः कनिष्ठजघन्या’ इति सर्वतुरीयाध्वगमने तथा प्रविशेयुः ‘कनिष्ठप्रथमा ज्येष्ठजघन्या’ इति<br /> ३५ ग्रामप्रवेश इति ।<br /> {{rule}} १ क्ष-स्मृति । * तैत्तिरीयआरण्यके मङ्गलयाम् ।<noinclude></noinclude> 0vdhv9gmp1qcl0n668nya99siggsiuk 104 166628 419647 2026-11-10T11:28:09Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५८५|'''ज्ञातिवपनविधिः ।'''|}} {{rule}} वृद्धविष्णुः—<br /> “संस्कृत्य वह्नौ पितरं दृष्टा ज्योतिस्ततो रविम् । स्त्रीबालान् स्वपुरः कृत्वा वृद्धो गच्छेज्जलाशयम्”॥<br /> स्म... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419647 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५८५|'''ज्ञातिवपनविधिः ।'''|}} {{rule}} वृद्धविष्णुः—<br /> “संस्कृत्य वह्नौ पितरं दृष्टा ज्योतिस्ततो रविम् । स्त्रीबालान् स्वपुरः कृत्वा वृद्धो गच्छेज्जलाशयम्”॥<br /> स्मृत्यन्तरे—<br /> “शवं दग्ध्वा यथान्यायं दृष्टा ज्योतिर्दिशः क्रमात्।बालाना्नून्दारान् पुरस्कृत्य गच्छेत् प्रेतमनीक्षकः”॥ इति ।<br /> यथास्वगृह्यं यथाचारमत्र व्यवस्था । अत्र सपिंडाश्च वस्त्रसंशोधनपूर्वकं त्रयोदशनिमज्जनं कुर्युः[cite: 17]। ५<br /> “अस्पृश्यस्पर्शने चैव त्रयोदश निमज्ज्य च । आचम्य प्रयतः पश्चात् स्नानं विधिमदाचरेत् ” इति<br /> भरद्वाजस्मरणात् । उशनाः—<br /> “ अनुगम्य मृतं प्रेतं ज्ञातीन्प्यनुसृत्य च । स्नात्वा घृतं च भक्षित्वा पुनः स्नानं समाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> स्मृत्यन्तरे— “शवानुगमने क्षौरं पुनः स्नानं विधिष्यते । आर्द्ववस्त्रं परित्यज्य शुष्कवस्त्रेण मार्जनम् ॥<br /> “ सतवाताहतं वस्त्रं शुष्कवत्प्रतिपादितम् । आर्द्व वाऽपि द्विजातीनामाहृतं गौतमादिभिः ॥ १०<br /> “ नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं स्नानमुच्यते । तर्पणं त्रिविधस्यापि हंगतत्वेन प्रकीर्तितम् ” ॥ इति ।<br /> अत्र कचिदपवादश्चंद्रिकायामुक्तम्—<br /> “ अजीर्णेऽभ्युदिते वंते त्त्वश्रुपाते क्षुरे भवेत् । स्नानं नैमित्तिकं शेयं देवर्षिपिट्वर्जितम् ” इति ।<br /> पुनःस्नाने तु तर्पणमुक्तं स्मृत्यर्थसारे—<br /> “ अस्पृश्यस्पर्शनेस्नाने नाघमर्षणतर्पणे । अजीर्णेऽभ्युदिते क्षौरे पुनःस्नाने तु ते स्मृताः ” ॥ १५<br /> पितृमेधसारे— “योषित्सु स्नात्वा ग्रामं प्रविष्टासु ज्ञातयोऽन्ये च त्रयोदशवारं निमज्ज्यग्निं<br /> स्पृष्ट्वा घृतं प्राश्य पुनः स्नायुः ” ॥ इति । अत्र कदयः—<br /> “ प्रवेशनदिकं कार्ये दाहकेनैव न कचित् । अनुगंता च वोढा च पुनः स्नात्वा च योषिताम् ॥<br /> “ अनुगम्य शवं बुद्ध्या स्नात्वा स्पृष्ट्वा हुताशनम्।सर्पिः प्राश्य पुनः स्नात्वा प्राणायामैर्विशुध्यति”॥इति ।<br /> कथंचिद्घृताभावे<br /> “ अग्न्याभावे घृताभावे सचैलं स्नानमाचरेत् । अभिमंता तु गायत्र्या दशकुत्वो यथाविधि ॥<br /> “ अर्धाजलِمप: पीत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । वर्जनीयं तव्होरात्रं अपहोमार्चनादिकम् ” ॥ इति<br /> स्मृत्यन्तरे प्रतिपादितं द्रष्टव्यम् । अस्नात्वा ग्रामं न प्रविशेयुः—<br /> “अस्नात्वा चेद्विशेद् ग्रामं श्मशानाद्दुःखपूर्वकम् । त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्यादमद्याऽऽस्नाद्विशुध्यति” २५<br /> इति स्मरणात् ।<br /> ज्ञातिवपनविधिः—<br /> शुद्ध्यर्थ स्नानाननंतरं ज्ञातीनां वपनं विद्द्द्वति बोधायनः—<br /> “सचैला दक्षिणामुखाः समुतिका आपुर्वते । एकस्मिन्कालेऽस्यामात्याः केशवमश्रूणि वापयेयुः”इति ।<br /> अत्र स्नानानंतरे वपनविधानात्<br /> “अशुद्धांसवयमैतान् अशुद्धस्तु यदि स्पृशेत । विशुद्ध्यत्युपवासेन तथा कृच्छ्रेण वा पुनः” ३०<br /> अशुद्धस्य शुद्रादिस्पर्शें प्रायश्चित्तस्मरणान्च न स्नानात्पूर्वं वपनं कुर्याः ।<br /> आपस्तंबः (१।११।१०५)—“तेषु चोदकोपस्पर्शनं तावन्तं कालमनुभाविना च परिवापनम्” इति ।<br /> काश्यपः—“संत्यज्य विधिवत्प्रेतं यजेषु तु हविर्यर्थः। केशवमाश्रवादि वपनं कुर्युत्रानुभाविनाः”इति<br /> स्मृतिरत्नमाधवीयादी व्याख्यातम् । अनु पश्चाद्द्र्वति जायंत इति पुत्राः कनिष्ठआतश्च ।<br /> {{rule}} १ क्ष-क्षित । २ क्ष-शियं । ३ क्ष-त्वा ।<noinclude></noinclude> mvyko0s93zq5c1gf3r6enaoooc77ajq 104 166629 419648 2026-11-10T11:29:16Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५८६|'''रात्रौ वपनविचारः ।'''|}} {{rule}} अथवा अनुभाविन इति पुत्रा एव निर्दिश्यंते<br /> “ गयायां भास्करक्षेत्रे मातापित्रोर्गुरिर्मृतौ । आधानकाले सोमे च वपनं सप्तसु स्मृ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419648 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५८६|'''रात्रौ वपनविचारः ।'''|}} {{rule}} अथवा अनुभाविन इति पुत्रा एव निर्दिश्यंते<br /> “ गयायां भास्करक्षेत्रे मातापित्रोर्गुरिर्मृतौ । आधानकाले सोमे च वपनं सप्तसु स्मृतम् ” ॥<br /> इति स्मरणादिति । '''गृह्यपरिशिष्टेऽपि—'''“एतद्वपनं संस्कर्तृव्यतिरिक्तज्ञात्यादीनामअनित्यम्” ॥ इति ।<br /> '''विज्ञानेश्वरस्तु''' अनुभाविशब्दस्यार्थमाह—“अनु पश्चाज्जायंते शावदुःखमनुभवंतिति वा । अनुभाविनः<br /> ५ कनिष्ठभ्रातरः सपिंडाश्च ” इति । तथा '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ ज्येष्ठानां तु सपिंडानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा । ज्येष्ठस्वसृश्च तद्भर्तुः वपनं मरणे भवेत् ”॥<br /> प्रथमगर्भजाता स्वसा तच्छब्देनोच्यते । तद्भर्तृमरणे वपनमितरत्र नेति व्याख्यातारः ।<br /> '''अन्यत्रापि—'''<br /> “ कनिष्ठो ज्ञातिराद्याहे केशश्मश्रूणि वापयेत् । सनखानि सरोमाणि दशमेऽहनि वापयेत् ” ॥ इति ।<br /> १० '''संग्रहेऽपि—'''<br /> “ भ्रातरस्त्वनुजाः पुत्रा ज्ञातयश्च सपिंडकाः । विद्यया सह जाताश्च वापयेयुः परस्परम् ” ॥ इति<br /> अत्र केचिदाहुः । वपनं द्विविधं वह्नांगं शुद्ध्यर्थं च । दहनांगं दाहकस्यैव प्रथमदिने भवति । दाहदिने<br /> वपनविधानं च संस्कर्तृज्ञात्यादिविषयम् । शुद्ध्यर्थं तु सर्वसाधारणं दशमदिने एव ज्ञातीनां कर्तुश्च<br /> भवति । तथा च ‘ नापितकर्माणि च कारयंत एष प्रथमोऽलंकार ’ इति दशमेऽह्न्येव आप-<br /> १५ स्तंबेन ज्ञातीनां वपनमुक्तमिति । अन्ये तु “यावदशौचमुदकम् ” इति विष्णुस्मरणात्<br /> “ क्षुरकर्मपूर्वकत्वाच्चोदकक्रियायाः “ एतस्मिन्कालेऽमात्या अस्य केशश्मश्रूणि वापयंत ” इति<br /> बोधायनेन दहनकालोत्तरं स्नानाननंतरमेव मृतज्ञातीनां वपनविधानात् प्रथमदिनेऽपि सर्वज्ञातीनां<br /> क्षुरकर्मेत्याहुः । अत्र यथास्वगृह्यं यथादेशाचारं व्यवस्था । '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ पौत्राभावे प्रपौत्रो वा तत्पुत्रः पुत्रिकासुतः । केशानां वपनं कृत्वा पैतृमेधिकमाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> २० एतदुदकक्रियायौर्ध्वदेहिकोपलक्षणम्<br /> “ अकृत्वा वपनं मूढः प्रेतकर्म प्रवर्तते । उदकं पिंडदानं च श्राद्धं चैव हि निष्फलम् ॥<br /> “ वपनं दहनात्पूर्वं कुर्याच्चेत् पितृघातकः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वपनं दहनात्परम् ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । '''श्रीधरीये च—'''<br /> “रात्रावपि च दाहान्तं कृत्वा चैवोदकक्रियाम् । श्वोभूते वपनं कार्यमेष धर्मः सनातनः ” ॥ इति ।<br /> २५ '''गार्ग्योऽपि—'''“ शौके वारे निशायां च प्रेतक्षौरं विवर्जयेत् ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ बीजानां वापनं क्षौरं वास्तुकर्म कृषिं तथा । रात्रौ तु न प्रकुर्वीत कुर्वन्क्षिपप्रं विनश्यति ॥<br /> “ वपनं नेष्यते रात्रौ श्वः कार्या वपनक्रिया ” ॥ इति । '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ दग्ध्वा रात्रौ तु पिंढांतं कुर्याद्वपनवर्जितम् । अदाहकानामन्येषां श्वोभूते वपनं भवेत् ” ॥<br /> ३० '''संग्रहेऽपि—'''<br /> “ भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिंडाः शिष्य एव वा । कनिष्ठो दहनं कुर्वन्केशश्मश्रूणि वापयेत् ॥<br /> “ रात्रावपि च दग्धानां कार्या चैवोदकक्रिया । वपनं नेष्यते रात्रौ श्वस्तथा वपनक्रिया ” ।<br /> {{rule}} १ क्ष-यो । २ क्ष-त्रिरात्रेण ।<noinclude></noinclude> 9j4ls1sgtz9iitwtmpgr17zw52cnnk1 104 166630 419649 2026-11-10T11:30:14Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''पुत्रस्य रात्रौ वपनविधिः ।'''|५८७}} {{rule}} बृहस्पतिः—<br /> “शुक्रवर्गा विवर्ज्याः स्युः तस्यं लग्नग्रहेक्षणाः । कालहोरादिशुकस्य शावेऽवश्यं विवर्जयेत्”॥ इति ।<br />... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419649 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''पुत्रस्य रात्रौ वपनविधिः ।'''|५८७}} {{rule}} बृहस्पतिः—<br /> “शुक्रवर्गा विवर्ज्याः स्युः तस्यं लग्नग्रहेक्षणाः । कालहोरादिशुकस्य शावेऽवश्यं विवर्जयेत्”॥ इति ।<br /> पद्धतौ—<br /> “श्राद्धे च शावक्षौरे च शुभाः काला अशोभनाः । वर्जयेच्छौक्रजन्मनि श्राद्धे स्त्रीसुतयोरपि” ॥<br /> इत्यादीनि शुक्रवारे रात्रौ च वपननिषेधपराणि वचनानि पुत्रव्यतिरिक्तसंस्कर्तृविषयाणि ज्ञाति-<br /> विषयाणि च । ५<br /> “मातापित्रोर्गुरोश्चैव दाहकस्य विशेषतः। तदैव.वपनं कार्यं रात्रावपि विधेर्बलात्”॥ इति स्मरणात् ।<br /> पुत्रस्य रात्रौ वपनविधिः स्मृत्यंतरे—<br /> “शुक्रवारे च रात्रौ च शावे च दशमे दिने। रात्रिदाहे तदा कुर्यात् क्षौरं पिंडोदकक्रियाम्॥<br /> “मातापित्रोरन्यानेषां श्वोभूते वपनं भवेत् ” ॥ इति । अन्यत्रापि—<br /> “ रात्रौ दग्ध्वा प्रमीतानां वपनं न कदाचन । रात्रावपि च कर्तव्यं मातापित्रोर्गुरोर्मृतौ ” ॥ तथा १०<br /> “ शुक्रवारे च रात्रौ च दर्शं संक्रमणे तथा । क्षौरं कुर्वीत पुत्रस्तु ज्ञातीनामपरेऽहनि ” ॥ इति ।<br /> तथा—“शौके च वारे निशि वा मृतिः स्यात् क्षौरं न कुर्यात्तनयस्तु कुर्यात् ।<br /> “ कुर्युः सपिंडाश्च तथा परेषुर्यद्वा तृतीयेऽप्यथ सप्तमे वा ” ॥ अन्यत्रापि—<br /> “शौके वा निशि वा दाहे पुत्रस्यैव तु वापनम् । सपिंडानां परेद्युर्वा तृतीये सप्तमेऽन्द्हि वा” ॥ इति । १५<br /> तथा—“प्रथमेऽहनि कर्तव्यं क्षुरकर्म प्रयत्नतः । तृतीये पंचमे वाऽपि सप्तमे वाऽप्रदानतः”॥<br /> आ प्रदानतः एकोद्दिष्टात्मागित्यर्थः । गौतमश्च ( १।४।३७)—“प्रथमद्वितीयपंचमसप्तमनवमेषूदक-<br /> क्रिया” इति । क्षुरकर्म पूर्वं कृत्वा उदकक्रियाया अयुक्षु दिनेषु वपनानंतरमुदकक्रिया कार्येत्यर्थः ।<br /> अखण्डादर्श च—<br /> “ अनुक्तकेशो यः पूर्व स द्वितीयतृतीययोः। पंचमे सप्तमे वाऽन्द्हि दशहे वाऽपि वापयेत्” ॥ इति । २०<br /> एवं च पुत्रस्य शुक्रवारे रात्रावपि वपनं इतरेषां तु संस्कर्तृणां पूर्वदिनस्य दुष्टत्वे तन्नालस्यादिना<br /> असंभवे वा द्वितीयाद्युक्तदिनेषु वपनपूर्वकमृदकदानं संस्कर्तृव्यतिरिक्तशातीनां दशमदिनात्पूर्वं<br /> वपनमुदकदानं च वैकल्पिकं सर्वेषां दशमदिने नित्यमिति विवेकः । रात्रौ यामद्वयानन्तरं<br /> पुत्रस्यापि वपननिषेधः । पुत्रस्य रात्रौ वपनं यामद्वयमध्य एव न तु यामद्वयात्परन् ।<br /> तदुक्तं श्रीधरीये— २५<br /> “ रात्रौ यामद्वयादर्वाक्कर्तुर्वै वपनं भवेत् । अन्येषां तु सपिंडानां श्वोभूते वपनक्रिया ” ॥ इति ।<br /> अत्र कर्तृग्रहणं पुत्रव्यतिरिक्तस्यापि दाहकस्य वपनप्राप्त्यर्थ न पुत्रांतरव्यावृत्त्यर्थमिति पितृमेध-<br /> सारकृता व्याख्यातं तद्युक्तम्—“ शौके च वारे निशि वा मृतिः स्यात् क्षौरं न कुर्यात्तनयस्तु<br /> कुर्यात् ” इत्यादिपूर्वोक्तवचननिचयेन तनयव्यतिरिक्तस्य संस्कर्तुः निशि वपनस्य कंठरवेण<br /> निषिद्धत्वाद्वात्रावपि विधेर्बलादिति निशि पुत्रस्य वपनविधानवदितरस्यापि तद्विधानाभावाच्च ३०<br /> यामद्वयमध्ये सर्वपुत्राणां गर्भवातामपि वपनं समानम् । तत ऊर्ध्वं निषेधोऽपि स्मर्यते—“ रात्रौ<br /> यामद्वयादूर्ध्वं पुत्रोऽपि न वपेतः” इति । शुक्रवारे निशि वा प्रोषितपितृसृतिः श्रवणे यामद्वय-<br /> मध्येऽपि पुत्रोऽपि वपनमतिक्रांतप्रेतकृत्यं च न कुर्यात् । तथा वृद्धहारीतः—<br /> “ शुक्रवारेऽप्यतिक्रांते मातापित्रोस्तथैव च । संध्यारात्र्योस्तथा क्षौरं प्रेतकार्यं च नाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} १ क्ष-सा । २ क्ष-अयोगेषु ।<noinclude></noinclude> oforrisuzcey5luy4kz4otdcrplnfd9 104 166631 419650 2026-11-10T11:31:02Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५८८|'''विवाहदीक्षामध्ये मातृपितृमरणे ।'''|}} {{rule}} स्मृत्यंतरेऽपि—<br /> “ प्रत्यक्षस्मरणे पित्रोर्न पश्येत्तिथिवारभम् । परोक्षे सूक्ष्मतः पश्येन्मृतौ तु तिथिवारभ... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419650 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५८८|'''विवाहदीक्षामध्ये मातृपितृमरणे ।'''|}} {{rule}} स्मृत्यंतरेऽपि—<br /> “ प्रत्यक्षस्मरणे पित्रोर्न पश्येत्तिथिवारभम् । परोक्षे सूक्ष्मतः पश्येन्मृतौ तु तिथिवारभम् ” ॥ इति ।<br /> ज्ञातीनां सन्निधाने वपनमितरत्र विकल्पः । संनिधाने सपिंडमरणे वपनं इतरत्र विकल्प इत्याह<br /> बोधायनः—“ एतास्मिन्कालेऽस्यामात्याः केशश्मश्रूणि वापयंते ये संनिधाने भवंति । विकल्प<br /> ५ इतरेषु । वापयेरन्निवर्तेयेरन्वा ” इति । स्मृत्यंतरे—<br /> “ संनिधाने सपिंडानां वपनं स्याद्गुरोर्मृतौ । महागुरूणां सर्वत्र दाहकस्यागुरोरपि ” ॥<br /> असंनिधाने निषेधः स्मर्यते—<br /> “ संनिधाने सपिंडानां वपनं तु विधीयते । असंनिधाने सर्वत्र वपनं न विधीयते ” ॥ इति ।<br /> असंनिधाने यदाकदाचिद्दूरस्थज्ञातिमृतिश्रवणे वपनं न कुर्यात् । किंतु तिलोदकमेव कुर्यादिति<br /> १० केचिद्व्याचक्षते । अन्ये तु असंनिधाने निषेधवचनं ज्ञातीनों प्रथमदिनक्षौरविषयम् । दशमदिने<br /> क्षौरमस्त्येव । दशमदिनादूर्ध्वं श्रवणेऽपि वपनं तर्पणं चास्त्येवेति । अपरे तु संनिधाने दशमदिन-<br /> क्षौरे वारादिदोषो नास्ति । असंनिधाने तु अनिषिद्धदिने पूर्वं कर्तव्यं न तु दुष्टे दशमदिन इत्याहुः ।<br /> शिष्टाचारादिह व्यवस्था । मातृपितृविषये तु स्मृत्यंतरम्—<br /> “ देशांतरे स्थितः पुत्रः श्रुत्वा पितृविपर्ययम् । कृत्वा तु वपनं दत्वा दशाहान्तं तिलोदकम् ॥<br /> १५ “ सपिंडीकरणश्राद्धं कुर्यादेकादशेऽहनि ” । संग्रहे—<br /> “ दारकर्मणि मृतौ च सूतके यागदीक्षितविधौ नृपेष्टतः ।<br /> “ कन्यकाकटककुंभधन्वगे भास्करे च वपनं विधीयते ॥<br /> “ विवाहदीक्षामध्ये तु ज्ञातीनां मरणे सति । त्रिंशत्तिलोदकं कार्यं क्षुरकर्म न विद्यते ” ॥<br /> विवाहदीक्षामध्ये मातृपितृमरणे तु संस्कर्तुर्वपनमस्ति । “मातुर्दीक्षामध्ये पितृमरणे संस्कर्तुर्वपनं न”<br /> २० इत्युक्तम् । स्मृत्यंतरे—<br /> “ पितुर्दीक्षामध्ये तु माता च निधनं गता । तत्रैव वपनं कार्यं विपरीते न कारयेत् ” ॥<br /> संग्रहे—<br /> “ पितुर्दीक्षांतरे सूनोर्माता यदि विपद्यते । वपनं चापि कुर्वीत मातुः कुर्यात्क्रियां ततः ॥<br /> “ मातुर्दीक्षांतरे चैव पिता मरणमाप्नुयात् । दहनादिक्रियाः कुर्याद्वपनं नैव कारयेत् ” ॥<br /> २५ अत्र दीक्षांतर इत्युक्तत्वादशाहानंतरमपि पितृमरणे संस्कर्तुर्वपनं न मातृमरणे तु वपनमस्तीत्युक्तं<br /> भवति । अन्यविषयेऽपि तत्रैवोक्तम्—<br /> “ मातापित्रोर्मृताब्दे तु यदन्योऽपि विपद्यते । वपनं नैव कुर्वीत तस्य दाहादिकं चरेत् ” ॥ इति ।<br /> स्मृत्यंतरे—<br /> “ पितुर्दीक्षांतराले तु मात्रर्थ वपनं भवेत् । मात्रंतरे तु पित्रर्थ अन्यार्थमपि नाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> ३० पितृमेधसारे—“पित्रोर्मृताब्दे पितृव्यादिमरणे न वपेत्” इति । यत्तु कैश्चिदुक्तम्—<br /> “ स्वपुत्रमरणे चैव स्वभार्यामरणे तथा । स्वयं यदि दहेत्तत्र केशश्मश्रूणि वापयेत् ” ॥ इति<br /> तद्बहुस्मृतिविरुद्धत्वात् शिष्टाचारविरोधाच्चोपेक्षणीयम् । यदाह वृद्धमनुः—<br /> “ भार्यापुत्रकनिष्ठानां शिष्याणां च यवीयसाम् । संस्कर्तुर्वपनं नैव यदि कुर्यात् कुलक्षयः ” ॥<br /> कात्यायनश्च “ मृतावनुपनीतानां वपनं न कदाचन । मृतावपि कनिष्ठानां वपनं न विधीयते ” ॥<br /> ३५ अनुपनीतानां पितृव्यादीनामिति शेषः ।<br /> {{rule}} १ क्ष-दि ।<noinclude></noinclude> q1xu2scgof0qp83vu0pq4kdlyy0101f 104 166632 419651 2026-11-10T11:33:21Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''गर्भिणीपतिविषये ।'''|५८९}} {{rule}} उपनीतानां तेषां मृतौ वपनं स्मर्यते—<br /> “ यवीयसां पितृव्याणां संस्कर्तुर्वपनं भवेत् ” इति ।<br /> पितृव्यग्रहणं मातुलश्वशुरतत्पत्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419651 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''गर्भिणीपतिविषये ।'''|५८९}} {{rule}} उपनीतानां तेषां मृतौ वपनं स्मर्यते—<br /> “ यवीयसां पितृव्याणां संस्कर्तुर्वपनं भवेत् ” इति ।<br /> पितृव्यग्रहणं मातुलश्वशुरतत्पत्नीनामप्युपलक्षणम् । एतच्च पितृव्यादीनां संस्कर्तुरेव वपनम् ।<br /> संस्काराभावे तु वयोऽधिकपितृव्यादिमरणे वपनं तेषां पत्नीनां यवीयसीनांमपि मरणे वपनम् ।<br /> वयोऽधिकज्ञातीनां याः पत्न्यः तासां कनीयसीनांमपि मरणे वपनम्— ५<br /> “ पतिवयसः स्त्रियः स्युः पतीनामिव वापनम् । पूर्वजावरजा वापि क्षौरं साधारणं स्मृतम् ” ॥ इति<br /> वपनविधानात् आपस्तंबेन च “पतिवयसस्त्रिय” इति ( १।१४।२१ ) । नमस्कारादौ विधाना-<br /> दिति केचिदाहुः । अन्ये तु पितृव्यादिमरणे वयोधिकानां वपनं नास्ति । न्यूनवयस्कतत्पत्नी-<br /> मरणेऽपि वपनं नास्तीत्याहुः । तदुक्तं प्रयोगसारे—<br /> “ मातुलस्य पितृव्यस्य श्वशुरस्यावरायुषः । वपनं नैव कर्तव्यमाशौचं तु विधीयते ” ॥ इति । १०<br /> बाईस्पत्येऽपि—<br /> “ मातुलानां पितृव्याणां श्वशुराणां पितृष्वसुः । मातृणामनुजातानां तथैव ज्येष्ठयोषिताम् ॥<br /> “ वपनं नैव कर्तव्यमाह पाराशरो मुनिः ” इति । स्मृत्यंतरेऽपि—<br /> “यवीयसां पितृव्याणां श्वशुराणां च तत्स्त्रियाम्। न कुर्यात्क्षुरकर्माणि कुर्याच्चेत्कुलनाशनम्”॥ इति ।<br /> एतानि वपननिषेधवचनानि संस्कर्तृव्यतिरिक्तविषयाणि १५<br /> “ ज्यायानपि पितुः पत्न्या यदि संस्कारमाचरेत् । क्षुरकर्म तथा कार्य ह्यान्य ह्युदकक्रियाम् ॥<br /> “यवीयसां पितृव्याणा संस्कर्तुर्वपनं भवेत्”॥ इति विशेषस्मरणात् । यथाशिष्टाचारमत्र व्यवस्था ।<br /> '''गर्भिणीपतिविषये वपनविधिः । अंतर्वद्विषये यमः—'''<br /> “ अंतर्वत्नीऽपि कर्तव्यं पित्रोर्मरण एव तु । नान्येषां वपनं कार्य भ्रूणहत्यासमं भवेत् ” ॥ इति ।<br /> पित्रोर्मरणे संस्कर्तृव्यतिरिक्तेनापि अंतर्वत्नीऽपि पुत्रेण वदनं कर्तव्यम् । अन्येषां मरणे अंतर्वता २०<br /> वपनं न कार्यमित्यर्थः । ‘ पित्रोर्मरण एव तु ’ इत्युपलक्षणम्<br /> “ गयायां भास्करक्षेत्रे मातापित्रोर्गुरोर्मृतौ । आधाने सोमयागे च गर्भवानपि वापयेत् ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । स्मृत्यन्तरे—<br /> “ आधाने यज्ञदीक्षायां मातापित्रोर्गुरोर्मृतौ । गर्भवान्वपनं कुर्यान्नान्यत्रेति व्यवस्थितिः ” ॥ इति ।<br /> गर्भकतो मातामहादीनां संस्कर्तृत्वे वपनमाहात्रिः— २५<br /> “ मातामहपितृव्याणां मातुलान्प्रजयोर्मृतौ । श्वशुराचार्ययोरेषां पत्नीनां च पितृष्वसुः ॥<br /> “ मातृष्वसुर्भगिन्याश्च गर्भवानपि वापयेत् ” ॥ इति । गौतमः—<br /> “ मातामहे च तत्पल्याः मातुले पूर्वजे मृते । गुरौ च गुरुपत्नीषु गर्भवानपि वापयेत् ॥<br /> “ दाहको वपनं कुर्यान्नान्यथेति व्यवस्थितिः ”॥ इति । स एव—<br /> “अपुत्रस्य पितृव्यस्य ज्येष्ठस्याप्यसुतस्य च । अंतर्वान् दहनं कुर्वन्केशश्मश्रूणि वापयेत् ” ॥ इति । ३०<br /> स्मृत्यंतरेऽपि—<br /> “ मातामहस्य तत्पल्याः मातृणां मरणे सति । पितृष्वसुर्भगिन्याश्च दहने गर्भवान्वपेत् ॥<br /> “ मातरं पितरं ज्येष्ठमाचार्य श्वशुरं विना । न कुर्याद्वपनं तत्र गर्भवान्संस्थितस्य तु ” ॥ इति ।<br /> वृद्धमनुः—<br /> “ दहनं वपनं वाऽपि प्रेतस्यान्यस्य गर्भवान् । न कुर्यादुभयं तत्र कुर्याच्चैव पितुः सदा ॥ ३५<br /> {{rule}} १ क्ष-तु । ७५-६ ```[cite: 19]<noinclude></noinclude> 1h2epsdsml8sepgzqoqf5rqlq834rau 104 166633 419652 2026-11-10T11:34:39Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५९०|'''दशाहवपनविधिः ।'''|}} {{rule}} “ ज्येष्ठस्य चानपत्यस्य मातुलस्यासुतस्य च ” ॥ इति । मातुलग्रहणं मातामहादेरुपलक्षणम् ।<br /> एवं च मातापितृमरणे अंतर्वतामनंतर्वतामपि... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419652 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५९०|'''दशाहवपनविधिः ।'''|}} {{rule}} “ ज्येष्ठस्य चानपत्यस्य मातुलस्यासुतस्य च ” ॥ इति । मातुलग्रहणं मातामहादेरुपलक्षणम् ।<br /> एवं च मातापितृमरणे अंतर्वतामनंतर्वतामपि संस्कर्तृणामसंस्कर्तृणां च वपनं समानम् । माता-<br /> महादिदहने गर्भवतो दौहित्रादेर्वपनं संस्काराद्यकरणे तु गर्भवतो वपनं नास्ति । आशौच-<br /> मात्रमेव भवति अनंतर्वतो दौहित्रादेर्मातामहादिसंस्काराकरणेऽपि वपनमस्तीति निर्णयः ।<br /> ५ अत्र '''स्मृत्यंतरम्—'''“ ज्येष्ठस्वसॄणां जनकस्वसॄणां मातृस्वसॄणामपि तत्पतीनाम् ।<br /> “ मातामहस्यैव पितामहस्य तदीयपत्न्योर्वपनं हि वैधम्”॥ इति । अत्र तत्पतीनामित्येतत्<br /> शिष्टसमाचाराभावात् उपेक्ष्यमित्याहुः । '''अन्यत्रापि—'''<br /> “ ज्येष्ठानां तु सपिंडानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा । ज्येष्ठस्वसृश्च तद्भर्तृमरणे वपनं भवेत् ॥<br /> “ श्वश्रूश्वशुरयोर्नाशे पूर्व भार्या मृता यदि । आशौचं दिनमात्रं स्याद्वपनं नैव विद्यते ॥<br /> १० “ तत्संततेः स्याद्द्व्यहं वपनं च विधीयते ” ॥ इति । तथा—<br /> “ मातामहपितुः पित्रोस्तत्पल्या ऋत्विजस्तथा । एतेषां वपनं कुर्यान्न चेत्स ब्रह्मघातकः” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ भ्रातरः पितरः पुत्राः ज्ञातयश्च सपिंडकाः । विद्यया सह जाताश्च वापयेयुः परस्परम् ” ॥ इति ।<br /> '''दशाहवपनविधिः ।''' प्रसंगाद्दशाहवपनमुच्यते । तत्र '''वसिष्ठः—'''<br /> १५ “ ज्ञातयः सप्तमादर्वाक् कनिष्ठा दशमेऽहनि । वापयेयुश्च ते सर्वे कर्ता तु सह सर्वदा ” ॥ इति ।<br /> सप्तमादर्वागित्युक्तत्वात्तदूर्ध्वभाविनां समानोदकानां वपनाभावोऽर्थसिद्धः । समानोदकानां संस्कर्तृत्वे<br /> तु वपनमस्त्येव । “सपिंडो वाऽसपिंडो वा संस्कर्ता वापयेत् द्विजः” इति स्मरणात् । '''देवलः—'''<br /> “ दशमेऽहनि संप्रान्ते स्नानं ग्रामाद्बहिर्भवेत् । तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि च”॥ इति ।<br /> '''वृद्धशातातपः—'''<br /> २० “ शावे च सूतके चैव द्वितीये दशमे दिने । क्षौरं चेन्न प्रकुर्वीत तस्मात्केशेषु लीयते ” ॥<br /> '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ जनने मरणे चैव वपनं दशमेऽहनि । आतस्तान्नाधिकारी स्याद्गाशौचं सर्वदा भवेत् ” ॥<br /> जनने दशमदिने पितुरेव नान्येषां वपनम्<br /> “प्रथमेऽहनि कर्तव्यं वपनं मृतबंधुभिः । दशाहे वपनं कार्यं सूतके च तथा पितुः”॥ इति स्मरणात् ।<br /> २५ '''अखंडादर्शे—'''<br /> “ दंपती शिशुना सार्धं सूतके दशमेऽहनि । क्षौरं कुर्युस्ततः पूताः स्नानदानादिकर्मसु ॥” अत्र<br /> लोके समाचाराभावान्न मातुर्वपनं नापि शिशोः किंतु पितुरेव वपनं कैमुतिकन्यायेन प्रतिपादितम् ।<br /> '''व्याघ्रपाद्—'''<br /> “ वपनं यो न कुरुते सूतके दशमेऽहनि । मृतौ वा पितरस्तस्य मज्र्जति नरकेऽशुचौ ” ॥<br /> ३० '''श्रीपतिः—'''“ आज्ञया नरपतेर्द्विजन्मनां दारकर्म मृतसूतकेषु च ।<br /> “ बंधमोक्षमखदीक्षणेष्वपि क्षौरमिष्टमखिलेषु चोडुषु ” ॥<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''“केशानाश्रित्य तिष्ठंति मृतौ सूतौ च किल्विषाः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दशाहे वपनं स्मृतम् ॥<br /> “ सूतके मृतके चैव वपनं दशमेऽहनि । यो न कारयते मोहादनर्हः सर्वकर्मसु ॥<br /> “ कूले चतुष्पथो वापि महावृक्षस्य संनिधौ । केशश्मश्वांदिवपनं कुर्युत्रानुभाविनः ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} १ क्ष-दशम ।<noinclude></noinclude> 760wn5oqg90ytei2mi7nh4b1kpfbvia 104 166634 419653 2026-11-10T11:35:24Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''सर्वांगवपनम् ।'''|५९१}} {{rule}} दशमेऽह्न्यानंदहोममभिधाया'''हापस्तंबः—'''“नापितकर्माणि च कारयंत एष प्रथमोऽलंकारः”इति ।<br /> अत्र शांतिकर्माानंतरं वपनविधानेऽपि क्रम... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419653 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''सर्वांगवपनम् ।'''|५९१}} {{rule}} दशमेऽह्न्यानंदहोममभिधाया'''हापस्तंबः—'''“नापितकर्माणि च कारयंत एष प्रथमोऽलंकारः”इति ।<br /> अत्र शांतिकर्माानंतरं वपनविधानेऽपि क्रमस्याविवक्षितत्वात् पूर्वमेव कर्तव्यमित्युक्तं '''पितृमेधसारे ।'''<br /> वपनस्य शुद्ध्यर्थत्वाच्छुद्धस्यैव शांतिकर्मण्यधिकारात् शांतिकर्मानंतर भोजनसदृद्वाक्येनोपदेशा-<br /> न्नुक्तस्य वपननिषेधाद्बो'''धायनाश्वलायनादिषु''' तथा दर्शनाच्च शांतिकर्मणः प्रागेव वपनं<br /> कर्तव्यमित्युक्तम् । अन्ये तु अभिधानक्रमेणापस्तंविनां शांतिहोमकर्मानंतरमेव वपनमित्याहुः । ५<br /> '''भाष्यकारेण कपर्दिना व्याख्यातम्''' “अधोभागस्य वपनमलंकारः ” इति । तथा '''श्रीधरीये—'''<br /> “ मृताहे केशवपनं दशाहे शेषवापनम् । अशोभनमायुष्यं मृताहे शेषवापनम् ” ॥ इति ।<br /> अत्र '''शुद्धिनिर्णयकारः—'''“इह केचिदनभिज्ञा दशाहे अशेषवापनमिति पदच्छेदं कृत्वा सर्वांगक्षौरं<br /> दशमदिने वदंति तन्न युक्तम् । भाष्यकारेण ‘अधोभागस्य वपनमलंकार’ इत्युक्तत्वात्” ॥ इति ।<br /> तथा च '''स्मृत्यंतरम्—''' १०<br /> “ प्रथमेऽहनि यः कुर्याच्छिरोवपनमेव तु । अतीते दशरात्रे तु ह्यधोवपनमाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> दशरात्रे दशरात्रकर्मण्यतीत इत्यर्थः । '''अन्यत्रापि—'''<br /> “ शावे क्षौरं सपिंडानामुदकाप्लुतिपूर्वकम् । कर्तव्यं केशवपनं शेषं स्याद्दशमेऽहनि ” ॥<br /> दशमेऽह्न्येव शेषवपनस्य विधानात् ततः पूर्व विषमदिनेषु केशश्मश्रुमात्रवपनं कर्तव्यम् । यैस्तु<br /> ज्ञातिभिः प्रथमाहादिषु नवमदिनपर्यंतषु आलस्यादिना वपनं न कृतं तैर्दशमाहे सर्वांगवपनं १५<br /> कर्तव्यमिति केचित् । अन्ये तु प्रथमं केशवपनं कृत्वा स्नात्वा तिलोदकं दत्वा पश्चात्कर्त्रा सह<br /> शेषवपनं कर्तव्यमिति व्याचक्षते । वर्णविशेषे तु अंगविशेषवपनं स्मर्यते—<br /> “आ कंठाद्द्वापयेद्विप्र आ नाभे राजवैश्ययोः । श्मश्रुमात्रं हि शूद्रस्य वपनं प्रथमेऽहनि” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''“ कंठादूर्ध्वं वपेद्वाद्ये शेषं तु दशमेऽहनि ” ॥ इति । तथा—<br /> “ रात्रौ दग्ध्वा तु पिंडांतं कुर्याद्वपनवर्जितम् । श्वस्तदा केशवपनं शेषस्य दशमेऽहनि ” ॥ इति । २०<br /> सर्वांगवपनं दशमादिन उक्तं '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ आशौचांन्ते तु सर्वांगवपनं श्रुतिचोदितम् । ब्रह्मचारिकुमाराणां कंठादूर्ध्वेण शुध्यति ॥<br /> “ यस्य केशाः शिरोजाता दशमेऽहन्यवापिताः । आशौचं तस्य केशेषु लीयते नात्र संशयः ” ॥<br /> '''अन्यत्रापि—'''<br /> “ दशाहेऽश्मानमुत्थाप्य शांतिहोमं समाचरेत् । सर्वांगवपनं चात्र कर्तव्यं स्नानतः परम् ” ॥ इति । २५<br /> पुत्रविषयेऽविशेषोऽपि स्मर्यते—<br /> “ कारयेद्वपनं पित्रोर्मृतौ पुत्रः समस्तकम् । दशमेऽहनि सर्वांगमधोवपनमेव वा ॥<br /> “ कनिष्ठो ज्ञातिराद्याहे केशश्मश्रूणि वापयेत् । सनखानि सरोमाणि दशमेऽहनि वापयेत् ” ॥ इति ।<br /> तथा—<br /> “ कुर्युः पुत्राः सपिंडाश्च सर्वांगं दशमे दिने । अशुचित्वाश्च पूर्वेद्युर्नापरेद्युः कथंचन ”॥ इति । ३०<br /> एवं च प्रथमदिने केशश्मश्रुमात्रवपनं दशमदिने तु सर्वांगं वपनं अधोवपनं वा विकल्पेन भवतीति<br /> दशमदिने वपने कालादिदोषो न विचारणीयः<br /> “ दशाहे वपनं कुर्याच्छुद्ध्यर्थं मृतसूतके । मासर्क्षतिथिवाराणां दोषो नास्तीति शाकलः”॥ इति<br /> स्मरणात् । '''व्याघ्रपादोऽपि—'''<br /> “ शावे च सूतके चैव दशाहे वपनं स्मृतम् । तिथिवारर्क्षदोषाणामनवेक्षेति गौतमः ”॥ इति । ३५<br /> {{rule}} १ क्ष-चिनां तु ।<noinclude></noinclude> ex9xpujqr4kxhvox51hitvw5fk5hjs4 104 166635 419654 2026-11-10T11:37:19Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५९२|'''गर्भिण्योर्भार्ययोः एकस्याः प्रसवे ।'''|}} {{rule}} '''वसिष्ठोऽपि—'''<br /> “ वैधै कर्मणि तु प्राप्ते कालदोषं न चिंतयेत् । सद्यः क्षौरं प्रकुर्वीत मातापित्रोर्मृतौ त... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419654 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५९२|'''गर्भिण्योर्भार्ययोः एकस्याः प्रसवे ।'''|}} {{rule}} '''वसिष्ठोऽपि—'''<br /> “ वैधै कर्मणि तु प्राप्ते कालदोषं न चिंतयेत् । सद्यः क्षौरं प्रकुर्वीत मातापित्रोर्मृतौ तथा ॥<br /> “ जाते सोमे तथा तीर्थे व्रते चांद्रायणेष्विति ” ॥ '''पितृमेधसारे—'''“ मृतिजन्मनो-<br /> र्वशाहे ज्ञातीनां पुत्रस्य वपने तत्कालमासर्क्षतिथिवारादि न किंचिच्चित्यम् ” ॥ इति ।<br /> ५ अत्र केचिदाहुः—दशमदिने क्षौरे ज्ञातीनां शुक्रवारमात्रं वर्ज्य तदा नवमदिने कर्तव्यम् ॥<br /> “ शुक्रस्य वासरे क्षौरं शावे चेद्दशमे दिने । कुलक्षयकरं शेयं ततः पूर्व समाचरेत् ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । पुत्रस्य शुक्रवारेऽप्यस्ति वपनम्<br /> “ शुक्रवारे च वपनं कर्तव्यं दशमेऽहनि । मातापित्रोरन्येषां वपनं स्याद्दिनांतरे ॥<br /> “ शुक्रवारे च रात्रौ च दर्शं संक्रमणे यदि । क्षौरं कुर्वीत पुत्रस्तु ज्ञातीनामपरेऽहनि ” ॥ इत्यादि<br /> १० स्मरणात् । असंनिधाने दशाहानंतरश्रवणे तु “ अतिक्रांते दशाहे तु विषमाहः प्रशस्यते ”<br /> इत्याद्युक्ते अनिषिद्धे काले कर्तव्यम् । “ परोक्षे सूक्ष्मतः पश्येन्मृतौ तु तिथिवारभम् ” ॥ इति ।<br /> स्मरणात्—<br /> पुत्रजनने पित्रा दशाहात्प्राङ् न कार्य तदूर्ध्वं चनचार्थम् ।<br /> “अशुचित्वाच्च पूर्वेद्युर्नापरेद्युः कदाचन । दशमेऽहनि वै क्षौरं कुर्याद्विचाविचारयन् ” ॥ इति<br /> १५ मासतिथिवारार्यविचारेण दशमाह एव वपनविधानात् ।<br /> यत्तु “पितृमासेषु चतुर्षु स्त्री प्रसूता भवेद्यदि । वपनं नैव कुर्वीत पुंसि जाते तु वापनम्” ॥ इति तत्<br /> “ जनने मरणे चैव वपनं दशमेऽहनि ” इत्यादिपूर्वोक्तवचनजातेन जननमात्रावलंबनेन दशाहे<br /> वपनविधानाच्छिष्टाचाराभावाच्चोपेक्ष्यमित्याहुः ।<br /> '''गर्भिण्योर्भार्ययोरेकस्याः प्रसवे ।'''<br /> २० “ गर्भिण्योः पत्न्योः यद्येका प्रासविष्ट भर्त्ता क्षौरं न कुर्यात् जातकमीदि तु कुर्यात् ।<br /> “ भार्ये यस्य तु गर्भिण्यौ एका भार्या प्रसूयते । वपनं नैव कुर्वीत जातकमीदि कारयेत् ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । सवर्णज्येष्ठभार्याप्रसवे तु वपनमुक्तं '''षट्धर्मयै—'''<br /> गर्भिणीष्वसवणींसु सवर्णा चेत्प्रसूयते । तद्वा तु वपनं कार्यं न कुर्याच्चित्पतत्यधः ॥<br /> “ द्वे यस्य भार्ये गर्भिण्यौ ज्येष्ठा भार्या प्रसूयते । तदा तु वपनं कार्यमन्यथा भ्रूणहा भवेत्”॥ इति ।<br /> २५ '''अपराकैऽपि—'''<br /> “ गर्भिण्यौ यस्य भार्ये द्वे एका चेत्संप्रसूयते । वपनं नैव कुर्वीत कुर्याच्चिद्भ्रूणहा भवेत् ”॥<br /> इत्येतदसवर्णासु प्रसूतासु विधीयते । “ सवर्णविषये कुर्यादन्तर्वा्नपि वापनम् ” इति ।<br /> '''मातृपितृदीक्षामध्ये पत्नीप्रसवे ।''' मातापितृदीक्षामध्ये पत्न्योः प्रसवे वपनम् । ततो<br /> वत्सरशेषं केशधारणं च स्मर्यते—<br /> ३० “ मध्ये तु पितृदीक्षाया गर्भिणी स्त्री प्रसूयते । क्षुरकर्म तदा कुर्यात्तच्छेषं केशधारणम् ” ॥ इति ।<br /> '''पद्धतौ—'''<br /> “ मातापित्रोर्द्विजः कुर्याद्गर्भवानपि वापनम् । पश्चात्प्रसूतौ पत्न्याश्च तच्छेषं केशधारणम्” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ स्वमातृपितृदीक्षायां मध्ये भार्या प्रसूयते । दशाहे वपनं कृत्वा पुनर्दीक्षां च कारयेत् ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} १ क्ष-पितुश्च ।<noinclude></noinclude> nho3t8ts0vt8vfjp3w1j9apea2p35rw 104 166636 419655 2026-11-10T11:38:15Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''मातृपितृदीक्षामध्ये ।'''|५९३}} {{rule}} अत्र केचिदाहुः—सपिंडीकरणानंतरं दीक्षामध्ये पत्न्याः प्रसवे वपनं ततः पूर्व प्रसवे वपनं नास्ति ॥<br /> “ सपिंडीकरणादूर्ध्वं प... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419655 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''मातृपितृदीक्षामध्ये ।'''|५९३}} {{rule}} अत्र केचिदाहुः—सपिंडीकरणानंतरं दीक्षामध्ये पत्न्याः प्रसवे वपनं ततः पूर्व प्रसवे वपनं नास्ति ॥<br /> “ सपिंडीकरणादूर्ध्वं पित्रोः संवत्सरादधः । कर्तव्यं वपनं पुत्रे जाते संवत्सरेऽपि वा ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । पितृमरणाब्दे केशधारणादिनियमः—“पत्नीप्रसवाभावे प्रथमाब्दिकपर्यंतं पुत्रस्य<br /> केशधारणं कर्तव्यम् ” । यदाह '''व्यासः—'''<br /> “षण्मासान्वर्जयेत्क्षौरं तैलतांबूलयोषितः । ज्येष्ठादीनां मृतिप्राप्तौ मातापित्रोस्तु वत्सरम्”॥ इति । ५<br /> अत्रादिशब्देन पितृव्यमातामहादयो गुरवो गृह्यंते । '''अत्रिः—'''“षोडशोद्वाहगर्भाब्दे पित्रन्त्याब्दे क्षुरं<br /> त्यजेत् ” ॥ इति । '''श्रीधरीये—'''<br /> “ षष्ठाब्दे द्वादशाब्दे च विवाहाब्दे तथैव । च मातापित्रोर्मृताब्दे च वपनं नैव कारयेत् ” ॥<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “चौलाब्दे च विवाहाब्दे ह्यौपनायिनिके तथा । मातापित्रोर्मृताब्दे च क्षौरं नैव समाचरेत् ”॥ इति । १०<br /> '''अन्यत्रापि—'''<br /> “ मातापित्रोर्मृति प्राप्तौ वत्सरं केशधारणम् । वापयेद्यदि मूढात्मा रौरवं नरकं व्रजेत् ” ॥ इति ।<br /> '''संग्रहेऽपि—'''<br /> “माता पित्रोर्मृताब्दे च विवाहाब्दे तथैव च । न केशवपनं कार्यं गर्भिण्यां च कुलस्त्रियाम्”॥ इति ।<br /> अत्र केचिदाहुः—एतानि मातापितृमृताब्दे वपननिषेधवचनानि संवत्सरसपिंडीकरणाभिप्रायाणि । १५<br /> तच्च केशधारणं ब्रह्मचर्यादिनियमेन सह कर्तव्यम् । द्वादशाहादिसपिंडचे तदूर्ध्वं न केशधारण-<br /> नियमः । अभ्युदयेच्छायां तु नियमेन सह कर्तव्यम् । तथा च '''बृहस्पतिः—'''<br /> “ पित्रोर्मृतौ तदारभ्य सपिंडीकरणात्पुरा । योषितं तैलतांबूलं क्षौरं च लवणं मधु ॥<br /> “ कांस्यं परान्नमध्वानं वर्जयेद्दंतधावनम् । कालभोजी च दर्भेषु अधःशाप्यप्रतिग्रहः ॥<br /> “ गंधपुष्पादिहीनश्च अल्पाशी च व्रतं चरेत् । प्राक्सपिंडीकृतेर्गच्छेत् स्त्रियं प्रेतस्य दाहकः ॥ २०<br /> “ रेतसः कर्दमार्भ्यौ तु पितॄन्प्रेतं च मज्जयेत्”॥ इति । '''शुद्धिनिर्णयेऽपि''' “महागुरुमरणे संवत्सरांतं<br /> नित्यं तिलोदकं नियमेन मासिकं च कृत्वा व्रती केशधारणं च संवत्सरांते सपिंडीकरणं कुर्यात्” । इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ सपिंडीकरणादूर्ध्वं न केशं धारयेत् द्विजः । यदि धारयते विद्वान्ब्रह्मचर्येण धारयेत् ” ॥ इति ।<br /> “ अन्यथा हृदये तेषां तत्केशः शंकुवद्भवेत् । रेतांसि तस्य पित्रादीन् पितॄन्नाशयते यमः”॥ इति । २५<br /> अत्र ब्रह्मचर्यं ऋतावप्यगमनम्<br /> “ मातापित्रोर्मृतौ सूनुरर्वाक् संवत्सराद्यदि । मैथुनं तु समासाद्य प्राजापत्यं समाचरेत् ॥<br /> “यदि शुक्रांतसंयोगः कृच्छ्रं चांद्रायणं चरेत् । आहितो यदि गर्भः स्याद्ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ”॥ इति<br /> स्मरणात् । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ अवर्ज्यित्वा तैलादीन्केशमात्रं तु धारयेत् । तस्य वैवस्वतो राजा केशान्प्राशयते पितॄन् ॥ ३०<br /> “ केशधारणमध्ये तु पत्नीगर्भ दधाति चेत् । रेतसा तत्पितॄणां तु तृप्तिर्भवति सर्वदा ” ॥<br /> '''शुद्धिनिर्णये—'''<br /> “व्रतान्ते विधिवत्पित्रोः कृत्वाऽब्दिकमथो द्विजः । क्षौरं कुर्याच्छुभे तारे कृत ऊनाब्दिकेऽपि वा ” ॥<br /> {{rule}} १ ग-षोडशाब्दे ।<noinclude></noinclude> 3ice5pi5pt6ksx6dnpm2fedloy1urox 104 166637 419656 2026-11-10T11:39:11Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५९४|'''आहिताग्निविषये ।'''|}} {{rule}} '''अत्रिः—'''<br /> “यदि कर्ता व्रतस्थः स्यादब्दांते चाब्दिक कृते । अनुकूले दिने क्षौरं कृत्वा तत्तु विसर्जयेत्”॥ इति<br /> '''स्मृत्यंतरे... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419656 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५९४|'''आहिताग्निविषये ।'''|}} {{rule}} '''अत्रिः—'''<br /> “यदि कर्ता व्रतस्थः स्यादब्दांते चाब्दिक कृते । अनुकूले दिने क्षौरं कृत्वा तत्तु विसर्जयेत्”॥ इति<br /> '''स्मृत्यंतरे च—'''“ ततः समाप्ते व्रतबंधकल्पे कृत्वा तु सांवत्सरिकं यथावत् ।<br /> “ ततः सुपुण्ये शुभदे मुहूर्ते क्षौरं यथावद्विदधीत विद्वान् ” ॥ इति । ब्रह्मचर्यादिनियमेन सह<br /> ५ केशधारणं कृत्वा वत्सरांते सपिंडीकरणानंतरमाब्दिकं कृत्वा अनिषिद्धकाले वापयेत् । द्वादशाहादि-<br /> सापिंड्येऽपि सत्यमभ्युदयेच्छायां नियमेन सह केशधारणं कुर्वन् सांवत्सरिकमाब्दिकं यथावत्कृत्वा<br /> “ पित्रोर्मृत्यब्ददीक्षांते त्याज्यं मासचतुष्टयम् ।<br /> “ कन्याकर्कटकुंभेषु चापमासि चतुष्टये । केशखंडं गृहस्थस्य पितॄन्नाशयते यमः ” ॥ इत्युक्त-<br /> प्रत्यवाय॑रहिते शुभे काले क्षौरं कुर्यादिति व्याख्याते । अन्ये तु संवत्सरसपिंडीकरणे ब्रह्मचर्यादि<br /> १० नियमेन सहैव केशधारणमवश्यं कर्तव्यम् । ततः पूर्व सापिंड्ये सपिंडीकरणानंतरं न ब्रह्म-<br /> चर्यादिनियम आवश्यकः । सति तु ब्रह्मचर्यादौ अभ्युदयः । केशमात्रधारणं तु आब्दिकपर्यंत-<br /> मित्याहुः । तथा च '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ वत्सरांतेऽथ मध्ये वा सपिंडीकरणं यदा । क्षौरं कृत्वा ततः कुर्यात्तच्छेषं धारयेत् द्विजः ”॥ इति ।<br /> द्वादशाहव्यतिरिक्तकालेषु क्षौरपूर्वकं सपिंडीकरणं कृत्वा ततो वत्सरशेषं केशं धारयेदित्यर्थः ॥<br /> १५ '''तत्रैव—'''“ कृते सपिंडीकरणे तु पित्रोर्न ब्रह्मचर्यं परिरक्षणीयम् ।<br /> “ तद्रक्षणे चापि महत्फलं स्यान्निवर्तने च स्खलनेऽपि न दोषः” ॥ इति ब्रह्मचर्यनिवर्तने<br /> स्खलनेऽपि न दोषः । ‘ मातापित्रोस्तु वत्सरम् ’ इत्यादिबचनानुसारेण केशमात्रधारणमिति<br /> व्याचक्षते । अत्र पितृमेधसारकृता मातापित्रोरित्यविशेषस्मरणात् पुत्रत्वाविशेषात्संकोचस्या-<br /> भावाच्च सर्वेषामपि पुत्राणां पित्रोर्मरणे संवत्सरं केशधारणादिव्रतं भवतीत्युक्तम् । अपरे तु—<br /> २० “ सर्वेरनुमतिं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् । द्रव्येण चाविभक्तेन सर्वैरेव कृतं भवेत् ॥<br /> “ नवश्राद्धं सपिंडत्वं श्राद्धान्यपि च षोडश । एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि ”॥<br /> इत्यादिवचनैर्नवश्राद्धादिसोदकुंभश्राद्धांतप्रथमाब्दिकपूर्वंकदिनावसानकृत्येषु ज्येष्ठस्यैव कर्तृत्व-<br /> विधानात् तन्न्यायेन वत्सरांतकेशधारणादिनियमेष्वपि तथैवोचितत्वात्<br /> “ यदि कर्ता व्रतस्थः स्यात् कृत्वाब्दिकमथो द्विजः । कृत्वा तु सांवत्सरिकं यथावत् ”<br /> २५ इत्यादिभिः मुख्यकर्तुरेव वत्सरांते वपनविधानाच्च केशधारणनियमोऽपि तस्यैवेत्याहुः ।<br /> '''आहिताग्निविषये ।''' आहिताग्नेर्विशेषमा'''हापस्तंबः—'''“पर्वणि केशश्मश्रूणि वापयतेऽप्यल्पशो लोमानि<br /> वापयत इति वाजसनेयकम् ” ॥ इति । '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ पित्रोर्मृताब्दे गर्भाब्दे सदा पर्वणि पर्वणि । आहिताग्निर्वेपेत्केशान् वपेदितरस्तयोः ” ॥<br /> आहिताग्निः पर्वणि पर्वणि वपेत् । इतरः अनाहिताग्निः तयोः पितृमृताब्दगर्भाब्दयोर्न वपेदित्यर्थः ।<br /> ३० '''श्रीधरीयेऽपि—'''<br /> “ केशान् मासत्रयादूर्ध्वं गर्भवान्धारयेत् द्विजः । यज्वा तु पर्वणि क्षौरं कारयेदाहिताहते ”॥ इति ।<br /> आहितादृते आधानादृते । आधाने तु पर्वव्यतिरिक्तकालेऽपि गर्भवान्क्षौरं कारयेदित्यर्थः । केचित्तु<br /> ‘कारयेद्विहितादृते’ इति पठित्वा व्याचक्षते—विहितं गर्भनिमित्तकेशधारणं मातृपितृमृतिनिमित्त-<br /> केशधारणं च । तन्निमित्तद्वयं विना यज्वा पर्वणि क्षौरं कारयेदिति । एवं व्याख्याने पूर्वोक्तवचन-<br /> ३५ विरोधः स्यात् । यथोचितमत्र ग्राह्यम् ।<br /> {{rule}} १ ग-धारणमात्र ।<noinclude></noinclude> ln1u9gizikk2gk0n48tap5yn134pwtx 104 166638 419657 2026-11-10T11:40:11Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''सपिण्डीकरणनिमित्तक्षौरम् ।'''|५९५}} {{rule}} '''सपिण्डीकरणनिमित्तक्षौरम् ।''' सपिण्डीकरणनिमित्तक्षौरमुक्तं '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ द्वादशाहे यदा पित्रोः सपिण्डीकरणं... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419657 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''सपिण्डीकरणनिमित्तक्षौरम् ।'''|५९५}} {{rule}} '''सपिण्डीकरणनिमित्तक्षौरम् ।''' सपिण्डीकरणनिमित्तक्षौरमुक्तं '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ द्वादशाहे यदा पित्रोः सपिण्डीकरणं भवेत् । तत्र क्षौरं न कर्तव्यं त्रिपक्षादिषु कारयेत् ” ॥<br /> '''त्रिकाण्डयामपि—'''<br /> “ सपिंडीकरणार्थं च क्षुरकर्म विधीयते । क्षुरकर्म न कर्तव्यं द्वादशाहसापिंडने ॥<br /> “ द्वादशाहात्परं क्षौरं शुभकाले समाचरेत् । वत्सरांतेऽथ मध्ये वा सपिंडीकरणं यदि ॥ ५<br /> “ क्षौरं कृत्वा तु तत्कुर्यात्तच्छेषं धारयेद् द्विजः ” ॥ इति । '''पितामहश्च—'''<br /> “ अकृत्वा वपनं यस्तु वत्सरांते सपिंडनम् । कुर्याद्यदि पुनः कार्यमित्युवाच पितामहः ” ॥ इति ।<br /> '''अत्र गर्भवतो वपननिषेधः स्मर्यते—'''<br /> “ पित्रोः संवत्सरादर्वाक् सपिंडीकरणं यदि । गर्भिण्यां न तु भार्यायां तच्छेषं धारयेद्विजः” ॥ इति ।<br /> भार्यायां गर्भिण्यां सापिण्ड्यनिमित्तं क्षौरं न कुर्यात् । किंतु सापिंड्यं कृत्वा वत्सरशेषं धारयेदित्यर्थः । १०<br /> प्रसंगात् क्षौरविषयमन्यदप्युच्यते । '''पद्धतौ—'''<br /> “ षष्ठ्यष्टमीप्रतिपदस्तिथयश्च रिक्ता वर्ज्याः शशांकगुरुसोमजभार्गवाणाम् ॥<br /> “ वारांशकोदयवलोकनमिष्टमाहुः क्षौरे तु कर्मणि न शौकमशंति शावे ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यन्तरे—'''“ श्राद्धे च भान्वर्कसुतारवारे मासाधिके शुक्रगुरोश्च मौढ्ये ।<br /> “ चन्द्रक्षये विष्टिविषोर्दिनान्ते क्षौरं यदि स्यात् कुलनाशहेतुः ” ॥ इति । १५<br /> “ प्रातर्मुहूर्तद्वार्गव्यः क्षुरकर्म समाचरेत् । स पितॄन् पातयत्याशु नरके रोमहण्डके ॥<br /> “ आद्यन्तयोराश्रमियोर्वपने सर्वदा विधिः । मध्यम्याश्रमियोर्हेतोर्विना कर्तनमुच्यते ॥<br /> “ यन्मास्येवाब्दिकश्राद्धं यदि पित्रोर्भवेदिह । प्राक्पिंडदानात्तन्मासि वपनं न समाचरेत् ” ॥<br /> इत्याश्वलायनः । '''संग्रहेऽपि—'''<br /> “ मासेषु कन्याकटककुंभचापेषु वर्जयेत् । अशुभक्षै कृते क्षौरे क्षिप्रं कुर्यात्पुनः शुभे ॥ २०<br /> “ दग्धान् केशान्पंग्क्यक्षालितानथ वापयेत् । तथैव वपनं मूर्ध्नि कुंकलासः पतेद्यदि ॥<br /> “ यस्मिन्मासि मृताहः स्यात्तन्मासं पक्षमेव वा । क्षौरकर्म न कुर्वीत परान्ने च रतिं त्यजेत् ॥<br /> “ वापयेन्न कृतोद्वाहो वर्षं वर्षार्धमेव वा । भुंजीत पार्वणं नैव दर्शश्राद्धं च वर्जयेत् ॥<br /> “ न विवाहदिने क्षौरं प्रशस्तं निशि काम्यया । अन्तर्वता न कर्तव्यं पूर्वं वा पंचमेऽन्हि वा ॥<br /> “ एकोदराणां पुत्राणां पितुश्चैकदिने तथा । क्षुरकर्म न कर्तव्यं तथैव श्राद्धभोजनम् ॥ २५<br /> “ क्षुरकर्म न कुर्वीत चौलादूर्ध्वमृदुत्रयम् । तथैवोपमयादूर्ध्वमुपाककर्म बिना कचित् ॥<br /> “ केशान्मासत्रयादूर्ध्वं गर्भवान्वापयेद्यदि । गर्भध्वंसेन तत्तुल्यं ब्रह्महत्यासमं भवेत् ॥<br /> “ आहिताग्नेर्द्वयं पर्व द्वादशी च प्रशस्यते । भूमकोष्ठौ बिना सर्वकेशलोमानि वापयेत् ॥<br /> “ द्विर्मुंडने तु संप्राप्ते कथं क्षौरं विधीयते । मंत्रेण विधिवत्कुर्यात्पश्चात्क्षौरं समाचरेत् ” ॥ इति ।<br /> '''इति वपनविधिः ।''' ३०<br /> '''नग्नप्रच्छादनश्राद्धम् ।''' मृतदिने वपनस्नानानन्तरं ग्रामं प्रविश्य गृहद्वारे संकल्प्य<br /> नग्नप्रच्छादनश्राद्धं दद्यात् । तथा च '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ ज्ञातिभिश्चार्द्रवासोभिः सह बालपुरःसरे । नग्नप्रच्छादनं कृत्वा सप्रदीपं विशेद्गृहम् ” ॥ इति ।<br /> {{rule}} १ कखग-सदैव ।<noinclude></noinclude> 48kevpuu2cfoj2lqjr6uslttfhkker1 104 166639 419658 2026-11-10T11:43:45Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५९६|'''नग्नप्रच्छादनश्राद्धम् ।'''|}} {{rule}} '''अपरार्केऽपि—''' “ सोदकवाससो ग्रामं प्रविश्य नग्नप्रच्छादनार्थं कांस्यपात्रं वस्त्रं घृततंडुलपर्ण-<br /> पात्राणि ब्राह्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419658 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५९६|'''नग्नप्रच्छादनश्राद्धम् ।'''|}} {{rule}} '''अपरार्केऽपि—''' “ सोदकवाससो ग्रामं प्रविश्य नग्नप्रच्छादनार्थं कांस्यपात्रं वस्त्रं घृततंडुलपर्ण-<br /> पात्राणि ब्राह्मणाय दद्यात् ” इति । '''चंद्रिकायाम्—'''<br /> “ नग्नप्रच्छादनश्राद्धं स्नानान्ते तु मृतेऽहनि । घटे तंडुलसंपूर्णे वाससा परिवेष्टिते ॥<br /> “ विधाय कांस्यपात्रेण तस्मिन्नाज्यं विनिक्षिपेत् । हिरण्यं तत्र निक्षिप्य यथाविभवसारतः ॥<br /> ५ “ कुलीनाय दरिद्राय विष्णुं च मनसा स्मरन् । प्रेतमुद्दिश्य संपूज्य ब्राह्मणं तु विसर्जयेत्”॥ इति ।<br /> '''व्यासः—'''<br /> “वासस्तंडुलमप्यात्रं प्रदीपं कांस्यभाजनम् । दहनांतरं दद्यान्नग्नप्रच्छादनं हि तत्”॥ इति ।<br /> '''शुद्धिनिर्णये—'''“ दशदिनपर्याप्ततंडुलपूरितं कुंभं कांस्यपात्रेण विधाय तण्डुलार्धपरिमाणतिल-<br /> माषमुद्गलवणघृतव्यञ्जनसहितं दीपपात्रं हिरण्यनववस्त्रसहितं प्रेतमुद्दिश्य नवश्राद्धविधिना<br /> १० सोदकुंभं कार्यम् ” ॥ इति । '''स्मृत्यर्थसारे—'''<br /> “वासस्तंडुलमप्पात्रं कांस्यमुद्दीपमं घृतम् । दहनांतरं दद्यात्स तु नग्नपरिच्छदः” ॥ इति ।<br /> अत्र दहनांतरमेव नग्नप्रच्छादनविधानात् तदनंतरमुदकदानमिति गम्यते । तथा च '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ नग्नप्रच्छादनं कर्म कृत्वैवमथ वेश्मनः । प्रवेशनादि कुर्याच्च ततो गर्तं गृहाद्बहिः ” ॥ इति ।<br /> गर्तं जलाशयमुदकदानार्थं गच्छेदित्यर्थः । यत्तु '''नारदेन''' कर्मवैपरीत्यमुक्तम्<br /> १५ “स्नात्वा दग्ध्वा पुनः स्नात्वा तोयं दद्याद्यथोचितम् । नग्नप्रच्छादनं दद्याद्भोजनेन सह द्विजः”॥ इति<br /> न तयेह शिष्टाचारोऽस्ति । देशविशेषे तथैव चरंति । '''श्रीधरीये—'''<br /> “ नग्नप्रच्छादनं दद्याद्भोजनेन सह द्विजः । सुवर्णं सोदकुंभं च सवस्त्रं वेदपारगे ॥<br /> “ तदैव देयं तद्विप्रे न द्वितीयेऽह्नि कारयेत् ” । भोजनेन सह तंडुलैः सहेत्यर्थः ।<br /> '''रात्रिशेषमाह जातुकर्णिः—'''<br /> २० “ तिलोदकं तथा पिंडं नग्नप्रच्छादनं नवम् । रात्रौ न कुर्यात्संध्यायां यदि कुर्यान्निरर्थकम् ” ॥ इति<br /> नवं नवश्राद्धम् । रात्रौ दहनांतरं नग्नप्रच्छादनादिकं न कार्यं किंतु परेऽहनि कर्तव्यमित्यर्थः ।<br /> यत्तु '''कात्यायनवचनम्—'''<br /> “ रात्रौ दग्ध्वा तु पिंडांतं कुर्याद्वपनवर्जितम् । श्वो भूते वपनं तत्र केशमात्रं विधीयते ” ॥ इति<br /> एतच्च दिवारब्धसंस्क्रियाविषयम् । “यदि वा स्याद्दिवारंभः शेषं संसाधयेन्निशि” इति स्मरणात् ।<br /> २५ पुत्राणां तु रात्र्यारब्धसंस्कारेऽपि तदैव कर्तव्यम् ।<br /> “ रात्रिदाहे तदा कुर्यात्क्षौरं पिंडोदकक्रियाम् । मातापित्रोरन्येषां श्वोभूते वपनं भवेत् ” ॥ इति<br /> स्मरणात्—<br /> '''उदकदानविधिः ।''' नग्नप्रच्छादनश्राद्धानंतरकृत्यमुक्तं '''पितृमेधसारे—'''<br /> “ नवं वासस्तिलान्दर्भानुदकुंभमिति संभृत्य तीर्थं गत्वा स्नात्वा तीरकृते कुंडे कर्ता<br /> ३० संकल्प्य प्रेतमावाह्य आयाहि प्रेत इति शिलां स्थापयेत् । अथ ज्ञातयो दक्षिणामुखाः स्नात्वोक्त-<br /> क्रमेण संकल्प्य सव्यं जान्वाच्यामुकगोत्रायामुकशर्मणे प्रेतायैतद्वास उदकं ददामीति त्रिगुणभुग्नं<br /> नवं वासः सदशं सकृत्पीडयेयुः । एवं स्नात्वा स्नात्वा त्रिः पीडयेयुः । अशक्तौ त्रिनिमज्ज्य<br /> संकल्प्य निर्वासोदकं तिलोदकांजलींश्च दद्यात् ” इति ।<br /> {{rule}} १ क्ष-भूपात्रं ।<noinclude></noinclude> 8kk7ryxaesl176gvt95vmcg3vwtf7u7 104 166640 419659 2026-11-10T11:46:04Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''तोयाञ्जलिदानम् ।'''|५९७}} {{rule}} '''अत्रापस्तंबः—'''“ केशान्प्रकीर्य पांसुनोप्य एकवाससो दक्षिणामुखाः सकृदुन्मज्ज्योत्तीर्य सव्यं<br /> जान्वाच्य वाससः पीडयित्वोपव... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419659 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''तोयाञ्जलिदानम् ।'''|५९७}} {{rule}} '''अत्रापस्तंबः—'''“ केशान्प्रकीर्य पांसुनोप्य एकवाससो दक्षिणामुखाः सकृदुन्मज्ज्योत्तीर्य सव्यं<br /> जान्वाच्य वाससः पीडयित्वोपविशंत्येवं त्रिस्तत्प्रत्ययं तिलमिश्रमुदकमुत्सृज्य तूष्णीमेत्याकाल-<br /> मभोजनं कर्तुः ” इति । उपविशंति उपविश्य पीडयेयुः । न प्रह्वीभूय स्थित्वा वा तत्प्रत्ययं<br /> गोत्रनामग्रहणपूर्वमित्यर्थः । '''आश्वलायनः “''' सकृन्निमज्ज्य त्रीनूदकाञ्जलीन् दद्यात् ” इति ।<br /> '''बोधायनः—''' ५<br /> “ केशानोप्य ततः स्नात्वा निर्देयुरुदकाञ्जलिम् । दर्भेषु तिलसंमिश्रं एतत्ते उदकं त्विति ” ॥<br /> '''व्यासोऽपि—'''<br /> “ शवं दग्ध्वा यथान्यायं दृष्ट्वा ज्योतिर्दिशस्तथा । बालान् दारान्पुरस्कृत्य गच्छेत्प्रेतमनीक्षकः ।<br /> “ शुद्धमस्फुटितं श्लक्ष्णं श्यामं लोहितमेव वा । पाषाणं तत आदाय गत्वा तत्र महाजलम् ॥<br /> “ सचैलं दंडवत्स्नात्वा मलं प्रक्षाल्य चर्मजम् । पुनः सचैलं स्नात्वाऽथ वांग्यताः सुसमाहिताः ॥ १०<br /> “ वृद्धपूर्वाः सगोत्राश्च बांधवाश्च सहोदकाः । सपिंडाश्च क्रमात्पूर्वाः प्राचीनावीतिनस्तथा ॥<br /> “ दक्षिणामुखा भूत्वा दक्षिणाग्रकुशेषु हि । पाषाणं तत्र निक्षिप्य कृत्वा तु पुरतोऽवटम् ॥<br /> “ नामगोत्रे समुच्चार्य प्रेतस्तृप्यत्विति ब्रुवन् । गर्ते सकृत्प्रसिंचियुस्तिलपूर्णजलाञ्जलिम् ।<br /> “ पित्रोस्तु यावदाशौचं तावत्कुर्याज्जलाञ्जलिम् ” ॥ इति । '''कात्यायनोऽपि—'''<br /> “ तथानवेक्षमेत्यापः सर्व एव शवस्पृशः । स्नात्वा सचैलमाचम्य दद्युरस्योदकं स्थले ॥ १५<br /> “गोत्रनामपदांते च तर्पयामीत्यनन्तरम्। दक्षिणाग्रान् कुशान् कृत्वा सलिलं तु पृथक् पृथक्”॥इति॥<br /> '''पैठीनसिरपि—'''“ प्रेतं मनसा ध्यायन्दक्षिणामुखस्त्रीनञ्जलीन्निनयेत् ” इति ।<br /> '''प्रचेताः—'''“नदीकूलं ततो गत्वा शौचं कृत्वा यथार्थवत्। वस्त्रं संशोध्येदादौ ततः स्नानं समाचरेत्॥<br /> “ सचैलं तु पुनः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः । पाषाणं तत आधाय विप्रो दद्याज्जलाञ्जलीन् ॥<br /> “ द्वादश क्षत्रिये दद्याद्वैश्ये पंचदश स्मृताः । त्रिंशच्छूद्राय दातव्याः ततः संप्रविशेद् गृहम् ॥ २०<br /> “ ततः स्नानं पुनः कार्य गृहशौचं च कारयेत् ” ॥ इति ।<br /> '''स्मृतिरत्ने—'''“अपसव्ये ततः कृत्वा वस्त्रयज्ञोपवीतके । दक्षिणामुखैर्विप्रैर्देयं तोयाञ्जलित्रयम्”॥इति।<br /> वस्त्रं निष्पीडनबस्त्रमिति व्याचक्षते । '''वसिष्ठः—'''“सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यामुदकक्रियां कुर्वीरन्”इति ।<br /> '''प्रचेताश्च—'''“प्रेतस्य बांधवा यथावृद्धमुदकमवतीर्य नोत्कर्षेयुरुदकांते प्रसिंचेयुः। अपसव्ययज्ञोपवीत-<br /> वाससो दक्षिणामुखा ब्राह्मणस्योदङ्मुखाः प्राङ्मुखाश्च राजवैश्ययोः ” इति । ज्ञातिभिर्वपन- २५<br /> पूर्वकमेवोदकं देयम् । “प्रदद्युर्जातयः सर्वे क्षौरं कृत्वा तिलोदकम् ” इति स्मरणात् । '''प्रचेताश्च—'''<br /> “ वपनं कृत्वा स्नात्वैकवस्त्राः प्राचीनावीतिनो दक्षिणामुखाः अवटे संदर्भे जलाञ्जलीन्दद्युः ” इति ।<br /> '''अंगिराः—'''“सतिलं दर्भेष्वसावेतत् इति जलाञ्जलीन् दद्युर्बालपुरःसराः सपिंडाः” इति । यथावृद्धं<br /> बालपुरःसरा इत्येतयोर्यथास्वगृह्यं यथाशिष्टाचारं व्यवस्था ।<br /> '''एतच्चोदकदानं यावदाशौचं कार्यम् । तथा च व्यासः—''' ३०<br /> “ प्राचीनावीतिनो नामगोत्राभ्यां दक्षिणामुखाः । जलं प्रेताय मध्याह्ने दद्युर्यावदशुद्धता”॥<br /> यावदाशौचमित्यर्थः । '''विष्णुश्च (१९।२३)—'''“यावदाशौचं तावत्प्रेतस्य उदकं पिंडं च दद्युः” इति ।<br /> '''अत्र विशेषमाहापस्तंबः—'''“ एवमहरहरञ्जलिनैकोत्तरत्वाद्धैरेकादशाहात् ” इति । कर्ता ज्ञातयश्च<br /> {{rule}} ७६-७<noinclude></noinclude> gltczu61azeq2yk83tsqx64bpbfk466 104 166641 419660 2026-11-10T11:48:03Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|५९८|'''दशमदिनपर्यन्तम् ।'''|}} {{rule}} प्रथमदिने त्रीनञ्जलीन् दद्युर्द्वितीये चतुरस्तृतीये पंच एवं दशमदिनपर्यंतमेकोत्तरवृद्ध्या दद्युः ।<br /> संभूय पंचसप्तत्यञ्जल... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419660 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|५९८|'''दशमदिनपर्यन्तम् ।'''|}} {{rule}} प्रथमदिने त्रीनञ्जलीन् दद्युर्द्वितीये चतुरस्तृतीये पंच एवं दशमदिनपर्यंतमेकोत्तरवृद्ध्या दद्युः ।<br /> संभूय पंचसप्तत्यञ्जल्यो भवन्ति । अञ्जलेरेव एकोत्तरवृद्ध्यभिधानात् वास उदके नास्त्येकोत्तर-<br /> वृद्धिः । तत्तु प्रत्यहमा दशाहात् त्रिरेव दद्युः । '''प्रचेताश्च—'''<br /> “दिने दिनेऽञ्जलीन् पूर्णान् प्रदद्यात्प्रेतकारणात् । तावद् वृद्धिश्च कर्तव्या यावत्पिण्डः समाप्यते”॥ इति ।<br /> ५ यावत् दशमपिण्डः समाप्यते तावदञ्जलिवृद्धिः कार्येत्यर्थः । यत्तु “प्रथमद्वितीयपंचमसप्तमनवमेषू-<br /> दकक्रिया ” इति '''गौतमस्मरणात् ( १।४।३६ )''' तदापद्विषयमित्युक्तं '''पितृमेधसारे'''<br /> “ संकटेष्वायुग्माहेषु दशमाहे वा दद्युः ” इति '''स्मृतिरत्नमाधवीयादिषु''' व्यवस्थांतरं दर्शितम्<br /> अयुग्मेषु दिनेषु त्रींस्त्रीनञ्जलीन् दद्यात् । “ प्रथमद्वितीयपंचमसप्तमनवमेषु उदकक्रियेति ”<br /> '''गौतमस्मरणात्—'''<br /> १० “ प्रथमेऽह्नि तृतीये पंचमे सप्तमेऽपि वा । नवमे चोबुनि स्नानं कृत्वा दद्यात्तिलोदकम् ” ॥ इति<br /> '''विष्णुपुराणे''' वचनाच्च—प्रेतस्य तापोपशांतविशेषापेक्षया तु प्रतिदिनमप्येकोत्तरवृद्ध्या उदक-<br /> दानं कार्यम् । “ दिने दिनेऽञ्जलीन्यूनान् ” इति प्रचेतःस्मरणादिति । एकोत्तरवृद्ध्य्ध्या श्राद्धमपि<br /> कर्तव्यमित्युक्तं '''श्रीधरीये—'''<br /> “ श्राद्धमेकोत्तरं वृध्या कर्तव्यं तु दिने दिने । अवसानाञ्जलीनां तु द्विगुणं प्रत्यहं परे ” ॥ इति ।<br /> १५ एकोत्तरं यथा भवति तथा बलीनामवसानपर्यंतं दशमदिनपर्यंतं श्राद्धं कर्तव्यम् । परे अन्ये प्रत्यहं<br /> द्विगुणं जलाञ्जलिभ्यो देयमित्याहुरिति शेषः । '''स्मृत्यंतरे च—'''<br /> “ एकोत्तरं यथाशक्ति भुक्तिं दद्याद्दिने दिने । दशकं वा शतं वापि सहस्रं वासहेमकम् ॥<br /> “ देयं विप्रस्य तत्पुत्रैर्यथालाभं यथाविधिः ” ॥ इति । अत्र पुत्रैरिति संस्कर्तॄणामुपलक्षणम् ।<br /> यः संस्कर्ता स एवैकोत्तरवृद्धिश्राद्धं कुर्यात् । अशक्तौ स्मृत्यंतरोक्तं पक्षांतरं द्रष्टव्यम् । एतच्च<br /> २० एकोत्तरवृद्धिश्राद्धं पिंडबलिप्रदानानंतरं कर्तव्यम् ।<br /> यावदाशौचं प्रत्यहमेकमेव तिलाञ्जलिं दद्यादित्याह '''याज्ञवल्क्यः ( प्रा. ३–४ )—'''<br /> “ सप्तमाद्दशमाद्वाऽपि ज्ञातयोभ्युपयन्त्यपः । अप नः शोशुचदघमनेन पितृदिङ्मुखाः ॥<br /> “ सकृत्प्रसिञ्चत्युदकं नामगोत्रेण वाग्यताः ” इति '''ब्राह्मपुराणेऽपि—'''<br /> “ नामगोत्रे समुच्चार्य प्रेतस्तृप्यत्विति ब्रुवन् । गर्ते सकृत्प्रसिंचेयुस्तिलपूर्णां जलाञ्जलिम् ” ॥ इति ।<br /> २५ पक्षांतरमप्युक्तं '''तत्रैव—'''<br /> “ यद्वा शतानञ्जलीन् दद्यात्प्रथमे ह्येक मञ्जलिम् । द्वितीये त्र्यञ्जलींश्चैव तृतीये पंच सप्त च ॥<br /> “ चतुर्थे पंचमदिने नव दद्याच्च षष्ठके । सप्तमे चाऽष्टमे चापि दद्यादेकादशाञ्जलीम् ॥<br /> “ त्रयोदशाञ्जलिं दद्यान्नवमे तु तथा दिने । दद्याच्च सप्तदशकान्दशमे ह्येकविंशकान् ॥<br /> “सातत्यञ्जल्यः केचिन्त्रीणि सप्त च पंच च”॥ इति । '''आश्वलायनः ( ४।४।९ )—'''“सकृदुन्मज्ज्य<br /> ३० तिलोदकाञ्जलीन्द्त्वा तस्य गोत्रनाम गृहीत्वोत्तीर्य ” इति । '''संग्रहेऽपि—'''<br /> “ सपिंडा ज्ञातयस्त्रिखिरैकोत्तरमन्त्रिदः । समानोदास्तर्पयंति नित्यमेकैक मञ्जलिम् ” ॥ इति ।<br /> '''पैठीनसिः—'''<br /> “ दक्षिणामुखस्त्रीनुदकाञ्जलीन्निनयेत् । शवदाहाहःप्रभृत्येकादशेऽह्नि विरमेत् ” इति ।<br /> अत्र तिलोदकसंख्या यथास्वगृह्यं यथाकुलाचारं व्यवस्थापनीया । सपिंडानां त्र्यहात्तिलोदकसमा-<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> c9k1jnzn1o93zuck2vkjlwb9yfyte6f 104 166642 419661 2026-11-10T11:48:44Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''उदकसंख्या ।'''|५९९}} {{rule}} पने प्रथमदिनाद्यष्टमदिनपर्यन्तोदकमष्टमे दिने कृत्वा नवमदशमदिनयोस्तत्तद्दिनोदकं दद्यात् ।<br /> तथैवाष्टमदिनपर्यन्तं वासोदकं पिण्डं... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419661 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''उदकसंख्या ।'''|५९९}} {{rule}} पने प्रथमदिनाद्यष्टमदिनपर्यन्तोदकमष्टमे दिने कृत्वा नवमदशमदिनयोस्तत्तद्दिनोदकं दद्यात् ।<br /> तथैवाष्टमदिनपर्यन्तं वासोदकं पिण्डं चाष्टमदिने कृत्वा नवमदशमयोस्तत्तद्दिनवासोदकं पिंडं च<br /> दद्यात् । '''पितृमेधसारे—'''“दशाहानंतरुयहंतर्पणेऽष्टमे दिर्पंचाशत् नवमेऽह्येकादश दशमे द्वादशाञ्जली-<br /> नष्टमेऽष्टौ पिंडान् नवमदशमयोरैकैकं दद्यात् ” इति । अतिक्रांते दशाहे ज्ञातीनां त्र्यहादुदकदाने<br /> व्यवस्था दर्शिता '''तत्रैव—'''“द्वादशाथदिवसे द्वितीये त्रिंशत् तृतीये त्रयस्त्रिंशदुदकाञ्जलीन् दद्यात् । ५<br /> आद्येऽह्नि कर्ता त्रीन्पिंडान्वितीये चतुरः तृतीये त्रीन्द्वयोर्द्वे द्वे नव श्राद्धे तृतीयेऽह्नि एकोद्दिष्टाहे<br /> चैकैकं नवश्राद्धं दद्यात् ” इति । '''श्रीधरीयेऽपि—'''<br /> “ दशाहांतः सपिंडानां त्र्यहात्तु तिलतर्पणे । अष्टमादिद्विपंचाशत् एकादशद्वादशाञ्जलीन् ॥<br /> “ द्वादशप्रथमेऽह्न्येव द्वितीये त्रिंशदुच्यते । त्रयस्त्रिंशत्तृतीयेऽन्हि निर्गते दशमेऽहनि ” ॥ इति ।<br /> '''संग्रहेऽपि—'''<br /> “अग्निवेदास्त्रयः पिंडास्तथा वासोदकं दश । आदित्यत्रिंशदित्येवं त्रयस्त्रिंशत्तिलोदकम्” ॥ इति । १०<br /> '''पारस्करः—'''<br /> “ प्रथमे दिवसे देयास्त्रयः पिंडाः समाहितैः । द्वितीये चतुरो दद्यादस्थिसंचयनं ततः ॥<br /> “तृतीये तूदकं दत्वा चतुर्थे श्राद्धमाचरेत् । एकोद्दिष्टं चतुर्थेऽह्नि सापिण्ड्यं च ततः परम्”॥ इति ।<br /> '''अखण्डादर्शेऽपि—''' १५<br /> “ असपिण्डो यदि दहेत् द्वितीये त्वस्थिसंचयः । तृतीये तूदकं दत्वा चतुर्थे श्राद्धमाचरेत् ॥<br /> “ एकोद्दिष्टं चतुर्थेऽह्नि मरणात्तु विधीयते ।<br /> “ सपिंडीकरणं यत्तु द्वादशेऽह्नि विधीयते । तत्पंचमदिने कुर्यादसपिंड इति स्थितिः ” ॥ इति ।<br /> एतच्च पक्षिण्याशौचिकर्तृकसंस्कारे वेदितव्यम् । त्र्यहं योनिबंधूनामाशीचं दहनादिष्विति । एतेषां<br /> संस्कर्तृत्वे त्रिरात्राशौचस्मरणात् । “ यावदाशौचं तावत्प्रेतस्योदकं पिंडं च दद्युः ” इति '''विष्णु-''' २०<br /> स्मरणाच्च । अत्र चोदकसंख्या आदितस्त्रिंशदित्येवं त्रयस्त्रिंशत्तिलोदकमित्युक्तप्रकारेणैव<br /> कर्तव्यः । यत्तु—<br /> “असपिंडो यदि दहेत् द्वितीये त्वस्थिसंचयम् । एकोद्दिष्टं तृतीयेऽन्हि मरणात्तु विधीयते”॥<br /> इत्येतत् बंधुकर्तृकसंस्कारविषयम् । संचयनमुदकस्याप्युपलक्षणम् । तच्च द्वितीये दिने पंच-<br /> सप्तत्यात्मकम् । मातामहादिसंस्कारे दौहित्रादीनां दशाहाशौचं क्रिया च । २५<br /> “ पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नास्ति धर्मतः ” इत्यादिस्मरणादसंस्कर्तॄणां समानोदकानां<br /> त्रिरात्राशोचिनां त्र्यहादेव उदकसमापनम् । तच्च स्वाशौचकाल एव कर्तव्यम् । स्वाशौचकाल<br /> अकृतोदकस्य समानोदकस्य पश्चादुदकदानेऽपि आशौचमनुष्ठेयमित्याहुः । उदकसंख्या च<br /> आदितस्त्रिंशदित्युक्तप्रकारेण सपिंडवदेवेति केचित् ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''“ सकृत्प्रसिञ्चत्युदकं सप्तत्यञ्जलयः कचित् । यद्वा शताञ्जलीन् दद्यात् ” ॥ इति । ३०<br /> पक्षत्रयमाश्रित्य सोदकानामुदकदानमुक्तम्—<br /> “त्रिरात्राशौचिनो दद्युः प्रथमेह्नवञ्जलित्रयम् । द्वितीये चतुरो दद्यात्तृतीये त्र्यञ्जलींस्तथा”॥<br /> “ सप्तत्यञ्जलिपक्षे तु प्रथमे च द्वितीयेके । एकैकविंशतिं दद्यात्तृतीये शेषतः शुचिः ॥<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> 271d04qzchtx1emmcbzocxizuuv4ay2 104 166643 419662 2026-11-10T11:49:32Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६००|'''पिण्डदानविधिः ।'''|}} {{rule}} “त्रिरात्राशौचिनः कुर्युः प्रथमे त्रिंशदञ्जलीन् । चत्वारिंशत् द्वितीयेऽह्नि त्रिंशद्द्युस्ततः शुचिः”॥ इति ।<br /> समानोदकानां प्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419662 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|६००|'''पिण्डदानविधिः ।'''|}} {{rule}} “त्रिरात्राशौचिनः कुर्युः प्रथमे त्रिंशदञ्जलीन् । चत्वारिंशत् द्वितीयेऽह्नि त्रिंशद्द्युस्ततः शुचिः”॥ इति ।<br /> समानोदकानां प्रेतनिर्हारे विशेष उक्तो '''भृगुणा—'''<br /> “ शावे च सूतके शुद्धिस्त्र्यहादुदकदायिनाम्। शववाहं च कुर्याच्चेद्वशाहांता भवेत्क्रिया” ॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> ५ “समानोदका कुर्वीरन्संसकारं दशरात्रतः । दशाहोतेन शुद्धिः स्यादित्याह भगवान् भृगुः”॥ इति ।<br /> '''मांडव्यः—'''<br /> “ सपिंडो वाऽसपिंडो वा कर्ता चेद्वपनं स्मृतम् । आशौचं दशरात्रं स्यात्पंचसप्तति तर्पणम् ॥<br /> “ आशौचं तु त्रिरात्रं स्यादन्यथा वपनं न हि ” ॥ इति ।<br /> “त्रिंशत्तिलोदकं कुर्यात्समानोदकसंस्थितौ” इति । असपिंडः समानोदकः । अन्यथा संस्काराकरण<br /> १० इत्यर्थः । तिलपरिमाणमुक्तं '''विष्णुपुराणे—'''<br /> “तिलैः सप्ताष्टभिर्वाऽपि समवेतं जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्दिश्य भूयस्माकं प्रदास्यति”॥ इति ।<br /> अज्ञातिभिरपि क्वचिदुदकदानकर्तव्यम् । तदाह '''याज्ञवल्क्यः ( प्रा. ४ )—'''<br /> “ एवं मातामहाचार्यप्रेतानामुदकक्रिया । काम्योदकं सखिप्रत्तास्वस्त्रीयश्वशुरर्त्विजाम् ” ॥ इति ।<br /> प्रत्ता परिणीता दुहितृभगिन्यादिः । अपुत्राणां मातामहादीनां सपिंडवदुदकदानं नित्यं कार्य सख्या-<br /> १५ दीनां तु कामतः । न नित्यतया । अकरणे प्रत्यवायाभावात् । '''स्मृत्यन्तरेऽपि—'''“पतितस्योदकं<br /> कार्यं सपिंडैर्वाचवैर्बहिः” इति ग्रामाद्बहिरेकदिने कार्यम् ।<br /> '''पिण्डदानविधिः ।''' संकटविषये तीरकुंडतर्पणानंतरकृत्यमुक्तं '''पितृमेधसारे''' “ अथोदकुंभमाहृत्य<br /> कर्ता गृहद्वारे कुंडेऽश्मानं विधाय प्रेतमावाह्य संकल्प्य सव्यं जान्वाच्य दक्षिणामुखखिर्वास उदकं<br /> दत्वा दीपं प्रज्वाल्य संकल्प्य कुंडसन्निधौ दर्भेषु मार्जयंतां मम प्रेते इति सकृदपो मार्जयित्वा<br /> २० कुक्कुटांडप्रमाणं मुष्टिप्रमाणं वा फलमूलशाकयुक्तं तिलमिश्रं पिंडं ‘ अमुकगोत्रामुकशर्मन्प्रेत इदं<br /> पिंडमुपतिष्ठस्व’ इति प्रेताय पिंडबलिं च दत्वा पूर्ववन्मार्जयित्वा पात्रसंक्षालनतोयेन त्रिः प्रसव्यं<br /> परिषिच्य तमप्सु विसर्जयेत् । अपि वा संकटेपु तीरकुंडतर्पणांते पिंडं दद्यादेवमन्वहं पिंडेमेकैकं<br /> दद्यादाश्राद्धतीरकुंडपाषाणे वा पिंडं दद्यादिति केचित् । अत्र '''सांख्यायनः “''' गृहद्वारे वामपार्श्वे<br /> कुंडं तदुपर्यश्मानं च निधाय कनिष्ठपूर्वाः स्त्रीप्रथमा वास उदकं पिंडयेयुरिति । अत्र त्रिर्वास<br /> २५ उदकं देयं न तिलोदकं विध्यभावातथा शिष्टाचाराच्च ।<br /> यद्यपि ‘नित्यं मृतस्य पुत्रैस्तु भार्यया च यथाविधि । दशाहांतं द्विरावृत्त्या कर्तव्या चोदकक्रिया’।<br /> इत्याश्वलायनस्मृतिरस्ति तथापि शिष्टाचाराभावादुपेक्ष्यम् । '''अखंडादर्शे—'''<br /> “ ततो गृहं समागम्य चरुं कुर्यात्स्वयं ततः । द्विः प्रक्षाल्य तु तद्द्रव्यं कर्तव्यं श्रपणं ततः ॥<br /> “ आदाय दक्षिणाग्रांस्तु दर्भीन् संस्तीर्य विन्यसेत् ”<br /> ३० '''शंखः—'''“दूर्वां प्रवालमग्निं वृषभं चालभ्य गृहद्वारे प्रेताय पिंडं दत्वा पश्चात्प्रविशेयुः” ॥ इति ।<br /> '''श्रीधरीये—'''<br /> “ वामपार्श्वे गृहद्वारे शिलास्तिस्रो निधाय च । तासु वस्त्राणि संपीड्य सायं प्रातर्बलिं हरेत् ”॥इति ।<br /> वामपार्श्वे गृहामुखंगतस्येति कैश्चिद्व्याख्यातम् । तथा च '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ द्वारस्य दक्षिणे पार्श्वे बहिः कुर्यात्तथावटम् । एकमश्मानमादध्यादिष्टिकां वाऽब्जजन्मनाम् ॥” इति ।<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> 22qhk5midtbxwdzjc5cspnp5z2hdvxb 104 166644 419663 2026-11-10T11:50:20Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''जलप्रदानमन्त्राः ।'''|६०१}} {{rule}} गृहाद्बहिः अंकण इति यावत् । गृहद्वारवामपार्श्वदक्षिणपार्श्वयोर्विकल्प इत्यन्ये । शिलात्रयस्थापनं<br /> बोधायनानां नियतम् । ते... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419663 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''जलप्रदानमन्त्राः ।'''|६०१}} {{rule}} गृहाद्बहिः अंकण इति यावत् । गृहद्वारवामपार्श्वदक्षिणपार्श्वयोर्विकल्प इत्यन्ये । शिलात्रयस्थापनं<br /> बोधायनानां नियतम् । तेषां शिलात्रयस्थापनस्य सायंमार्तबलिदानस्य च विधानादितरेषां<br /> “ एकमश्मानमादध्यात् शिलास्तिस्रो निधाय च ” इत्यनयोर्विकल्पः । '''अंगिराः—'''<br /> “ बहिः पिंडप्रदानं स्यात्कुर्भू स्नात्वा विधानतः । गंधमाल्योदकेनार्च्य दहाहेर्भवेद्वाङ्मुखः ” ॥<br /> '''ब्रह्मपुराणेऽपि—''' ५<br /> “ ग्रामाद्बहिः शुचौ देशे गोमयेनोपलेपिते । लौकिकाग्निं प्रतिष्ठाप्य स्नात्वा पात्रेण तैजसा ॥<br /> “ मृन्मयेनापि कर्तव्यं श्रपणं पितृयज्ञवत् । अभिघार्य तदुद्वास्य पुनरप्यभिघार्य च ॥<br /> “ पाषाणं पुरतः स्थाप्य वाग्यतो दक्षिणामुखः । दक्षिणाग्रांन्कुशांस्तीर्त्य दद्यात्तेषूदकं सकृत् ॥<br /> “ नामगोत्रे समुच्चार्य पिंडं दद्यादमंत्रकम् । पुनस्तत्रोदकं दद्याद्गंधपुष्पैस्तथार्चयेत् ॥<br /> “ धूपदीपौ तथा दद्यादेवं दशदिनेषु तु । अशक्तौ प्रथमेऽह्नि स्यात्पंचमे दशमेऽपि वा ॥ १०<br /> “ त्रिरात्राशौच उत्पन्ने त्रयः पिंडा दशैव तु । उदकं पिंडदानं च पुनरप्युदकं नयेत् ॥<br /> “वायसेभ्यो बलिं दद्याद्वैवस्वतवरं स्मरन् । अग्नौ जले वा निक्षिप्य स्नात्वा शश्वद् गृहं व्रजेत्” ॥ इति ।<br /> प्रेतपिंडव्यतिरिक्तं बलिं वायसेभ्यो दत्वा तं प्रेतपिंडं च रूपाकाग्नौ जले वा निक्षिप्य स्नायादित्यर्थः ।<br /> वैवस्वतवरश्च '''उत्तररामायणे महाभारते चोक्तः—'''<br /> “ये च मद्दिषया नाम मानवाः क्षुधिता भृशम् । त्वयि भुक्ते तु तृप्तास्ते भविष्यन्ति सबांधवाः” ॥ इति । १५<br /> '''विष्णुः ( १९।७ )—'''“ प्रेतस्योदकनिर्वपं कृत्वा एकं पिंडं च कुशेशु दद्युः । यावदाशौचं<br /> तावत्प्रेतस्य उदकं पिंडं च दद्युः ” इति । '''विज्ञानेश्वरीये—'''<br /> “ नवभिर्दिवसैर्दद्यान्नव पिंडांन्समाहितः । दशमं पिंडमुत्सृज्य रात्रिशेषे शुचिर्भवेत् ” ॥ इति ।<br /> प्रत्यहमेकैकपिंडाभिप्रायेण '''पारस्करोऽपि—'''<br /> “ब्राह्मणे दशपिंडास्तु क्षत्रिये द्वादश स्मृताः । वैश्ये पंचदश प्रोक्ता शूद्रे त्रिंशत् प्रकीर्तिताः”॥ इति । २०<br /> '''स्मृतिरत्ने—'''“प्रेतेभ्यस्तु स्वणेंभ्यः पिंडान् दद्युर्दशैव तु” इति दशपिंडस्मरणात्प्रत्यहमेकपिंडविधा-<br /> नाच्च एकस्मिन्नेव काले पिंडदानं ‘ सायंमार्तबलिं हरेत् ’ इति वचनेन सायंबल्यार्थं द्वितीयमपि<br /> पिंडं शिष्टा आचरन्ति । '''प्रचेताः—'''<br /> “ दक्षिणाग्राश्च दर्भाः स्युः स च वै दक्षिणामुखः । द्वारदेशे प्रदातव्यो न देवायतने क्वचित् ॥<br /> ‘वाग्यतः प्रयतश्चैव संतिष्ठेत्पिंडसंनिधौ । ततोऽवशिष्टं पिंडस्य नद्यां तु प्रक्षिपेच्च तत् ” ॥ इति । २५<br /> '''शंखश्च—'''“भूमौ माल्यं पिंडं पानीयमुपले वा दद्युः” इति । यत्तु—“प्रेतपिंडं बहिर्दद्याद्गर्हर्मंत्र-<br /> विवर्जितम् ” इति तदनुपनीतविषयम् । “ असंस्कृतानां भूमौ पिंडं दद्यात्संस्कृतानां कुशेषु ”<br /> इति प्रचेतःस्मरणात् । '''स्मृत्यर्थसारे—'''<br /> “कुक्कुटांडप्रमाणं तु पिंड इत्यभिधीयते । अंगुष्ठपर्वमात्रं स्यादन्नदानमिति स्थितिः”॥ इति ।<br /> '''आश्वलायनः—''' ३०<br /> “ यत्र स्युर्बहवः पिंडास्तत्र बिल्वफलोपमाः । यत्र चैको भवेत्पिंडस्तत्राश्वखुरसंमितः ” ॥<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ प्रायः पित्र्येषु पिंडाः स्युर्मानिन बदरोपमाः । सर्वत्र सुदृढा हि स्युर्वर्तुलाः श्राद्धकर्मसु ॥<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> s67a6x3iv6ee6ec89rykab5t35txzks 104 166645 419664 2026-11-10T11:51:07Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६०२|'''पिण्डद्रव्यादिनियमः ।'''|}} {{rule}} “प्रेतपिंडस्तु दैर्घ्येण द्वादशांगुल उच्यते । स्थौल्येन चैकपिंडस्य सदृशः स्याद् दृढः शुभः” ॥ इति ।<br /> एकपिंडस्य सदृशः अश्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419664 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|६०२|'''पिण्डद्रव्यादिनियमः ।'''|}} {{rule}} “प्रेतपिंडस्तु दैर्घ्येण द्वादशांगुल उच्यते । स्थौल्येन चैकपिंडस्य सदृशः स्याद् दृढः शुभः” ॥ इति ।<br /> एकपिंडस्य सदृशः अश्वखुरसदृश इत्यर्थः ।<br /> '''पराशरः—'''“ पिंडं प्रदीयते साम्रदर्भेषु तु गुडेन वा । पयसा फलमूलैश्च मिश्रितं दक्षिणामुखः ॥<br /> “ प्रेताय नामगोत्राभ्यां प्रदद्यान्मुष्टिसंमितम् । तूष्णीं प्रसेकं पुष्पं च धूपदीपं तथैव च ” ॥ इति ।<br /> ५ '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ कपित्यफलवच्चाब्दे पिंडं दद्याच्च पार्वणे । धात्रीफलप्रमाणेन गयाश्राद्धे महालये ॥<br /> “ नारिकेलप्रमाणेण एकोद्दिष्टे सपिंडने । अन्यश्राद्धेषु सर्वेषु कुक्कुटांडप्रमाणतः ” ॥ इति ।<br /> '''व्यासः—'''<br /> “द्विहायनस्य वत्सस्य विशत्यास्ये यथा सुखम् । तथा कुर्यात्प्रमाणं तु पिंडानां व्यासभाषितम्” ॥ इति<br /> १० '''बोधायनश्च—'''“ कक्कुटांडप्रमाणं मुष्टिप्रमाणं वा तिलमिश्रिपिंडं प्रदाय गंधपुष्पधूपदीपांन्<br /> दत्वा संक्षालनेनापसव्यं परिषिच्य प्रेतपिंडमप्सु विसर्जयेत् ” ॥ इति । विसर्जनप्रकार-<br /> '''माहापस्तंबः—'''<br /> “आकाशं गमयेत्पिंडं जलस्थो दक्षिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणादिक् तथैव च”॥ इति ।<br /> आशौचह्रासेऽपि दश पिंडानाह '''शातातपः—'''<br /> १५ “ आशौचस्यापि च ह्रासे पिंडान् दद्याद्दशैव तु। प्रथमे त्रीन्द्वितीयेऽह्नि चतुरस्त्रींस्तृतीयेके ” ॥ इति ।<br /> उदकदानवत्पिंडदानं न सर्वैः कार्यं अपि तु संस्कत्रैव । तदाह '''संवर्तः—'''<br /> “ पूर्वाह्णे वाऽपराह्णे वा तोयमाशौचगामिभिः । संस्कत्रैव बलिर्देयः स हि प्रेतस्य बांधवः ”॥ इति ।<br /> '''पिण्डद्रव्यादिनियमः ।''' पिंडद्रव्यनियममाह '''शुनःपुच्छः—'''<br /> “शालिना सक्तुभिर्वाऽपि शाकेनाप्यथ निर्वपेत् । प्रथमेऽहनि यद् द्रव्यं तदेव स्याद्दशाहिकम्”॥ इति ।<br /> २० '''कर्तृनियमो गृह्यपरिशिष्टेऽभिहितः—'''<br /> “असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् । प्रथमेऽहनि यः कुर्यात्स दशाहं समापयेत्”॥ इति ।<br /> '''स्थाननियम उक्तः स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ एकत्र निक्षिपेत् कर्ता दश पिंढान्समाहितः । स्थानभेदे महान् दोषः पिंडभुक् नरकं व्रजेत् ” ॥<br /> पिंडभुक्तप्रेतः । '''अन्यत्रापि—'''<br /> २५ “ द्रव्यभेदे महान् हानिः कर्तृभेदे त्वनर्थता । स्थानभेदे महादोषस्त्रिभेदं न तु कारयेत्”॥ इति ।<br /> '''शिलादिविपर्यासे स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ वस्त्रपाषाणकुंभानां स्थाल्याः कर्तुर्विपर्यये । पूर्वदत्तोदकं कुर्यात्पुनरित्याह देवलः ”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यर्थसारे—'''<br /> “ उत्तरीयशिलापात्रकर्तृद्रव्यविपर्यये । पूर्वदत्ताञ्जलान्पिंडान्पुनरित्याह गौतमः”॥ उत्तरीय-<br /> ३० वास उदकार्थं नववस्त्रं पात्रं वा स उदकादिदानाय जलाहरणार्थं नवघटेश्वरूस्थाली वा ॥<br /> '''तत्रैव—'''<br /> “ आद्यदेशाद्दन्यदेशे प्रेतपिंडं क्षिपेद्यदि । पूर्वदत्तान्प्रेतपिंडान्पुनरित्याह शाकलः ” ॥<br /> '''स्मृत्यन्तरे—'''<br /> “आशौचमध्ये पाषाणं यदि नश्येच्छिलांतरे । पूर्वदत्ताञ्जलीन् पिण्डान् पुनरित्याह कुंडिनः”॥ इति ।<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> 2obsruhhsmiov6w4wt0c2i8zoe7gsna 104 166646 419665 2026-11-10T11:52:01Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''शिलादिविपर्यासे ।'''|६०३}} {{rule}} '''अन्यत्रापि—'''“ स्थापितं प्रेतपाषाणं आ दशाहान्न चालयेत् ।<br /> “ देशक्षोभे महापत्तो स्थापितं चोद्धरेद्यदि । प्राणायामत्रयं कृत्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419665 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''शिलादिविपर्यासे ।'''|६०३}} {{rule}} '''अन्यत्रापि—'''“ स्थापितं प्रेतपाषाणं आ दशाहान्न चालयेत् ।<br /> “ देशक्षोभे महापत्तो स्थापितं चोद्धरेद्यदि । प्राणायामत्रयं कृत्वा संस्पृश्य व्याहृतीर्जपेत् ॥<br /> “ यदि नष्टं हतं वापि पाषाणं प्रथमाह्निकम् । पाषाणमन्यमादाय पूर्वदत्तांबु निक्षिपेत् ” ॥ इति ।<br /> '''संग्रहेऽपि—'''“ शिलाविनाशे सति वा ततोऽन्यामायातु मंत्रेण निधाय कुंडे ॥<br /> “ यमाय सोमं सुनुतेति मंत्रादाज्याहुतिर्लौकिक एव वह्नौ ” ॥ ५<br /> शिलाविनाशे अन्यां शिलाम् ‘आयातु देवः सुमनोभिः ’ इति वाक्यद्वयात्मकमंत्रेण<br /> स्थापयित्वा ‘ यमाय सोमम् ’ इति लौकिकाग्नौ जुहुयादित्यर्थः ।<br /> '''तत्रैव—'''<br /> “शिलान्तरे स्थापिते तु दृष्ट्वा नष्टशिला यदि । यमेश्वेति मंत्रेण तां च न्यस्याथ तर्पयेत् ” ॥ इति ।<br /> '''अगस्त्यः—''' १०<br /> “ राजकार्यनियुक्तानां वैश्यानां चातिपत्तिषु । पाषाणमुद्धरेन्मध्ये बलिकर्म समापयेत् ” ॥ इति ।<br /> '''पारस्करः—'''<br /> “ गृहीत्वा प्रेतपाषाणं गच्छेत् देशविपर्यये । अपकृष्यापि कुर्वीत न त्वेतदवशेषयेत् ॥<br /> “ उदकं पिंडदानं च दशाहाभ्यंतरं तु यत् । समापयेद्दशाहे तत्सर्वं पूर्ववदाचरेत् ॥<br /> “अस्थिसंचयनादूर्ध्वं विच्छिन्ने तर्पणादिके । आरब्धे यदि पित्रोश्च पुनः संक्षिप्यते त्र्यहात्” ॥ इति । १५<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ यदि नष्टो मृतो वापि कर्ता ह्यन्यं समाश्रयेत् । तेनैव कारयेत्सर्वं उदकाद्याः सपिंडनम् ॥<br /> “प्रथमेऽह्नि यः कर्ता नारी वा पुरुषोऽथ वा । आ दशाहं प्रकुर्वीत पिंडदानोदकक्रियाम् ” इति ॥<br /> '''स्मृत्यर्थसारे—'''<br /> “वायसैः सेविते पिंडे शुना शूद्रेण दूषितः । पुनः कर्म प्रकुर्वीत तस्यावृत्तिं विपर्ययेत् ” ॥ इति । २०<br /> विपर्यये उत्तरीयादिविपर्यये । '''अंगिरास्तु—'''<br /> “पिंडं काकादिपक्षिभ्यो जंतुरन्यः स्पृशेद्यदि । कृच्छ्रत्रयं चरित्वाथ पुनः पिंडं च निर्वपेत्” ॥ इति ।<br /> जंतुः श्वादिः । काकादिस्पर्शने कृच्छ्राभावः । पुनः पिंडनिर्वणमेवेत्यर्थः । '''स्मृतिरत्ने—'''<br /> “ श्वचंडालादिभिः स्पृष्टः पिंडो यद्युपहन्यते । प्राजापत्यत्रयं कृत्वा पुनः पिंडं समाचरेत् ॥<br /> “ मार्जारमूषकस्पृष्टे पिंडे च विदलीकृते । पुनः पिंडः प्रदातव्यस्तेन पाको न तत्क्षणात्” ॥ इति । २५<br /> गृहद्वारपार्श्वे कुंडविदलादिभिः प्रावृत्य प्रत्यग्द्वारां दक्षिणद्वारां वा कुटीरां कृत्वा माल्याद्यैरलंकृत्य<br /> पृथक्पृथक् मृन्मये पात्रे प्रेतात्र स्नाहीति जलं पिबेति क्षीरं कुंडोपरि शिक्ये स्थापयेत् ।<br /> तथा '''चाश्वलायनकारिका—''' “आधायाश्मानमेकं तु भूषयेदथ वेष्टयेत् ।<br /> “ तस्योपरि निधातव्यं क्षीरं नीरं च पात्रयोः । यावद्दशाहमाकाशे पथि श्रमनिवृत्तये ” ॥ इति ।<br /> '''पारस्करश्च ( ३।१० )''' “प्रेतात्र स्नाहीत्युदकं पिबेति क्षीरमिति” । '''याज्ञवल्क्योऽपि (प्रा.१७)—''' ३०<br /> “ जलमेकाहमाकाशे स्थाप्यं क्षीरं च मृन्मये ” इति अत्र '''विज्ञानेश्वरः (पृ. १७० पं. १८–१९)'''<br /> ‘जलं क्षीरं च पात्रद्वये पृथक् पृथक् आकाशे शिक्यादावेकाहं स्थापनीयम् । विशेषानुपादानात्<br /> प्रथमेऽहनि कार्यम्” इति । '''माधवीयेऽपि—'''प्रथमेऽहनि प्रेतमुद्दिश्य जलं क्षीरं चाकाशे शिक्यादौ<br /> पात्रद्वये स्थापनीयमिति । अन्ये तु प्रथमदिनमारभ्य क्षीरं जलं चैकैकाहमेवावस्थितं यथा भवति<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> 07be7jbfaq6z5vm8ud4mj5n6xjci7wo 104 166647 419666 2026-11-10T11:52:55Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६०४|'''प्रेतशरीरोत्पत्तिक्रमः ।'''|}} {{rule}} तथा प्रत्यहं नवं नवं जलं क्षीरं च स्थापनीयम् । शिष्टाचारश्चैवमिति व्याख्याक्षते । एवमेतस्मिन्कुंडे<br /> आ दशाहात् वास उद... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419666 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|६०४|'''प्रेतशरीरोत्पत्तिक्रमः ।'''|}} {{rule}} तथा प्रत्यहं नवं नवं जलं क्षीरं च स्थापनीयम् । शिष्टाचारश्चैवमिति व्याख्याक्षते । एवमेतस्मिन्कुंडे<br /> आ दशाहात् वास उदकत्रयमेतत्संमीपे दर्भस्तुते पिंडबलिप्रदानं च कार्यम् ।<br /> '''प्रेतशरीरोत्पत्तिक्रमः ।''' दशाहपिंडदानेन प्रेतस्य शरीरोत्पत्तिर्भवति । यदाह '''ऋष्यशृंगः—'''<br /> “ प्रथमेऽहनि यत् पिंडः तेन मूर्धाऽभिजायते । चक्षुः श्रोत्रे नासिके च द्वितीयेऽहनि जायते ॥<br /> ५ “ भुजौ वक्षस्तथा ग्रीवा तृतीयेऽहनि जायते । नाभिस्थानं गुदं लिंगं चतुर्थेऽहनि जायते ॥<br /> “ ऊरू तु पंचमे ज्ञेयौ षष्ठं चर्म प्रजायते । सप्तमे तु सिराः सर्वा जायंते नात्र संशयः ॥<br /> “ अष्टमे तु कृते पिंडे सर्वरोमाण्यनंतरम् । नवमे वीर्यसंपत्तिर्दशमे क्षुत्परिक्षयः ॥<br /> “ दशमेन तु पिंडेन तृप्तिः प्रेतस्य जायते । आशौचांते तपः सम्यक् पिंडदानं समाप्यते ॥<br /> “ ततः श्राद्धं प्रदातव्यं सर्ववर्णेष्वयं विधिः । एकोद्दिष्टात्पिशाचत्वं पितृत्वं पिंडयोगतः ” ॥ इति ।<br /> १० '''आतुराश्वासनविधिः ।''' पिंडोदकदानानन्तरं बांधवैराश्वासनं कार्यम् । तथा च '''याज्ञवल्क्यः (प्रा. ७)—'''<br /> “ कृत्तोदकान्समुत्तीर्णान् मृदुशाद्वलसंस्थितान् । स्नातानपवदेयुस्तानितिहासैः पुरातनैः ” ॥ इति ।<br /> '''इतिहासस्तु तेनैव दर्शितः ( प्रा. ८–१० )—'''<br /> “ मानुष्ये कदलीस्तंभे निःसारे सारमार्गणम् । करोति यः स मूढो वै जलंबुद्बुदसन्निभे ॥<br /> “ पंचधा संभृतः कायो यदि पंचत्वमागतः । कर्मभिः स्वशरीरोत्थैस्तत्र का परिदेवना ॥<br /> १५ “ गंत्री वसुमती नाशं उदधिर्देवतानि च । फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति” ॥ इति ।<br /> '''कात्यायनोऽपि—'''<br /> “ एवं कृतोदकान्सम्यक् सर्वान्शाद्वलसंस्थितान् । आप्लुतान्पुनराचांतान्वदेयुस्तेऽनुशायिनः ॥<br /> “ मा शोकं कुरुतानित्ये सर्वस्मिन्प्राणधर्मिणि । धर्म कुरुत यत्नेन यो वः सह करिष्यति ” ॥<br /> '''रामायणेऽपि—'''<br /> २० “ सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांता समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं च जीवितम् ।<br /> “ यथा फलानां पकानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ।<br /> “ यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति । तथाऽवसीदंति नरा जन्ममृत्युवशं गताः ॥<br /> “ अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह । आयूंषि क्षपयंत्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशुयात् ॥<br /> “ यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे । समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कंचन ॥<br /> २५ “ एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विना भवः” ॥ इति ।<br /> '''भारतेऽपि ( शां. प. अ. भ. गी. )—'''<br /> “ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ” ॥ इति ।<br /> '''शोके दोषोऽपि याज्ञवल्क्येन दर्शितः ( प्रा. ११ )—'''<br /> “श्लेष्माञ्श्रु बांधवैर्मुक्तं प्रेतो भुंक्ते यतोऽवशः । अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः प्रयत्नतः” ॥ इति ।<br /> ३० '''आतुराश्वासनानन्तरकृत्यं तेनैवोक्तम् ( प्रा. १२–१३ )—'''<br /> “ इति संश्रित्य गच्छेयुर्गृहं बालपुरःसराः । विदश्य निंबपत्राणि नियता द्वारिवेश्मनः॥<br /> “ आचम्याग्न्यादिसलिलं गोमयं गौरसर्षपान् । प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाऽश्मनि पदं शनैः” ॥ इति ।<br /> अपरो विशेषः '''शंखेन दर्शितः—'''“ दूर्वा प्रवालमग्निं वृषभं चालभ्य गृहद्वारे प्रेताय पिंडं दत्वा<br /> पश्चात्प्रविशेयुः ” ॥ इति । '''सांख्यायनः—'''“यस्मिन्देशे प्राणा उत्क्रान्ताः तस्मिन्देशे गोमयेनोप-<br /> {{rule}}<noinclude></noinclude> t3zzx2i23zhej0mq96gbmqcuxn9p4n4 104 166648 419667 2026-11-10T11:53:46Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''एकोत्तरवृद्धिः. नवश्राद्धानि ।'''|६०५}} {{rule}} लिप्य दूर्वा तंडुलानुदकमिश्रान्मंकीर्य स्वस्ति वोऽस्तु गृहाणां शेषे शिवं चास्त्विति फलं<br /> समभिमृशन्ति ” ॥ इति । '... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419667 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''एकोत्तरवृद्धिः. नवश्राद्धानि ।'''|६०५}} {{rule}} लिप्य दूर्वा तंडुलानुदकमिश्रान्मंकीर्य स्वस्ति वोऽस्तु गृहाणां शेषे शिवं चास्त्विति फलं<br /> समभिमृशन्ति ” ॥ इति । '''पैठीनसिः—'''<br /> “ गृहं गत्वा स्थिता द्वारि सर्पिंरन्यृणगोमयान् । प्रविशेयुर्गृहं स्पृष्ट्वा संविशेयुः कटोपर्पि ” ॥ इति ।<br /> '''एकोत्तरवृद्धिनवश्राद्धानि ।''' अथैकोत्तरवृद्धिश्राद्धं पूर्वोक्तं दद्यात् । यस्मिन्दिने यावन्त्युदकाञ्जलि-<br /> दानानि तावंति श्राद्धानि आमरूपेण प्रत्यहं देयानि । अथ संकल्प्य आमरूपेण सदक्षिणं ५<br /> नवश्राद्धमेकं दद्यात् । एवमेकादशाहात् विषमेषु दिनेषु षण्णवश्राद्धानि दद्यात् । तदाहांगिराः—<br /> “ प्रथमेऽह्नि तृतीयेऽह्नि पंचमे सप्तमे तथा । नवमेकादशे चैव षण्णवश्राद्धमुच्यते ” ॥ इति ।<br /> '''वसिष्ठोऽपि—'''<br /> “ सप्तमेऽह्नि तृतीये च प्रथमे नवमे तथा । एकादशे पंचमे च नव श्राद्धानि षड् दिशेत्” ॥<br /> यत्तु '''देवलवचनम्—''' १०<br /> “तृतीये पंचमे वाऽपि सप्तमे नवमे तथा । अह्न्येकादशे चैव नवश्राद्धानि पंच वै ” ॥ इति<br /> तदाश्वलायनविषयम् । तथा च '''शिवस्वामी'''<br /> “ नव श्राद्धानि पंचाहुरश्वलायनशासिनः । आपस्तंभाः षडित्याहुर्विभाषा मैतरेयिणः ” ॥<br /> विधाषां पंचषड्ढेति विकल्पमैतरेयिण आहुंरिति शेषः । '''बोधायनः—'''“मरणाद्दिविषमेषु दिनेषु<br /> एकैकं नव श्राद्धानि कुर्यात् । आ नवमाद्यन्न नवमं विच्छिद्यते एकादशेऽहनि तत्कुर्यात्’ इति ॥ १५<br /> '''श्रीधरीये—'''“तृतीये पंचमे चैव नवमैकादशे तथा । यदन्न दीयते जंतोस्तन्नवश्राद्धमुच्यते” ।<br /> '''भविष्यत्पुराणे'''<br /> “ नवसप्तविशां राज्ञां नव श्राद्धान्यनुक्रमात् । आद्यंतयोर्वर्णयोस्तु षडित्याहुर्महर्षयः ” ॥ इति ।<br /> '''कालादर्शे—'''<br /> “ आ द्वादशाहान्मरणात् विषमेषु दिनेषु षट् । नवश्राद्धान्यनुतिष्ठेदेकोद्दिष्टविधानतः ॥ २०<br /> “ केचित्पंचैव नवमं भवेद्दन्तरितं च यत् । एकादशेऽन्हि तत्कुर्यादिति स्मृतिकृतो विदुः॥<br /> “ दैवादन्तरितं पूर्वं उत्तरेण सहाचरेत् ” ॥ इति । एवं क्षत्रियाणां नव श्राद्धानि सप्त वैश्यानां<br /> नव विप्राणां शूद्राणां च षट् । तन्नप्याश्वलायनीयानां बोधायनीयानां च पश्च । आपस्तंविनां षट् ।<br /> ऐतरेयिणां पंच षड्ढेवेति विकल्पः । इतरेषां सर्वेषां चत्वारि पंच षड्ढेवेति व्यवस्था । अन्तराये<br /> '''कण्वः—'''“ नवश्राद्धे मालिके च यद्यदंतरितं भवेत् । तदुत्तरत्र स्वातंड्यादनुष्ठेयं प्रचक्षते ॥ २५<br /> “ नवश्राद्धममंत्रं तु पिंडोदकविवर्जितम् ” ॥ इति । '''स्मृत्यंतरे च—'''<br /> “ नवश्राद्धं तु यन्नोक्तं दिने स्यान्न कृतं यदि । एकोद्दिष्टदिने कार्यमत्र दोषो न विद्यते ”॥ इति ।<br /> '''अखंडादर्श च—'''<br /> “ न तिथिर्न च नक्षत्रं न ग्रहो न च चंद्रमाः । कुर्यादेव नवश्राद्धं प्राप्तमेकादशेऽहनि ”॥ इति ।<br /> '''नवश्राद्धे वर्ज्यनक्षत्राण्याह वसिष्ठः—''' ३०<br /> “ विशाखारोहिणीयाम्यपौंष्णादित्योत्तरात्रयम् । अष्टौ वर्ज्या नवश्राद्धे पुनर्मरणदा यतः ”॥ इति ।<br /> '''गार्ग्यः—'''<br /> “ नंदायां भार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिजन्मसु । यदि कुर्यान्नवश्राद्धं कुलक्षयकरं भवेत् ” ॥<br /> '''सुबोधे च—'''<br /> “ स्वातीजन्मसुनंदायां चतुर्दश्यां भृगोर्दिने । यदि कुर्यान्नवश्राद्धं कर्त्ता यमपुरं व्रजेत् ” ॥ ३५<br /> {{rule}} १ स-अव । २ ग-पाठः, क्ष-तन्तव । ३ क्ष-आहुति । ४ स-पंचमे नवमे चैव तृतीये ।<br /> ५ ग-यदि । ६ गक्ष-धिनः । ७ गक्ष-स्वत्रि ।<br /> ७७-८<noinclude></noinclude> 0mlqvh75xpeqxjceouvl4tcso1zpe1n 104 166649 419668 2026-11-10T11:54:44Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६०६|'''आशौचिनां नियमः ।'''|}} {{rule}} '''गार्ग्यश्च—'''<br /> “ शौके च बुधवारे च गुरोः सोमस्य वारयोः । एतेषु कुर्वतः श्राद्धं कर्तुर्मरणमादिशेत् ॥<br /> “ स्वजन्मर्क्षत्रिषडृक्... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419668 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|६०६|'''आशौचिनां नियमः ।'''|}} {{rule}} '''गार्ग्यश्च—'''<br /> “ शौके च बुधवारे च गुरोः सोमस्य वारयोः । एतेषु कुर्वतः श्राद्धं कर्तुर्मरणमादिशेत् ॥<br /> “ स्वजन्मर्क्षत्रिषडृक्षेषु नंदायां भृगुवासरे । धातृरौष्णुभयोः श्राद्धं न कर्तव्यं कुलक्षयात् ॥<br /> “ प्रत्यरंवधनक्षत्रं कर्तुस्तु विपदं तथा । चंद्राष्टमं च शंसंति जन्मादीनि विवर्जयेत् ” ॥<br /> ५ इत्यादि सर्वं मातृपितृव्यतिरिक्तविषयं कालातिक्रमविषयं च<br /> “ परोक्षे सूक्ष्मतः पश्येत्प्रत्यक्षे तु न किंचन । वैधै कर्मणि तु प्राप्ते कालदोषं न चिंतयेत् ” ॥ इति<br /> स्मरणात् । अत्रायं क्रमः—दाहानंतरं स्नात्वा केशानुप्त्वाऽऽप्लुत्य गृहं समेत्य नग्नप्रच्छादनं दत्वा<br /> निमज्ज्योदकं तीरकुंडे प्रदाय उदकुंभमाहृत्य गृहद्वारकुंडे वास उदकपिंडबलीन्प्रदाय स्नात्वा<br /> गृहं समेत्य निंबपत्रं विदश्याश्मादीन्स्पृष्ट्वा एकोत्तरवृद्धिश्राद्धं नवश्राद्धं च दद्यात् । इति ।<br /> १० '''आशौचिनां नियमाः ।''' आशौचिनां नियमो '''मनुना दर्शितः ( ५।७३ )—'''<br /> “अक्षारलवणानाः स्युर्निमज्जेयुश्च तेऽन्वहम् । मांसाशनं न नाश्नीयुः शयीरंश्च पृथक् क्षितौ”॥ इति<br /> '''मार्कंडेयः—'''<br /> “ क्रीतलव्धवाशानाश्रैव भवेयुः सुसमाहिताः । न चैव मांसमश्नीयुर्वजेयुश्च न योषितम् ” ॥ इति ।<br /> '''गौतमोऽपि ( १।४।३४–३९ )—'''“ अधःशय्यासना ब्रह्मचारिणः सर्वे न मार्जयीरन् । न मांसं<br /> १५ भक्षयेयुः । आ प्रदानान्नवमे वाससां त्यागोऽन्त्ये त्वन्त्यानाम् ” इति । '''माधवीये व्याख्यातम्—'''<br /> प्रदानमिहैकोद्दिष्टश्राद्धं वाससां त्यागस्तु प्रक्षालनार्थं रजकार्पणं अंत्यं दशममहः । तत्रानंत्या-<br /> नामत्यन्तपरित्याज्यानां वाससां त्याग इति । तथा च '''बृहस्पतिः—'''“ नवमे वाससां त्यागो<br /> नखरोम्णां तथाऽन्तिमे ” ॥ इति । '''देवलोऽपि—'''<br /> “दशमेऽहनि संप्राप्ते स्नातुं ग्रामाद्बहिर्व्रजेत् । तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि च”॥ इति ।<br /> २० '''याज्ञवल्क्यः ( प्रा. १६ )—'''<br /> “ क्रीतलव्धाशना भूमौ स्वपेयुस्ते पृथक्पृथक् । पिण्डयज्ञावृता देयं प्रेतायान्नं दिनत्रयम् ” ॥ इति ।<br /> '''मरीचिः—'''<br /> “ प्रथमेऽह्नि तृतीये च सप्तमे नवमे तथा । ज्ञातिभिः सह भोक्तव्यं एतत्प्रेतेषु दुर्लभम् ” ॥ इति ।<br /> '''विष्णुपुराणे ( ३।१३।११–१२ )—'''“ दिवा च नक्तं भोक्तव्यं अमांसं मनुजर्षभ ।<br /> २५ “ दिनानि तावदिच्छातः कर्तव्यं ज्ञातिभोजनम् । प्रेतस्तृप्तिं तथा याति बंधुवर्गेण भुंजता ” ॥ इति ।<br /> '''अंगिराः—'''“ नाश्नीयुस्तद्दिने सर्वे औरसाद्याः सपिंडकाः ।<br /> “ दशरात्रं भवंत्येते लवणक्षारवर्जिताः । तैलतांबूलहीनाश्च एकभुक्ता जितेंद्रियाः ” ॥ इति ।<br /> '''वसिष्ठश्च ( ४।१४-१५ )—'''<br /> “ गृहात्तन्नप्रजित्वो अधप्रस्तरे त्र्यहमनश्नंत आसीरन् क्रीतेनोत्पन्नेन वा वर्तेरन्” ॥ इति । अधप्रस्तर<br /> ३० आशौचिनां शयनासनार्थं कृतस्तृणमयः करः । उत्पन्नमयाचितलब्धम् । '''आश्वलायनोऽपि<br /> ( ४।४।१४–१६ )—'''<br /> “ नैतस्यां रात्र्यामन्नं पचेरन्क्रीतेनोपलब्धेन वा वर्तेरन् । त्रिरात्रमक्षारलवणाः स्युर्द्वादशरात्रं<br /> वा महागुरौ ” ॥ इति । '''आपस्तंबः—'''“ अनशनानध्ययनाधःशय्योदकोपस्पर्शानान्यकालिक्रा-<br /> {{rule}} १ स्व-वपनं । २ क्ष- + ह्मातश्च । ३ खग-न्ते । ४ ग-समासेरन् । ५ कख-यज्ञम-<br /> ६ ख-दिवा निशि भवेच्छाता, क्ष-दशानि दश चेच्छातः ।<noinclude></noinclude> smz77xeiq3xt4berh1b6dwprxvtptg9 104 166650 419669 2026-11-10T11:55:40Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''अस्थिसंचयनम् ।'''|६०७}} {{rule}} न्यनूचानेषु च द्व्यहं त्र्यहं षडहं द्वादशाहं वा महागुरुष्वनशनवर्जं संवत्सरं मातरि पितर्या-<br /> चार्य इत्येके न अशनानध्ययनवर्जं या... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419669 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''अस्थिसंचयनम् ।'''|६०७}} {{rule}} न्यनूचानेषु च द्व्यहं त्र्यहं षडहं द्वादशाहं वा महागुरुष्वनशनवर्जं संवत्सरं मातरि पितर्या-<br /> चार्य इत्येके न अशनानध्ययनवर्जं यावज्जीवं प्रेतपत्न्युदकोपस्पर्शनमेकभक्तमधःशय्यां ब्रह्मचर्यं<br /> क्षारलवणमधुमांसवर्जनं च ” ॥ इति । '''बौधायनश्च—'''<br /> “ संवत्सरं मातरि पितर्याचार्ये ” । इति । “ त्रिरात्रमक्षारलवणाऽन्नभोजनमधःशयनं ब्रह्मचर्यं त्र्यहं<br /> षडहं द्वादशाहं वा संवत्सरं गुरुष्वेवमघोदकमितरेषु त्रिरात्रं यावज्जीवं प्रेतपत्नी ” इति । ५<br /> '''अस्थिसंचयनम् । तत्र पारस्करः—'''<br /> “ चतुर्थेऽहनि विप्रस्य षष्ठे वै क्षितिपस्य तु । अष्टमे दशमे वाऽस्थिसंचयः शूद्रवैश्ययोः ” ॥ इति ।<br /> '''श्रीधरीये तु—'''“ चतुर्थे पंचमे चैव नवमैकादशे तथा । अस्थिसंचयनं कार्यं वर्णानामनुपूर्वशः ” ॥<br /> '''स्मृत्यंतरेऽपि—'''<br /> “ चतुर्थे पंचमे चैव सप्तमे नवमे तथा । अस्थिसंचयनं कार्यमित्येवं विष्णुरब्रवीत् ” ॥ १०<br /> '''संग्रहेऽपि—'''<br /> “ चतुर्थे संचयः कार्यो ब्राह्मणस्याथ पंचमे । राज्ञो वैश्यस्य सप्ताहे शूद्रस्य नवमे दिने ” ॥ इति ।<br /> '''विष्णुरपि ( १९।१०–११ )—'''“चतुर्थे दिवसे अस्थिसंचयनं कुर्युः । तेषां गंगांभसि प्रक्षेपः”॥ इति ।<br /> '''स्मृतिरत्नेऽपि—'''<br /> “ एकाहमपवासः स्यादश्नीयुर्लभ्यमेव वा । गत्वाऽरण्ये चतुर्थेऽह्नि पूर्वाह्णे त्वस्थिसंचयः ” ॥ इति । १५<br /> '''स्मृतिरत्नेऽपि—'''<br /> “ दिवाैव तर्पणं कुर्यान्नापराह्णेऽस्थिसंचयः । न रात्रौ न च संध्यायां तस्मात्पूर्वाह्न एव सः ” ॥ इति ।<br /> '''संग्रहे—'''<br /> “ चतुर्थेऽहनि विप्राणामस्थिसंचयनं मतम् । पूर्वाह्नः शुभदः प्रोक्तो मध्याह्ने मध्यमः स्मृतः ॥<br /> “ अपराह्नं च रात्रिं च वर्जयेदस्थिसंचये ” ॥ '''अन्यत्रापि—''' २०<br /> “ वर्णाशौचं त्रिधा कृत्वा प्रथमे संचयः स्मृतः । द्वितीयभागे विप्राणां संचयो मध्यमः स्मृतः ॥<br /> “ तृतीयभागे हीनं स्यादस्थिसंचयनं तथा ” ॥ '''श्रीधरीये—'''<br /> “ अस्थिसंचयनं कार्यं पूर्वाह्ने तु शुभावहम् । मध्याह्ने मध्यमं प्रोक्तमपराह्ने विनाशनम् ” ॥ इति ।<br /> '''विष्णुपुराणे ( ३।१३।१४ )—'''“ चतुर्थेऽह्वि च कर्तव्यं भस्मास्थिसंचयनं नृप ” ॥ इति ।<br /> '''आपस्तंबः—'''“ अपरेद्युस्तृतीयास्यां पंचम्यां सप्तम्यां वाऽस्थीनि संचिन्वंति ” इति । अपरेद्युः २५<br /> परस्मिन्दिवस इत्यर्थः । तृतीयास्यामित्यादि वचनान्तरोक्तानन्तरसापेक्षतया वेदितव्यम् । न त्वाद्य-<br /> दिवसापेक्षया । अत एव भाष्यकारेण तृतीयास्यामित्यादिषु व्युष्टायामित्यध्याहारः कृतः ।<br /> तथा '''बौधायनः ( गृ. सू. १।१४।१ )—'''<br /> “ संचयनमेकस्यां व्युष्टायां तिसृषु वा पंन्सृषु वा सप्तसु वा ” इति । एवं बहुस्मृतिविहितत्वात्<br /> ब्राह्मणस्य चतुर्थेऽहन्येव संचयो युक्तः । कथंचिद्यदसंभवे '''कात्यायनः—''' ३०<br /> “ अपरेद्युस्तृतीये वा चतुर्थे पंचमेऽपि वा । अस्थिसंचयनं कुर्याद्दिने तद्गोत्रजैः सह ” ॥ इति ।<br /> '''आश्वलायनः—'''“ चतुर्थे पंचमे वाऽस्थिसंचयः सप्तमेऽन्हि वा ” ॥ इति ।<br /> '''संग्रहे—'''“अस्थिसंचयनं युग्मे दिने प्राक्नवमाद्भवेत् । केचिद्विप्रम एवात्र व्युष्टे तत्रेत्यनुक्तितः”॥<br /> '''व्यासः—'''“बुधसोमौ शुभौ ज्ञेयौ मध्यमौ गुरुभार्गवौ । अकारमंदा निंद्याः स्युः प्रशस्तं विषमेऽहनि ॥<br /> {{rule}} १ ख-वचनान्तरोक्त ।<noinclude></noinclude> 9geb3h7rlf8qlxcvudx5dtpvyfzogvh 104 166651 419670 2026-11-10T11:56:39Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh|६०८|'''पुनःसंस्कारः । तत्र संचयनिषेधः ।'''|}} {{rule}} “ द्वितीयश्च चतुर्थश्च शुभदौ युग्मवासरौ ॥[cite: 21] “ प्रशस्ततिथिवाराणां नक्षत्राणामसंभवे । अस्थिसंचयनं कार्यं द्वि... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419670 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|६०८|'''पुनःसंस्कारः । तत्र संचयनिषेधः ।'''|}} {{rule}} “ द्वितीयश्च चतुर्थश्च शुभदौ युग्मवासरौ ॥[cite: 21] “ प्रशस्ततिथिवाराणां नक्षत्राणामसंभवे । अस्थिसंचयनं कार्यं द्विजवाक्यानुशासनात् ॥[cite: 21] “ यस्मिन्कस्मिन्दिने वाऽपि नैवाशौचं विलंबयेत् । आशौचादूर्ध्वभावी चेत्पुनर्दहनमाचरेत्”॥ इति ।[cite: 21] '''स्मृत्यंतरे—'''[cite: 21] ५ “ अस्थिसंचयनं कर्म दशाहादूर्ध्वभावि चेत् । अस्थीनि पुनराहृत्य दाहयेच्छाखकैः पुनः॥[cite: 21] “ पिंडोदकं नवश्राद्धं पुनः कुर्याद्यथाविधि ”॥ इति । एतत्पुनर्दहनविधानं द्वादशाहसपिंडी-[cite: 21] करणाभिप्रायम् । द्वादशाहादिव्यतिरिक्तकालांतरसापिंड्ये तु दशाहादूर्ध्वमपि सपिंडीकरणात्[cite: 21] प्राक्शुभदिने संचयः कार्यः । “ सपिंडीकरणात्पूर्वमस्थिसंचयनं भवेत् ” इति स्मरणात् ।[cite: 21] तथा '''चाश्वलायनः ( ४।५।१ )—'''“संचयनमूर्ध्वं दशम्यां कृष्णपक्षस्यायुजास्वेकनक्षत्रे” इति ।[cite: 21] १० '''बोधायनोऽपि ( १।१४।१ )—'''[cite: 21] “ एकस्यां व्युष्टायां त्रिषु पंचसु वा सप्तसु वा नवसु वैकादशसु वा युग्मा रात्रीरर्धमासान्मासा-[cite: 21] नृतून्संवत्सरं वा संपाद्यास्थि संचिन्युयुः ” ॥ इति । '''गृह्यपरिशिष्टे ( ३।७ )—'''[cite: 21] “ अस्थिसंचयनं संवत्सरांते चेत्सापिंड्यमूर्ध्वं दशम्या अयुजांसु तिथिष्वपि वा द्वादशाहे सापिंड्यं[cite: 21] चेदेतर्दशाहे चतुर्थषष्ठाष्टमदशमाहेष्वेकनक्षत्रे ” इति । अत्र दाहादिविनसंख्याऽहिताग्नेः । अन्येषां[cite: 21] १५ मरणादि दाहादि वा । तथा च '''ब्राह्मपुराणे—'''[cite: 21] “ अनाहिताग्नेर्मरणाद्दाहिताग्नेस्तु दाहतः । अस्थिसंचयनं कुर्युः स्वशाखोक्तविधानतः ” ॥ इति ।[cite: 21] “अनग्निमत उत्क्रान्तेः साग्नेः संस्कारकर्मणः। शुद्धिः संचयनं द्वाहान्नृताहस्तु तिथिः स्मृता”॥इति ।[cite: 21] '''स्मृत्यंतरे च—'''[cite: 21] “ अनग्नेर्मरणात्साग्नेराशौचं दाहतः परम् । तयोः संचयनं द्वाहान्मृताहस्तु तिथिः स्मृता ”॥ इति ।[cite: 21] २० '''अस्थिदाहे प्रतिकृतिदाहे वा सद्यः संचयः कार्यः'''[cite: 21] “ चतुर्थेऽहनि विप्राणामस्थिसंचयनं भवेत् । अस्थ्नां प्रतिकृतेर्दाहे सद्यः संचय इष्यते ॥[cite: 21] “यदा पलाशवल्कैार्थैः कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् । भस्मास्थिवत्संचिनुयात् सद्योमंत्रान् जपेत्तु वा”॥ इति[cite: 21] स्मरणात् । '''विष्णुः—'''“ पलाशशरीरं दग्ध्वा समूहांभसि क्षिपेत् ” इति । सद्य एव मंत्रजपं[cite: 21] कृत्वा भस्मोद्धृत्यांभसि क्षिपेदित्यर्थः ।[cite: 21] २५ पुनःसंस्कारविषयविशेषे संचयनिषेध उक्तः '''स्मृत्यंतरे—'''[cite: 21] “ अतीते द्वे तु संस्कारे एकाहात्पिंडमर्पयेत् । श्राद्धं दद्यात् द्वितीयेऽह्नि तृतीयेऽह्नि सपिंडनम् ॥[cite: 21] “ नास्थिसंचयनं कुर्यान्न च चर्म्माधिरोहणम् । पुत्रादीनां तु कर्तव्यं पुनःसंस्कारकर्मणि ” ॥ इति ।[cite: 21] अत्र आदिशब्देन दौहित्रादयो गृह्यंते । तद्व्यतिरिक्तसंस्कर्तृविषये अब्दात्परतः पुनःसंस्कारे सति[cite: 21] संचयनमंत्रजपोऽपि न कार्य इति गम्यते । '''स्मृत्यंतरे—'''[cite: 21] ३० “ त्रिदर्षादि दहेद्देनमेकचक्रमितबंधनात् । पंचमाद्यस्थिसंचयनं श्राद्धं कुर्याच्चतुर्दिने ”॥ इति ।[cite: 21] पंचमाब्दात्पूर्वं नास्थिसंचयनमित्याधिकोऽर्थः ।[cite: 21] '''गर्गः—'''“ अंतर्दशाहे संप्राप्ते दर्शे पिंडान्समापयेत् । अस्थिसंचयनं चैव दर्शात्पूर्व समाचरेत् ॥[cite: 21] “प्रथमेऽह्नि द्वितीयेऽन्हि यदि दर्शस्तदैव हि । अस्थिसंचयनं कुर्यादित्येषा वैष्णवी स्मृतिः”॥इति।[cite: 21] दर्शग्रहणं संक्रांतेरप्युपलक्षणम् ।[cite: 21] {{rule}} १ खग-युग्मासु । २ ‘दशाहादूर्ध्वमेकनक्षत्रेपु ’ इति मुद्रितपाठः । ३ क्ष-दशहातिथि ।[cite: 21] ४ क्ष-दीनां । ५ ग-त्त्व ।<noinclude></noinclude> 8ksluyya59hvolozkcz1m7xj6r48eyl 419671 419670 2026-11-10T11:57:35Z Myauthworks 10864 419671 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh|६०८|'''पुनःसंस्कारः । तत्र संचयनिषेधः ।'''|}} {{rule}} “ द्वितीयश्च चतुर्थश्च शुभदौ युग्मवासरौ ॥<br /> “ प्रशस्ततिथिवाराणां नक्षत्राणामसंभवे । अस्थिसंचयनं कार्यं द्विजवाक्यानुशासनात् ॥<br /> “ यस्मिन्कस्मिन्दिने वाऽपि नैवाशौचं विलंबयेत् । आशौचादूर्ध्वभावी चेत्पुनर्दहनमाचरेत्”॥ इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> ५ “ अस्थिसंचयनं कर्म दशाहादूर्ध्वभावि चेत् । अस्थीनि पुनराहृत्य दाहयेच्छाखकैः पुनः॥<br /> “ पिंडोदकं नवश्राद्धं पुनः कुर्याद्यथाविधि ”॥ इति । एतत्पुनर्दहनविधानं द्वादशाहसपिंडी-<br /> करणाभिप्रायम् । द्वादशाहादिव्यतिरिक्तकालांतरसापिंड्ये तु दशाहादूर्ध्वमपि सपिंडीकरणात्<br /> प्राक्शुभदिने संचयः कार्यः । “ सपिंडीकरणात्पूर्वमस्थिसंचयनं भवेत् ” इति स्मरणात् ।<br /> तथा '''चाश्वलायनः ( ४।५।१ )—'''“संचयनमूर्ध्वं दशम्यां कृष्णपक्षस्यायुजास्वेकनक्षत्रे” इति ।<br /> १० '''बोधायनोऽपि ( १।१४।१ )—'''<br /> “ एकस्यां व्युष्टायां त्रिषु पंचसु वा सप्तसु वा नवसु वैकादशसु वा युग्मा रात्रीरर्धमासान्मासा-<br /> नृतून्संवत्सरं वा संपाद्यास्थि संचिन्युयुः ” ॥ इति । '''गृह्यपरिशिष्टे ( ३।७ )—'''<br /> “ अस्थिसंचयनं संवत्सरांते चेत्सापिंड्यमूर्ध्वं दशम्या अयुजांसु तिथिष्वपि वा द्वादशाहे सापिंड्यं<br /> चेदेतर्दशाहे चतुर्थषष्ठाष्टमदशमाहेष्वेकनक्षत्रे ” इति । अत्र दाहादिविनसंख्याऽहिताग्नेः । अन्येषां<br /> १५ मरणादि दाहादि वा । तथा च '''ब्राह्मपुराणे—'''<br /> “ अनाहिताग्नेर्मरणाद्दाहिताग्नेस्तु दाहतः । अस्थिसंचयनं कुर्युः स्वशाखोक्तविधानतः ” ॥ इति ।<br /> “अनग्निमत उत्क्रान्तेः साग्नेः संस्कारकर्मणः। शुद्धिः संचयनं द्वाहान्नृताहस्तु तिथिः स्मृता”॥इति ।<br /> '''स्मृत्यंतरे च—'''<br /> “ अनग्नेर्मरणात्साग्नेराशौचं दाहतः परम् । तयोः संचयनं द्वाहान्मृताहस्तु तिथिः स्मृता ”॥ इति ।<br /> २० '''अस्थिदाहे प्रतिकृतिदाहे वा सद्यः संचयः कार्यः'''<br /> “ चतुर्थेऽहनि विप्राणामस्थिसंचयनं भवेत् । अस्थ्नां प्रतिकृतेर्दाहे सद्यः संचय इष्यते ॥<br /> “यदा पलाशवल्कैार्थैः कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् । भस्मास्थिवत्संचिनुयात् सद्योमंत्रान् जपेत्तु वा”॥ इति<br /> स्मरणात् । '''विष्णुः—'''“ पलाशशरीरं दग्ध्वा समूहांभसि क्षिपेत् ” इति । सद्य एव मंत्रजपं<br /> कृत्वा भस्मोद्धृत्यांभसि क्षिपेदित्यर्थः ।<br /> २५ पुनःसंस्कारविषयविशेषे संचयनिषेध उक्तः '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> “ अतीते द्वे तु संस्कारे एकाहात्पिंडमर्पयेत् । श्राद्धं दद्यात् द्वितीयेऽह्नि तृतीयेऽह्नि सपिंडनम् ॥<br /> “ नास्थिसंचयनं कुर्यान्न च चर्म्माधिरोहणम् । पुत्रादीनां तु कर्तव्यं पुनःसंस्कारकर्मणि ” ॥ इति ।<br /> अत्र आदिशब्देन दौहित्रादयो गृह्यंते । तद्व्यतिरिक्तसंस्कर्तृविषये अब्दात्परतः पुनःसंस्कारे सति<br /> संचयनमंत्रजपोऽपि न कार्य इति गम्यते । '''स्मृत्यंतरे—'''<br /> ३० “ त्रिदर्षादि दहेद्देनमेकचक्रमितबंधनात् । पंचमाद्यस्थिसंचयनं श्राद्धं कुर्याच्चतुर्दिने ”॥ इति ।<br /> पंचमाब्दात्पूर्वं नास्थिसंचयनमित्याधिकोऽर्थः ।<br /> '''गर्गः—'''“ अंतर्दशाहे संप्राप्ते दर्शे पिंडान्समापयेत् । अस्थिसंचयनं चैव दर्शात्पूर्व समाचरेत् ॥<br /> “प्रथमेऽह्नि द्वितीयेऽन्हि यदि दर्शस्तदैव हि । अस्थिसंचयनं कुर्यादित्येषा वैष्णवी स्मृतिः”॥इति।<br /> दर्शग्रहणं संक्रांतेरप्युपलक्षणम् ।<br /> {{rule}} १ खग-युग्मासु । २ ‘दशाहादूर्ध्वमेकनक्षत्रेपु ’ इति मुद्रितपाठः । ३ क्ष-दशहातिथि । ४ क्ष-दीनां । ५ ग-त्त्व ।<noinclude></noinclude> 2acbw3mflqc5kewhst4fz31lok81gf3 104 166652 419672 2026-11-10T11:58:30Z Myauthworks 10864 /* अपरिष्कृतम् */ {{rh||'''अस्थिनिक्षेपः ।'''|६०९}} {{rule}} '''अत्र श्वादिदूषणे स्मृत्यंतरम्—'''<br /> “ श्वसूकरशृगालाद्यैर्ग्राक्यसूकरकुक्कुटैः । शवास्थिभस्मदेहानां स्पर्शनं चेत्प्रमादतः ॥<br... नवीन पृष्ठं निर्मीत अस्ती 419672 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Myauthworks" />स्मृतिमुक्ताफलम्</noinclude>{{rh||'''अस्थिनिक्षेपः ।'''|६०९}} {{rule}} '''अत्र श्वादिदूषणे स्मृत्यंतरम्—'''<br /> “ श्वसूकरशृगालाद्यैर्ग्राक्यसूकरकुक्कुटैः । शवास्थिभस्मदेहानां स्पर्शनं चेत्प्रमादतः ॥<br /> “ गव्यैः प्रक्षाल्य कृच्छ्राणां त्रितयं च समाचरेत् ” ॥ इति । '''अन्यत्र तु—'''<br /> “श्वभिर्गर्दभचंडालैः शवास्थि स्पृश्यते यदि । पंच पंच चतुःपंच कृच्छ्राणां त्रितयं चरेत्” ॥ इति ।<br /> पंचपंचेति पंचविंशतिः । चतुःपंचेति विंशतिः । पंचविंशतिं विंशतिं त्रीन्प्राजापत्यैकृच्छ्रान्श्वादि- ५<br /> स्पर्शे यथाक्रममाचरेदित्यर्थः । अन्यत्राशौचिस्पर्शे कृच्छ्रत्रयं “ अस्थ्यनामाशीचिसंस्पर्शे कृच्छ्राणां<br /> त्रितयं चरेत् ” इति स्मरणात् ।<br /> '''अस्थिनिक्षेपः ।''' खननप्रकारमाह '''बोधायनः—'''“पुरुषसंमितं गजसंमितं वा गर्तं खात्वा तस्मिन्न-<br /> स्थिकुंभमवधाय पुनरभ्यर्च्य पुरीषमृत्तिकाभिः प्रच्छादयेत् । तथावद्वसति तावत्स्वर्गे महीयते” इति ।<br /> '''कात्यायनः—''' १०<br /> “ शमीपलाशशाखाभ्यां उद्धृत्यास्थि तु भस्मतः । आज्येनाभ्यज्य गव्येन सेचयेत् गंधवारिणा ॥<br /> “ मृत्पात्रसंपुटे कृत्वा वस्त्रेण परिवेष्ट्य वा । देशे तु कुशदर्भ्राढ्ये निखनेद्दक्षिणामुखः ” ॥ इति ।<br /> '''वैखानसे—'''“चिताया दक्षिणे पार्श्वे जानुदघ्नं खात्वा गर्तं कुम्भं निदध्यात्” इति । '''स्मृत्यन्तरे च—'''<br /> “प्रेतस्यास्थीनि संचित्य कुम्भे तानि निधाय च । घृतेन गंधतोयैश्च सिक्तवा कुंभं निधापयेत्”॥ इति ।<br /> '''ब्राह्मे—'''“ अस्थीन्यादाय कुंभे तु स्थाप्य गर्ते विनिक्षिपेत् । १५<br /> “ आविकाजिनवस्त्रैश्च क्षौमकौशेयपट्टकैः । कुशरज्व्रा दृढं बध्वा गंगांभसि विनिक्षिपेत् ॥<br /> “ अघमर्षणसूक्तं तु यावन्मज्जति तज्जपेत् ॥<br /> “ यावदस्थि मनुष्याणां गंगातोयेषु तिष्ठति । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ” ॥ इति ।<br /> '''पाद्मे च—'''<br /> “ अस्थ्नां कृत्वाऽथ च संशुद्धिं केशवाद्यैश्च नामभिः । पंचगव्येषु निक्षिप्य गंधाद्यैः संप्रपूजयेत् ॥ २०<br /> “ द्विजानुज्ञामथाप्यैव गंगायां सुसमाहितः । संकल्प्य प्रयतस्तस्य चोच्चरन्गोत्रनामनी ॥<br /> “ अघमर्षणसूक्तेन धर्मायैव नमोऽस्त्विति । विसर्जयेत्ततोऽस्थीनि यावन्मज्जति तज्जपेत्” ॥ इति ।<br /> '''ब्राह्मपुराणे—'''“ अस्थीनि मातापितृमातुलादेर्द्राक्षाश्वमेधे तु नरो नभस्ये ।<br /> “ कृष्णाष्टम्यां पंचगव्यैर्निक्षिप्य हिरण्यमध्याज्यतिलैर्विकीर्य ॥<br /> “ पुण्ये तु मृत्पिंडपुटे निधाय नमोऽस्तु धर्माय इति ब्रुवंश्च । २५<br /> “ क्षिपेज्जले पितृतीर्थे निमज्य स्नात्वाऽथ सूर्यं प्रयतन् प्रपश्येत् ॥<br /> “ यथाशक्त्या दक्षिणां चापि दत्वा पितृन्सर्वान्ब्रह्मलोकं नयेत्सः ” ॥ इति । '''मात्स्ये—'''<br /> “गृहीत्वाऽस्थीनि गंगायां निक्षिपेत् भुवि वा क्षिपेत् । तीर्थांतरे कुरुक्षेत्रे देशे वा सकुशे शुचौ”॥ इति ।<br /> '''योगयाज्ञवल्क्यः—'''<br /> “ गंगायां यमुनायां च कावेर्यां वा शतद्रुतौ । सरस्वत्यां विशेषेण अस्थीनि विसृजेत्सुतः” ॥ इति । ३०<br /> '''ब्रह्मवैवर्ते—'''<br /> “कावेरीतीरवासी च तत्र दग्धो मृतोऽपि वा । कृतांबुसिंचितास्थिर्वा धूतपाप्मा दिवं व्रजेत्” ॥ इति ।<br /> '''शांडिल्यः—'''<br /> “द्वारवत्यां सेतुबंधे गोदावर्या च पुष्करे । अस्थीनि विसृजेद्यस्य स मृतो मुक्तिमाप्नुयात्” ॥ इति ।<br /> '''संग्रहे—''' ३५<br /> “ क्रिया अनाहिताग्नेश्च कुंभांतस्थोऽस्थिसंचयः । निवापांतो हविर्यज्ञयाजिनः सोमयाजिनः ॥<br /> {{rule}} १ क्ष-यदि । २ ग-न्त्यादि । ३ क-पुरीषेण । ४ ग-तीर्थेन मृक्त्या । ५ क्ष-सञ्चिता ।<noinclude></noinclude> 8u1k09fitk97u9v3ieckwjay7rdxpqj