Wikipedia scwiki https://sc.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0gina_printzipale MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Ispetziale Cuntierra Usuàriu Cuntierra usuàriu Wikipedia Cuntierra Wikipedia File Cuntierra file MediaWiki Cuntierra MediaWiki Template Cuntierra template Agiudu Cuntierra agiudu Categoria Cuntierra categoria TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Sardinnia/campidanesu 0 1708 189934 183486 2026-05-07T02:40:24Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 2 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189934 wikitext text/x-wiki {{coord|40.05|N|9.083333|E|display=title}} Sa '''Sardìnnia''' est un'ìsula de su [[Mare Mediterràneu|Mari Mediterràniu]] ocidentali, posta a unus 200km de sa [[penìsula italiana]], su pròpiu de sa [[Tunisia]], unus 300km de sa [[Liguria|Ligùria]] e 500 de sa [[Ispagna|Spànnia]]. Sa terra prus acanta est sa [[Còssiga|Còrsiga]], 11 km scéti. {| rules="all" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; width: 25%; border-right-width: 1px; border-bottom-width: 1px; background-color: aliceblue" cellspacing="0" cellpadding="3" align="right" ! colspan="3" style="background-color: #BBDEFD" | {| style="background: #BBDEFD" width="100%" align="center" | padding="0px" | | style="background: #BBDEFD" width="100%" align="center" |Regioni Autònoma de Sardìnnia | padding="0px" | |} |----- | colspan="2" bgcolor="white" align="center" |[[Immàgini:Bandera Regione Sardigna.jpg|200px|Bandera de sos battor moros]] [[File:Sardegna-Stemma.svg|100px|Istemma de sa Sardigna]] |----- | colspan="2" bgcolor="white" align="center" |[[File:Sardegna.svg|thumb|280px|Sa cartina de sa Sardigna|alt=|center]] |----- ! colspan="2" bgcolor="#bbdefd" |''Informatzionis'' |----- | Istadu |[[Itàlia]] |----- | Capitali |{{{Capu de logu|[[Casteddu]]}}} |----- | Superfitzi ([[km²]]) |{{{superfitzie|24.090}}} |----- | Populatzioni |{{{populatzione|1.651.793}}} |----- |[[Annu]] |{{{annu|2017}}} |----- | Densidadi de pop. (a./km²) |{{{densidade|68,54}}} |----- |[[Provìntzias de sa Sardinnia|Provìncias]] |{{{provìntzias|4}}} |----- | Comunas |{{{comuna|377}}} |----- | Presidenti | Alessandra Todde |----- | Còixi ISO 3166-2 |{{{iso|IT-88}}} |----- |[[Limbas de sa Sardigna|Lìnguas]] |[[Limba sarda|Sardu]] |----- | Atras lìnguas | {{{Ateras limbas |[[Limba Corsicana|Tataresu, Gadduresu]], [[Limba catalana|Cadelanu]], Tabarchinu, Italianu <br> |----- | Moneda |{{{Muneda|Euro}}} |----- |}{{variant|ISFUNDU=yellow|ORU=red|CAM}} == Geografia == Sa forma de s'ìsula est sa de un'arretàngulu longu, de unus 260km in deretura NS e unus 120 in sa EO. Sa punta a N est sa bidda de [[Lungoni]], sa de S su Cabu de Teulada. Is maris chi dd'ingìriant funt su Mari Tirrenu a E e su Mari de Sardìnnia a O. Sa tirada est de unus 24.000km², s'oru de mari de unus 2.400 km. Monti po su 13,5 %, montixeddu po su 68 % e pranu po su 18,5 %. Su monti prus artu tìrat 1.834m (Perdas Carpìas), in sa serra de su Gennargentu, in sa mesania de s'ìsula. Su tempus tìrat a su sicu, in istadi e in ierru. Sa temperadura mesana est de 14-18 °C, cun cambiamentus mannus intra de pranu e monti, istadi e ierru: si podit passai de is -17 °C ([[Gavoi]], 13/02/2012 [https://sardegna-clima.it/climatologia/record-di-freddo/]{{Ligàmene interrùmpidu}}) a prus de 46°C ([[Otzana]], 12/07/2011 [https://sardegna-clima.it/climatologia/record-di-caldo/]{{Ligàmene interrùmpidu}}). Su bentu est unu elementu de importu mannu in su clima isolanu, sendi su Bentu Estu su dominadori. Proit pagu, 400-600mm a s'annu, cun diferèntzias mannas intra de monti e pranu, oru de mari e terra 'e a intru. Ddoi at unu lagu naturali scéti, su [[lagu de Baratz]], in su NO de s'ìsula, in su sartu de sa citadi de [[Tàtari]] a pagus chilòmetrus de [[S'Alighera]]. Is frùminis (cambas de àcua sempri prenus) funti pagus: de N a S su Coghinas, su Riu Mannu (de Tàtari), su Temu, su Cedrinu, su Tirsu, su Frumindosa, su Mannu e su Cixerri. Is atrus funt arrius, sicus in parti de s'annu. Su frùmini prus longu est su [[Tirsu]], chi tìrat 159km e bessit in su Mari de Sardìnnia a pustis de tocai sa citadi de [[Aristanis]]. Sa Sardìnnia est parti de s'istadu italianu est regioni autònoma e tenit una populatzione de 1.680.000 personis. Is lìnguas chistionadas funt s'italianu e su sardu in duas bariedadis prus mannas campidanesu e logudoresu. Est fueddau puru s'inglesu a livellu cumerciali e turìsticu po is medas basis americanas chi ddui funt in totu s'isula. = Stòria = [[File:Calangianus - Tomba dei giganti di Pascaredda (16).JPG|thumb|Pascaredda (Calangianus)]] '' '''Càstia puru''': [[Istoria de Sardinnia|Stòria de Sardìnnia]].'' Sa stòria de sa Sardìnnia tenit arrexinis chi partint de su Paleolìticu. Is òminis bivint perou in s'Ìsula solu de su Neolìticu. De cuddu tempus est s'isfrutamentu de s'ossidiana, unu materiali in cussu tempus raru e pretziosu de su Monti Arci. De su neolìticu a s'edadi de su brunzu (XIX - XIII sèculus innantis de Cristu) est nàscia civilizatzioni "prenuraghesa", caraterizada de is [[Puttu sacru nuraghesu|putzus sacrus]] (is "[[Tumba de sos zigantes|tumbas de is gigantis]]"). Su tempus nuràgicu at biu su nàscida in Sardìnnia de una [[tziviltade nuraghesa|civilidadi]] distinta de construtzionis megalìticas, is[[nuraghes|nuraxis]]. Ma si podit essi segurus chi su mari est stadu sa bia principali chi at muntesu sa Sardìnnia a centru de sa civilidadi mediterrània. Podit essi chi is chi biviant in Sardìnnia fiant issus sa "genti de su mari" chi timiant is egitzianus antigus. Ma est seguru chi, de su mari, apat incomintzau a benni genti chi circaiat ràmini, prumu, trigu, e atras cosas po fai commèrciu. Ananti a totus is fenìcius, chi arribant incui oi ddoi est Casteddu, 1500 annus ananti de Cristu. A pustis ant fraigau atras citadis: Tharros, Nora, Bithia, Sulci, Sant'Antiogu. Is ùrtimas fiant mannas meda, ca incui ddoi aiat su minerali chi ddi serviat. Non si sciit meda de comenti fiant is cosas cun chini biviat in Sardìnnia e custus fenìcius, ma issus abarraiant acanta de su mari e circaiant de stai in acordu con sa genti autoctona. Funt bistadus is fenìcius a scriiri ananti de totus su nòmini Sardìnnia, in una pedra chi est in su museu archeològicu de su Castrum de Casteddu, si podit nai chi issus non impreaiant is bocalis candu scriiant. Parit chi, comente s'est passau de is fenìcius de su Lìbanu a cussus chi bivendi in Àfrica funt nàscius Pùnicus, calincuna cosa siat cambiada, ca custus fint peus e cheriant fai is meris. In custu tempus sa Sardìnnia fit puru una basi milidari de is punicus, ca is naves insoru, de Cartàgini e su portu de Capu Malfatanu, acanta de Teulada, serraiant in una morsa su Mari Mediterràniu e nisciunu podiat passai. A pustis de sa segunda gherra pùnica arribant is romanus, e po sèculus meda sa Sardìnnia abbarrat romana. Candu Roma est arruta funt arribaus is Vàndalus, chi teniant puru sa parti de Àfrica chi est acanta acanta a sa Sardìnnia: Ipona (chi oi si narat Annaba, in Algeria) est sempri stada prus acanta a Casteddu de dònnia citadi de sa penìsula italiana. In calincuna manera is romanus de oriente, is bizantinos (in sardu ''Aregus'') ndi giàgarant is vàndalus e po cincucentus annus abarrant in Sardìnnia. A s'acabu si·nd'andant, ma lassant famìllias nòbilis, chi funt is chi ant a andai a cummandai in su perìodu de is [[Judicados sardos|Giuigadus]]. De is Aregus abbarrant is santus e is lùmenis: Costantinu, Bachis, Chìrigu, po nai. De interessu mannu is sèculos intra su IX e su XV d.C., candu si est isboligada sa civilizadura de is giuigadus, cuatru rènnius autòctonus de traditzioni romana, non feudali, nàscius po mori de s'isolamentu de sa Sardìnnia in is sèculus de su domìniu àrabu de su Mediterràniu (is sèculus VIII - IX d.C.). In s'annu [[1324]], sos [[Corona de Aragona|Aragonesus]] conchistant manu militari [[Casteddu]] cun s'agiudu de su [[Giuigadu de Arborea|Rènniu de Arbarea]], boghend·nci a foras is [[Repùblica de Pisa|Pisanus]]. Est sa nàscida de su [[Rennu de Sardigna|Rènniu de Sardìnnia]]. De su [[1354]] a su [[1420]], cun fasis diversas, addurat sa gherra intro de su rènniu aragonesu e su arbaresu, s'ùrtimu abarrau de is cuatru rènnius sardus antigus. Personis de importu de cussu perìodu de gherra e pestilèntzias sunt su Giùixi arbaresu [[Marianu IV de Arbarea|Mariani IV]] e sa fìllia sua [[Eleonora de Arborea|Lionora]]. In su 1420 s'ùrtimu giùixi, [[Guillermu de Narbona]], bendit su tìtulu giuigali a su Re de Aragona po centumilli fiorinus de oru. Abarrat unu rènniu solu, in s'Ìsula, su Rènniu de Sardìnni, prima cadelanu e a pustis spanniolu. Cun is cadelanus e is spanniolus sa Sardìnnia connoscit su feudalismu. In su [[1720]] sa corona colat in conca a is ducas de [[Savoia|Savòia]], chi in custa manera si faint reis. De importu, suta is Piemontesus, su [[Revolutzione sarda de su 1794|perìodu "revolutzionàriu"]] de is annus [[1793]]-[[1796]], cun unu protagonista mannu: [[Giovanni Maria Angioy|Juanni Maria Angioy]]. Su Rènniu de Sardìnnia addurat cun totu is prerogativas suas fintzas a su [[1847]], candu su re Càralu Albertu cuntzedit sa "[[Fusione perfetta de su 1847|Fusione Perfetta]]" cun is [[Istados de Terramanna (Regnu de Sardinnia piemontesu)|ducatus continentalis de su rènniu]]. In su [[1861]], a pustis de is duas primas gherras de indipendèntzia italiana e de is conchistas garibaldinas, mudat nòmini in Rènniu de Itàlia. [[File:Buddusò - Nuraghe Loelle (02).JPG|thumb|Su [[nuraghe|nuraxi]] de Loelle in [[Uddusò]]]] In su sèculu de binti funt de ammentai is fatus de sa ''Brigata Tàtari'' in sa [[Prima Gherra Mundiale|Prima Gherra Mundiali]], de chi s'est scidada torra s'identidadi e su [[natzionalismu sardu]]. De su [[1921]] est sa nàscida de su [[Partidu Sardu - Partito Sardo d'Azione|Partidu Sardu de Atzioni]], fundauu, cun atrus, de [[Emìliu Lussu]]. Su fascismu at tentu dificultadi meda a ponni arreixinis in Sardìnnia. In su [[1924]] [[Benito Mussolini|Benitu Mussolini]] mandaiat in Sardìnnia su generali Gandolfo po sperrai su [[Partidu Sardu - Partito Sardo d'Azione|Partidu Sardu de Atzioni]] (chi teniat a cussu tempus su 30-40% de is votus): nascit s'esperièntzia de su "''sardu-fascismu''", est a nai sa gestioni de su [[PNF]] in Sardìnnia de sa dereta de su PSdAz, ghiada de Pàulu Pili. In càmbiu, Mussolini finàntziat sa Lei de su Milliardu, ma comintzat un'òbera de ''[[italianitzatzione|italianitzatzioni]] fortzada'' de sa Sardìnnia, colonizendi cun vènetus is paulis a intra de Terraba e Aristanis, e atachendi s'imperu de sa lìngua sarda, "natzionalitzendi a s'italiana" is massas sardas puru.In sa II Gherra, Casteddu fit casi deruta de is bombardamentus anglo-americanus, e is nazi-fascistas aiant operau una ritirada stratègica de s'Ìsula. In is annus chi sighiant, in Casteddu si fit acodrada una Consulta po scriri unu ''Statudu de Autonomia'', chi fit aprovau, in formas moderadas e partzialmenti autolesionistas po sa Sardìnnia, in s'ùrtima sètzida de sa Corona costitudora in su 28 de friàrgiu de 1948: est sa nàscida de sa Regioni Autònoma de Sardìnnia, speru e disisperu de is annus postbèllicus. In is annus '50 ant pigau incumintzu fatus nous. Est stada bogada sa malària, gràtzias a su dinai de sa fundatzioni Rockefeller, e custu est stadu unu fatu bonu po is populatzionis de is marinas e su turismu. In su pròpiu tempus ant impostu perou sa ''tzerachia militari'': unu muntoni de ètarus leadus a is atividadis econòmicas e postus in suta de sa cumpetèntzia militari de sa Nato e de is americanus: Su 60% de totus is tzerachias milidaris italianas funt, a dii de oi, in Sardìnnia. De is annus '60 imbecis est su "[[Pranu de Rinàschida|Pranu de Rinàscida]]", una leze de su stadu italianu chi cuntzediat finanziamentus agevoladus po fai nasci industrias mannas in Sardìnnia. De aici funt nàscius is polus chìmicu [[Portu Turre]] e is rafinerias in Sarroch. In is annus '70 po sa ligi contra a su banditismu in Sardìnnia fit stada finanziada s'indùstria de [[Otzana]]. Ma, a pustis de medas annus, si podit nai chi in parti est stadu unu faddimentu, po is dannus ambientalis e po cussus econòmicus màssimu in su casu de Otzana. S'industrializatzioni at creau puru grandis cambiamentus sotzialis. Ma in su pròpiu tempus ant fraigau in cussus annus diversas infrastruturas chi ant amellorau meda su livellu istruturali e econàmicu de s'Ìsula. == [[Regione Autònoma de sa Sardigna|Sa Regioni]] == Sa Sardìnnia est una de is 5 regionis autònomas a statudu speciali de Itàlia. Sa Sardìnnia est s'ùnica Regioni de Itàlia (in paris cun su ''Vènetu'') chi sa [[Sardos|gente sua]] at de manera uficiali su nòmini de «popolo» dadu de su Parlamentu italianu. Assentada in sa Costitutzioni de sa Repùblica Italiana, est nàscia in su [[1948]]. Is primas eletzionis nci funt stadas in su [[1949]]. Oi, su presidenti de sa Regioni est Alessandra Todde. Sa Regioni tenit 4 provintzias e una tzitadi metropolitana: * [[Provìntzia de Aristanis|Provìncia de Aristanis]] (''cap. [[Aristanis]]'') * [[Tzittadi metropolitana de Casteddu|Citadi metropolitana de Casteddu]] (''cap. [[Casteddu]]'') * [[Provìntzia de Nùgoro|Provìncia de Nùgoro]] (''cap. [[Nùgoro]]'') * [[Provìntzia de Tàthari|Provìncia de Tàthari]] (''cap. [[Tàthari]]'') * [[Provìntzia de Sud Sardigna|Provìncia de Sud Sardigna]] (''cap. [[Carbònia|Carbonia]]'') == Cultura == ===Lìngua=== '' '''Càstia puru''' : [[Limba sarda|sardu]], [[galluresu]], [[Tàtaresu|tataresu]], [[Dialetu aligheresu|catalanu aligheresu]], [[tabarchinu]], [[Limba italiana|italianu]].'' [[File:Sardinia Language Map.png|right|thumb|170px| [[Limbas de sa Sardigna|Lìnguas e dialetus de Sardìnnia]] ]] Is sardus paris a s'italianu fueddant su sardu, lìngua nou-latina arreconnota comenti uficiali paris cun sa de stadu in su 1997, a pustis de medas batàllias po cust'obietivu, ma puru atras lìnguas chi sardas no funt e costituint minorias, comenti a su galluresu, cunsiderau de unus cantus cumenti unu lìnguàgiu autònomu, o unu cossu simile a cussu de sa cidadi de Sarteni, o isulas linguìsticas a sesi, cumenti a s'aligheresu, una varianti de su catalanu orientali, su venetu in Fertìlia, Maristella, Arborea e Tanca Marchesa (bellu sparèssiu perou). Sicundu de unu studiu recenti de sa regioni, su sardu ddu iant connòsci unus 1.495.000 pessonis e fueddai unus 1.000.000, a fronti de su 3% sceti chi naraiat de no ddu connosci, de no ddu cumprendi e de no ddu bolli imparai. Ant sinnialau chi, perou, ddoi est arrìschiu chi su sardu iat podiri andai intra de pagu tempus in unu processu de estintzioni, si no si ponit remèdiu, ca no ddoi est prus su bilinguismu, biu chi nc'est unu [[stigma]] assotziau a custa lìngua e in is ufìtzius pùblicus no s'imperat a favori, oi, de s'italianu sceti: sa majoria de sardus est oi in dii [[Italianitzatzione|italianizada]]. ===Festas=== * [[Sa die de sa Sardigna|Sa dii de sa Sardìnnia]] (28 abrile) - Festa istitutzionali de su [[Sardos|pòpulu sardu]] * Sa [[Sartiglia|Sartìllia]]: [[Aristanis]] * [[Festa de su Redentore|Su Redentori]], in su 29 de Austu: [[Nùgoro]] * [[Faradda di li candareri|La faradda di li Candareri]], in su 14 de Austu: [[Tàthari]] * [[Essida de sos Candaleris|Sa bessida de is Candaleris]], in su 14 de Austu: [[Nùivi]] * Is martiris turritanus/Li martiri turritani: [[Portu Turre|Portu Turri]] * Sa "Festa Manna de mesu maju" in honori et gloria de [[Santu Simprije]] e de is suus cumpàngius sa dii de 15 Maju: in [[Terranoa|Terranòa]] * Sa festa de [[Sant'Efis]]: su 1 de maju, in [[Casteddu]] * Sa festa de [[Sant'Antiogu]] 15 diis a pustis de Pasca * Sa Caddigada Sarda s'ùrtima domìniga de Maju: [[Tàthari]] == Turismu == S'Ìsula est fentomada po is localidadis turisticas suas, e intra custas podeus arregordai sa [[Costa Smeralda]], is isulas de La Maddalena e Caprera, sa citadi de [[S'Alighera]], po is calas spantosas de s'[[Ogiastra]] incastradas in is falèsias calcàreas artas: Cala Goloritzè, Cala Luna, Cala Gononi e puru po s'internu suu, e in particulari su Gennargentu. In is ùrtimus annus in su Sud ant fraigau medas locandas e logus turìsticus (a SE Crabonaxa e Murera a SO Santa Margarida e Guàrdia de is Morus de Pula, Chia). Interessantis po su turismu, s'archeologia de is Ìsulas de s'Arcipèlagu sulcitanu (Santu Antiogu e Santu Pedru): in custu arcipèlagu in su perìodu Maju - Làmpadas faint oi ancora sa pisca de su Tunnu Arrùbiu (Tunnus Tynnus) cun is brancus de tunnus chi benint de s'Atlànticu, in fasi riprodutiva. == Asiendas de s'umanidadi de s'UNESCO == * [[Nuraghe|Nuraxis]] e is atras espressadas de sa civilidadi nuraxesa, rapresentadas de ''Su Nuraxi'' de Barùmini, de su 1997; * Parcu Geo-mineràriu Stòricu e Ambientali de sa Sardìnnia, unas cantus àreas tuteladas po su carateri insoro de importu stòricu e ambientali chi ant tentu e finas immoi ant in sa stòria minerària meda longa de s'Ìsula, de su 1998; * [[Cantu a tenore|Cantu a tenori]], asienda orali e immateriali de su 2005; * Nodriamentu mediterràniu, asienda orali e immateriale de su 2010; *Cantu de sa Sibilla (''Cant de la Sibil·la''), cantu gregorianu in catalanu fatu sa noti de Pasca de Nadali in is Catedrali de S'Alighera e in cussa de Palma di Majorca sceti, asienda orali e immateriali de su 2010. * [[Faradda di li candareri|Falada de is candaleris]], asienda orali e immateriali de su 2013. == Boxis curreladas == * [[Sardigna|Sardigna (LSC)]] * [[Sardigna/logudoresu|Sardigna (logudoresu)]] * [[Sardigna/nugoresu|Sardigna (nugoresu)]] * [[Istoria de Sardinnia|Stòria de Sardìnnia]] * [[Sardos|Pòpulu Sardu]] * [[Limbas de sa Sardigna|Lìnguas de sa Sardìnnia]] * [[Sardegna Digital Library]] == Cullegamentus de foras == * [http://www.regionesardegna.it/ Pàgina uficiali RAS] * [http://www.sardegnadigitallibrary.it/ Su portali de Sardegna Digital Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226184523/http://www.sardegnadigitallibrary.it/ |date=2011-02-26 }} == Bibliografia == * Francesco Cesare Casula, ''La storia di Sardegna'', Ets - Carlo Delfino ed., Sassari 1998 {{Sardigna}} {{Controllu de autoridade}} [[Categoria:Sardigna| ]] [[Categoria:Regiones de s'Itàlia| ]] [[Categoria:Ìsulas de su Mediterràneu]] [[Categoria:Sardigna]] pirlycj189q58rkwf19rdmq1pydkgg9 Giuanni Lilliu 0 10243 189930 189818 2026-05-07T00:23:39Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189930 wikitext text/x-wiki {{LSC}}{{Biografia|immàgine=Mialinu Pira e Giuanne Lilliu.jpg|descritzione=Giuanni Lilliu (a dereta) cun [[Mialinu Pira]]|logu_de_nàschida=[[Barùmini]]|logu_de_morte=[[Casteddu]]|àteros_nùmenes=Giuanne Lilliu|data_de_nàschida=13 de martzu de su 1914|data_de_morte=19 de freàrgiu de su 2012|traballu=archeòlogu, publitzista, paleontòlogu, acadèmicu e polìticu|istitutzione_de_traballu=[[Universidade de Casteddu]]|natzionalidade=sarda|tzitadinàntzia=italiana|positzione_de_traballu=professore ordinàriu, prèside de sa Facultade de Lìteras e Filosofia|campu=archeologia nuràgica, paleontologia, paletnologia|prèmios=*Glorificatzione "Sardus Pater" de sa [[Regione Autònoma de sa Sardigna]] pro sos personàgios chi si siant distintos pro mèritos de annotu de balore culturale, sotziale o morale e apant dadu lustru a sa Sardigna (2007)|interessos_printzipales=istòria e preistòria sardas|alma_mater=Universidade "La Sapienza" de Roma}} '''Giuanni Lilliu''' ([[Barùmini]], 13 de [[martzu]] de su [[1914]] – [[Casteddu]], 19 de [[freàrgiu]] de su [[2012]])<ref>{{Tzita web|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/?p=7824|tìtulu=SU MASTRU MANNU DE S’ARCHEOLOGIA EST OE PURU UNA GHIA SEGURA: GIUANNE LILLIU DUOS ANNOS A PUSTIS DE S’ISCUMPÀRFIDA|sambenadu=Francioni|nùmene=Federicu|editore=Fondazione Sardinia|atzessu=2020-04-20}}</ref><ref name=":0">{{Tzita noas|url=https://salimbasarda.net/sabadu-a-laconi-pro-ammentare-a-giuanni-lilliu/|tìtulu=Sàbadu, a Làconi pro ammentare a Giuanni Lilliu|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2018-03-15|atzessu=2021-04-29}}</ref> est istadu un'[[Archeologia|archeòlogu]], publitzista, paleontòlogu e polìticu [[Populu sardu|sardu]], reconnotu in gènere che a su connoschidore prus mannu de sa [[tziviltade nuraghesa]] chi bi siat istadu. Archeòlogu de fama internatzionale, est connotu mescamente pro àere batidu a sa lughe sa règia nuràgica de [[Su Nuraxi]] in sa bidda nadale sua, decrarada in su [[1997]] [[Patrimonios de s'Umanidade|patrimòniu de s'umanidade]] dae s'[[UNESCO]].<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/267?s=7&v=9&c=28513&nodesc=1|tìtulu=Arte nuràgica - Archeologia|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2021-05-03|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210503030908/http://www.sardegnacultura.it/j/v/267?s=7&v=9&c=28513&nodesc=1|urlmortu=eja}}</ref> == Biografia == Laureadu in Lìteras clàssicas, est istadu dischente de Ugo Rellini in s'"Iscola Natzionale de Archeologia" de [[Roma]], in ue at otentu s'ispetzializatzione. Dae su 1943 a su [[1943|1945]] at operadu in sa "Soprintendèntzia a sas Antighidades de sa [[Sardigna]]". In su [[1972]] at fundadu e a pustis dirìgidu pro bint'annos s'"Iscola de ispetzializatzione in Istùdios Sardos" de s'[[Universidade de Casteddu]], cun su ruolu de Professore ordinàriu de Paletnologia cun s'insegnamentu de Antighidades sardas. Benit cunsideradu, in paris cun Ernesto de Martino e Alberto Mario Cirese, unu de sos fundadores de s'Iscola antropològica de [[Casteddu]], siat in cantu ordinàriu de Paletnologia, siat che a fundadore e, a pustis, Presidente de s'Istitutu superiore regionale etnogràficu (ISRE) de Nùgoro pro medas annos, siat mescamente pro sos interesses transdisciplinares mannos suos in s'istùdiu de sa preistòria. Est istadu pro medas annos Prèside de sa Facultade de Lìteras e Filosofia. At dirìgidu sa rivista "''Studi Sardi''" e su "''Nuovo Bollettino Archeologico Sardo''". At fatu fintzas fainas polìticas a livellu locale, essende istadu cussigeri regionale dae su [[1969]] a su 1974 e cussigeri cumonale in [[Casteddu]] dae su [[1974|1975]] a su [[1980]] semper in sas filas de sa Democratzia Cristiana.<ref name=":0" /><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=Giulio Angioni|url=http://lanuovasardegna.gelocal.it/regione/2012/02/20/news/la-vita-e-le-opere-di-un-profeta-ottimista-1.3669477|tìtulu=La vita e le opere di un profeta ottimista|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2020-02-20|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20131105203150/http://lanuovasardegna.gelocal.it/regione/2012/02/20/news/la-vita-e-le-opere-di-un-profeta-ottimista-1.3669477|dataarchìviu=2013-11-05|urlmortu=eja}}</ref>. Est istadu membru de medas istitutos sientìficos italianos e de àteros istados e dae su [[1990]] Acadèmicu de s'Acadèmia de sos Lintzeos. In su [[2007]] at retzidu dae sa [[Regione Autònoma de sa Sardigna]] sa glorificatzione "[[Sardus Pater]]" istituida pròpiu in cudd'annu che a reconnoschimentu de assignare a tzitadinos sardos e istràngios chi si siant distintos pro mèritos de annotu de balore culturale, sotziale o morale e apant dadu lustru a sa Sardigna.<ref>{{Tzita web|url=https://www.regione.sardegna.it/j/v/13?&s=66832&v=2&c=392&t=1|tìtulu=Consegnato a Giovanni Lilliu il "Sardus Pater"|situ=www.regione.sardegna.it|limba=it|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2021-10-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20211027103802/https://www.regione.sardegna.it/j/v/13?&s=66832&v=2&c=392&t=1|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Tzita noas|url=https://www.lacanas.it/novas/2012/a-giuanni-lilliu-su-premiu-sardus-pater/|tìtulu=A Giuanni Lilliu su premiu Sardus Pater|publicatzione=Làcanas.it}}</ref><ref name=":1">{{Tzita web|url=http://virtualarchaeology.sardegnacultura.it/index.php/it/siti-archeologici/periodo-nuragico/villaggio-nuragico-di-su-nuraxi/schede-di-dettaglio/1416-giovanni-lilliu-padre-dell-archeologia-sarda|tìtulu=Giovanni Lilliu, padre dell’archeologia sarda|limba=it|atzessu=2021-04-30|urlmortu=eja}}</ref> In paris a su traballu acadèmicu suo ligadu a s'archeologia est istadu fintzas un'ativista pro sa limba sarda, impreende·la in medas iscritos e artìculos suos (pro giornales e rivistas che a Nazione Sarda, Sardigna Antiga, S'Ischiglia,<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Giuanni|sambenadu=Lilliu|annu=1980|mese=maju|tìtulu=Emiliu Lussu e sa lingua sarda|rivista=S'Ischiglia|atzessu=2021-04-30|url=https://www.sischiglia.it/emiliu-lussu-e-sa-lingua-sarda/}}</ref> [[L'Unione Sarda]] e medas àteros) e chirchende de la batire in sas istitutziones e in s'Universidade.<ref>{{Tzita web|url=http://www.anthonymuroni.it/2018/03/14/giuanni-lilliu-unomine-mannu-pariat-minore/|tìtulu=Giuanni Lilliu: un'òmine mannu chi pariat minore|autore=Anthony Muroni|sambenadu=Corongiu|nùmene=Giuseppe|situ=Anthony Muroni|data=2018-03-14|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2021-01-22|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210122035318/http://www.anthonymuroni.it/2018/03/14/giuanni-lilliu-unomine-mannu-pariat-minore/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.sotziulimbasarda.net/luglio2006/lilliulsc.htm|tìtulu=Lilliu: Bene sa LSC. S'Universidade e sa Crèsia fatzant de prus pro sa limba bia|situ=Sotziu Limba Sarda|data=2006-07-25|atzessu=2021-04-30|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sindipendente.com/blog/annos-70-maistros-de-limba-sarda-ischedados-dae-su-minist%C3%A8riu|tìtulu=Annos '70. Maistros de limba sarda ischedados dae su Ministèriu|sambenadu=Serra|nùmene=Sarvadore|situ=S'Indipendente|data=2021-03-02|limba=sc|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2021-04-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210430141124/https://www.sindipendente.com/blog/annos-70-maistros-de-limba-sarda-ischedados-dae-su-minist%C3%A8riu|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":2">{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2013/07/11/news/l-isola-ricorda-giovanni-lilliu-1.7402340|tìtulu=L’isola ricorda Giovanni Lilliu|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2013-07-11|atzessu=2021-04-30}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.luigiladu.it/Articoli/ppulina_giovanni_lilliu.htm|tìtulu=Giovanni Lilliu, sommo archeologo, ma anche osservatore e protagonista della politica e della cultura della Sardegna|sambenadu=Pulina|nùmene=Paolo|limba=it|atzessu=2021-04-30}}</ref> Medas de sos artìculos suos in sardu los ant torrados a publicare in su 2004, in su libru ''Sentidu de Libbertade'', in ocasione de sos noranta annos suos.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Lilliu|tìtulu=Sentidu de libbertade|url=https://www.worldcat.org/oclc/56122010|annu=2004|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|OCLC=56122010|ISBN=88-8467-183-3}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=26719&v=2&c=28305&c1=28334&visb=&t=1|tìtulu=Giuanni Lilliu|situ=Sardegna Cultura|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2021-04-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210430141114/http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=26719&v=2&c=28305&c1=28334&visb=&t=1|urlmortu=eja}}</ref> Semper cun custa punna su cussìgiu de sa Facultade de Lìteras e Filosofia, cando issu fiat Prèside, at deliberadu, in su 19 de [[freàrgiu]] de su 1971, de propònnere su reconnoschimentu de su [[Populu sardu|pòpulu sardu]] comente minoria ètnicu-linguìstica. Custa proposta l'ant imbiada a totu sos comunes de sa Sardigna, e unos cantos de cussos (a es. [[Barùmini]], [[Bonolva|Bonorva]], [[Monte]]) aiant torradu risposta in sardu.<ref name=":2" /> Est istadu fintzas su promotore de s'istitutzione de s'[[Istitutu superiore regionale etnogràficu|ISRE - Istitutu Superiore Regionale Etnogràficu]], fundadu in su 1972, in ue est istadu presidente dae su 1985 a su 1995.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> Est mortu in [[Casteddu]] su 19 de freàrgiu de su [[2012]] a s'edade de 97 annos.<ref>{{Tzita noas|url=https://www.ilminuto.info/sc/2012/02/sa-morti-de-giuanni-lilliu-sarcheologu-de-sa-sardigna-chi-arresistit|tìtulu=Sa morti de Giuanni Lilliu. S'archeólogu de sa Sardigna chi "arresistit"|publicatzione=IlMinuto|data=2012-02-22|atzessu=2021-04-30}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=http://www.unionesarda.it/Articoli/Articolo/254451|tìtulu=È morto l'archeologo Lilliu Guru della civiltà nuragica|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2012-02-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120221211809/http://www.unionesarda.it/Articoli/Articolo/254451|urlmortu=eja}}</ref> In su 2013 su Comune de Barùmini, in paris cun sa Fundatzione Barumini Sistema Cultura, l'at dedicadu una mustra in su tzentru intituladu a issu, semper in Barùmini, e in su 2014 sas sovrintendèntzias sardas nd'ant fatu un'àtera in Casteddu, in su tzentru "San Pancrazio".<ref name=":2" /><ref name=":1" /> In su 2018 su Coordinamentu Sardu Ufitziale nd'at fatu un'ammentu in Làconi, bidda chi l'aiat dadu sa tzitadinàntzia onorària.<ref name=":0" /> == Òperas == Sa bibliografia de sas òperas de Lilliu est manna meda, cun deghinas de annos de traballu.<ref>{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319503100007.pdf|data=2008|editore=Carlo Delfino editore|limba=it|pp=11-15|volume=1|OCLC=955203671|ISBN=978-88-7138-502-0|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2021-04-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210411045743/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319503100007.pdf|urlmortu=eja}}</ref> Custa est una lista partziale de sas òperas prus connotas: *{{Tzita publicatzione|annu=1953|mese=santugaine|tìtulu=I nuraghi della Sardegna|rivista=Le vie d'Italia|volume=LIX|nùmeru=10|pp=1289-1297|limba=it|url=http://www.sardegnaturismo.it/documenti/1_105_20070124154455.pdf|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2014-11-06|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20141106175922/http://www.sardegnaturismo.it/documenti/1_105_20070124154455.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Lilliu|nùmene2=Enrico|sambenadu2=Atzeni|nùmene3=Antonio|sambenadu3=Segni|tìtulu=La civiltà dei Sardi dal neolitico all'età dei nuraghi|data=1963|editore=ERI|tzitade=Torinu|limba=it|OCLC=251212723}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sculture della Sardegna nuragica|data=1966|editore=La Zattera|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=536140}} *{{Tzita libru|tìtulu=La civiltà nuragica|data=1982|editore=Carlo Delfino editore|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=477131483}} *{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Lilliu|curadore=Alberto Moravetti|tìtulu=Cultura e culture: storia e problemi della Sardegna negli scritti giornalistici di Giovanni Lilliu|data=1995|editore=Carlo Delfino editore|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=907709797|ISBN=978-88-7138-113-8}} *{{Tzita libru|tìtulu=Arte e religione della Sardegna prenuragica|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_26_20060401123937.pdf|data=1999|editore=Carlo Delfino editore|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=468515858|ISBN=978-88-7138-175-6|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2012-11-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20121113210412/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_26_20060401123937.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=La costante resistenziale sarda|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_26_20060401174110.pdf|data=2002|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|OCLC=469935047|ISBN=978-88-87825-42-8|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2012-12-24|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20121224225237/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_26_20060401174110.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=La civiltà dei Sardi dal Paleolitico all'età dei nuraghi|annuoriginale=1988|annu=2003|editore=Il Maestrale|tzitade=Nùgoro|limba=it|OCLC=795912404|ISBN=978-88-86109-73-4}} *{{Tzita libru|àteros=prefatzione de Alberto Moravetti|tìtulu=I nuraghi: torri preistoriche di Sardegna|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_49_20060511103620.pdf|data=2005|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|OCLC=886305669|ISBN=978-88-89188-53-8|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2013-09-23|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130923020912/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_49_20060511103620.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna nuragica|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2008040218311700023.pdf|data=2006|editore=Il Maestrale|limba=it|OCLC=839274535|ISBN=978-88-89801-78-9|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2012-03-03|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120303205232/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2008040218311700023.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Lilliu|tìtulu=Sentidu de libbertade|url=https://docplayer.net/47007055-Giovanni-lilliu-sentidu-de-libbertade.html|annu=2004|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|OCLC=56122010|ISBN=88-8467-183-3}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319503100007.pdf|annu=2008|editore=Carlo Delfino editore|tzitade=Tàtari|limba=it|volume=1|OCLC=955203671|ISBN=978-88-7138-502-0|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2021-04-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210411045743/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319503100007.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319511800009.pdf|annu=2008|editore=Carlo Delfino editore|tzitade=Tàtari|limba=it|volume=2|OCLC=955203714|ISBN=978-88-7138-502-0|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2022-03-07|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20220307035845/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319511800009.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319501100005.pdf|editore=Carlo Delfino editore|limba=it|volume=3|OCLC=955203625|ISBN=978-88-7138-502-0|tzitade=Tàtari|annu=2008|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2021-05-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210513191940/https://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319501100005.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319510800008.pdf|editore=Carlo Delfino editore|limba=it|volume=4|OCLC=955203626|ISBN=978-88-7138-502-0|tzitade=Tàtari|annu=2008|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2021-08-31|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210831192150/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319510800008.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319502100006.pdf|editore=Carlo Delfino editore|limba=it|volume=5|OCLC=955203401|ISBN=978-88-7138-502-0|tzitade=Tàtari|annu=2008|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2022-03-07|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20220307035929/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319502100006.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/documenti/17_81_20090309104950.pdf|editore=Carlo Delfino editore|limba=it|volume=5|OCLC=955203402|ISBN=978-88-7138-502-0|tzitade=Tàtari|annu=2008|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2022-03-07|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20220307035858/http://www.sardegnadigitallibrary.it/documenti/17_81_20090309104950.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Lilliu|curadore=Alberto Contu|tìtulu=Opere|annu=2008|editore=Zonza Editori|limba=it|ISBN=978-88-8470-209-8}} == Notas == <references /> == Ligàmenes esternos == * {{Tzita web|http://www.emigratisardi.com/old/Giovanni-Lilliu-archeologo.html|Intervista a Giovanni Lilliu|limba=it|atzessu=24 nadale 2009|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20091217180931/http://www.emigratisardi.com/old/Giovanni-Lilliu-archeologo.html|dataarchìviu=17 nadale 2009|urlmortu=eja}} * {{Tzita web|http://whc.unesco.org/en/list/833|Su Nuraxi de Barùmini in su portale de s'Unesco|limba=en}} * {{YouTube|autore=Enrico Putzolu|produidore=TCS - Tele Costa Smeralda|hXYk9AGUWZo|LOGOS DE LOGU 2020 13PUNTATA|minutu=19|segundu=55}} (in s'ùrtima parte de sa puntada [[Frantziscu Casula]] chistionat de Giuanne Lilliu) {{Controllu de autoridade}} [[Categoria:BioBot]] [[Categoria:Sardos]] [[Categoria:Archeologia]] [[Categoria:Archeologos]] [[Categoria:Istòria de Sardigna]] [[Categoria:Giornalistas]] bgtqek5wzgxxjki3hy17cnau0eg7fyy Limba lombarda 0 12035 189933 188536 2026-05-07T01:10:48Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189933 wikitext text/x-wiki {{Variant|NUG}} {{Limba|nùmene=Lombardu |colore=#ABCDEF |iso1=roa |mapa=[[File:Idioma lombardo.PNG|250px]] |estratu=''Tucc i òmm nassen liber e tucc istess per dignitaa e diritt. Gh'hann giudizzi e coscienza e gh'hann de tratass 'me fradej.'' |codice=sc |didascalia=Spratzidura geogràfica de sa lìngua lombarda |sil=lmo |iso3=lmo |iso2=roa |regione= [[Lombardia]] |fam6='''Lumbard''' |fam5=[[Limbas romanzas occidentalis|Romanzas occidentalis]] |fam4=[[Limbas romanzas|Romanzas]]|fam3=[[Limba latina|Lìngua latina]] |fam2=[[Limbas itàlicas|Lìnguas itàlicas]] |fam1=[[Limbas indoeuropeas|Lìnguas indoeuropeas]]|tipologia={{SVO}}<ref>[http://wals.info/languoid/lect/wals_code_srd ''The World Atlas of Language Structures Online'', Sardinian]</ref> |persones={{formatnum:3500000}}<ref>{{tzita web|tìtulu=UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger|URL=https://www.unesco.org/ }}</ref>}} Su '''lombardu''' (in lombardu ''lombard'', ''lumbard'' o ''lumbaart'') est una limba chi fachet parte de sas [[limbas gallu-itàlicas]] de sas [[limbas romanzas]]. Si chistiònat in s'[[Italia de susu|Italia de su Nord]], mascamènte in [[Lombardia]] ma fìntzas in sas regiones chi li sun a cùrtzu, comente sa banda piemontesa de oriente, e in [[Isvìtzera]] de zosso (Ticino e Graubünden). == Classificatzione == Su tèrminu ''limba lombarda'' indicat su diasistema<ref group=N>Faeddadu in Botuverá, in Brasili, comunu fundau de emigraus italianus bennius mescamente de sa campagna intra Treviglio e Crema. Una tesi de s'Universidade de Leiden subra de su "Brazilian Bergamasch:[https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/52581/Thesis.pdf?sequence=1].</ref>Sistema superiore chi unint prus sistemas inferiores, finomicamenti, morfològicamenti e lessicalmenti simigiantis ([https://www.treccani.it/vocabolario/diasistema Treccani])</ref> cumpostu de sos dialetos romanzos de [[#Fonologia e fonetica|tipu lombardu]] (dialetos lombardos)<ref name="bonfadini">{{Treccani|dialetti-lombardi_(Enciclopedia-dell'Italiano)|lombardi, dialetti}}</ref>, impreadu dae sa norma ISO 639-3 pro ddu classificare in unu cluster linguìsticu unidade<ref name=":02">{{Cita libro|autore=Mary C. Jones|autore2=Claudia Soria|tìtulu=Policy and Planning for Endangered Languages|url=https://books.google.it/books?id=v-ZBCgAAQBAJ&pg=PA130&dq=lombard+cluster+of+homogeneous&hl=it&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|anno=2015|editore=Cambridge University Press|città=Cambridge, Regno Unito|lingua=en|p=130|capitolo=Assessing the effect of official recognition on the vitality of endangered languages: a case of study from Italy|citazione=Lombard (Lumbard, ISO 639-9 lmo) is a cluster of essentially homogeneous varieties (Tamburelli 2014: 9) belonging to the Gallo-Italic group. It is spoken in the Italian region of Lombardy, in the Novara province of Piedmont, and in Switzerland. Mutual intelligibility between speakers of Lombard and monolingual Italian speakers has been reported as very low (Tamburelli 2014). Although some Lombard varieties, Milanese in particular, enjoy a rather long and prestigious literary tradition, Lombard is now mostly used in informal domains. According to Ethnologue, Piedmontese and Lombard are spoken by between 1,600,000 and 2,000,000 speakers and around 3,500,000 speakers respectively. These are very high figures for languages that have never been recognised officially nor systematically taught in school}}</ref> – cunsideradu comenti un'isperi de variedades omogènias chi costituint una limba<ref>{{Cita pubblicazione|autore=International African Institute|anno=1946|mese=Luglio|tìtulu=A Handbook of African Languages|rivista=Africa: Journal of the International African Institute|editore=Cambridge University Press|volume=16|numero=3|pp=156-159|lingua=en|url=https://www.jstor.org/stable/1156320}}</ref> – cun su còdighe <small>LMO</small>''<ref name=":1">{{Cita web|url=http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=LMO|title=Documentation for ISO 639 identifier: LMO|lingua=en|citazione=Identifier: LMO - Name: Lombard - Status: Active - Code set: 639-3 - Scope: Individual - Type: Living}}</ref>''. Pro more de sa mancàntzia de una koinè lombarda (una variedade literària prus prèvalida e de prestígiu mannu, mancari su [[Dialettu milanesu|milanesu]] siat in parte pretadu a custu<ref name="bonfadini" />), sas diversas variedades lombardas s'ant isvilupadu in sos sèculos in manera autònoma una dae s'àtera, ma mantènint semper una intelligibilidade mùtua<ref name=":02" /><ref>{{Cita libro|lingua=en|autore=Glauco Sanga|curatore=Martin Maiden, Mair Parry|tìtulu=The Dialects of Italy|anno=1997|editore=Routledge|p=253|capitolo=Lombardy|citazione=The differences between western Lombard [...] and eastern Lombard [...], together with the transitional areas [...], are too pronounced to allow Milanese to represent the whole of Lombardy. Nevertheless, there was a time when a basically Milanese type extended from Novara up to Trento and across to Verona; and it is this common base that constitutes the unity of the Lombard dialect group, whereas differences are due to later more superficial developments. Recent research [...] reveal an essentially homogeneous linguistic area (of the Milanese type) stretching from W. Lombardy to the provinces of Trento and Verona, giving ground to the E. Lombard dialect type, spreading out from the cities of Bergarno and Brescia, but failing to submerge these two provinces completely. Resistance to eastern innovations or simply remoteness explain why some valleys (e.g., Gandino, Camonica, Giudicarie, Ledro and Rendena) still speak substantially Milanese-type dialects.|ISBN=0-415-11104-8}}</ref>; segundu custu ùrtimu critèriu<ref>{{Tzita web|url=https://iso639-3.sil.org/about/scope|tìtulu=Scope of Denotation {{!}} ISO 639-3|sito=iso639-3.sil.org|citazione=Two related varieties are normally considered varieties of the same language if speakers of each variety have inherent understanding of the other variety (that is, can understand based on knowledge of their own variety without needing to learn the other variety) at a functional level.|accesso=27 ottobre 2022}}</ref>, sa limba est classificada in sa norma comenti ''limba individuale<ref name=":1" />''. Da su puntu de vista filogenèticu, si tratat de una limba de sa [[Lingue gallo-italiche|famìlia gallo-itàlica]], de sa cale si podent nàrrere àteras limbas contigui a su lombardu, comenti su [[Limba piemontesa|piemontesu]] e s'[[Emilianu-Romagnolu|emilianu]]; custu grupu est caraterizadu dae elementos de transitzioni intre su sistema de sas [[Limba galloromanze|limbas gallo-romanzas]] (comenti [[Limba frantzesa|frantzesu]], [[Limba otzitana|otzitanu]] e [[Limba francoprovenzale|arpitanu]]) e cussu de sas [[limbas italo-romanzas]] (comenti [[Limba italiana|italianu]], [[Limba napuletana|napuletanu]] e [[Limba sitziliana|sitzilianu]])'''<ref name=":82">{{Cita web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/galloitalico|tìtulu=galloitàlico in Vocabolario - Treccani|sito=www.treccani.it|lingua=it|accesso=23 ottobre 2022}}</ref><ref name=":103">{{Cita web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/galloromanzo|tìtulu=galloromanzo in Vocabolario - Treccani|sito=www.treccani.it|lingua=it|accesso=24 ottobre 2022}}</ref><ref name=":113">{{Cita web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti-gallo-romanzi|tìtulu=gallo-romanzi, dialetti nell'Enciclopedia Treccani|sito=www.treccani.it|lingua=it|accesso=24 ottobre 2022}}</ref>''', in manera tale chi s'agatat meda bortas classificadu in ambas duas famílias. In sos àmbitos de sa dialetologia e de sa [[linguìstica|sociolinguìstica]], essende descrita comenti ''dialetu romanu primàriu'' (est a narrer, un'evolutzione autònoma de su [[Limba latina|latinu volgare]], e no una diferentziatzione regionale de sa [[limba italiana]])<ref>{{Tzita libru|autore=Michele Loporcaro|tìtulu=Profilo linguistico dei dialetti italiani|anno=2009|editore=Laterza|città=|Tzitatzione=I dialetti italiani sono dunque varietà italo-romanze indipendenti o, in altre parole, dialetti romanzi primari, categoria che si oppone a quella di dialetti secondari. Sono dialetti primari dell’italiano quelle varietà che con esso stanno in rapporto di subordinazione sociolinguistica e condividono con esso una medesima origine (latina). Dialetti secondari di una data lingua si dicono invece quei dialetti insorti dalla differenziazione geografica di tale lingua anziché di una lingua madre comune.}}</ref>, podet èssere meda bortas narrada puru ''dialetu lombardu'', intendende cun custu tèrminu s'atzetzione de limba contrapposta a cussa ufitziale de s'Istadu<ref>{{Tzita|Loporcaro 2009| p. 5}}.</ref> e caraterizada dae un'impreu printzipalmente informale<ref>{{Treccani|dialetto_(Enciclopedia-dei-ragazzi)|Dialetto}}</ref>; in custu contèxtu, sos dialetos lombardos si podent agatare inclùidos in su grupu de sos ''dialetos italianos setentrionales'', chi – diferentemente dae cussu gallo-itàlicu – incluet puru su [[Limba veneta|venetu]]<ref>Lorenzo Renzi e Alvise Andreose - Manuale di linguistica e filologia romanza - Ed. Il Mulino, Bologna - Nuova edizione - 2015, pagina 57: ''" (…) I dialetti italiani settentrionali comprendono le varietà parlate in Piemonte, nella Liguria, nella Lombardia, nel Trentino, nel Veneto e, infine, nell'Emilia e nella Romagna (…)"''</ref>. == Orìgini == [[File:Celts in Cisalpine Gaul (Italian).svg|thumb|Evidenziadas in birde, sas populatziones cèlticas de s'Italia centro-setentrionale intre su III e su II secolo a.C., est a narrer in s'època de sa conchista romana de sa Gàllia Cisalpina]]. Su sustratu linguìsticu prus antigu chi apat lassadu traza in Lombardia de su cale tenimus calicuna notìtzia est cussu de sos [[Ligùria|antigos Lìgures]]<ref name="Agnoletto p. 120">{{Cita|Agnoletto|p. 120}}.</ref><ref name="D'Ilario p. 28">{{Cita|D'Ilario, 2003|p. 28}}.</ref>. Sas informatziones a disponimentu pro custa limba sunt però meda vagas e istremamente limitadas<ref name="Agnoletto p. 120"/><ref name="D'Ilario p. 28"/>. Diferente meda est su cuadru chi si podet tracciare pro sas populatziones chi si sunt sostituidas a sos Lìgures, is [[Tzeltos|Cèlticos]]<ref name="D'Ilario p. 29">{{Cita|D'Ilario, 2003|p. 29}}.</ref>. S'influèntzia linguìstica chi ant tentu sos Cèlticos in sas faeddadas locales est istada manna, in manera tale chi ancora oe sa limba lombarda est classificada comenti [[Lingue galloromanze|gallo-romanza]] (sos Cèlticos sunt puru narrados "Galos")<ref name="Agnoletto p. 120"/>. Fiat però sa dominatzione romana, chi aiat sostituidu cussa cèltica, a dare forma a s'idioma faeddadu in s'antiga Lombardia, in manera tale chi su lessicu e sa [[grammatica]] de custa limba tenent derivatzione [[Limbas romanzas|romanza]]<ref name="D'Ilario p. 29"/>. == Riconoschimentos ufitziales == [[File:European Charter for Regional or Minority Languages membership.svg|thumb|In birde iscuru is Istados chi ant firmadu e ratificadu sa ''Carta europea de is limbas regionales o de minoria''; in birde craru is Istados chi l'ant firmada ma non ratificada; in biancu àteros Istados de su Consiglio d'Europa; in grisgiu is Istados no membros de su Consiglio d'Europa]] Sa limba lombarda est catalogada comenti ''limba individuale''<ref name=":1" /> (est a narrer indipendente e distinta<ref>{{Cita web|url=http://www-01.sil.org/iso639-3/scope.asp|tìtulu=Scope of denotation for language identifiers}}</ref>) dae s'istandard internatzionale [[Organizzazione internazionale per la normazione|ISO]] [[ISO 639|693]]<ref>{{Cita web|url=https://www.iso.org/iso-639-language-codes.html|tìtulu=Language codes - ISO 639}}</ref>. Sa limba lombarda podriat èssere cunsiderada una limba regionale e minoritaria segundu sa Carta europea delle lingue regionali o minoritarie, chi in s'artìculu 1 afirmat chi pro ''"lingue regionali o minoritarie si intendono le lingue... che non sono dialetti della lingua ufficiale dello Stato"''<ref>{{cita web|url=http://www.cesdomeo.it/doc/europea2.pdf|tìtulu=Legislazione europea - Carta europea delle lingue regionali o minoritarie|editore=cesdomeo.it|accesso=20 settembre 2017|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160512154744/http://www.cesdomeo.it/doc/europea2.pdf|urlmorto=sì|atzessu=2026-02-03|dataarchìviu=2016-05-12|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160512154744/http://www.cesdomeo.it/doc/europea2.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref group="N">"[In ogni caso] la carta non specifica quali lingue europee corrispondono al concetto di lingue regionali o minoritarie quali definite al suo articolo 1. In realtà, lo studio preliminare sulla situazione linguistica in Europa effettuato dalla Conferenza permanente dei poteri locali e regionali d'Europa ha condotto gli autori della carta a rinunciare ad allegarvi un elenco delle lingue regionali o minoritarie parlate in Europa. Malgrado la competenza dei suoi autori, un tale elenco sarebbe stato di certo ampiamente contestato per ragioni linguistiche, come pure per altre ragioni. Inoltre, rivestirebbe un interesse limitato poiché, almeno per quanto riguarda i provvedimenti specifici che figurano nella Parte III della carta, le Parti avranno un ampio potere discrezionale per stabilire le misure che si devono applicare ad ogni lingua. La carta presenta delle soluzioni appropriate per le varie situazioni delle diverse lingue regionali o minoritarie, ma non avanza giudizi sulla situazione specifica rispetto a dei casi concreti". Carta Europea delle lingue regionali o minoritarie, Consiglio d'Europa, Rapporto Esplicativo STE n. 148; ''traduzione non ufficiale''.</ref>. In particulare, sa Carta europea pro sas limbas regionalas minoritarias est istada aprovada su 25 làmpadas 1992 e est intraada in vigore su 1º martzu 1998<ref>{{cita web|url=http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/notizie_minoranze/notizie_nazionali/pagina358.html|tìtulu=Carta europea delle lingue regionali o minoritariee|editore=minoranzelinguistiche.provincia.tn.it|accesso=20 settembre 2017}}</ref>. S'Itàlia at firmadu custa carta su 27 làmpadas 2000 ma non l'at ancora ratificada,<ref name="carta">{{cita web|url=http://www.eunews.it/2015/03/16/lingue-31976/31976|tìtulu=Lingue regionali, l’Italia verso la ratifica della Carta europea di tutela|editore=eunews.it|accesso=20 settembre 2017}}</ref> a diferèntzia de sa Isvìtzera. Mancari tèngiat, segundu calicunu istudiosu, sas caraterìsticas pro intrare intre sos idiomas tutelados dae sa Carta europea de sas limbas regionalas o minoritarias e sia registrada dae s'[[UNESCO]] comenti ''limba in perìgulu de estintzione''<ref>{{cita web|url=http://www.helsinki.fi/~tasalmin/europe_index.html|tìtulu=Red book of endangered languages}}</ref>, in quantu faeddada dae unu nùmeru semper minore de persones, su lombardu no est ufitzialmente reconnotu comenti limba regionale o minoritaria nè dae sa legislatzione istatale italiana nè de cussa elvètica<ref name="carta"/>. A cumintzamentu de su 2016 est istadu presentadu a su [[Lombardia|Cussìgiu Regionale de sa Lombardia]] unu progetu de lege pro s'istitutzione de su bilinguismo italianu-lombardu e pro sa promòtzione de su lombardu e de sas suas variedades dialetales locales<ref>{{Tzita web|url=http://www.ilgiorno.it/lombardia-bilingue-1.1645901|tìtulu="Lombardia bilingue con il dialetto": progetto di legge presentato in Regione|editore=Il Giorno|accesso=1º giugno 2016|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.affaritaliani.it/milano/dialetto-la-lega-propone-il-bilinguismo-in-regione-401709.html|tìtulu=Dialetto, la Lega propone il bilinguismo in Regione|editore=Affari Italiani|accesso=1º giugno 2016}}</ref>, integrada a pustis dae sa lege pro su riordinamentu de sa cultura lombarda, chi est istada aprovada in cabudanni 2016<ref>{{Tzita web|url=http://www.lombardiaquotidiano.com/comunicato/la-lombardia-ha-una-nuova-legge-sulla-cultura-pilastri-identit%C3%A0-valorizzazione-del|tìtulu=La Lombardia ha una nuova legge sulla cultura Pilastri: identità, valorizzazione del patrimonio e innovazione|editore=lombardiaquotidiano.com|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170921062833/http://www.lombardiaquotidiano.com/comunicato/la-lombardia-ha-una-nuova-legge-sulla-cultura-pilastri-identit%C3%A0-valorizzazione-del|urlmorto=sì|atzessu=2026-02-03|dataarchìviu=2017-09-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170921062833/http://www.lombardiaquotidiano.com/comunicato/la-lombardia-ha-una-nuova-legge-sulla-cultura-pilastri-identit%C3%A0-valorizzazione-del|urlmortu=eja}}</ref>. Comente afirmadu prus bortas dae sa Corte costituzionale in sas sentèntzias suas, pro nàrrere sa sentèntzia n. 81 de su 2018, isceti s'Istadu podet identìficare una minoràntzia linguìstica istòrica, mentras sa Regione podet isceti afortiare sos idiomas regionales in su pranu culturale<ref>sentenza costituzionale nr. 81 del 2018 - https://www.cortecostituzionale.it/actionSchedaPronuncia.do?anno=2018&numero=81</ref>. ==Taula de linguìstica romànica== Custa taula mustrat is diversi evolutzionis de su [[Limba latina|latinu]] a su [[Sardu campidanesu|sardu]], su [[Limba lombarda|lombardu]] e àteras limbas romàntzias. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background:lightcoral; color:black" ! [[Limba latina|Latin]] !! [[Sardu campidanesu|Sardu Campidanês]] !! [[Limba lombarda|Lombard]] !! [[Limba italiana|Talian]] !! [[Limba lionesa|Lionesu]] !! [[Limba catalana|Catalan]] !! [[Limba veneta|Venit]] !! [[Limba portughesa|Portughesu]] |- | annus || annu || an || anno || annu || any || an || ano |- | lingua || lingua || lengua || lingua || llingua || llengua || łéngua || língua |- | ligna || linna || legna || legna || lleinna || llenya || legna || lenha |- | clavis || crai || ciaf || chiave || chave || clau || ciave || chave |- | fumus || fumu || füm || fumo || fumu || fum || fumo || fumo |- | claudere || serrai || sarà || chiudere || pechare || tancar || serar || fechar |- | factum || fatu || fad || fatto || feichu || fet || fato || feito |- | planum || pianu || pian || piano || chanu || pla || pian || chão |- | filius || fillu || fiö || figlio || fiyu || fill || fiol || filho |- | noctem || noti || nòcc || notte || nueiche || nit || note || noite |- | oculus || ogu || öcc || occhio || gueyu || ull || òcio || olho |} == Riferimentos == === Esplicativos === <references group="N" responsive="" /> === Bibliogràficos e sitogràficos === <references responsive="" /> {{Limbas romanzas}} [[Categoria:Limbas]] n34qaqcqsiqad4hxuzdouhak566hzgv Sardu arborense (variedade de su sardu) 0 14303 189935 181768 2026-05-07T02:43:38Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189935 wikitext text/x-wiki {{Variant|LSC}} [[File:Sardinia Language Map.png|thumb|359x359px|Mapa de sa partzidura de sa [[limba sarda]]. Is dialetos aristanesos tocant a sa parte setentrionale de sa variedade campidanesa e bi benint a èssere iscerados dae lìnias. ]] Su '''sardu arborense''' est una variedade de sa [[limba sarda]], faeddada in sa zona tzentru-setentrionale de sa [[provìntzia de Aristanis]]<nowiki/>e in sa tzentru-otzidentale de [[Provìntzia de Nùgoro|sa de Nùgoro]]. Is caraterìsticas de custu grupu de dialetos resurtant pagu omogèneas e allindàbiles, ma su chi ddu seberat dae is àteras variedades est sa cumpresèntzia de fenòmenos tìpicos intermèdios intre sas duas macro-variedades [[Sardu logudoresu|logudoresa]] e [[Sardu campidanesu|campidanesa]] de sa limba, chi si manifestat in manera mudangiosa dae una bidda a s'àtera. Si podet nàrrere ca, in manera bastante prebidida, is aspetos intermèdios de prus difìtzile incuadramentu intre sas duas macro-variedades current a costadu de sas antigas làcanas setentrionales de su [[Judicadu de Arbaree|giuigadu de Arbaree]] e, in piessignu in is sub-regiones de su [[Barigadu]] e de su [[Mandrolisai]], s'insertamentu de una allega in su macro-grupu logudoresu o campidanesu resurtat fatu·fatu meda dificultosu de discriminare. Custa variedade fiat proposta pro sa prima borta [[Vittorio Angius]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=20330&v=2&c=2705&t=7|tìtulu=|atzessu=2019-12-13|dataarchìviu=2020-10-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201027153622/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=20330&v=2&c=2705&t=7|urlmortu=eja}}</ref> e a fatu in sos annos setanta dae [[Antonio Sanna]], chi dda individuaiat prus che comente ammesturu de sas caraterìsticas linguisticas de su norte e de su sud de s'ìsula, comente "''produtu dinàmicu de s'istòria linguistica de Sardigna e de sas tensiones suas''".<ref>{{Tzita web|url=http://www.istar.oristano.it/it/medioevo/arte-cultura-e-lingua/la-varieta-arborense-della-lingua-sarda/index.html|tìtulu=}}</ref> Pro su chi pertocat s'istòria sua, si podent agatare trassas de custu tipu de variante in is atos e ducumentos produidos in su giuigadu de Arbaree in època medievale. Siat dae unos cantos [[Condaghe|Condaghes]] siat, in mesura prus manna, dae sas primas trascriiduras de sa [[Carta de Logu]], resurtat evidente s'autonomia de una bariedade de sa limba chi cunserbat carateres, mantentos fintzas a oe in die.<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=20330&v=2&c=2705&t=7|tìtulu=|atzessu=2019-12-13|dataarchìviu=2020-10-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201027153622/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=20330&v=2&c=2705&t=7|urlmortu=eja}}</ref> Su grupu arborense incluet totu sa zona allindada intro de is làcanas inditadas a sighire<ref>{{Tzita web|url=http://www.condaghes.it/public/docs/proposta_arborense.pdf|tìtulu=SA LIMBA DE ELIANORA Contributo alla pianificazione linguistica del sardo|autore=Mauro Podda}}</ref>ː * sud-ovestː [[Crabas]] * sudː [[Samugheo]] * ovestː [[Santu Lussurzu]] * norteː [[Otzana]] * estː [[Ovodda]] In lìnia prus generale su sardu arborense est insertàbile in su grupu de is [[Limba de Mesania|variedades de mesania]], un'àrea linguìstica murra e cun trèmenes pagu pretzìsos, a mesu intre campidanesu e logudoresu, in ue aguantant impare fenòmenos de cumpromissu, chi in s'impare formant sa de tres variedades (o de bator cunsiderende su [[Sardu nugoresu|nugoresu]] che unu grupu autònomu) de su sardu. In sentidu ladu, nd'est inclùdida in intro totu s'àrea tzentrale de s'ìsula, tochende dae su [[Campidano de Aristanis|Campidanu de Aristanis]] setentrionale e su [[Montiferru]], fintzas a s'[[Ogiastra]], passende a traessu [[Guilcer]], [[Barigadu]], [[Mandrolisai]], [[Sarcidanu]] e [[Barbàgia de Seulu]]. A sa lughe de sos caràteres peculiares "ìbridos" chi ddu contradistìnghent, oe in die rapresentat una de sas àreas ogetu de istùdios prus atentziosos pro sa chirca de unu istandard universalmente atzetadu de sa [[limba sarda]]. ==Caraterìsticas== Sa variedade aristanesa de su campidanesu pigat is caràteres prus definidas in is biddas chi s'agatant a penas prus a su norte de [[Aristanis]], fintzas a is chi s'agatant a làcana cun su [[Montiferru]] (in ue franca [[Narabuia]] chi est solu tzentru de allega campidanesa, in totu is biddas est faeddada una carchi forma de [[sardu logudoresu|logudoresu]]) e in totu su [[Barigadu]], subregione chi s'agatat a s'estu e pagu prus a norte de [[Aristanis]]. Chircare de ddi trassare trèmenes pretzisos no est comente chi siat possìbile. In s'àrea de [[Campidanu]] s'agatant in antis de totu caraterìsticas pròpias a sa zona, intre is prus innovadoras de sa [[Sardu campidanesu|variedade campidanesa]], comente s'elisione de sa -l- intre cunsonantes (soli>soi, sali>sai, colori>caori) o meda prus raramente su passàgiu a sa -b- (soli>sobi, sai>sabi, colori>cabori), s'elisione de sa -n- intervocàlica (pani>pãi, manu>mãu, binu>biũ), s'elisione de sa -r- in is faeddos cun -rt- (portu>potu, ortu>otu, borta>bota/'ota) e una impunna forte a s'inversione de is cunsonantes (chircare>cricai, cabra>craba, birdi>bridi/bidri). A custos s'agiunghent fenòmenos tìpicos de su [[Sardu logudoresu|logudoresu]], chi si manifèstant in manera vària dae una bidda a s'àtera. In totu s'àrea e fintzas prus a giosso, ispronghende a sa [[Marmidda]] setentrionale e a manu de [[Provìntzia de su Campidanu de Mesu|Campidanu de Mesu]] est comunu nàrrere ''limba'' in logu de ''lingua'', comente fintzas ''sambiri'' in logu de ''sanguini'', o s'impitu faeddos de derivatzione logudoresa prus chi non [[Sardu campidanesu|campidanesa]], comente ''zai''/''giai'' in logu de ''donai'' (meda raru s'impitu de cust'ùrtimu faeddu, chi pigat fatuvatu fintzas significados unu pagu diferentes). A s'imbesse de su campidanesu, sa prima persona a su tempus passadu no tenet desinèntzia in -amu/-emu, ma -aiu/a o -iu, paris a s'àrea tzentru-setentrionale de [[Sardigna]] (esempru: non ''deu andamu'', ma ''deu andaiu/a'' o incurtzadu ''deu'' ''andau''). In s'àrea de su [[Barigadu]] sa punna a s'elisione de is cunsantes s'ispèrdet, ma aguantat s'inversione de cunsonantes, in manera però prus pagu marcada. Su [[Sèneghe|seneghesu]], mancari uffitzialmente insertadu in sa [[Sardu logudoresu|variedade logudoresa]], tenet caraterìsticas numerosas chi nche dd'acostant a custu grupu. A costadu de trassas tipicamente logudoresas comente faeddos chi agabbant in ''-e''/''-os'', artìculos deminatìvos plurales ''sas''/''sos'' in logu de ''is'', bi si podent seberare fenòmenos annovadores de su campidanesu, a esempru fatuvatu s'elisione de sa -n- intervocàlica (pane>paē). ===Suta-partzidura<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/|tìtulu=|atzessu=2019-12-13|dataarchìviu=2011-02-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20110226184523/http://www.sardegnadigitallibrary.it/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.sotziulimbasarda.net/gennaio2007/confini2.pdf|tìtulu=Confini e confini. Il valore delle isoglosse (a proposito del sardo)|autore=Mariella Lőrinczi|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://presnaghe.wordpress.com/linguistica/cartina-isoglosse-principali/|tìtulu=cartina-isoglosse-principali}}</ref>=== * '''''lìnia Crabas - Sabarussa''''': cust'àrea inserrat istrintamente is biddas de [[Arriora]], [[Boàtiri]], [[Crabas]], [[Nurachi]], [[Sabarussa]], chi cunserbant totus k- e g- velares (''chentu'', ''rughi'', ''boghi'') e sa muda de GU/QU a comintzu de faeddu o intra de vocales in b- o -bb- (''limba'', ''bìndighi'', ''abba'', ''batru'') in manera particulare [[Sabarussa]]. Si bi agatant però fintzas medas etzetziones: giai totus narant pro fàghere un esempru ''cuatru'' e ''cincu'' in logu ''batru'' e ''chimbi'' e, in manera diferente segundu sa bidda, is velares in carchi casu non sunt mantentas (''centu'', ''paxi'', ''praxi''). Is faeddos cun -sc-, comente ''nasci'', ''pisci'',''iscì'', chi in su logudoresu si faghent -sch- (''nàschere'', ''pische'', ''ischire'') abarrant tales in totu is biddas fentomadas. In [[Boàtiri]] e in [[Arriora]], chi sunt is duas biddas chi prus s'acostant a su suta-grupu a sighire, si narat però ''sì'' in logu ''iscì''. Fatufatu, e in [[Sabarussa]], [[Boàtiri]] e [[Arriora]] susetotus, si podet annoditzare sa muda de -g- e -c- a comintzu de faeddu o intre vocales in -tz- o -z- (giminera>ziminera, genti>zenti, piciocheddu>pitzocheddu, cìvilli>tzivilli). Is biddas a curtzu comente [[Soanas]] (fratzione de [[Crabas]]), [[Donigalla Fenugheddu]], [[Massama|Màssama]], [[Nuraghinieddu]], [[Sibì]] (chi sunt fratziones de [[Aristanis]]), [[Ollasta]], [[Simaghis]], [[Siamajori|Simajori]], [[Zrofolliu|Tzrofolliu]], in [[Aristanis]] etotu, custos fenòmenos s'agatant a manu a manu prus pagu regularmente presentes, fintzas a [[Prammas]], [[Santa Justa]], [[Siamanna]], [[Siapicia]], [[Biddobrana]], in ue s'allega campidanesa pigat trassas meda prus ischetas. *'''''lìnia Narabuia - Milis''''': cust'àrea inserrat istrintamente is biddas de [[Milis]], [[Narabuia]] e [[Santeru]], a chi si podent azunghere fintzas [[Baulau|Baullau]], [[Tramatza]], [[Tzeddiani]], chi tenent caràteres intermèdios cun su grupu giai descritu. In totu custas biddas is infussos de su logudoresu sunt medas fortes. Is k- e g- velares, sa mudàntzia de GU/QU in b- o -bb-, de -sc- in -sch-, s'agatant in manera casi sistemàtica. A custu s'azunghet fintzas ca -g- e -c- a comintzu de faeddu o intre vocales sunt samper torradas in -z- e -tz- (''zenti'', ''tzitadi'', ''anzoni'') e susetotus in [[Narabuia]], [[Santeru]] e [[Milis]], si podet fintzas agatare e sa muda de -ll- in -z- (esempru: ''ozu'' in logu de ''ollu'', ''fizu'' in logu de ''fillu'', ''azu'' in logu de allu). In [[Tzeddiani]], [[Tramatza]] e [[Baulau|Baullau]] si narat però a esempru ''cuatru'' e ''tzincu'' e non ''batru'' e ''chimbi''. *'''''lìnia Biddanoa Truschedu - Fordongianus''''': cust'àrea inserrat istrintamente is biddas de [[Àllai]], [[Fordongianus]] comente fintzas [[Arruinas]] e [[Biddanoa Truschedu]], chi però tenet influssos dae su logudoresu prus pagu marcados. Foras de is aspetos peculiares giai illustrados, fintzas is k- e g- velares, sa muda de GU/QU in b- o -bb-, de -sc- in -sch-, s'agatant in manera casi sistemàtica. Sa -ll- agatat imbetzes mudàntzia in -g- e duncas si narat a esempru ''fìgiu'', ''ògiu'', ''àgiu''. Sa -g- e sa -c- a comintzu de faeddu o intre vocales non sunt mai torradas in -z- e -tz-. Contrasemper a is grupos cabudianos e mancari in manera incostante, in unas cantas biddas is faeddos podent fatuvatu agabbare fintzas in -e;-o/-os comente in su [[Sardu logudoresu|logudoresu]]. Is allegas faeddadas in is biddas a làcana, comente in [[Busache]], [[Ula]], [[Neunele]] e in piessignu Samugheo sunt meda prus dificultosas de insertare in su macro-grupu logudoresu o campidanesu. == Artìculos ligados == * [[limba sarda]] * [[sardu campidanesu]] * [[sardu logudoresu]] * [[sardu nugoresu]] * [[Limba de Mesania]] [[Categoria:limba sarda]] [[Categoria:Variantes]] ==Notas== <references/> q6zarn3ffka1ovlrf7iz00dttiar3fj Larentu Pusceddu 0 16317 189932 188892 2026-05-07T01:04:30Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189932 wikitext text/x-wiki {{LSC}}{{Biografia|immàgine=Larentu pusceddu.JPG|àteros_nùmenes=Lorenzo Pusceddu|data_de_nàschida=6 de freàrgiu de su 1947|logu_de_nàschida=[[Oroteddi]]|data_de_morte=9 de ghennàrgiu de su 2016|logu_de_morte=[[Roma]]|professione=dirigente sindicale de sa CGIL|traballu=iscritore, poeta, cantadore e giornalista|contributos_de_importu=Autore de su primu romanzu in limba sarda de s'istòria|prèmios=* [[Prèmiu Otieri de Literadura Sarda|Prèmiu Tzitade de Otieri]] (2003) * [[Prèmiu Casteddu de sa Fae]] (2006)}} '''Larentu Pusceddu''', ([[Oroteddi]], 6 de [[freàrgiu]] de su 1947 - [[Roma]], 9 de [[ghennàrgiu]] de su [[2016]]<ref>{{Tzita noas|url=https://salimbasarda.net/adiosu-larentu-pusceddu-fundadore-de-sa-prosa-sardu/|tìtulu=Adiosu Larentu Pusceddu, fundadore de sa prosa in sardu|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2016-01-10|atzessu=2023-01-13}}</ref><ref name=":0">{{Tzita noas|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2016/01/11/news/morto-larentu-pusceddu-autore-del-primo-romanzo-in-sardo-1.12760822|tìtulu=Morto Larentu Pusceddu, autore del primo romanzo in sardo|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2016-01-11|limba=it|atzessu=2023-01-13}}</ref><ref>{{Tzita noas|url=https://www.istorias.it/09/01/2024/8416/oto-annos-sena-larentu-pusceddu/|tìtulu=Oto annos sena Larentu Pusceddu|autore=Mauro Piredda|publicatzione=Istorias|data=2024-01-09|limba=sc|atzessu=2024-01-31}}</ref>) est istadu un'[[iscritore]], [[Poete|poeta]], cantadore<ref>{{Tzita web|url=http://web.tiscali.it/papiros/LIMBATESTOS/ISCRITORES/az/pusceddu.html|tìtulu=Larentu PUSCEDDU|situ=LimbaTestos|editore=[[Papiros]]|atzessu=2023-01-13|dataarchìviu=2023-01-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20230113203243/http://web.tiscali.it/papiros/LIMBATESTOS/ISCRITORES/az/pusceddu.html|urlmortu=eja}}</ref>, [[giornalista]] e dirigente sindacale [[Populu sardu|sardu]]. == Biografia == Diplomadu in Agrària, est istadu dirigente sindicale de sa CGIL in [[Thiniscole]], in ue istaiat dae su [[1973]] cun sa mugere Luisa e sos fìgios Igor e Danila. At collaboradu cun giornales e televisiones: [[Sa Sardigna]], [[Natzione Sarda]], [[La Nuova Sardegna]] e [[Telesardegna]]. At iscritu poesias, contos, romanzos. Pro custu, l'ant dadu reconnoschimentos in prèmios literàrios: [[Prèmiu Otieri de Literadura Sarda|Tzitade de Otieri]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.premiozieri.it/index.php/17-archivio-del-premio/295-che-pitzinna-bissiosa|tìtulu=Premio Ozieri di Letteratura Sarda - CHE PITZINNA BISSIOSA|situ=www.premiozieri.it|atzessu=2023-01-13|dataarchìviu=2023-01-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20230113203217/https://www.premiozieri.it/index.php/17-archivio-del-premio/295-che-pitzinna-bissiosa|urlmortu=eja}}</ref>, Meilogu, Romàngia, Bonorva, Macumere, Durgali, Oroteddi, Nùgoro, Mamujada, Casteddu, Pasada, Ossi, Mores, etc. In su 1979 at publicadu ''Dae s'umbra de s'ístoria'' unu discu a 33 giros de mùsica in limba sarda, cun s'eticheta "Edizioni dell'Isola".<ref>{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Gianfranca|sambenadu=Orunesu|url=https://www.siniscolanotizie.net/notizie/attualita/3741/ad-un-anno-dalla-scomparsa-di-larentu-pusceddu-lappello-di-bomboi-urn-sardinnya-intitoliamogli-una-strada-un-qualsiasi-altro-spazio-pubblico-o-una-targa|tìtulu=Ad un anno dalla scomparsa di Larentu Pusceddu l'appello di Bomboi (Urn Sardinnya): «Intitoliamogli una strada, un qualsiasi altro spazio pubblico o una targa»|publicatzione=Siniscola Notizie|data=2017-01-12|atzessu=2023-01-13}}</ref> In su [[1982]] at iscritu ''S'àrvore de sos Tzinesos'', su primu romanzu in [[Limba sarda|sardu]] de semper, publicadu dae sa domo editora "Editziones de sa Nae" de [[Nùgoro]].<ref>{{Tzita noas|url=https://salimbasarda.net/larentu-pusceddu-romanzos-in-limba-sarda/|tìtulu=Larentu Pusceddu, romanzos in limba sarda.|autore=Sarvadore Serra|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2022-03-10|atzessu=2023-01-13}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Benidores: literadura, limba e mercadu culturale in Sardigna|collana=Samanunga|annu=2008|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|OCLC=256927104|ISBN=978-88-7356-122-4}}</ref><ref>{{Tzita noas|url=https://www.focusardegna.com/index.php/attualita/arte-e-cultura/223-quando-venne-scritto-il-primo-romanzo-in-sardo|tìtulu=Quando venne scritto il primo romanzo in sardo|publicatzione=Focusardegna|data=2016-02-16|limba=it-it|atzessu=2023-01-13}}</ref><ref name=":0" /> In su 1991 at publicadu su de duos romanzos suos, ''Mastru Taras'', cun sa [[Papiros]] de Nùgoro, e in su 2006, semper cun issos, ''Dona Mallena<ref>{{Tzita web|url=http://www.sotziulimbasarda.net/aprile2007/romanzupusceddu.htm|tìtulu=Sotziu Limba Sarda - Associazione per la Lingua Sarda|situ=www.sotziulimbasarda.net|atzessu=2023-01-13|urlmortu=eja}}</ref>'', romanzu cun su cale at bìnchidu su [[Prèmiu Casteddu de sa Fae]] de [[Pasada]]. In su 2005, imbetzes, at publicadu ''Pipinidas e Iscazas: Contos pro feduliu'', una regorta de contos, cun sa domo editora Solinas, e in su 2008 at bortadu a su sardu una regorta de poesias de su poeta [[Armènia|armenu]] Daniel Varujan, publicadas cun su tìtulu ''Su canticu de su pane''. In su 2011 est torradu a sos romanzos cun ''Sordadu Nangu: De gherra e de amore'', publicadu cun sa [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], chi contat s'istòria de unu sordadu in sos annos de sa [[prima gherra mundiale]].<ref>{{Tzita noas|url=https://salimbasarda.net/sordadu-nangu-sa-gherra-manna-bida-cun-ateros-ogros/|tìtulu=Sordadu Nangu: sa Gherra Manna bida cun àteros ogros|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2015-05-03|atzessu=2023-01-13}}</ref> Est mortu in su 2016, in Roma, lassende unu romanzu galu non publicadu, [[S'arzola de s'ena|''S'arzola de s'ena'']], chi est essidu in su 2017 cun sa [[Papiros]].<ref>{{Tzita noas|nùmene=Mauro|sambenadu=Piredda|url=https://www.siniscolanotizie.net/notizie/arte/4033/thiniscole-at-ammentadu-a-larentu-pusceddu-presentadu-surtimu-libru-suo-sarzola-de-sena|tìtulu=Thiniscole at ammentadu a Larentu Pusceddu. Presentadu s'ùrtimu libru suo “S'arzola de s'ena”|publicatzione=Siniscola Notizie|data=2017-14-09|atzessu=2023-01-13}}</ref> ==Òperas== === Musicales === *''Dae s'umbra de s'ístoria'' [LP] (Edizioni dell'Isola, 1979); === Literàrias === ==== Comente autore ==== *{{Tzita libru|tìtulu=S'àrvore de sos Tzinesos|data=1982|editore=[[Editziones de sa Nae]]|tzitade=Nùgoro|OCLC=879922769|SBN=IT\ICCU\CAG\0026936}} '''Versione torrada a imprentare''': {{Tzita libru|nùmene=Larentu|sambenadu=Pusceddu|tìtulu=S'àrvore de sos Tzinesos|data=2019|editore=[[Papiros]]|tzitade=Nùgoro|ISBN=978-88-9803-569-4|SBN=IT\ICCU\CAG\2087706}}; *{{Tzita libru|tìtulu=Mastru Taras|data=1991|editore=[[Papiros]]|tzitade=Nùgoro|OCLC=879925256|ISBN=978-88-8513-822-3|SBN=IT\ICCU\CAG\0002525}}; *{{Tzita libru|tìtulu=Su belu de sa bonaura|data=2001|editore=Papiros|tzitade=Nùgoro|OCLC=879896802|ISBN=978-88-8513-873-5|SBN=IT\ICCU\CAG\0097412}}; *{{Tzita libru|tìtulu=Pipinidas e Iscazas: Contos pro feduliu|data=2005|editore=Solinas|tzitade=Nùgoro|ISBN=978-66-0006-497-0|SBN=IT\ICCU\CAG\162159}}; *{{Tzita libru|tìtulu=Dona Mallena|data=2007|editore=[[Condaghes]]|tzitade=Casteddu|OCLC=955197751|ISBN=978-88-7356-109-5|SBN=IT\ICCU\CAG\1380534}}; *{{Tzita libru|tìtulu=Sordadu Nangu: De gherra e de amore|data=2011|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|OCLC=955216174|ISBN=978-88-7356-152-1|SBN=IT\ICCU\CAG\1853530}}; *{{Tzita libru|tìtulu=[[S'arzola de s'ena]]|data=2017|editore=[[Papiros]]|tzitade=Nùgoro|ISBN=978-88-9803-524-3|SBN=IT\ICCU\CAG\2081877}}. ==== Comente tradutore ==== *{{Tzita libru|nùmene=Daniel|sambenadu=Varujan|tradutore=Larentu Pusceddu|tìtulu=Su canticu de su pane: Il canto del pane|data=2008|editore=Libreria Padovana Editrice|tzitade=Pàdova|ISBN=978-88-8977-515-8|SBN=IT\ICCU\CAG\1618245}} (tradutzione in sardu de poesias de su poeta armenu). == Riferimentos == <references /> == Ligàmenes esternos == * {{Tzita web|url=https://www.editoriasarda.it/autore.asp?id=128&ver=sa|tìtulu=Larentu Pusceddu|situ=[[SBS - Servìtzios Bibliogràficos Sardos]]|atzessu=2022-02-09}} * {{Tzita web|url=https://www.luigiladu.it/poesias/Elenco_poeti/pusceddu_lorenzo.htm|tìtulu=Poesias e contos curtzos de Larentu Pusceddu|situ=www.luigiladu.it|atzessu=2024-02-24}} * {{YouTube|autore=|xUwCdHtlsi4|Sa Literadura Sarda - Larentu Pusceddu}} {{Controllu de autoridade}} [[Categoria:Iscritores sardos]] [[Categoria:Biografias]] 8nhcov7b6qj3p3l09sazs5d41mq0z4q Deep Purple 0 17687 189926 189465 2026-05-06T19:26:33Z Niegodzisie 15183 /* Discografia in istùdiu */ 189926 wikitext text/x-wiki {{Variant|LSC}} {{Artista musicale | nùmene = Deep Purple | image =Deep Purple (1971).JPG | image_size = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = | caption =Sos Deep Purple de su 1971 | ruolu = **Mandatory** Use one: solo_singer, non_vocal_instrumentalist, non_performing_personnel, or temporary | nùmene_de_nàschida = | nùmene_nativu = | nùmene_nativu_lang = | zistru = | data_de_nàschida = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD}} --> | logu_de_nàschida = | orìgine = [[Rennu Unidu]] | data_de_morte = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date 1st) --> | logu_de_morte = | gènere_musicale = [[Hard rock]], [[Rock progressivu]], [[Heavy metal]] | ocupatzione = | istrumentos = | annos_de_atividade = [[1968]]-[[1976]] ; [[1984]]- como <!-- YYYY–YYYY (or –present) --> | eticheta = | artistas_assotziados = | giassu = http://www.deeppurple.com/ <!-- {{URL|example.com}} --> | istrumentos_notàbiles = }} '''Deep Purple''' est unu grupu de rock inglesu fundadu a Hertford (Hertfordshire) in su 1968.<ref>Notes de la portada de ''Shades of Deep Purple''. Pàgines 4-5.</ref> Paris cun [[Led Zeppelin]] e [[Black Sabbath]], si cunsìderat chi sunt unu de sos grupos pionieres de s'[[heavy metal]] e s'[[hard rock]] modernu, cun totu chi carchi membru intentant de non si categorizare in unu gènere ispetzìficu.<ref>{{Tzita web|url=http://www.deep-purple.net/interviews/ian-gillan-2007.html|tìtulu=Ian Gillan Interview, 2007|situ=www.deep-purple.net|atzessu=2021-08-10}}</ref> Sa banda puru achiriat elementos de [[Musica classica|mùsica clàssica]], blues-rock, pop e rock progressivu.<ref name="vh1">{{Tzita web |url=http://www.vh1.com/artists/az/deep_purple/bio.jhtml |tìtulu=Biografia de Deep Purple per Jason Ankeny i Greg Prato d'Allmusic |atzessu=2018-03-02 |dataarchìviu=2009-05-30 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20090530130605/http://www.vh1.com/artists/az/deep_purple/bio.jhtml |deadurl=yes }}</ref> Una borta sunt istados postos in lista in su livru de sos ''Guinness World Record'' comente sa banda prus burdellosa, e sunt bènnidas unos 100 milliones de albums totu in tundu de su mundu.<ref>[http://www.viewauckland.co.nz/deep_purple_concert_auckland_logan_campbell_centre_index.html Deep Purple Concert Auckland, Logan Campbell Centre]</ref><ref name="real">[http://uk.real.com/music/artist/Deep_Purple/ Deep Purple - Hard Rock - Rock/Pop - Music - www.real.com]</ref><ref>«[http://www.ilikemusic.com/rock/Deep_Purple-1587 Deep Purple - Rapture Of The Deep]».&#x20;''I Like Music article''.&#x20;[Consulta: 12 abril 2007].</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.sivltd.com/events/502/deep_purple.html|tìtulu=Deep Purple {{!}} Events {{!}} Hallam FM Arena|limba=en|atzessu=2018-03-02|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20110716080413/http://www.sivltd.com/events/502/deep_purple.html|dataarchìviu=2011-07-16|deadurl=eja}}</ref><ref>[http://www.emimusicpub.com/worldwide/artist_profile/deep-purple_profile.html Artist Profile - Deep Purple]</ref><ref>[http://www.marketwire.com/mw/release.do?id=781817 DEEP PURPLE and Paid, Inc. Launch First VIP Fan Experience Concert Package Sales on www.DeepPurple.org]</ref> Deep Purple fiat in sa positzione 22 de su programma de sa VH1 ''Greatest Artists of Hard Rock'' (Grandu Artistas de s'Hard Rock).<ref>[http://www.vh1.com/shows/dyn/the_greatest/62187/episode_wildcard.jhtml?wildcard=/shows/dynamic/includes/wildcards/the_greatest/hardrock_list_full.jhtml&event_id=862768&start=61 The Greatest: 100 Greatest Artists of Hard Rock (40 - 21)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316194928/http://www.vh1.com/shows/dyn/the_greatest/62187/episode_wildcard.jhtml?wildcard=%2Fshows%2Fdynamic%2Fincludes%2Fwildcards%2Fthe_greatest%2Fhardrock_list_full.jhtml&event_id=862768&start=61 |date=2009-03-16 }} a VH1.com</ref> Sa banda at cambiadu medas bortas de formatzione e no at trivalladu durante oto annos (1976-84). Sas formatziones intre su 1968 e su 1976 si nùmenant normalmente Mark I, II, III e IV.<ref>{{Tzita web|url=http://www.ram.org/music/reviews/deep_purple.html|tìtulu=Deep Purple reviews|situ=www.ram.org|atzessu=2021-08-10}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.rock.co.za/files/marki.html|tìtulu=Deep Purple Mark I & Mark II|situ=www.rock.co.za|atzessu=2021-08-10}}</ref> A sa segunda formatzione, sa prus resessida in manera cummertziale, b'aiat [[Ian Gillan]] (boghe), [[Ritchie Blackmore]] ([[Ghitarra|chitarrista]]), [[Jon Lord]] ([[Tecladu|tastiera]]), [[Roger Glover]] ([[Bassu Elètricu|bassu elètricu]]) e [[Ian Paice]] ([[bateria]]). Custa formatzione est istada ativa intre su 1969 e su 73 e est torrada in s'iscena intre su 1984 e su 89 e una àtera bia in su 1993 in antis chi sas discòrdias intre Blackmore e sos àteros membros divenirent irreparàbiles. Sa formatzione atuale includet su chitarrista [[Steve Morse]] e est meda de prus istàbile. Dae cando Lord s'at retiradu su 2002, Paice est s'ùnicu membru originale. == De in antis == Su grupu Episode Six, chi at istèrridu carchi single in su Regnu Unidu a metade de sos annos 60, fiat formadu dae Ian Gillan a sa boghe, Graham Dimmock a sa chitarra, Roger Glover a su bassu, Tony Lander a sa [[Ghitarra|chitarra]], Sheila Carter a sas tastieras, e Harvey Shields a sa [[Bateria|bateria.]] Mancari faghende numerosos tours, non sunt arribados mai a èssere unu grupu de sutzessu. In su [[1967]] s'est creadu su grupu Flowerpot Men, connotu tando finas comente a The Ivy League, fundadu supra unu trio vocale. Su nùmene nou s'ispiraiat a su programma televisivu de pitzinnos The Flowerpot Men, e sugeriat craros ligàmenes cun sa psichedèlia, su Flower Power e su consumu de sustàntzias comente su cànnabis. Sa cantzone prus populare de su grupu est istada Let's Go To San Francisco, chi medas ascurtadores ant interpretadu comente a parodia de su sutzessu de Scott McKenzie If You're Going to San Francisco, cosa chi sa banda at negadu. Sa formatzione sua includiat Tony Burrows, Neil Landon, Robin Shaw e Pete Nelson a sas boghes, Ged Stone a sa [[Ghitarra|chitarra]], Nick Simper a su bassu, Jon Lord a s'òrganu, e Carlo Little [[Bateria|bateria.]] Jon Lord fiat istadu membru de The Artwoods, Nick Simper aiat fatu parte dae su grupu de Screaming Lord Sutch, ue puru aiat tocadu cun su ghitarrista Ritchie Blackmore. == Cumintzos == In s'annu [[1967]], Chris Curtis, s'est postu in cuntatu cun Tony Edwards cun sa boluntade chi custu esseret su mànager de su grupu chi teniat prevìdidu creare. Edwards at atzèdidu a finantziare su progetu paris cun una pariga de sòtzios, John Coletta e Ron Hire (Hire-Edwards-Coletta – HEC Enterprises). Curtis at cumintzadu una sèrie de cuntatos pro agatare sos mùsicos chi diant dèpere fàghere parte de su grupu, chi si diat numenare Roundabout, cun Jon Lord, chi tocaiat s'Òrganu Hammond. Luego at cumbintu su chitarrista Ritchie Blackmore chi torraret dae [[Amburgo|Amburgu]] pro fàghere un'auditzione. Su matessi Curtis, chitzo at abbandonadu su grupu ma tantu HEC Enterprises comente Lord e Blackmore ant chertu mantènnere su progetu in ativu, resone pro sa cale ant dimandadu s'intrada in su grupu de sos mùsicos Nick Simper (bassu), Rod Evans (boghe) e Ian Paice ([[bateria]]), sos duos ùrtimos chi provenint de su grupu The Maze. A pustis de sos primos cuntzertos in unu tour de Danimarca su beranu de su [[1968]], sa banda at detzìdidu, a cussìgiu de Blackmore, de cambiare su nùmene e divenire '''Deep Purple'''. Su santugaine de su [[1968]], su grupu at tentu un'èsitu nòdidu in sos [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] cun sa versione de sa cantzone Hush de Joe South, chi faghiat parte de su primu discu suo, Shades of Deep Purple, resone pro sa cale sunt istados cuntratados pro fàghere de aberi-cuntzertu de sos Cream in su tour de su discu suo Goodbye. Chitzo sunt istados dispatzados dae su tour ca comintzaiant a fàghere umbra a su grupu printzipale e puru pro sa rivalidade chi esistit intre Blackmore e su chitarrista de sos Cream, [[Eric Clapton|Eric Clapton.]] S'annu [[1969]] ant publicados sos duos imbenientes discos, chi ant cròmpidu un'èsitu moderadu: The Book of Taliesyn e Deep Purple, s'ùrtimu de sos cales includiat un'orchestra a calicunas cantzones. A pustis de custos tres primos discos e de numerosos tours pro sos [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]], Ian Gillan at sostituidu Evans a sa boghe e Roger Glover at fatu su matessi cun Simper a su bassu, dende logu a sa chi diat èssere cunsiderada comente a sa formatzione clàssica de sos '''Deep Purple''', puru mentovada Mark II (segundu su sistema de numeratzione de sas diversas formatziones chi su grupu est arribadu a tènnere durante sa carriera sua). Custa formatzione de su grupu, duncas, est sa responsàbile de unu de sos discos emblemàticos de s'istòria de su rock, su Concerto for Group and Orchestra, un'òpera sinfònica in tres movimentos cumposta dae Lord e interpretada in diretu a su Royal Albert Hall pro sa London Philharmonic Orchestra, dirigida dae Sir Malcolm Arnold. Custu discu, paris cun Five Bridges de The Nice, est cunsideradu una de sas primas collaboratziones resessidas intre una banda de [[Rock and roll|rock]] e un'orchestra. == Lómpida de acontessimentu mundiale == A pustis de su discu cun orchestra, unu progetu chi Lord semper aiat tentu in conca, sa banda at ispantadu totus cun s'editzione de unu discu ue su virtuosismu, su tratamentu sonoru de sos istrumentos durante sa registratzione, s'enduriment de sas lìnias vocales (boghes inclùdidas) e sa radicalizatzione de s'istile, prus feridore e electrificat, ant dadu logu a una de las aberis pionieres de su [[Hard rock|rock duru]], Deep Purple in Rock (registradu intre su [[1969]] e su [[1970]]), òpera de riferimentu de su gènere e una de sas impresas chi prus influèntzia diant fàghere intro de su Rock. Finas a su [[1973]], Deep Purple sunt divenidos unu de sos grupu de prus fama a livellu mundiale a pustis de istèrrere sos discos Fireball (prus progressivu de su predetzessore suo), Machine Head (discu de una torrada tzerta a su rock giùghere e chi est puru connotu pro inclùdere sa cantzone Smoke ue the Water), e su discu dòpiu in diretu Made in Japan. A pustis de su discu Who Do We Think We Are ([[1973]]), chi includiat s'exitós single Woman from Tokyo, sas tensiones personales intre sos cumponentes de sa banda ant dadu comente a resurtadu s'essida de Gillan e Glover, sostituidos pare pare dae su cantante disconnotu David Coverdale e su bassista e puru cantante Glenn Hughes, chi provenit de su grupu Trapeze. Custa formatzione noa, sa Mark III, at publicadu duos discos: Burn (1974) e Stormbringer ([[1974]]), ue s'influèntzia de Hughes e Coverdale s'est fata notare in s'istile de su grupu, cada borta cun prus tendèntzia a s'imbesse su Funk e su Soul. Custa evolutzione no at agradadu Blackmore, resone pro sa cale su chitarrista at detzìdidu formare su pròpiu grupu suo Rainbow. Su càmbiu de Blackmore, unu de sos màssimos responsàbiles de su sonu e sas cumpositziones de sa banda, at rapresentadu unu disafiu enorme. Su logu suo est istadu ocupadu dae su chitarrista nordamericanu Tommy Bolin, chi aiat cròmpidu una reputatzione nòdida pro su traballu suo cun Zephyr, James Gang e Billy Cobham (cun custu ùrtimu, Bolin at registradu su chi est una de sas impresas de su Jazz Fusion, su discu Spectrum). Isetada sa tendèntzia istilìstica chi aiat achiridu su grupu a suos duos ùrtimos discos, s'inclusione de Bolin s'est dimustrada idònea e s'est materializada a su discu Come Taste the Band ([[1975]]), chi mancari sa calidade sua no at satisfatu sos isetos de sos sighidores de sa tapa prus clàssica de su grupu. Custu, paris cun sa crèschida progressiva de sa rivalidade intre Coverdale e Hughes, e cun su fatu chi Bolin patiat una dipendèntzia forte dae s'eroina, ant favoridu unu tour caraterizadu dae sos atuamentos irregulares e ant resurtadu in s'isparzimentu de su grupu. Pagu a pustis, Bolin diat mòrrere de una sobredosi de eroina in Miami. Custa separatzione at dadu logu a diversas bandas de nòdidu acontessimentu comente Rainbow, Whitesnake e Gillan, numenadas in manera populare comente s'"ereu Purple". Mancari custu, b'at àpidu una pressione chi creschet de sos sighidores e promotores pro una reunione de su grupu. == Sa reunione == Custu clima ispiegat su fatu chi su [[1980]] Rod Evans, paris cun unu grupu de mùsicos disconnotos, fedes unu tour suta su nùmene de Deep Purple. Comente a ùnicu membru originale de su grupu, e bastante disconnotu dae sa grussària de sos sighidores, custu tour at provocadu una reatzione nemiga entree sos ammiradores e s'istampa chi ant bidu totu paris comente unu frau. Su grupu at fatu carchi cuntzertu in [[Messicu|Mèssicu]] e in sos [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] in antis chi si detzideret de cumintzare atziones legales contra s'impreu de su nùmene de Deep Purple. In s'abrile de su [[1984]], su programma ''The Friday Rock Show'' de sa BBC at annuntziadu chi sa formatzione clàssica de sos Deep Purple, cun Blackmore, Gillan, Glover, Lord, e Paice, aiat detzìdidu si riunire e fiat registrende nou materiale. S'est signada unu cuntratu cun Polydor in Europa e Mercury in Nord-amèrica e su santugaine de su 1984 s'est istèrridu su discu Perfect Strangers, su cale tour fiat comintzadu in [[Noa Zelanda|Zelanda Noa]] e fiat arribadu in [[Europa]] s'istiu imbeniente inghiriadu dae unu grandu èsitu. S'acontzada Mark II at registradu unu discu nou, The House of Blue Light (1987), chi no at cròmpidu s'èsitu de su predetzessore suo, e de su tour sou si vanu estrarre su materiale chi diat formare su discu dòpiu in diretu Nobody's Perfect ([[1987|1988]]), chi includiat una versione de "Hush" chi at aparèssidu comente a single ammentadore de sos 20 annos de sa banda. Sos problemas de caratere personale intre Gillan e Blackmore, chi aiant favoridu sa truncadura de sa formatzione s'annu [[1973]], fiant andados torra creschende e in su [[1989]] su cantante est istadu catzadu dae su grupu. Su sustitutu suo est istadu Joe Lynn Turner, chi fiat istadu cantende de Rainbow a sos òrdines de Blackmore a cumintzu de sos otanta. Custa formatzione at registradu su discu Slaves & Masters [[1990]]) e nd'at fatu su tour chi currispondet. Mancari sa calidade de su discu, unu setore de sos sighidores de su grupu no ant atzetadu sa presèntzia de s'exRaimbow. Su fatu chi Lord, Paice e Glover fiant partidàrios de una torrada de Gillan, e chi fiant naschende pressiones pro fortzare una segunda reunione chi ammentaret de su 25 anniversàriu de sa nàschida de sa Mark II, Joe Lynn Turner at abbandonadu su grupu pròpiu cando si fiat produinde su chi depiat èssere su discu imbeniente de sa banda. Blackmore nch'at atzèdidu e Blackmore e sa formatzione clàssica at registradu su discu The Battle Acudis Ue (1993). Su posteriore tour europeu, mancari essende unu sutzessu, no at evitadu su torrare a naschire de sas betzas tensiones intre Gillan e Blackmore. Comente a cunsighèntzia de custu, Blackmore at abbandonadu su grupu a metade tour in su santandria de su [[1993|1993.]] Joe Satriani s'est fatu càrrigu de sa chitarra e at permìtidu chi su grupu poderet fàghere su restu de su tour ([[Giappone|Giapone]]) finas a su nadale. Satriani est abbarradu comente a chitarrista finas a su tour de istiu de su 1994 cando, mancari si l'aiant ofertu de divenire chitarrista permanente de su grupu, at prefertu continuare sa carriera sua a sa sola. Su grupu s'est postu in cuntatu tando cun su de primore exmembros de sos Dixie Dregs, Steve Morse, chi est istadu chitarrista de sos Deep Purple finas a s'atualidade. == Rennoamentu == Sa noa e rivitalizada formatzione at godidu de un'èsitu nòdidu durante sos annos 90 e at publicadu duos noos discos de istùdiu Purpendicular 1996, e Abandon ([[1996|1998]]), chi ant retzidu crìticas positivas meda, e diversos diretos. Su [[1999]], pro ammentare de su 30 anniversàriu de s'eventu, Jon Lord, cun s'agiudu de unu faghent e musicòlogu, at revisionadu su Cuntzerto for Group and Orchestra, e s'òpera est istada de nou interpretada a su Royal Albert Hall a cabudannu, custa borta cun sa London Symphony Orchestra dirigida dae Paul Mann. Puru sunt istadas interpretadas, cun grupu e orchestra, carchi cantu de sas carrieras de sos membros de su grupu, paris cun carchi clàssicos de sos Deep Purple mescamente arrangiados pro s'ocasione. Totu paris s'est collida a su discu e DVD In Cuntzertu with the London Symphony Orchestra (2000). Sa banda at sighidu a fàghere tour in manera costante finas a su [[2002]], cando Jon Lord (membru fundadore de su grupu e chi, paris cun Ian Paice, fiat s'ùnicu chi fiat istadu presente a totu sas incarnatziones de sa banda) at annuntziadu chi abbandonaiat in manera amistosa su grupu e si retiraiat pro si dedicare a progetos personales, mescamente cumpositziones de orchestra. Su sustitutu suo est istadu su veteranu teclista Don Airey, chi fiat istadu, intre àteros, cun Rainbow e Whitesnake). Su [[2003]], Deep Purple ant publicadu Bananas, de tìtulu e estètica polèmicas ma sutzessu de bèndidas, e chi fiat su primu discu suo de istùdiu in chimbe annos. Su santandria de su [[2005]], de su 37 annu de vida de sos Deep Purple, su grupu at fatu su protagonista una torrada tzerta a s'aspetu suo prus progressivu cun s'editzione de su discu Rapture of the Deep, reconnotu dae medas comente su discu suo prus resessidu dae Purpendicular. == Deep Purple e s'Heavy Metal == Mancari a s'ispissu si los est assòtziadu cun custu subgèneru, sos Deep Purple no sunt istadu mai una banda de [[Heavy Metal]], mancari medas bandas de Heavy Metal reconnoschent su grupu britànnicu comente un'influèntzia ladina. Durante sos annos, su grupu est andadu isvilupende pro su chi pertocat s'istile suo, in parte dèpidu a sos diversos cambiamentos de personale a sas formatziones suas, ma semper s'est caraterizada pro tènnere mùsicos de artu livellu tècnicu intro de su gènere suo, e pro tènnere ispetziale cura in s'ora de cumpònnere e de traballare sos arrangiamentos. Carchi formatzione de Deep Purple at giutu elementos de su [[jazz]] e de sa [[Musica classica|mùsica clàssica]] europea in unu cuntestu de [[rock]], cosa chi est istada fatzilitada dae su tastu suo pro sos isvilupos istrumentales, sos solos largos e s'improvisatzione. == Formatziones == Su brincu intre Mk (Mark) V e Mk VII, faghet riferimentu a sos cuntzertos chi su grupu at fatu cun [[Joe Satriani]] a sa chitarra, cando [[Ritchie Blackmore]] at abbandonadu sa banda durante su tour sou de su [[1994|1994.]] Sa Mk VI est sa formatzione ùnica de Deep Purple chi no at istèrridu peruna registratzione ufitziale. {| style="float: right; width: 375px; margin: 0px 0px 10px 1em; border-collapse: collapse; border: 1px solid rgb(226, 226, 226);" class="toccolours" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ style="font-size: 120%;" |''Formatziones de '''Deep Purple''''' ! bgcolor="#E7EBEE" | Mk E(1968-1969)<br> <br> | * Rod Evans - boghe * Ritchie Blackmore - [[Ghitarra|chitarra]] * Jon Lord - tastieras * Nick Simper - bassu * Ian Paice - [[bateria]] |- ! bgcolor="#E7EBEE" | Mk II(1969-1973)<br> <br> | * Ian Gillan - boghe * Ritchie Blackmore - [[Ghitarra|chitarra]] * Jon Lord - tastieras * Roger Glover - bassu * Ian Paice - [[bateria]] |- ! bgcolor="#E7EBEE" | Mk III(1973-1975)<br> <br> | * David Coverdale - boghe * Ritchie Blackmore - [[Ghitarra|chitarra]] * Jon Lord - tastieras * Glenn Hughes - bassu,boghe * Ian Paice - bateria |- ! bgcolor="#E7EBEE" | Mk IV(1975-1976)<br> <br> | * David Coverdale - vocales * Tommy Bolin - guitar * Jon Lord - keyboards * Glenn Hughes - bass guitar,vocales * Ian Paice - [[bateria]] |- ! bgcolor="#E7EBEE" | (1976-1984) | Inatividade |- ! bgcolor="#E7EBEE" | Mk II, riunida(1984-1989)<br> <br> | * Ian Gillan - boghe * Ritchie Blackmore - [[Ghitarra|chitarra]] * Jon Lord - tastieras * Roger Glover - bassu * Ian Paice - [[bateria]] |- ! bgcolor="#E7EBEE" | Mk V(1989-1991)<br> <br> | * Joe Lynn Turner - boghe * Ritchie Blackmore - [[Ghitarra|chitarra]] * Jon Lord - tastieras * Roger Glover - bassu * Ian Paice - [[bateria]] |- ! bgcolor="#E7EBEE" | Mk II, segunda reunione(1992-1994)<br> <br> | * Ian Gillan - boghe, armònica * Ritchie Blackmore - [[Ghitarra|chitarra]] * Jon Lord - tastieras * Roger Glover - bassu * Ian Paice - [[bateria]] |- ! bgcolor="#E7EBEE" | Mk VII(1994-2002)<br> <br> | * Ian Gillan - boghe, armònica * Steve Morse - [[Ghitarra|chitarra]] * Jon Lord - tastieras * Roger Glover - bassu * Ian Paice - [[bateria]] |- ! bgcolor="#E7EBEE" | Mk VIII(dae su 2002)<br> <br> | * Ian Gillan - boghe, armònica * Steve Morse - [[Ghitarra|chitarra]] * Don Airey - tastieras * Roger Glover - bassu * Ian Paice - [[bateria]] |} == Tour mundiales == Si cunsìderat chi sos Deep Purple siat una de sas bandas chi faghet prus tours in su mundu.<ref>[http://www.thehighwaystar.com/news/2008/02/22/fall-tour-of-germany/ The Highway Star — Fall tour of Germany]</ref><ref>[http://www.thehighwaystar.com/thsblog/2008/02/06/pisco-sour-under-peruvian-skies/ The Highway Star — Pisco Sour under Peruvian skies]</ref><ref>[http://deeppurpleliveindex.com/ The Deep Purple Live Index]</ref> Dae su 1968 fintzas a como (escludende sa separatzione intre su 1976 e su 1983) continuant a fàghere giros totu in tundu de su mundu. In su 2007 ant retzidu unu prèmiu ispetziale pro àere bèndidu prus de 150.000 billetes in Frantza in 40 abbojadas in su paisu petzi in su 2007.<ref>[http://www.deep-purple.net/review-files/europe07/europe2007winter.html Deep Purple, 2007 Tour Reviews]</ref> Su 2007, su ''Rapture of the Deep Tour'' est istadu votadu su de ses mègius tour de s'annu (de totu sos gèneres musicales) dae sos ascurtadores de Planet Rock.<ref> http://www.planetrock.co.uk/article.asp?id=544140#Tour Of The Year</ref> Su tour ''A Bigger Bang Tour'' de sos Rolling Stone est istadu votada sa de chimbe, superende la girat de Deep Purple pro petzi unu 1%. Deep Purple at lantzadu unu DVD nou de resumu in diretu, Around the World Live, su maju de su 2008. Su freàrgiu de su 2008, sa banda at fatu su primu cuntzertu suo in su Cremlinu de Mosca pro una petitzione personale de Dmitry Medvedev, chi tando fiat su candidadu preferidu pro su càrrigu de Presidente de Rùssia.<ref>{{Tzita web |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article3381001.ece |tìtulu=Deep Purple perform for Russia's future president - Times Online |atzessu=2018-03-02 |dataarchìviu=2011-06-15 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20110615081719/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article3381001.ece |urlmortu=eja }}</ref> Sa banda at fatu a su Campionadu de Sci Nòrdicu de su 2009 a Liberec ([[Repùblica Ceca|Tzèchia]]).<ref>FIS Newsflash 215. January 21, 2009.</ref> * Deep Purple Debut Tour, 1968 * Shades of Deep Purple Tour, 1968 * The Book of Taliesyn Tour, 1968 * Deep Purple European Tour (pre-tour pro In Rock), 1969-1970 * In Rock World Tour, 1970-1971 * Fireball World Tour, 1971-1972 * Machine Head World Tour, 1972-1973 * Deep Purple European Tour, 1974 * Burn World Tour, 1974 * Stormbringer World Tour, 1974-1975 * Come Taste The Band World Tour, 1975-1976 * Perfect Strangers World Tour ( Reunion Tour, ''Tour de sa Reunione''), 1984-1985 * The House of Blue Light World Tour, 1987-1988 * Slaves and Masters World Tour, 1991 * Deep Purple 25 Years Anniversary World Tour (''The Battle Rages on Tour''), 1993 * Deep Purple and Joe Satriani Tour, 1993-1994 * Deep Purple Secret Mexican Tour, 1994 * Deep Purple Secret USA Tour, 1994-1995 * Deep Purple Asian & African Tour, 1995 * Purpendicular World Tour, 1996-1997 * A Band on World Tour, 1998-1999 * Concerto World Tour, 2000-2001 * Deep Purple World Tour, 2001-2003 * Bananas World Tour, 2003-2005 * Rapture of the Deep World Tour, 2006-2009 == Discografia in istùdiu == (Datas de publicatzione) * Mk I ** Shades of Deep Purple, cabudanni de su 1968 ** The Book of Taliesyn, nadale de su 1968 ** Deep Purple, santandria de su 1969 * Mk II ** Deep Purple in Rock, làmpadas de su 1970 ** Fireball, cabudanni de su 1971 ** Machine Head, martzu de su 1972 ** Who Do We Think We Are, freàrgiu de su 1973 * Mk III ** Burn, freàrgiu de su 1974 ** Stormbringer, nadale de su 1974 * Mk IV ** Come Taste the Band, santugaine de su 1975 * Mk II, riunida ** Perfect Strangers, santandria de su 1984 ** The House of Blue Light, ghennàrgiu de su 1987 * Mk V ** Slaves & Masters, santugaine de su 1990 * Mk II, segunda reunione ** The Battle Acudis Ue, trìulas de su 1993 * Mk VII ** Purpendicular, freàrgiu de su 1996 ** Abandon, maju de su 1998 * Mk VIII ** Bananas, austu de su 2003 ** Rapture of the Deep, santugaine de su 2005 ** Now What?!, abrile de su 2013 ** Infinite, abrile de su 2017 ** Whoosh!, 2020 ** Turning to Crime, 2021 * Mk IX ** =1, 2024 ** SPLAT!, 2026 == Discografia in diretu == * Mk II ** Cuntzerto for Group and Orchestra, (1969) ** Scandinavian Nights, (1970) istèrridu su 1988 ** Made in Japan, (1972) ** Live in Japan, (1972). Triplu CD istèrridu su 1993. ** Deep Purple In Cuntzertu, (1970-1972) istèrridu su 1980 ** Nobody's Perfect, (1987-1988) ** In The Absence of Pink, (1985) istèrridu su 1991 ** Highway Star (1984), istèrridu comente a parte de sa càscia The Bootleg Dias èssere 1984-2000 s'annu 2001. ** Third Night (1985), istèrridu comente a parte de sa càscia The Bootleg Dias èssere 1984-2000 s'annu 2001. ** Hungary Days - Live in Budapèst 1987, istèrridu comente a parte de sa càscia The Bootleg Dias èssere 1984-2000 s'annu 2001. ** Come Hell oro High Water, (1993) istèrridu su 1994 ** Live In Stuttgart & Birmingham 1993, istèrridu su 2005 ** In Your Trousers (1993), istèrridu comente a parte de sa càscia The Bootleg Dias èssere 1984-2000 s'annu 2001. * Mk III ** Made in Europe, (1975) ** Live in London, (1974) istèrridu su 1982 ** California Jamming = Live at the California Jam, (1974) istèrridu su 1996 ** The Finale Cuntzertos (recorded live in Europe 1975), istèrridu 1996 ** Gustu Might Take Your Life (1974) istèrridu su 2003. * Mk IV ** Last Cuntzertu in Japan, (1976) istèrridu su 1977. ** Ue the Wings of a Russian Foxbat = King Biscuit Flower Hour, (1975) istèrridu su 1995 ** This Time Around - Live in Tokyo, (1975) istèrridu 2001 * Mk VII ** Sunrise (1995), istèrridu comente a parte de sa càscia The Bootleg Dias èssere 1984-2000 s'annu 2001. ** Live at the Olympia '96, istèrridu su 1997 ** Totale Abandon : Live in Australia, (1999) ** In Cuntzertu with the London Symphony Orchestra, (1999) ** Live at the Rotterdam Ahoy (2000) istèrridu su 2001 ** Made in Japan 2000, istèrridu comente a parte de sa càscia The Bootleg Dias èssere 1984-2000 s'annu 2001. == Filmografia == * Live in Cuntzertu 72/73, DVD chi includet su materiale de s'editzione in VHS de su [[1990]] "Scandinavian Nights Live in Denmark 1972", e nch'achirit materiale inèditu de su [[1973|1973.]] Istèrridu su [[2005]]. * Live in California 74, DVD chi includet su materiale de s'editzione in VHS de su [[1998]] "California Jam", e nch'achirit materiale inèditu de su matessi atuamentu. Istèrridu su [[2005]]. * New Live & Rare - The Video Collection 1984-[[2000]], istèrridu su 2000. * Come Hell oro High Water registradu in [[Birmingham]] su 9 de santandria de su [[1993|1993.]] Istèrridu su 2001. * In Cuntzertu with the London Symphony Orchestra ([[1999]]). * Totale Abandon - Australia 1999, istèrridu su [[1999]] e torradu a publicare su [[2003]] cun materiale additzionale. * Bombay Calling - Bombay Live '95], istèrridu su [[2000]]. == Riferimentos == <references/> == Ligàmenes esternos == * [http://www.thehighwaystar.com The Highway Star] * [http://www.deeppurple.org/ www.deeppurple.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928131152/http://www.deeppurple.org/ |date=2007-09-28 }} * [http://www.gillan.com/ Pàgina ufitziale de Ian Gillan] * [http://www.rogerglover.com/ Pàgina ufitziale de Roger Glover] * [http://www.stevemorse.com/ Pàgina ufitziale de Steve Morse] * [http://www.donairey.com/ Pàgina ufitziale de Don Airey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614083009/http://www.donairey.com/ |date=2012-06-14 }} * [http://www.blackmoresnight.com/ Pàgina ufitziale de Ritchie Blackmore] * [http://www.picturedwithin.com/ Pàgina subra Jon Lord a càrrigu de Daniel Bengtsson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050703004424/http://www.picturedwithin.com/ |date=2005-07-03 }} * [http://www.tbolin.com/ Pàgina ufitziale de Tommy Bolin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629034243/http://www.tbolin.com/ |date=2016-06-29 }} * [http://www.glennhughes.com/ Pàgina ufitziale de Glenn Hughes] * [http://www.davidcoverdale.com/ Pàgina ufitziale de David Coverdale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201224842/http://www.davidcoverdale.com/ |date=2011-02-01 }} * [http://www.joelynnturner.com/ Pàgina ufitziale de Joe Lynn Turner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627163430/http://www.joelynnturner.com/ |date=2007-06-27 }} * [http://www.deeppurple-thephotobook.com DEEP PURPLE - THE PHOTO BOOK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323185210/http://www.deeppurple-thephotobook.com/ |date=2010-03-23 }} {{Controllu de autoridade}} 12ab4zgqtyjpc1wx7eh23z8pjl37bz4 Detlev Karsten Rohwedder 0 20185 189927 170753 2026-05-06T23:31:54Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189927 wikitext text/x-wiki {{CAM}} [[File:Bundesarchiv Bild 183-1990-0821-025, Detlev Rohwedder, Präsident der Treuhandanstalt.jpg|alt=Detlev Karsten Rohwedder|thumb|Detlev Karsten Rohwedder]] '''Detlev Karsten Rohwedder''' ([[Gotha]], 16 de [[Santuaine|ladàmini]] [[1932]] – [[Düsseldorf]], 1 de [[Abrile|abrili]] [[1991]]) est stètiu unu polìticu e impresàriu [[Tedescos|tedescu]], militanti de su Partidu Socialdemocràticu de Germània.<ref>{{Tzita web|url=https://www.spiegel.de/kultur/tv/der-mordanschlag-im-zdf-ueber-raf-anschlag-auf-detlev-karsten-rohwedder-a-1236734.html|tìtulu="Der Mordanschlag" im ZDF über RAF-Anschlag auf Detlev Karsten Rohwedder - DER SPIEGEL - Kultur|autore=Ansgar Siemens, DER SPIEGEL|situ=www.spiegel.de|limba=de|atzessu=2020-10-04}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://looks.film/en/shots-from-the-garden/|tìtulu=Shots from the Garden - The Rohwedder Case|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://lassalle-kreis.de/node/1003|tìtulu=Detlev Karsten Rohwedder {{!}} Lassalle-Kreis|situ=lassalle-kreis.de|limba=de|atzessu=2020-10-04}}</ref> Est stètiu su diretori de s'agèntzia Treuhandanstalt, incarrigada de is privatizatzionis de is aziendas de stadu de sa [[Repùblica Democràtica Tedesca|Repùbblica Democràtica Tedesca]] (RDT o DDR), cando su guvernu e su sistema comunista est arrutu e [[Re-unificatzione tedesca|sa RDT s'est aunida]] cun sa [[Germania|Repùbblica Federali Tedesca]] (RFT). Est stètiu bociu de unu tiradori in sa domu sua de [[Düsseldorf]]. Su grupu armau tedescu de ideologia marxista-leninista, Fratzioni de s'Esèrcitu Roig (RAF), s'est atibiau sa bocidura, ma su tiradori no est stètiu identificau.<ref>{{Tzita web|url=https://www.stern.de/politik/deutschland/themen/detlev-karsten-rohwedder-4119466.html|tìtulu=Detlev Karsten Rohwedder|situ=stern.de|limba=de|atzessu=2020-10-04}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JgIWU9LAJIA|tìtulu=Der Fall Rohwedder|limba=de}}</ref> == Bocidura == Su lunis 1 de abrili de su 1991, a is 23:30, Detlev est stètiu sparau e bociu de su primu de is tres corfus chi beniant de unu [[Fusile|fusìliu]], chi at arrogau s'imbìdriu de sa ventana de su primu pranu de domu sua, situau in su trighìngiu de Düsseldorf-Niederkassel (Kaiser-Friedrich-Ring 71). Su segundu corfu at fertu a pobidda sua Hergard; su de tres at tocau una consola. Is corfus funt stètius sparaus de 63 metrus de tesu, sa cartùcia de su fusìliu teniat unu càlibru standard de 7.62 × 51mm NATO, e fiat su pròpiu fusìliu chi fiat stètiu impreau po s'atacu de unu tiradori de sa RAF in s'ambasciada americana in su mesi de friaxu. Una cumpuda in sa scena de su crìmini at agatau tres bòssolus de cartùcia, una cadira de plàstica, unu pannu e una lìtera chi atibiàt sa responsabilidadi de s'atzioni a unu cumandu de sa RAF, chi dd'ant postu apustis su nòmini de Ulrich Wessel, una militanti de sa RAF chi morta in su 1975. Su 2001, po mèdiu de s'anàlisi de DNA de unu pilu agatau in sa scena de su delitu, s'est scobertu chi fiat de Wolfgang Grammos, membru de sa RAF. Su ministèriu pùblicu no at cunsiderau custa evidèntzia bastanti po cunsiderai a Grammos comenti a suspetau de sa bocidura. Su 10 de abrili 1991, Detlev est stètiu onorau in [[Berlinu]] cun una dii de corrutu de su presidenti tedescu Richard von Weizsäcker, su ministru-presidenti de sa [[Renània de su Norte-Westfàlia]], Johannes Fratat, e su presidenti de s'agèntzia Treuhandanstal, Jens Odewald. == Sa sèrie == Su 25 de cabudanni de su 2020 est stètia publicada in [[Netflix]] una sèrie apitzus de custa bocidura, ''A Perfect Crime''.<ref>{{Tzita publicatzione|tìtulu=A Perfect Crime (TV Series 2020) - IMDb|limba=en|atzessu=2020-10-17|url=http://www.imdb.com/title/tt12939836/}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.sensacine.com/noticias/series/noticia-18584558/|tìtulu=Netflix: Las series que se estrenan del 21 al 27 de septiembre|curadore=SENSACINE|data=20 de setembre de 2020|limba=es|atzessu=20 de setembre de 2020}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://nospoiler.it/2020/09/22/un-omicidio-irrisolto-la-serie-netflix-che-racconta-la-morte-di-detlev-rohwedder/|tìtulu=Un omicidio irrisolto: la serie TV di Netflix sulla morte di Detlev Rohwedder|situ=NoSpoiler|data=2020-09-22|limba=it|atzessu=2020-10-04}}</ref> == Riferimentus == <references /> == Ligàminis esternus == * [https://it.findagrave.com/memorial/21684/detlev-carsten-rohwedder FindaGrave.com - Tumba e rètulu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220822200250/https://www.findagrave.com/memorial/21684/detlev-carsten-rohwedder |date=2022-08-22 }} [[Categoria:Germània]] oz2vti0ygowds54voluhz3lml28b2ae Dii de su babbu 0 20631 189929 184944 2026-05-06T23:38:03Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189929 wikitext text/x-wiki {{CAM}} [[File:Bs As Market (7630284742).jpg|thumb|Babbu e filla]] Sa '''Dii de su babbu''' est una festa dedicada a is babbus chi esistit in paisus medas de totu su mundu. Sa stòria de sa festa, sa dii de s'annu innui si celebrat e is traditzionis ligadas càmbiant meda segundu su paisu. Me is paisus de traditzioni catòlica est festada su 19 de martzu, dii se Santu Giusepi, su babbu adotivu de [[Gesùs]]. == Stòria == === Paisus catòlicus === Is primus a festai a San Giusepi funt stètius is [[Benedettinos|Mònacus Benedetinus]] in s'annu 1030, sighius de is Servus de Maria in su 1324 e is Francescanus in su 1399<ref name=":0">{{Tzita web|url=https://www.vanityfair.it/news/approfondimenti/17/03/19/festa-papa-storia-origini|tìtulu=La storia della festa del papà|situ=VanityFair.it|data=2017-03-19|limba=it|atzessu=2021-03-19|dataarchìviu=2021-02-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210227094506/https://www.vanityfair.it/news/approfondimenti/17/03/19/festa-papa-storia-origini|urlmortu=eja}}</ref>. Sa spraxidura de sa festa est dèpida a s'interessu de is [[Paba|Pabas]] e pruschetotu a Gregòriu XVI chi dd'at ofitzializada in totu sa Crèsia in su 1621<ref name=":1">{{Tzita web|url=https://www.quotidiano.net/magazine/festa-del-papa-1.6135539|tìtulu=Festa del papà: storia in Italia e curiosità dal mondo|situ=QuotidianoNet|data=1616142547947|limba=it|atzessu=2021-03-19}}</ref><ref name=":2">{{Tzita web|url=https://www.ilgiorno.it/cronaca/festa-papà-2021-1.6150561|tìtulu=Festa del papà: perché si festeggia il 19 marzo (ma non in tutto il mondo)?|autore=Il Giorno|nùmene=|situ=Il Giorno|data=1616140692434|limba=it|atzessu=2021-03-19|urlmortu=eja}}</ref>. In custus paisus, sa dii de sa festa is fillus faint calincunu arregaleddu a is babbus po ddis amostai sa stima insoru<ref name=":3">{{Tzita web|url=https://www.controcampus.it/2017/03/storia-della-festa-del-papa-origini-e-significato-della-festa-di-san-giuseppe/|tìtulu=Storia della festa del papà: origini e significato della festa di San Giuseppe|situ=Controcampus|data=2017-03-17|limba=it|atzessu=2021-03-19}}</ref><ref name=":4">{{Tzita web|url=https://www.notizie.it/festa-del-papa-storia-curiosita-tradizione/|tìtulu=Festa del Papà: storia e curiosità sulla tradizione|situ=Notizie.it|data=2018-03-19|limba=it-IT|atzessu=2021-03-19|dataarchìviu=2022-05-22|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20220522231604/https://www.notizie.it/festa-del-papa-storia-curiosita-tradizione/|urlmortu=eja}}</ref>. === Stadus Unius === Me is [[Istados Unidos de Amèrica|Stadus Unius]], po sa traditzioni, sa primu personi a pediri una dii po festai a is babbus est stètia una picioca de 26 annus, Sonora Smart Dood, in su 1908<ref>{{Tzita web|url=http://www.wvculture.org/HiStory/miscellaneous/fathersday02.html|tìtulu=First Father's Day Service|situ=www.wvculture.org|limba=en|atzessu=2021-03-19|dataarchìviu=2010-08-16|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20100816024835/http://www.wvculture.org/HiStory/miscellaneous/fathersday02.html|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":4" /><ref name=":3" />. S'idea ddi fiat bènnia ascurtendi unu sermoni po sa festa de sa mama e at organizau sa primu festa de su babbu su 19 [[làmpadas]] 1910 in Spokane<ref name=":0" />, Washington. Sa festa est bessida ofitziali in 1966, cun data in su de tres domìnigus de làmpadas, gràtzias a s'interessu de su presidenti Lyndon Johnson<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Riferimentus == <references /> cdw2z8899qvbjtftnbanv1i8oixnpur Giuseppe Corongiu 0 21713 189931 187046 2026-05-07T00:27:39Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189931 wikitext text/x-wiki {{LSC}}{{Biografia|àteros_nùmenes=*Giuseppe Coròngiu<br> *Giusepe Coròngiu<br> *Peppe Coròngiu<br> *Pepe Coròngiu|data_de_nàschida=1965|logu_de_nàschida=[[Làconi]]|natzionalidade=sarda|tzitadinàntzia=italiana|traballu=dirigente de s'amministratzione pùblica, giornalista, iscritore, istudiosu e ativista pro sa limba sarda|prèmios=* Prèmiu Funtana Elighe (2007)|professione=dirigente de s'amministratzione pùblica}} '''Giuseppe Corongiu''' ([[Làconi]], [[1965]]) est unu dirigente de s'amministratzione pùblica, [[giornalista]], [[iscritore]], istudiosu e ativista pro sa [[limba sarda]].<ref name=":0">{{Tzita web|url=http://www.condaghes.it/scheda/978-88-7356-797-4/a-dies-de-oe/sa#autore|tìtulu=A dies de oe|situ=[[Condaghes (domo editora)|Edizioni Condaghes]]|atzessu=2022-02-09}}</ref> == Biografia == Nàschidu e pesadu in Làconi, s'est laureadu in Lìteras modernas in s'[[Universidade de Casteddu]] in su [[1991]]. A pustis, at incumintzadu a traballare comente [[giornalista]] professionista, mescamente in sa sede de [[Casteddu]] de sa [[La Nuova Sardegna|Nuova Sardegna]].<ref name=":1">{{Tzita web|url=http://www.condaghes.it/scheda/978-88-7356-797-4/a-dies-de-oe/it#autore|tìtulu=A dies de oe|situ=Edizioni Condaghes|limba=it|atzessu=2022-02-09}}</ref> Semper in su 1991, paris a Roberto Spano, at iscritu unu libru pro contare s'istòria de sa parte sarda de su movimentu universitàriu "Pantera".<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2000/01/19/ST701.html|tìtulu=A dieci anni dal movimento della «Pantera» colpisce il silenzio sul progetto di riforma del ministro Zecchino Università, tutti d'accordo? Antichi vizi centralistici e una privatizzazione strisciante|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2000-01-19|atzessu=2022-02-09|dataarchìviu=2022-02-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20220209193626/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2000/01/19/ST701.html|urlmortu=eja}}</ref> In su 1996 at incumintzadu a traballare a intro de s'amministratzione pùblica, in su comune de [[Cuartu Sant'Aleni]]<ref>{{Tzita noas|limba=it-IT|url=https://www.giornalistitalia.it/a-fuoco-lauto-del-giornalista-giuseppe-corongiu/|tìtulu=A fuoco l’auto del giornalista Giuseppe Corongiu|publicatzione=Giornalistitalia|data=2018-05-10|atzessu=2022-02-09}}</ref>, in ue est istadu consulente, funtzionàriu e dirigente, e a pustis de sa lege 482/99, est istadu su primu a iscrìere atos pùblicos bàlidos in [[Limba sarda|sardu]] e in su 2001 fintzas su primu a fàghere su cuncursu pro devènnere dirigente in sardu.<ref name=":1" /> In sos matessi annos est istadu promotore de su primu Ufìtziu de sa Limba Sarda in [[Sardigna]], abertu in su 1999 semper in Cuartu<ref name=":2">{{Tzita web|url=http://www.sotziulimbasarda.net/maggio2005/obiettivo.htm|tìtulu=Cuartu: si torrat a a traballai po sa lingua sarda|situ=www.sotziulimbasarda.net|data=2005-05-03|limba=it|atzessu=2022-02-09|urlmortu=eja}}</ref>, e semper in su 2001 at collaboradu cun sa pàgina in sardu de s'[[L'Unione Sarda|Unione Sarda]]. Dae su 2001 a su 2006 at collaboradu a creare e at dirìgidu su Sòtziu Limba Sarda e sa rivista issoro Diariulimba.<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Tzita publicatzione|nùmene=Francesc|sambenadu=Xavier Vila|tìtulu=CORONGIU, GIUSEPPE. 2013. IL SARDO: UNA LINGUA «NORMALE». MANUALE PER CHI NON NE SA NULLA, NON CONOSCE LA LINGUISTICA E VUOLE SAPERNE DI PIÙ O CAMBIARE IDEA. CAGLIARI: CONDAGHES. 271 PÀG. ISBN: 978-88-7356-214-6|rivista=Revista de Llengua i Dret (Journal of Language and Law)|editore=Administraciò Pùblica de la Generalitat de Catalùnya|nùmeru=65|limba=ca|atzessu=2022-02-09|url=https://www.academia.edu/26538442/CORONGIU_GIUSEPPE_2013_IL_SARDO_UNA_LINGUA_NORMALE_MANUALE_PER_CHI_NON_NE_SA_NULLA_NON_CONOSCE_LA_LINGUISTICA_E_VUOLE_SAPERNE_DI_PI%C3%99_O_CAMBIARE_IDEA_CAGLIARI_CONDAGHES_271_P%C3%80G_ISBN_978_88_7356_214_6}}</ref> In su 2003 e in su 2004 at presentadu su programma “Andalas de imparu” in [[Tele Costa Smeralda]], e a pustis at fatu àteras trasmissiones in TV e ràdiu. Pro una de custas fata pro Radiolina, "Vocabolàriu sardu", at retzidu in su 2007 su Prèmiu Funtana Elighe.<ref name=":1" /> In su 2005 at organizadu, in su Comune de [[Cuartu Sant'Aleni|Cuartu]], cursos e ''masters'' de limba sarda dedicados a sos funtzionàrios de s'amministratzione pùblica e a sos tradutores.<ref name=":2" /> Dae su 2006 a su 2008 est istadu consulente linguìsticu de sa [[Regione Autònoma de sa Sardigna]], est istadu unu de sos redatores de su situ Sardegna Cultura e nd'at coordinadu sa tradutzione in sardu. A pustis at collaboradu a sos traballos preliminares netzessàrios pro s'iscritura de su documentu definitivu de sa [[Limba Sarda Comuna]], at at coordinadu sas fases finales de publicatzione de sa chirca sotziolinguìstica ''Le lingue dei Sardi'', a incuru de [[Anna Oppo]] e presentada dae sa Regione in su mese de maju de su 2007, in [[Paulle]].<ref name=":1" /> Semper in suportu de s'impreu de una norma ortogràfica ùnica pro su sardu<ref>{{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|tìtulu=Il sardo: una lingua "normale" : manuale per chi non ne sa nulla, non conosce la linguistica e vuole saperne di più o cambiare idea|data=2013|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=850438383|ISBN=978-88-7356-214-6}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2013/09/23/news/corongiu-sardo-lingua-normale-ma-schiava-dei-pregiudizi-1.7795137|tìtulu=Corongiu: «Sardo, lingua normale ma schiava dei pregiudizi»|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2013-09-23|atzessu=2022-02-09}}</ref>, dae su 2006 at isseberadu de l'impreare pro iscrìere sàgios e pro mèdiu fintzas de cussos at chircadu de isvilupare unu limbàgiu adatu a un'impreu ufitziale, amministrativu e giurìdicu, mescamente pro su chi pertocat a s'amministratzione pùblica sarda.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|tìtulu=Guvernare cun sa limba: fainas, ideas, analizos e propostas pro sa politica limbistica|data=2006|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|OCLC=800039476|ISBN=978-88-7356-074-6}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|àteros=presentada de Maurizio Virdis, prefatzione de [[Pàule Pillonca]]|tìtulu=Pro una limba ufitziale: istùdios e ghia pro s'impreu de unu sardu giurìdicu e amministrativu in sos atos de s'amministratzione pùblica in Sardigna : teoria, glossàriu isperimentale, propostas metodològicas e pràticas|data=2006|editore=Domus de Janas|tzitade=Ceraxius|OCLC=79862021|ISBN=978-88-88569-60-4}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://camineras.blogspot.com/2021/02/a-dies-de-oe-giuseppe-corongiu-racconta.html|tìtulu=“A dies de oe”, Giuseppe Corongiu racconta la lingua sarda.|situ=Camineras|data=2021-02-26|atzessu=2022-02-09}}</ref> Sos primos libros suos in ue at iscritu de custos argumentos sunt istados ''Guvernare cun sa limba'' e ''Pro una limba ufitziale'', ambos publicados in su 2006. In su 2009 imbetzes at publicadu ''Una limba comuna cun milli limbàgios: su sardu in sas istitutziones, mèdios, tradutziones e iscièntzia''. De su 2008 a su 2014 est istadu su primu diretore de su Servìtziu Limba e Cultura Sarda, istituidu tando pro sa prima borta, e in custu perìodu at sighidu progetos medas<ref name=":1" /> e curadu sa tradutzione e sa publicatzione de una collana de libros chi incluint sa chirca giai mentovadas ma fintzas su tratadu de Lisbona, s'istatutu sardu, sa costitutzione italiana, sas leges ligadas a sa normativa linguìstica leges, una grammàtica, unu ditzionàriu isperimentale, sas normas de sa LSC e àteru.<ref>{{Tzita web|url=http://www.graficadelparteolla.com/catalogo/collane/cannaca-politica-linguistica/?parent=collane|tìtulu=Cannaca Polìtica Linguìstica|situ=Edizioni Grafica del Parteolla, casa editrice sarda|limba=it-IT|atzessu=2022-02-09}}</ref> In su 2013 at publicadu ''Il sardo: una lingua "normale"'', unu libru chi at tentu duas editziones e unu sutzessu mannu, siat pro su chi pertocat a sa visibilidade e siat pro sas bèndidas, ma chi, cuntenende denùntzias a personalidades de sa cultura e de sa polìtica sarda, acusadas de chircare de frenare s'isvilupu, sa valorizatzione e s'ufitzializatzione de sa limba sarda, at causadu fintzas polèmicas medas.<ref>{{Tzita noas|url=https://salimbasarda.net/lunis-115-in-bartzellona-si-presentat-sa-segunda-editzione-de-il-sardo-una-lingua-normale/|tìtulu=Lunis 11/5, in Bartzellona, si presentat sa segunda editzione de “Il sardo una lingua normale”|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2005-05-08|atzessu=2022-02-09}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":3" /> In su 2014 fundat su CSU - Coordinamentu pro su Sardu Ufitziale, che dae su 2014 a su 2019 faghet atividades e batallas medas pro sa limba sarda, contra a sas polìticas regionales de sa giunta de cussos annos.<ref>{{Tzita web|url=https://www.anthonymuroni.it/su/2017/10/03/limba-natzionale-est-gasi-csu-agiudat-sardu-comente-catalanu-chie-ndacrarit-sanima-de-roberto-carta/|tìtulu=Limba natzionale: est gasi chi su Csu agiudat su sardu a èssere comente su catalanu. Chie nd'acrarit s'ànima|sambenadu=Carta|nùmene=Roberto|situ=Anthony Muroni|data=2017-10-03|atzessu=2022-02-09|dataarchìviu=2022-02-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20220209174926/https://www.anthonymuroni.it/su/2017/10/03/limba-natzionale-est-gasi-csu-agiudat-sardu-comente-catalanu-chie-ndacrarit-sanima-de-roberto-carta/|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":1" /> Semper in su 2014 incumintzat a dirìgere su gionale LImba Sarda 2.0, chi pùblicat artìculos de e in limba sarda e medas cosas ligadas a su movimentu linguìsticu.<ref name=":1" /> Intre custas una proposta de lege pro sa valorizatzione sua, presentada in su Cussìgiu Regionale dae Sardegna Vera.<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.castedduonline.it/lingua-sarda-sardegna-vera-presenta-una-proposta-di-legge/?cn-reloaded=1|tìtulu=Lingua sarda: Sardegna Vera presenta una proposta di legge|publicatzione=Casteddu Online|data=2015-06-27|atzessu=2022-02-09}}</ref> In su 2016 faghet parte de sa delegatzione chi cunsignat sa tradutzione in sardu de su Don Chisciote, fata dae Gianni Muroni, a su museu dedicadu a sas òperas de Cervantez in Tolosa.<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lanuovasardegna.it/tempo-libero/2016/05/23/news/don-chisciotte-in-sardo-nel-museo-cervantes-1.13529727|tìtulu=Don Chisciotte in sardo nel museo Cervantes|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2016-05-23|atzessu=2022-02-09}}</ref> In su 2017 at bortadu in sardu una sèrie de contos pro pitzinnos iscritos dae Antoni Gramsci, e publicados in su libru ''S'àrbore de s'eritzu'' de sas editziones Abbà. In su matessi annu est istadu fintzas rapresentante de sa minoria sarda in su Comitadu pro sa Costitutzione de sa Consulta Istatale de sas Minorias Linguìsticas in su Ministèriu de Sos Afares Regionales [[Itàlia|italianu]], e su Ministèriu de sa Giustìtzia l'at incarrigadu de traduere in sardu totu su còdighe de s'ordinamentu penitentziàriu.<ref name=":0" /> In su 2019 at publicadu sa prima regorta de contos sua, ''Metropolitània e àteros contos tòpicos, distòpicos e utòpicos'', in ue at esploradu temas medas, istesiende·si dae sa mirada antropològica traditzionale pro chircare de si ligare de prus a una literadura "cuntemporànea, tecnològica, venidora, a tintas e colores allutos"<ref>{{Tzita web|url=http://piras-sassari.blogautore.repubblica.it/2019/08/21/sisula-de-metropolitania-esperimentu-atrividu-a-beru/|tìtulu=S’ìsula de “Metropolitània” esperimentu atrividu a beru|sambenadu=Piras|nùmene=Lutzianu|data=2019-08-21|limba=it|atzessu=2022-02-09}}</ref>. In su [[2020]] at torradu a publicare unu sàgiu in contu de limba sarda, ''A dies de oe - Annotos pro una limba sarda tzìvica e cuntemporànea''.<ref>{{Tzita web|url=https://www.youtg.net/canali/culture/156-7dies/31704-su-sardu-una-limba-moderna-e-atuale-giuseppe-corongiu-a-7dies|tìtulu="Su sardu, una limba moderna e atuale": Giuseppe Corongiu a #7Dies|autore=Giovanni Runchina|situ=YouTG.NET|limba=it-it|atzessu=2022-02-09}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.radiox.it/programmi/extralive/giuseppe-corongiu-a-extralive-poche-iniziative-per-la-lingua-sarda-con-un-governo-guidato-dal-psdaz-e-unoccasione-persa/|tìtulu=Giuseppe Corongiu a Extralive: «Poche iniziative per la lingua sarda: con un governo guidato dal PSd’Az è un’occasione persa»|data=2021-01-25|limba=it-IT|atzessu=2022-02-09}}</ref> In su [[2022]] at publicadu su primu romanzu suo, ''S'intelligèntzia de Elias'', unu giallu distòpicu in limba sarda, cun sa domo editora Janus<ref>{{Tzita noas|url=https://salimbasarda.net/sintelligentzia-de-elias-giallu-distopicu-in-limba-sarda/|tìtulu=S'intelligèntzia de Elias, giallu distòpicu in limba sarda|autore=Sarvadore Serra|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2022-05-19|atzessu=2022-05-29}}</ref><ref>{{Tzita noas|url=https://www.sardegnareporter.it/2022/05/sintelligentzia-de-elias-di-giuseppe-corongiu/456025/|tìtulu=S'intelligèntzia de Elias di Giuseppe Corongiu|publicatzione=Sardegna Reporter|data=2022-05-27|limba=it-IT|atzessu=2022-05-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://camineras.blogspot.com/2022/06/presentadu-in-tatari-su-romanzu-nou-de.html|tìtulu=Presentadu in Tàtari su romanzu nou de Giuseppe Corongiu "S'intelligèntzia de Elias"|situ=Camineras|data=2022-06-13|atzessu=2022-06-14}}</ref><ref>{{Tzita noas|url=https://www.lanuovasardegna.it/tempo-libero/2022/06/20/news/il-thriller-la-sardegna-del-2038-in-limba-1.41523710|tìtulu=Il thriller: la Sardegna del 2038 in limba|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2022-06-20|limba=it-IT|atzessu=2022-06-25}}</ref>, e s'8 de santugaine de su matessi annu at fatu parte de sa giuria de sa prima editzione de su Prèmiu Ondras pro sa Promotzione e Valorizatzione de sas Limbas Minoritàrias.<ref>{{YouTube|autore=TeleSardegna|Sgujlqddung|Cagliari. Premio Ondras. Riconoscimento per attivisti delle lingue minoritarie in Europa 08 10 22}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.aclisardegna.it/consegnato-oggi-a-cagliari-il-premio-ondras-per-la-diffusione-delle-lingue-minoritarie-europee/|tìtulu=Consegnato oggi a Cagliari il Premio Ondras per la diffusione delle lingue minoritarie europee|autore=Fillippo Petrucci|situ=Acli Sardegna|data=2022-10-08|limba=it-IT|atzessu=2022-10-08}}</ref><ref>{{Tzita noas|url=https://www.cagliaripad.it/568402/lingue-minoritarie-ecco-i-vincitori-del-titolo-ondras-2022/|tìtulu=Lingue minoritarie {{!}} Ecco i vincitori del titolo Ondras 2022|publicatzione=Cagliaripad|data=2022-07-31|limba=it-IT|atzessu=2022-10-08}}</ref><ref>{{Tzita noas|url=https://www.unionesarda.it/cultura/premio-ondras-2022-per-la-sardegna-il-riconoscimento-alla-memoria-di-paolo-pillonca-um7qd8j6|tìtulu=Premio “Ondras 2022”: per la Sardegna il riconoscimento alla memoria di Paolo Pillonca|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2022-07-30|limba=it|atzessu=2022-10-08}}</ref> In su [[2025]] at publicadu sa de duas regorta de contos curtzos sua, ''Gherras''.<ref>{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Francesca|sambenadu=Melis|url=https://www.unionesarda.it/cultura/sardegna-isola-mondo-in-conflitto-giuseppe-corongiu-torna-in-libreria-con-gherras-d18von7o|tìtulu=Sardegna, Isola-Mondo in conflitto: Giuseppe Corongiu torna in libreria con “Gherras”|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2025-07-19|atzessu=2025-08-10}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.cagliaritoday.it/eventi/gherras-giuseppe-corongiu-carbonia.html|tìtulu=Gherras, la Sardegna che combatte con la lingua: Giuseppe Corongiu a Carbonia|situ=CagliariToday|data=2025-07-24|limba=it|atzessu=2025-08-10}}</ref> == Òperas == === Sàgios === * {{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|nùmene2=Roberto|sambenadu2=Spano|tìtulu=Cento giorni di Pantera sarda|data=1991|editore=Palinsesto|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=29798942}} * {{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|tìtulu=Guvernare cun sa limba: fainas, ideas, analizos e propostas pro sa politica limbistica|data=2006|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|OCLC=800039476|ISBN=978-88-7356-074-6}} * {{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|àteros=presentada de Maurizio Virdis, prefatzione de [[Pàule Pillonca]]|tìtulu=Pro una limba ufitziale: istùdios e ghia pro s'impreu de unu sardu giurìdicu e amministrativu in sos atos de s'amministratzione pùblica in Sardigna : teoria, glossàriu isperimentale, propostas metodològicas e pràticas|data=2006|editore=[[Domus de Janas (domo editora)|Domus de Janas]]|tzitade=Ceraxius|OCLC=79862021|ISBN=978-88-88569-60-4}} * {{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|tìtulu=Una limba comuna cun milli limbàgios: su sardu in sas istitutziones, mèdios, tradutziones e iscièntzia ; glossàriu giurìdicu-amministrativu agiornadu (2500 tèrmines)|data=2009|editore=[[Domus de Janas (domo editora)|Domus de Janas]]|tzitade=Ceraxius|OCLC=845541262|ISBN=978-88-88569-84-0}} * {{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|tìtulu=Il sardo: una lingua "normale" : manuale per chi non ne sa nulla, non conosce la linguistica e vuole saperne di più o cambiare idea|data=2013|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=850438383|ISBN=978-88-7356-214-6}} * {{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|tìtulu=A dies de oe - Annotos pro una limba sarda tzìvica e cuntemporànea|annu=2020|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|ISBN=978-88-7356-374-7}} === Contos curtzos === * {{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|curadore=Rossana Copez e Giovanni Follesa|tìtulu=Back to Sardinia: sulle tracce di D.H. Lawrence|annu=2017|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|capìtulu=Dae Casteddu a Mandas|OCLC=993450176|ISBN=978-88-7356-292-4}} * {{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|tìtulu=Metropolitània e àteros contos tòpicos, distòpicos e utòpicos|data=2019|editore=Palabanda Edizioni|tzitade=Casteddu|limba=sc|OCLC=1111854838|ISBN=978-88-31986-07-6}} * {{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|tìtulu=Gherras|data=2025|editore=Janus Editore|tzitade=Casteddu|ISBN=978-88-7593-116-2}} === Romanzos === * {{Tzita libru|autore=Giuseppe Corongiu|tìtulu=S'intelligèntzia de Elias|annu=2022|editore=Janus Editore|tzitade=Casteddu|ISBN=978-88-7593-106-3}} === Tradutziones === * {{Tzita libru|tradutore=Giuseppe Corongiu, Cristiano Becciu, Maria Giuseppa Cossu, Cristina Mulas e Michele Ladu|tìtulu=Tratadu de Lisbona|annu=2013|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla|ISBN=978-88-6791-027-4}} * {{Tzita libru|tradutore=Giuseppe Corongiu, Cristiano Becciu, Maria Giuseppa Cossu, Cristina Mulas e Michele Ladu|tìtulu=Sa costitutzione de sa repùblica italiana|annu=2013|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla|ISBN=978-88-6791-028-1}} * {{Tzita libru|tradutore=Giuseppe Corongiu, Cristiano Becciu, Maria Giuseppa Cossu, Cristina Mulas e Michele Ladu|tìtulu=Istatutu ispetziale de sa Sardigna|annu=2013|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla|ISBN=978-88-6791-029-8}} * {{Tzita libru|tradutore=Giuseppe Corongiu, Cristiano Becciu, Maria Giuseppa Cossu, Cristina Mulas e Michele Ladu|tìtulu=Normativa linguìstica – Carta europea de sas limbas regionales o minoritàrias. Lege 482/99 – Lege regionale 26/97|annu=2013|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla}} * {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Gramsci|wkautore=Antonio Gramsci|curadore=Marcello Belotti|tradutore=Giuseppe Corongiu|illustradore=Claudio Stassi|tìtulu=S'àrbore de s'eritzu e àteros contos pro sa bona note|annu=2017|editore=Abbà}} === Libros curados === * {{Tzita libru|autore=AA.VV.|curadore=Giuseppe Corongiu e Carla Romagnino|tìtulu=Sa diversidade de sas limbas in Europa, Italia e Sardigna. Atos de sa cunferèntzia de sa limba sarda, Macumere, 28-30 santandria 2008.|annu=2013|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla|ISBN=978-88-6791-026-7}} * {{Tzita libru|curadore=Giuseppe Corongiu, Cristiano Becciu, Maria Giuseppa Cossu, Cristina Mulas e Michele Ladu|tìtulu=Ditzionàriu isperimentale|annu=2013|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla}} * {{Tzita libru|curadore=Giuseppe Corongiu, Cristiano Becciu, Maria Giuseppa Cossu, Cristina Mulas e Michele Ladu|tìtulu=Règulas de grammàtica sarda - Propostas isperimentales de unos cantos liniamentos de iscritura comunes de sa limba sarda.|annu=2013|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla|ISBN=978-88-6791-032-8}} == Riferimentos == <references responsive="" /> == Ligàmenes esternos == * {{Tzita web|url=http://www.editoriasarda.it/autore.asp?id=44&ver=sa|tìtulu=Giuseppe Corongiu|situ=[[SBS - Servìtzios Bibliogràficos Sardos]]|atzessu=2022-02-09}} * {{Tzita vìdeu|autore=[[Frantziscu Casula]]|tìtulu=Connòschere sa Limba - 10a puntada - Pepe Coròngiu|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZpAIaThcdmA|atzessu=2022-02-09|data=2021}} {{Controllu de autoridade}} [[Categoria:Sardos]] [[Categoria:Biografias]] [[Categoria:Iscritores sardos]] [[Categoria:Literadura sarda]] [[Categoria:Giornalistas]] 0izye4g6c2501c4klph4aohubh60t3v Violèntzia de gènere 0 22667 189937 187368 2026-05-07T03:25:47Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189937 wikitext text/x-wiki {{LSC}} [[File:Stop gender based violence sign in Liberia - panoramio (196).jpg|thumb|290x290px|Cartellu contra sa violèntzia de gèneru in [[Libèria]]]] Sa '''violèntzia de gènere''' est unu tipu de [[violèntzia]] fìsica, psicològica, sessuale e istitutzionale, fata contra cale si siat persone o grupu de persones subra sa base de s'[[orientamentu sessuale]] suo, [[identidade de gènere]], [[sessu]] o [[Gènere (sièntzias sotziales)|gènere]],<ref>{{Tzita web|url=https://www.unwomen.org/es/what-we-do/ending-violence-against-women/faqs/types-of-violence|tìtulu=Preguntas frecuentes: Tipos de violencia contra las mujeres y las niñas|limba=ispagnolu}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://Preguntas frecuentes: Tipos de violencia contra las mujeres y las niñasarchive.org/details/sim_gender-and-education_2006-01_18_1/page/74/mode/2up|tìtulu=Preguntas frecuentes: Tipos de violencia contra las mujeres y las niñas|limba=inglesu|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.unhcr.org/media/sexual-and-gender-based-violence-against-refugees-returnees-and-internally-displaced-persons|tìtulu=Sexual and Gender-Based Violence against Refugees, Returnees and Internally Displaced Persons. Guidelines for Prevention and Response, UNHCR (SGVB Guidelines)|limba=inglesu}}</ref>​ chi influit in manera negativa subra s'identidade sua e s'beneistare sotziale, fìsicu, psicològicu o econòmicu.<ref>{{Tzita web|url=http://www.igwg.org/igwg_media/techupdate1/GBVpressrelease2page1.pdf|tìtulu=Gender-based Violence Initiative: A project of the Reproductive Health for Refugees Consortium designed to improve international and local capacity to address gender-based violence (GBV) among refugee and internally displaced populations|limba=inglesu|atzessu=2024-01-22|dataarchìviu=2013-10-16|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20131016215401/http://www.igwg.org/igwg_media/techupdate1/GBVpressrelease2page1.pdf|urlmortu=eja}}</ref>​<ref>{{Tzita web|url=https://search.worldcat.org/it/title/1364016661|tìtulu=La violencia de género en el colectivo extranjero: factores culturales e indicadores de prevención|limba=ispagnolu}}</ref> De acòrdiu cun s'[[ONU|Organizatzione de is Natziones Unidas]], su trèmene s'usat «pro distìnghere sa violèntzia comuna dae sa chi pertocat indivìduos o grupos subra sa base de su gènere issoro»,<ref>{{Tzita web|url=https://www.unhcr.org/media/sexual-and-gender-based-violence-against-refugees-returnees-and-internally-displaced-persons|tìtulu=Sexual and Gender-Based Violence against Refugees, Returnees and Internally Displaced Persons. Guidelines for Prevention and Response, UNHCR (SGVB Guidelines)|limba=inglesu}}</ref>​ costituit una violadura de is deretos umanos.​ Includet sa [[Violèntzia contra de is fèminas|violèntzia e discriminatzione contra de is fèminas]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/violence-against-women|tìtulu=Violence against women|limba=inglesu}}</ref>​ e is persones [[LGBT|LGTBIQ+]],​ gasi comente su [[sessismu]],<ref>{{Tzita web|url=https://eduso.net/res/revista/21/el-tema-experiencias-investigaciones/el-sexismo-como-una-practica-de-violencia-en-la-universidad|tìtulu=El sexismo como una práctica de violencia en la Universidad|limba=ispagnolu|atzessu=2024-01-22|dataarchìviu=2023-12-04|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20231204223043/https://eduso.net/res/revista/21/el-tema-experiencias-investigaciones/el-sexismo-como-una-practica-de-violencia-en-la-universidad|urlmortu=eja}}</ref>​ sa [[misandria]],<ref>{{Tzita web|url=http://www.repositorio.usac.edu.gt/6546/|tìtulu=Misoginia y misandria: manifestaciones de violencia de género en adolescentes; desde la perspectiva del análisis transaccional.|limba=ispagnolu|urlmortu=eja}}</ref> sa [[misoginia]],<ref>{{Tzita web|url=https://scielo.conicyt.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0718-04622019000100049|tìtulu=MISOGINIA Y VIOLENCIA HACIA LAS MUJERES: DIMENSIONES SIMBÓLICAS DEL GÉNERO Y DEL PATRIARCADO|limba=ispagnolu|atzessu=2024-01-22|dataarchìviu=2024-04-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240427010900/https://scielo.conicyt.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0718-04622019000100049|urlmortu=eja}}</ref>​ s'[[omofobia]] e sa [[transfobia]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.gob.mx/salud/articulos/sabias-que-la-homofobia-es-violencia-de-genero|tìtulu=Sabías que... la Homofobia es violencia de género|limba=ispagnolu}}</ref>​ A cumintzu de sos annos 2000, s'[[Artu Cummissariadu de is Natziones Unidas pro is Refugiados]] aiat signaladu chi sa violèntzia de gènere podiat èssere catalogada comente una violadura de is [[deretos umanos]], e aiat inditadu chi custu fragellu pertocaiat fèminas, òmines, pipias e pipios, mancari sunt is fèminas e pipias is chi prus a s'ispissu nde sunt vìtimas.<ref>{{Tzita web|url=https://www.unhcr.org/media/sexual-and-gender-based-violence-against-refugees-returnees-and-internally-displaced-persons|tìtulu=Sexual and Gender-Based Violence against Refugees, Returnees and Internally Displaced Persons. Guidelines for Prevention and Response, UNHCR (SGVB Guidelines)|limba=inglesu}}</ref> ==Riferimentos== <references/> [[Categoria:Sotziedade]][[Categoria:deretos umanos]] b5m5wjnswtuopbg71sp6mk4bxsq6up3 Silvio Mastio 0 23115 189936 186895 2026-05-07T02:49:33Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189936 wikitext text/x-wiki '''Silvio Mastio''' ([[Casteddu]] Abrili 1901 - La Rinconada, [[Venezuela]], 12 de Ladamini 1931) est istadu unu atleta, chimicu e antifascista partigianu [[sardos|sardu]]. Amicu de [[Emilio Lussu|Emiliu Lussu]], fiat arrestau in su 1926 e fuiat in [[Cuba]] de su regimi fascista po traballai cumenti chimicu. Pustis andau in [[Mèssicu]], pigat cuntatu cun is organizatzionis revolutzionàrias de s'Amèrica Latina e partètzipat a un'isfortunada ispeditzioni in [[Venezuela]], pro poni acabu a sa [[ditadura]] de su generali Juan Vicente Gómez, agatendi sa morti in cumbata su 12 de Ladamini [[1931]]. <ref>{{Tzita web|url=https://www.walterfalgio.it/silvio-mastio-un-antifascista-cagliaritano/|tìtulu=Silvio Mastio, un antifascista cagliaritano {{!}} walterfalgio.it|autore=Walter Falgio|data=2011-10-10|limba=it-IT|atzessu=2025-07-15|urlmortu=eja}}</ref> == Riferimentos == <references/> [[category:Sardos|Mastio Silvio]] [[category:Antifascistas|Mastio Silvio]] kiiv8jfqrwhchxl82ayljvmx51y0nie Cuntierra:Detlev Karsten Rohwedder 1 23489 189928 2026-05-06T23:31:54Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione) #IABot (v2.0.9.5 189928 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Detlev Karsten Rohwedder]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=189927 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20220822200250/https://www.findagrave.com/memorial/21684/detlev-carsten-rohwedder annantu a https://it.findagrave.com/memorial/21684/detlev-carsten-rohwedder . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 01:31, 7 Maj 2026 (CEST) 16h6n57rc6u8qr1cttapzkvs0ver58n